Leefvormen; Notitie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22700, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

14-09-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

22700 nr. 5

07-09-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamLeefvormen in het familierechtVoorliggende wetsvoorstellen1. Afstamming, adoptie, leefvormregistratie, naamrecht:
huidige situatie; welke vragen spelen er? a. Afstammingb. Adoptiec. Registratie van een samenlevingd. Medevoogdij en gezamenlijke voogdije. NaamrechtSamenvatting van het voorgaande2. Opvattingen van adviesorganen over de wijze waarop
een adequate bescherming van het familie- en gezinsleven gestalte kan krijgen3. Nopen de artikelen 8 j°14 EVRM tot een bescherming
van effectief familie- en gezinsleven tussen verzorgers en kinderen zoals
die ook bestaat voor de relatie tussen ouders en kinderen? a. Gaat het om analoge gevallen?b. Is het maken van onderscheid in strijd met artikel
8 j° 14 EVRM?4. Internationale context5. Standpuntbepaling a. Loslaten van de aansluiting van het afstammingsrecht
bij de natuurlijke afstamming?b. Aanpassing van het adoptierecht?c. Gevolgen verbinden aan het bestaan van een effectief
familie- en gezinsleven tussen het kind en zijn verzorgers en opvoeders, die
niet beiden de ouder zijn van een kind?6. Verdere gang van zaken met betrekking tot de wetsvoorstellen
registratie van een samenleving, medegezag en medevoogdij, afstamming en adoptie
en naamrecht a. Wetsvoorstel 23 761, registratie van een samenlevingb. Wetsvoorstel 23 714, medevoogdij en gezamenlijke
voogdijc. Afstamming en adoptied. Naamrecht7 . Samenvatting8. De samenhang tussen de verschillende voorstellenVoorbeeld 1Voorbeeld 2Voorbeeld 3Voorbeeld 4Schematisch overzicht van de belangrijkste voorstellen
uit de notitie leefvormen in het familierecht, in samenhang met aanhangige
wetsvoorstellen en de huidige wettelijke regelingen Schematisch overzicht aanhangige/in voorbereiding zijnde
wetsvoorstel met eerstvolgende stap en tijdsplanning BIJLAGE 3
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22700Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 57 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 700Leefvormennr. 5BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 7 september 1995Hierbij bied ik u aan een notitie inzake leefvormen in het familierecht.De Staatssecretaris van Justitie,E. M. A. Schmitz Leefvormen in het familierechtSinds het eind van de jaren zeventig hebben zich in het rechtsdenken op
het terrein van het familierecht belangrijke ontwikkelingen voltrokken. De
sterk op het huwelijk gerichte oriëntatie van het familierecht heeft
plaatsgemaakt voor een op het familie- en gezinsleven gerichte oriëntatie,
zoals dat in de maatschappij feitelijk voorkomt. Het huwelijk wordt als een
veel voorkomende verschijningsvorm van het familie- en gezinsleven beschouwd.Een sterk op het huwelijk geënt familierecht past in een maatschappij
met een hoog huwelijkscijfer en een laag echtscheidingscijfer. De werkelijkheid
is thans een andere. Een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking leeft
niet in het gezinsverband van een huwelijk, maar bij voorbeeld in feitelijk
daarvan niet te onderscheiden verbanden zonder dat er evenwel sprake is van
een huwelijk.De aanpassing van het wettelijk familierecht aan deze ontwikkelingen krijgt
langzamerhand gestalte. Zij werd en wordt voorafgegaan door baanbrekende beslissingen
van het Europese Hof voor de rechten van de mens (EHRM), waarin met name aan
het recht op eerbiediging van het familie- en gezinsleven, neergelegd in artikel
8 EVRM, verstrekkende betekenis is toegekend. In Nederland heeft de Hoge Raad
de handschoen opgepakt. Delen van het familierecht zijn dan ook niet langer
uit de wet kenbaar. Het is daarvoor ook nodig de rechtspraak van de Hoge Raad
te kennen.Binnenkort zal het wettelijk familierecht op het terrein van het ouderlijk
gezag en de omgang beter passen bij de veelvormigheid die zich in de maatschappij
ten aanzien van de verzorging en opvoeding van kinderen manifesteert. Ook
het familieprocesrecht is intussen gestroomlijnd en in harmonie met de algemene
regeling van de verzoekschriftprocedure gebracht.Een drietal delen van het familierecht staat nog aan het begin van aanpassing
aan veranderde maatschappelijke verhoudingen en in verband daarmee aan de
gevolgen die de verstrekkende betekenis van artikel 8 EVRM voor het familierecht
heeft. Het betreft het afstammingsrecht, de adoptie en de registratie van
samenlevingsvormen, waarbij het bij de registratie van samenlevingsvormen
vooral gaat om de aan deze registratie te verbinden gevolgen in de verhouding
tot kinderen. De mogelijkheid van medevoogdij en gezamenlijke voogdij speelt
daarbij een belangrijke rol. Ten slotte kan in dit verband ook nog de wijziging
van het naamrecht genoemd worden.Bij deze notitie zijn drie bijlagen gevoegd. Het betreft:– een schematisch overzicht van de belangrijkste voorstellen uit
deze notitie, in samenhang met aanhangige wetsvoorstellen en de huidige wettelijke
regeling;– een schematisch overzicht van de relevante wetsvoorstellen met
eerstvolgende stap en tijdsplanning; en– een overzicht van de gebruikte terminologie in deze notitie. Voorliggende wetsvoorstellenOp de hierboven genoemde deelterreinen van het familierecht zijn wetsvoorstellen
voorbereid. Het wetsvoorstel inzake de samenlevingsregistratie is in juni
1994 bij de Tweede Kamer ingediend (kamerstukken II, 1993/94, 23 761,
nrs. 1–3). De Minister van Justitie en ik hebben het na ons aantreden
in beraad gehouden in verband met de noodzakelijke afstemming van dit onderwerp
op de in deze notitie ontwikkelde voorstellen.Het wetsvoorstel inzake de medevoogdij en gezamenlijke voogdij is in mei
1994 ingediend (kamerstukken II, 1993/94, 23 714, nrs. 1–3). De beantwoording van het in december 1994 uitgebrachte verslag zal geschieden
in samenhang met de in deze notitie ontwikkelde voorstellen en heeft daarom
op zich laten wachten.Vorig jaar is een nieuw wetsvoorstel inzake de herziening van het afstammingsrecht
en van de regeling van de adoptie voor advies naar de Raad van State gezonden.
Daarover is begin 1995 advies ontvangen.Het wetsvoorstel tot wijziging van de artikelen 5 en 9 van Boek 1 van
het Burgerlijk Wetboek (invoering van naamskeuze voor ouders wat betreft de
geslachtsnaam van hun kind) is al enige tijd aanhangig bij de Tweede Kamer
der Staten-Generaal. Daarover moet een nota naar aanleiding van het eindverslag
uitgebracht worden.Ik zal hieronder uiteenzetten welke kwesties in verband met deze wetsvoorstellen
mijns inziens een beslissing behoeven en hoe ik denk hiermee voort te gaan.Eerst zal ik met het oog op de in theorie te onderscheiden mogelijkheden
om effectief familie- en gezinsleven, ook als dat niet een gezin van een vrouw,
man en kinderen betreft, adequaat te beschermen, de samenhang tussen de verschillende
hierboven genoemde onderwerpen uiteenzetten.Uitgangspunt voor mij is dat in het belang van het kind effectief familie-
en gezinsleven, ook als dat niet een traditioneel gezin betreft, adequate
juridische bescherming verdient, wanneer de personen die het betreft in een
bestendige relatie een kind verzorgen en opvoeden. 1. Afstamming, adoptie, leefvormregistratie, naamrecht:
huidige situatie; welke vragen spelen er? a. AfstammingIn het afstammingsrecht wordt aangeduid wie de ouders zijn van een kind.
Tussen de vader, de moeder, hun bloedverwanten en het kind bestaat een afstammingsband,
die familierechtelijke betrekking wordt genoemd. Aan het bestaan van een afstammingsband
wordt in het familierecht een aantal gevolgen verbonden die erop gericht zijn
de inhoud van het familie- en gezinsleven nader te bepalen. Het gaat om het
recht en de plicht het kind te verzorgen en op te voeden, in verband waarmee
een ouder ouderlijk gezag toekomt. Verder gaat het om het recht op omgang
en daaraan verwante rechten, als de ouder geen gezag heeft en het kind in
het algemeen niet onder zijn dagelijkse hoede staat. Het gaat ook om de plicht
tot betaling van de kosten van verzorging en opvoeding van het kind. Ten slotte
gaat het om de erfrechtelijke betrekking tussen ouder en kind, alsmede om
de (keuze van de) geslachtsnaam van het kind. Gedacht kan ook nog worden aan
de nationaliteit.In het afstammingsrecht is in het algemeen aansluiting gezocht bij de
natuurlijke afstamming in die zin dat ervan wordt uitgegaan dat een kind altijd
een moeder heeft en daarnaast een vader kan hebben. Steeds is onderkend dat
de vader van een kind niet altijd ook de biologische vader hoeft te zijn.
De onderkenning hiervan heeft ertoe geleid dat er mogelijkheden zijn tot betwisting
van het vaderschap.De gedachte is wel geopperd om de aansluiting bij de werkelijkheid van
de natuurlijke afstamming in het afstammingsrecht te verlaten. Langs de weg
van fictieve afstamming kan dan aan het effectieve familie- en gezinsleven
van hen die in een bestendige relatie een kind verzorgen en opvoeden, maar
die feitelijk niet beiden de ouder van een kind kunnen zijn, bescherming toekomen.
Het is dezelfde bescherming die ook toekomt aan het familie- en gezinsleven
van ouders en kinderen. Nadat de andere in theorie te onderscheiden
mogelijkheden van bescherming van effectief gezinsleven zijn aangegeven zal
ik hierop nader ingaan.Op het terrein van de afstamming doet zich een aantal specifieke vraagstukken
voor die oplossing behoeven. Ik denk daarbij aan het bijkans klassieke vraagstuk
van het rechtskarakter van de erkenning en daarmee samenhangend aan de thans
bestaande, beperkte mogelijkheden tot ontkenning van het door erkenning ontstane
vaderschap en aan de beperkte mogelijkheden tot ontkenning van het door huwelijk
ontstane vaderschap. Verder denk ik daarbij aan de vraag of de gerechtelijke
vaststelling van het vaderschap al dan niet zou moeten worden ingevoerd en
de vraag op welke wijze in het afstammingsrecht met kunstmatige bevruchtingstechnieken
rekening kan worden gehouden.Ik zal aan het slot van deze notitie uiteenzetten welke oplossingsrichtingen
ik voor deze vraagstukken voor ogen heb. b. AdoptieAdoptie is in ons huidige recht een vorm van afstamming. Zij leidt normaal
tot verbreking van de afstammingsband (familierechtelijke betrekking) met
de oorspronkelijke ouders en hun bloedverwanten. Dat is alleen niet het geval
bij adoptie door de stiefouder. In dat geval blijft de afstammingsband met
de echtgenoot van de stiefouder (vanzelfsprekend) bestaan.Tegelijk met verbreking van de afstammingsband met de oorspronkelijke
ouders wordt een nieuwe afstammingsband met de adoptiefouders en hun bloedverwanten
gevestigd. Daarmee wordt een afstammingsband geconstrueerd die – uitzonderingsgevallen
daargelaten – niet aansluit bij de natuurlijke afstamming.De in 1956 in Nederland ingevoerde adoptie wordt alleen aan echtparen
toegestaan. De achtergrond daarvan was destijds dat een adoptiefkind zoveel
mogelijk in de positie van een wettig kind met eigen ouders diende te worden
gebracht. Het stabiele milieu dat men zich voor adoptiefkinderen wenste, kon
men zich toen alleen bij een echtpaar voorstellen. Het is opmerkelijk dat
in de ons omringende landen (onderzocht zijn op dit punt Duitsland, België,
Frankrijk, Denemarken, Zweden en Noorwegen) naast de eenpersoonsadoptie alleen
de adoptie door een echtpaar mogelijk is.Over de eenpersoonsadoptie kom ik aan het slot van deze notitie te spreken.
Vanuit het gegeven dat adoptie in het algemeen niet aansluit bij de natuurlijke
afstamming wordt wel de vraag gesteld of aan twee, niet met elkaar gehuwde,
personen die niet beiden of geen van beiden de natuurlijke ouder van een kind
(kunnen) zijn, en die een effectief familie- en gezinsleven met het kind hebben,
niet door middel van adoptie bescherming van hun familie- en gezinsleven kan
worden geboden. In plaats van een wijziging van het afstammingsrecht die zou impliceren
dat de aansluiting met de natuurlijke afstamming wordt verlaten, zou ook het
adoptierecht kunnen worden aangepast. Dat zou, zo wordt wel opgemerkt, meer
voor de hand liggen, omdat adoptie zelf afstammingsbanden die er niet zijn,
construeert.De meeste kinderen die in Nederland geadopteerd worden, komen uit verre
landen. De plaatsing van deze kinderen bij aspirant-adoptiefouders wordt beheerst
door de Wet opneming buitenlandse pleegkinderen. Wijzigingen in de adoptiebepalingen
van het Burgerlijk Wetboek leiden niet noodzakelijkerwijs tot wijzigingen
in de voorwaarden van de Wet opneming buitenlandse pleegkinderen, waaronder
plaatsing van een buitenlands pleegkind in Nederland wordt toegestaan. Laatstgenoemde
voorwaarden hangen immers samen met de eisen waaronder het buitenland bereid
is kinderen ter adoptie af te staan. Een verruiming van de voorwaarden voor adoptie in Nederland in het algemeen
behoeft dan ook niet tot een ruimere mogelijkheid voor adoptie van buitenlandse
pleegkinderen te leiden. De feitelijke betekenis van een verandering van de
adoptievoorwaarden in het Burgerlijk Wetboek moet dan ook niet overschat worden.
Er zijn immers maar heel weinig Nederlandse kinderen voor adoptie ter beschikking. c. Registratie van een samenlevingHet ingediende wetsvoorstel tot invoering van een registratie van een
samenleving (kamerstukken II 1993/94, 23 761, nrs. 1–3) beoogt
de meeste gevolgen die de wet aan een huwelijk verbindt, ook te verbinden
aan de registratie door twee personen van dezelfde kunne en de registratie
door twee personen die niet kunnen huwen, omdat zij te nauw verwant zijn.
De gevolgen strekken zich niet uit tot de betrekkingen met kinderen.Ik heb mij wat betreft deze registratie beraden op een drietal vragen:a. zou de registratie ook open moeten staan voor twee personen van verschillend
geslacht die wel kunnen, maar niet willen huwen? enb. is er wel behoefte aan en een wens tot registratie voor twee personen
die niet kunnen huwen vanwege een te nauwe verwantschap? alsmedec. dienen de gevolgen van de registratie zich ook uit te strekken tot
de betrekkingen met kinderen? In feite is deze laatste vraag dezelfde als
hierboven gesteld bij de afstamming en de adoptie. Het gaat erom of ten behoeve
van twee geregistreerde partners van dezelfde kunne de aansluiting van het
afstammingsrecht bij de natuurlijke afstamming wordt verlaten of dat ten behoeve
van twee geregistreerde partners van dezelfde kunne de mogelijkheid van adoptie
wordt geopend.Ik heb verder de suggestie van het COC bezien om eenvoudig het huwelijk
open te stellen voor twee personen van dezelfde kunne. Ik overweeg dat niet.
De registratie is een goede manier om de onderlinge relatie van twee personen
van dezelfde kunne met rechtskracht tegenover derden vorm te geven. Registratie
staat naast het huwelijk en is in vrijwel alle opzichten gelijkwaardig aan
het huwelijk. Gelet op de juridische problemen die zeker in het internationale
verkeer zouden optreden als (alleen) in Nederland het huwelijk zou worden
opengesteld voor twee personen van dezelfde kunne, ben ik hiervan geen voorstander.
 d. Medevoogdij en gezamenlijke voogdijHet wetsvoorstel tot invoering van medevoogdij en gezamenlijke voogdij
(Wijziging van Boek 1 B.W. , kamerstukken II 1993/94, 23 714, nrs. 1–3)
geeft een aanzet tot een betere bescherming van het effectieve familie- en
gezinsleven met een kind van twee personen die niet beiden of geen van beiden
de ouder van een kind (kunnen) zijn. In dit wetsvoorstel wordt immers een
vorm van gezamenlijk gezag geïntroduceerd voor twee personen die, omdat
zij niet beiden of geen van beiden de ouder van het kind zijn, naar de huidige
regels en rechtspraak geen mogelijkheid tot verkrijging van gezamenlijk gezag
hebben. Aan deze gezamenlijke gezagsuitoefening is voor betrokkenen ook een
onderhoudsplicht verbonden.Een verdere bescherming van het effectieve familie- en gezinsleven van
hen die in een bestendige relatie samenleven met een kind, van wie zij niet
beiden de ouder kunnen zijn of geen van beiden de ouder zijn, zou ook gevonden
kunnen worden door aan het in de voogdijregisters aangetekende feit van de
gezamenlijke gezagsuitoefening, waarover door de rechter is beslist, verdere
gevolgen te verbinden. Op deze wijze kan feitelijk familie- en gezinsleven
verder gestalte krijgen zonder dat het nodig is dat de afstamming van het
kind zich wijzigt door middel van adoptie en zonder dat het afstammingsrecht
zelf de aansluiting met de werkelijke afstamming verliest.Overigens ben ik wat dit wetsvoorstel betreft van plan de positie van
de medevoogd ten aanzien van het hebben en uitoefenen van gezag volledig vergelijkbaar
te maken met die van een ouder die gezamenlijk met de andere ouder het gezag
heeft. e. NaamrechtBij de introductie van naamskeuze voor ouders wat betreft de geslachtsnaam
van hun kinderen zijn de twee belangrijkste vragen:a. op welk moment wordt naamskeuze gedaan?b. wat gebeurt er als er geen naamskeuze wordt gedaan? Samenvatting van het voorgaandeEr zijn in theorie drie mogelijkheden om effectief familie- en gezinsleven,
ook als dat niet een gezin betreft van een ouder of de ouders met hun kind,
adequate bescherming te bieden:a. door in het afstammingsrecht af te stappen van de aansluiting bij de
natuurlijke afstamming en als ouder te doen gelden degene die feitelijk een
kind verzorgt en opvoedt;b. door het adoptierecht aan te passen; in het adoptierecht worden immers
afstammingsbanden die er in werkelijkheid niet zijn geconstrueerd; ofc. door het effectieve familie- en gezinsleven een eigen plaats te geven
in het recht en, indien het bestaan daarvan door middel van een rechterlijke
beslissing is bevestigd, daaraan nadere gevolgen te verbinden.De mogelijkheden onder a en b genoemd kunnen ook ieder afzonderlijk worden
verbonden aan een registratie van een samenleving. 2. Opvattingen van adviesorganen over de wijze waarop
een adequate bescherming van het familie- en gezinsleven gestalte kan krijgenDe Emancipatieraad heeft in zijn advies «Het afstammingsrecht en
sociale ouders» (Den Haag, 1991) een uitgesproken voorkeur aangegeven
voor de eerste hierboven in de samenvatting aangegeven mogelijkheid. Ook adoptie
zou mogelijk moeten zijn voor ongehuwden van hetzelfde of verschillend geslacht
en voor alleenstaanden. Deze raad gaat ervan uit dat de aansluiting van het
afstammingsrecht bij de natuurlijke afstamming niet langer in overeenstemming
is met de gewijzigde situatie in de samenleving en evenmin in overeenstemming
is met gewijzigde (politieke) opvattingen in dit opzicht. De raad is van oordeel
dat het maatschappelijk draagvlak voor de aansluiting van het afstammingsrecht
bij de natuurlijke afstamming thans te gering is voor de consequentie die
hieruit voortvloeit, namelijk dat bepaalde sociale ouders het juridisch ouderschap
niet kunnen krijgen.Verder meent de raad dat de man/vrouw-norm in het afstammingsrecht niet
met het emancipatiebeleid van de regering strookt. De eis van het sekseverschil
belemmert sociale ouders in hun mogelijkheden om gelijke rechten, kansen,
vrijheden en verantwoordelijkheden te realiseren. Ten slotte merkt de raad
op, uitgaande van de veronderstelling dat meer sociale moeders dan sociale
vaders kinderen alleen of binnen een gelijkgeslachtelijke relatie verzorgen
en opvoeden, dat vooral vrouwen belemmerd worden door de huidige regelgeving.De Raad voor het Jeugdbeleid wil blijkens zijn advies «Afstamming,
adoptie en sociaal ouderschap (Rijswijk, april 1990) het «juridisch
sociaal ouderschap» apart vorm gegeven zien. In combinatie daarmee wil
deze raad ook het adoptierecht loskoppelen van de afstamming. Adoptie zou met andere woorden niet meer leiden tot verbreking van de afstammingsband
met de oorspronkelijke ouder(s). Deze raad is van oordeel dat kinderen recht
hebben op minimaal één ouder met wie zij een juridische afstammingsrelatie
hebben, welke zo dicht mogelijk zou moeten aansluiten bij de biologische realiteit.Dit is volgens de raad in overeenstemming met het belang van het kind
bij de mogelijkheid tot het ontwikkelen van een individuele identiteit. Daarnaast heeft het kind recht op ouders die de opvoedingsverantwoordelijkheid
voor het kind op zich nemen. Dit sluit aan bij het belang van het kind bij
stabiliteit, continuïteit en de mogelijkheid zich te hechten. Om al deze
aspecten goed te kunnen regelen stelt de raad voor de juridische vormgeving
van adoptie en het sociaal ouderschap los te koppelen van het regelen of wijzigen
van de juridische afstammingsrelatie. Afgezien van de voorstellen ten aanzien
van de adoptie, komen de voorstellen van deze raad het dichtst bij de hierboven
onder c genoemde mogelijkheid. Juridisch sociaal ouderschap wijzigt niet het
afstammings- en adoptierecht, maar biedt de sociale ouders het recht en de
plicht het kind te verzorgen en op te voeden, de plicht daarmee verband houdende
kosten te dragen, de mogelijkheid de geslachtsnaam van een van beide sociale
ouders aan het kind te doen toekomen, de mogelijkheid van erfrechtelijke betrekkingen
en mogelijke gevolgen voor de nationaliteit. De gevolgen ten aanzien van de
naam, erfrechtelijke betrekkingen en nationaliteit zijn in de visie van de
raad optioneel. Tegen toekenning van juridisch sociaal ouderschap heeft de
ouder van wie het kind afstamt en die voor het kind zorgt een absoluut vetorecht.De ouder van wie het kind afstamt en die niet voor het kind zorgt, heeft
een suspensief vetorecht.In zijn advies «Ouderschap in Twee-relaties» (Den Haag, 1992)
gaat de Nederlandse Gezinsraad ervan uit dat het afstammingsrecht voor gehuwden
zich niet wijzigt, behoudens een aanmerkelijke verruiming van de mogelijkheden
tot ontkenning van het vaderschap. Door erkenning ontstaat alleen de kale
afstammingsrelatie. Erkenning zou slechts antwoord geven op de vraag wie de
verwekker is van een kind. Daarnaast moet een aparte rechtshandeling worden
verricht om het ouderschap te aanvaarden. Deze aanvaarding van het ouderschap
zou zowel voor mannen als vrouwen moeten openstaan. Voor de aanvaarding van
het ouderschap is niet vereist dat er een afstammingsrelatie bestaat. Deze
raad pleit voor afschaffing van de adoptie. Die is niet meer nodig om ouder
van een kind te worden doordat de rechtsgevolgen van de afstamming worden
beperkt. Dit voorstel ligt tussen het voorstel van de Raad voor het Jeugdbeleid
en de opvattingen van de Emancipatieraad in. 3. Nopen de artikelen 8 j°14 EVRM tot een bescherming
van effectief familie- en gezinsleven tussen verzorgers en kinderen zoals
die ook bestaat voor de relatie tussen ouders en kinderen? a. Gaat het om analoge gevallen?Moeten de betrekkingen van ouders ten opzichte van hun kinderen en de
betrekkingen van verzorgers en opvoeders, die niet beiden of geen van beiden
de ouders zijn, met hun kinderen, met het oog op daaraan te verbinden rechtsgevolgen
op één lijn worden gesteld? Dat is de eerste vraag die gesteld
moet worden als het gaat om mogelijke ongerechtvaardigde ongelijke behandeling.
We kijken dan naar de huidige stand van de rechtspraak.De rechtspraak van de Hoge Raad geeft tot nu toe geen aanleiding om te
veronderstellen dat de situaties waarom het hier gaat ten behoeve van een
effectieve bescherming van het familie- en gezinsleven steeds op één
lijn staan.Zowel in het geval dat de moeder van een kind tezamen met de biologische
vader, die niet tot erkenning van het kind wilde overgaan, verzocht om de
verkrijging van gezamenlijk gezag over het kind als in het geval dat twee
personen van hetzelfde geslacht daarom vroegen, heeft de Hoge Raad de verzochte
gelijkstelling met ouders, die in beide gevallen werd gebaseerd op de artikelen
8 j° 14 EVRM, afgewezen (HR 24 februari 1989, NJ 1989, 741 en 742).Hoewel de bekende rechtspraak geen duidelijk bevestigend antwoord biedt
op de gestelde vraag, wordt met het oog op de onder b gestelde vraag veronderstellenderwijs
uitgegaan van analoge situaties. b. Is het maken van onderscheid in strijd met artikel
8 j° 14 EVRM?Het discriminatieverbod van artikel 14 EVRM kan slechts worden ingeroepen
in verband met de rechten en vrijheden die door het EVRM worden beschermd.In het kader van het EVRM is het daarom voor de beantwoording van de vraag
of er mogelijk strijd is met dit verdrag, essentieel of aangenomen kan worden
dat tussen twee personen, die een kind verzorgen en opvoeden, en het kind,
maar die niet beiden de ouder van het kind kunnen zijn of dat geen van beiden
zijn, een betrekking bestaat die als «family life» kan worden
gekwalificeerd. Wordt een dergelijke betrekking voor het EVRM niet aangenomen,
dan komt men aan de vraag of er ongerechtvaardigd onderscheid tussen verschillende
soorten relaties wordt gemaakt niet meer toe. Eveneens komt men dan niet meer
toe aan de vraag of het ontbreken in de Nederlandse regelgeving van de mogelijkheid
tot effectieve bescherming van het familie- en gezinsleven in deze gevallen,
deze regelgeving strijdig doet zijn met artikel 8 EVRM.Naar de rechtspraak van het EHRM bestaat «family life»:a. tussen een moeder en haar kind, zowel het wettige als het onwettige
kind, louter door de geboorte (Marckx-arrest, Publ. ECHR, A 31, par. 31; samengevat
in NJ 1980, 462) ;b. tussen naaste verwanten, zoals grootouders en kleinkinderen (Marckxarrest,
Publ. ECHR, A 31, par. 45);c. tussen echtgenoten, mits er sprake is van een «lawful and genuine
marriage», ook al wonen zij niet samen (Abdulaziz, Publ. ECHR, A 94,
par. 62; NJ 1988, 187);d. tussen een langdurig ongehuwd samenwonende man en vrouw en hun kind
(arrest Johnston, Publ. ECHR, A 112 , par. 56; NJ 1989, 97);e. tussen ouders en hun wettig minderjarig kind, mits sprake is van een
«lawful and genuine marriage», ook al wonen de ouders op het moment
van de geboorte niet samen (arrest Berrehab, Publ. ECHR, A 138, par. 21; NJ
1988, 746);f. tussen de biologische vader en zijn kind, mits de biologische vader
een relatie met de moeder heeft die in voldoende mate met die van een huwelijk
op één lijn valt te stellen, ook al vindt de geboorte plaats
nadat de samenleving tussen de ouders is verbroken of hun relatie is geëindigd
(arrest Keegan, Publ. ECHR, A 291, par. 44–45; NJ 1995, 247).De jurisprudentie van het Europese Hof voor de rechten van de mens geeft,
gelet op het bovenstaande, tot nu toe geen indicaties die de stelling aannemelijk
maken dat ook de relatie van twee personen die niet beiden de ouders van het
kind kunnen zijn of die dat beiden niet zijn, als «family life»
te kwalificeren valt.Dat zegt echter nog niet alles. De Hoge Raad gaat er in zijn jurisprudentie
van uit dat ook tussen pleegouders en hun pleegkind een betrekking kan bestaan
die «family life» impliceert (zie onder andere HR 6 november 1987,
NJ 1988, 829; HR 10 maart 1989, NJ 1990, 24, HR 23 maart 1990, NJ l991, 149
en 150). Echter, de Hoge Raad gaat er ook vanuit dat de eisen die aan het
bestaan van «family life» moeten worden gesteld, afhankelijk zijn
van de context waarin op artikel 8 EVRM een beroep wordt gedaan. In de context
van processuele bevoegdheden, is door de Hoge Raad aangenomen
dat er tussen pleegouders en hun pleegkind een betrekking kan bestaan die
family life impliceert. Het is zeer de vraag of de Hoge Raad tot dezelfde
conclusie zou komen als het gaat om een geheel andere context, namelijk de
bescherming van effectief familie- en gezinsleven, bij voorbeeld door het
doen ontstaan van een afstammingsband tussen het kind en twee personen van
dezelfde kunne. Dat dat niet erg waarschijnlijk is, blijkt al uit de ontkennende
beantwoording door de Hoge Raad van de vraag of tegen de achtergrond van de
artikelen 8 en 14 EVRM ouderlijk gezag kan toekomen aan twee personen, die
zichzelf beschouwen als sociale ouders en van wie er slechts één
(de moeder) een afstammingsband met het kind heeft (HR 24 februari 1989, NJ
1989, 741 en 742).Vooralsnog moet er vanuit worden gegaan dat niet aannemelijk is dat het
maken van onderscheid tussen de onderscheiden situaties in strijd is met artikel
8 j° 14 EVRM. 4. Internationale contextHet hebben van een afstammingsband met een kind is in Nederland voorbehouden
aan de moeder en de vader van het kind. In de ons omringende landen is het
niet anders. In die landen waar een registratie van de relatie van twee personen
van dezelfde kunne is ingevoerd (Denemarken en Noorwegen) is daaraan geen
mogelijkheid van het doen ontstaan van een afstammingsband met beide volwassenen
in die relatie verbonden.Ook in het Verdrag van de Raad van Europa inzake the legal status of children
born out of wedlock (van 15 oktober 1975, European Treaty Series, no. 95)
wordt van geen andere opvatting uitgegaan.Adoptie is in de ons omringende landen en ook in de Noordse landen beperkt
tot gehuwden. In België is een initiatief-wetsvoorstel ingediend om adoptie
door een man en een vrouw die niet met elkaar zijn gehuwd mogelijk te maken.
Dit wetsvoorstel kan echter op weinig steun in het Belgische parlement rekenen.
In Zweden is nog in 1989 de adoptie door twee niet met elkaar gehuwde personen
van verschillend geslacht afgewezen.De meeste landen kennen naast adoptie door gehuwden de mogelijkheid van
adoptie door één persoon alleen. Doorgaans leidt de adoptie
door gehuwden of door één persoon tot verbreking van de afstammingsband
met de oorspronkelijke ouder of ouders. 5. Standpuntbepaling a. Loslaten van de aansluiting van het afstammingsrecht
bij de natuurlijke afstamming?Ik ben er, anders dan de Emancipatieraad, helemaal niet zeker van dat
er onvoldoende maatschappelijk draagvlak is om de aansluiting van het afstammingsrecht
bij de natuurlijke afstamming te behouden. Weliswaar blijkt uit het Sociaal
en Cultureel Rapport 1994 van het SCP (blz. 542) dat de goedkeuring van wat
wordt genoemd alternatieve leefvormen (omvattend zowel het ongehuwd samenleven
door twee personen van verschillende kunne als het samenleven van twee mensen
van dezelfde kunne) in de periode tussen 1980 en 1993 is toegenomen, maar
daaruit kan niet worden afgeleid dat een verschil in behandeling tussen de
verzorging en opvoeding van kinderen door twee personen van verschillende
kunne en twee personen van dezelfde kunne in het algemeen afgekeurd zou worden.De aansluiting van het afstammingsrecht bij de natuurlijke afstamming
hangt samen met het natuurlijke gegeven dat een kind uit de gemeenschap
van een man en een vrouw wordt geboren. Deze aansluiting wil ik bewaren.Ook internationaal staat dit niet ter discussie. Dat geldt zowel voor
de internationale rechtspraak als voor de rechtsovertuiging in de ons omringende
landen. De uitgangspunten van het hierboven genoemde Straatsburgse verdrag
inzake the legal status of children born out of wedlock staan internationaal
evenmin ter discussie. Voor zover er gesproken kan worden van plannen om dit
Verdrag te herzien, wordt daarbij primair gedacht aan een betere afstemming
van het verdrag op de ontwikkelingen inzake kunstmatige voortplanting. b. Aanpassing van het adoptierecht?Omdat adoptie een vorm van afstamming is, geldt het hierboven ten aanzien
van de afstamming opgemerkte in principe ook voor de adoptie. Adoptie leidt
tot verbreking van de afstammingsbanden met de oorspronkelijke ouders en laat
afstammingsbanden ontstaan met de adoptiefouders. Ik wil daarom ook voor de
adoptie de aansluiting bij de natuurlijke afstamming bewaren.Daarbij komt dat adoptie vanwege het doorsnijden van de afstammingsbanden
een rigoureuze maatregel is.Een terughoudende benadering van de adoptie in het algemeen en van de
stiefouderadoptie in het bijzonder ligt daarom naar mijn oordeel in de rede.
Die terughoudendheid wil ik onder andere tot uitdrukking doen komen in de
beperkte mogelijkheden om aan de tegenspraak tegen de adoptie van de oorspronkelijke
ouder(s) voorbij te gaan.Ook in de ons omringende landen en in de noordse landen wordt in het adoptierecht
de aansluiting bij de afstamming bewaard. Adoptie door twee personen tezamen
blijft daar zelfs beperkt tot gehuwden. Dit is ook het geval in het in mei
1993 te 's-Gravenhage tot stand gekomen verdrag inzake de internationale samenwerking
en de bescherming van kinderen op het gebied van de interlandelijke adoptie,
dat door het Koninkrijk op 5 december 1993 is ondertekend. Een adoptie in
Nederland door twee personen van dezelfde kunne zou daarom in het buitenland
hoogstwaarschijnlijk niet op erkenning kunnen te rekenen. Internationaalrechtelijk
(artikelen 8 j° 14 EVRM) levert de weg van het behouden van de aansluiting
bij de natuurlijke afstamming, gelet op het onder 3 opgemerkte, geen problemen
op.Ten slotte, weliswaar wordt de opneming van buitenlandse pleegkinderen
beheerst door de Wet opneming buitenlandse pleegkinderen, maar het enkele
gegeven dat in Nederland de aansluiting van de adoptie bij de natuurlijke
afstamming zou worden verlaten, zou toch het buitenland huiverig kunnen doen
worden. Effect daarvan zou kunnen zijn een afneming van het aantal buitenlandse
pleegkinderen dat in Nederland opgenomen kan worden.In Nederland kennen we ook de zogenoemde stiefouderadoptie. Hoewel naar
huidig recht geconstrueerd als een adoptie door een echtpaar gaat het in feite
om een vorm van eenpersoonsadoptie met als bijzonder kenmerk dat de afstammingsband
met de echtgenoot van de adoptant niet verloren gaat door de adoptie. Stiefouderadoptie
levert in de praktijk nogal wat problemen op in verband met de positie van
de ouder die door in te stemmen met deze adoptie de afstammingsband met zijn
kind verliest.Ik heb overwogen om analoog aan de stiefouderadoptie een vorm van eenpersoonsadoptie
in het leven te roepen voor de geregistreerde partner van hetzelfde geslacht
als de ouder van het kind. Ik ben echter van oordeel dat tot zodanige uitbreiding
van de mogelijkheden van adoptie niet moet worden overgegaan, gelet op de
daaraan verbonden problemen. Ook in de ons omringende en in de noordse landen
wordt dit niet overwogen. Mijn voorkeur gaat er veeleer naar
uit om de positie van de verzorgers en opvoeders van het kind die een bestendige
relatie met dat kind samenleven te verstevigen. De wijze waarop dat zou kunnen
geschieden, zal ik hieronder nader uiteenzetten. c. Gevolgen verbinden aan het bestaan van een effectief
familie- en gezinsleven tussen het kind en zijn verzorgers en opvoeders, die
niet beiden de ouder zijn van een kind?Ingevolge de voorstellen gedaan in het wetsvoorstel inzake de medevoogdij
en gezamenlijke voogdij worden gezag en onderhoudsplicht anders dan in het
huidige recht niet langer in beginsel verbonden aan het bestaan van een afstammingsband.
Naar bestaand recht is gezag in principe gekoppeld aan het zijn van ouder
en is er slechts gezagsuitoefening door een derde, indien er geen of geen
meerderjarige ouder is of de ouder of ouders niet goed in staat zijn het gezag
uit te oefenen en hun kind onder hun gezag lijdt.Behoudens de gevallen dat een verwekker tot betaling van levensonderhoud
ten behoeve van het door hem verwekte kind wordt veroordeeld en dat een stiefouder
onderhoudsplichtig is, is de onderhoudsplicht vrijwel steeds verbonden aan
het bestaan van bloedverwantschap.De verkrijging van, wat ik noem, gezamenlijk gezag door twee verzorgers
en opvoeders die niet beiden de ouder van het kind kunnen zijn of geen van
beiden de ouder van het kind zijn, heeft een ingrijpend karakter, mede gelet
op de positie van de ouder of ouders wier band met het kind in dat geval verzwakt.
Daarom is een rechterlijke beslissing vereist. Indien krachtens onherroepelijke
rechterlijke beslissing gezamenlijk gezag is verkregen, vindt aantekening
plaats in de voogdijregisters. Voor derden is dan ook kenbaar dat ten aanzien
van een bepaald kind gezamenlijk gezag wordt uitgeoefend.Aan het gezamenlijk gezag is volgens het wetsvoorstel medevoogdij en gezamenlijke
voogdij een onderhoudsplicht gekoppeld.Ik acht het goed denkbaar ook andere aan het ouderschap verbonden gevolgen
aan het uit de voogdijregisters kenbare feit van gezamenlijk gezag te koppelen.
Het gaat in deze gevallen om effectief familie- en gezinsleven dat in het
belang van het kind verdient te worden beschermd. Gelet op de voorwaarden
die blijkens het wetsvoorstel medevoogdij en gezamenlijke voogdij aan de verkrijging
van gezamenlijk gezag worden gesteld, mag ook worden aangenomen dat de relatie
van de volwassenen onderling en van hen met derden van bestendige aard is
en dat de verwachting bestaat dat deze gecontinueerd zal worden. Deze gevallen
zijn verder voldoende scherp omlijnd om ook andere aan het ouderschap verbonden
gevolgen daaraan te verbinden. De rechtszekerheid behoeft daardoor niet in
het gedrang te komen.Bij die andere aan het ouderschap verbonden gevolgen gaat het om gevolgen
ten aanzien van de naam, het erfrecht en de nationaliteit.Wat betreft mogelijke naamswijziging merk ik daarbij op dat het kind zelf
daarmee dient in te stemmen, in die gevallen dat het een zodanige leeftijd
heeft bereikt dat mag worden verwacht dat het de gevolgen van een naamswijziging
redelijk kan overzien. Overeenkomstig de huidige naamswijzigingspraktijk denk
ik daarbij aan de leeftijd van 12 jaar. Verder dienen veelvuldige naamswijzigingen,
die het belang van het kind noch de rechtszekerheid dienen, voorkomen te worden.
Dat betekent dat naamswijziging – overeenkomstig de geldende richtlijnen –
slechts één keer gedurende de minderjarigheid zal worden toegestaan.Een verzoek tot naamswijziging zou tegelijk met een verzoek tot verkrijging
van gezamenlijk gezag gedaan moeten kunnen worden aan de rechter.Aan de feitelijke verzorgingsrelatie die juridisch erkenning heeft gevonden
zou ook de mogelijkheid van verkrijging van de Nederlandse nationaliteit
verbonden kunnen worden. Dit heeft nadere uitwerking nodig in de Rijkswet
op het Nederlanderschap. In dat kader zal moeten worden bezien of en zo ja,
welke andere voorwaarden aan de verkrijging van het Nederlanderschap zouden
moeten worden verbonden. Een voorwaarde als «geen bezwaar tegen verblijf
voor onbepaalde termijn» zal ook in deze gevallen blijven gelden.Ten slotte de erfrechtelijke positie van het kind. Tegenover het verbinden
van erfrechtelijke consequenties aan een rechterlijke beslissing tot gezamenlijk
gezag, waarin de feitelijke verzorgingsrelatie erkenning heeft gevonden, sta
ik in beginsel niet negatief. Dit aspect zal echter worden bezien in het kader
van de herziening van het erfrecht, mede omdat hierbij kwesties van algemene
aard spelen. Intussen zou in ieder geval een aanpassing van het tarief en
de vrijstellingen voor het successierecht kunnen worden overwogen. Daarbij
zou gedacht kunnen worden aan een gelijkstelling met eigen kinderen wat betreft
vrijstellingen en tarief in die gevallen dat er medegezag of medevoogdij is
op het moment van overlijden van de verzorger of in die gevallen dat gedurende
de minderjarigheid medegezag of medevoogdij een zekere aaneengesloten periode
heeft bestaan. 6. Verdere gang van zaken met betrekking tot de wetsvoorstellen
registratie van een samenleving, medegezag en medevoogdij, afstamming en adoptie
en naamrecht a. Wetsvoorstel 23 761, registratie van een samenlevingHierboven onder punt 1 is een drietal vragen gesteld in verband met dit
wetsvoorstel.De eerste vraag betrof de eventuele mogelijkheid voor twee personen van
verschillend geslacht om hun samenleving te doen registreren. Ik heb er begrip
voor dat ook twee personen van verschillend geslacht zich liever zouden willen
registreren dan zouden willen huwen. Ik stel dan ook voor de registratie mogelijk
te doen zijn voor twee personen van verschillend geslacht. Deze registratie
zal een extra mogelijkheid naast het huwelijk zijn om uitdrukking te geven
aan de onderlinge band tussen een man en een vrouw.Zij zal dezelfde gevolgen hebben als de registratie van twee personen
van hetzelfde geslacht, dus geen gevolgen voor zover het betreft de betrekkingen
met kinderen. Indien een kind geboren wordt in een geregistreerde samenleving
van twee personen van verschillend geslacht, zal de (juridische) afstammingsband
tussen de vader en het kind niet uit de registratie zelf voortvloeien, maar
slechts ontstaan als de vader het kind erkent. Het blijft hier gaan om een
vrijwillige registratie. Er zullen naast gehuwden en geregistreerden steeds
ook ongeregistreerd samenlevenden zijn. Aan het bestaan van ongeregistreerde
samenlevingen zullen gevolgen verbonden moeten blijven worden. In het kabinetsstandpunt
over het rapport van de commissie voor de toetsing van wetgevingsprojecten
(kamerstukken II, 1992/93, 22 700, nr. 3) , dat ik op dit punt onderschrijf,
is immers duidelijk aangegeven dat er belangrijke financiële consequenties
in negatieve zin zijn verbonden aan de schrapping van regels die aan het bestaan
van ongeregistreerde samenlevingsvormen gevolgen verbinden. Materiële
omschrijvingen van leefvormen zullen met andere woorden niet vermeden kunnen
worden. Wel zullen deze omschrijvingen zoveel mogelijk geharmoniseerd worden.De tweede vraag betrof de registratie door twee personen die niet kunnen
huwen wegens een te nauwe verwantschap. Dit zou de registratie van grootouders
met kleinkinderen, van ouders met kinderen of van broers en zusters betreffen.Ik heb niet de indruk dat aan deze samenlevingsregistratie veel behoefte
bestaat. Zij komt in de landen die ook een samenlevingsregistratie kennen (Denemarken en Zweden) niet voor. In de uitwerking levert deze vorm
van registratie daarenboven problemen op, omdat deze registratie gemakkelijk
anders kan worden gebruikt dan bedoeld, bij voorbeeld om één
kind ten koste van andere kinderen te bevoordelen via het huwelijksgoederenregime
dat aan de registratie wordt verbonden. Ik stel daarom voor af te zien van
deze vorm van registratie van een samenleving.De derde vraag betrof het verbinden van gevolgen aan de registratie van
een samenleving in de betrekkingen met kinderen. Gelet op mijn hierboven onder
5 verwoorde standpunt zou ik dat achterwege willen laten en op een andere
manier het effectieve familie- en gezinsleven van twee personen die een kind
in een bestendige relatie verzorgen en opvoeden, maar niet (beiden) de ouders
van het kind zijn, nader inhoud willen geven. b. Wetsvoorstel 23 714, medevoogdij en gezamenlijke
voogdijZoals onder punt 1 al is aangeduid, zal ik dit wetsvoorstel in die zin
aanpassen dat de medevoogdij volledig op één lijn komt te staan
met gezamenlijke gezagsuitoefening door ouders.Het verbinden van verdere gevolgen aan de medevoogdij en gezamenlijke
voogdij, zoals hierboven is voorgesteld, kan wat betreft de naam in dit wetsvoorstel
gestalte krijgen. c. Afstamming en adoptieZoals hierboven al is aangeduid betreft de adoptie in Nederland voornamelijk
buitenlandse pleegkinderen. Het aantal in Nederland opgenomen buitenlandse
pleegkinderen schommelt de laatste jaren rond de 600. Jaarlijks is een zeer
beperkt aantal Nederlandse kinderen voor adoptie beschikbaar. Dit aantal ligt
tussen de 50 en 100.De hieronder te bespreken wijzigingen in de adoptievoorwaarden hebben
alleen betrekking op de adoptiebepalingen van het Burgerlijk Wetboek en niet
op de voorwaarden voor opneming ter adoptie van een buitenlands pleegkind.
Laatstgenoemde voorwaarden, waaronder de voorwaarde van huwelijk, blijven
onverkort gehandhaafd. Het buitenland dat kinderen ter adoptie naar Nederland
laat gaan, staat immers vaak niet toe dat deze kinderen anders dan bij gehuwden
worden geplaatst. Zo is bekend dat alleen Zuidamerikaanse landen bereid zijn
kinderen af te staan die bij één persoon worden geplaatst. Daarbij
wordt ook nagegaan of de plaatsing ter adoptie bij één persoon
geen verkapte plaatsing bij twee personen van dezelfde kunne is.Adoptie is een rigoureuze maatregel, zo schreef ik hierboven. De uit de
afstamming voortvloeiende familierechtelijke rechtsbetrekking met de ouders
en de familie van de ouders worden immers doorgesneden. Deze rechtsbetrekking
wordt vervolgens gevestigd met de adoptiefouders en hun familie.Er gelden dan ook stevige criteria voor adoptie. Zo moet de adoptie kennelijk
in het belang van het kind zijn en moeten de oorspronkelijke ouder(s) de adoptie
niet tegenspreken. Doen zij dat wel, dan zal in de toekomst slechts onder
zeer beperkte voorwaarden aan die tegenspraak voorbij kunnen worden gegaan.Niettemin wil ik in bepaalde opzichten de mogelijkheden tot adoptie verruimen,
voor zover het de adoptie op basis van het Burgerlijk Wetboek betreft. In
de eerste plaats gaat het om de adoptie door één persoon alleen.
Ik heb het voornemen de éénpersoonsadoptie, zoals die ook in
de ons omringende landen en de noordse landen voorkomt, in het Burgerlijk
Wetboek onder de voorwaarden als hierboven aangeduid in te voeren. Aan een
dergelijke verruiming moet niet de betekenis toegekend worden de adoptie als
zodanig te willen stimuleren. Adoptie is en blijft een ingrijpende maatregel
die slechts wordt uitgesproken, indien aan een aantal zware voorwaarden
is voldaan. Veeleer wordt de lijn doorgetrokken die uit reeds eerder gedane
aanzetten tot de introductie van bepaalde vormen van eenpersoonsadoptie voortvloeien.In het wetsvoorstel houdende herziening van het afstammingsrecht en van
de regeling van de adoptie waarover begin 1995 advies van de Raad van State
is ontvangen, is een dergelijke voorzichtige aanzet gedaan tot de invoering
van bepaalde vormen van eenpersoonsadoptie. Het betreft de in de notitie «Adoptie
anders dan door een echtpaar» (kamerstukken II 1987/88, 20 547,
nrs. 1–2) specifiek genoemde vormen van eenpersoonsadoptie. Deze vormen
van eenpersoonsadoptie zijn aangevuld met het voorstel van mogelijke adoptie
door de mannelijke levensgezel van de moeder die het kind volgens dat voorstel
niet kon erkennen, omdat hij niet de biologische vader van het kind is. Deze
aanvulling hangt samen met het voorstel dat een erkenning na de geboorte van
een kind niet meer mogelijk zou zijn als de erkenner niet de biologische vader
is van het kind.De lijn die uit de notitie «Adoptie anders dan door een echtpaar»
voortvloeit, wordt doorgetrokken. Er is naar mijn oordeel geen goede reden
om bij voorbeeld de adoptie door de overlevende echtgenoot na het overlijden
van de ander, indien het voornemen daartoe reeds bij beide echtgenoten bestond,
toe te staan in de wetenschap dat het kind door één persoon
alleen verzorgd en opgevoed zal worden, maar niet toe te staan aan een persoon
alleen, die niet in deze bijzondere situatie heeft verkeerd. Uiteraard zal
in alle gevallen het kennelijke belang van het kind voorop staan bij de beantwoording
van de vraag of de adoptie in deze gevallen wenselijk is.Daarnaast zal ik ten aanzien van het adoptierecht voorstellen dat twee
personen van verschillend geslacht die gedurende een bepaalde periode hebben
samengeleefd en die op het tijdstip van het verzoek tot adoptie gehuwd of
geregistreerd zijn, een kind kunnen adopteren. Als alternatief zou de voorwaarde
van huwelijk of registratie, die geldt naast die van een samenleving gedurende
een bepaalde periode, kunnen vervallen. De redenen om adoptie te beperken
tot twee personen van verschillend geslacht zijn hierboven onder punt 5c uiteengezet.Wat het afstammingsrecht zelf betreft is onder punt 2 een aantal specifieke
vraagstukken aangegeven. In de eerste plaats betreft dit het rechtskarakter
van de erkenning. De discussie hierover is steeds in de sleutel geplaatst
van de tegenstelling tussen de erkenning als waarheidshandeling en de erkenning
als rechtshandeling.Erkenning is hoe dan ook een rechtshandeling, gericht op het doen ontstaan
van een afstammingsband. In de erkenning ligt het vermoeden opgesloten dat
de erkenner de verwekker is van het kind. Het gaat erom in welke mate een
erkenning achteraf aantastbaar is, omdat de erkenner niet de verwekker blijkt
te zijn. Naar huidig recht is de aantasting van de erkenning maar zeer beperkt
mogelijk. Het ligt in het voornemen die mogelijkheden zodanig te verruimen
dat in ieder geval het kind zelf, nadat hem bekend is geworden dat de erkenner
niet zijn vader kan zijn, gedurende een zekere periode het vaderschap kan
ontkennen. Ook de mogelijkheden tot aantasting van het door huwelijk ontstane
vaderschap worden verruimd, rekening houdend met de uitkomsten van de zaak
Kroon (EHRM, Publ. A 297-C; NJ 1995, 248).De gerechtelijke vaststelling van het vaderschap zal opnieuw worden voorgesteld.
Hoewel ervan uitgegaan mag worden dat de vaststelling van dit vaderschap in
het algemeen tegen de wil van de vader zal geschieden, is deze vorm van vaststelling
een ultimum remedium ten behoeve van het kind voor het geval de verwekker
niet wil erkennen. Een «gedwongen erkenning» is naar huidig recht
niet mogelijk. In een zaak waarin de moeder de verwekker tot erkenning wilde
dwingen, is dit door de Hoge Raad afgewezen. De Hoge Raad heeft toen uitdrukkelijk
in het midden gelaten dat het nalaten van een erkenning waarop op goede gronden mocht worden vertrouwd, in strijd zou kunnen komen met hetgeen de
man in het maatschappelijk verkeer jegens het kind zou betamen. Dwang zou
met andere woorden ook nu al onder omstandigheden niet uitgesloten hoeven
te zijn (HR 3 april 1992, NJ 1993, 386). De gerechtelijke vaststelling van
het vaderschap zal ook de brieven van wettiging (in feite een vorm van vaststelling
van het vaderschap) gaan vervangen.Wat betreft het rekening houden met technieken van kunstmatige bevruchting
is het plan – zoals ook al uit het eerste wetsvoorstel Herziening van
het afstammingsrecht bleek – om met de verwekker zoveel mogelijk gelijk
te stellen degene met wiens toestemming de aanstaande moeder kunstmatig is
bevrucht, zij het met zijn eigen zaad dan wel met andermans zaad. De donor
is geen verwekker.Gelet op al deze wijzigingen in het afstammingsrecht en adoptierecht is
de Koningin verzocht het advies van de Raad van State inzake het liggende
voorstel buiten behandeling te laten en is een nieuw wetsvoorstel voor advies
naar de Raad van State gezonden. d. NaamrechtEen kind heeft volgens de huidige wet de naam van zijn moeder, tenzij
het erkend is of het kind geboren is tijdens huwelijk of binnen 306 dagen
na ontbinding daarvan. In die gevallen heeft het kind naar huidig recht de
naam van de vader.In de voorstellen tot introductie van naamskeuze voor de ouders ten aanzien
van de naam van hun kind (kamerstukken II , 22 408, nrs. 1–7) wordt
er tot nu toe vanuit gegaan dat voor buiten huwelijk geboren kinderen die
worden erkend de naamskeuze ter gelegenheid van de erkenning geschiedt. Voor
tijdens huwelijk of binnen 306 dagen na ontbinding van het huwelijk geboren
kinderen geschiedt de naamskeuze ter gelegenheid van de huwelijkssluiting.
Deze naamskeuze kan eenmaal voor de geboorte van het eerste kind worden herzien.
Indien ouders het over de naamskeuze niet eens kunnen worden, beslist het
lot. De naamskeuze geldt voor alle kinderen.De naam is een kostbaar gegeven, waarmee zorgvuldig moet worden omgegaan.
In de naam vindt men veelal de afstamming terug. Via de naam wordt veelal
een verband gelegd met een bepaalde familie waartoe de drager van de naam
vermoed wordt te behoren. Gelet hierop, ben ik er geen voorstander van dat
over de naam die een kind zal krijgen wordt geloot. Ik stel daarom het volgende
voor.Buiten huwelijk geboren kinderen hebben al de naam van de moeder. Deze
houden zij, tenzij de ouders bij de erkenning het erover eens zijn dat het
kind de naam van de vader zouden moeten krijgen.In geval van huwelijk wordt de naamskeuze ter gelegenheid van de aangifte
van de geboorte door de ouders tezamen gedaan. Doen de ouders op dat moment
om wat voor reden ook geen keuze, dan krijgt het kind een voorlopige naam.
Dat is de naam van de moeder. Deze voorlopige naam wordt de definitieve naam,
indien de ouders niet binnen drie maanden na de geboorte van het kind, hebben
gekozen voor de naam van de vader.Ten slotte wil ik vasthouden aan een naamskeuze die voor alle kinderen
geldt. De naamswijzigingspraktijk wijst uit dat zoveel mogelijk eenheid van
naam in het gezin wenselijk wordt gevonden. 7 . SamenvattingEffectief familie- en gezinsleven, ook als dat niet een traditioneel gezin
betreft, verdient in het belang van het kind bescherming. Dit feitelijke,
effectieve familie- en gezinsleven krijgt een eigen plaats in het familierecht.
Het bestaan daarvan kan kenbaar worden door middel van een rechterlijke beslissing
tot verkrijging van gezamenlijk gezag. Deze beslissing wordt
aangetekend in de voogdijregisters. Op deze wijze zijn deze gevallen voldoende
scherp omlijnd om ook andere aan het ouderschap verbonden gevolgen daaraan
te verbinden. Daarbij wordt gedacht aan gevolgen ten aanzien van de naam van
het kind, het erfrecht en de nationaliteit.Een en ander kan deels uitwerking krijgen in de vorm van een nota van
wijziging bij het wetsvoorstel 23 714 inzake de medevoogdij en gezamenlijke
voogdij.Naast de registratie van een samenleving van twee mensen van hetzelfde
geslacht (wetsvoorstel 23 761) wordt eenzelfde mogelijkheid met dezelfde
gevolgen voor twee mensen van verschillend geslacht voorgesteld. De mogelijkheid
van registratie van twee nauwe bloedverwanten die niet met elkaar kunnen huwen
vanwege een te nauwe verwantschap wordt geschrapt, omdat deze registratie
gemakkelijk anders kan worden gebruikt dan bedoeld en daaraan bovendien waarschijnlijk
niet veel behoefte bestaat.Het afstammingsrecht zal in overeenstemming worden gebracht met de stroom
van rechtspraak – deels gebaseerd op artikel 8 EVRM – die
inmiddels over dit onderwerp is ontstaan.In het Burgerlijk Wetboek zullen de mogelijkheden voor adoptie worden
verruimd. Zo zal de eenpersoonsadoptie worden ingevoerd en de adoptie door
twee niet-gehuwden van verschillend geslacht (al dan niet geregistreerd).De betekenis van deze verruimingen moet niet worden overschat, omdat deze
verruimingen slechts gelden voor adoptie van een jaarlijks gering aantal Nederlandse
kinderen. De opneming van buitenlandse pleegkinderen ter adoptie wordt beheerst
door de Wet opneming buitenlandse pleegkinderen. De strengere eisen die voor
de opneming ter adoptie van deze kinderen gelden, blijven gehandhaafd.In het naamrecht zal naamskeuze worden ingevoerd (wetsvoorstel 22 408).
Buiten huwelijk geboren kinderen hebben de naam van de moeder en houden deze,
tenzij de ouders ter gelegenheid van de erkenning beslissen dat het kind de
naam van de vader krijgt. Voor binnen huwelijk geboren kinderen wordt de naamskeuze
ter gelegenheid van de geboorteaangifte gedaan. Wordt om een of andere reden
op dat moment geen naamskeuze gedaan, dan krijgt het kind voorlopig de naam
van de moeder. Ouders kunnen tot drie maanden na de geboorte alsnog de naam
van de vader kiezen. Gebeurt dat niet, dan wordt de definitieve naam van het
kind die van de moeder. 8. De samenhang tussen de verschillende voorstellenMet behulp van een aantal voorbeelden wil ik de samenhang tussen de verschillende
wijzigingsvoorstellen die in het voorgaande zijn gedaan tot uitdrukking brengen. Voorbeeld 1Een man en een vrouw leven samen. Zij willen niet huwen, maar wel hun
samenleving doen registreren. Deze registratie heeft voor hen alle gevolgen
van het huwelijk, behoudens voor zover het betreft de verhouding tot de kinderen.
Een kind dat uit deze samenleving wordt geboren, heeft de vrouw tot moeder
en haar partner tot vader, indien deze het kind erkent.Hun kind heeft de naam van de moeder, tenzij ter gelegenheid van de erkenning
voor de naam van de vader is gekozen. Zij kunnen ook een Nederlands kind (voor
zover die voor adoptie beschikbaar zijn) adopteren. Dan zullen zij –
naast andere voorwaarden – moeten aantonen dat zij een aantal jaren
hebben samengeleefd. Voorbeeld 2Een man en een vrouw (of bij voorbeeld twee vrouwen) leven samen. De vrouw
heeft eerder haar samenleving met een andere man doen registreren (of is eerder
gehuwd) geweest. Uit die eerdere relatie zijn twee kinderen geboren, die door
de man zijn erkend. Deze hebben de naam van de vader. De vrouw heeft bij de
scheiding het gezag over de kinderen toegedeeld gekregen. De kinderen houden
contact met hun vader. Zij gaan één keer per veertien dagen
een weekend naar hem toe.De vrouw en haar nieuwe partner doen hun samenleving registreren of, indien
de nieuwe partner een man is, gaan wellicht trouwen. Na verloop van enige
tijd verzoeken zij de rechter tezamen om gezamenlijk het gezag over de kinderen
te mogen uitoefenen. Over dit verzoek wordt in ieder geval de vader van de
kinderen gehoord. Er kan bij dit verzoek tevens een verzoek tot naamswijziging
worden gedaan. verzocht kan worden dat de kinderen de naam van de nieuwe partner
van de moeder of die van de moeder krijgen. Ook hierover wordt de vader gehoord.
De kinderen worden over beide verzoeken gehoord, indien zij de leeftijd van
12 jaar hebben bereikt. Met het verzoek tot naamswijziging moeten zij hebben
ingestemd. Aan het gezamenlijk gezag is een onderhoudsplicht van de nieuwe
partner van de vrouw verbonden.De kinderen blijven de kinderen van hun (eerste) vader. Zij houden ook
contact met hem. Ook in erfrechtelijk opzicht blijven zij de kinderen van
hun vader. De nieuwe partner van de moeder die de kinderen erfrechtelijk een
positie wil geven, zal daartoe een testament kunnen maken. Voor het successierecht
zouden deze kinderen in dat geval volgens de voorwaarden als zijn of haar
eigen kinderen kunnen gelden. Voorbeeld 3Twee samenlevende vrouwen (die hun relatie al dan niet hebben geregistreerd)
willen gezamenlijk een kind als eigen kind verzorgen en opvoeden.De ene vrouw krijgt een kind met behulp van kunstmatige donorinseminatie.Zij is de moeder van het kind. Haar vriendin zal volgens de voorstellen
tezamen met haar, nadat de rechter daartoe in het belang van het kind heeft
beslist, het gezag kunnen gaan uitoefenen.Het kind heeft de naam van de moeder. Ter gelegenheid van de beslissing
over het gezamenlijk gezag zal ook beslist kunnen worden tot eventuele naamswijziging
in de naam van de vriendin van de moeder. Het kind moet daarmee zelf instemmen,
als het twaalf jaar of ouder is.Om het kind te doen delen in de nalatenschap van de vriendin van de moeder,
zal deze vriendin een testament moeten maken. voor het successierecht zou
het kind volgens de voorwaarden dan als eigen kind kunnen gelden. Voorbeeld 4Twee mannen verzorgen een pleegkind en voeden dat op. Wie de vader van
dit kind is, is niet duidelijk. De moeder is geestelijk niet erg sterk en
kan de verzorging en opvoeding van haar kind niet aan. Zo af en toe zoekt
zij haar kind in het pleeggezin op. Op een gegeven moment verwateren deze
bezoeken. Zowel de hulpverlenende instelling als de pleegouders kunnen geen
contact meer krijgen met de moeder. Nadat een jaar op deze wijze is verstreken,
verzoekt de raad voor de kinderbescherming de moeder te ontheffen van het
gezag over haar kind. Er is met alle mogelijkheden geprobeerd contact te krijgen
met de moeder, maar dat lukt niet. De ontheffing wordt uitgesproken. Een van
de pleegvaders wordt belast met het gezag over het kind. Tezamen verzoeken
zij om gezamenlijk de voogdij over het kind te mogen uitoefenen.
Over deze verzoeken wordt het kind zelf gehoord, als het twaalf jaren of ouder
is. Bij die gelegenheid kunnen de pleegvaders ook naamswijziging voor het
kind verzoeken. Het kind heeft de naam van de moeder en zou de geslachtsnaam
van een van beide pleegvaders kunnen krijgen.Eén van beide pleegvaders kan ook een verzoek tot adoptie (eenpersoonsadoptie)
doen. Wordt dit verzoek toegewezen dan wordt de pleegvader de adoptiefouder
van het kind. De andere pleegvader houdt het gezag over het kind dat hij voordien
al gezamenlijk uitoefende. Aan dat gezag blijft de onderhoudsplicht gekoppeld
en de eventuele andere gevolgen.Erfrechtelijk geldt voor beide pleegvaders hetzelfde als in de situatie
dat hierboven onder voorbeeld 3 geschetst, indien de pleegvader het kind niet
adopteert, maar wel gezamenlijk de voogdij met zijn partner uitoefent. Als
een van de pleegvaders het kind heeft geadopteerd, geldt voor hem dat hij
ouder is van het kind en heeft hij ook in erfrechtelijk opzicht alle rechten
en plichten van een ouder. Schematisch overzicht van de belangrijkste voorstellen
uit de notitie leefvormen in het familierecht, in samenhang met aanhangige
wetsvoorstellen en de huidige wettelijke regelingen  Huidig rechtWetsvoorstel zoals aanhangigVoorstel
notitie leefvormen registratie van een samenleving van twee personen––
staat open voor: a. 2 personen van hetzelfde geslacht b. 2 bloedverwanten
die niet kunnen huwen vanwege te nauwe verwantschap – heeft de gevolgen
van het huwelijk behoudens die met betrekking tot kinderen– staat
open voor: a. 2 personen van hetzelfde geslacht b. 2 personen van
verschillend geslacht – heeft de gevolgen van het huwelijk behoudens
die met betrekking tot kinderen     adoptie (regeling in het Burgerlijk
Wetboek)alleen voor gehuwden–– voor samenlevenden
van verschillend geslacht óf voor gehuwden en geregistreerden van verschillend
geslacht – voor één persoon alleen     medevoogdij/gezamenlijke
voogdij–– medevoogdij: gezag van een niet-ouder die
dat tezamen met een ouder heeft.– medevoogdij wordt gezamenlijk
gezag door ouder en niet-ouder   Het gezag van de niet-ouder
is afhankelijk van het gezag dat die ouder heeft. Het gezag van
de niet-ouder is niet langer afhankelijk van dat van de ouder.       Aan
medevoogdij is voor de niet-ouder, zolang de medevoogdij duurt een onderhoudsplicht
gekoppeld.Aan het gezag van de niet-ouder is onderhoudsplicht gekoppeld,
ten minste zolang dat gezag duurt. Indien ouder en niet-ouder gezamenlijk
gezag hebben, dan kan de rechter op verzoek van beiden naamswijziging toestaan
van de naam van het kind in die van één van hen. Op basis van
dit gezamenlijk gezag kan onder voorwaarden nationaliteit kind worden gewijzigd. Erfrechtelijke
consequenties verbonden aan gezamenlijk gezag van ouder en niet-ouder: bezien
in het kader van de herziening van het erfrecht.       –
gezamenlijke voogdij: gezag van twee personen die beide niet de ouder zijn.idem    Aan gezamenlijke voogdij worden de hierboven
genoemde gevolgen verbonden. naamrechtBinnen het huwelijk (of
316 dagen na de ontbinding van het huwelijk) geboren kinderen en erkende kinderen
hebben de naam van de vader– Naamskeuze bij huwelijk/erkenning –
Bij gebreke van keuze: loting – Eenheid van naam in het
gezin: de naam van het eerste kind is ook die van de volgende kinderen–
Naamskeuze bij geboorte-aangifte of binnen 3 maanden na geboorte dan wel bij
erkenning – Bij gebreke van keuze heeft het kind (voorlopig) de
naam van de moeder – Eenheid van naam in het gezin: de naam van
het eerste kind is ook die van de volgende kinderenSchematisch overzicht aanhangige/in voorbereiding zijnde
wetsvoorstel met eerstvolgende stap en tijdsplanning WetsvoorstelStand van ZakenEerstvolgende
stapPlanning Herziening van het naamrecht (Wetsvoorstel 22 408)Eindverslag
Tweede Kamer d.d. 12 oktober 1993Nota naar aanleiding van het eindverslag
en nota van wijzigingeind september 1995     Invoering medevoogdij/gezamenlijke
voogdij (Wetsvoorstel 23 714)Verslag Tweede Kamer d.d. 7
december 1994Nota naar aanleiding van het verslag en nota van wijzigingIndiening
na behandeling notitie leefvormen in Tweede Kamer     Registratie
van leefvormen (Wetsvoorstel 23 761)Ingediend juni 1994. Door Kabinet
in beraad gehouden.Nota van wijzigingseptember 1995 ingediend
gelijktijdig met notitie leefvormen     Herziening afstammings- en
adoptierechtAdvies Raad van State januari 1995Verzoek tot buitenbehandelingstelling
advies Raad van StateVerzoek is gedaan op 6 september 1995     Herziening
afstammings- en adoptierechtNieuw wetsvoorstel voorbereidToezending
voor advies aan Raad van StateToezending is geschied op 7 september
1995BIJLAGE 3Terminologie gehanteerd in de notitie leefvormen in het familierechtOuders: de vader en de moeder van het kind.Moeder: de vrouw uit wie een kind is geboren of die het kind heeft geadopteerd.Vader: – de echtgenoot van de moeder of de ex-echtgenoot, indien
het kind binnen 306 dagen na ontbinding van het huwelijk is geboren;– de man die het kind heeft erkend;– de man die het kind heeft geadopteerd.Effectief familie- en gezinsleven: een feitelijke verzorgingsrelatie tussen
een kind en degenen die hem verzorgen en opvoeden en die in een nauwe persoonlijke
betrekking tot dit kind staan.Afstamming: de door geboorte ontstane betrekking tussen ouders en kinderen
(zie Asser-de Ruiter-Moltmaker, 14e druk (1992), nr. 689).Adoptie: de figuur die leidt tot verbreking van de familierechtelijke
rechtsbetrekking met de oorspronkelijke ouders en vestiging van deze betrekking
met de adoptieouders.Medevoogdij: gezag over een minderjarig kind van een niet-ouder dat deze
tezamen met de ouder van een kind heeft en uitoefent.Gezamenlijke voogdij: gezag over een meerderjarig kind dat twee personen
die beiden niet de ouder van het kind zijn over dit kind hebben en uitoefenen. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22700-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl