Leven Lang Leren; Brief minister en staatssecretaris met de beleidsreactie op de verkenning van de Onderwijsraad 'Middelbaar en hoger onderwijs voor volwassenen'
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST137189
 2009-2010
 
 30 012
 Leven Lang Leren
 
 
 
 
 Nr. 
 19
 BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 13 november 2009
 
 Op 19 september jl. heeft de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap verzocht om uiterlijk 10 november 2009 de beleidsreactie
op de Verkenning van de Onderwijsraad «Middelbaar en hoger onderwijs
voor volwassenen» te doen toekomen.
 
 Hierbij zend ik u de beleidsreactie op bovengenoemde verkenning.
 
 De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 R. H. A. Plasterk
 De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 J. M. van Bijsterveldt-Vliegenhart,
 
 Beleidsreactie Verkenning Onderwijsraad «Middelbaar
en hoger onderwijs voor volwassenen»
 1. Inleiding
 (Bij)scholingsmogelijkheden moeten voldoende beschikbaar zijn in een maatschappij
waarin mensen vaker van baan wisselen, waarin hogere eisen aan het ontwikkelingspeil
worden gesteld en waarin technologieën elkaar snel opvolgen waardoor
kennis en vaardigheden sneller verouderen. Deze stelling was aanleiding voor
de Onderwijsraad om een verkenning naar het middelbaar (mbo-4 middelbaar beroepsonderwijs)
en hoger onderwijs voor volwassenen uit te voeren. Daarbij verstaat de raad
onder «onderwijs» zowel het formele onderwijs als de non-formele
cursussen en trainingen (op minimaal mbo-4 niveau). De hoofdboodschap van
de raad is tweeledig. Ten eerste is de raad van mening dat het van belang
is meer duidelijkheid aan te brengen in het bestaande aanbod. Uitgangspunt
daarbij is dat het aanbod een systeem met twee componenten is: privaat (opleidingen
aangeboden door privaat bekostigde instellingen) en publiek (opleidingen aangeboden
door de door de overheid bekostigde instellingen). De raad beoogt met zijn
aanbevelingen beide componenten te versterken en de afstemming/wisselwerking
tussen beide systemen te stimuleren. Ten tweede gaat de raad in op belemmeringen
voor een leven lang leren die te maken hebben met tijd, financiering en informatie
en die de inzet vragen van overheid, bedrijven en individuele deelnemers.
 Hieronder volgt eerst een algemene reactie en vervolgens een reactie per
aanbeveling.
 2. Algemene reactie
 Scholing van volwassenen is een middel om duurzame inzetbaarheid, productiviteit
en maatschappelijke participatie van mensen te versterken. Dit sluit aan bij
de vier basisfuncties die de Onderwijsraad aan het volwassenenonderwijs toekent:
 • Reparatie: volwassenen die vroeger
geen opleiding hebben gevolgd, moeten dat later kunnen inhalen. Het betreft
hier diplomagericht onderwijs.
 • Wisseling in loopbaan: het volgen van
een opleiding kan nodig zijn om een loopbaanswitch te maken. Hier kunnen zowel
diplomagericht als functiegericht onderwijs aan de orde zijn.
 • Bij de tijd blijven en vooruitkomen in de samenleving: het bijhouden en ontwikkelen van kennis en vaardigheden om de arbeidsmarktpositie
te behouden en te verbeteren. Het betreft hier vooral functiegericht onderwijs.
 • Sociaal-culturele en persoonlijke functie:
mensen leren niet alleen voor hun arbeidsloopbaan, maar ook om zich in algemene
zin te blijven ontwikkelen.
 
 Deze functies verwijzen naar het directe belang en nut van volwassenenonderwijs
voor individuele volwassenen en werkgevers. Daarom wordt de invulling van
scholing grotendeels overgelaten aan individuele volwassenen (werkenden en
niet-werkenden), individuele werkgevers en sociale partners. Leren kan overigens
op verschillende manieren: via deelname aan opleidingen of cursussen, maar
ook tijdens het werk.
 De raad constateert dat het huidige scholingsaanbod in de praktijk is
gegroeid, zonder achterliggende visie. Het aanbod voor volwassenen bij de
publieke aanbieders is vooral ontstaan vanuit de bestaande initiële opleidingen.
De private markt heeft zich ontwikkeld naar aanleiding van de groeiende vraag
naar scholing van volwassenen. De raad wijst erop dat de meeste volwassenen
(circa 90%) zich scholen bij een private aanbieder. De
private instellingen blijken goed in staat te zijn om aan de vraag van bedrijven
en individuele deelnemers te voldoen. Het private onderwijs levert dus een
toonaangevende bijdrage aan een leven lang leren in Nederland. De bijdrage
die de publiek bekostigde instellingen leveren in het opleiden van volwassenen
is beperkt.
 Het kabinet deelt de stelling van de raad dat zowel de publieke als de
private partijen een rol in een leven lang leren hebben en dat we beide deelsystemen
zowel afzonderlijk als in hun wisselwerking moeten stimuleren. De publiek
bekostigde instellingen moeten een rol vervullen naast die van de private
instellingen. Daar zijn meerdere redenen voor. Belangrijkste argument is dat
het private onderwijs niet de volle breedte van het opleidingenaanbod aanbiedt.
Leven-lang-leren-activiteiten van bekostigde instellingen zorgen daarnaast
voor nauwere relaties tussen deze instellingen en bedrijven en organisaties
in hun omgeving. Zij brengen de actuele beroepspraktijk sneller in de onderwijsinstelling.
Een leven lang leren komt op die manier ten goede aan de kennisuitwisseling
en het bevordert ook de aansluiting tussen het onderwijs (ook aan de reguliere
studenten) en de arbeidsmarkt. Bovendien is het inefficiënt om de infrastructuur
die de publiek bekostigde instellingen hebben opgebouwd, niet ook voor de
doelgroep van volwassenen te gebruiken. De focus van de bekostigde instellingen
ligt – ook bij de doelgroep volwassenen – primair bij de kwalificerende
opleidingen, dat wil zeggen bij de opleidingen die afgesloten worden met een
formeel diploma van het middelbaar beroepsonderwijs of van het hoger onderwijs.
Dit neemt niet weg dat ook via postinitieel contractonderwijs (privaat gefinancierd
dus), de publiek bekostigde instellingen een bijdrage aan de scholing van
volwassenen kunnen leveren.
 
 De bijdrage van de publiek bekostigde instellingen aan het leven lang
leren mag overigens niet ten koste gaan van de kwaliteit van het onderwijs
aan de reguliere groep jeugdige studenten. Het kabinet beseft dat de publiek
bekostigde instellingen geconfronteerd worden met een grote groep reguliere
(jonge) studenten in het hoger onderwijs, een groep die steeds diverser is
geworden in zijn samenstelling en die bovendien tot 2020 nog sterk zal groeien.
Hoewel in het middelbaar beroepsonderwijs in de komende jaren geen stijging
van het aantal reguliere (jonge) studenten wordt verwacht, vraagt de diversiteit
van deze studenten ook veel inzet van de mbo-instellingen.
 
 In de verkenning benadrukt de raad (vooral als het gaat om de publiek
bekostigde instellingen) dat er aanbod moet worden gecreëerd dat aansluit
bij de vraag. Het gaat echter niet alleen om het ontwikkelen van nieuw aanbod.
De ervaringen van de afgelopen jaren leren dat het ook gaat om het stimuleren
en articuleren van de vraag van zowel burgers als van werkgevers. Daarin hebben
de bekostigde instellingen ook een rol. Hiermee komen we bovendien bij een
kernvraagstuk in de discussie over een leven lang leren, namelijk het ontbreken
van een leercultuur en een gebrek aan een gevoel van urgentie op het gebied
van een leven lang leren. In zijn advies «Tijd voor ontwikkeling»
doet de Denktank Leren en Werken voorstellen over hoe de leercultuur van volwassenen
gestimuleerd kan worden. Mensen moeten uit zichzelf aan hun ontwikkeling en
inzetbaarheid gaan werken. U ontvangt separaat een kabinetsreactie op dit
advies.
 3. Reactie per aanbeveling
 Aanbevelingen privaat aanbod
 Aanbeveling 1: inschaling privaat onderwijs naar NKK/EKK
(=NQF/EQF)-niveaus
 
 Het NKK biedt veel kansen om de private component van
middelbaar en hoger onderwijs voor volwassenen te versterken. Met name het
private aanbod zou winnen aan transparantie en toegankelijkheid als (een deel
van) het aanbod zou worden geordend langs de lijnen van het EKK.
 
 
 Het kabinet deelt de mening van de raad dat de ontwikkeling van het nationaal
kwalificatiekader (NKK) ofwel National Qualifications Framework (NQF) het
leven lang leren kan bevorderen. Naast de deelname aan wettelijk erkende opleidingen,
wordt er door volwassenen en hun werkgevers via het non-formeel onderwijs
fors geïnvesteerd in de inzetbaarheid op de arbeidsmarkt. Een flink aantal
non-formele opleidingen heeft daadwerkelijk een kwalificerend effect. Niet
in de zin dat aan deze opleidingen een mboof hbo-diploma zou kunnen worden
verbonden, maar wel in de zin dat het competentieniveau van deelnemers stijgt.
Op dit moment blijft het civiele effect van deze opleidingen relatief onzichtbaar.
Het kabinet is net als de raad van mening dat het van groot belang is om het
niveau van deze non-formele opleidingen zichtbaar te maken. Daarmee worden
zij naar verwachting aantrekkelijker voor werkgevers en individuen en dat
kan de deelname aan deze opleidingen bevorderen. De doorstroom naar formele
opleidingen wordt ook vergemakkelijkt als de kwaliteit en het niveau van deze
opleidingen transparanter worden.
 Op dit moment wordt in opdracht van het kabinet en op voorstel van PAEPON
door CINOP onderzocht of, hoe, en onder welke condities, non-formele opleidingen
in het NKK kunnen worden ingeschaald. De kwaliteitsborging van de opleidingen
is daarbij één van de onderwerpen. Tevens is de vraag onder
welke condities private aanbieders hun opleidingen zouden willen relateren
aan het NKK aan de orde. Het onderzoek zal in december van dit jaar worden
afgerond. Het kabinet zal de resultaten ervan gebruiken bij het ontwikkelen
van het NKK.
 
 Voor wat betreft de inschalingsinstantie kan ik u melden dat ten behoeve
van het onderhoud van het NQF een nationaal coördinatiepunt (NCP) zal
worden ingericht. In de loop van 2010 vindt besluitvorming plaats over welke
verantwoordelijkheden dit coördinatiepunt krijgt. De vraag welke instantie
voor de eventuele inschaling zou moeten zorgen, zal daarbij ook worden betrokken.
 Aanbeveling 2: gestapelde diplomering en toezicht
 
 De raad pleit voor gestapelde diplomering, het «optellen»
van meerdere leertrajecten tot een (formeel) diploma. Daarbij kan het zowel
gaan om leertrajecten aangeboden door publieke instellingen als om leertrajecten
aangeboden door private partijen, maar ook om informele leertrajecten en non-formeel
leren en om combinaties van deze trajecten. Gestapelde diplomering vraagt
om adequate examencommissies en een voldoende toezicht op deze trajecten en
op het Ervaringscertificaat (EVC). In het bekostigd onderwijs vervult de Inspectie
die rol, in het particulier onderwijs gaat het om een vrijwillige constructie.
De Raad geeft in overweging de beide toezichtvormen nader op elkaar af stemmen.
 
 
 Deze aanbeveling is gebaseerd op het idee dat veel volwassenen in stappen
leren. Men begint met een cursus maar men heeft vaak niet vanaf de start het
idee een diploma te willen behalen. Na het volgen van een aantal cursussen
ontstaat geleidelijk het idee dat het mooi zou zijn als de bundeling van leeractiviteiten
zou kunnen leiden tot een formeel diploma. Het gaat de raad nadrukkelijk
om publiek-private combinaties van leertrajecten. Het idee van de raad van
het «optellen» van leeractiviteiten tot een diploma spreekt aan.
Met EVC hebben we echter een weg ingezet die in grote lijnen hetzelfde effect
voor het individu heeft. EVC kan leiden tot directe diplomering of tot een
verkorte leerweg leidend tot een diploma. Uiteraard blijft EVC daarnaast zijn
functie van instrument voor bevordering van employability op de arbeidsmarkt
houden. Het kabinet gaat op de ingezette weg verder. Bij EVC ziet het kabinet
geen verschillen tussen aan bekostigde instellingen verbonden EVC-aanbieders
en private aanbieders: EVC is altijd een commerciële activiteit voor
een aanbieder. Ook in het systeem van kwaliteitsbewaking wordt geen onderscheid
gemaakt tussen EVC-aanbieders: iedere aanbieder moet aan dezelfde criteria
voldoen en dient door beoordelende instanties op dezelfde wijze beoordeeld
te worden. Het systeem van kwaliteitsbeoordeling zal komend jaar doorontwikkeld
worden en leidt naar de mening van het kabinet tot een goede infrastructuur
voor de door de raad gewenste voorziening. Indien we erin slagen om non-formele
opleidingen op een goede manier in te schalen in het NKK (aanbeveling 1) zetten
we bovendien een belangrijke stap. EVC wordt gemakkelijker indien het niveau
van een deel van de gevolgde cursussen bekend is.
 Aanbeveling 3: cursistenbescherming
 
 De raad is van mening dat zowel de geschillencommissie
als de beroepsprocedure voor examens die voor het private aanbod bestaan,
belangrijke stappen zijn op weg naar een goede consumentenbescherming. De
raad doet de suggestie om een meldpunt wanpraktijken in te richten. Het bestaande
geheel van studentenbescherming in het publieke onderwijs kan mogelijk als
voorbeeld dienen voor de situatie in het private deel. Maar ook omgekeerd
is het goed mogelijk dat de publieke component kan leren van de private component.
 
 
 Het kabinet onderschrijft de suggestie van de raad dat publiek en privaat
bekostigde instellingen van elkaar kunnen leren op het gebied van consumentenbescherming.
Het kabinet juicht een dialoog over dit onderwerp tussen beide soorten instellingen
toe. De aanbeveling van de raad om naast de geschillencommisssie en de beroepsprocedure
voor examens ook een «meldpunt wanpraktijken» in te richten om
deelnemers meer bescherming te bieden betreft specifiek het private onderwijs.
Het kabinet is van mening dat het een zaak is van de private instellingen
om een besluit te nemen over de instelling van een dergelijk meldpunt.
 Aanbevelingen publieke aanbod
 Aanbeveling 4: vier «deeltijdinstellingen»
extra bekostigen
 
 De raad schetst dat het deeltijdaanbod in sommige regio’s
en vakgebieden beperkt is. De raad geeft aan dat niet alle instellingen zich
toe hoeven te leggen op het hoger onderwijs voor volwassenen, maar vindt het
wenselijk dat er een aantal, goed over het land gespreide instellingen zijn
die zich toeleggen op de doelgroep volwassenen en deeltijdonderwijs. De raad
beveelt aan dat de minister vier van dergelijke «deeltijdinstellingen»
(eventueel tijdelijk) extra bekostigt. De keuze van deze instellingen zou
via een aanbestedingsformule kunnen plaatsvinden.
 
 
 Met de raad is het kabinet van mening dat meer differentiatie tussen hoger-onderwijsinstellingen
gewenst is. Op het hoger onderwijs komt een groot aantal maatschappelijke
opdrachten af, voortvloeiend onder meer uit het grote en nog altijd groeiende
aantal studenten, de sterk gevarieerde studentenpopulatie en de internationale
concurrentie. In een dergelijke situatie is het goed als de instellingen een
eigen profiel kiezen en daarin proberen te excelleren. Het advies van de Onderwijsraad
om een aantal hogescholen en universiteiten zich te laten ontwikkelen
tot instellingen voor een leven lang leren past daarbij. In de praktijk ziet
het kabinet ook dat een aantal instellingen duidelijk meer prioriteit legt
bij de doelgroep volwassenen dan andere. In lijn met het advies van de Onderwijsraad
overweegt het kabinet het beleid op het terrein van een leven lang leren meer
te focussen. Een eerste stap is gezet met de nieuwe «Tijdelijke stimuleringsregeling
een leven lang leren in het hbo 2009». Deze regeling richt zich niet
op alle (bekostigde) hogescholen, maar op een beperkt aantal hbo-instellingen
die aantonen dat ze de markt voor volwassenen kunnen en willen bedienen. Op
basis van ervaringen met de tijdelijke stimuleringsregeling zal het kabinet
zich – in overleg met de onderwijskoepelorganisaties – beraden
op eventuele verdere stappen om het beleid toe te spitsen op een beperkt aantal
instellingen. Daarbij zijn overigens nadrukkelijk ook de universiteiten in
beeld. Hetzelfde geldt voor de roc’s, want hoewel de aanbeveling van
de raad alleen op het hoger onderwijs is gericht, vindt het kabinet deze aanbeveling
ook voor het mbo relevant.
 Aanbeveling 5: ruimere openstelling examenmogelijkheden
 
 De raad pleit voor een ruimere openstelling van examenmogelijkheden
voor kandidaten die, ongeacht hun voortraject en ongeacht de waardering van
mogelijke kwalificaties of competenties, van mening zijn direct voor een examen
op te kunnen gaan.
 
 
 Wij vinden de aanbeveling van de raad om examenmogelijkheden voor volwassenen
ruimer open te stellen een interessante gedachte. Dit geldt voor kandidaten
die in het bezit zijn van een Ervaringscertificaat, maar ook voor kandidaten
die om andere redenen versneld voor een examen willen opgaan. Er is overigens
al de mogelijkheid om zich als extraneus bij een instelling te laten inschrijven
als men tentamens en examen wil afleggen zonder onderwijs te volgen. Wij zullen
de aanbeveling van de raad over een eventuele ruimere openstelling met de
betrokken instellingen en toezichthouders bespreken.
 Aanbeveling 6: vraag versterken via open leermiddelen
 
 Veel volwassenen zouden zich niet scholen wegens tijdgebrek.
De Raad is van mening dat afstandsleren en aanbod van opleidingen via internet
de beste kansen biedt om mensen te interesseren voor scholing. De ontwikkeling
van «open access» (open leermiddelen) is een ontwikkeling waar
instellingen op in moeten spelen.
 
 
 Open leermiddelen zijn een belangrijke ontwikkeling in het onderwijs en
kunnen voor de doelgroep van volwassenen kansen bieden. Het biedt namelijk
de mogelijkheid om onafhankelijk van tijd en plaats te leren en het is (in
principe) gratis. Voor veel volwassenen zijn dit belangrijke voorwaarden om
te gaan leren. In Nederland is beperkt ervaring opgedaan met het beschikbaar
stellen van open leermiddelen. In het project Opener heeft de Open Universiteit
een aantal (kennismakings)cursussen gratis online beschikbaar gesteld met
als doel om meer mensen te interesseren voor een cursus, al dan niet aan de
Open Universiteit. Uit dit (beperkte) project kunnen geen conclusies worden
getrokken over de mate waarin het aanbod van open leermiddelen de vraag stimuleert
en wat de resultaten van deze vrije vorm van leren zijn. Om die vraag te beantwoorden
is nader onderzoek nodig. Het kabinet zal onderzoeken wat de ervaringen in
Nederland en in het buitenland zijn met Open Educational Resources en is daarbij
met name geïnteresseerd in hoe de vraag gestimuleerd kan worden, naast
informatie over aantallen gebruikers, aard van het gebruik (onder andere werk/hobby,
diplomagericht/niet-diplomagericht), gebruiksduur en het civiele effect. De
resultaten van het onderzoek zullen met de instellingen worden besproken.
 Aanbeveling 7: transparanter en toegankelijker maken voor
(potentiële) deelnemers
 
 Deze aanbeveling bestaat in feite uit de drie onderdelen
die zich richten op het toegankelijker en transparanter maken van het aanbod.
 
 Onderdeel a: in het eerste onderdeel spreekt de raad uit
dat publieke instellingen duidelijker kunnen maken of zij zich ook richten
op de doelgroep volwassenen. Hiervoor zou de overheid een indicator kunnen
ontwikkelen.
 Het kabinet heeft samen met de Vlaamse overheid het voornemen om in 2010
een classificatie van de Nederlandse en Vlaamse ho-instellingen te laten opstellen.
Daarmee wordt duidelijk welk profiel de afzonderlijke instellingen hebben
en dus ook of zij al dan niet relatief veel volwassen studenten kennen. Met
de Keuzegids Deeltijdstudies die door de Stichting Hoger Onderwijs Persbureau
(HOP) in 2009 voor het eerst is uitgebracht is ook een belangrijke informatiebron
ontstaan voor studenten die overwegen een deeltijdstudie te gaan doen. Met
de Stichting Studiekeuze 1,2,3 zal het kabinet overleggen of de transparantie
van het aanbod voor volwassenen via dat instrument kan worden vergroot. Voor
het mbo verschijnt in december voor het eerst een studiekeuzegids mbo. Deze
keuzegids wordt net als die voor het hoger onderwijs ontwikkeld door de Stichting
Hoger Onderwijs persbureau (HOP). Daarnaast hebben de leerwerkloketten een
belangrijke rol bij het adviseren en communiceren over scholing en het Ervaringscertificaat.
Zij informeren en adviseren bedrijven en individuele deelnemers over scholingsmogelijkheden
en het aanbod aan opleidingen (zowel publiek als privaat). Bij de aankondiging
van het totaalpakket van crisismaatregelen voor de arbeidsmarkt heeft het
kabinet extra geld (€ 8 miljoen per jaar) uitgetrokken voor structurele
financiering van 40 leerwerkloketten. Deze 40 leerwerkloketten worden gekoppeld
aan het UWV Werkbedrijf.
 Onderdeel b: het tweede onderdeel betreft de aanbeveling
van de raad om de drempel in de belastingaftrek voor (beroepsgerelateerde)
scholingskosten te verlagen.
 Deze verlaging zou met name effect moeten hebben op de toename van de
scholingsdeelname van burgers met lagere inkomens. Veel laagopgeleide werknemers
met meestal lage inkomens voelen echter weerstand tegen het volgen van scholing
en nemen niet vaak zelf het initiatief tot scholing die ze zelf (moeten) betalen.
Bovendien doen deze burgers vaak geen belastingsaangifte. Verlaging van de
drempel zou daarom hoogstwaarschijnlijk niet leiden tot verhoging van de scholingsdeelname
van lagere inkomensgroepen.
 Het kabinet kiest daarom voor gerichte stimulering van scholing van laagopgeleiden
via de werkgever zoals nu gebeurt via de WVA startkwalificatie. Daarnaast
heeft het kabinet in reactie op het advies van de Denktank Leren en Werken
aangegeven in de eerste helft van 2010 de mogelijkheden voor invoering van
een opleidingscheque te onderzoeken en opties voor vormgeving in kaart te
brengen. In dit onderzoek zal specifiek aandacht zijn voor laaggeschoolde
en oudere werknemers. Randvoorwaarde is dat er geen sprake zal zijn van additionele
publieke financiering.
 Onderdeel c: tot slot geeft de raad in de overweging na
te denken over de meerwaarde van een «eigen» wet voor het middelbaar
en hoger onderwijs voor volwassenen, die zowel de private component als de
publieke component en hun toenemende wisselwerking omvat.
 De private instellingen bedienen de doelgroep van volwassenen volgens
de regels van de markt. De rol van de publiek bekostigde instellingen is vastgelegd
in de verschillende sectorwetten en in aanvullende regelgeving. Zowel voor
het mbo als voor het hbo en het wo geldt dat (met uitzondering van de studiefinanciering)
geen onderscheid wordt gemaakt in wet- en regelgeving en bekostiging
tussen onderwijs aan reguliere, jonge studenten en onderwijs aan volwassenen.
Tegelijkertijd is bekend dat het verzorgen van onderwijs aan volwassenen andere
eisen stelt aan de instellingen dan het verzorgen van onderwijs aan jeugdigen.
Hier legt de raad de vinger op. In de kabinetsreactie op het rapport van de
Commissie Bakker wordt dit onderscheid ook gemaakt in relatie tot een eventueel
open bestel. In deze reactie wordt ook opgemerkt dat publieke en private instellingen
elkaar uitstekend kunnen aanvullen en dat het kabinet stappen zal ondernemen
om, samen met sociale partners en aanbieders, deze markt meer open en transparant
te maken. Mede in dit licht zal het kabinet zich dan ook buigen over noodzaak
en wenselijkheid van specifieke arrangementen voor het onderwijs voor volwassenen.
 4. Tot slot
 De raad heeft in deze verkenning een aantal waardevolle aanbevelingen
gedaan om het aanbod van middelbaar en hoger onderwijs aan volwassenen toegankelijker,
transparanter en flexibeler te maken. In 2010 zal het kabinet een aantal acties,
zoals hierboven genoemd, ondernemen die (nadere) invulling geven aan de uitwerking
van bepaalde aanbevelingen of die ten aanzien van andere aanbevelingen beter
inzicht geven in de wenselijkheid en mogelijkheid ervan.