Verslag van een werkbezoek van de Voorzitter en een parlementaire delegatie aan Hamburg (Neuengamme); Verslag van een werkbezoek; Verslag van een werkbezoek aan Hamburg (Neuengamme)
Staten-Generaal — Kamerstuk Verslag van een werkbezoek
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST141907
 2009-2010
 
 32 345
 Verslag van een werkbezoek van de Voorzitter en een parlementaire delegatie
aan Hamburg (Neuengamme)
 
 
 
 
 Nr. 
 1
 VERSLAG VAN EEN WERKBEZOEK AAN HAMBURG (NEUENGAMME)
 Vastgesteld 16 maart 2010
 De Voorzitter van de Tweede Kamer, mevrouw Gerdi A. Verbeet, heeft op
23 en 24 februari 2010 een werkbezoek gebracht aan Hamburg, waarbij het
bezoek aan de gedenkplaats van het voormalige concentratiekamp Neuengamme
centraal stond. Tevens is een bezoek gebracht aan de gedenkplaats aan de Bullenhuser
Damm en aan de Bürgerschaft der Freien und Hansestadt Hamburg, het parlement
van de deelstaat Hamburg. De Voorzitter werd tijdens dit bezoek vergezeld
door het lid van het Presidium Van Haersma Buma (CDA) en de leden Vietsch
(CDA), Van Dijken (PvdA), Neppérus (VVD) en Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie), allen woordvoerder op het terrein van oorlogsgetroffenen.
De delegatie werd ambtelijk ondersteund door de heer Clemens (adjunct-griffier
van de commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport), mevrouw Van Willigen
(senior voorlichter) en de heer Van Oortmerssen (chauffeur Voorzitter). Van
Nederlandse zijde waren verder aanwezig mevrouw drs. P. Huitsing (directeur
van de Eenheid Oorlogsgetroffenen en Herinnering WO II van het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport), de heer drs. G. Bijl de Vroe (hoofd
van de Economische Afdeling van de Nederlandse ambassade in Berlijn) en de
heer A. Schoonbeek (voorzitter van de Stichting Vriendenkring Neuengamme).
 
 Het bezoek heeft plaatsgevonden op uitnodiging van de Bürgerschaft
der Freien und Hansestadt Hamburg en de directie van de gedenkplaats Neuengamme,
en is tot stand gekomen op initiatief van de Stichting Vriendenkring Neuengamme.
Deze stichting heeft tot doel de herinnering aan de slachtoffers van het kamp
levend te houden, de band tussen overlevenden en nabestaanden te onderhouden,
waar mogelijk en nodig deze overlevenden en nabestaanden te ondersteunen en
de Nederlandse samenleving bewust te maken van wat er zich in Neuengamme heeft
afgespeeld.
 
 De Kamervoorzitter wenst namens de delegatie haar erkentelijkheid uit
te spreken aan het adres van de Eerste Vice-Voorzitter van de Bürgerschaft
der Freien und Hansestadt Hamburg, mevrouw Barbara Duden, en haar staf voor
de gastvrije ontvangst en de inspanningen voor en tijdens het werkbezoek.
Een speciaal woord van dank gaat hierbij uit naar de heer Ulfert
Kaphengst, hoofd van de afdeling publiciteit en protocol. Daarnaast wenst
de Voorzitter haar erkentelijkheid uit te spreken aan de heer dr. Detlef Garbe,
directeur van de gedenkplaats Neuengamme, en zijn staf voor de vriendelijke
ontvangst en deskundige informatie.
 
 Het hierna volgende verslag bevat een weergave van de indrukken die tijdens
de bezoeken en gesprekken zijn opgedaan. Het programma van het werkbezoek
is als bijlage bijgevoegd.
 
 De voorzitter van de delegatie,
 Verbeet
 De griffier van de delegatie,
 Clemens 
 
 Dinsdag 23 februari 2010
 Bezoek aan de gedenkplaats aan de Bullenhuser Damm
 De delegatie werd ontvangen door de heer dr. Detlef Garbe en mevrouw dr.
Iris Groschek, beiden van de gedenkplaats Neuengamme. Mevrouw Groschek leidde
de delegatie rond in het voormalige schoolgebouw aan de Bullenhuser Damm.
In de nacht van 20 op 21 april 1945 werden in de kelder van de school
20 Joodse kinderen, 10 jongens en 10 meisjes, door de SS opgehangen.
Onder hen waren twee Nederlandse kinderen, de uit Eindhoven afkomstige broertjes
Alexander en Eduard Hornemann, die op het moment van hun dood respectievelijk
8 en 12 jaar oud waren. Ook twee Franse gevangenisartsen en twee Hollandse
verpleegkundigen aan wie de kinderen waren toevertrouwd vonden de dood door
ophanging. In dezelfde nacht werden in dit gebouw ook nog 24 Russische krijgsgevangenen
op soortgelijke wijze vermoord.
 In november 1944 waren deze 5- tot 12-jarige kinderen in het concentratiekamp
Auschwitz van hun ouders gescheiden en geselecteerd om als proefpersoon te
dienen voor medische experimenten. Daartoe werden zij naar het concentratiekamp
Neuengamme overgebracht. De SS-arts Kurt Heismeijer probeerde daar een middel
tegen tuberculose te ontwikkelen. Tegen het einde van de oorlog besloot de
SS alle sporen van de experimenten uit te wissen. De kinderen en hun begeleiding
werden daartoe per vrachtwagen vervoerd naar het in het schoolgebouw aan de
Bullenhuser Damm gevestigde buitenkamp, alwaar zij werden vermoord.
 
 Lange tijd bleef deze kindermoord uit de openbaarheid. Een serie artikelen
van Günther Schwarberg in het Duitse weekblad Stern in 1979 bracht daarin
verandering. Nasporingen in het Auschwitz-archief leidden uiteindelijk tot
de speurtocht en oplossing van de gebeurtenissen aan de Bullenhuser Damm.
 Vanaf 1980 heeft het gebouw de naam «Janusz-Korczak-Schule»,
vernoemd naar een in 1942 omgebrachte Joodse schrijver en leider van een weeshuis
in Warschau. De eigenlijke gedenkplaats bevindt zich in de kelder van het
schoolgebouw. De ruimte waarin de kinderen zijn vermoord is in de oorspronkelijke
staat bewaard gebleven. In de ruimte ernaast is een permanente tentoonstelling
te bezichtigen over het lot van de vermoorde kinderen. Achter het schoolgebouw
is ter herinnering een rozentuin aangelegd, met portretten van de omgekomen
kinderen en hun begeleiders. Jaarlijks, op 20 april, worden hier de kinderen
van de Bullenhuser Damm herdacht. Volwassenen en scholieren uit Hamburg en
nabestaanden nemen dan bloemen mee of planten een roos. Deze rondleiding heeft
een onuitwisbare indruk gemaakt op de leden van de delegatie.
 Bezoek aan het stadhuis in Hamburg
 De heer Detlef Garbe heeft in het stadhuis nog in het kort stilgestaan
bij het bezoek aan de gedenkplaats aan de Bullenhuser Damm. Vervolgens werd
een diapresentatie over het voormalige concentratiekamp Neuengamme gegeven.
Oorspronkelijk was Neuengamme een buitenkamp van het bij Berlijn gelegen concentratiekamp
Sachsenhausen. In 1940 werd Neuengamme een zelfstandig concentratiekamp en
ontwikkelde het zich tot het grootste concentratiekamp in Noordwest-Duitsland.
Meer dan 100 000 mensen uit geheel Europa waren tussen 1938 en 1945 gevangen
genomen in het hoofdkamp en de 85 buitenkampen. Van de gevangenen hadden volgens
Duitse gegevens 6600 mannen en 250 vrouwen de Nederlandse nationaliteit. Hiertoe
behoorden 589 mannen die uit Putten waren weggevoerd als gevolg van een represaillemaatregel,
slechts 49 keerden na de bevrijding terug. De gevangenen werden ingedeeld
in zogenaamde commando’s of arbeidersploegen die onder meer belast waren
met de uitbouw van de steenfabriek en graafwerkzaamheden voor
de Elbe en de haven van Hamburg. Vanaf 1942 werden de gevangenen ook
gedwongen tewerkgesteld in de oorlogsindustrie. Daartoe verrezen complete
fabrieken op het terrein van het kamp. Na het bombardement van Hamburg in
1943 werden gevangenen ook ingeschakeld bij werkzaamheden in de stad. Het
merendeel van de Nederlandse gevangenen is niet meer thuis gekomen.
 
 De heer Garbe benadrukte dat Neuengamme het enige kamp was dat na de capitulatie
geheel leeg is aangetroffen door de geallieerden, alle sporen waren gewist.
Aan het eind van de oorlog heeft een contact tussen Himmler en graaf Bernadotte
van het Zweedse Rode Kruis geleid tot een grootscheepse reddingsoperatie voor
circa 4000 Scandinaviërs, de zogenaamde «Aktion der weissen Busse».
Een groot deel van de resterende gevangenen uit Neuengamme is gedwongen aan
boord gebracht van drie schepen die op 3 mei 1945 in de Lübecker
Bocht door Britse jachtbommenwerpers zijn gebombardeerd. Bij deze vermoedelijk
grootste scheepsramp in de historie kwamen 7400 mensen om het leven, 450 gevangenen
overleefden de aanslag. Een ander deel van de gevangenen was inmiddels op ’dodenmars’
naar andere kampen gebracht.
 
 Na de oorlog heeft het voormalige concentratiekamp onder Brits beheer
aanvankelijk dienst gedaan als opvangplaats voor Russische dwangarbeiders
uit de omgeving van Hamburg en vervolgens als interneringskamp voor leden
van de SS, NSDAP en de Wehrmacht. In 1948 werd het kamp overgedragen aan de
stad Hamburg die van de bestaande en nieuwe gebouwen een gevangenis maakte.
Hiermee werd het terrein aan de openbaarheid onttrokken. Eind zestiger jaren
verrees er zelfs een tweede gevangenis, bestemd voor jeugdigen. Onder druk
van overlevenden van het voormalige concentratiekamp stemde de regering van
Hamburg in met de oprichting van een kleine gedenkzuil in 1953. Hamburg voelde
er langere tijd niets voor om aandacht aan het kamp te geven. Onder grote
internationale druk verrees in november 1965 een internationaal gedenkteken
en 15 nationale gedenktegels. Vanaf de jaren tachtig werd steeds meer terrein
van het voormalige concentratiekamp onder het beheer van de gedenkplaats gebracht.
Na de verplaatsing van de gevangenissen in 2003 en 2006 viel uiteindelijk
nagenoeg het gehele terrein van het voormalige concentratiekamp onder het
beheer van de gedenkplaats. Er zijn thans een permanente hoofdtentoonstelling,
onder de titel ’Zeitspuren: Das Konzentrationslager Neuengamme 1938
bis 1945 und seine Nachgeschichte’ en vier andere doorlopende tentoonstellingen.
Daarnaast is er een archief, een bibliotheek, een openbaar archief en een
studiecentrum voor projecten en seminars.
 Ontmoeting met de Eerste Vice-Voorzitter van het parlement
van de deelstaat Hamburg en gesprek met cultuurwoordvoerders van de fracties
 Hamburg is de op één na grootste stad van Duitsland en tevens
de belangrijkste havenstad. De stad telt ruim 1,7 miljoen inwoners, in de
agglomeratie wonen 4 miljoen mensen. Hamburg maakt geen deel uit van een deelstaat,
maar is er zelf een. De wetgevende macht van de deelstaat berust bij de Hamburgische
Bürgerschaft, het parlement met 121 leden. Het parlement kiest de Senaat,
dat is de regering (uitvoerende macht) van Hamburg. Uit het midden van de
Senaat kiest het parlement de eerste burgemeester die optreedt als voorzitter
van de Senaat. De Voorzitter en delegatie werden welkom geheten door mevrouw
Barbara Duden, Eerste Vice-Voorzitter van de Bürgerschaft der Freien
und Hansestadt Hamburg. Hierbij waren ook de leden Rolf Reincke (CDU), Uwe
Grund (SPD), Gabriele Dobusch (SPD) en Christel Oldenburg (SPD) van de commissie
Cultuur aanwezig. 
 
 In antwoord op vragen vanuit de delegatie werd van Duitse zijde opgemerkt
dat de slachtoffers van de bombardementen in Hamburg, die een groot deel van
de stad verwoestten met naar schatting tussen de 30 000 en 40 000
doden, jaarlijks worden herdacht, maar dat de stad daarbij kritisch is over
de «eigen» Duitse rol. Ook heeft het parlement in samenwerking
met o.a. de gedenkplaats Neuengamme dit jaar voor de twaalfde keer culturele
bijenkomsten belegd met betrekking tot de dag ter herdenking van de slachtoffers
van het nationaalsocialisme (27 januari). Bij de verschrikkingen van
de Kristallnacht (9 november) wordt eveneens stilgestaan. Enkele malen
is op deze datum een Nacht der Jugend georganiseerd om de Hamburgse jeugd
op eigen wijze de Kristallnacht te laten herdenken. 75 gedenkplaatsen in de
stad herinneren aan de gruweldaden tijdens de oorlog. In ieder geval wordt
de laatste 20 jaar meer aandacht besteed aan de oorlog dan de jaren ervoor.
In de eerste decennia na de oorlog werd veel verdrongen. Nu moet de boodschap
zijn te herinneren en verhinderen dat een nationaalsocialistische ideologie
nog eens bezit van de mensen kan nemen.
 
 Na afloop van de bijeenkomst heeft de Voorzitter het gastenboek van het
parlement van Hamburg getekend.
 
 Tijdens het diner ging mevrouw Barbara Duden in haar tafelrede in op de
verschrikkingen die het nationaalsocialisme in Nederland te weeg heeft gebracht
en initiatieven van verzoeners en bruggenbouwers als de Stichting Vriendenkring
Neuengamme om de herinnering aan de slachtoffers levend te houden.
 De Voorzitter memoreerde in haar rede de wijze waarop de stad Hamburg
omgaat met de last van het verleden en de inspanningen van het Hamburgse parlement
om van de gedenkplaats Neuengamme een bijzonder bouwwerk te maken.
 Woensdag 24 februari 2010
 Bezoek aan de gedenkplaats van het voormalige concentratiekamp
Neuengamme
 De delegatie werd ontvangen door de heer Detlef Garbe. De delegatie bezocht
de in vroegere gevangenenblokken gevestigde vaste expositie over het concentratiekamp
Neuengamme 1938–1945 en zijn naoorlogse geschiedenis. De verhalen over
het kamp vormen het zwaartepunt van de tentoonstelling, met daarbij een centrale
plaats voor de begane misdrijven en het leed van de gevangenen. De documentatie
wordt kort en grofmazig gepresenteerd voor een snel overzicht, maar ook gedetailleerd
aan de hand van foto’s, akten, biografieën van 150 gevangenen uit
diverse landen, en video- en geluidsopnamen van overlevenden. Er zijn gegevens
te vinden over het totaal aantal gevangenen (100 400), met een uitsplitsing
naar nationaliteit en naar type (verzetsmensen, Joden, Jehova’s getuigen,
asocialen, homoseksuelen). Ook zijn er barakken uit de kamptijd te zien. Op
vragen over het grote aantal Nederlanders dat omgekomen is antwoordde de heer
Garbe dat dit veroorzaakt werd doordat het grootste deel in 1944 in Neuengamme
(vaak via Kamp Amersfoort) aankwam en in zeer zware buitencommando’s
moest werken, bijvoorbeeld bij de bouw van tankgrachten aan de Duitse Noordzeekust.
 In een aparte ruimte is informatie te vinden over de naoorlogse periode
van het kamp.
 
 Na de vaste expositie bezocht de delegatie nog kort de studietentoonstelling «Dienststelle
KZ Neuengamme: Die Lager-SS». Deze tentoonstelling biedt informatie
over onder andere de inzet van de SS in het hoofdkamp en de buitenkampen,
het hoofdproces, de berechting van daders, en wat er na de oorlog
is gebeurd met sommige SS’ers. Daarna heeft de delegatie een bezoek
gebracht aan het openbaar archief. Hierin kunnen bezoekers zich verder verdiepen
in de geschiedenis van het voormalige concentratiekamp.
 
 In het ’Haus des Gedenkens’ heeft de Voorzitter een korte
toespraak gehouden. Zij wees erop dat in dit relatief onbekende concentratiekamp
de meeste niet-Joodse Nederlanders zijn omgekomen, vaak door slavenarbeid,
honger en ontberingen. Via het boek ’Nederlanders in Neuengamme’
zijn hun namen bekend. Een herinneringsplek zoals in Neuengamme is niet alleen
van belang voor de nabestaanden als plaats om te kunnen rouwen, maar ook voor
het levend houden van de geschiedenis zodat niet vergeten wordt wat er is
gebeurd.
 De heer Schoonbeek van de Stichting Vriendenkring Neuengamme bedankte
de Voorzitter en de delegatie voor hun komst en ging in zijn toespraak in
op het door de stichting organiseren van herdenkingsreizen en op de vraag
wat er is gebeurd met de vrijheid waarvoor vele gevangenen in Neuengamme zijn
gestorven.
 
 Aan het eind van het bezoek heeft de Voorzitter samen met de heer Van
Haersma Buma, wiens grootvader in Neuengamme is omgekomen, een krans gelegd
bij het internationale monument. De delegatie heeft tevens bloemstukken gelegd
bij het monument voor de slachtoffers uit Putten en bij de Nederlandse gedenksteen. 
 
 BIJLAGE
 Programm
 Dienstag, 23. Februar 2010 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 12.15 Uhr
 Ankunft der
Delegation per Bahn Hamburg Hbf mit IC 2320 auf Gleis 8a/b 
 
 
 
 Abholung am Gleis, Begleitung
ins Hotel 
 
 
 
 
 
 
 12.25 Uhr
 Fahrt mit dem
Bus zum Hotel Steigenberger 
 
 
 
 
 
 
 12.40 Uhr
 Ankunft der
Delegation im Hotel Steigenberger anschl. Check in
 
 
 
 
 
 
 13.15 Uhr
 Mittagsimbiss
im Hotel 
 
 
 
 
 
 
 ca. 14.00 Uhr
 Empfang
und Begleitung der Präsidentin des Abgeordnetenhauses des Niederländischen
Parlaments, Frau Gerdi Verbeet, an der Hamburger
Landesgrenze, (Autobahn-Raststätte Hamburg-Stillhorn an der A 1/E 22)
anschl. Eskorte zum Hotel Steigenberger 
 
 
 
 
 
 
 14.30 Uhr
 Ankunft der
Präsidentin mit dem Auto am Hotel Steigenberger anschl. Check in 
 
 
 
 
 
 
 15.00 Uhr 
 Abfahrt am
Hotel zur Gedenkstätte Bullenhuser Damm 
 
 
 
 
 
 
 15.20 Uhr 
 Führung
durch die Gedenkstätte Bullenhuser Damm FrauDr. Iris
Groschek, KZ-Gedenkstätte Neuengamme
 
 
 
 
 
 
 16.00 Uhr 
 Abfahrt zum
Rathaus 
 
 
 
 
 
 
 16.30 Uhr
 Interne Nachbesprechung
der Delegation mit dem Direktor der KZ-Gedenkstätte Neuengamme HerrnDr. Detlef Garbe und Frau Karin
Schawe, Leiterin Öffentlichkeitsarbeit der KZ-Gedenkstätte Rathaus, Raum B
 
 
 
 
 
 
 17.30 Uhr 
 Begrüßung
durch die Erste Vizepräsidentin der Bürgerschaft der Freien und
Hansestadt Hamburg, Frau Barbara Duden, und Gespräch
mit den kulturpolitischen Sprechern der Fraktionen 
 
 
 
 
 
 
 
 Eintragung in das Gästebuch
der Bürgerschaft Rathaus, Bürgersaal
 
 
 
 
 
 
 18.40 Uhr
 Rückkehr
zum Hotel Steigenberger 
 
 
 
 
 
 
 19.40 Uhr 
 Abfahrt am
Hotel Steigenberger 
 
 
 
 
 
 
 20.00 Uhr
 Abendessen zu
Ehren der Präsidentin des Abgeordnetenhauses, Frau
Gerdi Verbeet, auf Einladung der Ersten Vizepräsidentin der
Bürgerschaft, Frau Barbara Duden (mit kurzen
Reden)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Restaurant
Viehhauser im Hafenklub
 
 
 
 
 
 
 
 ca. 22.30 Uhr
 Rückfahrt
zum Hotel Steigenberger
 
 
 
 
 Mittwoch, 24. Februar 2010 
 
 
 
 
 
 
 08.45 Uhr
 Abfahrt vom Hotel 
 
 
 
 
 
 
 09.30 Uhr 
 Besichtigung der KZ-Gedenkstätte
Neuengamme (Beginn: Haupteingang, Jean-Dolidier-Weg 75) 
 
 
 
 
 
 
 10.00 Uhr
 Hauptausstellung: Zeitspuren: Das Konzentrationslager
Neuengamme 1938 bis 1945 und seine Nachgeschichte«; Führung durch
den Direktor der KZ-Gedenkstätte Neuengamme, Herrn
Dr. Detlef Garbe
 
 
 
 
 
 
 11.45 Uhr
 Studienausstellung «Dienststelle
KZ Neuengamme: Die Lager-SS« und Offenes Archiv 
 
 
 
 
 
 
 12.15 Uhr
 Bustransfer zum Haus des Gedenkens Jean-Dolidier-Weg
39 
 
 
 
 
 
 
 12.20 Uhr
 Haus des Gedenkens Ansprachen – 1.
des Vorsitzenden des Freundeskreises Neuengamme, Herrn
Afko Schoonbeek – 2. der Präsidentin des Abgeordnetenhauses, Frau Gerdi Verbeet
 
 
 
 
 
 
 
 anschl. Kranzniederlegung am internationalen Mahnmal
 
 
 
 
 
 
 
 anschließend Niederlegung von Blumengestecken
am Denkmal für die Opfer aus Putten und am niederlän-dischen Gedenkstein
(Jean-Dolidier-Weg 39) 
 
 
 
 
 
 
 12.50 Uhr
 Bustransfer zum Studienzentrum Jean-Dolidier-Weg
75 
 
 
 
 
 
 
 13.00 Uhr
 Mittagessen im Studienzentrum 
 
 
 
 
 
 
 14.15 Uhr
 Abreise der Präsidentin per Auto,
Begleitung durch Eskorte bis Hamburger Landesgrenze 
 
 
 
 
 
 
 14.30 Uhr
 Abreise der Delegation per Bus zum Hauptbahnhof 
 
 
 
 
 
 
 15.46 Uhr
 Abfahrt der Delegation mit dem Zug ab
Hamburg-Hauptbahnhof