Vaststelling begroting van het Ministerie van VWS (XVI) voor het jaar 2000; Verslag algemeen overleg op 23 februari 2000 over orgaandonatie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26800-XVI, nr. 75

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

13-03-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

26800-XVI nr. 75

06-03-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieHet antwoord van de MinisterOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26800-XVIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 800 XVIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2000nr. 75VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 6 maart 2000De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 heeft op 23 februari 2000 overleg gevoerd met minister Borst-Eilers
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over:– de brief van de minister van VWS van 13 januari
1999 inzake het eindrapport van de Stuurgroep uitvoering Wet op de orgaandonatie
(WOD) (VWS-99-80);– de brief van de minister van VWS van 28 april
1999 ter aanbieding van antwoorden op commissievragen over de uitvoering van
de Wet op de orgaandonatie (26 200-XVI, nr. 68);– de brief van de minister van VWS van 14 oktober
1999 over de rol van de Inspectie voor de Gezondheidszorg bij orgaandonatie
(VWS-99-1542);– de brief van de minister van VWS van 26 oktober
1999 inzake de evaluatie jongerencampagne 1999 i.v.m. de jaarlijkse aanschrijving
ingevolge de Wet op de orgaandonatie en adviesaanvraag aan de Gezondheidsraad
over recente ontwikkelingen op het gebied van de orgaantransplantatie (VWS-99-1607);– de brief van de minister van VWS ter beantwoording
van commissievragen over orgaandonatie (VWS-00-236).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Hermann (GroenLinks) constateerde
dat sinds de inwerkingtreding van de Wet op de orgaandonatie (WOD) het aantal
beschikbare organen is gedaald in plaats van gestegen, terwijl het aantal
kandidaten voor transplantatie stijgt. Er zijn minder organen beschikbaar,
omdat er minder jonge, gezonde, dodelijke verkeersslachtoffers vallen. Het
aantal kandidaten voor transplantatie stijgt door de grotere mogelijkheden
van de medische techniek om mensen met ernstig orgaanfalen door het transplanteren
van een orgaan te helpen.Het systeem van de WOD werkt. 2,4 miljoen volwassen Nederlanders zijn
beschikbaar om een orgaan af te staan als hen iets treft. Het aantal potentiële
donoren is echter 6,5 à 8 miljoen. Onderzoek heeft laten zien dat de houding van de bevolking ten opzichte van transplantatie overwegend
positief is. Tweederde van de ondervraagden is volgens een opinieonderzoek
bereid hun organen beschikbaar te stellen.Mevrouw Hermann wees erop dat het voor veel mensen nog onduidelijk is
wat er precies gebeurt als men hersendood is verklaard en een orgaan klaargemaakt
wordt om uitgenomen en getransplanteerd te worden. Veel mensen zijn bang voor
aantasting van de stervensfase. Daarover zal veel meer duidelijkheid gegeven
moeten worden in de voorlichting. Bepaalde groepen, bijvoorbeeld de homoseksuelen,
voelen zich onheus bejegend omdat hun organen niet voor transplantatie in
aanmerking zouden komen. De voornemens van de minister om de orgaandonatie
duidelijker en bij herhaling positief te positioneren, moeten met kracht worden
aangegrepen. Mevrouw Hermann drong aan op benadering via intermediairen van
mogelijke donoren, zoals verzekeraars, apotheker, postzegels of folders bij
campagnes om bloed in te zamelen. Ook kan op een verzekeringskaart in code
worden weergegeven hoe iemand zich heeft laten registreren.De minister heeft de Gezondheidsraad gevraagd om een onderzoek naar nieuwe
technieken, zoals de non-heart-beating donatie. Mevrouw Hermann stelde zich
zeer terughoudend op jegens het doneren van nieren door levende mensen, gezien
de grote risico's van commercialisering en een te zwaar moreel beroep op potentiële
donoren. Haar terughoudendheid stoelde op haar ideeën over zelfbeschikking
over en de integriteit van het eigen lichaam. Om die reden was zij er geen
voorstander van het huidige systeem te wijzigen.De Nierstichting heeft laten zien waarin de donatieprocedures tekortschieten.
Wettelijk is vastgelegd wie donor kunnen worden. Ziekenhuizen hebben protocollen,
maar binnen die ziekenhuizen moeten wel deskundigheid, motivatie, ruimte in
tijd en aandacht en dus in geld zijn om die protocollen te kunnen uitvoeren.
Is de minister bereid het initiatief van de Nierstichting over te nemen en
daaraan mee te werken? Is zij eveneens bereid onderzoek te doen naar andere
methoden voor het behandelen van nierfalen, zodat er naast het transplanteren
van organen, meer zicht komt op methoden waarvoor geen organen nodig zijn?De heer Van der Vlies (SGP) memoreerde dat
hij om twee redenen voor de WOD heeft gestemd, namelijk omdat in de wet is
voorzien in een zeer zorgvuldige beslisprocedure voor het individu en omdat
een goed doel wordt gediend. Die ethische context blijft van belang voor zijn
opstelling tegenover de problematiek. Binnenkort verschijnen er rapporten
die meer inzicht moeten geven in de vraag waarom het aantal donororganen achterblijft
bij de vraag.De heer Van der Vlies meende dat het dalende aantal orgaandonoren minder
het gevolg is van de techniek van de orgaandonatie, als wel van de emotie
daaromheen. In de campagne is te weinig ingegaan op de vele vragen over de
manier van doneren, de betekenis voor de donor en familie, de gevolgen voor
en de problemen bij de ontvanger. Dat geldt met name voor de angst rond de
hersendood. Op deze reële problemen dient op een overtuigende en gezaghebbende
manier te worden ingegaan. In hoeverre doorkruisen de voorbereidende, technische
activiteiten rond de stervende in verband met de orgaandonatie een wezenlijke
en menswaardige stervensbegeleiding in familieverband? De onzekerheid daarover
houdt veel mensen beducht hun organen beschikbaar te stellen of te doen stellen.
Welke criteria worden gehanteerd in ziekenhuizen die niet de beschikking hebben
over de moderne technische hulpmiddelen om de hersendood vast te stellen?
Welke sancties worden genomen indien het hersendoodprotocol niet of niet geheel
wordt gevolgd?In de voorlichtingscampagne 1998 is onderzoek verricht naar de wijze waarop
levensbeschouwelijke organisaties kunnen worden ingeschakeld bij de voorlichtingsactiviteiten,
met name de islamitische organisaties. Deheer Van der Vlies vroeg
zich af of daarbij ook niet aan christelijke organisaties moet worden gedacht
om binnen de context van dat gedachtegoed een zekere normering te laten doordenken
van hetgeen met de WOD wordt bedoeld. Kan het Prof. Dr. Lindeboominstituut
daarbij van dienst zijn? Hoe denkt de minister daarover?De heer Van der Vlies zag in dit stadium nog niets in herziening van de
wet. Het volledige beslissysteem was voor hem in 1998 wezenlijk om voor de
wet te stemmen. Hij voelde niets voor een «geen bezwaar»-systeem,
zeker als nog niet al het mogelijke is geprobeerd om met een stappenplan aan
de doelstelling van de wet te voldoen. Werkt de minister aan zo'n plan?Hij oordeelde positief over het initiatief van de Nierstichting om speciale
coördinatoren in ziekenhuizen aan te stellen. Hoe denkt de minister daarover?Kan de minister nog iets meer zeggen over de nieuwe strategieën voor
donorwerving? Wat kan daarvan op korte termijn worden verwacht? Omdat medisch-ethische
vraagstukken daarbij een rol spelen, is advies gevraagd aan de Gezondheidsraad.
Wanneer komt dat advies beschikbaar?Mevrouw Terpstra (VVD) herinnerde aan de gloedvolle
debatten over het toestemmingssysteem dat voor haar gebaseerd is op de integriteit
van het menselijk lichaam, verankerd in de Grondwet. Hoewel er minder in plaats
van meer donororganen komen, terwijl de vraag blijft stijgen, wilde zij niet
overgaan op een ander systeem. Er moet juist alles aan worden gedaan om de
uitvoering en de doelstelling van de WOD te verbeteren.Uit het, nog vertrouwelijke, conceptrapport van Ipso Facto en andere onderzoeken
blijkt dat er toch wel een bepaalde lijn te trekken valt. De overheidsvoorlichting
betrof neutrale informatie en een licht wervende campagne. Veel van de niet-geregistreerden
en degenen die de keuze overlaten aan nabestaanden, maken gewag van hun angst
dat er al in hen gesneden wordt terwijl zij nog niet echt gestorven zijn.
Daarom dient de voorlichting op drie punten te verbeteren. Zij dient zich
meer te richten op de doelgroepen, uit te leggen hoe het precies gaat en de
garantie te geven dat iemand echt gestorven moet zijn, voordat er sprake is
van (voorbereidende handelingen voor) het uitnemen van organen. Hoe staat
de minister tegenover het uitnemen van non-heart-beating organen?Het percentage mensen dat zich heeft laten registreren, valt binnen de
door de politiek gestelde norm. Toch aarzelen meer mensen en geven zich niet
op voor registratie dan was verwacht. Degenen die zich wel hebben laten registreren,
hadden hun keuze al bepaald voordat er sprake was van voorlichting. De afgelopen
drie jaar is men niet positiever of negatiever gaan denken over orgaandonatie.
Mevrouw Terpstra trok daaruit voorzichtig de conclusie dat het proces van
denken over orgaandonatie misschien wel tijd nodig heeft. Toch zag zij kansen,
want een kwart van de niet-geregistreerden, bijna 20% van de bevolking, denkt
positief over orgaandonatie. Deze doelgroep moet met een pilotproject bereikt
kunnen worden. Zij complimenteerde de Stichting donorvoorlichting met haar
nieuwe voorlichtingscampagne gericht op allochtonen.Mevrouw Terpstra meende dat ziekenhuizen die blijkens het rapport van
de inspectie het protocol onvoldoende naleven, door een aanwijzing van de
minister niet alleen wettelijk daartoe moeten worden gedwongen, maar ook wettelijk
verplicht moeten worden altijd de donatievraag te stellen, tenzij zij documenteren
dat er medische contra-indicaties zijn. Een arts moet dus altijd aangeven
waarom hij niet de donorvraag heeft gesteld.Voorts verzocht zij de mogelijkheid te onderzoeken om groepen die nu zijn
uitgesloten van orgaandonatie alsnog toe te laten. Zouden de wettelijke vertegenwoordigers
van wilsonbekwamen daarvoor geen toestemmingen kunnen geven? Zij plaatste
dit verzoek in het licht van de discussie om wilsonbekwamen, bijvoorbeeld
mongoloïden, de mogelijkheid te geven altruïstisch te zijn. Een
andere groep betreft patiënten met hersenletsel die medicatie hebben
om de hersendruk te verlagen. Deze groep lijkt ook mogelijkheden te bieden,
omdat er geen sprake is van toxicatie van buitenaf. De laatste groep betreft
de homoseksuelen die nu niet weten of zij wel of niet uitgesloten zijn en
zich daarom niet laten registreren.De regionale uitnameteams helpen de werkdruk in de ziekenhuizen tegen
te gaan. Kunnen zij efficiënter worden ingezet en krijgen zij meer mogelijkheden?De Nierstichting heeft het initiatief genomen in 6 testziekenhuizen de
aanstelling van donatiefunctionarissen financieel mogelijk te maken. Mevrouw
Terpstra hoopte dat het werk van deze donatiefunctionarissen inderdaad effect
zal hebben. Zij verzocht de minister hen zo snel als mogelijk aan 6 nieuwe
collega's te helpen, zodat het onderzoek naar het resultaat breder kan zijn.
Dat onderzoek kan binnen een halfjaar worden geëvalueerd. Als blijkt
dat het echt effect heeft, moet daartoe op grote schaal in andere ziekenhuizen
worden overgegaan. De vraag is dan meteen waaruit dat bekostigd moet worden.
Een jaar nierdialyse kost f 130 000 per persoon. Een donatiefunctionaris
kost inclusief alle voorlichting f 200 000 per jaar. Een jaarlijkse
«opbrengst» van minimaal twee nieren zou dus al winst kunnen leveren.De heer Oudkerk (PvdA) concludeerde dat drie
van de vier doelstellingen van de WOD, te weten het bieden van rechtszekerheid,
een rechtvaardige verdeling van organen en het tegengaan van commercie gerealiseerd
zijn, behoudens de vierde, het verkrijgen van meer organen. Hij vond het onverteerbaar
dat de wet die doelstelling niet heeft gehaald. Het is onacceptabel dat de
wet soms niet goed wordt nageleefd en het is onaanvaardbaar dat daardoor mensen
op de wachtlijst doodgaan, terwijl dat misschien niet nodig is. Er moet daarom
snel iets gebeuren. Hij wilde niet wachten op het uitkomen van allerlei rapporten
die ongetwijfeld bevestigen wat nu al bekend verondersteld mag worden. Actie
is geboden.De heer Oudkerk sloot zich aan bij de opmerkingen van mevrouw Terpstra
over de voorlichting. Alleen doelgerichte voorlichting kan nog wat opleveren.
Hij vond het ergerlijk dat sommige artsen voeding hebben gegeven aan het gevoel
dat hersendood niet echt dood is, terwijl dit wel degelijk zo is.Hoewel de heer Oudkerk het woord wetsovertreding wat zwaar vond, constateerde
hij wel dat de artikelen 20 en 22 van de WOD niet altijd worden nageleefd
in de ziekenhuizen. Hij drong er ten sterkste op aan dat artsen verplicht
worden na te gaan of een wilsverklaring aanwezig is, of de nabestaanden om
orgaandonatie te vragen. Raden van bestuur moeten niet alleen een protocol
maken, maar ook erop toezien dat het wordt nageleefd. Hij erkende dat dit
voor artsen die direct bij de patiënt betrokken zijn, heel moeilijk is.
Daarom moet misschien een bepaalde functionaris daarvoor worden aangewezen.
Hij juichte het initiatief van de Nierstichting toe om 6 donatiefunctionarissen
aan te stellen en pleitte ervoor dit in alle ziekenhuizen te doen en van overheidswege
te financieren. Dit gaat de overheid tussen de 8 en 12 mln. kosten. Daartegenover
staat 40 mln. minder aan dialysekosten. Het aanstellen van donatiecoördinatoren
zou een deel van de oplossing kunnen zijn. Hij verwees daarbij naar Spanje
waar dit systeem goed functioneert.De heer Oudkerk deelde het terughoudende standpunt van de minister jegens
levende donaties. Het kan hierbij gaan om donatie van organen zowel aan verwanten,
als aan niet-verwanten. Hoe staat het met de verzekeringsproblematiek rond
deze vorm van donatie? In Limburg wordt veel succes geboekt met non-heart-beating
donatie, terwijl in Rotterdam het tegenovergestelde het geval is. Hij drong
aan op snelheid bij het maken van een desbetreffend protocol. Binnen een halfjaar moet duidelijk zijn of het aantal donoren toeneemt
en het aantal mensen op de wachtlijsten afneemt. Als dat niet het geval is,
moet er een ander systeem komen. Daarover moet nu al worden nagedacht, zodat
bij de evaluatie geen tijd verloren gaat en de wetenschap van nu ingezet kan
worden om eventueel het systeem te veranderen.Mevrouw Kant (SP) constateerde dat er een
grote kloof gaapt tussen het aantal benodigde en beschikbare donororganen.
Sinds de invoering van de wet is het aantal beschikbare organen fors afgenomen.
Daarom dient alles op alles gezet te worden om de wachttijden voor organen
zo snel mogelijk weg te werken.Het systeem waarvoor gekozen is, werkt niet, omdat een van de doelstellingen,
namelijk meer donororganen, niet wordt gehaald en daarom ter discussie moet
worden gesteld. Bij aanvaarding van de wet hebben artsen en deskundigen daarvoor
gewaarschuwd. In het gunstigste geval zouden er evenveel jazeggers komen als
in het verleden codicildragers. Van de geregistreerden zegt 55% ja tegen donatie.
63% is niet geregistreerd. Er is dus een grijze groep van wie de keuze niet
bekend is. Als de naam van de overledene niet voorkomt in het donorregister,
blijken nabestaanden vaak niet bereid diens orgaan voor transplantatie af
te staan. Hoe kan de minister dit een onverwacht effect noemen, terwijl het
voorspeld is? Mevrouw Kant vroeg zich dan ook af waarom niet alsnog wordt
overgegaan naar een «geen bezwaar»-systeem.Met dit systeem is in andere landen reeds veel goede ervaring opgedaan.
Het aantal donoren is daar beduidend hoger. Bijna 60 tot 80% staat positief
tegenover zo'n systeem. Er is dan geen grijze groep van wie men de mening
niet kent. Ook dan zullen er twijfelaars zijn, maar die kunnen hun bezwaar
kenbaar maken. Het is minder belastend voor familie en artsen. Daarnaast is
de registratie eenvoudiger. Het nadenken en beslissen over orgaandonatie wordt
met dit systeem meer vanzelfsprekend. Je mag van iedereen vragen hierover
na te denken vanwege het zwaarwegende belang van mensen die een orgaan nodig
hebben en onnodig sterven. Bovendien kunnen ook potentiële donoren in
de toekomst een orgaan nodig hebben.Mevrouw Kant merkte op dat er verschil bestaat tussen het aantekenen van
bezwaar en het laten registreren als niet-donor, omdat de consequenties anders
zijn. Als mensen het formulier om zich te laten registreren als donor of niet-donor
niet invullen, is de consequentie daarvan een hele andere dan wanneer mensen
een brief in de bus krijgen waarop staat dat zij donor zijn, waartegen zij
bezwaar kunnen maken. Zij erkende dat de mensen bij een dergelijk systeem
zeer goed voorgelicht moeten worden. In de meeste Europese landen werkt het
en levert het meer donoren op.Mevrouw Kant sloot zich aan bij het voorstel, een donatiecoördinator
aan te stellen in alle ziekenhuizen. Vaak worden artsen verwijten gemaakt
te weinig de donatievraag te stellen. Zij sloot zich niet aan bij degenen
die artsen willen verplichten deze moeilijke vraag te stellen of zelfs bij
nalaten te sanctioneren. Artsen en ziekenhuizen moet steun geboden worden.
Zo'n ander systeem zou die ondersteuning kunnen bieden. Welk systeem ook gekozen
wordt, artsen moeten volledige steun krijgen. De minister heeft zich in principe
bereid getoond de financiering van donatiefunctionarissen over te nemen, indien
dit initiatief van de Nierstichting positieve resultaten oplevert. Is de minister
bereid de gevraagde methodologische ondersteuning te bieden? Waarom moet deze
werkwijze nog onderzocht worden? In het buitenland is al aangetoond dat het
werkt. Mevrouw Kant wenste hierbij niet het argument van besparingen bij dialysepatiënten
te gebruiken. Als het daar echt besparingen oplevert, dient dat geld gebruikt
te worden voor uitbreiding van de capaciteit van de dialyse.Mevrouw Kant merkte op dat de voorlichting bij de invoering van de WOD
niet goed was. Ter wille van de neutraliteit is de noodzaak van orgaandonaties onvoldoende in beeld geweest. Het laten zien van de noodzaak
van transplantaties omdat mensen anders sterven en daarnaast ingaan op de
vele vragen en angsten die nog bij de mensen leven, is de beste vorm van voorlichting.
Niet ingaan op de vragen over hersendood maakt mensen argwanend om een beslissing
te nemen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA) deelde niet de
mening dat het debat vandaag moet gaan over de verandering van het systeem.
Vandaag moet worden gesproken over de uitvoering van de wet. De indruk moet
zelfs vermeden worden dat het systeem ter discussie staat, omdat dit degenen
demotiveert die ertoe aangezet moeten worden de huidige wet uit te voeren.Weinig Kamerleden zullen twee jaar geleden hebben verwacht dat de campagne
om het aanbod van donororganen te vergroten zo zou tegenvallen. Mevrouw Ross
stelde zelfs dat de campagne mislukt is. Het is bijzonder zorgelijk dat het
aanbod vermindert in plaats van vermeerdert. Is het mogelijk dat een verkeerd
appèl op mensen is gedaan? Ook de registratie van donoren verliep niet
vlekkeloos, want veel mensen zijn per abuis als donor geregistreerd.Het onderzoek van de inspectie naar de naleving van de wet in de ziekenhuizen
is nog steeds niet afgerond. Kan de minister desondanks al enig inzicht geven
in de verkregen informatie? Heeft het feit dat het onderzoek nog niet is afgerond
te maken met een gebrek aan menskracht bij de inspectie? Er is al vaker op
het nijpend tekort aan gespecialiseerd personeel in ziekenhuizen gewezen.
In academische ziekenhuizen kan 15% van de reguliere operaties niet worden
uitgevoerd vanwege het gebrek aan capaciteit. De minister schiet tekort in
het opheffen van dit probleem. Wanneer ziekenhuizen niet toekomen aan hun
reguliere taken, hoe kunnen zij dan wel tijd vinden voor alle verplichtingen
rond orgaandonatie? Toch mag dit geen reden voor hen zijn zich daarachter
te verschuilen. Wat denkt de minister daaraan te doen? Wie ziet er toe op
het naleven van de protocollen? Heeft zij sancties in gedachten als ziekenhuizen
in gebreke blijven? Welke maatregelen heeft de minister genomen om de bereidheid
van artsen te vergroten om aan orgaandonatieprocedures mee te werken? Welke
resultaten zijn daarbij bereikt? Mevrouw Ross was blij met de instelling van
landelijke uitnameteams. Hoe is de coördinatie geregeld tussen deze teams
en andere betrokkenen in het proces, zoals de patiëntencoördinatoren?
Mevrouw Ross juichte eveneens het initiatief van de Nierstichting toe om uit
eigen middelen donatiecoördinatoren aan te stellen. Is de minister voornemens
zelf middelen ter beschikking te stellen? Zij pleitte ervoor dat de minister
deelnemer wordt, waarbij ook de monitoring een gezamenlijke verantwoordelijkheid
is, zodat de consequenties die aan het project verbonden zijn door de Kamer
vastgesteld kunnen worden op grond van eigen bevindingen.Het bevreemdde mevrouw Ross dat de minister de conclusies in het eindrapport
van de Stuurgroep uitvoering WOD zegt te delen over het uitvoeringsproces
en de registratie, die immers verre van vlekkeloos zijn verlopen. De minister
merkt in haar reactie op dat rapport op dat het donorregister de facto de
duidelijkheid in positieve zin heeft beïnvloed en waarschijnlijk ook
het aantal donaties. Waaruit valt dat laatste te concluderen met een teruglopend
aantal donororganen?In het ziekenhuis van Maastricht is een plan gemaakt om jongeren beneden
de 18 te betrekken bij het donorschap. Het plan ligt bij het ministerie van
OCW, maar er wordt verder niets mee gedaan. Weet de minister daarvan? Moet
de samenwerking met andere ministeries op dit terrein niet worden verbeterd?
Zijn er meer van dergelijke acties waar niets mee gedaan wordt?De minister zegt dat het van belang is na te gaan of via aanvullende benaderingen,
zoals non-heart-beating donaties en nierdonatie bij leven, het donortekort
teruggebracht kan worden, hoewel zij huiverig staat tegenover
het doneren bij leven. Voor mevrouw Ross sprak het vanzelf dat de voorkeur
moet uitgaan naar doneren na overlijden. Wel moet er alles aan worden gedaan
om goede voorlichting te geven over de mogelijkheden binnen de wettelijke
kaders. Wil de minister de techniek van non-heart-beating donatie stimuleren?Het protocol in een ziekenhuis gaat pas werken wanneer de arts bereid
blijkt actie te ondernemen om het register te raadplegen en de moeilijke vraag
te stellen aan de nabestaanden. Verdwijnt door de functie van donorcoördinator
het grijze gebied van het niet-vragen waardoor kansen worden misgelopen? Worden
daarvoor deze coördinatoren ingezet? Wil de minister dat bevorderen?
Een halfjaar is misschien te kort om hun functioneren goed te kunnen beoordelen.Donoren maken vaak zelf kosten vanwege inkomstenderving, huishoudelijke
hulp, kinderopvang en dergelijke. De vergoeding hiervan is niet structureel
geregeld. De Nierstichting vergoedt op dit moment een belangrijk deel van
die kosten en doet ook een onderzoek naar mogelijke oplossingen. Is de minister
bereid naar de resultaten van dat onderzoek te kijken en te beoordelen of
zij zelf initiatieven kan nemen om een oplossing te vinden voor dit probleem?
Mevrouw Ross sloot zich aan bij de vragen over verzekeringen.De heer Rouvoet (RPF), die mede namens de
fractie van het GPV sprak, sloot zich aan bij de opmerkingen van voorgaande
sprekers over het tekort aan organen en over de wachtlijsten. Bij de totstandkoming
van de WOD zijn door alle fracties de verschillende belangen van de ontvanger
en de donor tegen elkaar afgewogen. Gekozen is voor het toestemmingssysteem.
De discussie vandaag gaat over de resultaten en de uitwerking daarvan. De
heer Rouvoet merkte op er geen behoefte aan te hebben het systeem ter discussie
te stellen, onder andere vanwege het aspect van de rechtszekerheid. De grondwettelijke
bezwaren en principiële argumenten die destijds een rol hebben gespeeld,
waren van meet af aan niet afhankelijk van de resultaten van de wet. Hij viel
de minister bij in haar bewering dat het huidige systeem van de WOD beter
is dan het codicilsysteem. Niettemin zijn verbeteringen wenselijk, omdat de
resultaten van de campagnes tegenvallen. 62% is niet geregistreerd. De reden
kan zijn dat men niet op de hoogte is en dan is meer voorlichting geboden.
Een andere reden kan zijn dat men wel op de hoogte is, maar bewust niet reageert.
De heer Rouvoet meende dat men niet kan concluderen dat deze groep mensen
allemaal potentiële donoren zijn, tenzij zij bezwaar maken.De vraag is of er andere mogelijkheden zijn om aan het orgaantekort tegemoet
te komen. Van xenotransplantatie zijn op korte termijn geen reële perspectieven
te verwachten. Ziet de minister verband tussen de discussie over xenotransplantatie
en de bereidheid van mensen om zich als donor te laten registreren? Een andere
mogelijkheid is het opkweken van organen uit gespecialiseerde stamcellen.
De heer Rouvoet sloot daarbij nadrukkelijk het gebruik van embryonale stamcellen
uit. Wat is de (eventueel schriftelijke) visie van de minister op deze mogelijkheden?De heer Rouvoet zag mogelijkheden tot verbetering in de campagne en in
de werkwijze in de ziekenhuizen. De evaluatie van de jongerencampagne stemt
niet erg hoopvol over de effecten van meer informatie of een herinnering.
Hangt dat samen met het karakter van de doelgroep? Zijn de perspectieven voor
een algehele campagne gunstiger? Hij sloot zich aan bij de vragen over een
campagne meer gericht op de angstgevoelens. Hij sloot zich eveneens aan bij
de opmerkingen en vragen over donatie bij leven en non-heart-beating. De WOD
kent geen wettelijke belemmeringen nieuwe mogelijkheden aan te boren. Wel
is adequate voorlichting geboden inzake de gezondheidseffecten voor de levende
donoren. Wanneer kan het rapport van de Gezondheidsraad over non-heart-beating
donatie verwacht worden? De Nierstichting wil meer doen aan attitudetests. Hoe denkt de minister
over de effecten van een wettelijke plicht tot raadpleging door artsen, los
van de vraag of daartoe moet worden overgegaan? Is de minister tevreden over
de resultaten van de uitnameteams? De heer Rouvoet waardeerde het initiatief
van de Nierstichting om donatiefunctionarissen aan te stellen en een oplossing
te zoeken binnen het huidige stelsel, vooral omdat haar voorkeur naar een
ander systeem uitgaat. Hij sloot zich aan bij de opmerkingen dat financiële
betrokkenheid van de overheid voor de hand ligt, met name bij de methodologische
begeleiding. Of het een experiment van een halfjaar moet zijn dan wel dat
hiertoe meteen moet worden overgegaan in alle ziekenhuizen, hing voor de heer
Rouvoet af van de reactie van de minister.Er zijn veel suggesties gedaan voor acties, maar er zijn ook veel onzekerheden
over de effecten van de verschillende voorstellen. Om die reden verzocht de
heer Rouvoet de minister binnen enkele weken met een plan van aanpak te komen,
waarin wordt uiteengezet wat de effecten zijn van de verschillende suggesties
om de wachtlijsten voor organen te verkorten, inclusief concrete doelstellingen,
zodat de resultaten daarvan gemeten kunnen worden.Mevrouw Van Vliet (D66) merkte op dat voor
haar het uitgangspunt bij dit debat de werking van de huidige wet is. De wet
heeft ook positieve gevolgen. Bovendien is bij de totstandkoming van de wet
uitvoerig gesproken over de inrichting van het systeem. Nu de huidige wetgeving
niet de verwachte resultaten heeft opgeleverd, betekent dit nog niet dat het
systeem ter discussie moet komen te staan. Een groot aantal mensen heeft niet
gereageerd, maar mevrouw Van Vliet ging ervan uit dat slechts een heel klein
percentage dat uit pure laksheid niet heeft gedaan. Een overgroot deel van
de mensen heeft nog aarzelingen. De uitdaging is die groep toch te bereiken
en over de streep te trekken. Degenen die zich wel geregistreerd hebben als
niet-donor zouden door nieuwe informatie daar misschien anders over kunnen
gaan denken. De overheid mag niet verslappen in het steeds opnieuw geven van
voorlichting. Daarom moet voorlichting via reclamespotjes weer geïntensiveerd
worden. Er moet helder worden ingegaan op de vragen en zorgen die bij de mensen
leven. Een arts zou bijvoorbeeld kunnen uitleggen wat er gebeurt als iemand
is overleden.De vraagstelling op het formulier of iemand al dan niet donor wil worden,
is vrij ingewikkeld. Voor een aantal mensen is dat misschien de reden geweest
het formulier nog niet in te vullen. Kan aan die vraagstelling nog iets gedaan
worden?Naast het registratiesysteem zijn er nog ander manieren om het donorpotentieel
te vergroten, bijvoorbeeld met non-heart-beating donatie. Kan het onderzoek
van de Gezondheidsraad naar de criteria hiervoor niet wat sneller worden afgerond?
Mensen die een orgaan willen afstaan, bijvoorbeeld aan een familielid, mogen
nooit onder druk worden gezet om dat te doen. Als zij daartoe toch besluiten,
worden zij echter geconfronteerd met veel extra kosten. Die extra kosten kunnen
een reden zijn er toch vanaf te zien. Ziet de minister daarvoor een oplossing?Mevrouw Van Vliet juichte het initiatief van de Nierstichting om donatiefunctionarissen
aan te stellen ten zeerste toe. Als dit een succes wordt, moet het in alle
ziekenhuizen worden ingevoerd. Haar voorkeur ging ernaar uit dit systeem een
halfjaar uit te proberen en dan met een tussenrapportage te komen. De overheid
kan wel het signaal geven het belang hiervan in te zien door erin te participeren.Hoe staat de minister tegenover het Amerikaanse systeem van «required
to request», dat wil zeggen dat artsen moeten aangeven waarom zij de
donatievraag niet hebben gesteld? Dit moet niet op een beschuldigende toon
gebeuren. Voor mevrouw Van Vliet was het belangrijk dat daaruit opgemaakt
kan worden wat de redenen van terughoudendheid kunnen zijn. Er
zijn immers grote verschillen tussen ziekenhuizen in het aantal organen dat
na het overlijden van patiënten wordt afgestaan.Donoren die hun organen willen afstaan, zijn er niet van op de hoogte
dat ook medische gegevens meegezonden worden. Zij dienen dit wel te weten.
Kan de minister uitleggen hoe deze gegevens van de overledene worden beschermd?Het antwoord van de MinisterDe minister merkte op dat aangezien een van
de vier doelstellingen van de WOD, namelijk vergroting van het aanbod van
organen niet gehaald lijkt te worden, alles op alles gezet moet worden om
binnen de gekozen wetgeving oplossingen te zoeken. Pas als dat ook niet werkt
en de enige conclusie is dat slechts een systeemwijziging voor een oplossing
kan zorgen, kan er over een systeemwijziging gesproken worden.Uit alle gegevens uit met name het buitenland blijkt dat het te simpel
is om te concluderen dat een «geen bezwaar»-systeem dé
formule naar succes is. Er zijn landen met hogere donatiepercentages die geen
dergelijk systeem hebben. In landen met een «geen bezwaar»-systeem
zie je het aantal donors per miljoen inwoners variëren van 7,5 tot 21.
Van de landen die in de praktijk een toestemmingssysteem hebben, zit Spanje
aan de top met 31,5. De relatie is dus niet één op één.Er zijn verschillende oorzaken waarom het aantal donoren in Nederland
zo tegenvalt. Een positief effect van de WOD is dat nu van veel meer mensen
bekend is dat zij donor willen zijn dan in het oude codicilsysteem. Bepaalde
ontwikkelingen die uit een oogpunt van gezondheidszorg zijn toe te juichen,
hebben tot gevolg dat het aantal donoren vermindert. Het aantal dodelijke
verkeersongelukken daalt nog jaarlijks. Situaties zoals in de jaren zeventig
van een zaal vol met jonge mensen die hersendood zijn na een bromfietsongeval
komen gelukkig niet meer voor. De meeste donoren in Nederland worden dat na
een hersenbloeding. Zowel preventief als curatief wordt veel meer gedaan aan
hersenbloedingen, ook bij jongere mensen. Mensen met een vaatafwijking in
de hersenen worden soms, als bekend is dat dit in de familie voorkomt, preventief
geopereerd en gaan dan niet meer op hun 40ste dood aan een hersenbloeding
en zijn vervolgens orgaandonor. Er moet dus alles aan gedaan worden om binnen
het huidige systeem het aantal donaties te verhogen.Een andere oorzaak van het geringe aantal aanmeldingen is dat orgaandonatie
zo'n gevoelig onderwerp is. Iedereen staat er in principe positief tegenover.
42% van de mensen uit de Nipo-enquête zegt bereid te zijn tot donatie.
Maar de daadwerkelijke beslissing om dat formulier in te vullen, ligt bij
heel veel mensen moeilijk.Een ander belangrijk aspect is de hoge werkdruk, onvoldoende kennis en
alertheid bij mensen in ziekenhuizen die met dit soort overledenen te maken
hebben. Verondersteld wordt dat veel nabestaanden geen toestemming tot transplantatie
geven als aan hen de beslissing wordt overgelaten, omdat zij ervan zouden
uitgaan dat de overledene er negatief tegenover stond. Opvallend is dat uit
diezelfde Nipo-enquête blijkt dat slechts 6% van de mensen dit denkt
en dat 34% zegt dat als hun familielid niets heeft ingevuld, hij er niet negatief
tegenover stond, maar positief.De Nederlandse Transplantatiestichting doet op dit moment een onderzoek
naar de oorzaken van de daling van het aantal beschikbare organen. Medio dit
jaar worden de uitkomsten verwacht. De Stichting donorvoorlichting is belast
met de voorlichting en communicatie. Stimulering van het protocolgebruik vindt
plaats door verscherping van het toezicht door de inspectie. De minister deelde
mee net een tussenrapportage van de inspectie ontvangen te hebben. De vaste
commissie voor VWS zal dit rapport waarschijnlijk op 24 februari ontvangen.
Er staat eigenlijk niets in wat tijdens dit AO al niet over de tafel is gegaan.
De ziekenhuizen hebben wel protocollen, maar gaan daarmee onvoldoende
actief om. De eindrapportage van de inspectie wordt deze zomer verwacht.Pro Donor ondersteunt de ziekenhuizen op het gebied van kennis en vaardigheden,
training van artsen en verpleegkundigen, ook in het voeren van moeilijke gesprekken.
De minister zegde eveneens toe de getallen op schrift te zullen zetten.Er is een centraal informatiepunt voor medische beroepsbeoefenaren, de
zogenaamde medische vraagbaak die door het ministerie wordt gesubsidieerd.
De landelijke uitnameteams worden eveneens gefacilieerd. De uitnameteams functioneren
op zichzelf goed, behoudens dat er geen anesthesist deel van uitmaakt. Die
moet uit het eigen ziekenhuis komen. Daaraan is een tekort. De minister zegde
toe de uitnameteams te willen uitbreiden met een anesthesioloog, hoewel deze
wellicht in het buitenland gezocht zal moeten worden. Er wordt in toenemende
mate gebruik gemaakt van deze teams.De Gezondheidsraad zal dit najaar, waarschijnlijk in november, een advies
uitbrengen over non-heart-beating en donatie bij leven.Zorgonderzoek Nederland (ZON) werkt aan een evaluatie van de voorlichting
en hoe de bevolking het huidige systeem ervaart. Een deelonderzoek wordt door
Ipso Facto gedaan. Het concept is vertrouwelijk aan de Kamer toegezonden.
Het woord vertrouwelijk slaat alleen op het feit dat het een concept is. Het
eindrapport zal uiteraard openbaar gemaakt worden. In dit onderzoek wordt
speciaal gekeken naar de oorzaken van non-respons. De Transplantatiestichting
onderzoekt de daling van het aantal organen.Kennelijk zijn al deze acties nog niet voldoende om het aantal organen
te doen stijgen. De minister benadrukte dat spoed geboden is. Een voor de
hand liggende aanpak is meer mensen ertoe te bewegen zich als donor te laten
registreren. Daarvoor is voorlichting noodzakelijk. De minister was blij met
alle interessante suggesties. Het lijkt niet zinvol de massale mediacampagnes
te herhalen. Een kleinschaliger aanpak, gericht op bepaalde groeperingen lijkt
zinvoller, bijvoorbeeld op bepaalde kerkelijke kringen. Een andere doelgroep
zijn jongeren. Uit de enquêtes blijkt dat jongeren al op de basisschool
iets over orgaandonatie willen horen. Nuchtere, technische voorlichting aan
kinderen van die leeftijd is goed mogelijk. Pas later in het voortgezet onderwijs
moet aandacht besteed worden aan de ethische aspecten en de psychologische
factoren. De ideeën van de Stichting donorvoorlichting zullen worden
uitgewerkt, aangevuld met de suggesties van de Kamer.Het lesprogramma dat in Maastricht wordt ontwikkeld, is een langetermijnproject.
Het ministerie van VWS heeft daarover contact opgenomen met het ministerie
van OCW. Het project loopt verder volgens plan.Gerichte voorlichting is heel belangrijk. Ieder jaar ontvangt een nieuwe
«lichting» de formulieren. Sommigen zeggen dat als zij het formulier
opnieuw zouden ontvangen, zij zich laten registreren. De minister overwoog
dit in een regio te proberen. Als dat veel oplevert, is het de moeite waard
het breed in het land te doen. De bezwaren die geuit zijn tegen het huidige
formulier moeten meegenomen worden in de gerichte voorlichting.De bewindsvrouwe zag zelf de grootste winst bij de ziekenhuizen door hen
te helpen alerter te zijn en het protocol scherper na te leven. Uit het jaarverslag
van de Transplantatiestichting blijkt bijvoorbeeld dat sommige grote ziekenhuizen
slechts één orgaandonor leveren, terwijl vergelijkbare ziekenhuizen
er tien per jaar hebben.De minister stond zeer positief tegenover het initiatief van de Nierstichting
om donatiefunctionarissen aan te stellen. Dit behelst onder meer een attitudetest
onder betrokken medewerkers en het invoeren van een geautomatiseerd systeem
van donordetectie. De berichten uit Spanje hierover zijn zeer indrukwekkend.
Spanje heeft verreweg het hoogste aantal donaties. Nederland heeft er ongeveer
13,5 per miljoen inwoners en Spanje 31,5. In Spanje heeft ieder
ziekenhuis een functionaris die vrijgesteld is van andere taken en alleen
toeziet op mogelijke donaties. De minister kondigde aan dat twee van haar
ambtenaren en mensen uit de praktijk naar Spanje zullen gaan om ter plekke
na te gaan hoe men daar precies werkt. Zij zegde bovendien toe het aantal
van 6 donatiefunctionarissen te verdubbelen naar 12. Voordat echter iets op
grote schaal gedaan wordt dat misschien niet optimaal is, moet eerst de les
uit Spanje geleerd worden en ervaring zijn opgedaan met die 12 donatiefunctionarissen.
Als het effect positief is, moet het systeem onmiddellijk breed in het land
worden geïntroduceerd. Een goed opgeleide verpleegkundige zou een dergelijke
taak kunnen uitoefenen. Daarbij hoort ook de begeleiding van de nabestaanden
bij de rouwverwerking. Met de voorbereidende besprekingen met de ziekenhuizen
kan alvast worden begonnen.Desgevraagd antwoordde de minister dat eind 1999 in 52 ziekenhuizen een
transplantatiecoördinator werkzaam was. In 54 ziekenhuizen was zowel
een transplantatiecoördinator als een regionaal coördinator werkzaam.
In 17 ziekenhuizen werkte men vooral met een regionaal coördinator. In
een groot aantal ziekenhuizen is door deze initiatieven van de overheid een
betere donorwervende structuur gekomen. Er is een medisch liaisonofficier
in 79 ziekenhuizen en in 67 ziekenhuizen een verpleegkundig liaisonofficier.
In 75 ziekenhuizen is een commissie voor orgaanweefseldonatie. Zij zijn niet
allemaal heel actief, maar 60% is wel actief. In 96 ziekenhuizen, dus bijna
in alle, vindt van alle donatieformulieren en -procedures continue registratie
plaats. Door de initiatieven van de overheid is dus wel het nodige op gang
gekomen.Twee andere methoden om het aantal organen, met name de nieren, uit te
breiden, is donatie bij leven en de non-heart-beating donors. Beide komen
voor in Nederland en nemen van jaar tot jaar toe. Vorig jaar waren dat 132
gevallen, van wie 20 geen familierelatie hadden. Er waren 62 non-heart-beating
donors. Het advies van de Gezondheidsraad dienaangaande moet nu eerst worden
afgewacht. De verzekeringskwestie is op 21 februari jl. geregeld. De minister
zegde toe dat zij maatregelen zal nemen om de overige kosten te faciliëren.
Mensen mogen door het afstaan van een nier niet in de financiële problemen
raken.De minister zegde toe het geheel van maatregelen op schrift te zetten
in een plan van aanpak dat over zes weken gereed kan zijn.De minister merkte op dat het heroverwegen van een aantal groepen die
uitgesloten zijn van donatie moeilijk ligt, met name voor de wilsonbekwamen.
Kinderen kunnen met toestemming van de ouders donor zijn. De minister gaf
geen hoge prioriteit aan een regeling voor volwassen wilsonbekwamen om hen
de kans te geven via donatie iets voor een ander te doen. Homoseksualiteit
op zichzelf is geen reden om geen donor te kunnen worden, maar wel gevaarlijk
seksueel gedrag waardoor de kans dat iemand besmet is met HIV groter is. Voor
deze groep zou dezelfde richtlijn als bij bloedtransfusie gehanteerd moeten
worden. De minister zegde toe daarover in gesprek te gaan.De minister antwoordde dat tegenwoordig in alle ziekenhuizen hersendood
op een verantwoorde manier kan worden vastgesteld. Het betreffende protocol
wordt tuchtrechtelijk gehandhaafd. Het betreft medisch-inhoudelijk handelen.
Bij niet-naleving van het hersendoodprotocol is een jaar gevangenisstraf mogelijk.De minister zegde toe de overige vragen schriftelijk te zullen beantwoorden.De voorzitter van de commissie,EssersDe griffier van de commissie,TeunissenXNoot1Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), Swildens-Rozendaal (PvdA),
ondervoorzitter, Bijleveld-Schouten (CDA), Middel (PvdA), Rouvoet (RPF), Oedayraj
Singh Varma (GroenLinks), Oudkerk (PvdA), Rijpstra (VVD), Lambrechts (D66),
Essers (VVD), voorzitter, Dankers (CDA), Van Vliet (D66), Van Blerck-Woerdman
(VVD), Passtoors (VVD), Eisses-Timmerman (CDA), Spoelman (PvdA), Hermann (GroenLinks),
Kant (SP), Gortzak (PvdA) Buijs (CDA), E. Meijer (VVD), Van der Hoek (PvdA),
Blok (VVD), Arib (PvdA), Atsma (CDA).Plv. leden: Van 't Riet (D66), Rehwinkel (PvdA), Eurlings (CDA), Apostolou
(PvdA), Schutte (GPV), Van Gent (GroenLinks), Noorman-den Uyl (PvdA), Weekers
(VVD), Ravestein (D66), Örgü (VVD), Van de Camp (CDA), Schimmel
(D66), Terpstra (VVD), Udo (VVD), Visser-van Doorn (CDA), Smits (PvdA), Harrewijn
(GroenLinks), Marijnissen (SP), Belinfante (PvdA), Ross-van Dorp (CDA), O. P. G.
Vos (VVD), Hamer (PvdA), Cherribi (VVD), Duijkers (PvdA), Th. A. M.
Meijer (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26800-XVI-75.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl