Vaststelling begroting Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2009; Brief van de Minister-President, Minister van Algemene Zaken, de Minister van Buitenlandse Zaken en de Minister van Defensie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20082009-31700-V, nr. D

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

24-12-2008

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

31700-V nr. D

19-12-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamAchtergrondschets en aspecten van de besluitvorming Irak
2002–2003 Het regime van Saddam HoesseinDe wapeninspecties na 1990 onder auspiciën van de
Verenigde NatiesDe afweging van de Nederlandse regering in maart 2003Juridische grondslag militair ingrijpen in Irak (2003)De rol van de inlichtingen- en veiligheidsdienstenDe betrokkenheid van en informatievoorziening aan het
parlementAntwoorden vragen Eerste Kamer IrakVRAGEN VAN DE PVDA-FRACTIE OVER DE BESLUITVORMING VAN
HET NEDERLANDSE KABINET MET BETREKKING TOT DE OORLOG TEGEN IRAKAlgemene aspectenA1A2 en A3A4 en A5A6Voorbereiding besluitvormingB1 en B2B3 en B4Volkenrechtelijke aspectenC1C2C3, C4, C5 en C6C7C8 en C9C10 t/m C14De oproep tot een compromisD1D2D3 eb D4D5D6D7D8D9D10D11D12Besluitvorming over de oorlog (algemeen)E1 en E2E3 t/m E5E6E7.E8E9E10E11E12F1 en F2F3 en F4F5F6F7F8 en F9F10F11F12.Verantwoording aan de KamerG1G2G3VRAGEN VAN DE FRACTIES VAN SP, GROENLINKS, D66 EN PVDD
INZAKE RECONSTRUCTIE EN REFLECTIE OP HET NEDERLANDSE BESLUITVORMINGSPROCES
OM DE OORLOG IN IRAK TE STEUNEN1. Feitelijke ontwikkelingen123 en 4 (eerste deel)4 (tweede deel)4 (derde deel):562. De rol van het Nederlandse parlement78 en 910111213143. Het besluitvormingsproces binnen de Nederlandse
regeringDe argumentatie van de Nederlandse regering16, 17 en 18De rol van de VN-resoluties in de beleidsafweging19202122 en 2324 en 2526 en 2728 en 29De rol van de inlichtingendiensten3031 en 323334De beleidsevaluatie35 en 363738
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31700-VToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: onbekend

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 700 VVaststelling van de begrotingsstaten van het ministerie van Buitenlandse
Zaken (V) voor het jaar 2009DBRIEF VAN DE MINISTER-PRESIDENT, MINISTER VAN ALGEMENE ZAKEN, DE MINISTER
VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN DE MINISTER VAN DEFENSIEDen Haag, 19 december 2008Hierbij ontvangt u, mede namens de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, de antwoorden op de vragen, zoals aangeboden met de brief
van de voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken, Defensie
en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 7 mei 2008, met kenmerk 31 200
V1.In bijgevoegde antwoorden wordt gedetailleerd ingegaan op de vele aspecten
van de besluitvorming door de Nederlandse regering met betrekking tot de politieke
steun voor de inval in Irak in 2003. De antwoorden op de vragen over de situatie
indertijd hebben betrekking op de wijze waarop de toenmalige regering destijds
de feiten in al haar aspecten beoordeelde. Om de besluitvorming hierover in
de context van 2002–2003 te kunnen plaatsen en om aspecten die destijds
speelden zoals onder andere de juridische grondslag, de rol van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten en de informatievoorziening van destijds aan het parlement
te kunnen toelichten, gaan aan de antwoorden onderstaande achtergrondschets
en aspecten van de besluitvorming Irak 2002–2003 vooraf.De minister-president, minister van Algemene Zaken,J. P. BalkenendeDe minister van Buitenlandse Zaken,M. J. M. VerhagenDe minister van Defensie,E. van MiddelkoopAchtergrondschets en aspecten van de besluitvorming Irak
2002–2003 Het regime van Saddam HoesseinSinds 1979 was Saddam Hoessein president van Irak. Hij ontwikkelde zich
tot een gewetenloos dictator die stelselmatig de rechten van de mens schond,
twee maal een oorlog is begonnen en chemische wapens heeft ingezet. In 1980
viel Irak buurland Iran binnen. Irak bombardeerde steden in Iran, waaronder
Teheran. Het Irakese regime ontwikkelde vanaf de jaren ’80 mosterdgas
en het snel dodende zenuwgas Tabun. Tijdens het Irakese «Anfal offensief»,
een zeven maanden durende zogeheten «verschroeide aarde» aanval,
die werd uitgevoerd in 1987 en 1988, kwamen tussen 50 000 en 100 000
Koerdische dorpelingen om het leven. Vele dorpen werden volledig verwoest.
Op 16 maart 1988 werd de Koerdische stad Halabja (in het noorden van
Irak) gebombardeerd met mosterdgas-, Sarin (zenuwgas)- en Tabunbommen. Het
geschatte aantal burgerslachtoffers lag tussen de 3000 en 5000 mensen. Vele
overlevenden hielden aan de aanval permanente gezondheidsproblemen over.Op 2 augustus 1990 vielen Irakese troepen Koeweit binnen. De VN Veiligheidsraad
stelde economische sancties in en nam een aantal resoluties aan waarmee de
invasie door Irak werd veroordeeld. In november 1990 legde de VN Veiligheidsraad
Irak een deadline op voor terugtrekking van zijn troepen uit Koeweit en stemde
in met het gebruik van «all necessary means» om Irak hiertoe te
bewegen. In januari 1991 verdreef een brede internationale coalitie onder
leiding van de VS de Irakese troepen uit Koeweit. Irak lanceerde tijdens de
Golfoorlog Scud raketten op Tel Aviv en Haifa in Israël, en op de Amerikaanse
basis Dhahran in Saoedi-Arabië. In de nasleep van de verdrijving van
het Irakese leger uit Koeweit sloeg het regime van Saddam Hoessein op gruwelijke
wijze sji’ietische opstanden in het zuiden van Irak neer, waarbij de
meest grove schendingen van de rechten van de mens werden begaan. Tegen deze
achtergrond dwongen de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk «no-fly
zones» af, die ter protectie dienden van Koerden in het noorden en sji’ieten
in het zuiden van Irak.De wapeninspecties na 1990 onder auspiciën van de
Verenigde NatiesNa de Irakese inval in Koeweit in 1990 nam de Veiligheidsraad van de Verenigde
Naties resolutie 660 aan. Hierin werd de Irakese invasie in Koeweit veroordeeld
als een inbreuk op de internationale vrede en veiligheid. Ook werd onmiddellijke
terugtrekking geëist van de Irakese troepen. Cruciaal was de aanname,
op 29 november 1990, door de Veiligheidsraad van resolutie 678, waarbij
de lidstaten van de VN zijn gemachtigd all necessary means te gebruiken om naleving door Irak van resolutie 660 af te dwingen –
alsmede van all subsequent relevant resolutions –
en to restore international peace and security in the area. Deze resolutie vormde de politieke en juridische basis voor operatie Desert Storm waarbij een internationale coalitie van 34
landen onder leiding van de VS Koeweit bevrijdde.Op 3 april 1991 nam de Veiligheidsraad resolutie 687 aan. Deze regelde
het toezicht op de ontmanteling van het Irakese arsenaal aan massavernietigingswapens
en ballistische raketten. Ook regelt deze resolutie de modaliteiten voor het
totstandkomen van een staakt-het-vuren tussen Irak en Koeweit. In resolutie
687 was bovendien voorgeschreven op welke wijze het toenmalige regime in Irak
medewerking diende te verlenen aan het betrachten van openheid over en het
vernietigen van zijn wapenarsenalen. Ook werd Irak opgedragen volledige medewerking
te verlenen aan de teams van internationale wapeninspecteurs van
UNSCOM en van het IAEA. Het inzetten van teams van wapeninspecteurs vormde
een integraal deel van de strategie van de internationale gemeenschap om Irak
op vreedzame wijze te ontwapenen. Medewerking van Irak zou hebben betekend
dat de werking van resolutie 678 was opgeschort.Van meet af aan echter werkte het regime van Saddam Hoessein de werkzaamheden
van de inspectieteams van de VN tegen. Ondanks deze Irakese tegenwerking ontdekten
de inspectieteams dat Irak beschikt over verborgen wapens en wapenprogramma’s,
zoals onder andere biologische wapens en een vergevorderd programma voor het
ontwikkelen van nucleaire wapens. In deze periode werd een groot aantal wapenfabrieken –
waarvan het bestaan tot dan toe voor de inspecteurs was verzwegen –
vernietigd of ontmanteld.In de loop van 1998 ontstond een crisis tussen UNSCOM en het Irakese regime.
Irak liet inspecteurs niet toe tot verdachte locaties, waaronder Saddam Hoessein’s
presidentiële paleizen, en beschuldigde UNSCOM meerdere malen van spionage
voor de VS en Israël. In december 1998 rapporteerde de chef van UNSCOM,
Richard Butler, dat Irak nog steeds medewerking weigerde aan de inspecteurs.
Hierop werd de staf van de VN binnen enkele uren geëvacueerd uit Bagdad.
Daarna werden luchtaanvallen uitgevoerd: de VS en het VK lanceerden een drie
dagen durende aanval op Irakese doelen, operatie Desert Fox, waarvoor de tot
dan toe aangenomen resoluties van de Veiligheidsraad van de VN de politieke
en juridische basis boden, ook naar het oordeel van de toenmalige Nederlandse
regering. Na deze luchtaanvallen weigerde het Irakese regime zelfs de minimale
medewerking aan inspecties die het eerder nog wel had verleend. De roep om
een herstructurering van UNSCOM werd luider en in dat licht trad Richard Butler
af. In 1999, toen Nederland lid was van de Veiligheidsraad, werd resolutie
1284 aangenomen waarbij UNSCOM werd omgevormd tot UNMOVIC, dat onder leiding
van Hans Blix kwam te staan. Resolutie 1284 bood Irak een nieuwe kans omdat
het uitzicht bood op opschorting van de sancties indien Irak volledige medewerking
zou hebben verleend aan het inspectieregime. Tevens werd in deze resolutie,
mede op instigatie van Nederland, ruime aandacht besteed aan de humanitaire
component. Had Irak meegewerkt aan de uitvoering van deze en andere VN-resoluties,
dan zou resolutie 1284 hebben bijgedragen aan de verzachting van de gevolgen
van het sanctiestelsel voor de Irakese bevolking. Echter, het regime van Saddam
Hoessein weigerde zijn medewerking en gaf niet de volgens VN-resoluties vereiste
openheid van zaken. Tegen de achtergrond van de eerdere, heimelijke wapenprogramma’s
van Irak groeide in de internationale gemeenschap de onzekerheid over de mogelijke
aanwezigheid in Irak van nieuwe, verborgen programma’s voor de productie
van massavernietigingswapens en verboden raketten.Tot in 2002 is aan Irak de mogelijkheid geboden om een oplossing te zoeken
via de Verenigde Naties. Zo hield president Bush in september 2002 een rede
voor de Algemene Vergadering van de VN, waarbij hij aangaf de VN – en
met name de Veiligheidsraad – in staat te willen stellen zijn verantwoordelijkheid
te nemen, door Irak alsnog tot ontwapening te brengen. Ook de Secretaris –
Generaal van de VN, Kofi Annan, onderstreepte in deze periode het belang van
het zoeken van een uitweg uit de ontstane situatie door toedoen van Irak via
de Verenigde Naties.De zich opbouwende druk van de internationale gemeenschap, met inbegrip
van de militaire opbouw door de VS en het VK, leek in de zomer van 2002 tot
concessies te leiden van Irak. In augustus 2002 schreef de Minister van Buitenlandse
Zaken van Irak aan de SG VN, bereid te zijn tot technische gesprekken over
de hervatting van de inspecties door de VN, met Hans Blix, hoofd
van het wapeninspectieteam UNMOVIC. In de herfst van 2002 en de lente van
2003 stuitten de VN-inspecteurs in Irak in de praktijk, echter, op tegenwerking
van de autoriteiten, soms dusdanig dat inspecties niet alleen werden bemoeilijkt
maar ook verhinderd. Om de internationale druk verder op te bouwen en om Irak
nog een laatste kans te bieden op een vreedzame oplossing kwam in november
2002 resolutie 1441 tot stand. Deze werd unaniem door de Veiligheidsraad van
de Verenigde Naties aanvaard. De aanscherping van het inspectieregime vormde
het centrale element van deze resolutie waarbij nogmaals wordt voorgeschreven
dat de wapeninspectieteams van UNMOVIC en van het IAEA hun werk zonder beperkingen
moeten kunnen uitvoeren. Bij niet naleving van deze én de voorafgaande
resoluties spreekt de resolutie 1441 van serious consequences, hetgeen naar algemeen inzicht – ook in de visie van de Nederlandse
regering – juist ook militair ingrijpen kan inhouden.Sinds de inspecties in Irak in 1991 begonnen, heeft het regime van Saddam
Hoessein voortdurend de werkzaamheden van de inspectieteams gefrustreerd en
heeft het nooit volledig willen samenwerken. Om te laten zien dat het land
geen ongeoorloofde wapens meer bezat, had Irak openheid van zaken kunnen geven,
onder meer door verifieerbare en betrouwbare documentatie te overleggen van
wapenprogramma’s, massavernietigingswapens, andere verboden wapens en
overbrengingsmidde-len en wat er met deze wapens en programma’s is gebeurd.
Vooral had het regime van Saddam Hoessein onbeperkte toegang tot alle locaties
dienen te verschaffen aan de inspecteurs van de Verenigde Naties. Deze volledige
en onvoorwaardelijke medewerking – waartoe opeenvolgende VN-resoluties
Irak hebben opgeroepen – werd niet gegeven, waardoor UNSCOM, het IAEA
en later UNMOVIC nimmer bevredigende antwoorden hebben kunnen verschaffen
aan de internationale gemeenschap omtrent de geheime wapenprogramma’s
van Irak.De afweging van de Nederlandse regering in maart 2003In het licht van het voorafgaande en in lijn met de actieve Nederlandse
opstelling om de resoluties van de VN ten aanzien van Irak uitgevoerd te krijgen,
kwam de Nederlandse regering, alles afwegende, op 18 maart 2003 tot de
slotsom dat het niet langer acceptabel was dat Irak doorging met het schenden
van de resoluties van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Daarbij
betrok de regering ook de overweging dat de toenmalige verdeeldheid in de
Veiligheidsraad over een nieuwe resolutie – die de regering politiek
wenselijk, doch juridisch niet noodzakelijk achtte – er niet toe mocht
leiden dat Saddam Hoessein ongemoeid zou worden gelaten. Deze afweging heeft
de regering neergelegd in een brief aan de Tweede Kamer van 18 maart
2003 waarover nog diezelfde dag en avond een debat is gehouden in de Tweede
Kamer.1 Deze brief bevat bovendien een feitenrelaas,
waarin is stilgestaan bij de feitelijke ontwikkelingen rond Irak in de periode
tot aan maart 2003.De regering betreurde het in de brief van 18 maart 2003 dat de Veiligheidsraad
er niet in was geslaagd tot een uitspraak te komen over een nieuwe resolutie,
hetgeen de internationale gemeenschap – en dus ook Nederland –
voor een moeilijke keuze plaatste. Ten aanzien van Irak deed deze situatie
zich eerder voor, namelijk in 1998 ten tijde van operatie Desert Fox. Indertijd
nam de Nederlandse regering – hierin gesteund door de Tweede Kamer –
het standpunt in dat de sinds 1990 door de Veiligheidsraad aanvaarde resoluties
op zich voldoende rechtsbasis vormden voor militair optreden. De regering
constateerde op 18 maart 2003 dat Irak «de laatste mogelijkheid»
die resolutie 1441 heeft geboden, niet had gegrepen. Het alternatief van voortgezette
inspecties deed niet langer opgeld omdat de inspecteurs hadden
vastgesteld dat, alleen als Irak volledig meewerkte aan de ontwapening, zij
hun werk op zinvolle wijze konden blijven doen en zekerheid konden verschaffen
over de beëindiging van het Irakese potentieel op het gebied van massavernietigingswapens.Nadat de regering had geconstateerd dat het internationale draagvlak had
ingeboet als gevolg van de verdeeldheid in de Veiligheidsraad van de Verenigde
Naties in deze periode, stelde zij: «Het uitblijven van een nadere uitspraak
van de Veiligheidsraad heeft ook gevolgen voor het nationale draagvlak voor
verdere Nederlandse betrokkenheid. Op die grond concludeert de regering dat
het geen eigen actieve militaire bijdrage zal leveren aan operaties ten aanzien
van Irak». En kwam uit op het verlenen van politieke steun, zoals verwoord
door minister-president Balkenende tijdens zijn verklaring voorafgaand aan
het debat op 18 maart 2003.De Nederlandse politieke context van dat moment was overigens een gecompliceerde.
De besluitvorming vond plaats op een moment dat het zittende kabinet een demissionaire
status had waarbij tegelijkertijd de eerste ronde informatiebesprekingen (tussen
CDA en PvdA) plaatsvond op basis van het resultaat van de verkiezingen van
22 januari 2003.Juridische grondslag militair ingrijpen in Irak (2003)De besluitvorming indertijd door de Nederlandse regering met betrekking
tot het militair ingrijpen in Irak (2003), en vooral de overwegingen van de
regering betreffende de juridische grondslag voor dit ingrijpen, stond niet
op zichzelf maar vloeide voort uit de ontwikkelingen die zich hadden voorgedaan
vanaf het moment van de inval van Irak in Koeweit in 1990. Nadat Irak uit
Koeweit was verdreven, en nadat resolutie 687 (1991) was aangenomen door de
Veiligheidsraad, heeft zich verschillende malen de vraag voorgedaan of militair
geweld mocht worden gebruikt indien Irak zich niet zou houden aan de in deze
resolutie neergelegde verplichtingen. Daarbij speelde de vraag of voor een
dergelijk geweldgebruik opnieuw toestemming van de Veiligheidsraad was vereist
een centrale rol. Voorafgaand aan de periode 2002–2003 kwam deze vraag
het meest indringend aan de orde in 1998, ten tijde van operatie Desert Fox.
Door de VS en het VK werd bij deze operatie militair geweld gebruikt op basis
van eerder aanvaarde, relevante resoluties van de Veiligheidsraad. Het oordeel
van deze landen dat geen nieuwe resolutie was vereist (waarbij tot geweldgebruik
zou worden gemachtigd) werd door de Nederlandse regering gesteund. De Tweede
Kamer heeft met deze steunverlening ingestemd. Toen in 2002 opnieuw de vraag
aan de orde kwam of – in het uiterste geval – voor eventueel geweldgebruik
tegen Irak een nieuwe resolutie was vereist, lag het dan ook voor de hand
dat dezelfde lijn zou worden gevolgd als in de voorafgaande jaren. De Tweede
Kamer is hier steeds volledig over geïnformeerd.1 Op 5 september 2002 lichtte minister De Hoop Scheffer toe waarom
hij in de brief aan de Kamer van de dag ervoor had aangegeven dat de regering
een nieuwe resolutie «politiek wenselijk» achtte, maar «juridisch
niet noodzakelijk». De Hoop Scheffer zei onder meer: «Mijn formeel-juridische
argument is dat het huidige aantal Veiligheidsraadresoluties, in de bijdragen
van verschillende woordvoerders aan de orde gekomen, net zoals bij Desert
Fox en net als bij Kosovo een juridische basis kan bieden voor het gebruik
van geweld». In een debat in de Tweede Kamer, waarin Minister De Hoop
Scheffer inging op de onderhandelingen over wat kort hierna Resolutie 1441
van de Veiligheidsraad zou worden, zei hij: «De regering meent eveneens,
zoals ik eerder in uw Kamer heb uiteengezet, dat die machtiging [–
om alle noodzakelijke middelen, waaronder ook militair geweld, toe te passen
om de uitvoering door Irak van alle bestaande relevante VNVR-resoluties af
te dwingen –] op dit moment strikt juridisch gezien al bestaat.
Een nieuwe resolutie die machtigt tot gebruik van geweld blijft,
ook in het licht van de huidige discussie, evenwel politiek wenselijk».
Bij herhaling is door de regering indertijd aangegeven dat een nieuwe resolutie
politiek wenselijk, maar juridisch niet noodzakelijk was. Dit is ook gebeurd
in de bovenvermelde brief van 18 maart 2003 aan de Tweede Kamer, toen
duidelijk was dat militair ingrijpen onvermijdelijk was.1 Ten slotte is dit standpunt van de regering over de rechtsbasis voor
het militair ingrijpen verwoord in het debat in de Tweede Kamer over Irak
op 18 maart 2003.2De rol van de inlichtingen- en veiligheidsdienstenDe regering heeft zich indertijd in haar standpuntbepaling met betrekking
tot Irak vooral laten leiden door de openbare rapportages van UNMOVIC, UNSCOM
en het IAEA. In dat verband speelde het zogenoemde clusterdocument van UNMOVIC
van 6 maart 2003, waarin 128 onbeantwoorde vragen stonden opgesomd, een
essentiële rol. Niet het bewijs van de aanwezigheid van massavernietigingswapens
in Irak, maar de wederom gebleken onwil van het Irakese regime om actief mee
te werken aan de VN-wapeninspecties gaf voor de regering de doorslag.Over het al dan niet bezitten van massavernietigingswapens door Irak en
verwervingspogingen in dat kader werd door de AIVD en de MIVD bij herhaling
gerapporteerd en werden analyses verschaft. De betreffende ministers werden,
indien relevante zaken te melden waren, dagelijks op de hoogte gesteld van
nieuwe ontwikkelingen. In zijn Jaarverslag 2002 (de openbare versie en de
geheime versie die ook ter beschikking was voor de Commissie voor de Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten van de Tweede Kamer) is de MIVD ingegaan op zijn visie
op de kwestie Irak.De MIVD en de AIVD hebben, om de situatie in en rond Irak te kunnen beoordelen,
in overeenstemming met de Wiv 2002, steeds gebruik gemaakt van verscheidene
open en gesloten bronnen, zoals partnerdiensten. In de afweging van de waarde
van de gegevens uit deze bronnen zijn de ervaringen uit het verleden met deze
bronnen meegewogen en tevens werd bezien in hoeverre de bron partij was bij
de ontwikkelingen rond Irak. Daarnaast is gebruik gemaakt van informatie uit
NAVO-documenten en VN-kanalen, zoals de rapportages van UNSCOM en UNMOVIC.
De MIVD- en de AIVD commentaren op Amerikaanse en Britse analyses waren in
het algemeen, zoals aangegeven door de minister van Defensie tijdens debatten
met de Tweede Kamer op 28 augustus 2003 en 30 juni 2004, nuancerend
van aard.Daarnaast is door de MIVD en de AIVD uitvoerig ingegaan op de verschillende
rapportages van het hoofd van UNMOVIC, Hans Blix. Daarbij werd vastgesteld
dat Irak een groot aantal (128) vragen onvoldoende, dan wel niet of onjuist
beantwoordde. Daarmede kon Irak de status van (grondstoffen voor) hoeveelheden
B/C-strijdmiddelen (waaronder Anthrax en zenuwgas) – waarvan bekend
was dat zij ooit waren of moesten zijn geproduceerd – niet verklaren.
De MIVD en AIVD hebben bij herhaling vastgesteld dat Irak onvoldoende uitvoering
gaf (geen full compliance and full co-operation)
aan resolutie 1441.Verder hebben de MIVD en de AIVD gewezen op (eerdere) pogingen tot misleiding
van VN-wapeninspecteurs alsmede training in ondervragingstechnieken van te
ondervragen Irakese WMD-experts.Door de MIVD en de AIVD is steeds alle betreffende ontvangen informatie,
van partnerdiensten en van elders over dit onderwerp zorgvuldig getoetst en
gewogen. De regering concludeerde, ook op grond van door de inlichtingendiensten
aangedragen informatie, dat Saddam Hoessein uiteindelijk niet
bereid was volledig mee te werken aan de uitvoering van de betreffende VNVR-resoluties.De betrokkenheid van en informatievoorziening aan het
parlementDe regering hecht er aan te benadrukken dat het parlement bij voortduring
op de hoogte is gehouden van de internationale ontwikkelingen en van de visie
en standpunten van de regering inzake de kwestie Irak. Zo kwam de kwestie
Irak alleen al in de periode augustus 2002 tot en met mei 2003 aan de orde
in meer dan zeventig brieven van de betreffende bewindspersonen, meer dan
veertig plenaire debatten, c.q. AO’s en werden meer dan dertig sets
Kamervragen beantwoord. De regering heeft er daarbij altijd naar gestreefd
zoveel mogelijk informatie in het openbaar te verstrekken.Waar informatieverstrekking in het openbaar niet mogelijk was, omdat het
de werkzaamheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten betrof, heeft
de regering de Commissie voor de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten geïnformeerd.
Zoals vastgelegd in de betreffende jaarverslagen van deze Commissie (Kamerstuknummers
29 622 en 30 122) is in 2003 en 2004 herhaaldelijk mondeling over
deze kwestie overlegd en zijn vragen schriftelijk beantwoord. Vervolgens zijn
over het informeren van de CIVD in 2006 vragen gesteld door de Kamer.Het betreft de volgende momenten:– 13 maart 2003: overleg met de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties, over de internationale ontwikkelingen, met name rond
Irak, en de eventuele gevolgen voor de binnenlandse veiligheidssituatie;– 25 juni 2003: overleg met de minister van Defensie over het
jaarverslag van de MID 2002. Ook de veiligheidsanalyse in Irak en de wijze
waarop deze tot stand is gekomen kwamen ter sprake.– 28 april 2004: brief met vragen van de CIVD aan de ministers
van Defensie en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties– 28 mei: brief met antwoorden van de ministers van Defensie
en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties– 3 juni 2004: overleg met de minister van Defensie over het
jaarverslag 2003 van de MIVD. Daarbij werd ook gesproken over de rol van de
inlichtingendiensten ten tijde van de aanloop van de interventie in Irak en
over de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak.– 11 juni 2004: brief van de ministers van Defensie en BZK
aan de CIVD met antwoorden op door de CIVD gestelde vragen.– 30 juni 2004: overleg met de minister van Defensie over onder
meer de aan de Kamer verstrekte informatie over de besluitvorming in het Nederlandse
kabinet over het verlenen van politieke steun aan de militaire interventie
in Irak.– 14 december 2004: overleg met de ministers van Defensie en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over besluitvorming in het kabinet
met betrekking tot de militaire interventie in Irak.– 7 maart 2006: brief van de minister van Defensie over het
vertrouwelijk informeren in 2003 van enkele fractievoorzitters over de inlichtingenpositie
in Irak.1– 25 april 2006: lijst van vragen en antwoorden voorgelegd
aan de minister van Defensie, inzake het vertrouwelijk informeren van enkele
fractievoorzitters over de inlichtingenpositie van Nederland in Irak.2Antwoorden vragen Eerste Kamer IrakEerste Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 V, FVRAGEN VAN DE PVDA-FRACTIE OVER DE BESLUITVORMING VAN
HET NEDERLANDSE KABINET MET BETREKKING TOT DE OORLOG TEGEN IRAKAlgemene aspectenA1Bij de bespreking van het rapport van de Parlementaire
Enquêtecommissie Srebrenica, constateerde het toenmalige kabinet dat
het er bij zo’n onderzoek vooral om gaat lessen te trekken uit het falen
van personen, organisaties en politieke en militaire processen. Ook werd van
de zijde van het kabinet opgemerkt dat in algemene zin geldt, dat hoe sneller
informatie naar voren komt, hoe beter het is. Volgens het kabinet zou de les
naar de toekomst zijn dat informatie zo snel mogelijk naar voren moet komen.Acht de minister-president deze observaties ook van
toepassing op de besluitvorming van ons land met betrekking tot de oorlog
in Irak?In de kwestie Srebrenica ging het om een uitzending van Nederlandse militaire
eenheden, net als in Irak in de periode 31 juli 2003 tot en met 7 maart
2005, toen Nederland heeft deelgenomen aan Stabilisation Force Iraq (SFIR).
Bij de uitzending van militaire eenheden naar Irak, was het toetsingskader
van toepassing en heeft ook een formele evaluatie van die uitzending plaatsgevonden.A2 en A3Vindt het kabinet het gewenst dat de internationale
gemeenschap lessen trekt uit de besluitvorming over, en het verloop en de
gevolgen van de oorlog tegen Irak in 2003? Zo ja, kan de regering concreet
aangeven in welke internationale kaders (bijv. VN, NAVO, EU) deze lessen getrokken
moeten worden? Is dat al (partieel) gebeurd?Is het kabinet van mening dat het ook een bijzondere
verantwoordelijkheid is van Nederland, als een van de landen die de oorlog
politiek hebben gesteund, daaraan een bijdrage te leveren?De internationale gemeenschap was in de aanloop naar de inval in Irak
verdeeld, waarbij de verschillen in zienswijze dwars door de genoemde organisaties
liepen. Een groot aantal van onze partners deelde de Nederlandse opstelling,
maar een aantal ook niet. In deze internationale constellatie heeft ieder
land zijn eigen afweging gemaakt. Het streven van de Nederlandse regering
was erop gericht deze zo zorgvuldig mogelijk te maken, zowel intern als in
het overleg met de Kamer. Eén van de belangrijkste lessen uit de onderhavige
kwestie is, zoals ook met de Eerste kamer besproken tijdens de Algemene Politieke
Beschouwingen in 2003, dat als de internationale gemeenschap verdeeld is,
dit kwaadwillende landen slechts in de kaart kan spelen.1 Het blijft het doel van de regering over vraagstukken van vrede en
veiligheid internationale consensus te bereikenTegen deze achtergrond heeft de Secretaris-Generaal van de VN in 2003
het High-level Panel on Threats, Challenges and Change ingesteld. Dit Panel
presenteerde eind 2004 zijn rapport2. De Secretaris-Generaal
heeft op deze en andere aanbevelingen van het Panel voortgebouwd in zijn in
maart 2005 gepresenteerde rapport «In larger freedom»3. De Secretaris-Generaal heeft op basis hiervan een aantal
conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan in zijn in maart 2005 gepresenteerde
rapport «In larger freedom». Een van de belangrijkste conclusies
is dat de internationale gemeenschap een nieuwe consensus op het gebied van
veiligheid behoeft. Deze dient gebaseerd te zijn op het uitgangspunt dat alle
bedreigingen van vrede en veiligheid internationaal onlosmakelijk
met elkaar verweven zijn en dat ontwikkeling, veiligheid en mensenrechten
onderling afhankelijk zijn. De SGVN stelt voorts dat geen enkele staat geheel
alleen zichzelf kan verdedigen en dat derhalve een rechtvaardig, efficiënt
en effectief stelsel van collectieve veiligheid van groot belang is. Meer
specifiek wordt in het rapport gepleit voor een sterk mechanisme ter controle
van de naleving van de non-proliferatie van massavernietingswapens en worden
staten opgeroepen samen te werken in hun strijd tegen het internationaal terrorisme.
Tenslotte wordt de Veiligheidsraad gevraagd principes te formuleren op basis
waarvan het gebruik van geweld zou kunnen worden toegestaan; deze principes
zouden moeten omvatten het recht van de Veiligheidsraad op het gebruik van
geweld – ook preventief – in geval van genocide, etnische zuivering
en andere misdaden tegen de menselijkheid. Dit rapport heeft de basis gevormd
van de in september 2005 aanvaarde «World Summit Outcome», waarin
staatshoofden en regeringsleiders van de lidstaten van de VN hun steun aan
de VN, het VN-Handvest en het hierin neergelegde stelsel van collectieve veiligheid
herbevestigden.A4 en A5Is het kabinet bereid zelf lering te trekken uit de
verschillende fasen van besluitvorming en uit de feitelijke gebeurtenissen
zowel voor als na de inval in Irak?Is het ook bereid te bevorderen dat die
lessen snel getrokken kunnen worden?Heeft het kabinet daartoe in de afgelopen jaren door
de betrokken ministers alle aspecten van het besluitvormingsproces voorafgaande
aan de aanval op Irak en de feitelijke gang van zaken voor en na de oorlog
aan een evaluatie laten onderwerpen? Zo nee, zijn bepaalde aspecten wel geëvalueerd?De regering heeft bij herhaling in de Kamer verantwoording afgelegd over
het gevoerde beleid in de verschillende fasen van besluitvorming. Voor zover
uit de wijze van besluitvorming lessen zijn getrokken, zijn die ter harte
genomen. Een voorbeeld hiervan is de notitie «Rechtsgrondslag en mandaat
van missies met deelname van Nederlandse militaire eenheden», die op
22 juni 2007 aan het parlement is verzonden. Deze notitie geeft een uitwerking
van de afspraken over het adequaat volkenrechtelijk mandaat in het coalitieakkoord.
Hierin verduidelijkt de regering de vereisten voor de rechtsgrondslag en het
mandaat voor missies waaraan Nederlandse militaire eenheden deelnemen. Bovendien
stelt de regering in deze notitie dat het bestaan van een volkenrechtelijke
grondslag ook een vereiste is voor politieke steunverlening aan een militaire
operatie.Een ander voorbeeld van lessen trekken is de adviesaanvraag aan de Adviesraad
Internationale Vraagstukken en de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke
Vraagstukken, dat heeft geresulteerd in het advies «Preëmptief
optreden» (2004, nummer 36). De regering deelt de hoofdconclusie van
het betreffende advies over preëmptief optreden, dat een land in geval
van een dreigende aanval door terroristen en/of met massavernietigingswapens
onder voorwaarden een beroep kan doen op het recht van zelfverdediging. Daarbij
dient, in de visie van de regering, wel sprake te zijn van een onmiddellijke
dreiging («imminent threat»). In dit verband wordt steeds vaker
teruggegrepen op de zogenoemde «Caroline-criteria». Ook behandelt
het advies de mogelijkheid dat de Veiligheidsraad niet optreedt waar dat wel
had mogen worden verwacht, bijvoorbeeld in het geval van een veto van één
van de permanente leden. «Men kan de ogen voor zulk een mogelijke situatie
niet sluiten in de wereld zoals die is», zo stelt het advies terecht.
De regering onderschrijft de opvatting dat het dan wel zaak is dat in die
gevallen wordt gestreefd naar een zo breed mogelijke, internationale
consensus, zoals ook in de hierboven genoemde notitie van 22 juni 2007
is aangegeven.A6Zo ja, door wie heeft die evaluatie plaatsgevonden?Welke
lessen zijn uit deze evaluaties getrokken? Is het kabinet bereid deze evaluatie(s)
en de daaraan verbonden conclusies aan de Kamer over te leggen? Acht het kabinet
het gewenst de Kamer bij het trekken van conclusies te betrekken?Zie de antwoorden op vraag A1, A4 en A5.Voorbereiding besluitvormingB1 en B2Wanneer heeft de toenmalige ministerraad feitelijk
vastgesteld dat serieus rekening moest worden gehouden met een militaire aanval
op Irak?Wanneer heeft de ministerraad voor het eerst onder
ogen gezien dat in geval van een aanval op Irak, Nederland voor de beslissing
zou komen te staan om al dan niet militaire of politieke steun aan die aanval
te geven?In de periode van opbouw van politieke druk op Irak, met inbegrip van
de militaire opbouw door de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, heeft
de regering met alle mogelijke opties rekening moeten houden, waarbij over
de uiteindelijk gemaakte keuzes verantwoording aan het parlement is afgelegd.
In 2002 en begin 2003 werd steeds duidelijker dat Saddam Hoessein nog altijd
onvoldoende meewerkte. Zoals gesteld door de minister van Buitenlandse Zaken
in zijn brief van 12 februari 2003, was de regering van mening dat de
vraag niet was hoeveel tijd de internationale gemeenschap de inspecteurs nog
moest geven, maar hoe lang zij Saddam Hoessein nog zou geven om te laten zien
dat hij bereid was volledige medewerking te verlenen.1 Op 17 maart heeft de minister van Buitenlandse Zaken de Kamer
geïnformeerd over de toen ontstane situatie en aangekondigd dat de regering
zich daarop zou beraden.2 De regering heeft op
18 maart 2003 het parlement geïnformeerd over haar besluit politieke
steun te verlenen aan het militaire optreden van de Verenigde Staten en het
Verenigd Koninkrijk tegen het regime van Saddam Hoessein.3Zie ook het antwoord op vraag D9.B3 en B4Zijn met het oog op de voorbereiding van deze beslissing
op dat moment binnen de ministerraad bijzondere afspraken over de te volgen
werkwijze gemaakt? Zo ja, waaruit bestonden die? Zo nee, hoe vond de voorbereiding
van de besluitvorming plaats?Is het kabinet van mening dat de gevolgde werkwijze
voor deze besluiten toereikend was, of meent het dat veranderingen moeten
worden overwogen?De voorbereiding van de besluitvorming is indertijd door de meest betrokken
ministers geschied. Daar waar nodig en gepast heeft besluitvorming in de voltallige
ministerraad plaatsgevonden.In de periode 2002–2003 heeft de regering het parlement tijdig en
volledig geïnformeerd over de standpunten die de regering innam, over
de conclusies die de regering trok en over de besluiten die door de regering
werden genomen. Naar aanleiding van deze informatievoorziening is zeer geregeld
in de Eerste en Tweede Kamer gedebatteerd over de opstelling en de standpuntbepaling
van de regering.Voor de werkwijze van de ministerraad en de instelling van politieke en
ambtelijke gremia die de besluitvorming in de ministerraad moesten voorbereiden,
zij verwezen naar het antwoord op vraag 11.Naar het oordeel van de regering heeft de gevolgde werkwijze naar behoren
gefunctioneerd.Volkenrechtelijke aspectenC1De minister van Buitenlandse Zaken heeft op 5 september
2002 in de Tweede Kamer verklaard een verandering van het regime in Irak onvoldoende
basis te vinden voor het gebruik van militair geweld. «Maar de legitimatie
voor het optreden van de internationale gemeenschap ligt voor mij nagelvast
in de kwestie van massavernietigingswapens. Daarom vormen de inspecteurs ook
de eerste stap, het gaat om het bezit van deze wapens.»Wanneer en om welke redenen heeft het kabinet besloten
dat de legitimatie voor het optreden van de internationale gemeenschap voor
Nederland niet meer «nagelvast in de kwestie van de massavernietigingswapens»
was gelegen, maar in het jarenlang negeren door Saddam Hoessein van VN-resoluties?Bij de eerdere wapeninspecties door de VN die in 1998 werden afgebroken,
is gebleken dat Irak beschikte over massavernietigingswapens en programma’s
die ertoe strekten deze te ontwikkelen. Het regime van Saddam Hoessein heeft
in de jaren ’80 zelfs chemische wapens ingezet: tegen Iran en tegen
de eigen Koerdische bevolking.1 Toen de inspecties
van de Verenigde Naties eind 2002 werden hervat, verleende de Irakese regering –
anders dan voorgeschreven in de opeenvolgende VN-resoluties– geen volledige
en onverkorte medewerking aan de wapeninspecteurs. Daardoor kon niet geloofwaardig
worden aangetoond dat de massavernietigingswapens en/of ongeoorloofde overbrengingsmiddelen
waren vernietigd en de WMD-programma’s niet langer bestonden.2 Om te laten zien dat het land geen ongeoorloofde wapens
meer bezat, had de Irakese regering onder leiding van Saddam Hoessein moeten
en kunnen meewerken door onder meer documentatie van de vernietiging te overleggen,
onbeperkte toegang te verschaffen aan de inspecteurs en deze in ieder geval
niet tegen te werken.3 Juist omdat het regime
van Irak jarenlang, stelselmatig de VN heeft tegengewerkt, kon niet met zekerheid
worden vastgesteld dat Irak geen massavernietigingswapens
meer in het bezit had.4Het doel van de diverse VN-resoluties was het Irakese wapenarsenaal in
kaart te brengen (voornamelijk om te bezien of het land massavernietigingswapens
en langeafstandsraketten in het bezit had (gehad) en waar die wapens zich
al dan niet (hadden) bevonden), teneinde ontwapening van Irak te bewerkstelligen.
Om dit doel te kunnen bereiken, was volledige samenwerking van de Irakese
regering met de inspecteurs vereist. Die onverkorte en volledige samenwerking
heeft het regime van Saddam Hoessein helaas niet geboden. Daarom heeft de
minister van Buitenlandse Zaken in de Tweede Kamer geregeld benadrukt dat
de basis van het conflict met Irak was gelegen in het jarenlang blokkeren
van de op basis van de Veiligheidsraadresolutie geëiste terugkeer van
de wapeninspecteurs, zoals ook in het debat op 5 september 2002.5 Door niet volledig mee, maar tegen te werken, voldeed
Irak niet aan zijn verplichtingen uit hoofde van de diverse bindende Veiligheidsraadresoluties.In dit licht dient bovengenoemde opmerking van de toenmalige minister
van Buitenlandse Zaken te worden begrepen. Van een in de vraagstelling gesuggereerde verandering in het standpunt van de regering is geen
sprake geweest.C2Realiseerde het kabinet zich, toen het voor deze legitimatie
van een mogelijke oorlog koos, dat het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde
Staten hun besluit om Irak aan te vallen juist wel op de aanwezigheid van
massavernietiging wapens baseerden?Betekent dit, dat het kabinet de legitimatie van die
landen om een oorlog te beginnen toen niet juist of adequaat achtte? Heeft
het kabinet daarover met de betrokken landen van gedachten gewisseld?De Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk – maar ook andere
landen – maakten hun eigen afweging op welke gronden zij het militaire
optreden tegen Irak rechtvaardigden in 2003. Overigens speelde voor deze landen
de niet-naleving door het toenmalige Irak van de resoluties van de VNVR een
belangrijke rol. Daardoor kon, zoals gezegd in het antwoord op vraag C1, niet
geloofwaardig worden aangetoond dat de massavernietigingswapens en/of ongeoorloofde
overbrengingsmiddelen waren vernietigd en de WMD-programma’s niet langer
bestonden.Over de Nederlandse zienswijze en de opvattingen die leefden in andere
landen zijn in de loop van 2002 en 2003 geregeld intensieve politieke en diplomatieke
contacten geweest, ook met de landen die in de vraagstelling worden genoemd.C3, C4, C5 en C6Hoe is het kabinet tot het standpunt gekomen dat volgens
het volkenrecht individuele lidstaten de naleving van resoluties van de Veiligheidsraad
met geweld mogen afdwingen, zonder dat de Raad zelf daartoe expliciet een
machtiging heeft afgegeven?Is voor de onderbouwing van dit standpunt ambtelijk
advies en/of het advies van niet-ambtelijke volkenrechtdeskundigen ingewonnen?
Bent u bereid deze adviezen aan de Kamer over te leggen?Is het standpunt van het kabinet in consultaties met
de Verenigde Naties en met bondgenoten getoetst? Zo ja, hoe heeft deze toetsing
plaatsgevonden en wat was het resultaat van deze toetsing?Kunt u aangeven door welke volkenrechtdeskundigen tot
nu toe steun aan dit standpunt is gegeven?De regering had al eerder het standpunt ingenomen dat lidstaten de naleving
van VN-resoluties mogen afdwingen, o.a. ten tijde van operatie «Desert
Fox» (1998). Indertijd bestond voor dit standpunt een breed draagvlak
in de Tweede Kamer. De regering heeft dit standpunt ook gehuldigd bij de Nederlandse
deelname aan de NAVO-luchtaanvallen op Servië in 1999 in verband met
de kwestie Kosovo; daarvoor is eveneens de steun van de Tweede Kamer verkregen.
In de kwestie Irak is overigens door de regering aangegeven dat het militair
ingrijpen was gebaseerd op resoluties 678, 687 en 1441 van de Veiligheidsraad;
van eenzijdig ingrijpen zonder machtiging van de Veiligheidsraad kan daarom
niet worden gesproken. Ook hiervoor is steun van de Tweede Kamer verkregen.Vanzelfsprekend heeft de regering haar zienswijze in internationaal overleg
uitgedragen en besproken. Er kon helaas geen consensus worden bereikt.Dit standpunt werd tevens ingenomen door juridisch adviseurs van landen
die de inval in Irak steunden. In dit verband kan bijvoorbeeld worden verwezen
naar de bijdrage van juridisch adviseurs van het Amerikaanse
State Department aan de discussie in het American Journal of International
Law1.In antwoord op eerdere vragen van de Staten-Generaal over de interne ambtelijke
adviezen van ambtenaren van de Ministeries van Buitenlandse Zaken en van Defensie
heeft de regering aangegeven dat interne documenten vertrouwelijk dienen te
blijven teneinde de adviseurs van de departementen in staat te stellen onbevangen
advies uit te brengen. Daarbij is ook aangegeven dat het beantwoorden van
vragen over dergelijke stukken, indien zij via andere weg openbaar zijn gemaakt,
niet in overeenstemming is met het normale democratische proces. Adviezen
van ambtenaren dienen ter voorbereiding van een besluit van de regering. De
regering legt vervolgens verantwoording af over het genomen besluit, maar
niet over de daaraan voorafgaande interne ambtelijke adviezen. De regering
verwijst hierbij naar de antwoorden op Kamervragen gegeven op 7 juni
20052 en naar de brief van de minister van Buitenlandse
Zaken en de minister van Defensie aan de voorzitter van de Eerste Kamer der
Staten-Generaal van 22 juni 2007.C7Hoe beoordeelt het kabinet de ontkenning van de juistheid
van dit standpunt door Professor Peter Kooijmans (CDA-Verkenningen, deel 3,
zomer 2007)?Over de juridische grondslag voor het militaire optreden tegen het regime
van Saddam Hoessein leven meerdere opvattingen en standpunten. Hierover zijn
destijds veel argumenten gewisseld. De regering heeft indertijd haar eigen
afweging gemaakt en het standpunt ingenomen zoals het in de betreffende passage
in het antwoord op de vragen C3 t/m C6 is verwoord.Zie tevens het antwoord op vraag 39.C8 en C9Tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties
in 2002 waarschuwde secretaris-generaal Kofi Annan voor unilaterale actie,
omdat dit zou kunnen leiden tot het eenzijdig en onrechtmatig gebruik van
geweld. Op 10 maart 2003 verklaarde de secretaris-generaal van de Verenigde
Naties in Den Haag: «If the US and others were to go outside the Council
and take military action, it would not be in conformity with the Charter.»
Welk gewicht heeft het kabinet aan deze uitspraken van de secretaris-generaal
gehecht? Is in de periode na de toespraak van Kofi Annan voor de Algemene
Vergadering aan hem meegedeeld dat Nederland diens opvatting niet deelde?
Kon de secretaris-generaal daarvan anderszins op de hoogte zijn? Is de uitspraak
van de secretaris-generaal in Den Haag, kort voor de oorlog uitbrak, in het
kabinet besproken? Zo ja, welke betekenis hechtte het kabinet toen aan dit
standpunt?Heeft de minister-president of hebben andere leden
van het toenmalige kabinet, over dit standpunt met Kofi Annan van gedachten
gewisseld? Is de secretaris-generaal er toen op gewezen dat de Nederlandse
regering een andere opvatting was toegedaan? Zo nee, waarom niet? Is de Nederlandse
regering nog steeds van mening dat de secretaris-generaal van de Verenigde
Naties ongelijk had?De regering wil op voorhand herhalen dat ze betreurt dat het niet mogelijk
is gebleken om via de weg van de Verenigde Naties tot een vreedzame oplossing
te komen in de situatie rond Irak in 2003. De uitspraak van de SGVN is indertijd
bij de beraadslagingen betrokken, temeer daar er geen twijfel over bestond
dat ook bij hem het uiteindelijke doel was, de volledige en onverkorte medewerking
te verkrijgen van het regime van Saddam Hoessein met de VN-inspecteurs.De regering is van opvatting dat de uitspraak van de SGVN in de context
van die tijd moet worden gezien, namelijk ook als een ultieme poging om de
eensgezindheid in de internationale gemeenschap te bewerkstelligen, zodat
maximale druk op het regime van Saddam Hoessein kon worden uitgeoefend met
als doel met vreedzame middelen tot een oplossing te komen.Eenieder had hierin zijn eigen verantwoordelijkheid te nemen en rol te
spelen. Het standpunt van de Nederlandse regering hieromtrent was bekend,
ook bij de VN. Een tweede resolutie was naar het oordeel van de regering politiek
wenselijk maar juridisch niet noodzakelijk. De regering had en heeft het grootste
respect voor de SGVN, die in het collectieve belang van alle VN-lidstaten
en op grond van het VN-Handvest onafhankelijk is en een eigen verantwoordelijkheid
heeft.1Zoals eerder gesteld, had Nederland het toegejuicht indien het was gelukt
via de weg van de Verenigde Naties tot een oplossing te komen. Een nieuwe
resolutie van de Veiligheidsraad om zo nodig geweld te gebruiken was naar
het standpunt van de regering politiek wenselijk maar juridisch niet noodzakelijk.
De regering heeft ook altijd aangegeven dat zij een eigen afweging zou moeten
maken. Zoals eerder gesteld, heeft de regering geconcludeerd dat hoewel een
tweede resolutie politiek wenselijk ware geweest, de rechtsgrond voor militair
optreden tegen het regime van Saddam Hoessein wel degelijk voldoende was.
In contacten met de Secretaris-Generaal is dit onderwerp aan de orde gekomen.
Voor de goede orde zij er aan herinnerd dat ook ten tijde van de operatie
Desert Fox in 19982  en de bombardementen
op Kosovo in 19993, de Secretaris-Generaal van
de Verenigde Naties kanttekeningen plaatste bij het gebruik van geweld zonder
expliciete nieuwe resolutie daartoe van de Veiligheidsraad. Ook in die twee
gevallen heeft de Nederlandse regering zich op het standpunt gesteld dat er
wel sprake was van een afdoende legitimering in bestaande VNVR-resoluties,
zonder een expliciet nieuwe resolutie. Ook in het parlement bestond een breed
draagvlak voor deze visie.Zie het ook de betreffende passage uit het antwoord op de vragen C3 t/m
C6.C10 t/m C14Deelde het kabinet, alvorens een militaire aanval van
enkele landen te steunen, de algemene opvatting dat uit de debatten in de
Veiligheidsraad de conclusie getrokken moest worden dat een oorlog tegen Irak
op dat moment geen steun had van de VN-Veiligheidsraad? Zo ja, heeft deze
vaststelling nog tot expliciete besluitvorming in de ministerraad geleid?Waarom meende het kabinet aan het ontbreken van die
steun te mogen voorbij gaan?Heeft het kabinet expliciet overwogen dat een aanval
zonder steun van de VN-Veiligheidsraad en zonder overeenstemming binnen de
Navo en binnen de Europese Unie, niet beschouwd kan worden als een bijdrage
aan de bevordering van de internationale rechtsorde? Zo nee, bent u die opvatting
wel toegedaan? Zo ja, waarom heeft dat in het licht van de Grondwet niet tot
het onthouden van steun geleid?De Nederlandse regering heeft zich bij herhaling op
het feit beroepen dat resolutie 1441 van de Veiligheidsraad van de Verenigde
Naties gebruik van militair geweld toestond.Had het kabinet kennis genomen van de volgende uitspraken
na het aannemen van resolutie 1441:– «As we have said on numerous occasions
to Council members, this resolution contains no «hidden triggers»
and no «automaticity» with respect to the use of force»
(Stemverklaring van John D. Negroponte (US. Permanent Representative to the
United Nations;en – met gelijke strekking – onder meer
verklaringen van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Rusland (UN press release,
direct na het aannemen van de resolutie).Heeft de permanente vertegenwoordiging de Nederlandse
regering hierover ingelicht? Wat heeft het kabinet uit deze stemverklaringen
afgeleid? Wanneer en om welke reden heeft het kabinet geconcludeerd dat de
resolutie wel zonder nadere resolutie tot een aanvalsoorlog mocht leiden?Het werd in de dagen voorafgaand aan het militaire ingrijpen in Irak duidelijk
dat de Veiligheidsraad bij gebrek aan eensgezindheid geen nieuwe resolutie
zou kunnen aannemen waarbij de machtiging voor militair ingrijpen zou worden
herbevestigd. Deze machtiging bestond al. Zoals door de minister-president
op 18 maart 2003 in de Tweede Kamer is aangegeven, bestond deze machtiging
in drie eerder door de Veiligheidsraad aangenomen resoluties, resoluties 678,
687 en 1441. De regering heeft zich steeds op het standpunt gesteld dat een
nieuwe resolutie van de Veiligheidsraad politiek wenselijk maar juridisch
niet noodzakelijk was. Hierbij speelde voor de regering de afweging dat de
bevordering van de internationale rechtsorde ermee was gediend dat het gezag
van de Veiligheidsraad niet zou worden aangetast door het schenden van Veiligheidsraadresoluties
zonder dat de Veiligheidsraad hiertegen kan optreden omdat één
of meer permanente leden dreigen hun veto uit te spreken. Om deze reden heeft
de Permanente Vertegenwoordiger van de VS bij de VN, John Negroponte, niet
alleen de in vraag C13 geciteerde woorden uitgesproken bij het aannemen van
resolutie 1441 op 8 november 2002. Hij heeft benadrukt dat deze resolutie
Irak een laatste kans bood om volledig mee te werken met de inspecties en
met de uitvoering van de relevante Veiligheidsraadresoluties. Deze laatste
kans heeft het regime van Saddam Hoessein niet aangegrepen. Het is in dit
verband van belang aan te geven dat, op 8 november 2002, Negroponte eveneens
het volgende zei bij de aanname van resolutie 1441 door de VN Veiligheidsraad: «If
the Security Council fails to act decisively in the event of further Iraqi
violations, this resolution does not constrain any Member State from acting
to defend itself against the threat posed by Iraq or to enforce relevant United
Nations resolutions and protect world peace and security». Resolutie
1441 betekende enerzijds niet automatisch dat geweld gebruikt zou gaan worden
tegen Irak, maar deze bood anderzijds, bij aanhoudend gebrek aan medewerking
van het Irakese regime, de mogelijkheid aan de leden van de VNVR naleving
van relevante resoluties af te dwingen.Voor de Nederlandse standpuntbepaling wordt verwezen naar de betreffende
passage in het antwoord op de vragen C3 t/m C6.De oproep tot een compromisD1De minister-president verklaarde tijdens de persconferentie
met Kofi Annan (11 maart 2003): «It is important to have a resolution
with clear disarmament tasks and with a clear deadline. I think the countries
involved should try to find such a compromise because if there are different
signals in the direction of Saddam that is the best thing for him.»Blijkt hieruit dat de minister-president op deze datum
inderdaad nog de overtuiging was toegedaan dat een oorlog kon worden voorkomen
door het sluiten van een compromis? Op grond waarvan had hij deze overtuiging?
Zo nee, waarom opperde hij deze mogelijkheid op dat moment?Voor de volledige tekst van het verbatim van de persconferentie zij verwezen
naar de website van de VN1. Op het moment van
de persconferentie waaruit in de vraag wordt geciteerd, was de overtuiging
van de regering dat de druk op Saddam Hoessein geloofwaardiger
en daarmee effectiever zou zijn, indien de internationale gemeenschap in het
algemeen, en de Veiligheidsraad in het bijzonder, een eensgezinde en eenduidige
opstelling zou uitdragen. Verdeeldheid van de internationale gemeenschap zou
Saddam Hoessein slechts in de kaart kunnen spelen, zo was de inschatting van
de regering. Het voorkómen van de inval was mogelijk geweest indien
Saddam Hoessein de VN-resoluties onverkort en volledig had uitgevoerd. Verder
was het de opvatting van de regering dat een nieuwe VNVR-resolutie politiek
wenselijk maar juridisch niet noodzakelijk was.D2Bedoelde de minister-president met «the countries
involved» ook Nederland?De minister-president doelde in de in de vraag specifiek geciteerde uitspraak
primair op de leden van de Veiligheidsraad; uit de bredere tekst is duidelijk
dat hij ook doelde op de internationale gemeenschap (in het bijzonder ook
de NAVO en de EU), waarvan ook Nederland deel uitmaakte.D3 eb D4Bedoelde de minister-president met het woord «compromis»
dat ook de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk van hun plan om Irak
meteen aan te vallen zouden moeten kunnen afzien, indien dat tot consensus
in de Veiligheidsraad zou kunnen leiden?Realiseerde het kabinet zich dat een compromis tussen
de verschillende opvattingen in de Veiligheidsraad in ieder geval zou betekenen
dat een aanval zou moeten worden uitgesteld? Was deze consequentie in het
kabinet besproken? Werd deze consequentie door het kabinet aanvaardbaar geacht?De minister-president bedoelde met zijn uitspraak dat de druk op Saddam
Hoessein geloofwaardiger en daarmee effectiever zou zijn, indien de internationale
gemeenschap in het algemeen, en de Veiligheidsraad in het bijzonder, eensgezind
zou zijn geweest.Het is indertijd helaas niet mogelijk gebleken de door de Nederlandse
regering gewenste eensgezindheid van de internationale gemeenschap te realiseren.
Dat is ook in die zin besproken met het parlement.Voor de besluitvorming in de ministerraad wordt verwezen naar het antwoord
op de vragen B1 en B2.D5Heeft de minister-president of de minister van Buitenlandse
Zaken deze gedachte met de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland
en Frankrijk en/of andere landen besproken? Hoe stonden zij tegenover deze
gedachte?In internationale contacten heeft de regering indertijd bij herhaling
uitgedragen dat verdeeldheid van de internationale gemeenschap Saddam Hoessein
slechts in de kaart zou kunnen spelen en dat het van groot belang was eensgezindheid
te behouden c.q. te bereiken. Daar waren onze internationale gesprekspartners
het op zich mee eens, maar inhoudelijke verschillen van inzicht verhinderden
in de loop van de tijd dat de internationale consensus, zoals nog in november
2002 tot uiting kwam in resolutie 1441, stand hield.D6Waarom heeft het kabinet, toen geen compromis gerealiseerd
werd, en de voorgenomen aanval plaats vond, besloten die aanval onmiddellijk
politiek te steunen? Kan hieruit worden afgeleid dat de opstelling van het
kabinet in die dagen is veranderd?Voor de afweging die ten grondslag lag aan de door de regering indertijd
gegeven politieke steun, zij verwezen naar de brief van de regering van 18 maart
2003 en het debat van dezelfde datum. Daarbij vormde de stelselmatige schending
van VN-resoluties door Irak het centrale element in de uiteindelijke afweging
van de Nederlandse regering de militaire inval in Irak politiek te steunen.D7Heeft het kabinet de mogelijkheid overwogen belangrijke
traditionele bondgenoten van ons land, tevens lid van de Veiligheidsraad,
de NAVO en de Europese Unie, die de overtuiging hadden dat er nog tijd was
om de kwestie vreedzaam tot een oplossing te brengen, te steunen? Zo nee,
waarom niet? Is hierover intensief overleg met die bondgenoten gevoerd?Er is door de Nederlandse regering zeer intensief overleg gevoerd met
diverse bondgenoten in VN-, NAVO- en EU-verband, waarover de minister-president
en de minister van Buitenlandse Zaken destijds ook uitgebreid hebben gerapporteerd
aan de Tweede Kamer.Op 14 februari 2003 hebben dhr. Blix, hoofd van UNMOVIC en dhr. El
Baradei, directeur-generaal van het IAEA, aan de VN-Veiligheidsraad gerapporteerd.
Uit deze briefings kwam naar voren dat enige voortgang was geboekt in de samenwerking
met de Irakese regering. Het Irakese regime gaf echter nog niet de vereiste
volledige uitvoering aan Veiligheidsraadresolutie 1441.Binnen de NAVO werd op 16 februari 2003 de eerder uitgesproken steun
aan de VN herhaald en bevestigd om Irak te bewegen tot volledige uitvoering
van VN-Veiligheidsraadresolutie 1441.1 De dag
daarna, op 17 februari, vond een ingelaste Europese Raad plaats over
de kwestie Irak. De Europese Raad was het eens over de absolute noodzaak van
medewerking door het Irakese regime met de VN-inspecteurs en de urgentie van
deze medewerking. Hoewel op dat moment ook meningsverschillen bestonden binnen
de Europese Unie, werd het gebruik van geweld in laatste instantie niet uitgesloten.2 Het regeringsstandpunt is steeds geweest dat geweld
het uiterste middel was, in te zetten nadat politieke, diplomatieke en andere
inspanningen onverhoopt geen resultaat zouden hebben gehad.Getracht is een coalitie te vormen met partnerlanden binnen de Europese
Unie.3 Men is het, zoals gezegd, eens geworden
over de noodzaak Irak te bewegen zich te houden aan de VN Veiligheidsraadresoluties
en in ieder geval de wapeninspecteurs te laten terugkeren naar Irak.4 Behalve op dit punt kon men het binnen de EU helaas
niet eens worden, diverse inspanningen ten spijt.5D8Op 12 februari 2003 informeert het kabinet de
Tweede Kamer over een Frans, Duits, Russisch initiatief om te komen tot intensivering
van de inspecties. Daarbij merkt het kabinet op: «Frankrijk en Duitsland
menen dat alle vreedzame middelen moeten zijn uitgeput, alvorens de ontwapening
van Irak met militaire middelen kan worden afgedwongen. Dit is, zoals de Kamer
bekend, ook de lijn van de regering.»Waarop had het kabinet het oog toen het sprak over «alle
vreedzame middelen»?Gedoeld werd op alle diplomatieke middelen die de internationale gemeenschap
ter beschikking stonden. Hierbij werd gebruik gemaakt van militaire druk om
deze inspanningen kracht bij te zetten. De regering heeft steeds benadrukt
dat militair ingrijpen het ultieme middel zou zijn. Alvorens hiertoe over
te gaan, zijn vele diplomatieke en politieke inspanningen verricht met het
oogmerk militair ingrijpen te voorkomen, zowel in bilateraal als in multilateraal
verband (VN, NAVO, EU). Getracht is steun te verkrijgen voor een nieuwe VN
Veiligheidsraadresolutie, die de regering politiek wenselijk doch juridisch
niet noodzakelijk achtte, en een nieuwe deadline voor de Irakese regering.1Het regime van Saddam Hoessein heeft daarbij steeds zelf de mogelijkheid
tot een vreedzame oplossing in handen gehad, maar deze verspeeld door zich
niet te houden aan de verplichtingen op basis van de diverse VN Veiligheidsraadresoluties
en ook de laatste kans die resolutie 1441 bood, niet willen grijpen.2D9De minister van Buitenlandse Zaken deelt op die dag aan de Kamer mede
dat Nederland «tot de laatste centimeter» zal gaan om te voorkomen
dat het zal moeten komen tot militair geweld.Waarop doelde de minister met de woorden «tot de laatste centimeter»?
Gaf hij daarmee aan dat het Nederlands kabinet verder wilde gaan dan de Verenigde
Staten en het Verenigd Koninkrijk? Zo nee, had het kabinet toen al besloten
in ieder geval met deze landen een lijn te trekken?De minister bedoelde daarmee, zoals ook tijdens het debat uitgesproken,
dat de regering weigerde zich neer te leggen bij de onvermijdelijkheid van
oorlog en dat de regering zich, in dit soort zaken van oorlog en vrede, tot
het uiterste zou inspannen om te voorkomen dat het zou moeten komen tot militair
ingrijpen. Hij gaf daarmee het Nederlandse standpunt weer, zonder daarbij
een vergelijking met andere landen te maken.De Nederlandse regering heeft zowel in EU-3,
NAVO- als VN-verband met diplomatieke inspanningen geprobeerd de Irakese regering
onder hoge politieke en militaire druk te bewegen over te gaan tot volledige
en onverkorte uitvoering van de diverse resoluties.4 Dit alles om Irak ertoe te brengen te ontwapenen en volledig samen
te werken, zoals in VN Veiligheidsraadresolutie 1441 en alle daaraan voorafgaande
VNVR resoluties het land was opgelegd.Het feit dat de Nederlandse regering heeft ingezet op een nieuwe VN Veiligheidsraadresolutie –
en deze als politiek wenselijk, doch juridisch niet noodzakelijk heeft gekenschetst –
en zich tot het uiterste heeft ingespannen om militair ingrijpen te voorkomen,
dient niet te worden begrepen als zou de regering het gebruik van geweld op
basis van de diverse resoluties hebben willen uitsluiten. Dit heeft de minister
van Buitenlandse Zaken in 2002 en 2003 herhaaldelijk aan de Tweede Kamer medegedeeld5, 6 en werd door
de minister-president ook in diens persconferentie met Kofi Annan op 11 maart
2003 nog aangegeven.De Nederlandse regering heeft haar uiteindelijke, eigenstandige afweging
gemaakt op 18 maart 2003.D10Is het huidige kabinet de opvatting toegedaan, mede
in het licht van de bevindingen van de wapeninspecteurs na de oorlog, dat
de landen die meer tijd wilden nemen om het probleem vreedzaam op te lossen,
het bij het rechte eind hebben gehad en dat een oorlog waarschijnlijk had
kunnen worden voorkomen?De regering acht het niet zinvol met de kennis van nu te speculeren over
wat destijds had kunnen gebeuren.D11Waarom was het toenmalige kabinet van mening dat gekozen
moest worden tussen steun aan Bush of Saddam Hoessein, terwijl andere bondgenoten
een andere keuze maakten? Was het de opvatting van het kabinet dat deze bondgenoten
daarmee steun aan Saddam Hoessein gaven?Tijdens het debat met de Tweede Kamer op 18 maart 2003, heeft de
minister-president aangegeven dat de genoemde keuze tussen Bush en Blair of
Saddam een illustratie was van de keuze die uiteindelijk moet worden gemaakt
bij een militair conflict, waarbij de complexiteit van de situatie uiteraard
werd onderkend.1 De motivatie voor politieke
steun aan de inval is geweest dat de Irakese regering onder leiding van Saddam
stelselmatig niet heeft voldaan aan de eisen onder diverse VN-Veiligheidsraadresoluties.
Zelfs onder grote politieke en militaire druk van de internationale gemeenschap,
is het regime van Saddam Hoessein slechts overgegaan tot onvolledige en schoorvoetende
uitvoering van VN-resoluties en medewerking met VN-wapeninspecteurs. Toen
door de houding van de Irakese regering het patroon uit de jaren’90
van onvolledige uitvoering van VN-inspecties en onvoldoende medewerking met
de wapeninspecteurs zich dreigde te gaan herhalen, ontstond een nieuwe impasse.
Nadat was gebleken dat de internationale gemeenschap het niet eens kon worden
over een passende reactie op deze impasse, heeft de regering de keuze gemaakt
politieke steun te verlenen aan militair ingrijpen door het VK en de VS.De toenmalige regering heeft zich bij herhaling op het standpunt gesteld
dat gebrek aan eensgezindheid tot een verkeerd signaal aan Saddam Hoessein
zou leiden en hem daarbij in de kaart zou spelen.D12Heeft/hebben de Verenigde Staten en/of het Verenigd
Koninkrijk aan Nederland gevraagd een aanval militair dan wel politiek te
steunen? Zo ja, wanneer is dit verzoek aan de Nederlandse regering gedaan?
Heeft over dit verzoek overleg plaats gevonden? Wanneer is het kabinet hier
voor het eerst over gepolst? Zo nee, heeft de Nederlandse regering uit eigen
beweging steun aan de oorlog gegeven? Wanneer is daartoe besloten? Wanneer
zijn de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk daarover geïnformeerd?Nederland steunde, mede op verzoek van de Verenigde Staten, het opbouwen
van een geloofwaardige militaire aanwezigheid teneinde diplomatieke druk op
te voeren om een politieke oplossing te bewerkstelligen.2 Hiertoe zijn Amerikaanse verzoeken ontvangen of Nederland het opbouwen
van een militaire aanwezigheid wilde steunen. Voor de militaire invulling
hiervan, wordt verwezen naar het antwoord op vraag 2.De Verenigde Staten hebben geen formeel verzoek gedaan aan de Nederlandse
regering om deel te nemen aan de daadwerkelijke militaire inval in Irak. De
VS hebben Nederland gevraagd politieke steun te bieden, mocht het komen tot
militair optreden. De Nederlandse regering heeft haar uiteindelijke, eigenstandige
afweging om een inval in Irak niet militair3
doch wel politiek te steunen gemaakt op 18 maart 2003. Hiervan is de
Kamer op dezelfde dag per brief op de hoogte gebracht en dit is daarmee ook
ter kennis gebracht van andere landen.Besluitvorming over de oorlog (algemeen)E1 en E2Het besluit van President Bush om tegen Irak ten oorlog
te trekken stond op 13 januari 2003 vast. Hij deelde het op die dag aan
minister Colin Powell mee. (Bob Woodward, Staat van Ontkenning, op basis van
interviews met President Bush en oud-minister Powell). Robin Cook verklaart
in zijn memoires dat premier Blair dit rond half januari van president Bush
had vernomen.Wanneer en op welke wijze heeft de Nederlandse regering
kennis genomen van dit besluit? Hebben de Verenigde Staten en/of het Verenigd
Koninkrijk daarover indertijd met de Nederlandse regering actief gecommuniceerd?
Hebben de diplomatieke vertegenwoordigers van Nederland of de inlichtingendiensten
hierover voor de aanval geëffectueerd werd informatie verkregen en die
aan het kabinet voorgelegd?Zo ja, wanneer en op welke wijze is dat geschied?Betekent dit besluit van 13 januari 2003, dat
de Verenigde Staten, voor zover ze hun bondgenoten en anderen in de waan lieten
dat er geen oorlog zou komen, hen gedurende enkele maanden daaromtrent hebben
misleid? Wat is hierover het oordeel van het kabinet?Voor de regering was het in 2002 en 2003 duidelijk dat de VS vastbesloten
was de situatie niet te laten voortbestaan waarin Saddam Hoessein geen uitvoering
gaf aan de VNVR-resoluties.1 Het beeld dat op
13 januari 2003 een definitief Amerikaans besluit was genomen om werkelijk
Irak binnen te vallen, wordt evenwel niet herkend. Van misleiding is dan ook
geen sprake geweest. Als Saddam Hoessein volledig en onverkort uitvoering
had gegeven aan de diverse VN-resoluties, had militair ingrijpen2,3 kunnen worden afgewend, daarvan was
de regering overtuigd.4Het Amerikaanse besluit om militair op te treden tegen het regime van
Saddam Hoessein kreeg voor de Nederlandse regering een finaal karakter met
de toespraak van president Bush op de avond van 17 maart, waarin hij
een ultimatum van 48 uur bekend stelde voor Saddam Hoessein en zijn zoons
om het land te verlaten. Indien geen gehoor aan het ultimatum werd gegeven,
zou kort daarop volgend de aanval worden ingezet.De militaire opbouw was noodzakelijk om de internationale druk op Saddam
Hoessein op te voeren en zo zijn regering te bewegen de VN-resoluties volledig
en onverkort uit te voeren, zodat er geen onduidelijkheid meer zou bestaan
over de aanwezigheid van massavernietigingswapens, andere verboden wapens
en verboden overbrengingsmiddelen in Irak. Alleen dan zou een militair optreden
kunnen worden vermeden.5, 6 Geleidelijk aan – in de periode van november 2002 tot maart
2003 – werd duidelijk dat het regime van Saddam Hoessein zijn kat-en-muisspel
met de VN-wapeninspecteurs voortzette. De internationale druk leidde slechts
tot gedeeltelijke medewerking en onvolledige uitvoering van VN-resoluties.
Bovendien liet het regime van Saddam Hoessein vele vragen onbeantwoord met
betrekking tot de massavernietigingswapens en verboden overbrengingsmiddelen.
Het werd de Nederlandse regering enkele dagen voor het werkelijke militaire
optreden tegen het regime van Saddam Hoessein duidelijk dat de kans op een
vreedzame oplossing zeer klein was geworden.7
De regering maakte haar eigenstandige afweging op 18 maart 2003 en deelde
die terstond met het parlement.8 Zoals ook herhaaldelijk
met het parlement is besproken, zag de regering gebruik van geweld als een
ultiem middel. Op geen enkel moment was gebruik van geweld op voorhand uitgesloten.E3 t/m E5Uit tal van publicaties, onderzoeken en verklaringen,
zoals van Colin Powell, is komen vast te staan dat zowel het Verenigd Koninkrijk
als de Verenigde Staten met gefabriceerde «intelligence» omtrent
de aanwezigheid van massavernietingswapens de publieke opinie hebben misleid.Wat is daarover het oordeel van de Nederlandse regering?
Deelt de regering de mening dat door zo’n handelwijze de geloofwaardigheid
van regeringen in democratische geregeerde landen onoverzienbare schade lijdt?Is het kabinet door de eigen inlichtingendiensten of
door andere bronnen gewaarschuwd tegen de stelligheid van de door beide landen
geproduceerde bewijsmiddelen over de massavernietigingswapens van Irak?Zijn de eigen inlichtingendiensten ooit door andere
diensten (bijv. de Duitse of de Israëlische diensten, die bij bepaalde
delen van bewijsmateriaal respectievelijk twijfels hadden, dan wel wisten
dat ze ondeugdelijk waren) gewaarschuwd?Hebben de eigen inlichtingendiensten actief informatie
trachten te verzamelen?Ieder democratisch land heeft eigen, nationale procedures om het inlichtingenproces
democratisch controleerbaar te maken en de integriteit hiervan te handhaven.
Voor Nederland geldt dat de vertrouwelijke aspecten van het werk van de inlichtingendiensten
onderworpen zijn aan democratische controle in de Commissie voor de Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten van de Tweede Kamer. Dit gold ook voor de inlichtingeninformatie
met betrekking tot Irak in 2002 en 2003.Zoals vastgelegd in de jaarverslagen van de Commissie voor de Inlichtingenen
Veiligheidsdiensten van de Tweede Kamer, heeft de regering verantwoording
afgelegd voor het optreden van de MIVD en de AIVD in deze commissie. De Nederlandse
regering kan immers niet in het openbaar ingaan op vragen over bronnen, werkwijzen
en kennisniveau van de Nederlandse Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten.1Colin Powell heeft aangegeven dat de informatie op basis waarvan hij de
presentatie bij de VN heeft gegeven achteraf minder solide bleek te zijn («appears
not to be ... that solid»)2. Uiteraard
is het te betreuren dat de informatie minder solide was dan indertijd voorgesteld;
tegelijkertijd moet niet worden vergeten dat de lacunes en de kennis destijds
over de situatie in Irak, werden veroorzaakt door het gebrek aan medewerking
door Saddam Hoessein aan de VN-inspecties. Bovendien hebben de uitspraken
van Powell geen betrekking op de kern van de argumentatie waarom de Nederlandse
regering politieke steun heeft verleend aan de inval in Irak. Ten slotte heeft
de regering niet kunnen vaststellen dat Amerikaanse of Britse veiligheidsdiensten
de publieke opinie bewust hebben misleid.Benadrukt moet worden dat de regering zich destijds in zijn uiteindelijke
oordeelsvorming vooral heeft laten leiden door de openbare rapportages van
UNMOVIC, UNSCOM en het IAEA. In dat verband speelde het zogenoemde clusterdocument
van UNMOVIC van 6 maart 2003, waarin 128 onbeantwoorde vragen stonden
opgesomd, een belangrijke rol. Niet het bewijs van de aanwezigheid van massavernietigingswapens
in Irak, maar de wederom gebleken onwil van het Irakese regime om actief mee
te werken aan de VN-wapeninspecties gaf voor de regering de doorslag.Dit laat uiteraard onverlet dat de regering in het kader van zijn oordeelsvorming
kennis heeft genomen van inlichtingenbronnen en -presentaties, waaronder het
Britse inlichtingenrapport van september 2002 en de presentatie van de Amerikaanse
minister van Buitenlandse Zaken, Colin Powell, in de VN-Veiligheidsraad van
5 februari 2003. In de uiteindelijke oordeelsvorming is deze informatie
alleen betrokken na te zijn getoetst door de MIVD en de AIVD.
Zoals de toenmalige minister van Defensie tijdens een plenair debat op 28 augustus
20031 en tijdens het debat op 30 juni 2004
over de brief over de voorbereiding van het kabinetsbesluit inzake Irak2 heeft laten weten, was deze toetsing over het algemeen
nuancerend van aard. Zowel de minister van Defensie in laatstgenoemd debat
als de minister van Buitenlandse Zaken per brief3
hebben gemeld dat de inlichtingendiensten ook over informatie uit eigen bronnen
beschikten. Daarnaast heeft de minister van Binnenlandse Zaken aangegeven
dat de AIVD, als uitvloeisel van een programma om bij Nederlandse bedrijven
en kennisinstituten het risico van proliferatiegevoelige activiteiten onder
de aandacht te brengen, had vastgesteld dat Irak heimelijke pogingen deed
tot verwerving van goederen ten behoeve van de programma’s ter ontwikkeling
en vervaardiging van massavernietigingswapens.4
Daarnaast ontvingen de diensten informatie van buitenlandse diensten5, zowel gevraagd als ongevraagd.E6Op 25 augustus 2003 berichtte de Financial Times
dat de Nederlandse minister-president op 25 september 2002 een document
met geheime informatie van de Engelse premier heeft ontvangen («for
your eyes only») waarover hij de verantwoordelijke ministers in het
kabinet niet heeft ingelicht.Acht de minister-president dit staatsrechtelijk juist?Is het kabinet van mening dat als bewindslieden vertrouwelijke
informatie krijgen aangereikt over onderwerpen waarvoor collega-bewindslieden
(mede-)verantwoordelijk zijn, zij deze niet direkt met hun collega’s
behoren te delen? Heeft volgens het kabinet de minister-president in zo’n
geval een bijzondere positie? Zo ja, hoe verdraagt zich dat met de positie
van de Nederlandse minister-president als primus inter pares? Kunnen andere
ministers, indien zij door collega’s niet worden ingelicht over zaken
die hun politieke verantwoordelijkheid betreffen, deze verantwoordelijkheid
ten volle waarmaken?Zoals in het antwoord van de minister-president op Kamervragen gesteld6 en vervolgens in een Algemeen Overleg met de Vaste Commissies
voor Buitenlandse Zaken en voor Defensie met hem besproken7, zijn de stukken die persoonlijk aan de minister-president waren gestuurd
(«for your eyes only») op het Ministerie van Algemene Zaken door
de coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten vergeleken met informatie
die daags daarna door het Ministerie van Buitenlandse Zaken, AIVD en MIVD
was ontvangen. Daarbij is toen op Algemene Zaken vastgesteld dat er materieel
geen verschil was tussen de stukken en er dus geen reden was voor verdere
actie. De aan de minister-president gerichte Britse rapportage heeft indertijd
geen aparte of relevante betekenis gehad voor de besluitvorming in de regering.Het bevorderen van de eenheid van regeringsbeleid betekent niet, zoals
ook door de minister-president tijdens genoemd debat uiteengezet, dat ministers
de verplichting hebben om elk stukje informatie waarover zij beschikken altijd
direct uit te wisselen.8 Wel is wezenlijk dat
de essentie van de informatie wordt gedeeld, en dat is in onderhavige aangelegenheid
dan ook zeker gesteld. E7.Hebt u kennis genomen van de mededeling van Hans Blix
(BBC Radio 4 Today, 15 juli 2004) dat Bush en Blair zo overtuigd waren
van hun eigen gelijk dat ze alle bewijzen en aanwijzingen van het tegendeel
negeerden?Wat is daarover uw oordeel?Ja. De rapportages van UNMOVIC onder leiding van Hans Blix en van het
IAEA onder leiding van El Baradei schetsten een beeld van het regime van Saddam Hoessein als een regime Hoessein
dat onvoldoende meewerkte aan de wapeninspecties, dat geen volledige openheid
van zaken gaf, dat slechts ten dele meewerkte aan het proces en dat tactische
concessies deed. Deze rapportages zijn uitgebreid besproken in de Veiligheidsraad,
onder andere door de vertegenwoordigers van de Verenigde Staten en het VK.
De basis voor het Nederlandse standpunt was, zoals gezegd, de niet-nakoming
door het regime van Saddam Hoessein van de VNVR-resoluties. Daarover waren
de rapportages van UNMOVIC duidelijk.E8Heeft het toenmalig kabinet zich actief op de hoogte
laten stellen van de bevindingen van de inspectieteams, door contact te zoeken
met het team van Blix, of met Nederlanders die daarin een rol speelden?De wapeninspecteurs van UNMOVIC en het IAEA deden hun werk in opdracht
van de VN. Ze rapporteerden over hun bevindingen aan de VN Veiligheidsraad.
Hun onafhankelijkheid van nationale regeringen was cruciaal om hun opdracht
op een juiste manier te volbrengen. De Nederlandse regering heeft deze onafhankelijkheid
steeds gerespecteerd. Wel is er contact geweest tussen de diensten en de inspecteurs.
Hierover is in de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD)
van de Tweede Kamer gesproken.De regering heeft de rapportages afkomstig van de wapeninspecteurs van
UNMOVIC en het IAEA uiteraard uitgebreid bestudeerd en in haar bevindingen
betrokken.1Zie ook de antwoorden op de vragen 3 en 4.E9Is het waar dat het Kabinet geen kennis heeft genomen
c.q. laten nemen van de duizenden pagina’s informatie die door de regering
van Saddam Hoessein aan het team van Blix zijn verschaft? Waarom heeft de
regering dat nagelaten?UNMOVIC en het IAEA gaven aan dat de verklaring die Irak op 12 december
2002 aflegde, mogelijk informatie zou bevatten over het productieproces van
massavernietigingswapens. Eerdere verklaringen waren slechts aan de inspecteurs
overlegd en niet aan de VN-Veiligheidsraad. Om de kans te verkleinen dat deze
gevoelige informatie zou uitlekken, kregen de permanente leden van de VNVR
gelijk een kopie van de Irakese verklaring en de overige leden een versie
waaruit de inspecteurs, in samenwerking met de permanente leden, deze informatie
hadden verwijderd. Nederland maakte op dat moment geen deel uit van de Veiligheidsraad.UNMOVIC en het IAEA kregen de opdracht de informatie te analyseren en
terug te koppelen aan de VN Veiligheidsraad. Zoals gebleken uit de rapportage
van dhr. Blix en dhr. El Baradei aan de VN Veiligheidsraad op 27 januari
2003, heeft de Irakese regering inhoudelijk onvoldoende meegewerkt met de
diverse wapeninspecteurs.2 Waar er concessies
werden gedaan, was dit vooral vanuit tactisch oogpunt, of omdat er geen andere
mogelijkheid meer was voor het regime van Irak. De Nederlandse regering heeft
vertrouwd op de inschatting en informatie geleverd door UNMOVIC en het IAEA
en heeft kennis genomen van de bespreking in de Veiligheidsraad van deze materie.3E10Heeft de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging
bij de Verenigde Naties contact onderhouden met de heer Blix en/of leden van
diens team en het kabinet daaromtrent geïnformeerd? Kunnen
de rapportages daarover aan de kamer worden overlegd?De Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging bij de VN heeft geregeld
contact onderhouden met dhr. Blix en leden van zijn team en heeft daarover
gerapporteerd. Dat maakt deel uit van het diplomatieke werk van de Nederlandse
permanente vertegenwoordiging bij de VN.Voor wat betreft het overleggen van interne ambtelijke documenten zij
verwezen naar de betreffende passage in het antwoord op vraag C3 t/m C6.E11Is het waar dat de MIVD regelmatig tot andere conclusies
is gekomen dan de Amerikaanse en Britse politieke leiders presenteerden? Wat
heeft het kabinet met die andere conclusies gedaan? (Joost Oranje, NRC 12 juni
2004 citerend uit een MIVD rapport van 23 juli 2003).De conclusies van de MIVD over de aanwezigheid van massavernietigingswapens
in Irak waren over het algemeen nuancerend van aard in vergelijking met de
door de door de Amerikaanse en Britse regeringen ingenomen standpunten.1Zoals in het antwoord op de vragen E3 t/m E5 al is gesteld, wordt benadrukt
dat de toenmalige regering zich in zijn uiteindelijke oordeelsvorming vooral
heeft laten leiden door de openbare rapportages van UNMOVIC, UNSCOM en het
IAEA. In dat verband speelde het zogenoemde clusterdocument van UNMOVIC van
6 maart 2003, waarin 128 onbeantwoorde vragen stonden opgesomd, een belangrijke
rol. Niet het bewijs van de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak,
maar de wederom gebleken onwil van het Irakese regime om actief mee te werken
aan de VN-wapeninspecties gaf voor de regering de doorslag.E12Is het MIVD rapport van 23 juli 2003 ter inzage
gegeven aan de Commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten van
de Tweede Kamer en met deze commissie besproken?Bij het in de NRC van 12 juni 2004 bedoelde «MIVD-rapport van
23 juli 2003» gaat het niet om een rapport, maar om een achtergrondnotitie
(speaking notes) voor de minister van Defensie ten behoeve van een voor die
dag gepland TV-interview. De notitie bevatte geen nieuwe informatie en is
dan ook niet als zodanig met de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(CIVD) gedeeld.Naast de brief van 22 augustus 20032,
is de regering ook uitvoerig ingegaan op de inlichtingen die het ter beschikking
stonden in antwoord op vragen van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
op 21 oktober 20033. Zoals gemeld in
de brief van 21 juni 20044 is op vertrouwelijke
basis ook informatie verstrekt in antwoord op vragen van de CIVD.Het doel van de oorlog, de proportionaliteit van het geweldsgebruik en
de effectiviteit van het proces van wederopbouwF1 en F2«Hetging er in de Nederlandse besluitvorming
dus niet om dat Saddam mogelijk over massavernietigingswapens beschikte, maar
wel over het feit dat hij weigerde, conform hetgeen geëist werd in de
resoluties van de VN Veiligheidsraad, om aan te tonen dat hij niet meer over
die massavernietigingswapens beschikte (....).» (Minister van Buitenlandse
Zaken, Tweede Kamer, februari 2008).Moet hieruit worden afgeleid dat zelfs als er bij het
kabinet gerede twijfel was geweest dat Saddam Hoessein over massavernietigingswapens
beschikte, het toch politieke steun aan de oorlog had gegeven?Zo nee, waarom heeft het kabinet het feit dat de internationale
gemeenschap door het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten met betrekking
tot de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak onjuist is voorgelicht,
voor de Nederlandse legitimatie van de steun aan de oorlog niet relevant verklaard?Voor de Nederlandse regering heeft van meet af aan de weigerachtigheid
van het regime van Saddam Hoessein om resoluties van de VN-Veiligheidsraad
onverkort en volledig uit te voeren, centraal gestaan bij de afweging politieke
steun te verlenen aan de militaire inval in Irak.De hoofdlijn van de door de Nederlandse regering gevolgde redenering was
dat Saddam Hoessein op basis van de VNVR-resoluties diende aan te tonen dat
hij geen massavernietigingswapens, andere verboden wapens en verboden overbrengingsmiddelen
in zijn bezit had, c.q. had ontmanteld en daarmee de resterende onzekerheid
weg te nemen. Leidend voor de Nederlandse regering waren hierin de rapportages
van UNMOVIC en het IAEA aan de Veiligheidsraad, waarin niet onomstotelijk
kon worden vastgesteld dat Irak hier niet over beschikte. Als Saddam Hoessein
op dat punt volledige duidelijkheid had geboden door alle VNVR-resoluties
onverkort en volledig uit te voeren of op te volgen, had zich een andere situatie
voorgedaan. De regering heeft daarbij haar eigen afweging gemaakt.Zie ook het antwoord op vraag C1.F3 en F4Impliceert de motivering van het toenmalig kabinet
dat het de oorlog vooral als een sanctie op het wangedrag van Saddam Hoessein
beschouwde of had de oorlog voor het kabinet nog een ander doel?Realiseerde het toenmalig kabinet zich dat de oorlog
door de aanvallende landen gericht was op «regime change», hetgeen
volgens het Nederlandse kabinet niet als een legitieme doelstelling van geweldsgebruik
werd beschouwd?De politieke steun aan het militaire optreden tegen het regime van Saddam
Hoessein was gebaseerd op het feit dat dit regime zich jarenlang niet heeft
gehouden aan de opeenvolgende resoluties van de VN Veiligheidsraad, onder
andere door het werk van de wapeninspecteurs van de VN (UNSCOM, later UNMOVIC,
en het IAEA) tegen te werken. Bij onvoldoende en onvolledige samenwerking,
zo was in de resoluties opgenomen, zouden «serious consequences»
volgen, wat nog eens werd bevestigd in VN-resolutie 1441 van 8 november
2002. Dit hield voor de Nederlandse regering in dat militair ingrijpen als
uiterste middel niet werd uitgesloten, zoals ook bij herhaling is uitgedragen.Aan de politieke steun aan het militaire optreden tegen het regime van
Saddam Hoessein lagen de overwegingen ten grondslag die de regering in haar
brief op 18 maart 2003 heeft gegeven, namelijk dat niet onomstotelijk
kon worden vastgesteld dat Irak niet over massavernietigingswapens beschikte,
dat de aanpak daarvan in de allereerste plaats een verantwoordelijkheid was
van de VN, i.c. de Veiligheidsraad, dat de Veiligheidsraad (in het kader van
de opschorting van geweldgebruik op basis van VNVR resolutie 678) Irak begin
1991 heeft verplicht te ontwapenen en sindsdien herhaaldelijk maatregelen
heeft genomen tegen de pogingen van Irak om aan deze verplichtingen te ontkomen,
dat de VNVR eraan gehouden is zijn eigen besluiten serieus te nemen, in het
bijzonder die zijn vastgelegd in de unaniem aanvaarde resolutie 1441 en dat
de dreiging met geweld om naleving af te dwingen een aanvaardbaar instrument
was dat niet kon worden uitgesloten. Uiteindelijk heeft de regering
haar eigen conclusies getrokken: dat de onvoldoende medewerking van Irak betekende
dat het land VN-resoluties bleef schenden («material breach»).
De stelselmatige schending van VN-resoluties door Irak vormde het centrale
element in de uiteindelijke afweging van de Nederlandse regering de militaire
inval in Irak politiek te steunen.De legitimering voor militair optreden was aldus gebaseerd op de diverse
VN Veiligheidsraadresoluties.1 De regering is
steeds van mening geweest dat «regime change» op zichzelf geen
legitimering voor geweld oplevert2, maar is er
zich wel degelijk van bewust geweest dat dit een gevolg kan zijn van het militaire optreden. Dit heeft de minister van Buitenlandse
Zaken destijds meerdere keren aan de Tweede Kamer aangegeven.3Zie tevens het antwoord op vraag C1.F5Is in het overleg met de Verenigde Staten en het Verenigd
Koninkrijk ook aandacht besteed aan de strekking van het artikel over de Golf
oorlog: «Why we didn’t remove Saddam», geschreven door George
Bush en Brent Scowcroft (Time, 2 March, 1998), waarin de schrijvers wijzen
op de risico’s van de eliminatie van Saddam en van de «incalculable
human and political costs» die daaraan verbonden zouden zijn?Neen. Het lag niet voor de hand in contacten in 2002 en 2003 over genoemd
artikel uit 1998 als zodanig te spreken, want er was in 2002 en 2003 sprake
van een andere situatie. Vanzelfsprekend heeft de minister van Buitenlandse
Zaken in bilaterale gesprekken aandacht gevraagd voor de toekomst van Irak
en de gevolgen voor de verhoudingen binnen de regio. De minister heeft voor
deze aspecten aandacht gevraagd, voor het geval dat een besluit tot militair
optreden zou worden genomen,4 en hierover in
het begin van februari 2003 aan de Tweede Kamer bericht.5F6Heeft het kabinet zich bij het verlenen van politiek
steun rekenschap gegeven dat het daarmee medeverantwoordelijkheid nam voor
de wijze waarop de oorlog zou worden gevoerd en voor de gevolgen van de oorlog
voor de burgerbevolking? Zo ja, op welke wijze is dat geschied?Zoals in de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d. 18 maart
2003 aan de Kamer is aangegeven, realiseerde de regering zich ten volle dat,
als het conflict niet met andere middelen zou kunnen worden opgelost, de inzet
van militaire middelen ernstige gevolgen zou kunnen hebben, bijvoorbeeld door
verder lijden van de burgerbevolking die al jarenlang het slachtoffer was
van het Irakese regime. De verantwoordelijkheid en schuld daarvoor lag, naar
het oordeel van de regering destijds bij het Irakese regime. De in de bewuste
brief genoemde toezegging van de Nederlandse regering om bij te dragen aan
humanitaire hulp en wederopbouw is geconcretiseerd middels financiële
steun en militaire inzet.In gesprekken met Washington en al vóór het militair ingrijpen
heeft de regering aandacht gevraagd voor de situatie in Irak na de val van
Saddam Hoessein. Hierbij heeft de minister van Buitenlandse Zaken in een vroeg
stadium aandacht gevraagd voor noodhulpvoorzieningen en wederopbouw van Irak.
De Verenigde Naties en andere organisaties werden aangespoord zich voor te
bereiden op de humanitaire gevolgen van militair optreden, teneinde vluchtelingen
en ontheemden snel en goed op te vangen.6 Het
ministerie van Buitenlandse Zaken heeft steeds intensief contact gehouden
met de diverse VN-instanties. In een humanitaire noodsituatie zou Nederland
zich in eerste instantie laten leiden door verzoeken vanuit de
VN.1 Op een dergelijk verzoek van de VN, met
name van de UNHCR, was voorzien snel en flexibel in te gaan.2De Nederlandse regering is steeds bereid geweest substantieel bij te dragen
aan de wederopbouw in Irak, ook op humanitair gebied.3 Hierbij was tevens een rol weggelegd voor de Europese Unie: de minister-president
heeft tijdig het initiatief genomen in de Europese Unie te spreken over humanitaire
hulp en wederopbouw in de post-conflictperiode.4
Vóór de inval gaf de regering al aan dat de EU, onder verantwoordelijkheid
van de VN, samen met de VS en de rest van de wereldgemeenschap zowel op humanitair
als politiek vlak verantwoordelijk-heden zou dragen.5 Dit hield onder meer in vooruit te denken over recht, orde en het
systeem van politie en justitie.6 De VS heeft
tevoren toegezegd er alles aan te zullen doen om Irak als eenheidsstaat in
stand te houden. Hierover is toen eveneens gesproken met de Irakese oppositie.7Nederland heeft na de inval in totaal € 21 miljoen bijgedragen
aan humanitaire hulp voor Irak, waarvan € 14,2 miljoen aan de VN
is toegekend, € 4 miljoen aan het Internationale Comité van
het Rode Kruis en verder zijn enkele NGO’s ondersteund die reeds ervaring
hadden in Irak.F7Heeft het kabinet, alvorens steun te verlenen aan de
aanval op Irak, zich op de hoogte doen stellen van inschattingen over aantallen
slachtoffers en aan te richten schade?Zo ja, door wie zijn die inschattingen ter beschikking
gesteld? Kwamen deze inschattingen overeen met wat er tot heden feitelijk
is gebeurd?Binnen de Verenigde Naties zijn vóór de inval in Irak diverse
scenario’s geschetst voor de situatie na een mogelijk conflict. Het
Regional contingency planning framework van de UN Office for the Coordination
of Humanitarian Affairs (OCHA), het World Food Programme (WFP), de United
Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) en UNICEF hielden rekening
met een «worst case scenario» van enkele miljoenen hulpbehoevenden
in totaal.In geval van een mogelijk militair conflict werd uitgegaan van maximaal
1,45 miljoen Irakese vluchtelingen die hun toevlucht zouden proberen te zoeken
in de regio. In die periode waren sterke verschillen te zien in de aannames
over aantallen mensen (variërend van 0,5 tot 1,45 miljoen mensen), afhankelijk
van de aard en omstandigheden van het conflict. Het Internationaal Comité
van het Rode Kruis kwam in verschillende scenario’s uit op lagere aantallen
hulpbehoevenden.De minister van Buitenlandse Zaken heeft de Tweede Kamer in een brief
op 10 februari 2003 van genoemde scenario’s op de hoogte gesteld.8De regering van de VS heeft op 25 februari 2003 een (vertrouwelijke) «humanitarian
relief strategy» overlegd aan het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Hierin gaf de VS aan op welke wijze de aan te richten schade van een eventueel
militair ingrijpen zoveel mogelijk beperkt zou worden, dat zou worden samengewerkt
met private humanitaire hulpinstanties, op welke wijze civiel-militaire coördinatie
effectief kon worden geregeld en internationale organisaties en NGO’s
konden worden gefaciliteerd.Op 26 maart 2003 (na de militaire inval in Irak) heeft de minister
aan de Tweede Kamer gemeld dat de schatting van het aantal ontheemden in Noord-Irak
rond de 500 000 mensen lag. Dit aantal lag uiteindelijk lager dan
waarmee genoemde organisaties tevoren in diverse scenario’s rekening
hadden gehouden.1F8 en F9Heeft het toenmalige kabinet, alvorens steun te verlenen
aan de oorlog tegen Irak, er zich van vergewist dat de VS en het Verenigd
Koninkrijk over een adequaat plan van aanpak voor de wederopbouw na de aanval
beschikten? Zo nee, waarom niet?Zo ja, achtte het kabinet deze plannen realistisch?
Is de regering die opvatting nog steeds toegedaan? Zo nee, wat zijn volgens
de regering de essentiële tekortkomingen van die plannen geweest? Zijn
de tekortkomingen in internationaal kader of bilateraal geëvalueerd?Het was de regering bekend dat de VS plannen maakte voor de opbouw van
Irak na de val van Saddam Hoessein, voor het geval dat het zou komen tot een
militaire inval. Nederland heeft zich actief ingezet voor de wederopbouw van
Irak, nadat er in mei 2003 sprake was van een VN mandaat en deelname aan SFIR.
Sindsdien heeft de regering de Tweede Kamer periodiek geïnformeerd over
ondermeer het verloop van het wederopbouwproces.Al eind 2002 was de Nederlandse regering, evenals de VS en het VK, van
mening dat het, indien het tot militair ingrijpen zou moeten komen, zaak was
dat de Irakese bevolking zo snel mogelijk positieve veranderingen zou moeten
kunnen zien. Ook zouden de Irakezen een groot aandeel moeten hebben («ownership»)
in de reconstructie van onder meer de bestuursstructuren.2De regering heeft zich van meet af aan op het standpunt gesteld dat een
centrale rol van de VN bij de internationale betrokkenheid bij de reconstructie
van Irak van belang was.Zoals bekend, stond de Nederlandse regering hierin niet alleen. De EU
en een aantal andere landen deelden dit standpunt. Mede als gevolg daarvan
heeft de VN, naast en in samenwerking met het militaire bestuur, een duidelijke
en centrale rol gekregen die is vastgelegd in resolutie 1483. Daarin staat
dat er een Speciale Vertegenwoordiger van de secretaris-generaal van de Verenigde
Naties (SVSGVN) voor Irak zou komen. Deze zou onder andere verantwoordelijk
zijn voor coördinatie van de humanitaire hulp en wederopbouwactiviteiten
van de VN en van NGO’s, waarbij hij tevens de terugkeer van vluchtelingen
en ontheemden zou bevorderen. Ook zou deze SVSGVN een taak hebben in het politieke
proces, dat wil zeggen samen met de Coalition Provisional Authority (CPA)
en het Irakese volk de wederopbouw van overheidsstructuren te faciliteren
en mensenrechten en juridische hervormingen te bevorderen. De verwachting
was dat een goede samenwerking tussen de SVSGVN en de CPA, evenals een duidelijke
taak- en werkverdeling, recht zou doen aan de beoogde wederopbouw en het benodigde
politieke proces in Irak.3 De plannen hiervoor
werden destijds realistisch geacht. De veiligheidssituatie liet uitvoering
hiervan echter niet toe.Voor zover Nederland betrokken was bij de stabilisatie en wederopbouw
van Irak, m.n. in het kader van SFIR, zijn binnen Defensie de gebruikelijke
evaluaties uitgevoerd.Zie ook het antwoord op vraag F6.F10Was het kabinet ervan op de hoogte dat de bezettende
macht in Irak als eerste maatregelen de Baath partij zou ontbinden en alle
politiediensten en militairen zou ontbinden? Zo ja, achtte het
kabinet dat verstandig? Hoe oordeelt het kabinet daar nu over?Nee, daarvan is de Nederlandse regering niet tevoren op de hoogte gebracht.
Nederland is van mening dat er een te rigoureuze en snelle de-Ba’athificatie
heeft plaatsgehad, met negatieve gevolgen voor de bestuurlijke capaciteiten
van de Irakese overheid.1 Bovendien is het Irakese
leger naar het oordeel van de Nederlandse regering, alsmede naar het oordeel
van de VS administratie (bij evaluatie achteraf) en het VK, te snel ontbonden,
waardoor reeds in een vroeg stadium de basis van de bestuurlijke structuur
vrij wankel was.2Zie ook het antwoord op vraag F11.F11Is de wijze waarop de wederopbouw is aangepakt door
de regeringen van landen die militaire of politieke steun aan de aanval gaven,
na de oorlog geëvalueerd? Zo ja, heeft dat tot gemeenschappelijke conclusies
geleid? Zo nee, acht u dit niet een gezamenlijke verantwoordelijkheid van
landen die het aanvangen van een oorlog militair c.q. politiek hebben gesteund?Gemeten naar financiële inspanningen heeft de VS veruit de grootste
bijdrage geleverd aan de wederopbouw van Irak. Over de effectiviteit van de
wederopbouwinspanningen zijn in de VS verschillende evaluaties gedaan, zoals
door het United States Government Accountability Office. De Irakese regering
heeft inmiddels ook haar eigen ontwikkelingsstrategie ontwikkeld. Ook in «International
Compact for Iraq», dat door zowel de Irakese regering als de VN wordt
voorgezeten, wordt de Irakese strategie gepresenteerd voor de wederopbouw
van Irak. De bijeenkomsten van «International Compact for Iraq»
zijn bedoeld als platform om het wederopbouwproces met de internationale gemeenschap
te bespreken.Achteraf bezien kan worden geconstateerd dat fouten zijn gemaakt in de
periode na de verdrijving van het regime van Saddam Hoessein, hetgeen mogelijk
deels het gevolg was van onvoldoende post-conflict planning in de periode
voorafgaand aan de inval. Dit is overigens geen uitsluitend Nederlandse observatie.
Ook president Bush en toenmalig premier Blair hebben erkend dat er in dit
opzicht fouten zijn gemaakt. Er is over dit onderwerp inmiddels ook uitvoerige
literatuur verschenen. Fouten na de inval waren onder andere: te rigoureuze
en snelle de-Ba’athificatie, met negatieve gevolgen voor de bestuurlijke
capaciteiten van de Irakese overheid; te snelle ontbinding van het Irakese
leger; de excessen in Abu Ghraib; onderschatting van de onder de oppervlakte
aanwezige interne bedreigingen en sektarische tegenstellingen; onderschatting
van de potentiële kracht van terroristische organisaties als al-Qa’ida.Op basis van de notitie «wederopbouw na conflict» en ervaringen
uit andere wederopbouwprocessen stond voor Nederland met betrekking tot wederopbouw
een aantal uitgangspunten centraal: de bevolking en haar vertegenwoordigers
zijn zelf het best in staat de noodzakelijke prioriteiten te stellen en deze
in te bedden in de specifieke politieke en sociaaleconomische context. In
dit licht heeft Nederland een belangrijke taak weggelegd gezien voor de Irakese «Governing
Council» en stond zij achter de nadruk die de Speciale Vertegenwoordiger
van de VN, Vieira De Mello, legde op de leidende rol die de Irakese «Governing
Council» zou moeten spelen in de politieke inrichting van Irak.Nadien bleek de noodzaak tot wederopbouw van de Irakese economie, (sociale)
infrastructuur en overheidsstructuren duidelijk aanwezig. Verbetering van
de veiligheidssituatie is daarvoor van essentieel belang geweest, zowel voor
de Irakese bevolking als voor hulpverleners. De onzekere veiligheidssituatie
vormde echter een ernstige belemmering voor de wederopbouw en ontwikkelingsinspanningen.F12.Op 1 september 2003 heeft de Nederlandse regering
in de Raad voor Algemene Zaken voor een driesporenbeleid gepleit: «Veiligheid, «Winning
the hearts and minds» van de bevolking en politieke reconstructie.»
Wat waren de kernelementen van dit plan? Kan de regering een evaluatie geven
van de inspanning op deze terreinen en van de mate waarin Nederland en de
internationale gemeenschap hiermee succes hebben gehad?De inzet van de Nederlandse regering voor Irak, zoals destijds verwoord
in de RAZEB van 1 september 2003, bestond ondermeer uit de drie genoemde
elementen: versterkte bijdragen van de internationale gemeenschap aan de stabilisatiemacht
(«veiligheid»), verbetering in de voorzieningen, met name water
en brandstof («winning the hearts and minds» van de bevolking)
en zichtbaar toenemende overdracht van de macht aan de Irakezen («politieke
reconstructie»). Het parlement is in die periode regelmatig op de hoogte
gehouden over ontwikkelingen en inspanningen van Nederland en de internationale
gemeenschap in Irak. De drie genoemde elementen vormden vaste onderdelen van
deze informatievoorziening.Verantwoording aan de KamerG1Het kabinet heeft in haar verantwoording aan de Kamer
regelmatig betoogd dat de Kamer alleen met de daden en besluiten van het kabinet
te maken had, en geen informatie zou krijgen over de achtergronden c.q. achterliggende
(ambtelijke) onderbouwing.Is het kabinet de opvatting toegedaan dat artikel 68
van de Grondwet, dat voorschrijft dat de regering de verlangde inlichtingen
aan een of meer kamerleden verschaft waarvan het verstrekken niet in strijd
is met het belang van de staat, het verstrekken van informatie over ambtelijke
advisering in de weg staat?In de notitie over de reikwijdte van artikel 68 Grondwet1 die de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op 21 januari
2002 aan het parlement heeft gezonden, is uiteengezet dat persoonlijke beleidsopvattingen
in interne stukken aan het parlement kunnen worden onthouden. Dit geldt eveneens
voor ambtelijke advisering die informatie van zodanige aard bevat dat verstrekking
hiervan andere belangen zou schaden of benadelen zoals opgenomen in de geciteerde
notitie, bijvoorbeeld de veiligheid van de staat of de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer. Dit standpunt van de regering geldt onverkort.Zie tevens de betreffende passage in het antwoord op de vragen C3 t/m
C5.G2Deelt het kabinet de opvatting dat het in bijzondere
gevallen voor het beoordelen door de volksvertegenwoordiging van de kwaliteit
en zorgvuldigheid van besluitvorming en handelen van een kabinet van groot
belang kan zijn om te weten of de regering zich daarbij baseerde op ingewonnen
adviezen dan wel of het die adviezen negeerde?De regering is van mening dat de ministeriële verantwoordelijkheid
van bewindspersonen inhoudt dat zij aan het parlement verantwoording afleggen
over de besluiten zoals zij die hebben genomen. Deze verantwoording is niet
afhankelijk van informatie over de vertrouwelijke wijze van totstandkoming
van dit besluit tijdens de voorbereidingen binnen een ministerie, tussen ministeries,
in onderraad en de ministerraad. Indien voor de voorbereiding van een besluit
een wettelijk voorgeschreven procedure geldt die mede inhoudt dat adviezen
worden ingewonnen van adviescolleges of andere organen, worden deze adviezen
op enig moment openbaar gemaakt.G3Is het het kabinet bekend dat bij een Parlementaire
Enquête ook onderzoek wordt gedaan naar de inhoud van ambtelijke stukken
opdat de volksvertegenwoordiging zich een oordeel kan vormen over de kwaliteit
van de besluitvorming? Meent het kabinet de Kamer kennisname van deze stukken
zonder Parlementaire Enquête te kunnen onthouden? Zo ja, op grond waarvan?
Zo nee, zal het kabinet een verzoek van de Kamer tot het inzien van ambtelijke
stukken inwilligen?Het is mogelijk dat een commissie die is ingesteld op grond van de Wet
op de parlementaire enquête ambtelijke stukken onderzoekt. In dat geval
is de Wet op de parlementaire enquête van toepassing met inbegrip van
de daarin vermelde specifieke bepalingen over de verstrekking van informatie
en het beroep op verschoningsgronden. Indien de Wet op de parlementaire enquête,
die berust op artikel 70 van de Grondwet, niet van toepassing is, is artikel
68 van de Grondwet in algemene zin het grondwettelijk kader voor de inlichtingenplicht
van de regering ten opzichte van het parlement. Hierop is de regering in het
antwoord op vraag G1 ingegaan.SlotvraagZijn er onderwerpen en gebeurtenissen met betrekking
tot de oorlog tegen Irak die hierboven niet zijn genoemd, waarvan het kabinet
meent dat daaromtrent thans, met het voordeel van de kennis en wijsheid achteraf,
met het oog op de toekomst ook lessen moeten worden getrokken?In de vele plenaire debatten, AO’s, brieven en vragen en antwoorden
die tussen de regering en het parlement zijn gewisseld met betrekking tot
de politieke steun voor de inval in Irak, is er één relevant
politiek aspect dat grotendeels buiten beeld is gebleven. Daarbij gaat het
om het feit dat de besluitvorming plaatsvond op een moment dat het zittende
kabinet een demissionaire status had waarbij tegelijkertijd de eerste ronde
informatiebesprekingen (tussen CDA en PvdA) plaatsvond op basis van het resultaat
van de verkiezingen van 22 januari 2003. In die informatiebesprekingen
is gesproken over onderhavige aangelegenheid. In de besluitvorming in de ministerraad
is rekening gehouden met een mogelijk andere samenstelling van het kabinet
en andere politieke kleur van dat kabinet. Op 24 maart 2003 hebben beiden
partijen die betrokken waren in de informatie, het beroep op VR-resolutie
1441 als feitelijke grondslag voor de interventie geaccepteerd, hetgeen is
vastgelegd in een persverklaring1 («agree
to disagree»).VRAGEN VAN DE FRACTIES VAN SP, GROENLINKS, D66 EN PVDD
INZAKE RECONSTRUCTIE EN REFLECTIE OP HET NEDERLANDSE BESLUITVORMINGSPROCES
OM DE OORLOG IN IRAK TE STEUNEN1. Feitelijke ontwikkelingen1Al ruim voor de oorlog tegen Irak heeft president Bush
laten weten dat het «a policy of my government is for Saddam not to
be in office»2. Wanneer is
de Nederlandse regering van dit Amerikaanse beleidsvoornemen op de hoogte
gesteld? Heeft de Amerikaanse regering daarbij ook uitlatingen gedaan over
hoe zij het vertrek van Saddam wilde bewerkstelligen? Hoe heeft de Nederlandse
regering hierop gereageerd?Zoals de minister van Buitenlandse Zaken in april 2000 aan de Tweede Kamer
heeft laten weten, had de Amerikaanse regering verklaard bereid te zijn om
militair in te grijpen in Irak wanneer zij dit noodzakelijk zou achten.1 Dit was mogelijk op basis van diverse VN Veiligheidsraadresoluties
waarin werd gesproken over serieuze gevolgen wanneer het Irakese regime VN
resoluties niet of onvolledig zou uitvoeren en geen volledige medewerking
zou verlenen aan de wapeninspecteurs.In het interview met het Britse ITV Television waaraan in de vraag wordt
gerefereerd, stelde President Bush dat militair ingrijpen één
van de mogelijkheden was die hij overwoog, maar dat geen concrete aanvalsplannen
op tafel lagen. Een militair ingrijpen was niet aan de orde geweest, wanneer
de Irakese regering de VN-resoluties onverkort had uitgevoerd en volledige
medewerking had verleend aan de wapeninspecteurs, om aan te tonen dat Irak
niet (meer) in het bezit was van massavernietigingswapens. Dit heeft President
Bush in datzelfde interview ook aangegeven. De regering heeft destijds kennis
genomen van het interview met President Bush.In april 2002 stond bij weten van de regering niet vast dat de VS militair
zou gaan ingrijpen. Ook genoemd interview uit april 2002 gaf destijds geen
aanleiding tot deze conclusie.2Tussen eind 2002–begin 2003 gaf Nederland als
gevolg van NAVO-afspraken toestemming voor Amerikaanse troepenverplaatsingen
door Nederland. Waren de Nederlandse autoriteiten op de hoogte van de reden
voor de verplaatsingen? Hebben de Amerikaanse liaisons hun Nederlandse collega’s
bij de NAVO geïnformeerd over de verplaatsingen? Zijn daarvoor redenen
aangevoerd? Is dat vastgelegd in documentatie (bijv met de NAVO van defensie)
en kan de Kamer die inzien?De Nederlandse regering was door het eerste Amerikaanse verzoek in november
2002 op de hoogte van de reden van de wens tot verplaatsing van militair personeel
en materieel over Nederlands grondgebied, namelijk het (naast de diplomatieke
inspanningen) willen opvoeren van militaire druk op Irak om gehoor te geven
aan VN Veiligheidsraadresolutie 1441 en daaraan voorafgaande resoluties. Het
parlement werd per brief op 21 november 2002 van het Amerikaanse verzoek
op de hoogte gebracht. In de Kamerbrief van 6 december 2002 gaf de regering
aan in beginsel positief te reageren op het (algemene) verzoek, waarin een
en ander is vastgelegd. Hierbij werd de achterliggende reden voor de militaire
transporten expliciet vermeld.3 en 4 (eerste deel)Heeft de Nederlandse regering zich laten informeren
in de aanloop naar de oorlog door de VN inspecteurs, waaronder de Nederlandse,
die onder andere voor TNO werkten? Waren er contacten tussen de VN inspecteurs
en de Nederlandse inlichtingendiensten?Volgens het antwoord van minister Verhagen op vragen
van Tweede Kamerlid van Bommel zijn er in de aanloop naar de oorlog contacten
geweest tussen inlichtingendiensten en VN-inspecteurs2. Welke inlichtingendiensten waren hierbij betrokken? Welke informatie
werd tijdens deze contacten uitgewisseld en in welke richting? Waren deze
contacten wettelijk toegestaan, gezien de onafhankelijke positie van de VN
inspecteurs? Door wie werd deze informatie geanalyseerd en hoe
werd deze analyse gebruikt om tot een politieke conclusie te komen?De Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD) is tijdens
een vergadering op 12 juni 2004 vertrouwelijk geïnformeerd over
de contacten van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten met VN-inspecteurs,
zoals ook in het betreffende jaarverslag is vermeld.Zie ook het antwoord op vraag E8.4 (tweede deel)Volgens de regering is bij het opstellen van dreigingsanalyses
ook informatie gebruikt «geleverd door partner- en zusterdiensten».
Expliciet werd bevestigd dat informatie afkomstig van Operatie Rockingham
deel kan hebben uitgemaakt van de geleverde informatie. Werd daarbij onderscheid
gemaakt tussen de informatie die via Rockingham werd geleverd of die van elders
kwam? Hebben juist deze inlichtingen een belangrijke rol gespeeld in de dreigingsanalyse
die de basis vormde voor de Nederlandse besluitvorming?Inlichtingen- en veiligheidsdiensten houden ook in hun onderlinge verkeer
hun bronnen van informatie en werkwijze geheim. Gezien de diversiteit van
alle gebruikte informatie is het evenwel zeer onwaarschijnlijk dat juist eventuele,
uit Rockingham afkomstige informatie een belangrijk aandeel heeft gehad in
de bedoelde analyses.4 (derde deel):Is de regering bekend met verklaringen van voormalig
inspecteur Scott Ritter dat deze operatie Rockingham inlichtingen zodanig
selecteerde en doorgaf aan bewindvoerders dat een onjuist beeld ontstond van
de vermeende bedreiging van Iraakse massavernietigingswapens?1Ja.5Uit de interviews die Bob Woodward met Amerikaanse
beleidsmakers heeft gevoerd2 blijkt dat het Amerikaanse
besluit om Irak aan te vallen op 13 januari 2003 definitief was. Wanneer
is de Nederlandse regering hiervan op de hoogte gesteld?Zie het antwoord op vraag E1 en E2.6Tijdens het Kamerdebat van 5 september 2002 stelt
minister van Buitenlandse Zaken De Hoop Scheffer dat «zowel de Amerikaanse
president Bush als minister van Buitenlandse Zaken Powell hebben gezegd dat
zij, voordat zij plannen finaliseren, intensief de bondgenoten zullen consulteren.»
Wanneer is dat gebeurd en wat is de insteek van de Nederlandse regering tijdens
deze consultatie geweest?De Nederlandse insteek is steeds geweest dat Irak moet voldoen aan de
verplichtingen op basis van de VN Veiligheidsraadresoluties, in feite volledige
medewerking verlenen aan de wapeninspecteurs.3
In beginsel lag de besluitvorming of de Irakese regering aan de resoluties
voldeed uiteraard bij de Veiligheidsraad zelf, waar Nederland destijds geen
zitting in had. De bilaterale gesprekken en consultaties vanuit de Nederlandse
regering waren erop gericht Irak te bewegen tot onverkorte uitvoering van
VN-resoluties en volledige medewerking met de wapeninspecteurs van UNMOVIC
en het IAEA.1 Naast de Europese en NAVO-partners,
legde de Nederlandse regering ook de nadruk op de rol van de buurlanden van
Irak.22. De rol van het Nederlandse parlement7Op basis van welke informatie is de Minister van Buitenlandse
Zaken tot zijn oordeel gekomen, op 4 september 2002, dat: «het
lijdt weinig twijfel dat Irak beschikt over massavernietigingswapens»?
Kan de regering deze ter beschikking stellen aan het parlement?Zie het antwoord op vraag C1.8 en 9Op 19 februari 2003 verklaarde Minister van Buitenlandse
Zaken dat «noch de VS, noch de internationale gemeenschap is bezig met
oorlogsvoorbereiding». Op basis waarvan kwam hij tot deze inschatting?Hoe verklaart de regering de discrepantie tussen de
uitspraken van minister van Buitenlandse Zaken in 19 februari 2003 die
aangeeft dat de VS nog geen concrete plannen had met betrekking tot een inval
in Irak, terwijl het besluit daartoe al wel door de Amerikaanse beleidsmakers
genomen was?In het debat in de Tweede Kamer op 19 februari 2003 over Irak is
het de toenmalige minister van Defensie geweest – en niet de minister
van Buitenlandse Zaken – die stelde: «Noch de VS, noch de internationale
gemeenschap is bezig met oorlogsvoorbereiding». Hiermee verwoordde de
minister van Defensie dat de militaire opbouw in het teken stond van het verder
opvoeren van de internationale druk op het regime in Irak uit die tijd, met
het doel de volledige naleving van VN-resoluties door Irak en ontwapening
van Irak te bewerkstelligen. Die druk had ook effect – zo wordt ook
in het debat op 19 februari in de Tweede Kamer geconstateerd –
omdat Saddam Hoessein sinds 18 november 2002 – na jarenlange weigeringen –
weer wapeninspecteurs in Irak toeliet. In de tijd dat dit debat werd gehouden,
was het nog mogelijk een gewapend optreden te vermijden. De sleutel hiervoor
lag in Bagdad. Een vreedzame oplossing was ook de geprefereerde optie van
de Nederlandse regering. Militair ingrijpen was een laatst, ultiem middel.
Dat was ook het standpunt zoals dat in die periode van Amerikaanse zijde is
verwoord.Zie ook de antwoorden op de vragen E1 en E2.10Naar aanleiding van de presentatie van minister Powell
in de Veiligheidsraad stelde de minister van Buitenlandse Zaken in de Tweede
Kamer dat «Veel van wat door Powell naar buiten wordt gebracht is reeds
langer in inlichtingenkringen bekend en is in lijn met hetgeen uit Nederlandse
inlichtingenbronnen is gebleken.» In hoeverre bleken deze Nederlandse
inlichtingenbronnen correct te zijn? Mochten deze bronnen incorrect zijn geweest,
in hoeverre is hun werkwijze geevalueerd en met welk gevolg?Zie de antwoorden op de vragen E3 t/m E5.11De regering heeft in aanloop naar de Brits-Amerikaanse
invasie een zogenaamde «strategiegroep Irak» opgericht.3 Deze (inter)-departementale werkgroep had als taak het
voorbereiden van een communicatieplan voor de naderende oorlog. Had de Nederlandse
regering het parlement niet moeten informeren over de oprichting van een dergelijke
strategiegroep? Wat was de precieze taakomschrijving van deze
werkgroep? Waarom werd er van uitgegaan dat er oorlog kwam? Kan de Kamer inzage
krijgen in alle correspondentie en documenten van deze werkgroep?Er dienen in genoemde periode en in deze context drie groepen te worden
onderscheiden:– De Ministeriële Stuurgroep 1441. Die had als taak in het
licht van de toen (eind 2002, begin 2003) oplopende internationale spanning
de samenhang en de coördinatie te bevorderen van die aspecten van het
regeringsbeleid die geraakt werden door die oplopende spanning;– Die Ministeriële Stuurgroep werd ondersteund door een ambtelijk
voorportaal met als taak het voorbereiden en ondersteunen van de Ministeriële
Stuurgroep;– Voor wat betreft de voorlichtingsaspecten was er tenslotte en
Strategiegroep van directeuren voorlichting met als taak afstemming en coördinatie
van de communicatie-inspanningen in dit verband.Het ligt in het algemeen niet in de rede het parlement te informeren over
elke ambtelijke werkgroep die wordt ingesteld. De stelling in de vraag dat
de strategiegroep «als taak had het voorbereiden van een communicatieplan
voor de naderende oorlog» is niet correct. Wel was destijds duidelijk,
en dat is ook uitgebreid met het parlement besproken, dat de spanning internationaal
aan het oplopen was en dat de mogelijkheid van een militair conflict niet
kon worden uitgesloten. Daarop nam de regering gepaste maatregelen.Voor zover de ambtelijke adviezen van genoemde strategiegroep aanleiding
waren voor besluitvorming door de Ministeriële Stuurgroep waarvan het
noodzakelijk was ter zake het parlement te informeren, is dat gebeurd.Zie verder de betreffende passages in de antwoorden op de vragen C3 t/m
C6.12Heeft de Nederlandse regering zich, gezien het feit
dat zij diverse malen heeft aangegeven van mening te zijn dat Irak massavernietigingswapens
in haar bezit had, ooit onderzoek ingesteld naar de vraag hoe het kon gebeuren
dat zij foutief bleek te zijn geïnformeerd? Zo ja, wat is daaruit gekomen?
Zo niet, waarom niet?Voor de Nederlandse regering heeft de weigerachtigheid van de regering
van Saddam Hoessein om resoluties van de VNVR onverkort en volledig uit te
voeren, immer centraal gestaan bij de afweging politieke steun te verlenen
aan de militaire inval in Irak. Het was aan Saddam Hoessein aan te tonen dat
hij deze wapens niet in zijn bezit had, c.q. had ontmanteld. Tot die tijd
moest er, gezien de gebeurtenissen uit het verleden, veiligheidshalve van
uitgegaan worden dat er nog steeds een potentiële dreiging bestond. Leidend
voor de Nederlandse regering waren hierin de rapportages aan de Veiligheidsraad
van UNMOVIC en het IAEA, waarin door een gebrek aan medewerking van de kant
van Saddam Hoessein niet onomstotelijk kon worden vastgesteld dat Irak niet
over massavernietigingswapens beschikte. Daardoor konden alle signalen dat
Irak nog over massavernietigingswapens zou (kunnen) beschikken destijds niet
worden ontkracht.Zie ook het antwoord op vraag C1.13Is de regering het met de fractie eens dat het uitoefenen
van een parlementair grondrecht principieel niet mag worden ingeperkt door
de macht van het orgaan dat het parlement controleert namelijk de regering?Ja. Zie hiervoor hetgeen besproken is door de regering en de Tweede Kamer
tijdens het debat over Irak op 4 april 2007.114Wil het overbodig verklaren van de regering een parlementair
onderzoek te doen naar Irak feitelijk betekenen dat hieruit geen lessen zijn
te trekken en de regering het in een volgende situatie precies zoals toen
zou doen?Neen. Een parlementair onderzoek is niet de enige manier om lessen te
kunnen trekken. De regering bepaalt per geval haar standpunt.[N.B.: er is géén vraag 15]3. Het besluitvormingsproces binnen de Nederlandse
regeringDe argumentatie van de Nederlandse regeringEr lijkt een verschuiving te hebben plaatsgevonden in de argumentatie
van de Nederlandse omtrent de redenen voor het verlenen van politieke steun
aan de oorlog in Irak. In september 2002 lag (bij monde van minister De Hoop
Scheffer): «De legitimatie voor optreden van de internationale gemeenschap
... nagelvast in de kwestie van de massavernietigingswapens.»Tijdens het Kamerdebat van 18 maart 2003 wordt duidelijk dat volgens
de regering ook zonder resolutie 1441 er een mandaat ligt voor de oorlog tegen
Irak. Tegelijkertijd stelt de minister-president: «Er komt nog iets
bij. Er zijn op dit moment terroristische groeperingen actief die er niet
voor terugdeinzen dodelijke wapens in te zetten, met als enig doel het maken
van zoveel mogelijk slachtoffers. Van een aantal van deze terroristen is bekend
dat zij hebben geprobeerd massavernietigingswapens te verwerven. Ofschoon
ik niet wil beweren dat er een directe link is tussen Bagdad en bijvoorbeeld
AL-Quada, acht ik het regime van Saddam evenmin betrouwbaar genoeg om te durven
garanderen dat toekomstige samenwerking niet zal plaatsvinden. Wij zouden
het onszelf nooit vergeven als dit horrorscenario werkelijkheid zou worden.
Militair ingrijpen is door het kabinet steeds gezien als de ultieme remedie:
het instrument dat gebruikt moet worden als alternatieven niet meer voorhanden
zijn. Helaas lijkt dat moment nu aangebroken»In augustus 2003 geeft de regering blijk van een bijgestelde visie, bij
monde van een brief van het Ministerie van Algemene Zaken: «Niet het
bewijs van de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak, maar de wederom
gebleken onwil van het regime van Saddam Hussein om de laatste kans aan te
grijpen die met V-Raad Resolutie 1441 werd geboden om door actieve medewerking
aan de wapeninspecties opheldering te verschaffen aan de wereldgemeenschap
met betrekking tot gegronde vragen over de Irakese massavernietigingswapen,
heeft voor de Nederlandse regering de doorslag gegeven».16, 17 en 18Kan de regering aangeven welke precieze feiten en omstandigheden
zich hebben voorgedaan waardoor er een verschuiving in het kabinetsstandpunt
voor steun aan de aanval in Irak heeft plaatsgevonden?Kan de regering aangeven of ontwikkelingen in Duitsland,
Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten hebben voorgedaan waardoor een
verschuiving in grondslag zich ook heeft voorgedaan?Zo ja, welke ontwikkelingen waren dit? Waren er contacten
met de genoemde regeringen dan wel relevante organen van die regeringen (zoals
inlichtingendiensten) hierover?Voor de Nederlandse regering heeft de weigerachtigheid van de regering
van Saddam Hoessein om resoluties van de VNVR onverkort en volledig uit te
voeren, immer voorop gestaan bij de afweging politieke steun te verlenen aan
de militaire inval in Irak. Van een verschuiving van het regeringsstandpunt
is geen sprake geweest.Over de Nederlandse zienswijze en de opvattingen die leefden in andere
landen zijn in de loop van 2002 en 2003 veel politieke en diplomatieke contacten
geweest, alsmede contacten tussen inlichtingendiensten.Zie ook het antwoord op vraag C1.De rol van de VN-resoluties in de beleidsafwegingIn onze zienswijze gebruikt het kabinet ter juridische onderbouwing voor
de oorlog in Irak meerdere V-Raad resoluties (te weten de resoluties 678,
687 en 1441) om tot een mandaat te komen. In een internationale vergelijking
is dit een omstreden standpunt. Volgens veel landen, waaronder bondgenoten
als Duitsland en Frankrijk, boden deze resoluties – ook in combinatie –
geen voldoende mandaat. Het Britse standpunt, verwoord door Lord Goldsmith
(de toenmalige hoogste juridische overheidsbeambte, de attorney-general) gaf
in januari 2003 aan dat op basis van alléén resolutie 1441 Irak
niet binnengevallen kan worden, daar het geen juridische grondslag daarvoor
biedt. Doch op 15 maart 2003 (5 dagen voor het begin van de oorlog) geeft
Lord Goldsmith aan dat er wél een juridische grondslag is, mits resolutie
1441 gecombineerd wordt met de eerdere V-Raad resoluties die dienden voor
een andere context, andere tijd, en andere doeleinden.19Wanneer is de Nederlandse regering tot haar conclusie
gekomen dat de huidige resoluties een voldoende volkenrechtelijk mandaat gaven?
Is er hierover contact geweest met Lord Goldsmith? Zo ja, kan de Kamer inzage
krijgen in deze communicatie?Na het gedwongen terugtrekken van de VN-inspectieteams eind 1998, heeft
de Nederlandse regering het standpunt ingenomen dat de militaire sancties
die daarop volgden – in de vorm luchtaanvallen genaamd operatie Desert
Fox – werden gelegitimeerd door het geheel aan resoluties van de VNVR
vanaf 19911. Na 1998 heeft de VNVR nog enkele
resoluties aangenomen die het streven van de internationale gemeenschap te
komen tot ontwapening van Irak verder versterkten en nader legitimeerden (1284
en 1441).Dit betekent dat de regering al ten tijde van operatie Desert Fox in 1998,
het standpunt had ingenomen dat resoluties 678 en 687 tezamen een voldoende
rechtsbasis boden voor het gebruik van geweld tegen Irak bij niet naleving
van de in 1991 overeengekomen bestandsvoorwaarden. Daarvoor bestond toen ook
een breed draagvlak in de Tweede Kamer. Door de aanname van resolutie 1441
was hier niets aan veranderd; deze resolutie stelt immers in paragraaf 1
vast dat «Iraq has been and remains in material breach of its obligations
under relevant resolutions, including resolution 687 (1991)». Het standpunt
van de regering dat een nieuwe resolutie daarom juridisch niet noodzakelijk
was, is herhaaldelijk aan het parlement meegedeeld. Hierover is geen contact
geweest met Lord Goldsmith.20In de aanloop naar de oorlog tegen Irak heeft de Nederlandse
regering altijd aangegeven een nieuwe resolutie tegen Irak gewenst te achten.
Wat zegt dit over de robuustheid van de resoluties die op dat
moment op tafel lagen?Ter beoordeling van de robuustheid van de bestaande resoluties dienen
deze in onderlinge samenhang te worden bezien. Veiligheidsraadresolutie 678
machtigt tot het gebruik van alle noodzakelijke middelen, inclusief geweld.
Resolutie 687 bevestigt resolutie 678 en legt Irak additionele verplichtingen
op. In de preambule van resolutie 1441 wordt opnieuw verwezen naar resoluties
678 en 687. Dit betekent dat de machtiging tot het gebruik van geweld voor
het afdwingen van het naleven door Irak van relevante resoluties al bestond
en dat derhalve de bestaande resoluties als voldoende «robuust»
konden worden beoordeeld. De regering achtte een nieuwe resolutie politiek
wenselijk, maar juridisch niet noodzakelijk.Zie ook het antwoord op de vragen C10 t/m C14.21Welke concrete initiatieven heeft de Nederlandse regering
genomen om een nieuwe resolutie aangenomen te krijgen?Nederland maakte destijds geen deel uit van de Veiligheidsraad. De regering
heeft altijd gehoopt en, waar mogelijk, eraan bijgedragen dat de Veiligheidsraad
overeenstemming zou bereiken over een nieuwe resolutie.1 Nederland was niet direct betrokken bij het overleg zoals dat plaatsvond
binnen de VN Veiligheidsraad over een mogelijke nieuwe resolutie. Wel informeerden,
zoals te doen gebruikelijk, de lidstaten die lid waren van de Veiligheidsraad,
conform artikel 19 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, de andere
leden ter zake (het gaat hier naast de permanente leden Frankrijk en het Verenigd
Koninkrijk om Ierland). In dit kader en in bilaterale contacten heeft de regering
zich tot het laatste moment ingezet voor een nieuwe resolutie om de eenheid
van de internationale gemeenschap trachten te bereiken.2De rol van departementale adviezen met betrekking tot
het volkenrechtelijk mandaat in de beleidsafwegingTijdens het Eerste Kamerdebat van juli 2007 over het adequaat volkenrechtelijk
mandaat kwam impliciet naar voren dat er binnen het Ministerie meerdere, met
elkaar strijdige, notities waren opgesteld met betrekking tot de juridische
grondslag van de Nederlandse steun aan de Amerikaans-Britse inval in Irak.22 en 23Op basis van welke criteria heeft het kabinet besloten
om het juridische advies te volgen dat steun geeft aan het idee dat er een
adequaat volkenrechtelijk mandaat is? Van wie was dit advies afkomstig? Welke
juridische en/of politieke afwegingen speelden bij deze beslissing een rol?
Was het standpunt van de Verenigde Staten met betrekking tot het volkenrechtelijke
mandaat van invloed op de beslissing van de regering?Kan de regering aangeven wat de kernpunten waren uit
de verschillende adviezen die de regering ter beschikking had én op
welke punten die van elkaar verschilden? Heeft de regering ook volkenrechtelijk
advies gevraagd van niet-departementale en/of externe adviseurs? Zo ja van
wie en hoe luidden deze adviezen? Zo nee, waarom niet?Voor de beantwoording van de vraag over openbaarmaking van ambtelijke
adviezen wordt terugverwezen naar de betreffende passage in het antwoord op
de vragen C3 t/m C6. Voor de beantwoording over de juridische grondslag wordt
verwezen naar de betreffende passage uit het antwoord op vraag C3 t/m C6 en
het antwoord op de vragen C10 t/m C14.24 en 25Hebben de verantwoordelijk ministers de verschillende
zienswijzen voorgelegd aan de overige leden van het kabinet? Zo ja, wanneer?
Wat was de reactie van de overige kabinetsleden? Zo nee, waarom niet?Kan de Eerste Kamer inzicht krijgen in de stukken die
het kabinet ten aanzien van het volkenrechtelijk mandaat hebben gepasseerd?De voorbereiding van de besluitvorming inzake Irak is indertijd door de
meest betrokken ministers geschied. Waar nodig en gepast heeft besluitvorming
in de voltallige ministerraad plaatsgevonden. De regering is van mening dat
de beraadslagingen in de ministerraad geheim dienen te zijn. De reden voor
de geheimhouding van hetgeen in de raad aan de orde komt, vindt zijn basis
in de eenheid van het regeringsbeleid en de collegiale verantwoordelijkheid
van de leden van de ministerraad. Het bekend worden van individuele standpunten
van bewindspersonen in de ministerraad zou aan die eenheid afbreuk doen. Dit
is temeer van belang omdat moet worden voorkomen dat bewindspersonen in de
raad niet vrijuit zouden spreken omdat zij twijfelen aan de volledige vertrouwelijkheid
van het beraad.Voor wat betreft het overleggen van ambtelijke adviezen wordt terugverwezen
naar de betreffende passage in het antwoord op de vragen C3 t/m C6.26 en 27Klopt het citaat uit het NRC-artikel van Joost Oranje
van 12 juni 2004 dat de Directeur Juridische Zaken van het Ministerie
van Defensie dat (slechts) «een mandaterende resolutie als een grondslag
zou kunnen dienen voor een rechtmatige aanval op Irak«? Zo ja, wat is
er met deze conclusie gedaan?Kloppen de overige citaten van Joost Oranje?Voor wat betreft het overleggen van ambtelijke adviezen wordt terugverwezen
naar de betreffende passage in het antwoord op de vragen C3 t/m C6.28 en 29Kan de regering aangeven waarom de PV, in het faxbericht
van 25-02-03 alleen scenario’s schetst die de Nederlandse steun behelzen,
en geen scenario’s schetst met een andere uitkomst?Heeft de regering opdracht gegeven om alleen scenario’s
te schetsen waarbij van een inval sprake is?De regering gaat er van uit dat verwezen wordt naar een vertrouwelijk
bericht van de Permanente Vertegenwoordiging bij de VN d.d. 25 februari
2003 aan het ministerie van Buitenlandse Zaken dat ten onrechte naar buiten
is gekomen. Zoals besproken in het debat hierover met de Tweede Kamer, wordt
in het bericht niet meer dan een schets gegeven van de mogelijke scenario’s
die denkbaar zijn, zonder dat daarbij reeds een keuze wordt gemaakt voor steunverlening.
Uit het bericht blijkt duidelijk dat er nog geen besluit ten aanzien van politieke
en/of militaire steunverlening was genomen.1
Bovengenoemd bericht moet dan ook gezien worden alséén van de
adviezen die de regering ontving ter nadere bepaling van haar standpunt. Dit
is ook in deze zin besproken tijdens het debat van 4 april 2007 in de
Tweede Kamer.2De rol van de inlichtingendienstenMet terugwerkende kracht kan gesteld worden dat de verschillende nationale
inlichtingendiensten over verkeerde informatie beschikten met betrekking
tot de dreiging die er vanuit Irak uitging. Irak bleek, in tegenstelling tot
er wat er wijd en zijd vermoed werd, niet over massavernietigingswapens te
beschikken.30Welke rol hebben de inlichtingen van Nederlandse inlichtingdiensten
gespeeld in de beleidsafweging de oorlog tegen Irak politiek te steunen?Zoals is gesteld in het antwoord op de vragen E3 tot en met E5, moet worden
benadrukt dat de regering zich destijds in zijn uiteindelijke oordeelsvorming
vooral heeft laten leiden door de openbare rapportages van UNMOVIC, UNSCOM
en het IAEA. In dat verband speelde het zogenoemde clusterdocument van UNMOVIC
van 6 maart 2003, waarin 128 onbeantwoorde vragen stonden opgesomd, een
belangrijke rol. Niet het bewijs van de aanwezigheid van massavernietigingswapens
in Irak, maar de wederom gebleken onwil van het Irakese regime om actief mee
te werken aan de VN-wapeninspecties gaf voor de regering de doorslag.31 en 32Is er gebruik gemaakt van adviezen van andere veiligheidsdiensten
dan van landen de coalitie van de welwillende vormden? Zo ja, om welke landen
gaat het en over welke onderwerpen? Is er in dit kader contact geweest met
de Duitse inlichtingendiensten? Speelde de bron «Curveball» daar
een rol?Op welke onderdelen weken de Nederlandse inlichtingen
af van Amerikaanse en Britse zusterdiensten als het gaat om de hardheid van
de aanwezigheid van massavernietigingswapens; aard en omvang daarvan; aannemelijkheid
van de dreiging dat Irak deze vermeende wapens zou gebruiken?Over deze aspecten heeft de regering verantwoording afgelegd in de CIVD.133Heeft de regering achteraf een vergelijking gemaakt
van de betrouwbaarheid en de kwaliteit van de adviezen van de verschillende
betrokken inlichtingendiensten van onder andere Nederland, de Verenigde Staten,
het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, Australië, Israel?Ja.34Hoe beoordeelt de regering met het inzicht van nu de
betrouwbaarheid van de informatie van de inlichtingendienst?De regering is van oordeel dat de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten
naar behoren hebben gefunctioneerd. Het mede op hun informatie gestoelde oordeel
uit 2003 dat het regime van Saddam Hoessein onvoldoende meewerkte aan de VN-inspecties,
is onomstreden.De beleidsevaluatieOnze fracties willen – mede gezien de internationale context en
afhankelijkheden – meer inzicht in de wijze waarop de besluitvorming
binnen de Nederlandse regering en vervolgens in het parlement heeft plaatsgevonden
en welke informatie (zowel feitelijk en bewezen als vermeende en gesuggereerde)
daaraan ten grondslag ligt.35 en 36Heeft de Nederlandse regering het beleidsproces rond
het verlenen van politieke steun aan de oorlog in Irak geëvalueerd? Zo
ja, wat waren de belangrijkste bevindingen? Zo nee, waarom niet?Is de regering van mening dat er in het beleidsproces
fouten zijn gemaakt? Zo ja, welke? En door middel van welke concrete maatregelen
kunnen deze fouten in de toekomst voorkomen worden?De belangrijkste stappen in het beleidsproces in dit verband zijn uitgebreid
met het parlement besproken en geëvalueerd. Voor wat betreft de Tweede
Kamer zij kortheidshalve verwezen naar de Handelingen op dit punt, o.a. de
nummerreeks 23 432. In die debatten is de besluitvorming ruimschoots
tegen het licht gehouden, met inbegrip van eventuele «fouten».37Hoe beoordeelt de Nederlandse regering de parlementaire
onderzoeken die in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten zijn gehouden?
Welke nieuwe inzichten hebben deze naar de mening van de regering verschaft
voor de Nederlandse situatie?Het verlenen van politieke steun kan niet op gelijke wijze worden beoordeeld
als het initiatief nemen tot een militaire inval of hieraan een militaire
bijdrage leveren. Een vergelijking van de Nederlandse situatie met die in
het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten is om die reden lastig te maken.
Voor Nederland stond centraal dat Saddam Hoessein onvoldoende meewerkte aan
de uitvoering van de VNVR-resoluties. Bovendien maakt iedere regering een
eigen, zelfstandige afweging.In het Verenigd Koninkrijk zijn de volgende vier deelonderzoeken gedaan
gerelateerd aan de oorlog in Irak:• het onderzoek van de Foreign Affairs Select Committee van de Britse
Tweede Kamer (2003). De commissie concludeerde dat de overheid wist dat de
inlichtingeninformatie gebruikt door de veiligheidsdiensten was «aangedikt»,
maar dat politieke besluitvormers niet de hand hebben gehad in het (vermeende) «aandikken»
van het dossier;• het onderzoek van de Parliamentary Intelligence and Security Committee
van de Britse Tweede Kamer (2003). Deze commissie concludeerde dat het dossier
op basis waarvan het besluit was genomen ongebalanceerd was maar dat de overheid
geen blaam trof in het aandikken van het dossier;• het door de overheid geïnstigeerde onderzoek naar de dood
van de wapenspecialist Dr. David Kelly (de Hutton inquiry) (2004). Dit onderzoek
stelde wederom vast dat de overheid het dossier niet had «aangedikt»,
maar veroordeelde de redactionele praktijken van de BBC;• het door de overheid geïnstigeerde onderzoek naar kwaliteit
van de inlichtingen op basis waarvan besluitvorming had plaatsgevonden (de
Butler inquiry) (2004). Dit onderzoek concludeerde dat de kwaliteit van de
inlichtingen onvoldoende was. MI6 steunde voor haar informatie te veel op
de rapporten van derden over massavernietigingswapens zonder zelf grondig
de daarin vermelde bronnen te verifiëren. Het onderzoek concludeerde
echter ook dat er geen sprake was van moedwillige verdraaiing van feiten door
of verwijtbare onzorgvuldigheid van betrokkenen en dat Saddam Hoessein wel
degelijk de strategische intentie had massavernietigingswapens te verwerven.In de Verenigde Staten is een groot aantal onderzoeken gedaan over de
wijze waarop in de VS is omgegaan met inlichtingen rond Irak. Het begrip parlementair
onderzoek wordt in de VS restrictief gebruikt: dit zijn alleen de onderzoeken
die door of in opdracht van een Commissie van Huis of Senaat
zijn uitgevoerd. Daarnaast zijn na de inval in Irak rapporten geschreven op
verzoek van senatoren en/of leden van het huis.De belangrijkste onderzoeken zijn uitgevoerd door het Select Committee
on Intelligence van de Senaat. Het gaat hierbij om de volgende zes rapporten,
gepubliceerd tussen 7 juli 2004 en 5 juni 2008:• Op 7 juli 2004: Report on the US intelligence community’s
prewar intelligence assessment on Irak d.d. 7 juli 2004, 521 blz., phase
I van het onderzoek.• In September 2006: publicatie van de twee eerste secties van phase
II van het onderzoek: 1. The use by the intelligence committee of information
provided by the Iraqi National Congress en 2. Postwar findings about Iraq’s
WMD programs and links to terrorism and how they compare with prewar assessments.• Mei 2009: derde sectie van phase II: Prewar intelligence assessments
about postwar Iraq.• 5 juni 2008: laatste twee secties van phase II: Misstatements
on prewar Iraq intelligence en 2. Inappropriate activities by Pentagon Policy
Office.Daarnaast zijn onder meer de volgende rapporten gepubliceerd:• The Commission on the Intelligence Capabilities of the United States
Regarding Weapons of Mass Destruction, ook bekend als het «Silberman
report», van Lawrence Silberman en Charles Tobb, d.d. 31 december
2005. Uitgevoerd door een groep senatoren op verzoek van president Bush, 618
blz.• Irak Survey Group report, ook bekend als het Duelfer report, van
de Irak Survey Group onder leiding van David Kay, d.d. 30 september 2004.Deze groep concludeerde dat het onwaarschijnlijk was dat Saddam Hoessein
over voorraden MVW beschikte, maar ook dat Saddam Hoessein meerdere malen
VN-resoluties schond, de intentie tot het vervaardigen van MVW bleef bestaan
en over de daarvoor benodigde intellectuele capaciteit beschikte. Bij dit
onderzoek waren ook veel Britten betrokken.• The Iraq Study Group Report: The Way Forward – A New Approach
van James Baker en Lee Hamilton, September 2006.• Rapport van de Pentagon Inspector General, begin 2007.De onderzoeken hebben nieuwe feiten, omstandigheden en informatie naar
buiten gebracht die ten tijde van de besluitvorming niet bekend waren. Tegelijkertijd
stelt de regering vast dat de onderzoeken geen nieuw licht hebben geworpen
op het centrale argument van de regering indertijd politieke steun te verlenen:
Saddam Hoessein werkte onvoldoende mee aan uitvoering van de VR-resoluties.38Is een «adequaat volkenrechtelijk mandaat»,
zoals staat vermeld in het huidige regeerakkoord, vereist bij de uitzending
van Nederlandse militairen? Geldt dit ook voor politieke steun aan militaire
acties? Indien niet, aan wat voor situaties moeten wij denken waarin wel politieke
steun kan worden verleend zonder volkenrechtelijk mandaat?Deelt de regering de opvatting van Pieter Kooijmans,
oud hoogleraar Volkenrecht en Minister van Staat, dat de formulering rond
het volkenrechtelijk mandaat eerder mystificerend werkt dan verhelderend als
deze redenering niet opgaat voor politieke steun aan militaire missies die
geen adequaat volkenrechtelijke mandaat kennen?In de notitie «Rechtsgrondslag en mandaat van missies met deelname
van Nederlandse militaire eenheden», op 22 juni 2007 toegezonden
aan de Voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer is aangegeven dat steeds een adequaat volkenrechtelijk mandaat is vereist bij de uitzending
van Nederlandse militairen. De regering deelt de opvatting van prof. Kooijmans
dat een volkenrechtelijke rechtsgrondslag eveneens is vereist bij politieke
steunverlening aan militaire operaties door andere landen. Om die reden is
dit opgenomen in genoemde notitie.XNoot1Kamerstukken I 2007–2008, 31 200 V, letter F.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 94, alsmede
het verslag van het debat van 18 maart 2003, TK Handelingen 50–3275
e.v.XNoot1Zie onder meer Tweede Kamer, Handelingen, 5 september 2002, pp. 95–5665/95–5668
en Tweede Kamer, 2001–2002, 23 432, nr. 56. Zie ook Tweede
Kamer, 2002–2003, 23 432, nr. 62 (brief van de minister van
Buitenlandse Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
d.d. 31 oktober 2002) Zie voorts Tweede Kamer, 2002–2003, 23 432,
nr. 66, p. 5, alsmede Tweede Kamer, Handelingen, 30 januari
2003, p. 38–2835.XNoot1Tweede Kamer, 2002–2003, 23 432, nr. 94, p. 2.XNoot2Tweede Kamer, Handelingen, 18 maart 2003, pp. 50-3275/50-3276 en
pp. 50-3297/50-3298.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 29 622, nr. 2.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 29 622, nr. 3.XNoot1Eerste Kamer, Handelingen 2003–2004, Algemene Politieke Beschouwingen,
nr. 3, pp. 94–163, 21 oktober 2003, p. 147.XNoot2VN Doc. A/59/565.XNoot3VN Doc. A/59/2005.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 77, pp.1–2,
12 februari 2003, p. 2.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 93,
17 maart 2003, p. 1.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 94,
pp. 1–8, 18 maart 2003.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 23 432, nr. 56,
pp. 1–3, 4 september 2002, p. 1.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 1999–2000, 26 949, nr. 98,
pp. 6348–6379, 6 september 2000, p. 6354.XNoot3Tweede Kamer, Handelingen 2001–2002, nr. 95, pag. 5648–5671,
5 september 2002, p. 5665.XNoot4Tweede Kamer, vergaderjaar 1999–2000, 26 949, nr. 98,
pp. 6348–6379, 6 september 2000, p. 6349.XNoot5Tweede Kamer, Handelingen 2001–2002, nr. 95, p. 5648–5671,
5 september 2002, p. 5665.XNoot1Vol. 97, 2003, pp. 557–563.XNoot2Tweede Kamer, Aanhangsel van de Handelingen 2004–2005, pp. 3861–3862.XNoot1Tweede Kamer, Aanhangsel van de Handelingen 2004–2005, kenmerk 2030421580,
ingezonden op 20 september 2004.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 1998–1999, 21 664, nr. 102,
pp. 1–2, 17 december 1998, p. 2.XNoot3Tweede Kamer vergaderjaar 1998–1999, nr. 61, 24 maart 1999,
p. 3793.XNoot1www.un.org.XNoot1NAVO/DPC-besluit van 16 februari 2003, SG(2003)0181.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, pp. 1–5,
18 februari 2003, nr. 85.XNoot3Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 43, pp. 2992–3038,
12 februari 2003, p. 3028.XNoot4Tweede Kamer, Handelingen 2001–2002, nr. 95, pp. 5648–5671,
5 september 2002, pp. 5663 en 5664.XNoot5Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 43, p. 2992–3038,
12 februari 2003, p. 3037.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 50, pp. 3275–3313,
18 maart 2003, pp. 3302–3303.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 23 432, nr. 56,
pp. 1–3, 4 september 2002, p. 1.XNoot3Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 43, p. 2992–3038,
12 februari 2003, p. 3019 en p. 3020.XNoot4Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 43, p. 2992–3038,
12 februari 2003, p. 3013.XNoot5Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 43, p. 2992–3038,
12 februari 2003, p. 3037.XNoot6Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 23 432, nr. 56, pp. 1–3,
4 september 2002, p. 2.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 50, pp. 3275–3313,
18 maart 2003, pp. 3302–3303.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 74, 6 februari
2003, p.6. Zie ook de brieven van de ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie
d.d. 21 november en 6 november 2002, Tweede Kamer, vergaderjaar
2002–2003, 23 432, nr. 64 en 65.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 101,
pp. 1–3, 24 maart 2003.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 85,
pp. 1–5, 18 februari 2003, p. 5.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 85, pp. 1–5,
18 februari 2003, p. 5.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 92, pp. 1–4,
11 maart 2003, p. 4.XNoot4Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 85, pp. 1–5,
18 februari 2003, p. 5 en Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003,
23 432, nr. 92, pp. 1–4, 11 maart 2003, p. 4.XNoot5Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 46, pp. 3085–3120,
19 februari 2003, p. 3110.XNoot644 Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 92,
pp. 1–4, 11 maart 2003, p. 4.XNoot7Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 46, pp. 3085–3120,
19 februari 2003, p. 3102.XNoot8Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 94,
pp. 1–8, 18 maart 2003.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2003–2004, 23 432, nr. 166,
pp. 1–3, 21 juni 2002.XNoot2BBC news, 3 april 2004.XNoot1Tweede Kamer, 23 432, nr. 86, pp. 4993–5029, 28 augustus
2003.XNoot2Tweede Kamer, Handelingen 2003–2004, 23 432, nr. 166,
pp. 1–3, 21 juni 2004.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 124, pp.
1–4, 22 augustus 2003.XNoot4Tweede Kamer, Handelingen 2003–2004, 23 432, nr. 90, pp.
5804–5820, 30 juni 2004.XNoot5Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, 23 432, nr. 86, pp.
4993–5029, 28 augustus 2003.XNoot6Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 23 432, nr. 129,
pp. 1–11, 1 oktober 2003.XNoot7Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 23 432, nr. 139,
pp. 1–7, 29 december 2003.XNoot8Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 23 432, nr. 129,
pp. 1–11, 21 oktober 2003.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 43, pp. 12 februari
2003, p. 3019 en p. 3020.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 69,
pp 1–4, 30 januari 2003.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 74,
pp. 1–7, 6 februari 2003, p. 5.XNoot1Jaarverslag MIVD 2002, p. 28.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 124, pp.
1–4, 22 augustus 2003.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 23 432, nr. 129,
pp. 1–11, 21 oktober 2003.XNoot4Tweede Kamer, Handelingen 2003–2004, 23 432, nr. 166, pp. 1–3,
21 juni 2004.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 23 432, nr. 56, pp. 1–3,
4 september 2002, p. 2.XNoot2Tweede Kamer, Handelingen 2001–2002, nr. 95, pp. 5648–5671,
5 september 2002, p. 5666.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 23 432, nr. 56, pp. 1–3,
4 september 2002, p. 2.XNoot4Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 23 432, nr. 56, pp. 1–3,
4 september 2002, p. 2.XNoot5Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 76,
10 februari 2003, p. 3.XNoot6Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 76, p. 3.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 43, pp. 2992–3038,
12 februari 2003, p. 3019.XNoot2Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 50, 18 maart
2003, p. 3308 en p. 3313.XNoot3Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 50, pp. 3316–3327,
18 maart 2003, p. 3327.XNoot4Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 50, pp. 3275–3313,
18 maart 2003, p. 3308.XNoot5Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 46, 19 februari
2003, p. 3110.XNoot6Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 46, 19 februari
2003, p. 3111.XNoot7Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 61, p. 7.XNoot8Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 76, p. 4.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 103, p. 3.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 107,
15 april 2003.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 117,
pp. 1–36, 18 juni 2003, p. 4.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 29 521, nr. 20.XNoot2Tweede Kamer, Aanhangsel van de Handelingen 2005–2006, nr. 1811,
pp. 3857–3858, 7 juli 2006.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 362, nr. 2.XNoot1Zie de website: http://www.kabinetsformatie20062007.nl/Actueel/Pers_en_nieuwsberichten/2003/maart/Onderhandelaars_eens_over_de_oorlog_in_Irak.XNoot2Interview of the President by Sir Trevor McDonald of Britain’s ITV
Television Network, 4 april 2002.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 1999–2000, 26 949, nr. 5, 11 april
2000, p. 4.XNoot2Verslag interpellatie Van Bommel, Handelingen, 27 feb 2008, p. 56-4000.XNoot1Zie The very secret service; The Guardian 21 nov 2003, www.guardian.co.uk/
politics/ 2003/nov/21/davidkelly.media/print.XNoot2Zie Bob Woodward State of Denial. Bush at War, part III, p. 106.XNoot3Tweede Kamer, Handelingen 2001–2002, nr. 95, pp. 5648–5671,
5 september 2002, pp. 5664–5668.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2001–2002, nr. 95, pp. 5648–5671,
5 september 2002, p. 5665 en p. 5667.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 23 432, nr. 56,
4 september 2002, p. 2.XNoot3Zie Trouw 9 april 2005.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2006–2007, nr. 57, p. 3251.XNoot1Tweede Kamer, brief van 17 december 1998.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2001–2002, nr. 95, pp. 5648–5671,
5 september 2002, p. 5664 en Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003,
nr. 46, pp. 3085–3120, 19 februari 2003, p. 3101 en p. 3108.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 23 432, nr. 62, 31 oktober
2002.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 23 432, nr. 221,
pp. 1–5, 2 april 2007.XNoot2Tweede Kamer, nr. 57, pp. 57-3234, 4 april 2007, Kabinetsstandpunt
Irak.XNoot1Tweede Kamer, Handelingen 2002–2003, nr. 43, 19-02-2003, pp.
2992–3038, 12 februari 2003, p. 3028, Tweede Kamer, Handelingen
2003–2004, 23 432, nr. 166, 24 juni 2002 (voorbereiding
van het kabinetsbesluit inzake Irak) en Tweede Kamer, Handelingen 2003–2004,
23 432, nr. 90, pp. 5804–5820, 30 juni 2004. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20082009-31700-V-D.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl