Initiatiefwetsvoorstel tot wijziging van o.m. het Wetboek van Strafrecht (opheffen strafrechtelijke immuniteit publiekrechtelijke rechtspersonen); Nota naar aanleiding van het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30538, nr. 11

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

25-06-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

30538 nr. 11

22-06-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30538Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 70 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 538Voorstel van wet van de leden Heerts, Smilde en Anker tot wijziging
van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering in verband
met het opheffen van de strafrechtelijke immuniteiten van publiekrechtelijke
rechtspersonen en hun leidinggeversnr. 11NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 22 juni 2009Met grote belangstelling hebben de indieners kennis genomen van het verslag.
Het verheugt ons dat de fracties met belangstelling kennis hadden genomen
van het wetsvoorstel. Naast opmerkingen die wij als steun voor het wetsvoorstel
menen te mogen beschouwen, vermeldt het verslag opmerkingen en vragen waarop
wij in het hierna volgende graag zullen ingaan.1. InleidingDe leden van de fracties van CDA, PvdA, SP, VVD, ChristenUnie, D66 en
SGP hebben kennis genomen van het onderhavige wetsvoorstel. Daar waar fracties
aarzelingen of vragen hadden dan wel kanttekeningen plaatsten, hopen wij in
het navolgende deze fracties naar hun tevredenheid te kunnen beantwoorden.De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat voor de initiatiefnemers
de belangrijkste reden voor de opheffing van de strafrechtelijke immuniteit
gelegen lijkt te zijn in het feit dat op geen enkele andere wijze tegemoet
kan worden gekomen aan de wens tot verdergaande verantwoordingsplicht van
de overheid. Deze leden menen dat de indieners daarmee de indruk wekken dat
een strafrechtelijk verwijt het summum is. De leden van de CDA-fractie vragen
zich af of de politieke en bestuurlijke verantwoordingsprocedure hiermee niet
miskend, gemarginaliseerd worden. Temeer daar de initiatiefnemers zelfs zover
gaan door te stellen dat de functie van vervolging van publiekrechtelijke
rechtspersonen voor door hen begane strafbare feiten vooral is gelegen in
normbevestiging, alsof die normen niet evenzeer, zo niet steviger, kunnen
worden bevestigd middels de genoemde niet-strafrechtelijke verantwoordingsprocedures.
De leden van de CDA-fractie vragen om een reactie van de initiatiefnemers.
Ook andere leden van andere fracties hebben vragen gesteld die er op duiden
dat zij zouden willen voorkomen dat de politieke en bestuurlijke verantwoordingsmechanismen,
als het ware zouden worden verdrongen door strafrechtelijke verantwoordingsmechanismen.
Zo geven de leden van de PvdA-fractie aan dat zij er sterk aan hechten dat
de opheffing van de strafrechtelijke immuniteit op een zodanige manier plaatsvindt
dat de werking van de democratische rechtstaat verstevigd wordt en dat politieke verantwoording niet vervangen wordt door strafrechtelijke vervolging.
Deze leden vragen de indieners om duidelijker aan te geven waarom gekozen
is om de strafrechtelijke immuniteit van overheden op te heffen in plaats
van de democratische verantwoordingsmechanismen aan te passen. De leden van
de fractie van de ChristenUnie vragen hoe kan worden voorkomen dat de staatsen
bestuursrechtelijke toezichtmogelijkheden gaan functioneren als een sluitstuk
op de strafrechtelijke mogelijkheden. De leden van de VVD-fractie menen dat
het strafrecht inderdaad een wenselijke uitbreiding van het verantwoordings-
en sanctiearsenaal is en vragen zich af of de intentie van de indieners is
dat het strafrecht in combinatie toegepast dient te worden met andere verantwoordings-
en sanctiemechanismen. En, zo ja of een toelichting kan worden gegeven op
de gewenste mogelijke combinaties van verantwoording en handhaving. Ook de
leden van de fractie van D66 hebben vragen ten aanzien van het democratisch
verantwoordingskader.In de discussie over de opheffing van de strafrechtelijke
immuniteit van de overheid komt vaak de verhouding tussen enerzijds bestuurlijke
en politieke verantwoordingsmechanismen en anderzijds het strafrecht ter sprake.
In navolging van de Hoge Raad in het tweede Pikmeer-arrest zijn wij van mening
dat het vervolgen van overheden «op zichzelf niet strijdig [is]
met het stelsel van politieke verantwoordelijkheid van ambtsdragers binnen
die lichamen, voor zover daarin wettelijk is voorzien, noch met het stelsel
van op die lichamen uitgeoefend bestuurlijk toezicht. Beide stelsels nemen
een eigen plaats in». (Pikmeer II-arrest, 5.10) Wij menen dat deze op
lagere overheden betrekking hebbende overweging van de Hoge Raad ook geldt
indien het de rechtspersoon de Staat betreft. Daarbij tekenen wij aan dat
ook civielrechtelijk optreden een nu al naast de politieke en bestuurlijke
verantwoordingsmechanismen bestaande mogelijkheid is, ook bij de publiekrechtelijke
rechtspersonen die nu strafrechtelijke immuniteit genieten. Wij zijn van mening
dat een verruimde mogelijkheid van strafrechtelijke vervolging van publiekrechtelijke
rechtspersonen een duidelijke meerwaarde heeft. Wij lichten dat als volgt
toe. Politieke en bestuurlijke verantwoordingsmechanismen hebben een ruimer
bereik dan het strafrecht, omdat deze mechanismen ook werken in geval van
strafbare feiten geen sprake is. En als het gaat om gevallen waarin strafbare
feiten zijn begaan, kan een verantwoordelijke bewindspersoon op grond van
de politieke en bestuurlijke mechanismen ook ter verantwoording worden geroepen
indien deze geen strafbare betrokkenheid heeft gehad bij die feiten. Bij de
bedoelde mechanismen staat veeleer het beleid en de besluitvorming daarover
centraal, terwijl in geval van strafrechtelijke vervolging de strafbare feiten
centraal staan die bij de uitvoering van het beleid zijn begaan.1 De overwegingen die leiden tot het laten afleggen van politieke of
bestuurlijke verantwoording, zijn dus niet dezelfde als de overwegingen die
spelen in het geval van strafrechtelijke vervolging.2 Alleen al om deze redenen is de vrees dat het strafrecht de bedoelde
mechanismen zou vervangen, of dat deze mechanismen zouden veranderen in een
sluitstuk op het strafrecht, ongegrond.Zoals wij al eerder hebben verwoord zien wij strafrechtelijke
vervolging als het ultimum remedium ook inzake vervolging van overheden. Politieke
en bestuurlijke controlemechanismen dienen in een democratische rechtsstaat
voorop te blijven staan. Dit betekent niet dat er bij de controle op overheidshandelen
geen rol over blijft voor het strafrecht. De mogelijkheid van strafrechtelijke
vervolging van publiekrechtelijke rechtspersonen kan van waarde zijn in gevallen
waarin bepaalde misdrijven zijn begaan van een zodanige ernst dat het niet
reëel is vervolging en bestraffing achterwege te laten, ook niet indien
de politieke en bestuurlijke verantwoordingsmechanismen reeds hun loop hebben
gehad. Bij evident onrecht moet de mogelijkheid van strafrechtelijk optreden
beschikbaar zijn. De mogelijkheid van strafrechtelijke vervolging kan ook
aan de orde zijn bij strafbare feiten, zoals overtredingen van ordeningsvoorschriften, die geen bijzondere politieke of bestuurlijke aandacht veroorzaken,
maar waarvan de aanpak in bijvoorbeeld gevallen waarin een staatsonderdeel
ondanks waarschuwingen door blijft gaan met het niet nakomen van ordeningsvoorschriften,
wel wenselijk is. In dat geval kan strafrechtelijke afdoening bijdragen aan
voorkoming van dit gedrag.Daarbij komt dat in bepaalde gevallen bestraffing
gewenst is terwijl politieke en bestuurlijke controlemechanismen daarin niet
kunnen voorzien, omdat de daaruit voortvloeiende sancties niet bestraffend
van karakter zijn. «Het enkele gegeven dat een politieke meerderheid
van het controlerende orgaan [...] een bepaalde gedraging afkeurt,
betekent nog niet dat daaruit de gepaste maatregelen of sancties voortvloeien.
Daarvoor is politieke controle trouwens ook niet primair bedoeld.»,1 aldus Roef. Wij delen deze mening.Overigens menen wij dat een strafrechtelijke vervolging-
of veroordeling het politieke of bestuurlijke verantwoordingsproces kan dienen.
Een strafrechtelijke vervolging of veroordeling kan de vertegenwoordigende
organen of besturen juist aanzetten tot het voeren van een discussie over
bijvoorbeeld het wel of niet aanblijven van een politieke ambtsdrager.Of er aanleiding is strafrechtelijke vervolging in
te stellen blijft ter beoordeling van het OM, met inachtneming van de bijzondere
plaats van de overheid zoals die onder andere in bijzondere strafuitsluitingsgronden
is verwoord.Ten slotte zijn wij van mening dat het ontbreken van
de mogelijkheid van strafrechtelijke vervolging van sommige delen van de overheid
voor feiten waarvoor wel particulieren, privaatrechtelijke rechtspersonen
of sommige andere overheden vervolgd kunnen worden, het vertrouwen in de overheid
niet vergroot. Het bij voorbaat niet kunnen vervolgen van deze feiten, kan
naar onze mening het vertrouwen in de overheid schaden. De geloofwaardigheid
van de overheid komt in het geding op het moment dat overheden «regels
die van een strafrechtelijke sanctie zijn voorzien [...] ongestraft
zou kunnen overtreden, terwijl burgers daarvoor worden vervolgd en bestraft».2De leden van de CDA-fractie vragen de indieners in te gaan op de stelling
dat de initiatiefnemers tot het indienen van het wetsvoorstel zijn gebracht
niet zozeer omwille van de normbevesting maar veeleer om een tegemoetkoming
aan de roep om strafrechtelijke vergelding is («naming» en «shaming»).Wij zouden hier als volgt op willen reageren. Wij zien
geen tegenstelling tussen normbevestiging en «naming and shaming».
Juist het strafrechtelijk «bij de naam te noemen» van normoverschrijdingen
die door publiekrechtelijke rechtspersonen worden begaan kan er aan bijdragen
dat het gedrag van de desbetreffende overheid wordt gecorrigeerd of dat die
of een andere overheid zich in de toekomst zich beter zal gaan gedragen (speciale
en generale preventie). Daarbij komt dat «de vervolging door het OM
en de be- en eventueel veroordeling door de strafrechter [...] ertoe
strekken vast te stellen wanneer een overheidsorgaan» de grenzen die
zij bij de uitvoering van hun taak in acht dient te nemen, heeft overschreden. «Van
die vaststelling gaat een belangrijke normbevestigende werking uit».3De Raad van State acht uitbreiding van de strafrechtelijke aansprakelijkheid
voor natuurlijke personen, maar dan in de vorm van een uitbreiding van ambtsdelicten,
verdedigbaar. De leden van de CDA-fractie zouden graag vernemen of de initiatiefnemers
deze stelling onderschrijven en of zij naast hun initiatiefvoorstel in de
uitbreiding van ambtsdelicten nog enige toegevoegde waarde zien.De Raad van State geeft in zijn advies waarnaar deze
leden verwijzen aan, dat uitbreiding van de ambtsdelicten de voorkeur verdient
boven opheffing van de immuniteit van de Staat. Meerwaarde van het initiatiefwetsvoorstel
is echter dat publiekrechtelijke rechtspersonen strafrechtelijk aansprakelijk
kunnen worden gesteld. Wat betreft de ambtsdelicten wijzen wij erop dat dit
wetsvoorstel het geven van feitelijke leiding aan het verboden gedrag van
publiekrechtelijke rechtspersonen in alle gevallen vervolgbaar maakt. Indien
de feitelijke leidinggever daarbij een bijzondere ambtsplicht schendt, kan
hij zwaarder worden gestraft (artikel 44 Sr). In deze zin bevat het wetsvoorstel
een zekere uitbreiding van de bestaande mogelijkheden om rekening te houden
met de ambtelijke hoedanigheid waarin het feit is begaan. Dit wetsvoorstel
geeft geen aanleiding voor een uitbreiding van de ambtsdelicten.De leden van de VVD-fractie onderschrijven de mening van de indieners
dat de bijzondere positie van de overheid niet bij voorbaat zou moeten dwingen
tot het uitsluiten van iedere vervolgbaarheid. De leden van de VVD vragen
om een nadere toelichting krijgen van indieners over deze bijzondere positie
en consequenties daarvan.De bijzondere positie van de overheid vloeit voor uit
de gedachte dat de overheid het algemeen belang dient te behartigen. Inderdaad
is dit voor ons geen reden om de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de
overheid bij voorbaat te beperken. Toch zijn wij van mening dat ook met het
opheffen van de strafrechtelijke immuniteit, er wel rekening moet worden gehouden
met de bijzondere positie van overheid. Wij zijn van mening dat het mogelijk
moet blijven dat er bij de vraag naar de opportuniteit van vervolging rekening
wordt gehouden met die bijzondere positie. Ook de rechter kan met die positie
rekening houden in zijn oordeel en eventuele straftoemeting. Daarnaast stellen
wij voor dat naast het opheffen van de bestaande immuniteiten van de overheid,
het wettelijk stelsel van strafuitsluitingsgronden dusdanig te verduidelijken
dat ook feiten die redelijkerwijs noodzakelijk zijn voor de uitvoering van
een bij wet opgedragen publieke taak, van strafbaarheid worden uitgezonderd.
Weliswaar wordt rekening gehouden met de bijzondere positie van de overheid,
echter zonder dat daarbij sprake is van het bij voorbaat uitsluiten van strafrechtelijke
aansprakelijkheid. Pas daar waar een publieke rechtspersoon of ambtenaar redelijkerwijs
geen keuze had om anders te handelen dan zij deden, kan met succes een beroep
worden gedaan op de genoemde strafuitsluitingsgrond. Het loutere feit dat
er sprake is van handelen ter uitvoering van een publieke taak is op zich
niet genoeg om de strafuitsluitingsgrond met succes in te roepen.De leden van de VVD-fractie vragen de indieners kort in te gaan op de
situatie in andere landen van de Europese Unie die noch strafrechtelijke aansprakelijkheid
van decentrale overheden noch van de staat kennen, maar eigen oplossingen
hebben ontwikkeld om mogelijk strafwaardige gedragingen van overheden te kunnen
onderzoeken en wel of niet te sanctioneren.Wij zijn van mening dat een volledig antwoord op de
vraag van de leden van de VVD-fractie een diepgaand rechtsvergelijkend onderzoek
vereist, dat echter niet past binnen de kaders van het onderhavige wetsvoorstel.
Toch zullen wij trachten om aan de hand van de hun bekende literatuur kort
in te gaan op de vraag van de leden van de VVD-fractie.Binnen de Europese Unie kent een meerderheid van de
lidstaten geen strafrechtelijke aansprakelijkheid van de staat. Een aantal
lidstaten kent wel een strafrechtelijke aansprakelijkheid van decentrale overheden
(waaronder het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk), terwijl Denemarken en Ierland
voor zowel de staat als de decentrale overheden een strafrechtelijke aansprakelijkheid
kennen.1 Voor zover wij aan de hand van de literatuur
kunnen nagaan, geldt in landen waar overheden zelf strafrechtelijk immuun
zijn, deze immuniteit niet per se voor natuurlijke personen die binnen een
dergelijke overheid werkzaam zijn. In die gevallen moet in geval van een strafbaar
feit steeds worden gezocht naar een natuurlijk persoon binnen de overheidsorganisatie
aan wie het strafbaar feit kan worden toegerekend. Uit onderzoek
naar de strafrechtelijke aansprakelijkheid in België en Duitsland komt
naar voren dat het feit dat de overheid zelf strafrechtelijk immuun is, terwijl
individuele ambtenaren dat niet zijn, noodgedwongen leidt tot het zoeken naar
een verantwoordelijke natuurlijke persoon binnen de overheidsorganisatie hetgeen
naar de mening van Roef «zowel inefficiënt is als vanuit de optiek
van rechtsbescherming van de individuele verdachte onrechtvaardig».1 Wij delen deze mening. Daarnaast kunnen in Duitsland
strafbare feiten begaan door overheden via een oplegging van een administratieve
geldboete worden gesanctioneerd. Ook in Zweden wordt«een bestuursstrafrechtelijke
controle op overheden en een strafrechtelijke aansprakelijkheid van individuele
ambtenaren» gecombineerd.2 Voor het overige
kan er op worden gewezen dat er zoals onder andere in Nederland ook in het
Verenigd Koninkrijk decentrale overheden strafrechtelijk aansprakelijk kunnen
worden gesteld. In tegenstelling tot in Nederland of Frankrijk zijn echter
in het Verenigd Koninkrijk decentrale overheden ook strafrechtelijk aansprakelijk
als «zij delicten begaan in de uitvoering van een exclusieve bestuurstaak».3 Voor de Britse Crown (hier gemakshalve gelijkgesteld
aan de staat) geld weliswaar een strafrechtelijke immuniteit, maar daarvan
kan bij wet worden afgeweken. Dit is bijvoorbeeld gebeurd in verband met delicten
zoals omschreven in de Road Traffic Offenders Act 1972, Food Safety Act, Environmental
Protection Act 1990 en Evironment Act 1995. «Dit zijn echter schaarse
uitzonderingen op de regel van immuniteit».4De leden van de VVD-fractie vragen de indieners te reageren op de brief
van de VNG van februari 2008.In de brief van de VNG aan de leden van de vaste Kamercommissie
van Justitie dd. 6 februari 2008 vraagt de VNG vanwege de importantie
van de onderliggende vraagstukken de vaste Kamercommissie om dit wetsvoorstel
voor advies voor te leggen aan een gezaghebbende instantie of een gremium
van experts. Hoewel dit verzoek niet tot de indieners maar tot de vaste Kamercommissie
is gericht zouden wij hier op verzoek van de leden van de VVD-fractie toch
als volgt willen reageren. Het wetsvoorstel is ingebed en voortgekomen uit
een reeds decennia lang gevoerd debat in zowel wetenschappelijke kringen,
binnen gremia van het openbaar bestuur en in het parlement. Naar onze mening
zijn met onder andere de eerdere adviezen van de Raad van State, de Raad voor
het openbaar bestuur, adviezen van VNG en IPO, het rapport van de commissie-Roelvink
(waarin verschillende gezaghebbende experts zitting hadden) en de vele publicaties
in de vakliteratuur, de argumenten voor en tegen de opheffing van de immuniteiten
van publiekrechtelijke rechtspersonen voldoende in kaart gebracht. Wij zien
derhalve in het opnieuw voorleggen van het wetsvoorstel aan een gremium van
experts om deze reden geen aanleiding.De leden van de VVD-fractie vragen de indieners of er nog andere reacties –
dan die van de VNG – zijn binnengekomen en, zo ja, wat was de strekking
daarvan is.Naast de bovengenoemde reactie van de VNG, hebben wij
kennis genomen van een reactie van het Interprovinciaal Overleg (IPO). Het
IPO geeft te kennen tegen het onderhavige wetsvoorstel te zijn5. Het IPO is de mening toegedaan dat het strafrecht «geen geschikt
middel [is] om organisaties en personen te corrigeren en/of te waarschuwen
die in de uitoefening van hun publiekrechtelijke taak te goeder trouw hebben
geopereerd, maar daarbij mogelijk fouten hebben gemaakt die op individueel
niveau en in de structuur van de organisatie kunnen liggen». Wij delen
deze mening niet en zouden willen verwijzen naar hetgeen wij onder andere
over de bijzondere positie van de overheid hebben geschreven in de memorie
van toelichting en in antwoord op een vraag van de leden van de VVD-fractie
hierboven. Het IPO wijst voorts op de kans dat het wetsvoorstel
kan leiden tot «kopschuwe, zichzelf indekkende medewerkers». Zoals
wij in onze reactie op het advies van de Raad van State hebben aangegeven,
maakt dit wetsvoorstel juist mogelijk dat in de gevallen die daartoe aanleiding
geven niet de ambtenaren strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld, maar
de publiekrechtelijke rechtspersoon. Door opheffing van de immuniteiten van
publiekrechtelijke rechtspersonen worden de mogelijkheden verruimd om die
rechtspersonen te vervolgen, wat bijvoorbeeld aan de orde kan zijn bij organisatiefouten
waarbij het niet reëel zou zijn deze op het conto van een of meer natuurlijke
personen bij te schrijven. Daarnaast zouden wij willen wijzen op de reeds
genoemde strafuitsluitingsgrond, die expliciteert dat als het handelen redelijkerwijs
noodzakelijk is ter uitvoering van een publieke taak, dit handelen niet strafbaar
is. Aangestipt kan worden dat in geval van handelen «te goeder trouw»,
waarover het IPO in dit verband in zijn advies spreekt, van strafrechtelijke
aansprakelijkheid geen sprake is in zoverre in dat geval de verwijtbaarheid,
die algemene voorwaarde voor strafbaarheid is, wegvalt.Ten slotte meent het IPO dat het geen zin heeft om «overheidslichamen
zelf via het strafrecht te laten veroordelen». In dit verband doelt
het IPO op het betalen van boetes. Wij zouden kortheidshalve voor de weerlegging
van dit zogenoemde «vestzakbroekzak»-argument» willen verwijzen
naar hetgeen wij daarover in de memorie van toelichting hebben geschreven
in paragraaf 3 en naar hetgeen wij hieronder nog opmerken.De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de indieners de mening
delen dat voorliggend wetsvoorstel vooral moet worden gezien als wijziging
van een principe, namelijk dat op voorhand de aansprakelijkheid van de overheid
niet mag worden uitgesloten? Maar dat dit ook kan betekenen dat door de toepassing
van de strafuitsluitingsgronden voorliggend wetsvoorstel in de praktijk slechts
in enkele zaken meerwaarde zal blijken te hebben? Kunnen indieners een inschatting
geven van het aantal zaken dat zal voortvloeien uit het afschaffen van de
immuniteit?Inderdaad gaat het erom dat strafrechtelijke aansprakelijkheid
niet op voorhand mag worden uitgesloten. Opheffing van de immuniteiten heeft
daarbij wel degelijk praktische meerwaarde. De mogelijkheid om strafvervolging
in te stellen die door dit wetsvoorstel ontstaat, wordt niet, zo merken wij
ter voorkoming van misverstand op, tenietgedaan door de voorgestelde strafuitsluitingsgrond.
Met de voorgestelde strafuitsluitingsgrond worden de omstandigheden die nu
al op grond van de algemene strafuitsluitingsgronden wettelijke voorschrift
en overmacht in het kader van de uitvoering van publieke taken in de rechtspraak
worden gehanteerd, in de wet vastgelegd. In de gevallen waarin het door de
publiekrechtelijke rechtspersoon begane feit niet wordt gerechtvaardigd door
een zwaarder wegend belang, en de voorgestelde strafuitsluitingsgrond geen
toepassing kan vinden, maakt dit wetsvoorstel bestraffing mogelijk, wat in
de bestaande situatie is uitgesloten doordat in het geheel geen strafvervolging
mogelijk is in geval de publiekrechtelijke rechtspersoon immuniteit geniet.
De strafrechter komt nu immers niet aan een inhoudelijke beoordeling van de
strafzaak toe. In hoeveel zaken waarin strafvervolging wordt ingesteld het
tot een veroordeling (en dus niet tot toepassing van de strafuitsluitingsgrond)
zal komen, is tevoren lastig in te schatten. Maar uit het feit dat in strafzaken
tegen publiekrechtelijke rechtspersonen die thans geen immuniteit genieten
geregeld veroordelingen worden uitgesproken, mag worden afgeleid dat het wetsvoorstel
toegevoegde waarde zal hebben.De leden van de SGP-fractie vragen de indieners, gelet op het feit dat
de minister van Justitie in oktober 2005 een (voor-)ontwerp van wet betreffende
dezelfde materie heeft gepubliceerd, waarom de indieners de indiening bij
de Kamer van een eventueel aangepast wetsvoorstel niet wensen af te wachten
en het blijkbaar evenmin voor mogelijk te houden dat het wetsvoorstel
tijdens behandeling in de Kamer, al dan niet via amendering, zou kunnen worden
aangepast.Het conceptwetsvoorstel van het vorige kabinet is niet
bij de Tweede Kamer ingediend. Ons hebben geen signalen bereikt dat het kabinet
voornemens is dat alsnog zal doen. Wat ons betreft kan de discussie volledig
op basis van het voorliggend wetsvoorstel worden gevoerd. Dit wetsvoorstel
is meeromvattend dan het conceptwetsvoorstel uit de vorige kabinetsperiode.
Dat conceptwetsvoorstel bevatte uitsluitend de opheffing van de immuniteiten
van personen die feitelijke leiding geven aan verboden gedragingen van de
publiekrechtelijke rechtspersonen die op grond van de bestaande jurisprudentie
immuniteit genieten. Dat element zit ook in dit wetsvoorstel. Dit wetsvoorstel
heft daarnaast ook de bestaande immuniteiten van publiekrechtelijke rechtspersonen
zelf op.De leden van de SGP-fractie stellen verder de vraag in hoeverre in concreto
gesteld kan worden dat het voorstel verdergaand in overeenstemming is met
de aanbevelingen van de commissie-Roelvink dan met het conceptwetsvoorstel
van de regering het geval is.Doordat dit wetsvoorstel de bestaande immuniteiten
van publiekrechtelijke rechtspersonen opheft – welk element zoals gezegd
in het conceptwetsvoorstel uit de vorige kabinetsperiode ontbrak – sluit
dit wetsvoorstel meer aan bij de aanbevelingen van de commissie-Roelvink.
Die commissie adviseerde niet alleen de immuniteit van feitelijke leidinggevers
aan verboden gedrag van de publiekrechtelijke rechtspersoon op te heffen –
een element dat dit wetsvoorstel met het conceptwetsvoorstel van het vorige
kabinet gemeen heeft – maar ook om publiekrechtelijke rechtspersonen
waaronder (onderdelen van) de Staat strafrechtelijk aansprakelijk te kunnen
stellen.De leden van de SGP-fractie zijn met de indieners van
oordeel dat in de te regelen materie het legitimiteitsargument en het gelijkheidsbeginsel
belangrijke uitgangspunten zijn. Ook erkennen zij dat de voorbeeldfunctie
van de overheid en het normbevestigend karakter van het strafrecht belangrijke
gezichtspunten zijn. Deze leden vragen evenwel of de indieners erkennen dat
de door voorgestelde uitbreiding van de vervolgbaarheid een beperkt karakter
heeft in die zin dat het strafrecht (ook) in deze sfeer ultimum remedium zal
zijn en dat men in dit verband geen al te hoge verwachtingen van het strafrecht
zal moeten/mogen hebben. Mede tegen deze achtergrond vragen deze leden of
indieners verwachten dat het effect van hun voorstel vooral in de preventieve
sfeer gezocht moet worden.In lijn met het antwoord op vragen die in het begin
van deze nota naar aanleiding van verslag reeds zijn beantwoord bevestigen
wij dat wij het strafrecht ook in het verband van de overheid als ultimum
remedium zien. Hierboven hebben wij aangegeven waarin de meerwaarde van het
kunnen inzetten van het strafrecht is gelegen. Naast generale en speciale
preventie is ook vergelding een erkend strafdoel.Met het oog op het uitgangspunt van gelijke behandeling stellen de leden
van de SGP-fractie de vraag of de betekenis van dit legitimiteitsargument
gezocht moet worden in het feit dat de indieners van mening zijn dat de argumenten
die ongeveer dertig jaar geleden zijn aangevoerd ter introductie van de strafbaarheid
van privaatrechtelijke rechtspersonen op dezelfde wijze van toepassing zijn
op publiekrechtelijke personen.Inderdaad is dat het geval, met de introductie van
strafrechtelijke aansprakelijkheid voor rechtspersonen in 1976 werd er in
de wet geen verschil gemaakt tussen publiek- en privaatrechtelijke rechtspersonen.
De wet gaat er vanaf die tijd vanuit dat ook publiekrechtelijke rechtspersonen
vervolgd kunnen worden. Ook geldt het principe dat in een rechtsstaat de overheid
zelf ook gebonden is aan het recht. Wel werd ook toen al de mogelijkheid opengelaten
dat er binnen de rechtspraak een onderscheid zou kunnen worden
gemaakt tussen privaat- en publiekrechtelijke rechtspersonen, hetgeen in de
praktijk ook is gebeurd. De argumenten die voor de strafrechtelijke aansprakelijkheid
van rechtspersonen in het algemeen kunnen worden aangevoerd – strafrechtelijk
kunnen optreden als de fout vooral of mede samenhangt met de in de organisatie
heersende cultuur en/of als een binnen de rechtspersoon begaan strafbaar feit
niet of minder gemakkelijk op een natuurlijke persoon kan worden teruggevoerd
terwijl dat feit in het maatschappelijk verkeer wordt ervaren als door de
rechtspersoon te zijn begaan – gelden ook voor publiekrechtelijke rechtspersonen.
Daaraan doet niet af dat met de bijzondere positie van publiekrechtelijke
rechtspersonen rekening moet worden gehouden; dat kan immers ook op andere
wijze dan door handhaving van de bestaande immuniteiten.De leden van de SGP-fractie vragen de indieners om
aan te geven hoe het verschil dat ook zij zien tussen de overheid en bijvoorbeeld
een willekeurige onderneming wat betreft vervolgbaarheid in concrete gevallen
zal worden verdisconteerd.Wij zouden hier, onder verwijzing naar hetgeen wij
hierboven reeds in antwoord op een vraag van de leden van de VVD-fractie over
de bijzondere positie van de overheid hebben gesteld, graag als volgt op willen
reageren. Op de eerste plaats zouden wij er op willen wijzen dat publiekrechtelijke
rechtspersonen publieke taken uitoefenen die het redelijkerwijs noodzakelijk
kunnen maken dat een wettelijk voorschrift dat een ander belang beoogt te
beschermen, wordt overtreden. Ook privaatrechtelijke rechtspersonen kunnen
soms min of meer gedwongen zijn de wet te overtreden met het oog op het behartigen
van een ander belang. Maar behartiging van bijvoorbeeld een commercieel belang
zal minder snel dan een publiek belang noodzaken tot het overtreden van de
wet. Op dit verschil in positie, dat in de voorgestelde strafuitsluitingsgrond
wordt uitgedrukt, kan het Openbaar Ministerie bij de vervolgingsbeslissing
anticiperen. De vervolging kan namelijk niet tot een veroordeling leiden als
tevoren aannemelijk is dat de vervolgde zich met succes op een strafuitsluitingsgrond
kan beroepen. Op de tweede plaats bestaat het verschil dat bij de vervolgingsbeslissing
betreffende publiekrechtelijke rechtspersonen ook bestuurlijke en politieke
verantwoordingsprocedures een rol kunnen spelen, terwijl dat bij privaatrechtelijke
rechtspersonen niet zo is.2. De functie van het strafrecht, inclusief sancties,
in verband met de overheidDe leden van de CDA-fractie wijzen erop dat in de afgelopen decennia het
herstellen van de verstoorde rechtsorde als doel van de straf een steeds prominentere
plek heeft gekregen. Juist hieraan bleek toenemende behoefte te bestaan en
het is geen eenvoudige opgave geweest het strafrecht zo aan te passen dat
herstelregelingen erbinnen een volwaardige plek konden krijgen. Zou het niet
zo kunnen zijn dat het strafrecht hiermee juist een achterstand heeft ingelopen
op de politieke en bestuurlijke verantwoordingsprocedures, die traditioneel
veel dienstbaarder zijn aan het herstellen van het aangedane leed? Wanneer
in ogenschouw wordt genomen dat (als het aan de indieners ligt straks) strafbare
gedragingen van de overheid en hun leidinggevers in het bijzonder zullen vragen
om herstel, wat hebben de (potentiële) slachtoffers dan aan een strafproces?
Is een slachtoffer, of zelfs de samenleving, er echt bij gebaat wanneer de
overheid haar immuniteit verliest?Wij zouden hier graag als volgt op willen ingaan. Het
strafrecht is – door introductie van onder andere de schadevergoedingsmaatregel
en het spreekrecht voor slachtoffers – meer en meer rekening gaan houden
met de positie van slachtoffers. Dat publiekrechtelijke rechtspersonen kunnen
worden vervolgd is zonder meer in hun belang. Zij kunnen de geleden schade
langs eenvoudige weg vergoed krijgen, kunnen zich uitspreken over de gevolgen
die het feit bij hen teweeg heeft gebracht en kunnen een zekere
genoegdoening en erkenning van hun leed ervaren als een publiekrechtelijke
rechtspersoon, indien deze wordt vervolgd en strafrechtelijk aansprakelijk
is, door de strafrechter schuldig wordt verklaard.De leden van de PvdA-fractie stellen vraagtekens bij het nut van straffen
voor overheden. De lasten van de boetes komen uiteindelijk terecht bij de
subjecten (de burgers) van het betreffende openbaar lichaam, zo menen deze
leden. Ook leden van de fractie van de SP achten het oplossen van boetes aan
publiekrechtelijke rechtspersonen als problematisch. De meeste van deze vragen
heeft betrekking op wat ook wel het «vestzakbroekzak» argument
wordt genoemd. De leden van de VVD-fractie daarentegen menen met de indieners
dat het «vestzakbroekzak»-argument geen belemmering zou moeten
vormen om de immuniteit op te heffen. Wel vragen deze leden wat de mogelijke
consequenties zijn van een strafrechtelijke veroordeling voor de vordering
van een civielrechtelijke schadevergoeding. Deze zou immers minder vaak «symbolisch»
(en dus hoger) zijn? Kunnen de indieners hier nader inzicht in verschaffen
en hun visie hierop geven? De leden van de fracties van D66 en SGP hebben
soortgelijke vragen gesteld.Wij zouden voorop willen stellen dat een schuldigverklaring,
zelfs met een symbolisch straf, op zich al een zekere genoegdoening teweeg
kan brengen. Wij zoeken het nut van het kunnen vervolgen van publiekrechtelijke
rechtspersonen dan ook niet alleen in de oplegging van een straf of maatregel.
Als een strafrechtelijke vervolging van een publiekrechtelijke rechtspersoon
tot een strafoplegging zal leiden, zal die straf niet zelden een geldboete
betreffen. Hoewel die geldboete inderdaad op enige wijze ten laste van de
belastingbetaler of de publieke dienstverlening zal komen, achten wij die
boete niet louter symbolisch. Een boete zal doorgaans binnen de begroting
van het betreffende bestuursorgaan moeten worden opgevangen. Dit voelt dat
bestuursorgaan dan wel degelijk zelf. Daarbij komt dat hoewel uiteindelijk
de kosten van die straffen inderdaad ten laste zullen komen de belastingbetaler,
dat die lasten door alle belastingbetalers zullen worden gedeeld. Van deze
lasten mag worden aangenomen dat deze per individuele belastingbetaler gering
zijn.. Wij menen dat dit gerechtvaardigd wordt door de doelen die met dit
wetsvoorstel worden nagestreefd, waaronder het belang van het slachtoffer.
Ten slotte zouden wij er op willen wijzen dat er naast de geldboete nog andere
strafrechtelijke sancties mogelijk zijn die aan publiekrechtelijke rechtspersonen
kunnen worden opgelegd. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan de bijkomende
straf van het openbaar maken van het vonnis of de strafrechtelijke schadevergoedingsmaatregel.De leden van de fractie van D66 vragen de indieners om te beoordelen hoe
zij het huidige functioneren van democratische instrumenten als het parlementair
onderzoek en de parlementaire enquête zien? Zijn indieners van mening
dat met een beter functioneren van de instrumenten, die onder andere de Staten-Generaal
nu reeds hebben, een deel van de ratio voor een strafrechtelijke vervolging
van publieke ambtsdragers komt te vervallen? De leden van de D66-fractie vragen
indieners in dit verband of zij van mening zijn dat een dergelijk primair
verantwoordingskader zodanig kan worden vormgegeven dat strafrechtelijke verantwoording
achterwege kan blijven.Kortheidshalve verwijzen wij hier ook naar hetgeen
wij hierboven in het kader van de discussie over de strafrechtelijke immuniteit
van de overheid in verhouding tot andere verantwoordingsmechanismen reeds
hebben geschreven over de waarde van de mogelijkheid van strafrechtelijke
vervolging van publiekrechtelijke rechtspersonen. Daaruit volgt dat wij van
mening zijn dat ook goed functionerende democratische verantwoordingsmechanismen
niet kunnen rechtvaardigen dat de inzet van het strafrecht is uitgesloten.
Specifiek bij het instrument van de parlementaire enquête
geldt bijvoorbeeld dat dat niet tot het opleggen van een straf kan leiden.
Bovendien is het niet goed voorstelbaar dat voor ieder strafbaar feit dat
door de overheid wordt begaan, bijvoorbeeld een klein milieudelict, een parlementaire
enquête zal worden gehouden.3. De hoofdlijnen van het wetsvoorstel3.1 Opheffen immuniteit van publiekrechtelijke rechtspersonenDe leden van de CDA-fractie zijn van mening dat vanwege de jurisprudentie
strafrechtelijke immuniteit van lagere publiekrechtelijke organen nog maar
zeer beperkt is. Naar de mening van deze leden kan in de meeste gevallen vervolging
reeds plaatsvinden en bieden de rechtvaardigheidsgronden nog een enkele uitweg.
Deze leden vragen zich af of voorliggend initiatiefwetsvoorstel beschouwd
kan worden als een democratisch slotwoord waarmee de ontstane rechtspraktijk
wordt gecodificeerd of dat het wetsvoorstel niet toch veel verder reikt.Met deze leden kan worden vastgesteld dat lagere overheden
op dit moment al in een belangrijk aantal gevallen vervolgbaar zijn. Maar
in een belangrijk aantal gevallen ook niet, te weten de gevallen waarin het
strafbare feit bij de uitvoering van een exclusieve bestuurstaak is begaan.
Dit wetsvoorstel maakt lagere overheden in alle gevallen vervolgbaar. In zoverre
is van een «codificatie» van de jurisprudentie over de vervolgbaarheid
van lagere overheden geen sprake.De leden van de CDA-fractie vragen zich in dit verband af of indien het
voorstel reeds wet was geweest ten tijde van de branden in het detentiecentrum
te Schiphol en de horecagelegenheid in Volendam of ten tijde van de vuurwerkramp
in Enschede of er een andere strafrechtelijke aanpak mogelijk zou zijn geweest?Of er in deze concrete zaken daadwerkelijk een (succesvolle)
vervolging zou zijn ingesteld indien de immuniteiten van de desbetreffende
publiekrechtelijke rechtspersonen niet hadden gegolden, is moeilijk in te
schatten, maar die vraag had tenminste gesteld kunnen worden als dit wetsvoorstel
van kracht zou zijn geweest. Zonder dit wetsvoorstel komt de vraag naar de
opportuniteit van strafrechtelijke vervolging niet eens aan de orde.De leden van de CDA-fractie vragen ook wat de indieners ten aanzien van
de lagere overheden precies voor ogen staat wanneer zij schrijven dat het
Openbaar Ministerie (OM) en de rechter rekening moeten houden met de bijzondere
positie van de overheid. Doelen de indieners hier louter op de omstandigheid
dat publiekrechtelijke rechtspersonen en ambtenaren soms eenvoudigweg geen
keuze hebben bij het al dan niet begaan van een strafbaar feit, zo vragen
de leden van de CDA-fractie.Onder verwijzing naar hetgeen wij hierboven reeds hebben
gesteld over de bijzondere positie van de overheid, zouden wij de leden van
de CDA-fractie willen antwoorden dat wij met de voorgestelde strafuitsluitingsgrond
willen bewerkstellingen dat een publiekrechtelijke rechtspersoon of ambtenaar
die redelijkerwijs geen keuze had om anders te handelen dan hij deed, met
succes een beroep kan doen op de genoemde strafuitsluitingsgrond. De overheid
heeft vaak meerdere publieke belangen te behartigen. De afweging tussen deze
belangen maakt het soms redelijkerwijs noodzakelijk dat een wettelijk voorschrift
wordt overtreden. Voor een succesvol beroep op de genoemde strafuitsluitingsgrond
is het dan wel vereist dat het zwaarder wegende belang niet op een andere
manier kon worden gediend dan door de wet te overtreden.De leden van de CDA-fractie vragen zich af of de rijksoverheid niet toch
strafrechtelijke immuniteit moet houden. Zij zijn van mening dat zonder deze
immuniteit het beeld ontstaat dat de Minister van Justitie als verantwoordelijke
van het OM zijn eigen collega’s moet vervolgen. In dit verband plaatsen
de leden van de CDA-fractie ook kanttekeningen bij de door de indieners verkozen
handhaving van de aanwijzingsbevoegdheid van de minister van Justitie aan
het OM.Wij zouden hier graag als volgt op in willen gaan.
Op de eerste plaats zouden wij het beeld dat de Minister van Justitie zijn
collega-ministers moet vervolgen als de immuniteit van de Staat wordt opgeheven,
willen nuanceren. Het gaat om vervolging door het Openbaar Ministerie van
de rechtspersoon Staat voor een strafbaar feit dat in de uitvoering is begaan
op het terrein waarvoor een ministerie verantwoordelijkheid draagt. Bij vervolging
van de Staat voor een in het oog springend strafbaar feit dat binnen een ministerie
van een collega-minister is begaan, kan de minister van Justitie onder druk
worden gezet om via een aanwijzing van vervolgen af te doen zien. Het behoort
tot de verantwoordelijkheid van de Minister van Justitie om daar prudent mee
om te gaan. Daarbij kan het helpen als hij de desbetreffende minister meedeelt
dat hij een daartoe strekkende aanwijzing aan het Openbaar Ministerie ter
kennisgeving aan de Tweede Kamer zal moeten zenden zoals voorgeschreven in
artikel 126, zesde lid, van de Wet op de rechtelijke organisatie (Wet RO).
Bovendien wordt thans reeds zeer terughoudend gebruik gemaakt van de aanwijzingsbevoegdheid,
juist omdat politieke invloed op vervolgingsbeslissingen in het algemeen –
uitzonderingen daargelaten – ongewenst is. Ten slotte wijzen wij erop
dat ook de commissie-Roelvink van oordeel was dat de positie van de minister
van Justitie geen doorslaggevend argument oplevert «tegen iedere vorm
van strafrechtelijke aansprakelijkheid van de staat, in al zijn onderdelen».1De leden van de CDA-fractie merken tevens op dat de Commissie-Roelvink
erop heeft gewezen dat de overheid een veelvormig «iets» is, optredend
in vele hoedanigheden. Bedoelde commissie was daarom de mening toegedaan dat
het niet de min of meer abstracte staat zou moeten zijn die vervolgd moet
kunnen worden, maar dat gedragingen veeleer aan instanties en organen van
de staat zouden moeten worden toegerekend. De indieners pareren dit door erop
te wijzen dat grote private ondernemingen ook niet worden «opgedeeld».
Maar gaan zij hiermee niet voorbij aan het bijzondere karakter van de Staat
der Nederlanden, zo vragen de leden van de CDA-fractie?Met het voorbeeld van grote privaatrechtelijke rechtspersonen
dat wij in de memorie van toelichting hebben gebruikt, beogen wij aan te tonen
dat de omvang en complexiteit van de rechtspersoon zelfs bij de grootste rechtspersonen
niet in de weg van strafrechtelijke vervolging staat. Dat geldt voor de grootste
privaatrechtelijke rechtspersonen, die qua omvang en complexiteit de Staat
evenaren, als ook voor grote publiekrechtelijke rechtspersonen zoals provincies
of grote gemeenten. Wij vermogen niet in te zien waarom op dit punt een uitzondering
zou moeten worden gemaakt voor de rechtspersoon Staat.Met deze leden zijn wij van oordeel dat de rechtspersoon
Staat een bijzondere positie heeft, maar niet als het gaat om de omvang van
die rechtspersoon. Daarin onderscheidt de rechtspersoon Staat zich niet van
andere grote rechtspersonen. De bijzondere positie van de staat zien wij veeleer
in het verband van de publiekrechtelijke rechtspersoon die het algemeen belang
moet dienen. Op de vraag hoe met die bijzondere positie dient te worden omgegaan,
zijn wij hierboven reeds ingegaan.Bovendien, zo stellen de leden van de CDA-fractie, kan de Staat naast
het politieke verantwoordingsproces al tot de orde worden geroepen door internationale
gerechtshoven. Het schenden van verdragsverlichtingen kan zelfs
leiden tot het opleggen van sancties door een internationale rechter. Kunnen
de indieners meer specifiek toelichten waarom zij naast de nationaal politieke
en de internationale controlesystemen ook nog een nationale strafrechtelijke
aansprakelijkheid wensen?Wij zouden er op willen wijzen dat de Nederlandse Staat
niet strafrechtelijk kan worden vervolgd voor een internationale rechter.
Voor zover de Nederlandse Staat door een internationale rechter kan worden
aangesproken betreft dit verdragsschendingen, bijvoorbeeld schending van het
Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. Ook voor internationale controlemechanismen
zijn wij van mening dat het bestaan daarvan geen rechtvaardiging vormt voor
instandhouding van de bestaande immuniteiten. Daarnaast zij er op gewezen
dat het opleggen van sancties door internationale gerechtshoven voortvloeit
uit het overtreden van internationaal afgesproken gedragsnormen te weten verdragen.
Het onderhavige wetsvoorstel richt zich op strafbare feiten zoals die door
het nationale strafrecht kunnen worden gesanctioneerd.Tegenstanders vrezen verregaande juridisering van het overheidsoptreden.
De Raad van State stelt heel concreet dat ambtenaren en ambtsdragers zullen
willen weten wanneer zij (persoonlijk) risico lopen op strafvervolging en
hoe zij zich daartegen kunnen indekken. De initiatiefnemers stellen dienaangaande
dat het juist een beoogd effect is dat de uitkomst van het strafrechtelijke
onderzoek kan leiden tot meer regels. Deze stellingname bevreemdt de leden
van de CDA-fractie en zij verzoeken de initiatiefnemers hun zienswijze toe
te lichten. Ook de leden van de SP-fractie hebben vragen gesteld bij dit onderwerp.Wij zijn hierboven in het kader van een brief van het
IPO al ingegaan op een deel van deze problematiek. Ter voorkoming van misverstanden
zouden wij er wederom op willen wijzen dat wij van mening zijn dat juist door
het ook mogelijk te maken dat de strafrechtelijke vervolgbaarheid van publiekrechtelijke
rechtspersoon wordt verruimd, de strafrechtelijke vervolgbaarheid van individuele
ambtenaren niet altijd voorop hoeft te staan. Het bevreemdt ons derhalve dat
de Raad van State enerzijds voorstander is van verzwaring van ambtsmisdrijven,
maar anderzijds tegenstander is van verruiming van de strafbaarheid van publiekrechtelijke
rechtspersonen en er ons als indieners van het onderhavige wetsvoorstel op
wijst dat ambtenaren zich mogelijk zullen willen indekken tegen het risico
van strafvervolging. Juist door voor te stellen om louter de strafbaarheid
ambtsmisdrijven te verzwaren terwijl de publiekrechtelijke rechtspersoon daarbij
buiten schot dient te blijven, legt het voorstel van de Raad van State een
grotere nadruk op de persoonlijke afrekenbaarheid dan het onderhavige wetsvoorstel.Wel achtten wij het niet ondenkbaar dat individuele
ambtenaren of publiekrechtelijke rechtspersonen ten gevolge van een beperking
van hun strafrechtelijke immuniteit ten opzichte van de huidige situatie hun
handelen zouden kunnen aanpassen. Wij zouden dit echter niet willen kenmerken
als «indekken». Het gaat daarbij naar onze mening niet om gedrag
dat te maken heeft met het mijden van risico, maar om gedrag dat aangepast
wordt om te voorkomen dat strafbare feiten worden begaan. Aangezien het in
het strafrecht over de harde kern van gedragsnormen gaat, achten wij een eventuele
aanpassing van gedrag dat anders zou leiden tot overtreding van die gedragsnormen,
inderdaad gewenst. Met andere woorden: als vanwege de immuniteit individuele
ambtenaren strafbare feiten zouden plegen, dan is een gedragsverandering ten
gevolge van de inperking van die immuniteit een gewenst effect van dit wetsvoorstel.
Overigens zijn wij van mening dat ambtenaren zich doorgaans uitstekend en
met inachtneming van wetten en regels kwijten van hun taak. Wij hebben derhalve
geen reden om te veronderstellen dat het gedrag van ambtenaren ten gevolge
van het inwerkingtreden van het wetsvoorstel, zal leiden tot een massale gedragsverandering
van ambtenaren. Voor ambtenaren die voor de uitvoering van een
bij wet opgedragen publieke taak redelijkerwijs niet anders dan een strafbaar
feit kónden begaan, biedt de door ons voorgestelde verduidelijking
van de strafuitsluitingsgronden voldoende mogelijkheden om aan strafrechtelijke
aansprakelijkheid te ontkomen.Aangezien wij eventuele gedragsveranderingen ten gevolge
van dit wetsvoorstel niet als een nadeel, maar eerder als een voordeel zien,
zien wij geen gevaar voor de publieke dienstverlening. Wij hebben, zo zouden
wij op een vraag van leden van de SP-fractie willen antwoorden, geen specifiek
onderzoek gedaan naar de effecten op het mogelijke gedrag van ambtenaren.De leden van de CDA-fractie vragen zich tevens af of een leidinggevende
binnen een overheidsorgaan, zich realiserend dat hij/zij mogelijk persoonlijk
strafrechtelijk aansprakelijk gesteld kan worden voor verwijtbare gedragingen,
een beter besef krijgt van zijn/haar eigen verantwoordelijkheid? Deze leden
van de CDA-fractie menen dat het kan ertoe leiden dat een leidinggevende zich
beter gelegitimeerd zal voelen om zijn/haar grenzen aan te geven. Dit kan
de zorgvuldige uitvoering van een publieke taak alleen maar ten goede komen,
zo stellen genoemde leden. De leden van de CDA-fractie vragen de indieners
om hun mening over dit gestelde.De analyse die deze leden gaven komt er in wezen op
neer dat zij van de opheffing van de resterende immuniteit van feitelijke
leidinggevers verwachten dat dit een speciaal preventieve werking zal hebben.
Wij zijn dat zeer met deze leden eens. Wij menen, zo merken wij in de richting
van deze leden op, dat ook van de opheffing van de immuniteiten van publiekrechtelijke
rechtspersonen een speciaal preventieve werking uitgaatDe leden van de VVD-fractie maken uit de memorie van toelichting op dat
de indieners het niet of minder wenselijk achten dat de Staat/centrale overheid
strafrechtelijk zal worden vervolgd, maar dat dit in de praktijk nagenoeg
altijd ministeries zullen zijn. Kunnen indieners dit nader toelichten?Anders dan deze leden veronderstellen, menen wij dat
de rechtspersoon Staat vervolgd moet kunnen worden indien een strafbaar feit
bijvoorbeeld binnen een uitvoerende dienst van een ministerie is begaan. Vertegenwoordiging
van de rechtspersoon Staat in het strafproces kan geschieden door of vanwege
een vertegenwoordigingsbevoegd persoon van het desbetreffende ministerie.3.2 Verruiming vervolgbaarheid opdrachtgevers en feitelijke
leidinggeversDe leden van de SP-fractie vragen of in het kader van uitvoering van gedoogbeleid
strafrechtelijke aansprakelijkheid ontstaat voor ambtenaren en ambtdragers.
Wordt een ambtenaar persoonlijk strafrechtelijk aansprakelijk wanneer hij
tot gedogen besluit in het kader van uitvoering van beleid, zo vragen deze
leden zich af? De leden van de ChristenUnie hebben soortgelijke vragen gesteld.In antwoord op de vragen van de leden van beide fracties
zouden wij willen vooropstellen dat «gedogen» (ter uitvoering
van het vastgestelde overheidsbeleid om bepaalde prioriteiten bij toezicht
en handhaving te stellen) in het algemeen geen strafbaar feit oplevert. Reeds
daarom zal vervolging van een ambtenaar die in het kader van de uitvoering
van bijvoorbeeld het gemeentelijke gedoogbeleid op bepaalde terreinen minder
intensief of geen toezicht houdt, niet succesvol kunnen zijn. In dit verband
zij benadrukt dat het enkele feit dat burgers en bedrijven binnen gemeenten
soms strafbare feiten begaan niet betekent dat de gemeente of haar ambtenaren
daarvoor zelf strafrechtelijk aansprakelijk zouden kunnen worden gehouden.
Strafrechtelijke aansprakelijkheid van de gemeente of haar ambtenaren kan
in die gevallen alleen in bijzondere situaties in beeld komen,
bijvoorbeeld wanneer een gemeente of een ambtenaar concrete aanwijzingen voor
een onmiddellijk dreigend gevaar voor de veiligheid van burgers bewust negeert,
terwijl de gemeente of de ambtenaar dat gevaar had kunnen wegnemen. Indien
het gevaar zich verwezenlijkt, en tot bijvoorbeeld de dood of letsel van burgers
leidt, kan strafrechtelijke aansprakelijkheid wegens dood of zwaar lichamelijk
letsel door schuld ontstaan. Daarvoor is vereist dat in de concrete omstandigheden
van het geval voor de gemeente een rechtsplicht tot ingrijpen bestond. De
schuld kan daarbij wegvallen indien aan bijvoorbeeld de gronden uit de voorgestelde
strafuitsluitingsgrond is voldaan. Niet ingrijpen kan soms redelijkerwijs
noodzakelijk zijn met het oog op het dienen van een ander publiek belang («de
brandweer kan niet overal tegelijk zijn»). En bovendien is in dit soort
situaties de opportuniteit van de vervolging zeker niet zonder meer gegeven,
omdat het Openbaar Ministerie ernaar zal streven alleen die (rechts)personen
te vervolgen bij wie het zwaartepunt van de verwijtbaarheid ligt. Een en ander
voert tot de conclusie dat publiekrechtelijke rechtspersonen en ambtenaren
in het algemeen niet strafrechtelijk aansprakelijk zullen kunnen worden gehouden
voor de uitvoering van het vastgestelde toezichts- en handhavingsbeleid (gedogen).De leden van de SP-fractie vragen zich af waar de aansprakelijkheid in
strafrechtelijke zin behoort te worden gelegd en of het de bedoeling is dat
strafrechtelijke aansprakelijkheid de verantwoordelijkheid in de hiërarchische
lijn zal volgen? Wie zal strafrechtelijk ter verantwoording worden geroepen?
Waar begint de verantwoordelijkheid van de ambtenaar, van zijn superieur of
van het hoofd van het ambtenarenapparaat? Of zal het zo zijn dat in alle gevallen
de publiekrechtelijke rechtspersoon aansprakelijk zal worden gesteld, zo vragen
deze leden zich af?Het is niet in het algemeen uit te maken tegen welke
(rechts)persoon in concrete gevallen strafvervolging wordt ingesteld indien
binnen een publiekrechtelijke rechtspersoon strafbare feiten zijn begaan.
Dat is een beslissing die het Openbaar Ministerie in elk individueel geval
zal moeten nemen. In het algemeen geldt, naar wij hierboven aangaven, dat
het Openbaar Ministerie ernaar zal streven de (rechts)personen te vervolgen
bij wie het zwaartepunt van de verwijtbaarheid ligt. De doelstelling van dit
wetsvoorstel is dat ingeval van strafbaar handelen van een publiekrechtelijke
rechtspersoon de hoofdverantwoordelijke of hoofdverantwoordelijken worden
vervolgd. Zoals wij in de memorie van toelichting aangaven, zullen deze in
de regel niet gezocht moeten worden onder de uitvoerende ambtenaren, die handelden
conform de expliciete of onuitgesproken instructies of verwachtingen van de
leiding. De hoofdverantwoordelijke kan onder omstandigheden ook de publiekrechtelijke
rechtspersoon zelf zijn. Aan het Openbaar Ministerie is de beoordeling hoe
de verantwoordelijkheden in een concrete casus liggen in de verhouding tussen
enerzijds ambtenaren en anderzijds de publiekrechtelijke rechtspersoon als
organisatie.De leden van de VVD-fractie vragen naar aanleiding van de passage «(d)aardoor
wordt tevens bereikt dat ambtenaren (daaronder begrepen politieke ambtsdragers)
die opdracht hebben gegeven tot of feitelijke leiding hebben gegeven aan verboden
gedragingen begaan door overheden, daarvoor strafrechtelijk aansprakelijk
kunnen worden gesteld» (blz. 11) in hoeverre de indieners van mening
zijn dat bijvoorbeeld een minister als feitelijk leidinggevende/eindverantwoordelijke
strafrechtelijk wordt vervolgd voor feiten die hebben gespeeld binnen zijn/haar
ministerie in een periode voorafgaand aan de benoeming van de desbetreffende
persoon. Kortom, wat dient te gebeuren als ministers middels de politieke
verantwoordingsprocedures vanwege handelen naar huis zijn gestuurd en de strafrechtelijke
vervolging wenselijk is, maar vervolging van de uitvoerende ambtenaren
niet voor de hand ligt, gezien het structurele karakter van de gepleegde feiten
en het handelen binnen het ministerie (bijvoorbeeld slechte interne coördinatie
binnen de organisatie en dus collectieve verantwoordelijkheid)? Graag ontvangen
de leden van de VVD-fractie een toelichting op dit punt.Op de vraag van de leden van de VVD-fractie of een
minister strafrechtelijk aansprakelijk kan worden gesteld voor strafbare feiten
die onder zijn voorganger zijn begaan antwoorden wij ontkennend. Men kan alleen
strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld voor eigen gedrag en dus niet
voor het gedrag van een ander waarbij men geen strafrechtelijk relevante betrokkenheid
heeft gehad. Dat is een groot verschil met de ministeriële verantwoordelijkheid
die kan meebrengen dat een minister moet aftreden voor misstanden die zijn
ontstaan onder zijn ambtsvoorganger. Wel kan deze ambtsvoorganger in geval
deze misstanden strafbare feiten opleveren die hem kunnen worden toegeschreven,
ook na zijn aftreden nog strafrechtelijk worden gevolgd. In geval deze misstanden
strafbare feiten zijn die bijvoorbeeld voortkomen uit organisatiefouten die
niet aan een of meer natuurlijke personen zijn toe te schrijven, zou de rechtspersoon
Staat kunnen worden vervolgd. Het zal van het oordeel van het Openbaar Ministerie
afhangen of vervolging – ook nadat de politieke verantwoordingsmechanismen,
zoals in het voorbeeld van deze leden het geval is, al hun werk hebben gedaan –
nog wenselijk is.3.3 Specifieke strafuitsluitingsgrondenDe leden van de CDA-fractie merken op dat het natuurlijk zeer wel mogelijk
is dat, zoals de initiatiefnemers schrijven, «de gehoudenheid van publiekrechtelijk
rechtspersonen en ambtenaren, hun publieke taak te vervullen, hun feitelijk
geen keuze kan laten bij het al dan niet begaan van het strafbare feit.»
In dit verband verwijzen zij naar het advies van de Orde van Advocaten. Daarin
worden vraagtekens gesteld bij de meerwaarde van het voorgestelde artikel
42 van het Wetboek van Strafrecht (Sr) ten opzichte van het huidige artikel
40 Sr, zoals dat momenteel door de rechtspraak wordt uitgelegd. Is het de
bedoeling om overheden en ambtenaren ruimere bescherming te bieden dan artikel
40 Sr. doet? Zo ja, voldoet de wettelijke formulering en de toelichting dan
en waarom is bij de redactie van het voorgestelde tweede lid van artikel 42
Sr een afwijkende formulering gekozen, zo vragen zij. Ook de leden van de
PvdA-fractie vragen wat de meerwaarde van de geïntroduceerde strafuitsluitingsgrond
is. De leden van de fracties van de VVD, SP en PvdA vragen tevens om een reactie
op het advies van de Orde van Advocaten en een nadere toelichting op dit punt.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de indieners nog eens nader toe
te lichten, waarom artikel 42, tweede lid, Sr is toegevoegd aan het huidige
artikel 42 Sr. en er niet voor is gekozen om het tweede lid de huidige bepaling
te laten vervangen? Met andere woorden, welke meerwaarde heeft het eerste
lid nog ten opzichte van het voorgestelde tweede lid?Wij zouden op bovenstaande vragen graag als volgt in
gaan. Bij de door ons voorgestelde strafuitsluitingsgrond gaat het om een
specifiek voor ambtenaren en publiekrechtelijke rechtspersonen bedoelde verduidelijking
van de bestaande bepalingen van de artikelen 40 resp. 42 Sr. en de daarop
gebaseerde jurisprudentie. De toegevoegde waarde van deze verduidelijking
ten opzichte van de bestaande bepaling van artikel 42 Sr. (die in het eerste
lid van die bepaling gehandhaafd blijft) is dat daarmee helder in de wet wordt
aangegeven dat bij handelen door ambtenaren of publiekrechtelijke rechtspersonen
zich de situatie kan voordoen dat het begaan van een bepaald feit redelijkerwijs
noodzakelijk is met het oog op andere publieke belangen die de overheid heeft
te behartigen. Daarmee wordt het bijzondere karakter tot uitdrukking gebracht
van het belang dat bij de wet opgedragen publieke taken kunnen worden uitgevoerd.
Dat belang wordt in de rechtspraak nu al erkend en in het kader
van overmacht (art 40 Sr.) beschermd. Echter naar onze mening van biedt deze
niet nader genormeerde belangenafweging in het kader van overmacht, niet de
gewenste duidelijkheid ten aanzien van strafuitsluiting voor een feit dat
redelijkerwijs noodzakelijk was met het oog op andere publieke belangen die
de overheid heeft te behartigen. De hier voorgestelde uitbreiding van artikel
42 biedt dat naar onze mening wel.Wat betreft de laatste vraag van de leden van de ChristenUnie-fractie
kan opgemerkt worden dat het voorgestelde tweede lid niet de hele bepaling
kan vervangen, omdat de bestaande bepaling ook geldt voor burgers en bedrijven
die handelen ter uitvoering van een wettelijk voorschrift.De leden van de CDA-fractie vragen ook of het raadzaam is louter te spreken
over «ambtenaren» omdat bij de overheid ook andere arbeidscontracten
denkbaar zijn (bijvoorbeeld de interim-managers). Zou een meeromvattende term
niet meer recht doen aan de huidige praktijk? Het moge dan zo zijn dat het
begrip dezelfde ruime betekenis heeft als elders in het Wetboek van Strafrecht,
maar waarom voortgaan op deze toch gekunstelde weg, zo vragen de leden van
de CDA-fractie. Zou het de wetgever niet sieren juist ten aanzien van strafbepalingen
als de onderhavige glashelder en duidelijk te zijn?In antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie
wijzen wij erop dat het begrip «ambtenaar» in de praktijk van
het strafrecht reeds zo ruim wordt uitgelegd dat daaronder ook «andere
arbeidscontracten» waaronder interim-managers kunnen vallen. Het komt
ons derhalve niet noodzakelijk voor om de jurisprudentieel ingevulde term
ambtenaar door een andere term te vervangen.Daarnaast zijn de leden van de VVD-fractie met de Adviescommissie Strafrecht
van mening dat de gekozen formulering van de strafuitsluitingsgrond niet geheel
aansluit bij het voorgestelde artikel 51, derde lid, Sr. Om welke reden is
gekozen voor afwijkende formuleringen?De reden waarom in het voorgestelde artikel 42, tweede
lid, Sr wordt gesproken over «de ambtenaar of de publiekrechtelijke
rechtspersoon» en in het voorgestelde artikel 51, derde lid, Sr alleen
over «publiekrechtelijke rechtspersonen» is dat ambtenaren thans
in het algemeen geen immuniteit genieten en dus vervolgbaar zijn, terwijl
publiekrechtelijke rechtspersonen in een belangrijk aantal gevallen immuniteit
genieten en (in die gevallen) niet vervolgbaar zijn. Om deze reden ontbreekt
de noodzaak om ten aanzien van ambtenaren expliciet te bepalen dat zij «op
gelijke voet met andere natuurlijke personen» vervolgbaar zijn. Er kan
in dit verband bovendien op worden gewezen dat uit artikel 44 Sr volgt dat
ambtenaren die door een strafbaar feit een bijzondere ambtsplicht schenden,
voor dat feit zwaarder kunnen worden gestraft dan niet-ambtenaren. Bij de
voorgestelde strafuitsluitingsgrond dienen publiekrechtelijke rechtspersonen
en ambtenaren beide te worden genoemd, omdat beider handelen redelijkerwijs
noodzakelijk kan zijn voor de uitvoering van een publieke taak. Ten slotte
kan worden opgemerkt dat de vervolgbaarheid van feitelijke leidinggevers aan
het verboden gedrag van een publiekrechtelijke rechtspersoon volgt uit het
verband tussen het voorgestelde derde lid en het bestaande tweede lid.De leden van de CDA-fractie vragen bijzondere aandacht voor de zelfstandige
bestuursorganen. Aan hen zijn (meestal bij wet of algemene maatregel van bestuur)
overheidstaken opgedragen. Velen hebben zelfs uitsluitend overheidstaken.
Ligt het in de bedoeling van de indieners dat deze organen ook de bescherming
van artikel 42, tweede lid, Sr genieten?Volgens artikel 51, eerste lid, Sr kunnen alleen natuurlijke
personen en rechtspersonen strafbare feiten begaan. Bestuursorganen zijn geen
van beide. Daarom kunnen bestuursorganen formeel-juridisch niet strafbaar zijn. Om deze reden kan hun strafrechtelijke aansprakelijkheid niet
in de voorgestelde strafuitsluitingsgrond worden uitgesloten. Indien de rechtspersoon
waar het zelfstandig bestuursorgaan onder valt, voor een strafbaar feit wordt
vervolgd, kan die rechtspersoon (en daarmee materieel natuurlijk ook het zelfstandig
bestuursorgaan dat daaronder ressorteert) van artikel 42 Sr profiteren. De
meeste zelfstandige bestuursorganen vallen onder de rechtspersoon Staat of
hebben eigen publiekrechtelijke rechtspersoonlijkheid. Hun rechtspersoon kan
van de voorgestelde strafuitsluitingsgrond profiteren.4. De positie van de Minister van Justitie en het
Openbaar MinisterieDe leden van de PvdA-fractie stellen dat om de democratische verantwoordingsprocessen
tot hun volle recht te laten komen er veel kennis en gevoel bij het OM nodig
is. Het moet in kunnen schatten of, hoe en wanneer het strafrecht het beste
ingezet kan worden. Een verkeerde timing of verkeerde keuzes bij de vervolging
kunnen zorgen voor verstoring van de gangbare verantwoordingsmechanismen.
De leden van de PvdA-fractie hechten er aan dat er gewerkt wordt aan de opbouw
van de betreffende kennis bij het OM en aan een duidelijke aanwijzing van
de Minister over een optimale inzet van strafrechtelijke vervolgbaarheid.
Deze leden vernemen graag de visie van de indieners hierop. Verder vernemen
de leden van de PvdA-fractie graag de visie van de indieners op de ruimte
die het OM in de praktijk zal hebben om op basis van het opportuniteitsbeginsel
zijn eigen afweging te maken en op de vraag in hoeverre de druk van ontevreden
burgers om tot vervolging over te gaan het justitieel apparaat kan frustreren.In antwoord op het hier door de leden van de PvdA-fractie
gestelde, zouden wij voorop willen stellen dat er bij het Openbaar Ministerie,
meer specifiek bij het functioneel parket, al ruime ervaring bestaat met vervolgingsbeslissingen
ten aanzien van publiekrechtelijke rechtspersonen, inclusief de bestuurlijke
en politieke gevoeligheden die daarbij kunnen komen kijken. Om die reden hebben
wij ook gemeend te moeten voorstellen om de taak publiekrechtelijke rechtspersonen
te vervolgen bij dat parket neer te leggen.Mede vanwege de genoemde kennis en ervaring bij het
functioneel parket, beschikt het Openbaar Ministerie ook bij het al dan niet
vervolgen van publiekrechtelijke rechtspersonen over de ruimte om daar naar
eigen inzicht keuzes in te maken. Wij zouden de leden van de PvdA-fractie
daarbij willen verwijzen naar bovenstaande antwoorden met betrekking tot de
aanwijzingsbevoegdheid van de Minister van Justitie. Het ligt in de rede dat
ter uitvoering van het wetsvoorstel door het College van procureurs-generaal
van het Openbaar Ministerie een Aanwijzing wordt opgesteld waarin beleidsregels
inzake het vervolgen van publiekrechtelijke rechtspersonen zullen worden opgenomen.
De Aanwijzing van het College behoeft de voorafgaande goedkeuring van de Minister
van Justitie. In ieder geval zal de bestaande Aanwijzing voor de opsporing
en vervolging van overheden, die uiteraard nog uitgaat van de bestaande immuniteiten
die dit wetsvoorstel wil opheffen, aanpassing behoeven. Met de leden van de
PvdA-fractie zijn wij van mening dat het Openbaar Ministerie onder grote maatschappelijke
druk kan komen te staan om tot vervolgen over te gaan. Daarom zal de taak
van het Openbaar Ministerie niet altijd een gemakkelijke zijn. Van het Openbaar
Ministerie mag evenwel verwacht worden dat het steeds een zorgvuldige vervolgingsbeslissing
zal nemen. De genoemde Aanwijzing van het College kan daarbij behulpzaam zijn.
Daarbij komt naar onze mening van dat de onvrede die nu kan ontstaan over
het feit dat vanwege bestaande immuniteit in geen geval kan worden vervolgd,
groter zal zijn dan de onvrede die kan ontstaan op het moment
dat op grond van weloverwogen argumenten wordt afgezien van vervolging.De leden van de PvdA-fractie willen weten wat voor middelen er voor de
burgers bestaan om het OM te bewegen tot vervolging over te gaan.Uiteraard kunnen burgers aangifte doen om het OM te
bewegen tot vervolging over te gaan. Mocht het OM niet tot vervolging wensen
over te gaan, dan kan de rechtstreeks belanghebbende burger zich daarover
bij het gerechtshof beklagen (artikel 12 Sv.).De leden van de PvdA-fractie kunnen zich voorstellen
dat de vervolging van de overheid beter overgelaten kan worden aan een orgaan
dat niet onder de hiërarchie van de minister valt. Hebben de indieners
overwogen om de vervolging over te laten aan bijvoorbeeld de procureur-generaal
bij de Hoge Raad? Wat zien zij hier als voor- en nadelen?De indieners zouden in hun antwoord op bovenstaande
vragen van de leden van de PvdA-fractie voorop willen stellen dat er in het
wetsvoorstel voor is gekozen om geen veranderingen aan te brengen in de bevoegdheid
van de Minister van Justitie om aan het Openbaar Ministerie algemene en bijzondere
aanwijzingen te geven. De minister van Justitie draagt in ons staatsbestel
politieke verantwoordelijkheid voor het handelen van het Openbaar Ministerie.
Dit spoort met het belangrijke rechtstatelijke uitgangspunt dat voor de uitoefening
van ingrijpende bevoegdheden als de bevoegdheid tot strafvervolging aan de
volksvertegenwoordiging verantwoording kan worden afgelegd. Indien de vervolgingsbeslissing
betreffende publiekrechtelijke rechtspersonen zou worden neergelegd bij de
procureur-generaal bij de Hoge Raad, zou over deze beslissingen geen politieke
verantwoordelijkheid meer kunnen worden afgelegd, omdat de procureur-generaal
bij de Hoge Raad onafhankelijk is. Dat achten wij onwenselijk. Een ander nadeel
van de keuze om de vervolgingsbeslissing bij de procureur-generaal bij de
Hoge Raad neer te leggen, zou zijn dat deze – anders dan het Openbaar
Ministerie – niet de middelen en organisatie heeft om strafrechtelijke
onderzoeken te doen verrichten.Dat het Openbaar Ministerie zijn taak vervolgingsbeslissingen
betreffende publiekrechtelijke rechtspersonen te nemen afgewogen en «magistratelijk»
kan vervullen, wordt gewaarborgd door de in de Wet RO opgenomen procedure
betreffende de aanwijzingsbevoegdheid van de minister van Justitie. Indien
de minister een aanwijzing tot niet vervolgen zou geven, waar het Openbaar
Ministerie vervolging wil instellen, moet daarvan in beginsel mededeling worden
gedaan aan de Staten-Generaal. In alle gevallen moet in de processtukken een
verklaring worden gevoegd dat een aanwijzing is gegeven. Om al deze redenen
is het ongewenst en – met het oog op de in acht te nemen magistratelijke
beoordeling van de opportuniteit van de vervolging – niet noodzakelijk
om de taak vervolgingsbeslissingen betreffende publiekrechtelijke rechtspersonen
te nemen, bij het Openbaar Ministerie weg te halen.De indieners schrijven dat onderzoek door de lokale politie de normale
weg is, maar dat er bij complexe situaties nu al gebruik gemaakt wordt van
de rijksrecherche. De leden van de PvdA-fractie vragen of het in het kader
van onafhankelijkheid en goede onderlinge verhoudingen niet te prefereren
is om alle strafrechtelijk onderzoek naar overheden of publiekrechtelijke
lichamen over te laten aan de rijksrecherche.Wij zijn van mening dat vanwege organisatorische en
financiële redenen (de beperkte capaciteit van de rijksrecherche) niet ál
het strafrechtelijke onderzoek door de rijksrecherche hoeft te worden verricht.
Strafzaken betreffende publiekrechtelijke rechtspersonen en ambtenaren kunnen
lokaal worden gedaan, tenzij er twijfel is over de onafhankelijkheid van het
onderzoek.De leden van de PvdA-fractie nog graag een verduidelijking van de afbakening
zien van overheidshandelen dat strafrechtelijk vervolgd kan worden. Kan de
staat ook vervolgd worden voor onjuiste veroordelingen? Zou er in zo’n
geval sprake kunnen zijn van wederrechtelijke vrijheidsberoving?Dat een veroordeling achteraf ten onrechte blijkt te
zijn – er is bijvoorbeeld sprake van een novum dat na een herzieningsprocedure
tot vrijspraak leidt – maakt niet dat de eerdere vrijheidsbeneming strafbaar
is. Omdat opzet of schuld aan de kant de Staat zullen ontbreken, kan van strafrechtelijke
aansprakelijkheid wegens wederrechtelijke vrijheidsberoving geen sprake zijn.De leden van de VVD-fractie vragen hoe de algemene en bijzondere aanwijzingsbevoegdheid
van de Minister van Justitie zich verhoudt tot eventuele toekomstige vervolging
van het ministerie of de Minister zelf. Indieners stellen dat de doelstelling
van dit wetsvoorstel is dat de hoofdverantwoordelijke(n) worden vervolgd,
niet de uitvoerende ambtenaren. Dit is inderdaad een zware taak gelet op de
maatschappelijke druk op het OM en de ontwikkeling waarin meer dan vroeger
het strafrecht als maatschappelijk controle-instrument wordt gezien. Kunnen
de indieners aangeven in hoeverre het OM, het landelijk parket, wel in staat
zal zijn dergelijke beslissingen te nemen, vooral waar het betreft de eigen
organisatie en eindverantwoordelijke minister. Ook de leden van de ChristenUnie,
D66 en SGP en PvdA hebben vragen gesteld over de positie van de minister van
Justitie ten aanzien van de vervolging van de overheidZoals hierboven in antwoord op vragen van de leden
van de PvdA-fractie is gesteld, zal de taak van het Openbaar Ministerie om
met betrekking tot publiekrechtelijke rechtspersonen vervolgingsbeslissingen
te nemen, niet steeds een gemakkelijke zijn. Wij zijn daar al ingegaan de
mogelijkheden om ongewenste politieke invloed op de vervolgingsbeslissing
tegen te gaan. Wij achten die afdoende. Wij hebben geen reden om te veronderstellen
dat een casus waarin een minister van Justitie door het geven van een aanwijzing
aan het Openbaar Ministerie zou trachten vervolging van zichzelf, of van de
Staat voor het handelen van zijn ministerie, af te wenden anders dan theoretisch
is. Hierbij kan worden aangetekend dat de casus waarin een minister van Justitie
probeert zijn eigen strafvervolging te verhinderen zich ook in de bestaande
situatie kan voordoen.De leden van de SGP -fractie achten in dit verband de klachtenprocedure
op grond van artikel 12 Sv. niet toereikend om als tegenwicht te kunnen worden
aangemerkt tegenover de aanwijzingsbevoegdheid van de minister. Deze leden
vragen de indieners om een oordeel van de over dit standpunt.Wij delen de mening van de leden van de SGP-fractie
niet. De in artikel 12 Sv opgenomen procedure van het beklag over niet-vervolgen,
welke procedure kan leiden tot een vervolgingsopdracht door het gerechtshof,
kan zonder meer toereikend worden genoemd, omdat, zoals in de wetsgeschiedenis
betreffende de aanwijzingsbevoegdheid is gesteld (Kamerstukken II 1996/97,
25 392, nr. 3, blz. 24/25), ook de minister van Justitie aan rechterlijke
bevelen is gebonden.De leden van de fractie van D66 wensen ten aanzien van het driehoeksoverleg
tussen het Openbaar Ministerie, de politie en de burgemeester een nadere toelichting
van de indieners. Indieners geven aan dat het functioneel parket de leiding
van de strafrechtelijke vervolging heeft, maar dat het opsporingsonderzoek
op decentraal niveau plaats kan gaan vinden. In antwoord op vragen van de
Raad van State geven zij aan dat hen geen signalen hebben bereikt dat deze
werkwijze tot problemen in de lokale driehoek zal leiden. De situatie die
door het initiatiefwetsvoorstel in het leven wordt geroepen is echter wezenlijk
anders dan de huidige situatie menen de leden van de D66-fractie.
Met de Raad van State wijzen zij in dit verband op de mogelijkheid dat een
orgaan of functionaris van de desbetreffende korpsbeheerder wordt vervolgd.
Het antwoord van indieners op opmerkingen van deze strekking van de zijde
van de Raad van State is naar de mening van de leden van de D66-fractie dan
ook niet afdoende. Graag ontvangen zij van indieners op dit punt een nadere
toelichting.Wij onderkennen dat vervolging van een gemeente of
van een gemeenteambtenaar in bepaalde gevallen tot spanning kan leiden in
de driehoek. Dat is echter nu al een gegeven, omdat lagere overheden voor
een belangrijk deel van hun handelen geen strafrechtelijk immuniteit genieten.
Ook ambtenaren genieten – afgezien van het feitelijke leiding geven
aan verboden gedrag waarvoor een gemeente bij uitzondering immuniteit geniet –
bij de huidige stand van zaken geen immuniteit. Wij kunnen de opvatting van
de leden van de D66-fractie dat dit wetsvoorstel voor lagere overheden een
wezenlijk andere situatie in het leven roept, dan ook niet onderschrijven.
Omdat thans voor een belangrijk deel van binnen lagere overheden verrichte
handelingen geen immuniteiten gelden, is het ontbreken van signalen dat in
de driehoek van een probleem sprake zou zijn waarvoor in de praktijk geen
oplossingen worden gevolgen, anders dan de leden van de D66-fractie menen,
juist van betekenis. Indien er twijfel blijkt te bestaan over de onafhankelijkheid
van het opsporingsonderzoek kan dit onderzoek desgewenst door de rijksrecherche
worden uitgevoerd.De leden van de D66-fractie vragen de indieners om
een nadere toelichting op mogelijk gevolgen voor het vertrouwen in de rechterlijke
macht, indien in de praktijk publiekrechtelijke rechtspersonen veelal niet
strafrechtelijk worden vervolgd of vervolging niet tot een strafrechtelijke
veroordeling zal leiden. Deze leden stellen in dit verband de vraag of het
niet de verwachting is dat de rechterlijke macht minder vertrouwen van de
burger zal ontvangen, indien bij herhaling vervolging van een publiekrechtelijk
rechtspersoon niet tot een strafrechtelijke veroordeling leidt? De leden van
de fractie van D66 zien op voorhand niet in waarom het OM en de rechter beter
in staat zouden zijn besluiten om niet direct te vervolgen of te veroordelen
toe te lichten, dan binnen (al dan niet verstrekte) democratische verantwoordingskaders
kan gebeuren.Het is naar onze mening van moeilijker uit te leggen
waarom een publiekrechtelijke rechtspersoon wegens immuniteit op voorhand
niet kan worden vervolgd – ook niet in gevallen van evident aan de overheid
te verwijten onrecht – dan uit te leggen welke goede reden ertoe heeft
geleid dat in een bepaald concreet geval van vervolging of van veroordeling
van een publiekrechtelijke rechtspersoon wordt afgezien. Het zijn met andere
woorden de bestaande immuniteiten die in de moderne samenleving niet meer
aan het publiek zijn uit te leggen, en die veroorzaken dat het vertrouwen
in de overheid afneemt doordat de overheid in een belangrijk aantal gevallen
niet strafrechtelijk aansprakelijk kan worden gesteld voor feiten waarvoor
burgers en bedrijven kunnen worden vervolgd en bestraft.5. De verhouding tot de politieke en bestuurlijke
verantwoordingsmechanismenDe te verwachten invloed van de introductie van strafrechtelijke aansprakelijkheid
op de democratische verantwoordingsstructuur is een punt van zorg voor de
leden van de SP-fractie. Zien de indieners het gevaar van uitholling van de
democratische verantwoordingsstructuur wanneer meer overheidshandelen strafrechtelijk
zal worden vervolgd? Zal het gevolg niet kunnen zijn dat politieke en bestuurlijke
controle en verantwoording worden gefrustreerd door een ingestelde strafrechtelijke
vervolging? Welke verantwoordingsprocedure zal bij gelijktijdigheid voorrang
dienen te krijgen naar de mening van de indieners, zo vragen
de leden van de SP fractie. De leden van fracties van de VVD en D66 hebben
een gelijkaardige vraag gesteld.In aansluiting op hetgeen wij hierboven onder 1 reeds
hebben geantwoord, achten wij het gewenst dat de politieke en bestuurlijke
verantwoordingsprocedures bij normoverschrijdend gedrag van publiekrechtelijke
rechtspersonen en hun leidinggevers in het algemeen voorop blijven staan.
Dat neemt niet weg dat strafrechtstoepassing – als ultimum remedium –
kan zijn aangewezen. Daarbij is het aangeven van een vaste volgorde in verantwoordingsprocedures
naar onze mening van niet wenselijk. In antwoord op een vraag van D66 zouden
wij niet zover willen gaan om eerst een eventueel publiek debat af te wachten
en pas nadat de toezichts- en controlemogelijkheden van staats- en bestuursrecht
zijn benut, strafvervolging aan te laten vangen. De geschonden strafrechtelijke
norm kan zo zwaar zijn dat zelfs al staan er nog andere verantwoordingsmechanismen
open dat het niet denkbaar is dat de verdachte eerst die andere trajecten
moet doorlopen alvorens voor de strafrechter verantwoording af te leggen.
Zoals de leden van de fractie van D66 terecht opmerken kunnen belangen van
opsporing een vroegtijdige vervolgingsbeslissing noodzakelijk maken. Bijvoorbeeld
in het geval dat voorlopige hechtenis op zijn plaats zou zijn, is het moeilijk
voorstelbaar dat eerst het bestuurlijke verantwoordingsproces dient te worden
afgewacht. De overwegingen met betrekking tot vervolging moeten bij het OM
liggen. Dat houdt bij de vervolgingsbeslissing rekening met de bestuurlijke
en politieke verantwoordingsmechanismen. De wijze waarop daaraan recht wordt
gedaan – ook gegeven de maatschappelijke druk die op het Openbaar Ministerie
kan worden gelegd om de vervolgingsbeslissing positief te doen uitvallen –
is in iedere individuele zaak ter beoordeling van het Openbaar Ministerie,
zo kan de leden van de VVD-fractie worden geantwoord.De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre is een aanwijzing voor
het College van Procureurs-generaal noodzakelijk of wenselijk om samenloop
van bestuurlijke handhaving en strafrechtelijke vervolging tegen te gaan?Naar wij hierboven in deze nota naar aanleiding van
het verslag hebben aangegeven, ligt het in de rede dat het College van procureurs-generaal
een Aanwijzing zal opstellen over de opsporing en vervolging van publiekrechtelijke
rechtspersonen. Daarin kan ook aandacht worden geschonken aan de verhouding
tot andere verantwoordingsmechanismen; zoals in de memorie van toelichting
is aangegeven kan een reden om in het algemeen belang van vervolgen af te
zien zijn gelegen in de omstandigheid dat ingrijpen van de strafrechter ontijdig
is of de goede gang van een bestuurlijk proces zou kunnen verstoren.De leden van de D66-fractie wijzen er op dat de beoordeling van een rechter
in een strafzaak het terrein van de politieke en bestuurlijke verantwoording
kan raken. Zij achten het niet denkbeeldig dat deze beoordeling door de rechter
een politieke reactie uitlokt. Hierdoor zou een ongewenste vermenging van
verantwoordingskaders kunnen gaan optreden. De leden van de D66-fractie vernemen
graag hoe indieners hiertegen aan kijken.Ook wij achten het denkbeeldig dat een beoordeling
door de rechter een politieke reactie uitlokt. Wij zouden er op willen wijzen
dat een (strafrechtelijke) veroordeling of zelfs het als verdachte aanmerken
van een publiekrechtelijke rechtspersoon of ambtenaar ook nu al leidt tot
het in stelling brengen van politieke en bestuurlijke verantwoordingskaders.
Dat kan er bijvoorbeeld toe leiden dat het vertrouwen in een politieke ambtsdrager
in het geding komt. Dat wil echter niet zeggen dat hierbij sprake is van ongewenste
vermenging van verantwoordingskaders. Naar onze mening van sluit het ene verantwoordingskader
het andere niet uit. Wel zouden wij er wellicht ten overvloede op willen wijzen
dat een strafrechter in zijn oordeel rekening kan houden (bijvoorbeeld bij
het bepalen van de strafmaat) met het feit dat een ambtenaar
of publiekrechtelijke rechtspersoon al op een andere manier ter verantwoording
is geroepen en daar de consequenties van heeft moeten ondergaan. Omgekeerd
kan het ook zo zijn dat een eerder (strafrechtelijk) vonnis, wordt meegewogen
bij de mate waarin een politieke reactie nog opportuun is. Naar onze mening
van is dit een natuurlijke gang van zaken.6. Financiële consequentiesDe leden van de PvdA-fractie merken op dat veel lagere overheden een aansprakelijkheidsverzekering
hebben. De kosten hiervan zijn de laatste jaren als gevolg van toegenomen
claims gestegen. Hebben de indieners inzicht in de gevolgen die dit wetsvoorstel
voor deze premies kan hebben? Wat is hun visie hierop?Wij delen de van mening van de leden van de PvdA-fractie
dat in zijn algemeenheid toegenomen – en gehonoreerde – claims
invloed kunnen hebben op verzekeringspremies. Wij achten het echter moeilijk
voorstelbaar dat dit wetsvoorstel zal leiden tot een zodanig aantal strafrechtelijke
veroordelingen, dat het aantal beroepen op de wettelijke aansprakelijkheidsverzekering –
nog daargelaten de vraag of de kosten van de veroordeelde in alle gevallen
onder de dekking valt – merkbaar zal toenemen. Het strafrecht blijft
immers het ultimum remedium.De leden van de VVD-fractie merken op dat de indieners van mening zijn
dat de financiële consequenties van voorliggend wetsvoorstel gering zullen
zijn. Deze leden vinden de toelichting echter zeer summier. In de toelichting
wordt geheel voorbijgegaan aan de mogelijke internationale consequenties van
het opheffen van strafrechtelijke aansprakelijkheid van de Staat, publiekrechtelijke
rechtspersonen en ambtenaren. Kunnen indieners ingaan op mogelijke gevolgen
van het wetsvoorstel voor het buitenlandbeleid en de meer specifiek de missies
vanuit het ministerie van Defensie?Wat betreft de gevolgen van dit wetsvoorstel voor de
missies vanuit het Ministerie van Defensie moet onderscheid worden gemaakt
tussen militairen en de rechtspersoon Staat.Militairen kunnen worden vervolgd voor het plegen van
of deelnemen aan strafbare feiten. Als gevolg van dit wetsvoorstel kunnen
zij ook worden vervolgd voor het geven van feitelijke leiding aan een verboden
gedraging van de rechtspersoon Staat. Meestal zal een leidinggevende militair,
in geval zijn vervolging is geïndiceerd, echter worden vervolgd voor
het plegen van het strafbaar feit of het deelnemen daaraan, net als thans
het geval is. Hij is hoe dan ook niet strafrechtelijk aansprakelijk in geval
van rechtmatig geweldgebruik. In dit verband kan nog worden gewezen op het
voorstel van wet tot wijziging van het Wetboek van Militair Strafrecht in
verband met het opnemen van een strafuitsluitingsgrond voor rechtmatig geweldgebruik
door militairen (Kamerstukken II 2007/08, 31 487, nr. 2).Wat betreft de Nederlandse Staat geldt het volgende.
Doordat in dit wetsvoorstel wordt voorgesteld de immuniteit van de rechtspersoon
Staat op te heffen, is niet uitgesloten dat hij strafrechtelijk aansprakelijk
kan zijn voor geweldgebruik tijdens missies. Ook voor de Staat geldt dat hij
niet strafrechtelijk aansprakelijk is in geval van rechtmatig geweldgebruik.7. ArtikelsgewijsArtikel I, onderdeel A (artikel 42 Sr)De leden van de VVD-fractie lezen in de toelichting bij de uitleg van
het begrip «publiekrechtelijke rechtspersonen» dat «welk
begrip ook wordt gekozen, er gelet op de genoemde veelvormigheid van de overheid
altijd grensgevallen zullen zijn van entiteiten die tot de overheid worden
gerekend die net wel of net niet onder het gehanteerde begrip
vallen.» Deze leden vragen of de indieners hier reeds voorbeelden van
kennen. Zo ja, welke?Met de door deze leden aangehaalde passage is op het
volgende gedoeld. Bij rechtspersonen is altijd wel duidelijk of zij krachtens
publiekrecht zijn ingesteld of niet. Een denkbaar alternatief voor het begrip «publiekrechtelijke
rechtspersoon» zou het begrip «bestuursorgaan» kunnen zijn
geweest. Dat begrip zou echter tot afbakeningsvragen leiden, omdat het al
dan niet zijn van bestuursorgaan afhankelijk kan zijn van het antwoord op
de vraag of er sprake is van het uitoefenen van openbaar gezag (vgl. artikel
1:1 Awb en de daarop gebaseerde rechtspraak). Ook zou het begrip bestuursorgaan
niet passen in het schema van artikel 51 Sr waarin is bepaald dat alleen natuurlijke
personen en rechtspersonen strafbare feiten kunnen begaan. Ten slotte merken
wij op dat ook de commissie-Roelvink hantering van het begrip publiekrechtelijke
rechtspersoon heeft bepleit.Wat het begrip «ambtenaren» betreft vragen de leden van de
VVD-fractie of tijdelijke krachten die middels een adviesbureau of tijdelijke
managers die een contract hebben met een andere firma maar geruime tijd grote
invloed hebben op de werkwijze/werkzaamheden van een publiekrechtelijke rechtspersoon
als ambtenaar aangemerkt zouden moeten worden. Zo ja, waaruit blijkt dit?
Zo neen, waarom niet?In de memorie van toelichting is aangegeven dat onder
het begrip ambtenaar ook door de publiekrechtelijke rechtspersoon ingehuurde
arbeidscontractanten zijn begrepen. Dat blijkt uit de strafrechtelijke jurisprudentie
van de Hoge Raad met betrekking tot het strafrechtelijke begrip ambtenaar.Artikel I, onderdeel B (artikel 51 Sr)De leden van de VVD-fractie merken op dat in de toelichting wordt ingegaan
op het vereiste van aanwezigheid van enige vorm van opzet. In dit kader noemen
indieners «generiek» opzet. Het is deze leden echter niet duidelijk
of indieners hiermee het voorwaardelijk opzet bedoelen. Zo ja, waarom gebruiken
indieners een andere term? Zo neen, wat is het verschil tussen beide vormen
van opzet? Het opzetbegrip blijkt niet te zijn gericht op een concreet strafbaar
feit, maar ziet juist op die daadwerkelijke bereidheid om handelend op te
treden zodra de gelegenheid zich voordoet.Met deze leden zijn wij eens dat uit de Slavenburg-II-beschikking
voortvloeit dat het voor feitelijke leiding geven vereiste voorwaardelijk
opzet op de verboden gedraging waarop de vervolging zich richt, ook mag worden
afgeleid uit bekendheid bij de functionaris met feiten die rechtstreeks verband
houden met die verboden gedraging. In de memorie van toelichting is aangegeven
dat hieruit volgt dat voorwaardelijk opzet voldoende is en dat dit kan worden
afgeleid uit kennis van soortgelijke gedragingen. Daaraan is in die memorie
de conclusie verbonden dat een soort «generiek» opzet van de leidinggevende
functionaris voor strafrechtelijke aansprakelijkheid voldoende is. Hieruit
volgt dat met generiek opzet in de memorie van toelichting niet iets anders
is bedoeld dan voorwaardelijk opzet.HeertsSmildeAnkerXNoot1Handelingen Tweede Kamer, 1999–2000, 25 294 A, p. 9.XNoot2Noot 3 ’t Hart onder Pikmeer I arrest (23 april 1996, NJ 1996,
513.XNoot1D. Roef, Strafbare overheden. Een rechtsvergelijkende studie naar de strafrechtelijke
aansprakelijkheid van overheden voor milieuverstoring, Maastricht, 2001, p.
296.XNoot2Kabinetsnota Strafrechtelijke aansprakelijkheid van overheidsorganen.
Handelingen Tweede Kamer, 1996–1997, 25 294, nr. 2, p. 2.XNoot3>G.J.M. Corstens, «Vervolgbaarheid van de overheid», in:
NJB, 2002, p. 1049.XNoot1Strafrechtelijke aansprakelijkheid van de staat Advies van mr. H.L.J.
Roelvink (voorzitter), prof. mr. M.A.P. Bovens, prof. mr. G. Knigge en prof.
mr. H.R.B.M. Kummeling Den Haag, Den Haag 2002, bijlage D.XNoot1D. Roef, Strafbare overheden. Een rechtsvergelijkende studie naar de strafrechtelijke
aansprakelijkheid van overheden voor milieuverstoring, Maastricht, 2001, p.
222–223.XNoot2Strafrechtelijke aansprakelijkheid van de staat Advies van mr. H.L.J.
Roelvink (voorzitter), prof. mr. M.A.P. Bovens, prof. mr. G. Knigge en prof.
mr. H.R.B.M. Kummeling Den Haag, Den Haag 2002, bijlage B. Bijlage B David
Roef Hoofdlijnen van de strafrechtelijke Crown Immunity in Engeland, p. 65,
p. 66.XNoot3Strafrechtelijke aansprakelijkheid van de staat Advies van mr. H.L.J.
Roelvink (voorzitter), prof. mr. M.A.P. Bovens, prof. mr. G. Knigge en prof.
mr. H.R.B.M. Kummeling Den Haag, Den Haag 2002, bijlage B. Bijlage B David
Roef Hoofdlijnen van de strafrechtelijke Crown Immunity in Engeland, p. 52.XNoot4Strafrechtelijke aansprakelijkheid van de staat Advies van mr. H.L.J.
Roelvink (voorzitter), prof. mr. M.A.P. Bovens, prof. mr. G. Knigge en prof.
mr. H.R.B.M. Kummeling Den Haag, Den Haag 2002, bijlage B. Bijlage B David
Roef Hoofdlijnen van de strafrechtelijke Crown Immunity in Engeland, p. 53.XNoot5Brief dd. 16 oktober 2008 gericht aan de Vaste Commissie voor Justitie
van de Tweede Kamer.XNoot1Strafrechtelijke aansprakelijkheid van de staat. Advies van de commissie
Roelvink, (voorzitter), p. 21. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30538-11.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl