Milieuraad; Verslag van een Algemeen Overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 21501-08, nr. 291

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

21-11-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

21501-08 nr. 291

18-11-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVoorzitter: Koopmans Griffier: LemaierVragen en opmerkingen uit de commissieVoorzitter: Van BochoveAntwoord van de ministerNadere gedachtewisselingToezeggingenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 21501-08Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 109 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
21 501-08Milieuraadnr. 291VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 18 november 2008De vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer1 heeft op 9 oktober 2008 overleg gevoerd met minister
Cramer van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer over:– de brief van de minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 3 juli 2008 over de discussie
over territoriale cohesie (22 112, nr. 661);– de brief van de minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 14 juli 2008 met de kabinetsreactie
op het advies Brussels lof van de VROM-raad (21 109, nr. 186);– de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 29 augustus 2008 met de stand van zaken inzake de implementatie
van EG-richtlijnen en EU-kaderbesluiten, tweede kwartaal 2008 (21 109,
nr. 185);– de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 3 september 2008 over de EMAS-verordening (22 112, nr. 693);– de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 3 september 2008 over de richtlijn inzake ecodesign (22 112,
nr. 690);– de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 3 september 2008 over de verordening Europees Ecolabel (22 112,
nr. 688);– de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 3 september 2008 over de mededeling inzake Actieplan duurzame
consumptie en productie en duurzaam industriebeleid (22 112, nr. 692);– de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 3 september 2008 over de mededeling inzake overheidsopdrachten
voor een beter milieu (duurzaam inkopen) (22 112, nr. 691);– de brief van de minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 9 september 2008 over de herziening
van de IPPC-richtlijn (22 112, nr. 699);– de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 10 september 2008 over de verordening inzake de ozonlaag afbrekende
stoffen (22 112, nr. 697);– de brief van de minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 10 september 2008 over de bereikte
akkoorden in tweede lezing onder Sloveense EU-voorzitterschap (1e helft 2008)
(21 501-20, nr. 397);– de brief van de minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 22 september 2008 met het Verslag
van de informele Milieu- en Energieraad, 3 en 5 juli 2008 (21 501-08,
nr. 285);– de brief van de minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 29 september 2008 bij de geannoteerde
agenda van de EU Milieuraad van 20 oktober aanstaande en voortgangsoverzicht
(21 501-08, nr. 286);– de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 10 september 2008 over de verordening betreffende handel in
zeehondenproducten (22 112, nr. 708);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 7 oktober 2008 over de grensmaatregelen tegen carbon leakage: reactie
op studie CPB-PBL (28 240 en 22 112, nr. 99).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk verslag
uit.Voorzitter: Koopmans Griffier: LemaierVragen en opmerkingen uit de commissieDe voorzitter: Aan de orde is wat wij kortheidshalve
de voorbereiding van de Milieuraad noemen, met tal van brieven. De spreektijd
is 8 minuten.De heer Samsom (PvdA): Voorzitter. Voor de
inbreng van mijn fractie zal ik de brievenlijst ernstig inkorten, want de
meeste brieven gaan over lopende zaken. Daarover willen wij geen heftig politiek
debat voeren, tenzij de minister er anders over denkt. Blijven over het onderwerp
illegaal hout en uiteraard alles wat te maken heeft met klimaat en energie.De inbreng van de PvdA-fractie met betrekking tot het houtdossier is te
zien als krachtige steun aan de minister om ervoor te zorgen dat eindelijk
wordt doorgepakt. Ik neem aan dat de minister straks zal zeggen dat zij het
met ons eens is et cetera. Dat wordt zo langzamerhand een onbevredigend spelletje
waarmee wij elkaar bevestigen in deze Kamer. Zolang er echter in Luxemburg,
Brussel of elders niet echt iets gebeurt, voel ik mij steeds ongemakkelijker.
Europa is het platform waarop wij echt kunnen doorpakken met het verbieden
van de import van allerlei houtsoorten, te beginnen met de illegale soorten,
maar misschien kunnen wij nog een stapje verder zetten. Dat moet nu eens gebeuren.
Van de minister zou ik willen weten welke strategie zij heeft om ervoor te
zorgen dat het een keer gebeurt. Ondertussen verdwijnen de oerwouden namelijk
in erg rap tempo. Dat laatste is ook slecht voor het klimaat, waarmee het
bruggetje naar het volgende onderwerp is gemaakt.De heer Vendrik (GroenLinks): De heer Samsom
spreekt woorden naar mijn hart. Zouden wij vandaag opnieuw het pleidooi bij
het kabinet kunnen neerleggen dat staatssecretaris Heemskerk dit gaat regelen
in WTO-verband? Daar is namelijk nog geen akkoord bereikt. Ik pleit ervoor
dat Europa met voorrang voor dit product, illegaal hout, fout hout, bij het
komende akkoord de ruimte krijgt om de import te verbieden.De heer Samsom (PvdA): Ik weet niet precies
wat de heer Vendrik voorstelt. Als zijn voorstel is om dit eerst in WTO-verband
te regelen en daarna te bekijken wat op Europees niveau nog mogelijk is, ben
ik het niet met hem eens, want dat gaat alleen maar langer duren.
Zijn laatste zin impliceerde echter dat wij het andersom doen: wij steken
de middelvinger op tegen de WTO, en in Europa trekken wij één
lijn om het verbod op illegaal hout uit te vaardigen. Tot nu toe is onze positie
dat dit gewoon kan, en die positie houden wij, tenzij de minister ons van
iets anders overtuigt. Even geen WTO of andere rariteiten en complicerende
factoren, is ons standpunt dus. Gezamenlijk kunnen de 27 landen van Europa,
die niet de minste importeurs van hout zijn, nu afspreken wat zij toelaten.
Allerlei landen zullen dan bij de WTO zoeken naar argumenten om het weer onderuit
te halen, maar dat zal ze niet lukken. Als staatssecretaris Heemskerk daarop
in WTO-verband de nadruk kan leggen, graag. Ook zonder dat kunnen wij echter
al door.Voorzitter. Voor het klimaat- en energiepakket staat geen eindbesluit
op de agenda, maar wat ons betreft wel een heel belangrijk politiek debat,
waarin definitief bepaalde richtingen kunnen worden ingeslagen. Wij moeten
er alles aan doen om ervoor te zorgen dat de goede richting wordt ingeslagen
en de verkeerde wordt afgesloten. De verkeerde richting is bijvoorbeeld een
voorstel van Frankrijk om allerlei uitzonderingsregels te introduceren voor
de veiling. Er tekent zich een zeer zorgelijke ontwikkeling af. Iedereen was
het met elkaar eens dat het uitgangspunt 100% veilen moest zijn en
dat wij daarna zouden bekijken wat er niet onder valt. Inmiddels valt er echter
zo veel niet onder dat het nauwelijks meer een uitgangspunt is te noemen dat
er voor 100% geveild wordt. Dat kan niet de tussenuitkomst, laat staan
de einduitkomst, van dit debat zijn. Het uitgangspunt is 100% veilen.
Er is één categorie waarvan wij begrijpen dat die kan worden
uitgesloten, maar dan onder twee randvoorwaarden: dat het tijdelijk is, tot
2020, en dat er geen internationaal akkoord is. Dat is de categorie van industrie
die ontegenzeggelijk blootstaat aan wereldwijde concurrentie. Die is heel
gemakkelijk af te bakenen: het gaat om aluminium, staal en basischemie. Elektriciteit
hoort er niet bij en al die andere dingen ook niet. Geen andere fratsen. Het
uitgangspunt is 100% veilen voor iedereen, en er zijn bepaalde industrieën
die daarvan tijdelijk kunnen worden uitgesloten, als in Kopenhagen geen akkoord
wordt gesloten. Ik hoor graag van de minister of zij ervan overtuigd is dat
die positie ongeschonden de eindstreep haalt. Ik ben daarvan namelijk niet
meer overtuigd als ik de voorstellen zie van bepaalde landen, en niet de minste.Wij discussiëren nog steeds met elkaar over de vraag wat wij zullen
doen met de veilingopbrengsten. Dat moet ook. In de ideale wereld zou het
zo kunnen zijn dat Brussel de veilingopbrengsten allemaal binnenhaalt en over
de Europese Gemeenschap uitspreidt, maar dat zien wij voorlopig niet gebeuren.
Het worden nationale aangelegenheden, en nationale regeringen zullen over
dat geld gaan. Het geld wordt dus niet door Brussel geoormerkt. Blijft over
de vraag of wij nationaal van tevoren zullen vastleggen wat wij met dat geld
gaan doen. Wat ons betreft kan dat, maar dan moeten wij in een later stadium
maar verder debatteren over de vraag wat het wordt. Sociaaldemocraten houden
niet zo van geoormerkte belastingopbrengsten eninkomsten, want dat verstoort
het mooie idee van de vergroening van belastingstelsels en dergelijke. Wij
zijn daarover dus niet op voorhand heel enthousiast, maar er is wel over te
discussiëren. Niet te discussiëren valt er over de vraag of Brussel
over dat geld gaat.De heer Vendrik (GroenLinks): Waarom eigenlijk
niet? Het UNDP, meen ik, heeft alle lidstaten opgeroepen om 0,2% van
het bnp te reserveren voor adaptatie. Waarom regelen wij dat dan niet meteen?
Wij nemen het bnp van Europa, laten er 0,2% op los en reserveren het
bijbehorende budget uit de veilingopbrengsten meteen voor klimaatadaptatie.
Waarom zou dat voorstel niet gesteund kunnen worden door de Nederlandse regering
en door de Partij van de Arbeid? De heer Samsom (PvdA): Dat voorstel impliceert
bijvoorbeeld dat de veiling vanuit een hoofdkantoor in Brussel gebeurt en
niet door nationale veilingorganisaties. Dat is al volstrekt onhaalbaar. Dan
weet je zeker dat niet vanaf 2012 geveild kan worden en kan het tot 2020
op zich laten wachten. Dit heeft te maken met de zeggenschap over geld van
landen in de Europese Unie. Wij slagen er niet eens in om gezamenlijk belastingafspraken
te maken. Wat dat betreft maak ik mij geen illusies. Ik vind het belangrijker
dat wij snel kunnen beginnen dan te wachten op de ideale situatie. Zo staat
de fractie van de Partij van de Arbeid erin. Wat ons betreft gaan wij op die
manier aan de slag.Voorzitter. Er staat een wat storend zinnetje in de geannoteerde agenda.
Er staat dat wij de Europese opstelling steunen die behelst: 20% reductie
en als er een internationaal akkoord is, gaan wij tot min 30%. Ik kan
mij voorstellen dat de minister dit doet, maar niet zonder dat zij eraan toevoegt
dat dit voor Nederland natuurlijk niet geldt. In Nederland, overigens niet
als enige land maar samen met een paar andere belangrijke landen, hebben wij
namelijk afgesproken dat wij sowieso tot min 30% gaan. Dat soort toegevoegde
zinnetjes kan misschien symbolisch lijken, maar ze zijn heel belangrijk om
Europa scherp te houden op weg naar de Kopenhagenonderhandelingen.Ik plaats twee opmerkingen over de CO2-afvang en -opslag. De
regering is tegen het opnemen van een minimumpercentage van zuiverheid in
de CO2-stroom. Dit klinkt als een technisch detail, maar het is
heel belangrijk. Wij onderschrijven dit van harte. Er zijn namelijk heel veel
technieken voor CO2-afvang en -opslag denkbaar die tot een andere
stroom leiden. Als bijvoorbeeld bij Hoogovens eens wordt overgegaan tot CO2-afvang en -opslag, zou er een enorme slag geslagen kunnen worden.
In de rookgassen daar zitten nog wel andere dingen dan CO2. De
zuiverheidseisen zouden zoiets kunnen blokkeren, terwijl ik zo’n ontwikkeling
niet zou willen blokkeren. Daarom steun ik van harte het standpunt dat geen
grenzen gesteld moeten worden aan de zuiverheid.De tweede opmerking betreft de financiering. Het kabinet wil dit Europees
financieren en het Europees Parlement is daar ook mee bezig. Het gaat om veel
geld. Dat is mooi. Wij moeten eraan trekken om dat naar Nederland te halen.
Het kan niet zo zijn dat wij lekker veel CO2 uitstoten en dat alle
demonstratieprojecten voor CO2-opslag in buurlanden komen te staan.
Naar mijn mening moet Nederland zelfs zo ver willen gaan om als land demonstratieprojecten
te steunen. Wat ons betreft is dat dus de volgorde: ja, wij trekken het Europese
geld de Nederlandse grens over – dat is altijd mooi meegenomen –
maar zelfs als dat niet lukt moet de Nederlandse regering kunnen zeggen dat
Nederland zelf die demonstratieprojecten gaat steunen. Nederland wil koploper
blijven op het gebied van CO2-opslag, omdat die techniek te belangrijk
is om te laten liggen.De heer Jansen (SP): Ik vind dit wel opmerkelijk
uit de mond van de heer Samsom. Als dit betekent dat wij meer geld uitgeven
aan R&D voor CO2-opslag dan bijvoorbeeld aan echte duurzame
energie, vindt de heer Samsom dat dan een redelijke verdeling voor de besteding
van overheidsmiddelen?De heer Samsom (PvdA): De heer Jansen trekt
het voorstel wel heel erg ruim. Wij geven op dit moment meer dan 1 mld. per
jaar uit aan duurzame energie. Zo ver dacht ik niet met die demonstratieprojecten
te gaan. Wat dat betreft kan de heer Jansen gerust zijn. Een aantal grote
bedrijven is nu aan het bekijken waar die demonstratieprojecten uitgevoerd
kunnen worden. Nederland heeft daarin «comparatieve voordelen»,
zoals dat zo mooi heet, met gasvelden en veel kennis op het gebied van gasinfrastructuur.
Die voordelen moeten wij uitbuiten en niet laten lopen. Wij hebben namelijk –
helaas, zeg ik erbij – ook enorme vestigingsvoordelen voor kolencentrales.
Ik wil dus niet terechtkomen in een situatie waarin wij wel veel
kolencentrales krijgen, omdat wij daarvoor zo aantrekkelijk zijn door de ligging
aan zee et cetera, maar niet die demonstratieprojecten. Dat zou «the
worst of both worlds» zijn, in mooi Nederlands. Dat wil ik voorkomen.De heer Jansen (SP): De heer Samsom maakt
zich er erg makkelijk van af door te doen alsof zo’n beetje het complete
SDE-budget gaat naar R&D en dat type projecten. Nee, het SDE-budget gaat
grotendeels naar «meters maken», bijvoorbeeld met windenergie.
Daarin zit ook wel een vorm van innovatie, maar het gaat voornamelijk om «meters
maken». Dit gaat puur om R&D, het opscharrelen van technieken. Als
je dat vergelijkt met bijvoorbeeld de investeringen in duurzaam, in zon, wind
en dergelijke technieken meer, gaat het om gigantisch veel geld. Vindt de
heer Samsom dat acceptabel?De heer Samsom (PvdA): Juist als het gaat
om research and development vind ik het een rol van de overheid om een aantal
technieken die nog niet rendabel zijn en dat ook in de heel nabije toekomst
helaas niet zullen worden, een duwtje in de rug te geven. Dat zou voor mij
een extra argument zijn om de CO2-opslag te steunen. Laten wij
ons geen illusies maken. Wij moeten zo veel mogelijk doen aan energiebesparing
en duurzame energie, maar dan nog blijft een vrij fors deel aan vieze energie
over. Die moet zo schoon mogelijk worden. Daarbij kunnen wij helpen en dat
moeten wij ook doen.De heer Jansen (SP): Wij willen ook dat er
meer geld gaat naar R&D. Alleen gaat op deze manier meer geld naar R&D
voor opslag van CO2 dan naar zon en wind. Dat vinden wij een slechte
zaak. Vindt de PvdA-fractie dat gewoon acceptabel?De heer Samsom (PvdA): Nee, dat zou een slechte
zaak zijn. De heer Jansen heeft echter ook bij andere gelegenheden de inbreng
van de PvdA-fractie gehoord. Daarin zetten wij hard in op meer geld, bijvoorbeeld
op Europees niveau, voor duurzame energie en de innovatieprogramma’s
daarvoor. De debatten over de innovatieagenda komen nog in de Kamer aan de
orde. Daarin zal de heer Jansen zien dat de balans goed in evenwicht blijft.Ik plaats nog één opmerking over de richtlijn inzake ecodesign.
Vanochtend hebben wij hierover eveneens gesproken in verband met de Energieraad.
Eindelijk is daaruit een aantal echte voorstellen voortgekomen. Daarover kunnen
wij zeggen: mooi, dat is binnen; dat is ook onze eerste houding. Als je er
echter heel goed naar kijkt, zie je dat een groot aantal kansen gemist is.
Er zijn kansen gemist om echt strenge normen te stellen binnen echt korte
termijnen, zodat wij echt snel meer energie zullen besparen. Wij hebben nog
een heleboel van die voorstellen te gaan. Ik reken erop dat de minister blijft
pleiten voor een scherpere inzet en dat zij niet te gemakkelijk de oren laat
hangen naar de belangen van de industrie, die altijd zal proberen om haar
eigen producten zo lang mogelijk te verkopen, zelfs als die veel energie verbruiken.De heer Vendrik (GroenLinks): Kan de heer
Samsom ons vertellen wat de positie is van de Partij van de Arbeid ten aanzien
van een ander onderwerp, namelijk de normering van elektriciteitscentrales?De heer Samsom (PvdA): In het debat over het
Energierapport heb ik daarover het volgende gezegd. Ik denk dat ik mij de
tekst nog wel herinner. Het Europees Parlement doet op dit moment voorstellen
voor de normering van elektriciteitscentrales, die erop neerkomen dat CO2-opslag verplicht wordt gesteld. Dat is ons uit het hart gegrepen.
Wij willen en hopen dat de Nederlandse regering dat steunt. Wij hebben tot
nu toe geen signalen ontvangen dat het anders is. Als dit op Europees
niveau geregeld kan worden, lijkt ons dat geweldig. Dan is bijvoorbeeld de
door de heer Vendrik voorgestelde wet helemaal niet meer nodig, een prachtige
bijkomstigheid overigens. Die hoeft dan niet meer, omdat wij een beter instrument
in handen hebben. Mede gezien de nieuwste Franse voorstellen maak ik mij eerlijk
gezegd weinig illusies over de kansen dat dit op korte termijn op Europees
niveau zijn beslag krijgt. Daarom moeten wij nog steeds nadenken over andere
methoden om bij de kolencentrales wel CO2-opslag te krijgen, bijvoorbeeld
door demonstratieprojecten te steunen, maar ook door een strenger instrumentarium
niet uit te sluiten. Ook dat laatste heb ik bij de behandeling van het Energierapport
uitgebreid gezegd.De heer Vendrik (GroenLinks): Steunt de heer
Samsom zijn Europese partijgenoot, mevrouw Corbey, die er in de milieucommissie
voor heeft gepleit, en deze week ook in die zin heeft gestemd, dat de norm
voor nieuwe elektriciteitscentrales met ingang van 2010 gelegd moet worden
op 350 gram per kWh? Het gaat hierbij namelijk niet alleen om de verplichte
toepassing van CCS, maar ook om de vraag of kolencentrales überhaupt
nog wel wenselijk zijn in Nederland. Zou de norm op 350 gram gesteld worden,
dan impliceert dat de facto dat wij gaan voor gas en niet voor kolen. Is de
heer Samsom voor die norm en moet het Nederlandse kabinet dit ook met kracht
uitdragen op het Europese podium?De heer Samsom (PvdA): Dat heb ik net gezegd!
Dit impliceert overigens niet alleen dat wij op gas overschakelen. Het zou
onverstandig zijn om dat alleen te doen, want dan is het gas wel heel snel
op. Het impliceert bijvoorbeeld dat nieuwe kolencentrales alleen met CO2-opslag kunnen. Dan gaan die centrales namelijk in het ideale geval
naar nul CO2-uitstoot. Zo kunnen ze dus ruim onder de norm blijven.
Dit is precies wat ik maandag al zei en nu herhaal: het Europees Parlement
biedt een aanknopingspunt voor iets waarmee Nederland ongelooflijk blij zou
moeten zijn, namelijk een Europese normering voor de uitstoot van kolencentrales,
of elektriciteitscentrales in het algemeen. Laten wij dat steunen, maar scenario’s
in de achterzak houden voor als het onverhoopt niet mocht lukken.Mevrouw Spies (CDA): Voorzitter. Wij staan
aan de vooravond van de generale repetitie voor Kopenhagen. In Poznan moeten
wij in december verder bouwen aan een nieuw mondiaal verdrag. Het is dus logisch
dat de minister op 20 oktober met haar collega’s praat over de
inzet voor Poznan. Het blijft mij echter een raadsel waarop zij wil uitkomen.
Zij spreekt over «duidelijker posities en concrete voorstellen, een
duidelijke EU-positie ten aanzien van de financiële architectuur van
het internationale klimaatbeleid». Verklaar u nader, minister, zou ik
zeggen. Wij weten dat de minister zich zeer inspant voor het tot stand brengen
van een financiële architectuur, maar wij zijn razend benieuwd naar de
inhoud van dat voorstel. Wij rekenen er ook op dat wij, als de minister vandaag
nog niet het achterste van haar tong kan laten zien, daarover in ieder geval
vóór Poznan in de Kamer nog eens van gedachten kunnen wisselen.
Ik wil vooraf weten met welke inzet de EU naar Poznan gaat, wat de inzet van
de Nederlandse regering is en welke concrete voorstellen daar mede namens
ons worden gedaan.Ook het klimaat- en energiepakket komt in een beslissende fase. De CDA-fractie
steunt de inzet van het kabinet op de verschillende onderdelen van dat pakket.
Tegelijkertijd weten wij dat de oorlog op veel plaatsen steeds heviger woedt,
soms om dat pakket in hoofdlijnen overeind te houden en zelfs te versterken,
maar soms ook om het op heel belangrijke onderdelen uit te hollen. Geen van
allen hebben wij een glazen bol die de uitkomst van de onderhandelingen kan
voorspellen. Datbetekent dat ik mij genoodzaakt zie om namens
de CDA-fractie een algemeen voorbehoud te maken ten aanzien van onze instemming
met het eindpakket. Het kan op dit moment zo veel kanten op schieten dat wij
ons niet op voorhand gecommitteerd voelen aan het eindresultaat van de onderhandelingen,
ofschoon wij de inzet van de Nederlandse regering steunen. Wij willen dit
resultaat onafhankelijk kunnen wegen en beoordelen. Voordat de finale besluitvorming
plaatsvindt, willen wij daarover dan ook graag met de minister van gedachten
kunnen wisselen aan de hand van een concreet document.De heer Vendrik (GroenLinks): Mevrouw Spies
verwijt deze minister dat zij niet weet waar zij wil uitkomen, maar misschien
geldt dat ook een beetje voor de christendemocratie in Europa. Die heeft in
de Milieuraad tegen het hele klimaat- en energiepakket gestemd. Mevrouw Spies
maakt hier een politiek voorbehoud. Zij is coalitiepartner; dat is dus niet
gering. Waar wil de christendemocratie nu eigenlijk uitkomen?Mevrouw Spies (CDA): Wij willen uitkomen bij
een nieuw mondiaal verdrag, dat een verregaande verbetering inhoudt ten opzichte
van Kyoto en dat in lijn is met de door ons van harte onderschreven ambities
in het coalitieakkoord.De heer Vendrik (GroenLinks): Dat is mij eerlijk
gezegd iets te gemakkelijk. De partijgenoten van mevrouw Spies in het Europees
Parlement, die daarin tamelijk alleen stonden, hebben tegen het klimaat- en
energiepakket gestemd in de milieucommissie. Persoonlijk vind ik het dramatisch
dat zij dat hebben gedaan. Ik weet niet waarmee zij wel zullen komen, maar
kennelijk is het allemaal te veel en te hard, terwijl het pakket, zoals wij
ook weten, minimaal is om de Nederlandse doelen rond CO2 te halen.
Mevrouw Spies maakt hier bovendien nogal een politiek voorbehoud. Wat is de
politieke boodschap aan de minister? Waarmee mag zij straks instemmen en waarmee
niet? Dat wil ik graag concreet van mevrouw Spies weten.Mevrouw Spies (CDA): Dat is niet zo heel ingewikkeld.
De heer Vendrik kan dat toetsen aan de afspraken in het coalitieakkoord. Als
er een pakket uit de Europese Unie rolt dat bijvoorbeeld de taakstelling ten
aanzien van hernieuwbare energie uitholt, of het ETS dermate uitholt dat het
de facto niets meer voorstelt, zullen wij dat niet steunen.De heer Vendrik (GroenLinks): Dat de christendemocraten
in het Europees Parlement tegen hebben gestemd omdat het hun niet ver genoeg
ging, hadden wij toch echt niet begrepen. Daar ging het niet om. Ik begrijp
nu dat het CDA in Nederland deze minister zal afrekenen op te weinig ambitie
en te weinig concrete resultaten. Dat doet mij deugd. Dan gaat het de goede
kant op. Zo zijn wij weer bondgenoten. Dan kan deze minister met grote kracht
de boodschap van Al Gore in Europa uitdragen. Heel goed!De voorzitter: Dit is de laatste keer dat
u geen vraag stelt bij een interruptie, mijnheer Vendrik. Mevrouw Spies hoeft
natuurlijk niet te antwoorden.Mevrouw Spies (CDA): Ik stel er toch prijs
op om mijn verrassing uit te spreken over het feit dat de heer Vendrik de
ambities van de CDA-fractie voor klimaat en energie ter discussie stelt. Ik
heb er nooit enige twijfel over laten bestaan dat de geformuleerde ambities
de onze zijn.De heer Jansen (SP): De interpretatie die
mevrouw Spies nu geeft, was ook de mijne. Ik wilde dat even checken, maar
dat heeft zij inmiddels bevestigd. Ik houd de CDA-fractie eraan
dat de lat juist omhoog moet in plaats van omlaag. Die boodschap is goed overgekomen.Mevrouw Spies (CDA): Ik stel enkele vragen
bij de diverse onderdelen van het pakket. Wij delen de zorgen over carbon
leakage, maar wij denken dat de minister een verstandig proces voorstelt om
tot besluitvorming te komen over indeling in sectoren en het regime waaronder
deze komen te vallen. De notitie over de Border Tax Adjustments, die best
ingewikkeld is, hebben wij pas gisteren gekregen. Ik kan mij voorstellen dat
dit instrument uiteindelijk niet het effectiefste en meest gewenste is. Op
dit moment wil ik het echter ook nog niet weggooien. Zo lees ik de brief ook.
Niemand weet immers nog of Kopenhagen het verhoopte succes zal opleveren.De minister bepleit geen uitzondering voor de luchtvaartsector. Dat staat
expliciet in de geannoteerde agenda. Ik lees dat zo dat deze sector, net zoals
de metaal of de chemische industrie, meeloopt in het algemene proces, maar
ik hoor graag of dit zo is.Mijn volgende vraag is of de minister niet royaal is in haar tegemoetkoming
aan nieuwe lidstaten door hun in ieder geval 10% van de te veilen rechten
voorafgaand aan de veiling te gunnen. Dat betekent dat er voor de rest alweer
een hele hoop minder overblijft. Ik vraag mij af of dit niet een heel royaal
gebaar is, ook omdat in de taakstellingen van de nieuwe lidstaten al rekening
is gehouden met hun bijzondere omstandigheden, om het zo maar even te formuleren.De heer Jansen (SP): Ik ben door deze inbreng
aangenaam verrast. Vanmorgen heb ik dit bij de VTE-Raad ook gezegd. Toen kreeg
ik overigens geen steun van de CDA-fractie. Het risico bestaat dat dit een
soort premie op luiheid is. Is mevrouw Spies dat met mij eens?Mevrouw Spies (CDA): Ja. Omdat in de algemene
taakstellingen voor de nieuwe lidstaten al heel behoorlijk met hun bijzondere
positie rekening is gehouden, vraag ik mij af of dit niet heel royaal is.De heer Jansen (SP): Ik heb vanmorgen gesuggereerd
om een andere vorm van solidariteit te organiseren – daar is de SP-fractie
namelijk op zich niet op tegen – iets wat rechtstreeks ingrijpt op het
te bereiken effect, om zo allerlei perverse effecten te voorkomen. Denkt mevrouw
Spies eveneens in deze richting?Mevrouw Spies (CDA): Het spijt mij, mijnheer
Jansen, ik was niet bij de VTE-Raad en weet dus niet welk voorstel u hebt
gedaan.Voorzitter. Mijn volgende punt betreft het instrument van veilen in zijn
algemeenheid. Heb ik het nu juist begrepen dat Polen een blokkerende minderheid
heeft georganiseerd tegen het introduceren van een veilingsysteem? Ook gaan
er steeds meer stemmen op – ik noem bijvoorbeeld Duitsland – voor
het introduceren van een benchmark in plaats van, of in combinatie met, veilen.
Ik ben heel benieuwd hoe de minister daartegenover staat.Ten aanzien van de Richtlijn hernieuwbare energie is de minister door
voortschrijdend inzicht tot de conclusie gekomen dat de doelstelling alleen
haalbaar is als die wordt verbreed. Daarin kunnen wij ons vinden. Daarnaast
geldt ten aanzien van biobrandstoffen voor ons nog steeds dat kwaliteit voor
kwantiteit gaat en dat daarmee de facto de doelstelling van 10% eerder
een richtinggevende inspanningsverplichting is geworden dan een heel harde
resultaatverplichting.Laat ik meteen aangeven dat mijn fractie ongelukkig is met het feit dat
de milieucommissie van het Europees Parlement 50% van de veilingopbrengsten
wil oormerken. Allereerst gaan wij niet oormerken op Europees niveau. Daarnaast
is 50% echt een ondergraving van het draagvlak voor dit
systeem bij de industrie. Dat gaat ons echt te ver. Een deel oormerken is
voor ons bespreekbaar, zoals ik steeds heb gezegd. Wij praten over 2 mld. à
3 mld. voor de Nederlandse sectoren. Als 50% van de veilingopbrengsten
wordt geoormerkt, komt dat de facto gewoon neer op een lastenverzwaring van
1,5 mld. Dat is voor onze fractie geen uitkomst die wij zullen verdedigen.De heer Vendrik (GroenLinks): Welk percentage
is voor de CDA-fractie dan wel bespreekbaar?Mevrouw Spies (CDA): Dat is mede afhankelijk
van het succes van Kopenhagen. Eerder heb ik wel eens een maximumpercentage
van 20 genoemd.De heer Vendrik (GroenLinks): Waar zou dat
geld dan naartoe moeten?Mevrouw Spies (CDA): Dat geld zou gebruikt
kunnen worden voor adaptatie en mitigatie in ontwikkelingslanden.Voorzitter. Er resteren enkele andere onderwerpen. Ontbossing vormt een
heel grote bedreiging. Het is dan ook terecht dat Raadsconclusies worden voorbereid
om ontbossing tegen te gaan. Ik begrijp alleen niet goed waarom in de geannoteerde
agenda staat: «Nederland is van mening dat gestreefd moet worden naar
nationale vrijwillige, «no lose» targets». Mij lijkt dat
dit toch iets verplichtender zou moeten worden.De minister weet dat het Actieplan duurzame consumptie en productie ons
aanspreekt. De basisgedachte dat duurzaamheid een aanzet tot innovatie kan
zijn en op die manier tevens een impuls voor economische ontwikkeling, onderschrijven
wij van harte. Daarmee is slecht te rijmen dat de minister voor bijvoorbeeld
de richtlijn inzake ecodesign pleit voor een langere implementatietermijn
voor Nederland, terwijl verder snelheid en ambitieus Europees bronbeleid enzovoorts
steeds het devies is.Schieten wij wel iets op met het Ecolabel? Uit de commentaren maak ik
op dat wij de kool en de geit sparen. Het is de vraag of wij niet beter een
streep door deze vernieuwingsvoorstellen kunnen zetten.Onder meer op basis van wat tussen de regels in het fiche staat te lezen,
komen wij langzamerhand tot de conclusie dat de EMAS-verordening voor Nederland
geen meerwaarde heeft. Die indruk krijgen wij van de minister. Het lijkt er
echter een beetje op dat zij voor de lieve vrede toch voor een constructieve
oplossing kiest. Waarom probeert zij niet gewoon te voorkomen dat die verordening
er komt?Daarmee kom ik automatisch op de Bodemrichtlijn. Eerdere geruchten deden
vermoeden dat Frankrijk is gedraaid en toch weer zou willen investeren in
een reanimatie van deze richtlijn. De CDA-fractie maakt de draai van Frankrijk
evenwel niet. Dit punt staat niet op de agenda van deze Milieuraad, maar voor
alle zekerheid krijg ik graag een geruststelling van de minister.Alle mooie voornemens ten spijt blijft het ministerie in gebreke met de
implementatietermijnen die voor Europese regels gelden. De prestaties worden
jammer genoeg eerder slechter dan beter. Wat gaat de minister daartegen doen?Over de territoriale cohesie, ten slotte, lees ik: «deelt de Nederlandse
regering de gedachte van de Europese Commissie om te streven naar een «common
understanding» van dit strategische en voor een duurzame Europese toekomst
benodigde concept door de Europese lidstaten, de regio’s en de Europese
instellingen.» Ik vind het echt prachtig, hoor, maar als wij het niet
concreter kunnen maken dan dit, zou ik zeggen dat de Europese Unie geen taken
heeft op het gebied van de ruimtelijke ordening. Niet mee doorgaan dus.Mevrouw Neppérus (VVD): Voorzitter.
Ik begin met de IPPC-richtlijn. Er loopt een wijzigingsvoorstel, dat als gevolg
zal hebben dat er meer bedrijven onder zullen vallen. Wij kunnen
er op zichzelf mee leven dat eisen worden aangescherpt. In het stuk staat
echter ook dat er weer meer geprocedeerd kan worden. Daarbij plaats ik een
kanttekening. Onlangs is er een vrij kritische uitspraak van de Raad van State
geweest over processen tegen veehouders over vergunningen. Men zei dat er
bij stichtingen sprake moest zijn van belangen om te procederen. Zoals ik
dit stuk echter lees, is het voldoende om een milieu- of natuurorganisatie
te zijn. Hierop ontvang ik graag een reactie. Als dit doorgaat, krijgen wij
nog meer processen.Mijn volgende opmerking gaat over de implementatie van richtlijnen. Een
paar maanden geleden zei de minister dat zij druk bezig was om de situatie
te verbeteren. Er lagen allemaal plannen. Wij zouden veel overzichten krijgen.
Als ik afga op de overzichten bij de stukken, gaat het echter nog steeds niet
goed. In Nederland staan veel ministeries er slecht op, maar VROM zou koploper
zijn, zo staat te lezen. Een van de reacties van de minister was dat zij steeds
met de afweging zit hoe zij juristen moet inzetten. Aan de ene kant gaat het
erom proactief te zijn bij het onderhandelen, zodat de essentie van de gevolgen
voor Nederland boven tafel komt. Aan de andere kant moeten vastgestelde richtlijnen
worden ingevoerd. Naar mijn mening is de essentie, proactief bezig te zijn,
maar daarnaast moet worden gedacht aan de implementatie. Het departement is
toch groot genoeg om dat te kunnen, zou ik zeggen. Als je eenmaal in ingebrekestellingsprocedures
verzeild raakt, heb je echt een heleboel juristen nodig om die tegen te gaan.Met de hoofdlijnen van het Actieplan duurzame consumptie en productie
en duurzaam industriebeleid, een hele mond vol, kunnen wij instemmen. Ik blijf
zitten met wat gezegd wordt over ecodesign en betere producten. De ambities
daarvoor vind ik tot nu toe veel te bescheiden. Ik zou graag zien dat Nederland
in Brussel insteekt dat het scherpere eisen wil waaraan producten moeten voldoen.
Er moeten ook geen eindeloze implementatietermijnen zijn. Laten wij gewoon
met strengere eisen de industrie onder druk zetten. Hierop ligt voor ons een
accent in het dossier: hoe is lager energieverbruik te bereiken? Het is noodzakelijk
om tot betere, modernere en energiezuinigere producten te komen. De minister
geeft steeds aan dat zij hiermee heel druk bezig is. Nu ga ik niet over de
bezetting op het departement, maar het aantal mensen dat zich hiermee bezighoudt,
is uiterst bescheiden, naar ik heb gehoord. Verder wordt veel gebruik gemaakt
van Duitse consultants. Wij moeten op dit punt vooral ook bij de Europese
Commissie actief zijn. De Commissie schakelt hierbij veel consultants in.
Hoe kunnen wij ervoor zorgen dat Nederlandse bedrijven hierbij actiever worden?Ik zou graag vooraf bespreken wat voor het klimaat- en energiepakket de
insteek wordt in Poznan, want die is nu erg algemeen geformuleerd. Daarmee
kan het ongeveer alle kanten op. Vóór Poznan – liever
niet op sinterklaasavond, maar verder ben ik altijd wel beschikbaar –
zou ik daarover eens willen praten. Ik ga ervan uit dat alle partijen dat
willen.Ook vanochtend hebben wij gesproken over het systeem van het veilen. Het
wordt gedeeltelijk een herhaling van zetten. Bij deze veiling zie ik allerlei
compensatiesystemen ontstaan. Deze worden in de discussie ingebracht, wat
ik mij op zichzelf voor de zware industrie, de staalindustrie, goed kan voorstellen.
Wij moeten er echter voor waken dat er zo meteen voor alles compensatie is.
De zware industrie weegt voor mij zwaar, maar ik zou zeker toch weer aandacht
vragen voor de benchmark. Dat blijf ik een veel eerlijker systeem vinden.
Bij geruchte heb ik inmiddels gehoord – wellicht kan de minister hierover
opheldering geven – dat voor de luchtvaartindustrie wel een benchmarksysteem
zou gaan gelden. Dat verrast mij. Ik krijg hiervan graag een verklaring. Ik
vind het logisch dat de luchtvaart gaat meedoen. Wel hoor ik graag hoe het
daarbij gesteld is met andere continenten. Het is wat gek als een vlucht van
New York naar Amsterdam er de ene keer wel onder valt en de andere keer niet.
Ik onderschrijf volledig het principe dat de luchtvaart eronder
valt, maar wel met deze kanttekening.De heer Samsom (PvdA): Nu krijgen wij een
wat irritant spelletje. Mevrouw Neppérus was tegen de vliegtaks omdat
de buurlanden niet meedoen. Nu is zij tegen een Europese vliegtaks omdat de
buurcontinenten niet meedoen. Is zij straks tegen een wereldwijde vliegtaks
omdat Mars en Venus niet meedoen?Mevrouw Neppérus (VVD): Kennelijk gelooft
de heer Samsom in marsmannetjes. Dat laat ik hem rustig doen. De VVD is altijd
voorstander geweest van het veilen van luchtvaartrechten. Ik wil alleen graag
van de minister horen hoe het met andere continenten zit. Het wordt mij namelijk
wel lastig gemaakt om mijn instemming – die ik nog altijd heb, laat
dat helder zijn – te houden als wij de enigen in de wereld zijn. Dat
zou ik dus graag horen. Als dit systeem er komt, neem ik aan dat het kabinet
direct de vliegtaks zal afschaffen. In ieder geval krijg ik graag een reactie
van de minister op de vraag of de benchmark hierin zit.De heer Samsom (PvdA): Mevrouw Neppérus
zal straks te horen krijgen dat voorlopig op andere continenten nog geen vliegtaks
wordt ingevoerd. Trekt zij dan haar steun voor deze Europese maatregel in?
Daar ben ik wel benieuwd naar.Mevrouw Neppérus (VVD): Ik ga ervan
uit dat wij dan Kamerbreed, met inbegrip van de PvdA-fractie, zullen nadenken
over de vraag of wij dit dan als enigen moeten doen, dan wel of er slimmere
manieren zijn om dit te doen. Het principe spreekt mij erg aan, maar het lijkt
mij niet handig om zo meteen als gekke Henkie bezig te zijn. Het principe
spreekt mij echter aan, en dat veel meer dan de vliegtaks van de heer Samsom.Voorzitter. In de discussie over biobrandstoffen heeft de VVD-fractie
zich altijd sterk op het standpunt gesteld dat gekeken moet worden naar de
kwaliteit alvorens naar een groter aandeel toe te gaan. Vanochtend las ik
in een van de kranten dat minister Cramer bezig zou zijn met een voorstel
om de verplichte bijmenging terug te brengen of in ieder geval niet te verhogen.
Zij hoopte daarvoor instemming te krijgen van de ministerraad morgen. Dit
is natuurlijk nog vertrouwelijk en onder de ministerraad, maar wellicht kan
de minister vertellen wat de stand van zaken bij de biobrandstoffen is.Illegaal hout staat op de agenda. Wat de VVD betreft wordt het echt zaak
om stappen te zetten. Deze zaken moeten juist via Europa kunnen worden aangepakt.
Ik hoop dat wij niet een soort compromis zullen krijgen, een soort poldermodel,
waarin iedereen zich kan vinden. Nederland kan dit niet alleen doen, zeggen
wij altijd, maar Nederland moet dit dan wel in Europa willen doen, anders
boeken wij geen voortgang en is er alleen achteruitgang. Dat lijkt mij niet
de bedoeling.De zorgen over ontbossing zijn nog steeds niet weg. Wat er nu aan gedachten
voorligt, vind ik nogal vrijblijvend, moet ik zeggen. Ik krijg er weinig grip
op wat hiermee echt gaat gebeuren.Tot slot: wat betreft het verhaal van de Bodemrichtlijn sluit ik mij aan
bij mevrouw Spies. Ik had de gedachte dat deze richtlijn voorgoed van tafel
was. Toen gingen er weer geruchten dat zij boven tafel zou komen. Het standpunt
van mijn fractie is helder: laat deze richtlijn er niet komen en laat haar
vooral niet boven tafel komen.De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter.
Volgens mij heeft de minister van VROM de komende week, ik meen dinsdag, een
belangrijke ontmoeting met de heer Al Gore. Ik hoop heel erg dat deze minister
de wijsheid heeft betracht om ook haar CDA-collega’s van LNV, Verkeer
en Waterstaat en EZ daarvoor uit te nodigen. Zoiets is altijd verstandig voor
het groepsgevoel binnen het kabinet. Er valt ook altijd wat te
leren, zeker voor ministers die verantwoordelijk zijn voor de oorzaakdepartementen
als het gaat om klimaat en energie. Ik zou wensen dat minister Cramer ook
de komende maanden voldoende ruimte krijgt van het Nederlandse kabinet, in
het bijzonder van deze ministers, om inderdaad, net zoals mevrouw Spies, de
lat zo hoog mogelijk te leggen en het uiterste te vragen van een Europees
klimaat- en energiepakket, want dat is bitter hard nodig.Mevrouw Spies (CDA): Ik ben echt met stomheid
geslagen. Ik vraag mij echt af waarom de heer Vendrik het nodig vindt om deze
opmerking te maken. Er is namelijk kabinetsbeleid. Vanmorgen hebben wij gesproken
over de inzet van de minister van Economische Zaken in de Energieraad. Wij
praten nu over de inzet van de minister van VROM voor de Milieuraad. De inzet
van beiden is gelijkluidend, mijnheer Vendrik.De heer Vendrik (GroenLinks): Vanzelfsprekend.
Het kabinet spreekt altijd met één mond, maar voor het zover
is, is er altijd nog wel enige discussie binnen een kabinet. Dat is niet voor
het eerst, dat is al sinds jaren zo. Wij weten allemaal hoe dat gaat. Het
is helemaal niet verkeerd dat ik dat even concreet benoem. Ik doe dat heel
positief: ik hoop dat de minister haar collega’s die mede de klimaatdoelen
moeten realiseren waarvoor zij verantwoordelijk is, heeft uitgenodigd om een
indringend gesprek met de heer Gore te hebben. Dat lijkt mij allemaal heel
verstandig. Dat zijn wijze dingen om in een kabinet te organiseren en ik hoop
dat de minister dat gedaan heeft.Voorzitter. In verband met het klimaat- en energiepakket is het nu het
uur u voor de belangrijkste route waarlangs Nederland zijn klimaatdoelen kan
bereiken. Europa is voorlopig onze belangrijkste bondgenoot, niet alleen voor
wat hier moet gebeuren, maar ook voor een messcherpe inzet in het internationale
klimaatoverleg dat zal lopen van Poznan tot Kopenhagen. Ik vraag de minister,
krachtig te bevestigen dat hoe sterker het Europese klimaat- en energiepakket
eruit komt te zien, des te krachtiger de Europese positie is en des temeer
Europa kan vragen van de nieuwe president Obama. Wij hopen natuurlijk allemaal
dat hij een belangrijke bondgenoot wordt in het internationale klimaatoverleg.
Dat zou het strategische startpunt van het kabinet moeten zijn inzake het
klimaat- en energiepakket. Graag krijg ik een scherpe bevestiging hiervan.Het doet mij in ieder geval deugd dat wij de veilingopbrengsten een beetje
mogen oormerken van mevrouw Spies. Ik zou de lat nog wat hoger willen leggen.
Ik vraag het kabinet om ondubbelzinnig te bevestigen dat, hoe wij het ook
in Europa precies organiseren, hierbij de vaststelling van het UNDP leidend
zou moeten zijn dat 0,2% van het bbp beschikbaar moet komen voor klimaatadaptatie.
Of dit nu geregeld wordt via een Europees fonds of dat er een gezamenlijke
afspraak wordt gemaakt dat wij het nationaal doen, is allemaal een zaak van
uitvoering. Dat is niet interessant; het politieke commitment moet in het
kader van het klimaat- en energiepakket worden georganiseerd. Dit heb ik al
eerder aan deze minister gevraagd, evenals aan de minister voor Ontwikkelingssamenwerking.
Wij krijgen hierover nog een brief op weg naar de behandeling van de begroting
van OS. Graag krijg ik de toezegging dat dit ondubbelzinnig het standpunt
is. Dat vind ik interessanter dan een budgettaire discussie over de vraag
wie over de mogelijke 60 mld. aan veilingopbrengsten gaat beslissen.De milieucommissie heeft een belangrijk besluit genomen over de nieuwe
elektriciteitscentrales, zij het dat dit GroenLinks nog niet ver genoeg gaat.
Onze norm is: 350 gram per kWh, ingaand vanaf 2010. Zo hebben wij ook
gestemd in de milieucommissie. Ik hoop heel hard dat dit ook de inzet van
de Nederlandse regering is in de voorkomende discussies, en ik vraag het kabinet
om dat toe te zeggen. Inderdaad, mijnheer Samsom, dan leggen wij de lat nog
wat hoger. Dan wordt mijn werk overbodig. Dat is precies wat
ik al de jaren dat ik hier heb gewerkt, heb proberen te bereiken: maak mij
overbodig als woordvoerder van GroenLinks. Tot op heden is dat nog niet gelukt,
maar misschien kan het op dit onderdeel wel. Dan ben ik diep tevreden. Graag
krijg ik een heldere toezegging van het kabinet.Voor de non-ETS-sector hoop ik dat het kabinet zal pleiten voor bindende
doelen. Daar zit immers een heel groot lek als het in den brede gaat om het
voeren van klimaatbeleid binnen Europa. Graag krijg ik hierover een heldere
toezegging. Dat geldt eveneens voor de doelen voor hernieuwbare energie. Deze
bindend in Europa vastleggen hoort echt bij het klimaatpakket, en daarvan
mag geen millimeter worden afgeweken. Graag een toezegging.Met betrekking tot het carbonleakageregime, de kwestie van grote bedrijven
die misschien te veel last hebben van internationale concurrentie, steun ik
zeer wat de heer Samsom heeft gezegd: geen toezegging aan de industrie dat
zij een deel van die rechten toch weer gratis krijgt, tenzij wij precies weten
hoe de vlag er internationaal bij hangt. Wij moeten nu dus geen enkele toezegging
doen. Wij moeten Kopenhagen afwachten en daarna een goede analyse maken van
hetgeen wereldwijd op klimaatgebied is afgesproken en wat dit betekent voor
de mondiale concurrentieverhoudingen in de zware industrie. Dan praten wij
verder. Nu moeten wij geen enkele toezegging doen. Minister, wijk alstublieft
geen millimeter af van het uitgangspunt van 100% veilen, op dit moment
in principe ook voor de zware industrie.In mijn eerste debatje als nieuwe milieuwoordvoerder van GroenLinks heb
ik de minister gevraagd om de Kamer een brief over de bossen te sturen. Deze
was voor de zomer toegezegd. Wij wachten daar nog op. Die brief komt geloof
ik in november. De vraag of, huiselijk gezegd, de bossen mogen meetellen,
is nu alweer een belangrijk onderdeel. Wij zijn daar tegenstander van. Ik
hoop dat dit ook de positie in Europa wordt. Dit meetellen is namelijk een
van de manieren waardoor een dekkend klimaatsysteem, een dekkend pakket, weer
een lekkage gaat vertonen. Het CDM is wat ons betreft in de concrete praktijk
al niet heel erg overtuigend, maar als daarin de bossen duurzaam worden toegelaten,
is het einde zoek. Graag krijg ik een heldere toezegging van het kabinet.Ik begrijp dat deze minister tijdens de Milieuraad nog een politiek debat
wil voeren over de auto’s. Ik had enige moeite om de tekst in de brief
van de minister goed te duiden, maar ik geloof dat het de goede kant op gaat.
Het belangrijkste lijkt mij dat het kabinet ontzettend scherp maakt dat er
een langetermijndoel komt. Dat is er nu nog niet. Dat doel zou moeten zijn:
95 gram CO2 per kilometer. Is dat ook de inzet van het kabinet?
Ik lees het niet. Vindt Nederland dat Europa de auto-industrie moet committeren
aan dit langetermijndoel? Lees ik het goed dat Nederland zich krachtig zal
verzetten tegen elke beweging die nog zal ontstaan om allerlei in- en uitfasering
toe te staan, met een hoop blubber, om een harde normstelling voor de komende
jaren nog even lekker te ontwijken? Wij hebben echt vanaf nu een vernieuwing
van het wagenpark nodig. Dat kan niet eindeloos worden uitgesteld.Mijn positie ten aanzien van illegaal hout gaf ik bij interruptie in de
inbreng van de heer Samsom al prijs. Ja, graag een verbod. Marijke Vos, onze
vroegere milieuwoordvoerder, heeft daarvoor een houtwetsvoorstel gemaakt.
Dat strandt nog steeds, zeg ik tegen de heer Samsom, op een heel ingewikkeld
juridisch debat over de vraag of dit WTO-bestendig is. Daarvoor hebben wij
niet gekozen. Wij hebben het altijd absurd gevonden dat eerlijke handel binnen
de WTO het onderspit moet delven tegen vrijhandel, maar dit is een juridische
werkelijkheid. Nu wij wellicht aan de vooravond staan van een WTO-akkoord –
het heeft zeven jaar geduurd en alle ogen zijn erop gericht dat Pascal Lamy
er uitkomt met de lidstaten – is het van groot belang dat dit punt op
de agenda wordt gezet. Het is van belang dat er in WTO-verband – dat
zou de koninklijke weg zijn – echt ruimte komt voor in dit geval de
Europese Unie om een totaalverbod op illegaal en fout hout juridisch
voor de WTO houdbaar te maken. Dat verbod moet ook voor fout hout gelden en
niet alleen voor illegaal hout; misschien kan ik hierop een reactie krijgen.
Vervolgens moet Europa uiteraard de stap zetten om dit gewoon te doen. Het
belang daarvan kan niet worden overschat.Voorzitter: Van BochoveDe heer Jansen (SP): Voorzitter. Voor ik inga
op de agenda van de Milieuraad, plaats ik een algemene opmerking en stel ik
een algemene vraag. Mijn vraag is deze. Vanmorgen kregen wij informeel een
seintje dat het Franse voorzitterschap voor de komende raad de conclusie heeft
geformuleerd dat de automatische koppeling tussen het optrekken van de doelstelling
van 20% reductie naar een doelstelling van 30% reductie enerzijds
en de vraag of er in Kopenhagen een klimaatverdrag wordt gesloten anderzijds,
wordt verlaten. Er zou nog een tussenstap komen, waarbij het Europees Parlement
zich daarover kan uitspreken. Dat lijkt ons een stap achteruit. Volgens ons
is het namelijk heel belangrijk dat die automatische koppeling ook naar buiten
toe in de onderhandelingen kan worden gebruikt. Graag krijg ik daarover opheldering.
Mijn opmerking is de volgende. Zo-even had ik al een discussie met mevrouw
Spies over de VTE-Raad van vanmorgen. Dit laat zien hoe onhandig het is dat
wij, als de energie- en klimaatportefeuille aan de orde komt op de Milieuraad,
op de VTE-Raad en op de Europese Raad – drie keer bingo – met
drie bewindspersonen apart moeten overleggen, met aparte oplegnotities die
grotendeels hetzelfde zijn. Dat werkt niet echt. De SP-fractie heeft voorgesteld –
ik hoop dat de regering er ook zo over denkt – om dit in elkaar te schuiven: één
oplegnotitie, alle bewindspersonen aan tafel en bij deze portefeuille op één
plek zaken doen.Ik zal proberen iets korter te zijn over de energie- en klimaatportefeuille,
omdat daarover vanmorgen ook al het nodige is gezegd; het kabinet spreek immers
met één mond. In verband met de ETS-opbrengst was er zojuist
al een discussie over de uitspraak van het Europees Parlement dat 50%
van de veilingopbrengsten naar CDM moet gaan. Mijn positie is dezelfde als
die van de CDA-fractie. De SP-fractie vindt het inderdaad belangrijk dat er
een mondiaal adaptatiefonds komt en dat er dus vanuit de rijke landen budget
komt dat gebruikt kan worden voor adaptatie in de landen die niet de oorzaak
zijn geweest van het probleem waarmee zij nu worden geconfronteerd. Deze dekking
is ons echter veel te kort door de bocht. Wij zijn niet naïef en vinden
dus dat er eerst een totaalvoorstel moet liggen. Op dat moment zullen wij
onze mening daarover geven.Ik begrijp dat Nederland een van de grote aanjagers is voor de erkenning
van bossenprojecten onder CDM. Daarop krijg ik graag een nadere toelichting.
Het rendement daarvan is namelijk in onze ogen hoogst onzeker, terwijl de
sociaaleconomische gevolgen voor de lokale bevolking ter discussie staan.
Mevrouw Spies heeft gezegd dat de CDA-fractie zich niet wil committeren aan
het eindpakket en daarvan een zelfstandige beoordeling wil maken. Dat voorbehoud
heeft de SP-fractie ook altijd gemaakt. Wij vinden dat wij als parlementariërs
daar altijd naar moeten kijken. De intentie van de SP-fractie is overigens
dat de lat zo hoog mogelijk komt te liggen, laat ik daarover geen onduidelijkheid
laten bestaan.Ons uitgangspunt ten aanzien van ETS is en blijft: 100% veilen.
Wij hebben de brief over het onderzoek van het Centraal Planbureau en het
Planbureau voor de Leefomgeving met het commentaar van het kabinet daarop.
Ik vind de argumentatie in het onderzoek van het Centraal Planbureau niet
sterk. Als je naar de bottomline kijkt, blijkt uit het onderzoek dat Border
Tax Adjustment behoorlijk effectief is. Deze kan de carbon leakage met een
factor zes terugdringen. Er is alleen een aantal economische neveneffecten,
maar aan het alternatief, waarbij meer aan CDM wordt gedaan, zitten ook een
hele hoop nadelen vast. De SP-fractie zou er dus op willen aandringen
dat beide opties beter uitgewerkt worden, en dat de Border Tax Adjustment
zeker niet bij het oud papier wordt gezet. Ik begreep overigens dat het kabinet
ook al op die lijn zit, maar dat hoor ik graag nog eens.Voor de biobrandstoffen houdt Nederland, als het aan de SP-fractie ligt,
niet rigide vast aan de eis van 10% bijmenging. Dat hangt echt mede
af van de kwaliteit. Het alternatief dat nu gevonden is voor als de 10%
wordt losgelaten, namelijk dat ook via groene stroom of waterstof kan worden
gewerkt, lijkt ons een slimme optie. Wij denken wel dat dan het systeem van
groencertificaten op de schop moet. Ik begrijp dat de minister er toch aan
vast wil houden dat er een substantieel deel biobrandstof in de 10%
moet zitten. Dat is wedden op twee paarden. Ons lijkt dat niet zo verstandig.
De SP is overigens wel blij met de steun voor de verbreding van de duurzaamheidseisen
en staat achter de minister in haar eis van 6% CO2-rendement
voor biobrandstof in 2015.Ten aanzien van ontbossing zet de minister wat ons betreft niet alleen
in op «no lose» in ontwikkelingslanden, maar zou dit ook in Europa
de norm moeten worden, al is het maar om het verwijt te kunnen weerspreken
dat wij anderen de maat nemen, terwijl wij er ondertussen zelf, weliswaar
in het verleden, een aardige puinhoop van hebben gemaakt. In Europa is inderdaad
al genoeg bos verdwenen. Wij denken dus dat er ook voor Europa op dit punt
ambities moeten worden geformuleerd.De voedselcrisis moet niet het neoliberale excuus zijn voor ondoordachte
beslissingen ten aanzien van genetisch gemanipuleerde organismen. De vrijemarktadepten
hebben er wel vaker een handje van om een crisis te misbruiken voor hun eigen
gewin. Zorgvuldigheid is wat ons betreft de norm en haastige beoordelingen
zijn zelden goed. Daarnaast is het de vraag of de criteria voor duurzaamheid
ook worden opgesteld voor ggo-producten, met name diervoerders. De sojateelt
heeft immers een buitengewoon slechte reputatie. Het lijkt mij een goed streven
als minister Cramer ook op dat punt pleit voor criteria, enigszins vergelijkbaar
met de criteria voor de biobrandstoffen.De SP-fractie steunt de minister in haar oordeel over Euro VI. Hoe sneller
er strengere normen komen voor verkeer, hoe beter. Ik herhaal de vraag die
ik al vaker heb gesteld: geldt de richtlijn straks ook voor stationaire toestellen?
Dat is een belangrijke groep die er toe nu toe buiten viel.De SP-fractie juicht toe dat Europa zich met het Actieplan duurzame consumptie
en productie en duurzaam industriebeleid inzet voor beleid hiervoor. Richtlijnen
moeten echter niet belemmerend werken op de nationale ambities. Het level
playing field moet innovaties niet in de weg zitten. Op grond van de reactie
op de motie-Poppe over de innovatie van bioplastics lijkt dat wel het geval
te zijn. Daarover maken wij ons wel enige zorgen.Wij hebben gepleit voor het gebruik van het Japanse model voor ecodesign.
Ons is nog niet helemaal duidelijk of dit zal betekenen dat straks de slechtst
presterende apparaten van de markt kunnen worden geweerd. Het is natuurlijk
niet voldoende om aan te geven hoe slecht apparaten zijn, nee, de onderpresterende
apparatuur moet van de markt geweerd kunnen worden. Als dat op dit moment
nog niet in de voorstellen zit, zouden wij graag zien dat Nederland daarop
aandringt.Over de Ecolabels hebben anderen al gezegd dat die knap ingewikkeld dreigen
te worden. Het idee op zich is prima, dat hierbij wordt meegeschoven met de
technische ontwikkeling is ook prima, maar het moet wel een beetje te snappen
zijn voor de consument.Wij steunen de toon van de minister over de verordening betreffende de
zeehonden. Laat zij er stevig tegenaan gaan en voorkomen dat wij vanuit Europa
toch de verkeerde kant op schuiven, zoals dreigt te gebeuren.In EMAS zien wij, evenals de CDA-fractie, geen meerwaarde. Wij denken
dat EMAS op dit moment niet veel meer is dan een mooi glossy jaarverslag.
Het zou een alibi kunnen worden om in Nederland op toezicht en handhaving
te beknibbelen. Dat lijkt ons geen goede uitruil.Over de illegale import van hout heeft de heer Vendrik al het nodige gezegd.
Ook wat ons betreft, komt er snel een goed wettelijk kader, linksom of rechtsom,
waarmee illegale import de nek kan worden omgedraaid.De heer Vendrik (GroenLinks): Ik heb nog een
vraag voor de minister, die ik vergeten was te stellen in mijn eigen termijn.
Het betreft biobrandstoffen. Moet ik uit de tekst van de brief van de minister
concluderen dat de afspraak die wij dit voorjaar met de minister en haar collega
van EZ hebben gemaakt, helemaal vervaagd is? Het gaat om de afspraak dat er
heel snel scherpe duurzaamheidscriteria komen, die als eis gelden voor de
toelaatbaarheid van biobrandstoffen op de Europese markt en die meetellen
in de opklimmende doelstelling voor de vervanging van fossiele brandstoffen.
Er zijn wel duurzaamheidscriteria op de agenda gezet, maar tot 2015 gaan wij
gewoon vrolijk door met allerlei vormen van biobrandstoffen van de eerste
generatie, die nauwelijks milieuwinst opleveren en grote sociale en ecologische
consequenties elders hebben. Is dat hele debat nu doodgevallen?De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.Antwoord van de ministerMinister Cramer: Voorzitter. Ik dank de Kamer
voor haar inbreng in eerste termijn. Veel zaken die de Kamer vraagt en benadrukt
zijn mij uit het hart gegrepen, want dit is een dossier waarvoor ik mij volop
inzet, niet alleen in Nederland, maar ook internationaal. Naast de grote financiële
crisis die nu plotseling opdoemt, is dit het hoofdprobleem waarvoor wij ons
wereldwijd gesteld zien. Wij moeten de problematiek van de klimaatverandering
echt nu oplossen. Ik zet mij er enorm voor in om in het internationale onderhandelingsproces
de doelen waarover wij het met elkaar hebben gehad, zo goed mogelijk te bereiken.
Het is geen eenvoudig proces en er zijn veel middelpuntvliedende krachten.
Internationaal is het zeer lastig om ver te komen, omdat nog niet duidelijk
is wie de nieuwe president van Amerika wordt. Dit laat onverlet dat wij op
weg naar Poznan zo veel mogelijk moeten doen om ervoor te zorgen dat wij wereldwijd
verdergaande stappen zetten dan wij in Bali hebben gedaan, teneinde in Kopenhagen
daadwerkelijk een klimaatakkoord te kunnen bereiken.In de Europese Unie wordt een uitgebreid debat gevoerd, zowel in het Europees
Parlement als in de Commissie. Ik zal straks terugkomen op de hoofdpunten
van het debat in het Europees Parlement. Daar zijn de afgelopen week behartigenswaardige
conclusies getrokken. Wij zullen het EU-standpunt voor Poznan in de Milieuraad
bespreken. Dat zal een heel belangrijke bespreking zijn. Ook op dat punt is
er een aantal ontwikkelingen gaande. De Nederlandse regering zal zo goed en
standvastig mogelijk vasthouden aan het oorspronkelijke standpunt, dat zij
ook heeft ingenomen in het kader van Bali en dat daarna op papier met de Kamer
is gewisseld. Het kabinet staat op het standpunt dat Nederland zoveel mogelijk
en het liefst integraal het oorspronkelijke pakket voorstellen van de Commissie
moet goedkeuren ten aanzien van alle zaken die geregeld moeten worden op EU-niveau,
zonder dat wij er veel van afwijken. Elk bouwsteentje dat wij uit het bouwpakket
halen zal een probleem opleveren; een kaartenhuis is zo opgebouwd dat het
in elkaar zakt als je er één kaartje uithaalt. Wat ik nu vertel,
heb ik vorige week ook een hele dag besproken met Europarlementariërs
en met vertegenwoordigers van de Europese Commissie op hoog niveau. Wij willen
vanuit Nederland ons standpunt klip en klaar duidelijk maken: wij houden de
rug recht en steunen de Commissie in wat zij oorspronkelijk had voorgesteld.
Wij willen zo weinig mogelijk – en het liefst in het geheel
niet – afwijken van dat standpunt. Dit laat onverlet dat allerlei middelpuntvliedende
krachten het kaartenhuis toch laten wiebelen. Mijn inzet is dat absoluut niet.De Kamer wil van mij weten wat wij in het kader van de internationale
onderhandelingen gaan doen. Ten opzichte van Bali moeten wij, op weg naar
Poznan, vooruitgang boeken. Wij hebben vooruitgang geboekt in de zin dat uitwerking
is gegeven aan en verduidelijking van ideeën en posities ten aanzien
van de vijf bouwstenen die in Bali zijn overeengekomen. Op een aantal punten
hebben wij veel concretere vooruitgang kunnen boeken, met name op het vlak
van adaptatie, financiering en technologieoverdracht. Er is een start gemaakt
met de onderhandelingen, maar het is lastig dat wij met de VS niet echt tot
concrete zaken kunnen komen om door te onderhandelen. Wij gaan dat natuurlijk
wel doen. Het onderhandelingsproces is nu in gang gezet. Je merkt al dat alles
in een stroomversnelling terechtkomt. In Poznan is het belangrijkste dat er
een concretere aanpak komt voor het onderhandelingsproces op weg naar Kopenhagen.
Poznan is een tussenstap, met een nog niet vastomlijnde agenda. Het hoofddoel
is, een gezamenlijk visie te formuleren op de voortgang in 2009. De inzet
van het kabinet in Poznan is: vasthouden aan het politieke momentum van Bali;
zicht krijgen op de contouren van een Kopenhagenovereenkomst; vooruitgang
boeken op het gebied van de shared vision op de toekomst. Wij hebben daarover
algemene zaken afgesproken, maar dat moet nu meer in principes worden gespecificeerd,
zodat wij meer houvast krijgen. Een shared vision is mooi, maar deze moet
concreter worden gemaakt. Verder moeten wij ons leiderschap behouden en bij
de ontwikkelde landen herbevestigen dat de doelstelling is: in 2020 25%
tot 40% CO2-reductie, want anders redden wij het gewoon
niet. De tweegradendoelstelling is nog steeds het uitgangspunt. In die onderhandelingen
is het ook zeer belangrijk om de bijdrage van de ontwikkelingslanden te verduidelijken
en van hen acceptatie te krijgen. De ontwikkelingslanden vormen niet één
grote kluwen: het zijn heel verschillende groepen. Er zijn groepen van landen
die snel industrialiseren, zoals China, India en Brazilië. Zij zitten
in een totaal andere categorie dan de landen uit Afrika. Dit onderscheid moeten
wij gaan maken, opdat wij in staat zijn zowel wat betreft adaptatie als mitigatie
concrete afspraken te maken. Ook over de vooruitgang op het gebied van het
tegengaan van ontbossing en bosdegradatie moeten concretere zaken op papier
worden gezet, door het identificeren van nader uit te werken beleidsopties.
Ten aanzien van de financiering van adaptatie en mitigatie in ontwikkelingslanden
hebben wij tijdens een bespreking in El Calafate in Argentinië een maand
geleden een voorstel gedaan voor een internationale financiële architectuur,
waarbij met name wordt ingegaan op de wijze waarop wij met behulp van alle
landen een aantal principes en uitgangspunten specificeren op het gebied van
solidariteit. Het gaat dan om de vraag wie er wat moet bijdragen. Een ander
punt is equity, of rechtvaardigheid: Waarom moet wie bijdragen? Een andere
vraag is, hoe je het wereldwijd zo kunt regelen dat een en ander efficiënt
wordt gedaan. Wij hebben nu wereldwijd de neiging om iets te willen doneren
aan ontwikkelingslanden, maar er is onvoldoende coördinatie ten aanzien
van de vraag hoe wij al de middelen die wij misschien met elkaar wel willen
genereren, zo inzetten dat zij efficiënt worden ingezet. Daarbij moeten
wij de UN natuurlijk betrekken, maar wij moeten het ook zo doen dat het door
ontwikkelingslanden wordt geaccepteerd.Dat is de hoofdlijn. Ik begrijp dat de Kamer er zeer geïnteresseerd
in is om het proces op weg naar Poznan heel goed te volgen. Ik ben zeker bereid
om de Kamer schriftelijk goed op de hoogte te houden. Als de Kamer dat wenst,
ben ik ook bereid om mondeling overleg te voeren, zodat de Kamer echt kan
meedenken, omdat zij de juiste informatie heeft over het proces op weg naar
Poznan. Ik hoop dat ik, als ik daar ben, dit proces tot een succes kan maken,
om in elk geval de goede tussenstap te zetten. De heer Vendrik (GroenLinks): Ik begrijp de
woorden van de minister over een heldere internationale afspraak over het
bundelen en effectief inzetten van de adaptatiegelden. Ik zou zeggen dat dit
ertoe zou moeten leiden dat wij de Europese Commissie steunen, maar dat gebeurt
dan toch weer niet. Mijn vraag gaat over de uiteindelijke doelstelling van
het klimaat- en energiepakket: 25% tot 40% reductie van de uitstoot
van CO2. De minister relateert dit terecht aan de temperatuurstijging
van maximaal 2 graden die wij ons kunnen permitteren. Wat gaat er gebeuren
als het IPCC ons de komende jaren meldt dat voor het handhaven van het maximum
van 2 graden een veel grotere en snellere reductie van CO2 wereldwijd
nodig is?Minister Cramer: De heer Vendrik refereert
aan rapporten die erop wijzen dat de situatie misschien nog ernstiger is dan
wij vermoeden. Nu al worden er studies verricht naar wat dit zou kunnen betekenen.
Dat onderzoek is nog in een pril stadium. Zolang de IPCC ons richtsnoeren
geeft, houden wij ons daaraan vast, in het volle besef dat wat de heer Vendrik
zegt in de toekomst mogelijkerwijs meer de realiteit zal worden. Ik zeg altijd:
hoe eerder wij handelen, des te minder kans wij lopen op de horrorscenario’s.De heer Vendrik (GroenLinks): Dat snap ik
allemaal en dat steun ik ook. Ik begrijp dat het kabinet zich verlaat op wat
het IPCC ons meldt. Dat is het wetenschappelijk ankerpunt in het klimaatdebat.
Ik ging uit van het scenario – dat zeker niet denkbeeldig is –
dat juist het IPCC ons de komende jaren meldt dat de doelstelling voor het
bereiken van het maximum van 2 graden temperatuurstijging onvoldoende is.
Moet er dan niet nu een voorziening worden getroffen in het klimaat- en energiepakket –
voor Europa, maar ook op weg naar Kopenhagen – voor wat wij dan doen?
Wat is dat dan?Minister Cramer: Op dit moment houden wij
vast aan wat de Commissie voorbereidt. Dat is al een enorme klus. Als wij
die discussie gaan vermengen met weer andere scenario’s, denk ik dat
het kaartenhuis bij voorbaat in elkaar stort. Ik pleit ervoor, ook internationaal,
dat wij vasthouden aan wat de EU heeft afgesproken ter voorbereiding op de
onderhandelingen in Bali. Samen met de andere leden van het kabinet zet ik
mij daar volop voor in.Mevrouw Spies (CDA): Ik dank de minister voor
de toezegging van schriftelijke informatie over de financiële architectuur.
Ik heb een vraag over de mate van concreetheid die ik mij daarbij moet voorstellen.
Betekent dit dat de minister een indicatie gaat geven van de hoeveelheid geld
die nodig is? Wie moet het opbrengen en hoe gaan wij dit verdelen? Moet ik
mij een CDM-achtig instrument voorstellen? Kan de minister daar inhoudelijk
iets meer over zeggen dan zij tot nu toe heeft gedaan?Minister Cramer: De vraag van mevrouw Spies
is zeer relevant, want daarover gaat de hele discussie rond de internationale
financiële architectuur. Via de Wereldbank trachten wij uit te rekenen
om hoeveel geld het nu eigenlijk gaat. Hoeveel is er nodig voor adaptatie
van de private en van de publieke sector? Hetzelfde geldt voor mitigatie.
Wij krijgen de berekeningen hopelijk voor Poznan, zodat wij weten waarover
wij spreken. Er circuleren nog te veel verschillende bedragen. Dat maakt het
in elk geval heel concreet. Het tweede punt dat van belang is, is de vraag
wat de spelregels zijn ten aanzien van de vraag wie er hoeveel moet bijdragen.
Dat is eenzelfde soort discussie als die welke wij in Europa hebben gehad
over de bijdrage van de verschillende lidstaten. In wezen gaat het om de vraag
welke regels je met elkaar afspreekt. Dit betekent inderdaad wel dat het ongeveer
zo concreet wordt dat je weet wat je portie is. Vervolgens is de vraag,
in hoeverre je vastlegt waar het geld vandaan komt. De heer Vendrik refereerde
daaraan. De discussie daarover speelt nog. De vraag of een individuele lidstaat
of een land dit haalt uit veilingopbrengsten of anderszins uit de schatkist,
is een discussie die nog niet is beslecht. Daarover kan ik dus nog niet meer
zeggen dan ik nu doe. Deze kwestie zal onmiddellijk daarna gaan spelen in
alle landen. Het CDM is een methode om te financieren, maar het afromen van
wat geld van het CDM zal een te beperkt budget opleveren om alles te financieren
wat nodig is. Daarmee komen wij er niet.Voorzitter. Dan kom ik nu op het EU-pakket. Het is heel belangrijk om
in EU-verband te komen tot realisatie van de uitgangspunten die de Commissie
een half jaar geleden op papier heeft gezet. Aan die uitgangspunten willen
wij in Nederland zoveel mogelijk vasthouden. Met name in de verschillende
EU-landen wordt er verschillend gedacht over de vraag of het kaartenhuis overeind
blijft. Het Europees Parlement heeft op 7 oktober een akkoord bereikt.
Wat mij betreft is dat een goed akkoord. Het Europees Parlement stemt in grote
lijnen in met de systematiek van de voorstellen van de Commissie: automatische
doorrekening naar 30% bij een internationaal akkoord; maximaal veilen
en een zorgvuldige procedure bij carbon leakage. Het regelen van de financiering
van CCS in demonstratieprojecten is ook meegenomen. Een aantal zaken wijkt
af van het Nederlandse standpunt. Dat betreft onder andere het volledig oormerken
op EU-niveau van de veilingopbrengsten en een beperkter gebruik van het CDM
en joint implementation credits voor overheden. Het betreft 8% over
de hele periode en een verruiming daarvoor binnen het ETS. Op dat vlak zijn
er wat verschilpunten. Ik moet eerlijk zeggen dat de hoofdlijn wel overeind
is gebleven. De discussie over het oormerken van gelden op EU-niveau of nationaal
niveau vind ik ook belangrijk, maar van minder groot belang dan de uitgangspunten,
die wat de Commissie en het Europees Parlement betreft overeind zijn gebleven.Mevrouw Spies (CDA): Voor de duidelijkheid:
wij spreken nu toch over de Milieucommissie van het Europees Parlement? De
eindstemming moet nog plaatsvinden.Minister Cramer: U hebt gelijk, maar gelet
op wat ik hoor, ook van de Industriecommissie, gaat het wel redelijk in dezelfde
richting. Als de partijen voldoende met elkaar blijven praten, gaat het mogelijk
lukken. Als dat niet zo is, hebben wij misschien een probleem, maar in elk
geval is nu wel de toon gezet in de discussie in het Europees Parlement.De heer Samsom (PvdA): U spreekt nogal veel
over de positie van het Europees Parlement, maar daarmee hebt u op zichzelf
genomen formeel niets te maken. U hebt te maken met uw collega-ministers in
de Raad, met name de voorzitter. Dat is op dit moment een Fransman. Ons bereiken
allerlei «draft conclusions», niet-bevestigd materiaal, waarvan
ik hoop dat ze niet waar zijn. Er circuleren conclusies waarin door het Franse
voorzitterschap voorstellen worden gedaan die de boel ernstig onderuit halen.
Ik wil graag dat u daarop ingaat, voor zover dat mogelijk is.Minister Cramer: De heer Samsom heeft voor
100% gelijk. Ik ben zo enthousiast, omdat ik allang blij ben dat wat
er nu in het Europees Parlement aan de orde is, in de richting blijft gaan
die Nederland voorstaat. Ik ben het helemaal eens met de opvatting dat er
nog een heel traject te gaan is, ook in de Milieuraad volgende week. Ik zal
straks een aantal punten noemen waarnaar de heer Samsom gevraagd heeft en
die de problematiek die hij heeft geschetst, goed illustreren. Wij zijn er
nog lang niet; dat is absoluut waar.De heer Samsom en mevrouw Spies hebben gevraagd naar het veilen van de
rechten. De 10% van de veilingrechten van nieuwe lidstaten zat al in het oorspronkelijke pakket. De discussie gaat over de volgende 10%.
De nieuwe lidstaten willen nog eens 10%, maar dat stuit op problemen
bij de oude lidstaten. Sommige daarvan gaan nu weer terug en zeggen: dan die
eerste 10% ook niet. Dat is voor Nederland niet acceptabel. Wij zeggen:
laten wij het oorspronkelijke voorstel van de Commissie, het kaartenhuis,
in stand houden. Wij vonden dat een redelijke vorm van solidariteit.Mevrouw Spies heeft ook gevraagd of de luchtvaart meeloopt. Welnu, de
luchtvaart loopt op dezelfde wijze mee. Tegen mevrouw Neppérus zeg
ik: natuurlijk moeten wij de luchtvaart ook bezien in internationaal verband.
Daarom is er een relatie gelegd met de benchmark. Dat heeft echter meer te
maken met de vraag hoe wij het nu precies doen, dan dat wij niet dezelfde
systematiek voor de luchtvaart aanhouden.De heer Jansen (SP): Ik heb nog een vraag
over de 10%. Ik kan respect opbrengen voor de kaartenhuistheorie, in
de trant van: als wij daarover beginnen, valt het hele kaartenhuis in elkaar.
Wij hadden echter een heel bescheiden wens, namelijk dat er nog eens wordt
bezien – en dat de minister dit ook inbrengt – dat er meer zekerheid
wordt ingebouwd dat de opbrengst van de 10% wordt ingezet voor het
doel waarvoor het bedoeld is en niet voor allerlei andere zaken in de desbetreffende
economieën die misschien haaks staan op de doelen die wij willen bereiken.
Zit daar nog ruimte in?Minister Cramer: De vraag van de heer Jansen
is heel relevant, want daar gaat de discussie absoluut nog over. Andere leden
hebben gevraagd hoe het zit met de opbrengsten en hoe wij een en ander op
Europees niveau al dan niet gaan vastleggen. De discussie daarover loopt nog
en de opvattingen daarover verschillen enorm. Uit de discussie in de Milieucommissie
van het Europees Parlement blijkt dat men voor 100% opbrengstenverdeling
is. Dat is niet de lijn die wij als inzet hebben gekozen in Europees verband.
De discussie over oormerken op Europees niveau versus nationaal niveau loopt.
Onze positie is dat wij willen oormerken naar nationale staten. Wij willen
dus niet oormerken op Europees niveau, want dat past niet in de systematiek
van de wijze waarop wij in EU-verband met dit soort dingen omgaan. Dat is
ook het standpunt van de Britten.De heer Vendrik vroeg of ik het ermee eens ben dat bindende doelen en
sancties op overtredingen essentieel zijn voor de non-ETS-doelstelling. Het
huidige voorstel voor de non-ETS sector bevat bindende doelen. Indien een
lidstaat niet voldoet aan het jaarlijkse emissieplafond, loopt men het risico
op een inbreukprocedure bij het Europese Hof. Nederland is voorstander van
een versterkt nalevingsregime, om dit inderdaad te garanderen.De heer Vendrik (GroenLinks): De inbreukprocedure
is voer voor juristen en neemt altijd een paar jaar in beslag. Kunnen wij
daar niet iets pittigers op verzinnen?Minister Cramer: Wat er nu gebeurt, is volgens
mij al pittig genoeg.De heer Vendrik (GroenLinks): Dan moet volstrekt
helder zijn dat het een sluitende procedure is. Lidstaten moeten over de rechtmatigheid
van een inbreukprocedure niet eindeloos kunnen procederen bij het Hof en zo
de zaak traineren. Het zou niet de eerste keer zijn dat dit gebeurde. Het
moet echt geborgd zijn. Wij moeten niet rond klimaat eenzelfde soort vaagheid
organiseren, juridisch gesproken, als rond het groei- en stabiliteitspact.
Daar wordt de wereld niet beter van. Minister Cramer: Uw punt is terecht, maar
daar pleiten wij ook voor. Het moet een goed controleerbaar regime zijn, met
sancties als men zich er niet aan houdt. Dat borgen wij.De blokkerende minderheid van Polen zit niet zo in elkaar als mevrouw
Spies vreest. Wel is het zo dat nieuwe lidstaten samen optrekken om nog meer
voor elkaar te krijgen dan zij nu al hebben binnengehaald. Zij vormen duidelijk
een blok; dat merk ik ook in de Milieuraad. Dat is de reden waarom er weer
een blok ontstaat als tegenhanger, namelijk van de oude lidstaten, die zeggen:
wij hebben nu voldoende solidariteit getoond.Mevrouw Spies (CDA): Hangt Duitsland in tussen
het ene en het andere blok? Is Duitsland ook met voorstellen bezig om veilen
te vervangen door benchmarking? Of een combinatie van veilen en benchmarking?Minister Cramer: De Duitsers zitten heel erg
op het beperken van categorieën waar geveild wordt. Wij zijn daar helemaal
niet voor. Duitsland probeert steun te krijgen van Frankrijk. Als dat lukt,
hebben wij een groot probleem, maar wij blijven zeggen dat dit niet kan en
dat het oorspronkelijke Commissievoorstel het uitgangspunt blijft.Ik ga nu door met de vragen over CCS. Nederland is het in grote lijnen
eens met de richtlijn. Er bestaat een breed Europees draagvlak voor CCS, nu
duidelijk is dat de desbetreffende richtlijn lidstaten geen verplichting voor
CO2-opslag oplegt. Daar zit nu precies de kneep. Wij willen de
verplichting wel. Ik pleit er ook in Nederland voor en het moet absoluut gebeuren.
Wij hebben er grote baat bij als dit in Europa gebeurt. Andere Europese landen
hebben echter niet zo veel mogelijkheden om de CO2 op te slaan
in de bodem, en daarom zijn zij tegen. Dat maakt het probleem dusdanig, dat
wij in de Milieuraad redelijk alleen staan voor de verplichting. Wij willen
dat echter wel. Zolang ik kan blijven pleiten voor die verplichting, blijf
ik dat doen.De heer Vendrik (GroenLinks): De minister
is nog maar een stap verwijderd van de positie dat Nederland deze eis niet
langer overeind kan houden. Wat is dan plan B?Minister Cramer: Op plan B moet ik mij beraden.
Ik blijf ervoor pleiten, maar op een gegeven moment moet ik het bijltje erbij
neergooien als er geen mogelijkheid is om het binnen te halen. Ik moet wel
een pleidooi houden voor haalbare zaken, en dit is voor ons een probleem.De heer Samsom en de heer Vendrik vroegen naar de emissiegrenswaarde van
500 gram voor energiecentrales en wat daarover in het Europees Parlement is
gewisseld. Ons belang is, dat via die weg wordt gegarandeerd dat CCS een «must»
is. Dat is ook een manier om voor elkaar te krijgen dat wij wel een verplichting
opleggen, want dan gaat het via de normeringskant.De heer Samsom (PvdA): Ik zou het geweldig
vinden als die truc werkte, maar de andere landen zijn niet gek. Als zij niet
voor een verplichting zijn, zijn zij ook niet voor een norm die de facto een
verplichting inhoudt. Dat wordt nog ingewikkeld, maar ik steun de minister
van harte om dat te blijven voorstellen. Ik wijs iedereen aan tafel erop dat
wij ook nog een tweede lezing krijgen. Als het Europees Parlement keihard
volhoudt, hebben wij gewoon een tweede lezing en dan kunnen wij de zaak alsnog
bezien. Is het echt zo dat, als alle landen een verplichting afwijzen, zij
wel akkoord zouden kunnen gaan met een norm?Minister Cramer: De norm die ter discussie
staat, is 500 gram. Nederland pleit voor 350 gram. Daarin zit precies het
verschil. Wij proberen op allerlei manieren ervoor te zorgen dat CCS wel verplicht
wordt gesteld. Het gaat niet alleen om Nederland. Als je ziet hoeveel CO2 de lucht in wordt geblazen, hebben wij CCS gewoon broodnodig
om onze doelen wereldwijd te halen, ook al is het een overgangstechnologie.
Als wij in Europa uitstralen: dit gaan wij doen en dit gaan wij ook verplichten,
staan wij ook veel sterker in de wereld om te bereiken dat zij het daar ook
doen. Daarom zet ik mij er zo hard voor in.De Fransen zitten op de lijn van border tax adjustment. Het kabinet heeft
gezegd dat dit niet de lijn is. Ik heb begrepen dat de minister van Economische
Zaken dit vanochtend ook heeft verzucht, maar er achteraan heeft gezegd: ik
weet niet wat wij allemaal achter de hand moeten houden in de onderhandelingen,
maar het is onze keuze niet.Mevrouw Spies heeft ook gevraagd naar de no-lose targets. Die vraag ging
over de bossen. Er waren meer vragen over bossen, ook van de heer Jansen en
de heer Vendrik. Ontbossing draagt voor ongeveer 20% bij aan de totale
emissie van broeikasgassen in de wereld. Dat is een fors aandeel. Voorkomen
van ontbossing is heel belangrijk, daarover zijn wij het internationaal met
elkaar eens. Om tot een effectieve en grootschalige aanpak te komen, is er
veel geld en capaciteitsopbouw nodig. Nederland steunt het opzetten van proefprojecten,
met name om de haalbaarheid en de wenselijkheid van de verschillende opties
voor de aanpak van ontbossing onder het Klimaatverdrag te verkennen. Dit vindt
onder andere plaats in de Forest Carbon Partnership Facility van de Wereldbank.
Nederland is voorstander van een marktbenadering; een koolstofmarkt. Hoe dat
vorm moet krijgen, is het punt waar het om draait. Als wij niet kiezen voor
een marktbenadering, komen de benodigde middelen gewoon niet beschikbaar.
Nederland wil toe naar een vrijwillige nationale no-lose target voor de gehele
bossector in ontwikkelingslanden, in combinatie met een marktbenadering voor
koolstofkredieten, die verkregen kunnen worden wanneer landen meer energie
reduceren dan is afgesproken via de no-lose target. De vraag was of wij bindende,
absolute doelstellingen voor ontwikkelingslanden kunnen vaststellen, zodat
deze minder vrijblijvend worden. Het probleem is dat dit echt nog een brug
te ver is. Hoe zouden wij bijvoorbeeld in Papua-Nieuw Guinea op korte termijn
een en ander bindend kunnen vastleggen? Voor landen als Brazilië ligt
het misschien anders. Daarom moeten wij mijns inziens toewerken naar wat realistisch
is. Wij kunnen wel ideëel ervoor pleiten dat het moet, maar wat is realistisch?
De lijn die ik kies is: laten wij proberen een verschil te maken tussen landen
ten aanzien waarvan wij wat meer bindend en wat minder bindend kunnen zijn,
gezien de situatie van het land. Zo ver is de discussie op dit moment gevorderd.De heer Vendrik (GroenLinks): Ik constateer
dat ook de Europese Commissie heel kritisch is over het opnemen van de bossen
in het CDM-regime. De Commissie heeft daarvoor heel goede redenen. Ik heb
niet de indruk dat wij de Europese Commissie op dit punt gebrek aan realisme
kunnen verwijten, al was het maar omdat een en ander in de praktijk ongelooflijk
moeilijk controleerbaar wordt. Volgens mij zijn wij met deze benadering niet
zozeer het probleem van de ontbossing aan het oplossen, maar zijn wij extra
ruimte aan het creëren onder een toch al kritisch regime, te weten het
CDM, om onze nationale verplichtingen verder af te schuiven naar de ontwikkelingslanden.
Dat lijkt mij de omgekeerde route. Ik zou zeggen: kabinet, steun de Europese
Commissie in haar zeer kritische benadering over het gemakkelijk opnemen van
ontbossing in het CDM-regime.Minister Cramer: Veel lidstaten zijn voorstander
van het opnemen van LULUCF in het voorstel van effort sharing en ETS. De Commissie
is tegen. Wat is het standpunt van het kabinet? Welnu, het kabinet is voorstander
van sinks in effort sharing, maar voor mij is dat geen hard punt. Als er een
internationaal klimaatakkoord komt, ligt het voor de hand dat sinks mogen
meetellen in de EU. Wel is het dan belangrijk dat de monitoringvoorschriften
van het internationale akkoord overeenkomen met de Europese voorschriften.
De vraag is hoe je een en ander onder controle houdt. Voor Nederland is met
name de monitoring van de sinks van groot belang. Deze moet goed geregeld
zijn. Ook ik ben voorstander van sinks in CDM; bebossing en herbebossing.
Wij moeten geen andere regels voor sinks in CDM maken dan wij in de VN-onderhandelingen
met elkaar afspreken. Je moet namelijk wel consistent blijven in de aanpak
die je kiest. Ik deel de zorg van de Kamer, maar wij zijn onderweg om iets
goed te regelen en wij doen daarbij ons uiterste best om dat wat wij bindend
kunnen maken of onder controle houden, zo goed mogelijk te doen, in dit geval
op korte termijn via monitoring.De heer Vendrik (GroenLinks): Ik wacht nu
met nog meer smart op de bossenbrief die het kabinet eerder al heeft toegezegd.
Ik ben benieuwd hoe dit in de praktijk allemaal moet landen. De minister en
ik zijn het over een punt eens, namelijk dat wij ervoor moeten zorgen dat
de monitoring heel scherp en goed geregeld is. Zou het dan niet logisch zijn
dat Nederland een omgekeerd standpunt inneemt, namelijk de Europese Commissie
steunen? Tenzij er zichtbaar, bewijsbaar en aantoonbaar een systeem van monitoring
komt dat recht doet aan de plek die ontbossing mogelijk in het CDM zou mogen
hebben. Dat zou het logische standpunt zijn: neen, tenzij.Minister Cramer: Ik ben voor monitoringvoorschriften
en die zullen wij hard bepleiten. Het doet er niet toe of het nu «nee,
tenzij» is of: «ja, mits». Wij zetten in op monitoringvoorschriften.
Op dit moment is ontbossing nog niet aan de orde onder CDM in de EU. Dat zou
pas kunnen nadat een internationaal akkoord is bereikt. Met wat ik nu met
u bespreek, loop ik vooruit op wat wij in EU-verband gaan doen.Mevrouw Spies (CDA): Ik heb nog een vraag
over de ontbossing en de nationale vrijwillige no-lose targets. Begrijp ik
het goed dat de minister zegt: het eindbeeld is wel dat ook ontwikkelingslanden
zich verplichten tot bepaalde doelstellingen en als zij dat nu al kunnen,
worden het verplichte doelstellingen, maar ik houd rekening met verschillende
stadia waarin verschillende landen zich bevinden, en dan geldt: vrijwillig
op weg naar meer verplichtend? Er staat nu: over de hele linie nationale vrijwillige
doelstellingen, terwijl de minister zojuist in haar beantwoording een uitzondering
maakte voor bijvoorbeeld Brazilië.Minister Cramer: De formulering van mevrouw
Spies spreekt mij zeer aan. Wij willen er zo snel mogelijk voor zorgen dat
het systeem gecontroleerd blijft worden. Datgene waar de heer Vendrik zich
zorgen over maakt, mag niet gebeuren, want dan hebben wij helemaal geen mogelijkheden
om te controleren of de ontbossing werkelijk goed wordt meegerekend. Hoe meer
wij in de onderhandelingen kunnen inbrengen dat de landen die het eigenlijk
al kunnen, het gewoon ook moeten doen, des temeer schuiven wij op in die richting.De heer Jansen (SP): Een vraag van mij over
de ontbossing is nog niet beantwoord. Ik heb ervoor gepleit om ook voor Europa
herbebossingsdoelen te formuleren, om daarmee de kritiek van de ontwikkelingslanden
voor te zijn dat wij hen de maat nemen, terwijl wij in het verleden zelf exact
hetzelfde hebben gedaan.Minister Cramer: Wij wachten de Commissievoorstellen
af. Wij komen daarover zeker nog te spreken.Voorzitter. Er zijn ook vragen gesteld over de biobrandstoffen. De Kamer
krijgt daarover binnenkort een brief, die wij morgen in de ministerraad bespreken.
Tijdens de algemene politieke beschouwingen heeft de minister-president al
een tipje van de sluier opgelicht. Wij zijn voornemens het percentage
biobrandstof in de brandstoffen voor de korte termijn iets te verlagen. De
hoofdreden daarvoor is de volgende. Toen de percentages biobrandstof werden
vastgesteld, was er nog heel weinig discussie over de duurzaamheidscriteria.
De discussie daarover is in een stroomversnelling gekomen, mede door de grote
inzet van Nederland om de duurzaamheidscriteria scherp te formuleren. Vervolgens
is er internationaal een enorme belangstelling gegroeid voor biobrandstoffen;
denk aan de Verenigde Staten. Dit heeft de discussie versneld over de vraag
of wij nu wel op de goede weg zijn met zijn allen. Is het inderdaad mogelijk
om greep te houden op wat wij op de korte termijn aan het doen zijn? Dit geldt
temeer daar wij nog geen controle hebben op de duurzaamheidscriteria. Die
criteria kunnen er pas komen als wij per stroom biobrandstoffen daadwerkelijk
certificeringssystemen hebben. Die zijn er nog niet, maar als alles goed loopt,
zullen die rond 2011 of 2012 gereed zijn. Wij zitten dus met het kortetermijnprobleem,
waarover ik u ook al eerder heb geïnformeerd, namelijk dat wij de percentages
ophogen en dat wij wereldwijd zien dat steeds meer landen biobrandstoffen
gaan gebruiken, terwijl wij het hele systeem van controle en certificering
nog niet helemaal op orde hebben. Dat is de hoofdreden, gecombineerd met de
berichten van verschillende belangwekkende gremia over de mogelijke risico’s.
Daarom hebben wij gezegd dat wij het voor de korte termijn iets kalmer aan
moeten doen, opdat wij zeker weten dat wij daarmee in de wereld geen grootschalige
ontbossing of anderszins veroorzaken.De heer Samsom (PvdA): Dat begrijp ik, althans
als dit betekent dat wij aansluiten bij de logica die wij ook op Europees
niveau hanteren. De duurzaamheid van het transport blijft leidend en het aandeel
biobrandstoffen daarin wordt kleiner. Dat is de logica die u ook in de geannoteerde
agenda omschrijft. U zegt nu dat wij voor Nederland gaan aankondigen dat wij
het aandeel biobrandstoffen verlagen. De logica gebiedt dan, dat tegelijkertijd
wordt aangekondigd dat wij wel degelijk andere instrumenten gaan inzetten
om de duurzaamheid van het wegtransport op niveau te houden. Wij hebben immers
ambities, en daar hoort het transport echt bij.Minister Cramer: Ik zou niet durven twijfelen
aan de redenering van de heer Samsom, want die klopt inderdaad. Wij hebben
doelstellingen in het kader van Schoon en zuinig, ook voor het wegvervoer
en voor transport in het algemeen. Als wij deze maatregel nemen, zullen wij
moeten bezien hoe wij de verliezen aan CO2-winst, ongeveer een
halve megaton, elders kunnen compenseren. Dat is nu ook in discussie in het
kabinet. Voor zover ik de vraag kan beantwoorden, is dit wat ik met u kan
delen.De heer Vendrik (GroenLinks): Ik heb toch
goed begrepen dat de discussie over die halve megaton alleen maar gaat over
de vraag hoe deze wordt gecompenseerd en niet meer over de vraag of dat gebeurt?
Ik ben af en toe ook aanwezig bij overleg met de minister van Verkeer en Waterstaat
en dan is precisie best belangrijk.Mijn vraag gaat over de certificering van biobrandstoffen. Als ik de minister
goed beluister, zegt zij: wij gaan daar nog vier jaar over praten, tot 2012.
Dat lijkt mij wel heel laat. Wij voeren deze discussie al vrij lang en de
urgentie is inderdaad toegenomen. Kunnen wij niet met elkaar afspreken dat
wij dit in 2010 gewoon geregeld hebben en dat wij streven naar een doel, namelijk
dat de Europese biobrandstofmarkt in 2010 geschoond is van alles wat niet-duurzaam,
niet-sociaal en niet-ethisch is, en verder beantwoordt aan alle criteria die
thuishoren onder het lijstje dat de naam van de minister draagt?Minister Cramer: Uw punt is begrijpelijk,
maar u moet zich realiseren dat het er niet alleen om gaat dat wij in Nederland
tot certificering overgaan, maar wereldwijd. Wij hebben zes criteria geformuleerd,
waarvan de eerste drie, de broeikasgasbalans, de aantasting van
de biodiversiteit en de concurrentie met voedsel, nu duidelijk zijn opgenomen
in de criteria van de Commissie. Dat geldt nog niet voor de laatste drie,
die meer te maken hebben met algemene principes in de trant van: people, planet
en profit, dat wil zeggen de sociale en economische effecten en de milieueffecten.
Daarom houden wij een warm pleidooi voor de verscherping van de duurzaamheidscriteria,
ook in EU-verband. De onderhandelingen daarover lopen nog. Los daarvan moet
men zich voorstellen dat wij in tweeënhalf jaar tijd in staat moeten
zijn om de hele wereld mee te krijgen in gecertificeerde stromen. Het gaat
dan niet alleen om palmolie en soja, maar ook om alle andere stromen die moeten
worden gecertificeerd. Dat is een heel proces. Met palmolie is men al vijf
jaar bezig. Het is niet verwonderlijk dat dit niet zomaar in een half jaar
gebeurd is. Nederland zet heel expliciet in op een versnelling, door afspraken
te maken met landen over langdurige levering van duurzame biobrandstoffen.
Als ons dat lukt, hebben wij een betere positie om in Nederland het percentage
te verhogen. Daar ziet het nu echter nog niet naar uit, omdat het een proces
is dat je niet even in een half jaar regelt.De heer Vendrik (GroenLinks): Waarom wordt
nu meteen de sprong gemaakt naar het mondiale niveau? Waarom wordt er niet
bij wijze van tussenstap gekozen voor het Europese niveau, waarbij de Europese
markt voor biobrandstoffen wordt gereguleerd? Als producenten van buiten de
EU – dat zijn de meeste – niet aan de eisen kunnen voldoen, jammer
dan. Zij zijn dan niet welkom op de Europese markt voor biobrandstoffen.Minister Cramer: Ik sprak ook over EU-verband,
maar in een internationaal kader. Als wij het certificeringssysteem daadwerkelijk
geïmplementeerd krijgen op EU-niveau door middel van een richtlijn, in
combinatie met een goede verslaglegging over de herkomst van de biobrandstoffen,
zullen wij al in 2010 of 2011 zitten. Alles bij elkaar vind ik dat er
sprake is van een heel snel proces op EU-niveau, als wij het allemaal voor
elkaar krijgen, geregeld in wettelijke kaders met alles erop en eraan.De heer Jansen (SP): De minister zei dat verlaging
van de bijmengverplichting een halve megaton CO2 kost. Dat moet
elders worden gecompenseerd. Kan zij bevestigen dat die compensatie wel binnen
de transportsector moet plaatsvinden?Minister Cramer: Dat punt is nog ter bespreking.De heer Jansen (SP): Dan hebben wij een probleem,
want het lijkt mij evident dat de compensatie in de transportsector moet plaatsvinden.Minister Cramer: In principe is dat het uitgangspunt.Mevrouw Spies (CDA): Begrijp ik het goed van
de minister, dat alleen de kwantitatieve doelstelling zou kunnen sneuvelen?
Ik ben wel wat bezorgd voor een heleboel Nederlandse initiatieven, zoals het
stimuleren van de goede brandstoffen via een zwaarder gewicht in het Besluit
biobrandstoffen wegverkeer. We zetten toch geen streep door alle stimulerende
maatregelen die wij inmiddels met elkaar hebben bedacht?Minister Cramer: Wat mevrouw Spies zegt, onderschrijf
ik volledig. Wij zetten, mede in verband met haar motie, in op biobrandstoffen
van de tweede en derde generatie, want dat is de richting die wij uit moeten.
Wij zetten daarop volop in en blijven dat doen. Daarin gaat niets veranderen,
en wij zullen zo snel mogelijk regelen dat er dubbel mag worden geteld.Voorzitter. Er is gevraagd naar de Ecodesignrichtlijn. De heer Samsom
vroeg, of deze voldoende ambitie bevat en of er nog wel vaart wordt gemaakt.
Welnu, in veel gevallen gaat het om een getrapte normering. Wij hebben sterk
gepleit voor de toprunnerbenadering en deze is in de richtlijn komen te staan.
Wij pleiten ervoor dat de koplopers de toon zetten voor het peloton, dat de
normen van de koplopers over een aantal jaren moet hanteren. Uiteindelijk
zetten wij dan de achterblijvers buiten spel, want zij kunnen dan niet langer
achterblijven. De koplopers trekken het peloton en de achterblijvers mee om
telkens het product te verbeteren in termen van milieuprestatie. Dat is het
idee. De onderpresterenden worden met deze benadering uit de markt gedreven.
Dat gebeurt echter niet, want zij gaan dan ook verbeteren. Zij moeten wel.De heer Samsom (PvdA): Dat principe huldigen
wij allemaal. Maar deze zomer hebben wij de eerste praktijkvoorbeelden gezien
uit de Commissie. Daarvoor is goedkeuring verleend. Daarbij gelden overgangstermijnen
van acht jaar. Hier hadden wij niet aan gedacht bij het toprunnerprogramma.
De gedachte was dat het een beetje moest opschieten, met een overgangstermijn
van vier jaar. Je hoeft de industrie de nek niet om te draaien, maar je moet
fabrikanten ook niet eeuwig de tijd geven om hun producten vies, vervuilend
en slurpend te houden.De voorzitter: De heer Samsom bedoelt te vragen
of de minister dit met hem eens is.Minister Cramer: Ik ben dit geheel met de
heer Samsom eens. Wij zetten voortdurend in op snelheid. Dat blijkt bijvoorbeeld
bij de uitfasering van de gloeilamp. In Europa is gediscussieerd over de vraag
hoe snel deze uitfasering moet gebeuren. Wij vinden dat deze zo snel mogelijk
moet gebeuren. Daarvoor houden wij aldoor een warm pleidooi in Europa. De
snelheid hangt natuurlijk af van de productgroep, maar de Kamer kan ervan
verzekerd zijn dat ik en het kabinet ons ervoor inzetten om de implementatietermijn
zo kort mogelijk te houden. Wij vinden dat de vaart erin moet blijven. De
eisen worden gesteld aan zo’n 25 energieverbruikende producten. Dat
is prima. Hier komen tien productgroepen bij, alle energiegerelateerde producten.
Het gaat dus de goede kant op. Mijn ambitie is om dit gezamenlijk met het
bedrijfsleven zo snel mogelijk te realiseren.Mevrouw Neppérus (VVD): De minister
spreekt over ambities, maar bij haar zie ik deze in de praktijk nog niet zo,
terwijl elders veel ambities worden waargemaakt om tot betere producten te
komen. Hoeveel mensen van VROM zijn hiermee bezig? Heeft de minister de website
van SenterNovem regelmatig bekeken? Zijn wij betrokken bij projecten van de
Europese Commissie? Naar verluidt zijn er alleen Duitse consultants bij betrokken.Minister Cramer: Ik weet niet uit mijn hoofd
hoeveel mensen erbij betrokken zijn. Ik weet wel uit mijn hoofd wat onze inzet
is. Die laten wij ook blijken in de stukken die wij naar Brussel sturen. Wij
zijn zeer ambitieus. Waar wij heen willen met de gloeilamp is heel duidelijk,
maar dat geldt ook voor andere productgroepen. De Europese industrie heeft
er natuurlijk een zware dobber aan om dit snel te doen. Deze moet de snelheid
in ogenschouw nemen en bekijken wanneer zij alles klaar kunnen hebben. Druk
is echter van belang.Mevrouw Spies heeft gevraagd hoe ik aankijk tegen het Ecolabel. De Nederlandse
ervaring heeft geleerd dat voorlichting en informatieverstrekking, bijvoorbeeld
in de vorm van milieulabels op producten, vaak nog weinig effect sorteren.
Er zijn er vaak te veel van. Wij moeten dus heel specifiek zijn in de wijze
waarop wij dit instrument inzetten. Wij steunen wel het voorstel tot herziening
van het Ecolabel. Het blijft een vrijwillig label. De wijze waarop wij dit
label verder willen stimuleren, hangt ook af van Brussel. De heer Jansen en mevrouw Spies hebben gevraagd of EMAS wel zinvol is,
omdat Nederland meer gericht is op ISO-regels. In het verleden is dit ook
zo geweest. Algemeen wordt erkend dat EMAS niet of nauwelijks aanslaat. Dit
heeft te maken met het aantal van zo’n 1250 ISO-certificaten tegenover
zo’n tien EMAS-registraties in Nederland. In heel Europa zijn er zo’n
4000 EMAS-registraties. De Commissie wil dit laten doorgroeien tot 35 000.
Er is dus nog een lange weg te gaan. Het belangrijkste verschil zit hem in
de ontstaansgeschiedenis: EMAS is voortgekomen uit een Europese aanpak en
ISO uit een Amerikaanse. Het enige inhoudelijke verschil is de milieuverslaglegging.
Nederland heeft zo veel ervaring met ISO, dat het zijn systeem niet wil omzetten
naar EMAS. Voor de EU ligt het precies andersom.Mevrouw Spies (CDA): Voor de EU ligt het precies
andersom, maar onder andere in de fiches beoordeelt de minister het voorliggende
voorstel als ronduit onvoldoende. Kan ik hieruit concluderen dat de minister
niet instemt met de verordening?Minister Cramer: Ik begrijp wat mevrouw Spies
zegt, maar het is een vrijwillige aanpak. Nederland is al zo ver met de implementatie
van ISO, dat wij niet hard gaan pleiten voor EMAS. In Europa is het stimuleren
van EMAS echter vrijwillig.Mevrouw Spies (CDA): Maar het is een verordening.
Deze heeft dus rechtstreekse werking in de Nederlandse wet- en regelgeving.
Dit betekent dat wij een heleboel overhoop zouden moeten halen, terwijl wij
een vergelijkbaar, zo niet beter, ISO-systeem hebben. Wij hebben er meer last
dan gemak van. Zijn er dan geen mogelijkheden om dit onheil af te wenden?Minister Cramer: De vraag van mevrouw Spies
is duidelijk. Ik heb het antwoord hierop niet paraat. Wij brengen altijd het
genoemde standpunt naar voren. Wij moeten bezien hoe wij met EMAS omgaan als
dit schema verplicht blijkt te zijn. Zolang het vrijwillig is, zitten wij
misschien niet in de problemen. Ik kom hierop liever schriftelijk nog eens
terug op het moment dat wij in de onderhandelingen hom of kuit moeten geven.De heer Jansen (SP): De SP-fractie vindt dat
je een stevig geluid moet laten horen als er iets gebeurt wat je niet bevalt,
ook al is het gebruik ervan vrijwillig. Wij zien ook veel meer in de ISO-benadering,
omdat dit systeem wereldwijd wordt gebruikt. Ook om die reden moet die lijn
worden bepleit, in plaats van dat weer iets anders wordt verzonnen.Minister Cramer: Ik wil nog een keer benadrukken
dat zo’n verordening vrijwillig is. Dus ook als deze wordt aangenomen,
kan Nederland een internationaal geaccepteerde norm als ISO als basis nemen.Mevrouw Spies (CDA): Ik wil niet vervelend
zijn, maar de minister zegt zelf dat de subsidiariteit en de proportionaliteit
negatief zijn en dat de financiële consequenties sterk afhankelijk zijn
van de wijze waarop invulling wordt gegeven aan de verplichtingen tot het
geven van voorlichting, ondersteuning en publiciteit. Dit betekent hoe dan
ook dat het voor de Nederlandse staat consequenties zal hebben die de minister
niet positief beoordeelt. Ik pleit er daarom voor dat de minister aan haar
collega’s het signaal afgeeft dat wat Nederland betreft dat ding er
gewoon niet komt.Minister Cramer: Ik heb een pleidooi van die
strekking al een aantal keren gehouden. Ik zal de Kamer schriftelijk informeren
op het moment dat Nederland hierover zijn positie moet bepalen, mochten wij
er in de onderhandelingen niet uitkomen. Mevrouw Spies (CDA): «De Raad zal conclusies
vaststellen». Dit staat in de geannoteerde agenda over het Actieplan
duurzame consumptie en productie en duurzaam industriebeleid. Daarvan is de
EMAS-verordening een onderdeel. Ik krijg het gevoel dat de Raad nu conclusies
wil trekken. Dit is daarom het moment om dat krachtige signaal af te geven.Minister Cramer: Het gaat nu om het actieplan.
EMAS wordt hiermee niet meteen goedgekeurd. Nogmaals, ik kom hierop graag
schriftelijk terug.Mevrouw Neppérus heeft een vraag gesteld over het advies Brussels
lof. Zij wil weten wanneer de inzet van juridische expertise nodig is. In
het geval van het interessante advies van de VROM-raad is juridische expertise
in de hele beleidscyclus nodig; in de voorfase, maar ook in de vervolgfasen.Mevrouw Neppérus (VVD): Dit standpunt
van de minister blijkt uit haar stukken en uit het antwoord dat zij nu geeft,
maar hoe gaat zij dit verbeteren? De implementatie loopt achter. Wij hebben
allemaal belang bij goede wetgeving. Wij willen niet zomaar verrast worden
door nieuwe richtlijnen. Hoe gaat de minister dit doen?Minister Cramer: Brussels lof is een interessant
advies over de wijze waarop wij ons kunnen voorbereiden op EU regelgeving
en EU-richtlijnen. De essentie daarvan is om in een vroeg stadium alle aspecten
die consequenties hebben voor Nederland mee te nemen. Het Nationaal samenwerkingsprogramma
luchtkwaliteit voldoet wel degelijk aan de richtlijnen. Dat hebben wij zelf
gegarandeerd. Wij gebruiken de ervaringen met de aanpak van de luchtkwaliteit
voor de Kaderrichtlijn water. In overeenstemming met het advies Brussels lof
nemen wij al in de voorfase alle aspecten mee, waaronder de juridische. Wij
volgen dus het advies Brussels lof.Mevrouw Spies en mevrouw Neppérus hebben vragen gesteld over de
bodembescherming. Het Franse voorzitterschap heeft de bodemrichtlijn weer
geagendeerd voor de Milieuraad van 20 oktober, maar niet om er een besluit
over te nemen. Het voorstel van de Fransen is zelfs nog niet inhoudelijk besproken
in de werkgroep van de raad. Wat besproken kan worden, is dus prematuur. Nederland
blijft tegen. Wij veranderen niet van positie.De heer Vendrik en de heer Samsom hebben gevraagd wanneer wettelijk geregeld
is dat illegaal hout Nederland niet meer binnenkomt. Minister Verburg heeft
tijdens de Landbouwraad in juli 2007 een interventie gepleegd. Zij riep daarmee
de Europese Commissie op, haast te maken met de door de Europese Commissie
toegezegde studie naar de wettelijke mogelijkheid om illegaal geoogst hout
te weren. Het voorstel hiertoe wordt half oktober verwacht. Het is nog niet
helemaal duidelijk hoe ver het voorstel reikt en of wij het direct kunnen
aannemen. Mede op aandringen van Nederland is de wettelijke regeling dus versneld.
Door de bezwaren van de WTO wordt een wettelijke regeling problematisch en
moeilijk oplosbaar, maar daaraan wordt nu wel heel hard gewerkt. Ik kan op
dit moment niet melden hoe concreet het voorstel is en of daarmee alle problemen
met de WTO zijn opgelost. Ik moet het voorstel zelf ook nog inzien. Ik wil
nogmaals benadrukken dat Nederland heel hard aandringt op een wettelijke regeling.De heer Vendrik (GroenLinks): Dat doet mij
deugd. Als er meer over bekend is, zou ik er graag een brief over krijgen.
Maar dan nog: mag ik ervan uitgaan dat staatssecretaris Heemskerk hierover
ook in WTO-verband zal spreken? Anders staan wij elkaar in Europa lekker te
maken met een verbod, wordt daarover een akkoord gesloten in januari of februari
en gaan wij vervolgens een heel ingewikkeld traject met de WTO tegemoet. Ik
hoop dat dit bij elkaar hoort. Anders moeten wij zomaar weer tien jaar wachten,
voordat dit in de volgende WTO-ronde geregeld wordt. Minister Cramer: De Europese Commissie is
in dit verband natuurlijk het allerbelangrijkst. Zij zal WTO-aspecten hierbij
absoluut betrekken. Anders was het waarschijnlijk allang geregeld.Minister Vendrik (GroenLinks): Dat snap ik.
De Europese Commissie heeft het mandaat om te onderhandelen namens ons allen,
commissaris Mandelson voorop. Nederland speelt daar een rolletje in, in de
persoon van staatssecretaris Heemskerk. Wij hebben hierover vaker vragen gesteld
aan het kabinet, maar het wordt niet scherp. Pleit Nederland er vandaag de
dag, as we speak, bij Europa in de persoon van commissaris Mandelson voor
om de mogelijkheid tot een importverbod voor hout te legaliseren voor lidstaten
van de WTO? Dringt het kabinet er bij Mandelson met Sturm und Drang op aan
om het nu in te brengen, omdat wij anders weer tien jaar verder zijn voordat
de WTO ons de ruimte geeft om het importverbod mogelijk te maken?Minister Cramer: Als kabinet pleiten wij hier
al jaren voor. Dit geldt ook voor staatssecretaris Heemskerk. Er bestaat dus
helemaal geen verschil van mening tussen de heer Vendrik en mij over het belang
ervan en over de noodzaak om ons er als kabinet voor in te zetten, inclusief
de heer Heemskerk.Mevrouw Neppérus heeft een vraag gesteld over de IPPC-richtlijn.
De implementatie daarvan is niet op tijd gereed. Wel is er een inhaalslag
gaande sinds 2006. In dat jaar voldeed ongeveer twee derde van de vergunningen
aan de richtlijn. In juni 2008 zaten wij op 84% van de vergunningen.
In oktober 2008 is dit opgetrokken naar 91%. Wij hopen over twee jaar
de 100% te halen. Het einde nadert. Het kost moeite, maar het gaat
lukken.Ik kan heel kort zijn over CO2 en de auto’s.De voorzitter: Mevrouw Neppérus heeft
eerst een vraag.Mevrouw Neppérus (VVD): Kennelijk wil
de minister al naar het volgende punt. Mijn vraag over de IPPC was ook algemener.
Wij schijnen namelijk achteraan te staan. Verder vraag ik mij af hoe gelukkig
wij ermee moeten zijn dat in de IPPC beroepsmogelijkheden worden vergroot.Minister Cramer: De IPPC is een belangrijke
richtlijn in Europees kader. Zo denkt het bedrijfsleven er ook over. Dit is
wat mij betreft dus geen punt van discussie meer. De achterstand van de implementatie
zit hem vooral in de zwemwaterrichtlijn. Daaronder vallen natuurlijk heel
veel categorieën. Wij zijn daarmee hard bezig.Mevrouw Neppérus (VVD): De IPPC is
een belangrijke richtlijn, die voor heel veel bedrijven gaat gelden. Maar
de richtlijn impliceert ook een vergroting van de beroepsmogelijkheden, van
procederen voor de rechter. Moeten wij daarmee wel gelukkig zijn? Ik betwijfel
dat. Ik denk dat eindeloze procesgangen in het verschiet liggen.Minister Cramer: Er is sprake van een misverstand.
Het is niet zo dat er meer mogelijkheden zijn om te procederen.De heer Vendrik heeft een vraag gesteld over CO2 en auto’s.
Wij houden vast aan 95 gram per kilometer voor 2020. Ter gelegenheid van elke
Milieuraad pleit ik daarvoor, dus ook ter gelegenheid van de volgende Milieuraad.
Naar verwachting gaat het lukken om deze langetermijndoelstelling erin te
houden.Je wordt niet vrolijk van de formulering van mevrouw Spies over territoriale
cohesie. De Europese Commissie heeft consequent aangegeven dat zij niet de
bevoegdheden van lidstaten ter discussie wil stellen. Wat wij doen
aan territoriale cohesie is dus beperkt. Dat heeft Nederland altijd gezegd.
Er is geen reden tot vrees voor aantasting van nationale bevoegdheden.De heer Jansen vroeg of er duurzaamheidscriteria voor ggo’s kunnen
worden geformuleerd. In het kader van de discussies over ggo’s in EU-verband
zijn wij daarmee bezig, maar niet op precies dezelfde manier als bij biobrandstoffen.
Er is aan de ene kant een discussie over het vervolg van de wetenschappelijk-technische
risicoanalyse in EFSA-verband. Aan de andere kant is er een discussie over
de vraag welke maatschappelijke effecten je betrekt bij de beoordeling van
ggo-toepassing. Het gaat hierbij zowel om sociaaleconomische effecten als
om effecten in de sfeer van natuur en milieu.De heer Jansen (SP): Bij de duurzaamheidscriteria
voor biobrandstoffen stelt de minister dat in 2011 licht aan de horizon is.
Hoe ligt dit bij dit dossier?Minister Cramer: Er is een werkgroep gevormd
waaraan ik zelf ook deelneem. Deze werkgroep komt op korte termijn met een
uitwerking hiervan. Ik neem aan dat ik de Kamer daarover medio volgend jaar
veel meer kan berichten.Nadere gedachtewisselingDe heer Samsom (PvdA): Voorzitter. Het blijft
wat schimmig welke voorstellen op tafel liggen bij de Milieuraad en de Europese
Raad over het klimaatpakket. Daarom stel ik twee concrete vragen. Er wordt
nu gesuggereerd dat er een voorstel zou liggen om het doorbewegen naar een
reductie van 30% bij een internationaal akkoord onderhevig te maken
aan codecisieprocedures. Dan gaat het automatisme eruit. Dit zou op zich allemaal
nog goed zijn, ware het niet dat de symbolische waarde van deze terugtrekkende
beweging enorm zou zijn, in de verkeerde richting. Je zendt ermee naar regio’s
buiten Europa het signaal uit dat Europa teruggaat naar een reductie van 20%.
Dan gaat het raffinement uit de onderhandelingspositie. Die positie is namelijk
het aanbod om door te schieten naar een reductie van 30%, als de rest
van de wereld meedoet. Als de tekst met de genoemde suggestie ergens zou circuleren,
zou de minister zich daartegen met de grootst mogelijke kracht moeten verzetten.
Hetzelfde geldt voor het ophogen van het CDM en soortgelijke credits. De huidige
formulering biedt volgens ons een mooie balans: streng, maar wel haalbaar,
zodat je andere werelddelen niet helemaal uitsluit van deelname aan de Europese
inspanningen. Deze twee punten wegen erg zwaar voor onze fractie. Wij hopen
dat dit ook voor de minister geldt.Dit debat is een beetje gek, omdat de minister zegt dat de biobrandstoffen
morgen besproken zullen worden. Dit debat is dus eigenlijk een schot voor
de boeg. Maar de minister mag erop rekenen dat als het kabinetsvoorstel klaar
is, wij er echt nog eens over zullen spreken. Ik doe toch nog een schot voor
de boeg. Wij hebben het gehad over de halve megaton die gecompenseerd moet
worden. Ik neem aan dat bij deze compensatie de afspraken die de minister
in Schoon en Zuinig over de diverse sectoren heeft gemaakt niet zozeer het
uitgangspunt zijn, als wel leidend zijn. In die afspraken staat dat de transportsector
aan de lat staat voor een bepaalde hoeveelheid megatonnen. Als er nu een halve
megaton verdwijnt, komt deze in de transportsector weer terug. Dan haakt de
minister aan bij haar eigen programma, wat belangrijk is, maar ook nog eens
bij de Europese logica. Dan is het voorstel helemaal rond. Ik ga ervan uit
dat de minister kan toezeggen dat dit het principe is voor welke besluitvorming
dan ook, morgen in de ministerraad. Mevrouw Spies (CDA): Voorzitter. Alles moet
erop gericht zijn dat in Kopenhagen een nieuw wereldwijd verdrag kan worden
gesloten. Alles wat het Franse voorzitterschap en de Milieuraad dus bedenken
dat afbreuk doet aan het welslagen van zo’n nieuw mondiaal akkoord,
moeten wij proberen te voorkomen. De minister heeft een aardig beeld gegeven
van het strijdtoneel dat zich aan het aftekenen is. Dit wordt een heel ingewikkelde
klus. Nederland zit daar goed in. Wij wensen de minister oprecht alle energie
toe en wat daarbij verder maar nodig kan zijn om met een goed resultaat terug
te komen. Wij zien dit resultaat graag uitgewerkt terug, zowel qua inzet voor
Poznan, als voor de financiële architectuur, als voor het eindoordeel
dat in december in de Europese Raad gegeven moet worden. Zo kunnen wij daarover
zelf ook een eindoordeel vormen.Er is geld nodig voor een nieuw mondiaal verdrag. Hoe dit verdrag tot
stand komt, is onderdeel van de voorstellen die de minister aan het uitwerken
is. Het ETS is nooit bedoeld geweest om de schatkist van de minister van Financiën
te spekken, hoe hard de schatkist dit geld op dit moment misschien ook kan
gebruiken. Ik herhaal wat ik in de eerste termijn heb gezegd: het voorstel
van de milieucommissie van het Europees Parlement, 50% oormerken, wordt
door de CDA-fractie in de Kamer niet gedragen.Wij zullen nog spreken over de biobrandstoffen voor het wegverkeer. Ik
sluit mij aan bij de opmerkingen die collega Samsom daarover heeft gemaakt.
Ik ben er blij mee dat het stimuleringsbeleid dat wij inmiddels hebben ingezet,
geen schade ondervindt van de besluitvorming die mogelijk morgen in de ministerraad
plaatsvindt.Mevrouw Neppérus (VVD): Voorzitter.
Ik zit met nog een paar punten. Vanmiddag is wederom gebleken dat veilen tot
een heleboel complicaties en mogelijk tot compensaties leidt. Deze kunnen
best begrijpelijk zijn, maar als je zoveel compensaties in een systeem inbouwt,
rijst de vraag waar het systeem blijft. Daarom wil ik de minister nogmaals
verzoeken na te denken over de benchmark. De noodzaak om een andere koers
te varen, komt steeds meer naar voren. Ik blijf bezorgd over ecodesign. Medewerkers
die hierbij betrokken zijn, noemen aantallen. Deze zijn uiterst summier. Ik
zal daarover dus nog eens contact zoeken.De minister zei na mijn interruptie dat de IPPC-richtlijn juridisch hetzelfde
blijft. Als ik de teksten naast elkaar leg, heb ik dat gevoel niet. Ik krijg
het gevoel dat er meer geprocedeerd wordt. Ik wil daarover van de minister
een brief hebben met uitleg.De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter.
De minister bood enige opening. Ik hoop dat zij bereid is om strakke afspraken
te maken in Europa over de besteding van de veilingopbrengsten. Het maakt
mij niet uit of dit Europees of nationaal wordt georganiseerd, maar laat de
minister ervoor zorgen dat een deel van het geld naar adaptatiefondsen gaat.Heeft de minister een plan B? Ik meen dit gehoord te hebben, en het is
van belang daar even bij stil te staan. Een plan B is van belang als andere
lidstaten niet meegaan in de verplichting tot CCS. Een plan B is: 350 gram
per kilowattuur als maximumnorm voor elektriciteitscentrales. Dit wil ik even
markeren. Het is heel belangrijk dat de minister dit zegt. Ik houd het kabinet
hier graag aan. Het smaakt ook naar meer. Wij krijgen binnenkort een paar
kolencentrales in het land. Dat is stom en onverstandig. Wij moeten dit niet
doen. Wij gaan deze norm toch niet in Europa voorstellen, zonder haar in Nederland
van toepassing te verklaren? Ik ga ervan uit dat de norm wel degelijk van
toepassing verklaard wordt.Ik steun Samsom met zijn streven naar 30%. Dat moet het wenkend
perspectief zijn. Daar moeten wij minimaal naar toe, al was het maar in het
licht van de mededelingen waarmee het IPCC vermoedelijk komt en die ik vrees,
en velen met mij. Ik roep de minister op om bij het veilen haar rug recht
te houden. Er moet 100% veilen komen, zonder uitzonderingen.
Wij praten pas verder als het internationale klimaatakkoord in Kopenhagen
is getekend. Ik heb de minister de suggestie gedaan om haar CDA-collega’s
uit te nodigen om met haar mee te gaan naar Al Gore. Deze suggestie is misschien
toch verstandig gebleken. Mij bereikt net een ANP-bericht over minister Eurlings.
Hij zou donderdag bij de Transportraad gezegd hebben dat de luchtvaart in
Europa geen CO2-emissierechten hoeft te kopen als veel andere landen
in de wereld niet meedoen met dit systeem. In het bericht wordt de heer Eurlings
geciteerd: «als je dit nu niet goed regelt, krijg je perverse effecten».
Met andere woorden: het eerste lek is al geslagen. Ik vraag het kabinet om
uitleg. Ik snap dat de minister deze uitleg nu niet kan geven. Misschien is
het een storm in een glas water, misschien ook niet. Als de minister mij nu
geen uitleg kan geven van wat minister Eurlings tijdens de Transportraad geroepen
heeft, als zij niet kan zeggen of dit overeenstemt met de kabinetsinzet, stel
ik voor dat zij mij hierover vóór zes uur vanmiddag een apart
briefje stuurt. Ik vermoed dat dit overleg straks plenair wordt voortgezet
door middel van een VAO. Dat zou tenminste heel goed kunnen, al was het maar
om te regelen dat minister Eurlings zelf het probleem van de halve megaton
CO2 gaat oplossen. Ik krijg hierover graag een toezegging.De heer Jansen (SP): Voorzitter. Op een aantal
punten heeft de minister goede geluiden afgegeven. De toezegging over de ggo’s
heb ik goed gehoord. In eerste termijn heb ik gewezen op voorlopige conclusies
van het Franse voorzitterschap over het loslaten van de koppeling van Kopenhagen
en de Europese doelstelling van 30%. Ik heb daarover nog geen duidelijk
standpunt van de minister gehoord. Dat zou ik graag alsnog krijgen. Wat ons
betreft zou de inzet moeten zijn dat de automatische koppeling er blijft,
ook als signaal naar andere landen. Daaruit blijkt hoe Europa erin staat.De minister heeft gezegd dat er «in principe» een compensatie
binnen de sector plaatsvindt. Hierdoor heeft zij een probleem. Wat mij betreft
is dit namelijk een bikkelhard uitgangspunt. Dit probleem moet worden opgelost
binnen de transportsector. De flexibiliteit is prima. De SP-fractie steunt
dit. De transportsector zal zelf met de alternatieven moeten komen. Als de
minister op dit punt niets toezegt, zal ik via een motie tijdens een VAO daarover
een Kameruitspraak vragen. Ik hoor dat collega’s er precies hetzelfde
over denken. Ik hoop uiteraard dat het niet nodig is. Ik ga er gewoon van
uit dat de minister het hierover met ons eens is.In eerste termijn heb ik ook een vraag gesteld over het Actieplan duurzame
consumptie. In hoeverre kan de Europese richtlijn een belemmering zijn voor
nationale ambities in relatie tot de motie-Poppe over de bioplastics? Op deze
vraag ontvang ik graag alsnog een reactie. Wat ons betreft wordt de richtlijn
voor ecodesign zo snel mogelijk ingevoerd. Er moet zo snel mogelijk een effectieve
drang van uitgaan naar de producenten om de kwaliteit in energetisch opzicht
te verbeteren. De heer Samsom heeft gevraagd of wij de overgangstermijn voor
ecodesign kunnen verkorten, van acht naar vier jaar. Dat lijkt mij een heel
concreet voorstel. Is dit de inzet van de minister voor de onderhandelingen
of niet?Minister Cramer: Voorzitter. Ik dank de Kamerleden
voor hun inbreng in tweede termijn. De meeste vragen gaan eigenlijk over hetzelfde
punt. Een belangrijke vraag gaat over de automatische koppeling van 20%
naar 30%. Dat is inderdaad het absolute uitgangspunt, dat wij de hele
tijd al bepleiten in Europa. Wij houden daaraan ook vast.De heer Samsom en mevrouw Spies stelden ongeveer dezelfde vraag over biobrandstoffen.
Morgen ligt een brief voor in de ministerraad. Ik heb het standpunt van de
Kamerleden heel goed begrepen. Ik zal ervoor zorgen dat het punt dat de Kamerleden
hebben gemaakt, morgen wordt besproken in de ministerraad. Mevrouw Spies heeft verder gevraagd naar de opbrengsten van de veilingen.
Zij zei dat het ETS er niet is om de schatkist te spekken. De Kamer wordt
later geïnformeerd over wat wij met de opbrengsten doen. Wij zijn daarover
namelijk zowel in Europa als in Nederland nog in gesprek.Mevrouw Neppérus pleitte voor benchmarking in plaats van veilen.
Wij hebben in EU-verband gekozen voor een emissiehandelssysteem dat is gebaseerd
op veilen. Dit blijft ons uitgangspunt. In internationaal verband wordt ook
gesproken over mogelijkheden van benchmarking, de vergelijking van industrieën
wereldwijd. Dit is een ander verhaal. Internationaal hebben wij natuurlijk
nog geen afspraken gemaakt over een emissiehandelssysteem. Het belang van
benchmarking staat internationaal zeker op de agenda, maar in Europa is het
uitgangspunt nog steeds emissiehandel.Een andere vraag van mevrouw Neppérus betreft de ecodesignrichtlijn.
Zij is ongerust vanwege de traagheid waarmee ecodesign zich ontplooit. Wij
zetten heel veel druk, juist op versnelling van de implementatie. Wij zijn
natuurlijk niet de enigen die opmerkingen maken. In het internationale krachtenveld
houden wij ons aan het standpunt dat mevrouw Neppérus mij ook graag
namens Nederland hoort vertegenwoordigen. Minister Van der Hoeven staat er
exact hetzelfde in. Wij hebben er groot belang bij dat de richtlijnen verscherpt
worden en dat wij producten en diensten krijgen die veel zuiniger omgaan met
energie.De heer Jansen maakte in verband met ecodesign een opmerking over de bioplastics.
Ik moet flink schakelen. Ik loop alle productgroepen af en vraag mij af hoe
ik de link moet leggen tussen alle producten met een stekker – om deze
producten gaat het in het algemeen – en energiegerelateerde producten.
Ik ben even kwijt hoe ik daarin de bioplastics moet plaatsen.De heer Jansen (SP): Ik maakte mijn opmerking
in het kader van het Actieplan duurzame consumptie en productie en duurzaam
industriebeleid, dus niet in het kader van de ecodesignrichtlijn.Minister Cramer: Ik heb daarover eerder gesproken
met de heer Poppe, in het kader van het verpakkingenconvenant. Wij hebben
toegezegd dat wij zullen bekijken hoe wij bioplastics een rol kunnen laten
spelen, maar het verpakkingenconvenant blijft overeind.Mevrouw Neppérus heeft een vraag gesteld over het rapport Brussels
lof. Zij onderstreept het belang van de toegang tot de rechter en van een
level playing field. Ik ben het in principe eens met haar positie. Op nationaal
niveau kunnen wij tot een eigen handhavingssystematiek komen. Wij moeten de
subsidiariteit dan natuurlijk wel bewaken. De verwarring over de herziening
van de IPPC-richtlijn zit vooral in de afwezigheid van een bepaling die de
toegang tot de rechter verruimt. Ik ben graag bereid om dit schriftelijk nader
toe te lichten, mocht dit antwoord tot nadere vragen leiden.Mevrouw Neppérus (VVD): Ik zal een
paar vragen formuleren en die naar de minister sturen. Ik wacht het schriftelijk
antwoord af.Minister Cramer: Ik zeg graag toe dat ik deze
vragen zal beantwoorden. De heer Vendrik heeft gevraagd of er een plan B is.
Het is van groot belang dat wij in eerste instantie de huidige inzet behouden.
Wij houden zo lang mogelijk vast aan deze inzet. Mijn standpunt over CO2-emissie en het belang van het koppelen van normen aan energiecentrales,
ook in verband met CCS, heb ik al geformuleerd. Wij houden in Europees verband
vast aan ons standpunt. Indien wij zouden moeten afwijken van onze inzet,
melden wij dit de Kamer. De heer Vendrik (GroenLinks): Ik vroeg heel
eenvoudig of de minister mij helderheid kan verschaffen over de vraag of het
kabinet in Europees verband pleit voor een maximumuitstoot voor elektriciteitscentrales
van 350 gram per kilowattuur vanaf 2013.Minister Cramer: Dit is naar voren gekomen
in het Europees Parlement. Ik wil mij nader beraden over de vraag of ik dit
meeneem in mijn onderhandelingen tijdens de Milieuraad. Ik heb niet toegezegd
dat wij ons er hard voor maken. Ik heb alleen gezegd dat het voorstel van
mevrouw Corbey van 350 gram een versterking is van de positie die wij zouden
kunnen innemen, namelijk om via de normeringslijn te zorgen voor een verplichting
van CCS.De heer Vendrik (GroenLinks): Ik vrees dat
ik de woorden van de minister in eerste termijn te positief heb uitgelegd.
Kennelijk pleit Nederland er niet voor. Of doet Nederland dit wel? Ik zou
het graag willen. Ik zei overigens 2013. Van mij mag het 2010 worden. Laat
de inzet van de Nederlandse regering dan 350 gram per kilowattuur zijn. Als
dit niet de Nederlandse inzet is, wil ik daarover straks eventueel een motie
indienen. Ik ben het namelijk eens met onze linkse vriendin van de Partij
van de Arbeid in het Europees Parlement.Minister Cramer: Wij willen er ook wel voor
pleiten, maar ik aarzel om een datum te noemen. Ik heb de datum even niet
paraat. De inzet om dit te realiseren, hebben wij wel geformuleerd. Ik kan
dus een eind met de heer Vendrik meegaan, maar moet hem de datum nog onthouden.
Daarom hield ik wat af. Ik begreep uit zijn woorden ook dat wij de norm nu
meteen moeten invoeren. Dit moet dus nog nader uitgewerkt worden.De heer Samsom (PvdA): Kan de minister preciseren
hoe de instructie voor de minister en haar ambtenaren in de komende uren en
dagen luidt? Hoe luidt deze instructie voor het pleidooi over CSS? Is zij
een verplichting of een normering die de facto een verplichting inhoudt?Minister Cramer: De instructie luidt: Nederland
pleit voor de eis dat kolencentrales met een capaciteit boven 300 megawatt
de ruimte voor retrofitting moeten reserveren. Nederland is verder voorstander
van het noemen van een emissiegrenswaarde van 350 gram CO2 per
kilowattuur. De datum moeten wij nog nader bepalen. Daarover kan ik de Kamer
berichten als dit nader is uitgewerkt.De heer Vendrik vraagt naar de betekenis van de uitspraak van collega
Eurlings waarover het ANP bericht. Ik heb nog niet eens de tijd gehad om het
bericht te lezen, laat staan dat ik kan beoordelen of het inderdaad zo gezegd
is. Dat is dus vers twee. Ik kan het nu niet beoordelen, maar zal het bij
collega Eurlings even verifiëren. Het standpunt dat wij als kabinet hebben
ingenomen en waarover ik de Kamer heb geïnformeerd, neem ik als uitgangspunt.
Als blijkt dat het anders is verwoord, zal ik de heer Eurlings vragen, dit
schriftelijk mede te delen.De heer Vendrik (GroenLinks): Met mevrouw
Spies zeg ik: het kabinet spreekt met één mond. Optimale helderheid
over dit bijzonder belangrijke thema, de toekomst van de luchtvaart is van
groot belang. Luchtvaart is straks de grootste vervuiler als het gaat om CO2. Het zou daarom heel prettig zijn als minister Cramer samen met haar
collega van Verkeer en Waterstaat mij begin deze avond een briefje sturen
waarin staat hoe wij deze uitspraak van de minister moeten duiden en of dit
past bij de agenda die wij vandaag bespreken. Dat zou volgens mij optimale
helderheid bieden over dit zeer cruciale punt. Minister Cramer: Ik ben bereid dit toe te
zeggen. Ik weet alleen niet of ik mijn collega voor zessen kan bereiken. Ik
vraag om wat tijd, zodat ik kan achterhalen wat precies gezegd is. Ik neem
aan dat mijn collega Eurlings zich gewoon houdt aan wat wij hebben afgesproken
in het kabinet. Dat is het uitgangspunt. Laten wij elkaar niet dwingen in
een uur iets te regelen. Ik wil toezeggen dat ik even verifieer wat de heer
Eurlings precies heeft gezegd in de Transportraad. Ik heb nog niet eens de
gelegenheid gehad om dit ANP-bericht te lezen. Ik moet eerst de tijd krijgen
om daarnaar te kijken.De heer Samsom (PvdA): Het kabinet spreekt
met één mond. Het ANP maakt geen onderdeel uit van het kabinet.
Tenzij de minister anders bericht, ga ik ervan uit dat de ANP-berichtgeving
over wat de minister heeft gezegd, niet deugt. Als het anders ligt en de heer
Eurlings tijdens de Transportraad afstand heeft genomen van het kabinetsbeleid
en dit officieel heeft bepleit tegenover 27 andere ministers, moeten wij dit
inderdaad horen. Dat lijkt mij namelijk geen klein detail. Als er echter is
gehandeld volgens het kabinetsbeleid, moeten wij elkaar niet gek laten maken
door een berichtje. Dit beleid is dat er geveild zal worden voor de luchtvaart.
Volgens mij is de deal in Europa al afgesloten: 15%, wat van ons straks
meer mag worden.Mevrouw Spies (CDA): Er ligt inderdaad een
deal dat de uitstoot van de luchtvaart voor 15% geveild gaat worden.
In deze emissiehandelsperiode doet de luchtvaart gewoon mee. De minister heeft
in dit debat op mijn vragen geantwoord dat de luchtvaart, als een van de vele
sectoren, gewoon meegenomen wordt in het proces waarin alle andere sectoren
ook zitten. Dat is de lijn die de CDA-fractie steunt. Alleen als die lijn
formeel genegeerd wordt, is er wat mij betreft aanleiding om er vanavond op
terug te komen.Mevrouw Neppérus (VVD): Ik luister
getroffen naar de coalitie. Ik vind het werkelijk vreemd om te horen dat het
aan het persbureau zou liggen. De minister heeft kraakhelder gesproken over
de luchtvaart. Minister Eurlings lijkt op zijn minst wellicht iets anders
te hebben gesproken. Ik denk dat wij vrij snel duidelijkheid moeten krijgen
over het kabinetsstandpunt. Ik hecht eraan dat dit snel gebeurt. Of dit nu
binnen zes of acht uur is; de minister zou na dit debat moeten proberen haar
collega te bereiken. Dat is namelijk nodig om helderheid te krijgen.De heer Vendrik (GroenLinks): Volgens mij
moet hierover opheldering komen. Het tijdstip dat ik noem, houdt natuurlijk
verband met het feit dat wij na vanavond tot aan de Milieuraad geen debat
meer hebben met het kabinet, of wij zouden dit tot onderwerp moeten verklaren
van het debat dat de Kamer komende dinsdag met de minister-president heeft.
Dat kan ook, maar dat lijkt mij eerlijk gezegd onnodig. Mocht het kabinet
een ander inzicht krijgen over hoe de luchtvaart onder het ETS gebracht kan
worden, dan heeft het parlement nog de kans om daarin vanavond corrigerend
op te treden. Ik hecht aan dit recht. Daarom vraag ik de informatie. Ik snap
het ongemak van de minister. Zij kan zich nu even nog niet in verbinding stellen
met de heer Eurlings. Ik hecht aan een briefje dat wij zo snel mogelijk, om
19.00 uur of 20.00 uur, ontvangen. Zo kunnen wij ons parlementaire recht
doen gelden, mocht dit nodig zijn.Mevrouw Spies (CDA): Wij praten met deze minister
over de inzet van het kabinet in de Milieuraad van 20 oktober. Met de
inzet van het kabinet in de Milieuraad ten aanzien van de vliegsector is helemaal
niets mis. Ik concludeer dat de Kamer instemt met de inzet van het kabinet
in de Milieuraad van 20 oktober. Minister Cramer: Het standpunt van het kabinet
is duidelijk. Mochten in het standpunt wijzigingen zijn gekomen doordat de
heer Eurlings in de Transportraad een ander standpunt heeft ingebracht, dan
wordt de Kamer daarover geïnformeerd. Ik neem echter aan dat dit niet
zo is. Ik probeer meteen na afloop van deze bespreking de heer Eurlings te
bereiken en hem ertoe aan te sporen om zo mogelijk vanavond en anders uiterlijk
morgen zijn standpunt kenbaar te maken, alleen als dit standpunt afwijkt van
het standpunt dat ik zojuist heb toegelicht. Als het bericht fout is, kunnen
wij dit ook per brief aan de Kamer meedelen, maar ik neem aan dat de heer
Eurlings zich gewoon heeft gehouden aan wat het kabinet heeft afgesproken.Toezeggingen– De minister van VROM informeert de Kamer over het proces rondom
en de inhoud van de Nederlandse en Europese inzet ter voorbereiding op de
klimaatconferentie te Poznan (inclusief de financiële architectuur).– De minister van VROM komt binnen drie weken schriftelijk terug
op de Nederlandse positie ten aanzien van de EMAS-verordening.– De minister van VROM zal de Kamer medio 2009 schriftelijk informeren
over de duurzaamheidscriteria voor ggo’s.– De minister zal de uitspraak verifiëren die minister Eurlings
tijdens de Transportraad op 9 oktober heeft gedaan over het emissiehandelssysteem
voor de luchtvaart; de Kamer wordt zo snel mogelijk geïnformeerd over
het kabinetsstandpunt.De voorzitter van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer,KoopmansDe adjunct-griffier van de vaste commissie voor Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,LemaierXNoot1Samenstelling:Leden: Van Gent (GroenLinks), Van der Staaij (SGP), Poppe (SP), Snijder-Hazelhoff
(VVD), ondervoorzitter, Depla (PvdA), Van Bochove (CDA), Koopmans (CDA), voorzitter,
Spies (CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Vietsch (CDA), De Krom (VVD),
Samsom (PvdA), Boelhouwer (PvdA), Roefs (PvdA), Neppérus (VVD), Van
Leeuwen (SP), Jansen (SP), Van der Burg (VVD), Van Heugten (CDA), Vermeij
(PvdA), Madlener (PVV), Ouwehand (PvdD), Bilder (CDA) en Wiegman-van Meppelen
Scheppink (ChristenUnie).Plv. leden: Vendrik (GroenLinks), Van der Vlies (SGP), Polderman (SP),
Remkes (VVD), Jacobi (PvdA), Hessels (CDA), Koppejan (CDA), Ormel (CDA), Koşer
Kaya (D66), Leijten (SP), Schreijer-Pierik (CDA), Kamp (VVD), Timmer (PvdA),
Waalkens (PvdA), Vos (PvdA), Zijlstra (VVD), Langkamp (SP), Gerkens (SP),
Van Beek (VVD), Schermers (CDA), Besselink (PvdA), Agema (PVV), Thieme (PvdD),
Vietsch (CDA) en Ortega-Martijn (ChristenUnie). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-21501-08-291.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl