Vaststelling begroting van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2004; Verslag algemeen overleg van 23 oktober 2003 over onder meer evaluatie Programma Beheer
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29200-XIV, nr. 53

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

20-11-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

29200-XIV nr. 53

17-11-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de ministerNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29200-XIVToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 200 XIVVaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2004nr. 53VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 17 november 2003De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit1 heeft op 23 oktober 2003 overleg gevoerd met minister Veerman
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over:– de brief van de minister van LNV d.d. 5 juni
2003 inzake de beleidsreactie op de tussentijdse evaluatie van het Programma
Beheer (LNV-03-378);– de brief van de minister van LNV d.d. 7 juli
2003 inzake de reactie op het advies van de Raad voor het Landelijk Gebied
over groene diensten, inzake het besluit over de proeftuinen en inzake de
verkenningen groene diensten (28 600-XIV, nr. 153);– de brief van de minister van LNV d.d. 10 oktober
2003 inzake concrete beleidsaanpassingen naar aanleiding van de evaluatie
van het Programma Beheer (29 200-XIV, nr. 13).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Schreijer-Pierik (CDA) vindt dat bij
de realisatie van het natuurbeleid de kwaliteitsdoelstellingen richtinggevend
moeten zijn. Daarom moet zoveel mogelijk worden ingezet op agrarisch en particulier
beheer van gronden. Tot aankoop van gronden moet slechts worden overgegaan
als dit vanuit ecologisch oogpunt effectief is. Door het verminderen van de
bureaucratie en het verlengen van de contractduur moet het aandeel van het
agrarisch en particulier beheer worden vergroot.Mevrouw Schreijer onderschrijft in grote lijn de algemene doelstellingen
die de minister op korte termijn beoogt met de revisie van het Programma Beheer.
De aanbevelingen uit het tussentijdse evaluatierapport gaan op een aantal
punten echter verder. Volkomen terecht wordt in het rapport geadviseerd een
nog meer decentrale, gebiedsgerichte aanpak te hanteren met meer mogelijkheden
voor lokaal maatwerk. Stemt de minister in met deze aanpak? Zo ja, wat doet
hij om deze aanbeveling te concretiseren? Kan de minister de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) en de provinciale steunpunten vragen een prominente
rol te spelen bij de informatie en communicatie? Om de subsidies aantrekkelijker te maken voor mensen die meer dan zes jaar deelnemen, en daardoor
meer geschikt voor een duurzame natuur, is op termijn een meer ingrijpende
aanpassing van het programma nodig dan de minister voorstelt. De evaluatie
zal in 2007 plaatsvinden. Zijn in dat jaar de effecten van het tot nu toe
gevoerde beleid al duidelijk? Mevrouw Schreijer ontvangt veel boze brieven
van boeren en ondernemers over het schrappen van de mogelijkheid om SAN-aanvragen
te doen voor natuurgebieden. Bovendien passen niet alle provincies de gebiedsplannen
aan. De beoordelingsdrieslag van ten eerste de mogelijkheid van agrarisch
natuurbeheer, ten tweede particulier natuurbeheer en ten slotte aankoop, wordt
hierdoor aangetast. Hoe gaat de minister hiermee om? Het advies van de Raad
voor het landelijk gebied (RLG) is zeer bruikbaar. Wat doet de minister met
de aanbeveling om een commissie in te stellen teneinde de bestaande belemmeringen
te inventariseren?In het evaluatierapport worden terecht geen harde uitspraken gedaan over
de effectiviteit van het beheer. De periode waarin het programma loopt is
daarvoor namelijk nog te kort. Een goed monitoring- en evaluatiesysteem ontbreekt
evenwel. Uit de antwoorden op de feitelijke vragen blijkt dat er volgend jaar
meer informatie zal zijn over onder meer de ecologische effectiviteit. Wat
doet de minister daarmee? Omdat sommige planten in het huidige systeem niet
worden meegeteld, moet er een ander komen. De minister geeft in de begroting
aan dat hij streeft naar verlenging van de bestaande contractduur van zes
jaar in de Subsidieregeling agrarisch natuurbeheer (SAN). Welke stappen onderneemt
hij daartoe? Kan hij bevestigen dat bestaande en nieuwe aanvragen van de Subsidieregeling
natuurbeheer (SN) en de SAN per 2004 niet op budgettaire gronden zullen worden
afgewezen? Mevrouw Schreijer wijst er in dit verband op dat alle contracten
binnen de SAN op grond van Brusselse regels vervroegd moeten worden beëindigd
en opnieuw moeten worden behandeld. Door de regels voor pacht in het Programma
Beheer ondervinden vooral de rietmaaiers problemen. Wil de minister hierop
reageren? Mevrouw Schreijer stemt in met de voorstellen van de minister over
groene diensten. Zij onderschrijft in het bijzonder de rol van de overheid
en de uitwerking via proeftuinen en verkenningen. Wordt voor het project in
Twickel extra budget beschikbaar gesteld via het beleidsplan Groen in en om
de stad?Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD) is er verheugd
over dat de minister inzet op het gebruiksvriendelijker maken van het Programma
Beheer, dat tot op heden te bureaucratisch is. Door de grote hoeveelheid formulieren
en criteria zijn mensen minder gemotiveerd om deel te nemen; de minister heeft
erkend dat het effect van het programma door het negatieve beeld in gevaar
is gebracht. Agrarisch en particulier natuurbeheer is een zeer belangrijk
instrument voor onder meer de realisatie van de ecologische hoofdstructuur
(EHS). Als men er graag gebruik van maakt, zal de EHS niet volgens schema
gereed zijn. De bewindsman heeft aangegeven de administratievelastendruk met
25% te willen verlagen. Is hij er zeker van dat hij deze doelstelling haalt
met de voorgestelde maatregelen? Zijn de voorstellen Brussel-proof?Mevrouw Snijder wil dat er een centraal loket komt voor de betrokkenen
bij het programma. De minister schrijft in zijn brief echter over verschillende
informatieverstrekkers. In de reactie van het Interprovinciaal Overleg (IPO)
wordt bovendien gesteld dat de provincies een regionaal uitvoeringsorgaan
willen. Hoe moeten zulke organen worden gezien in relatie tot de Dienst landelijk
gebied (DLG) en de Landelijke service bij regelingen (LASER)? Wordt een centraal
loket opgericht? De minister zou afstappen van het uitgangspunt dat de bestemming
«natuur» belangrijk is in het programma. Voorts zou rol van de
gemeenten worden geminimaliseerd. Bepaalde pakketten uit het Programma Beheer
gelden niet voor zandgronden. Kan de minister op deze punten een nadere toelichting geven? De minister stelt dat hij een structureel langetermijninstrument
wil bieden en schrijft over meer flexibiliteit. Wat bedoelt hij daarmee?Mevrouw Snijder wil meer langjarige contracten, die betere waarborgen
bieden voor de gebruikers. Hierdoor worden de natuurdoelstellingen beter gegarandeerd.
Hoe zal de vergoedingsstructuur op lange termijn uitwerken? Moet de structuur
worden herijkt? De uitvoeringskosten per hectare zouden stijgen. Moeten daarom
extra middelen worden gegenereerd om voldoende draagvlak te houden? Mevrouw
Snijder betwijfelt of het juridisch houdbaar is dat binnen de SAN de pachter
aanvrager is, en binnen de SN de eigenaar. Schaapskuddes zijn heel belangrijk
voor het beheer van heide. Desalniettemin worden hiervoor erg lage vergoedingen
verleend. Bovendien vallen slechts enkele kuddes onder het Programma Beheer.
Wil de minister alle schaapskuddes onder het programma brengen? De eindevaluatie
van het programma wordt pas over lange tijd uitgevoerd. Zullen tot dan toe
jaarlijks aanpassingen worden verricht? Verbeteringen moeten zo snel mogelijk
worden doorgevoerd. Een aantal projecten van knotwilgenhagen in het Groningse
Zuidelijk Westerkwartier past niet binnen de SAN, hoewel het voor de natuur
ideale projecten zijn. Wat vindt de minister hiervan?Mevrouw Van Velzen (SP) wil dat de natuurdoelen
meer centraal komen te staan en de middelen minder. Kunnen met het bestaande
Programma Beheer de natuurdoelen worden gehaald? Zo nee, zet de minister zich
ervoor in de doelen alsnog te halen? Wordt versnipperde natuur gerealiseerd?
Zijn de contracten wel lang genoeg? Is de overheid een betrouwbare contractpartner
geweest? Wat is de duurzaamheid van het programma? Mevrouw Van Velzen ondersteunt
de voorstellen van de minister waarmee wordt beoogd de hoeveelheid administratieve
lasten te verlagen.Volgens de bewindsman worden in de evaluatie van de B&A-groep geen
conclusies getrokken over de effectiviteit van het programma. Toch maakt de
B&A-groep een aantal zeer kritische opmerkingen waaruit kan worden geconcludeerd
dat volgens haar aan de effectiviteit moet worden getwijfeld. Uit interviews
met deelnemers en onderzoek door wetenschappers is gebleken dat de uitvoerders
overwegend positief zijn over hun taak, maar de wetenschappers helemaal niet.
Gezien de complexiteit van de kwestie heeft het oordeel van de wetenschappers
de voorkeur. Met een voorbeeld hiervan beargumenteert mevrouw Van Velzen dat
het programma niet tot een toename van de soortenrijkdom leidt, wat een van
de natuurdoelen is. Uit de tussentijdse evaluatie blijkt dat ook andere, niet
in het programma opgenomen factoren van belang te zijn, zoals verdroging en
verzuring. Moet voordat een oordeel kan worden gegeven van het programma,
niet de ontwikkeling van de natuurkwaliteit worden beoordeeld door experts?
In de evaluatie is dat nog niet gebeurd. Als onafhankelijke onderzoekers concluderen
dat het programma wezenlijke tekortkomingen heeft, moeten de instrumenten
van het programma dan niet worden herzien?Aangezien het moeilijk is om de realisatie van inhoudelijke natuurdoelen
van het programma te beoordelen, bekijken de onderzoekers van de B&A-groep
de beheerstechnische aspecten. Zal de minister die informatie gebruiken om
de bureaucratie te verminderen? Momenteel staat tegenover deelname aan het
programma een beloning. Als de natuurdoelen worden gehaald, is er nog een
heel kleine extra beloning, volgens de verhouding 85%-15%. Mevrouw Van Velzen
vindt dat de beloning afhankelijk moet zijn van de prestatie. Om het programma
te verbeteren wil mevrouw Van Velzen dat de vergoeding wordt uitgekeerd afhankelijk
van de realisatie van natuurdoelen en niet afhankelijk van het nakomen van
regels. In het bijzonder pleit zij voor het ontwikkelen van een natuurwaarde-
en biodiversiteitsindex waarmee het realiseren van concrete doelen kan worden
aangetoond. Een dergelijke index moet worden afgestemd op regionale omstandigheden.
Een dergelijke index past in het streven naar minder regels. De
verantwoordelijkheid van de individuele ondernemer staat hierbij bovendien
centraal.Mevrouw Van Velzen wil de biodiversiteit op korte termijn stimuleren en
de natuurwaarde van het agrarisch landschap verregaand vergroten door een
investering in het beheer en de ontwikkeling van een netwerk van heggen en
wallen. In de nota Mensen voor natuur, natuur voor mensen wordt een programma
gepresenteerd voor het realiseren van een groen-blauw dooraderingsnetwerk.
200 diersoorten zijn hiervan afhankelijk. Agrariërs kunnen er bovendien
een heel positieve rol bij spelen. Het is dan ook onbegrijpelijk waarom de
minister zich bij het realiseren van het netwerk heeft beperkt tot slechts
twee proeftuinen. Ten slotte pleit mevrouw Van Velzen tevens voor de instelling
van een wetenschappelijke commissie die de resultaten van het Programma Beheer
voortdurend monitort, zodat tussentijds aanpassingen kunnen plaatsvinden.
Hierbij moet een goede voorlichting worden gegeven.De heer Van den Brand (GroenLinks) merkt op
dat tijdens de vergadering van een agrarische natuurvereniging in West-Friesland
enthousiasme is gebleken over de technische aanpassingen en over de verbreding
van de pakketten. Bovendien is men blij dat de veranderingen Brussel-proof
zijn. Tegelijkertijd wordt betwijfeld of het aantal regels daadwerkelijk wordt
teruggedrongen. Het op zeer korte termijn omzetten van alle bestaande contracten
in nieuwe heeft bezorgdheid gewekt. De minister moet heel goed bekijken of
hij voldoende capaciteit heeft om de aangepaste contracten conform de toezeggingen
te verwerken. Is dat niet het geval, dan ontstaat een probleem met het draagvlak.
Het lijkt erop dat een omschakeling wordt gemaakt naar groene diensten. Moet
de evaluatie van 2007 daarom niet naar voren worden gehaald? Wil de minister
deze winter het kader van de meer dan honderd agrarische natuurverenigingen
uitnodigen om over dit onderwerp van gedachten te wisselen? Op die manier
krijgt hij bovendien een band met betrokkenen en dat is erg wenselijk. Het
monitoringsysteem moet nog worden opgezet. De provincies beschikken momenteel
over wezenlijk verschillende systemen. Op welke manier denkt de minister zo'n
monitoringsysteem van de grond te krijgen? Als dat niet lukt, hoe zorgt hij
er dan voor dat de Kamer in 2007 over voldoende informatie beschikt om over
de natuurdoelen te kunnen spreken? De minister wil eerst het beheer regelen
en dan pas aankopen doen. Hoe zorgt hij er evenwel voor dat gebieden die naar
zijn mening onder het Programma Beheer moeten vallen, daadwerkelijk zullen
meedoen? Op welke manier wil hij de doelstellingen halen als dat niet lukt
via het programma?Uit de brief en de uitwerking blijkt dat voornamelijk wordt gestuurd op
maatregelen en niet op natuurwaarden, waardoor de ambities van het programma
naar beneden dreigen te worden bijgesteld. Ze moeten echter onverminderd hoog
blijven. Kan de minister dit garanderen? Hoe zorgt hij ervoor dat er een goed
verband komt tussen de natuurgebiedsplannen van de provincies en de natuurdoeltypekaart?
Kan worden gezegd dat het Programma Beheer een project blijft dat op rijksniveau
wordt geformuleerd en wordt uitgevoerd op provinciaal niveau? Het particulier
natuurbeheer werkt niet, omdat het voor een deel financieel onaantrekkelijk
is. Is de minister het hiermee eens? De provincies hebben de gebieden voor
particulier beheer bovendien zeer beperkt gehouden. Wat doet de minister eraan
om de gebieden te vergroten? Hoe gaat hij met de taakstelling om als hij zo'n
vergroting niet beoogt? Wil hij bekijken of de natuurverenigingen kunnen worden
ingeschakeld om boeren die dreigen af te haken, ervan te overtuigen dat zij
blijven deelnemen? Het is goed dat met groene diensten wordt geëxperimenteerd.
Het is heel essentieel om over de mogelijkheid van cofinanciering te beschikken,
onder meer omdat het EU-beleid zich slechts langzaam ontwikkelt. Nederland
kan daardoor bovendien een voorlopersrol in Europa vervullen.
Wat zijn de ambities van de minister?In het Groene Hart en het Noord-Hollands Midden ontstaan coalities tussen
partijen die in het verleden om uiteenlopende redenen niet met elkaar samenwerkten.
Ze worden gevormd om natuur- en landschapswaarden in de breedte te ontwikkelen.
Is de minister bereid zulke coalities te ondersteunen door beleidsruimte of
geld te verschaffen? Met geld kunnen de processen professioneel worden begeleid.
Dit is een voorwaarde voor succes. De openstelling van wandelpaden wordt een
voorwaarde om subsidie te krijgen. Geldt dit ook voor de SAN? Zo ja, hoe gaat
de minister ervoor zorgen dat de wandelpaden aaneengesloten zijn? De grote
beheerorganisaties willen graag een verzamelcontract met de minister sluiten,
omdat dit voor hen efficiënter is en de bureaucratie binnen de organisaties
erdoor wordt verkleind. Moeten eigenaar en beheerder in het geval van pacht
wellicht gezamenlijk een aanvraag kunnen indienen?Mevrouw Kruijsen (PvdA) vindt een helder beeld
van de doelen nodig om te kunnen beoordelen of het beleid van de minister
effectief is. Zij vraagt zich in dit verband af wanneer de natuurdoelenkaart
gereed is, die al jaren geleden is beloofd. Wat vindt de minister van de suggestie
om aansluiting te zoeken bij de nota Ruimte, van het ministerie van VROM?
Wat is de meerwaarde van de groene diensten ten opzichte van het Programma
Beheer? Hoe wordt dit vertaald in de plannen van de minister? Het integrale
karakter moet voorop blijven staan. Hopelijk kunnen de proefprojecten op steeds
grotere schaal worden uitgevoerd. Het is betreurenswaardig dat er slechts
twee projecten zijn. Mevrouw Kruijsen stemt in met de tussentijdse evaluatie
van het Programma Beheer. Het is verheugend dat de minister allerlei aanbevelingen
eruit overneemt. Hij moet binnen het programma op hoofdlijnen sturen, maar
er moet ruimte zijn voor regionale differentiatie. Hoe kan hij dit principe
waarborgen? De resultaten moeten overigens wel daadwerkelijk worden bekeken.
De minister wil alleen nog eigenaren en erfpachters in aanmerking laten komen
voor de beheervergoeding. Doel van het programma is dat de natuurgebieden
goed worden beheerd, maar momenteel dreigen in dat verband knelpunten te ontstaan.
Er worden afspraken gemaakt tussen de grote eigenaren en de natuurbeheerders
die kortlopende contracten hebben. Hoe garandeert de minister dat die mensen
het natuurbeheer ook daadwerkelijk kunnen uitvoeren?Er zijn allerlei kwalitatieve doelen gesteld, maar uiteindelijk moet ook
voldoende kwantiteit zijn verkregen. Weliswaar heeft de minister toegezegd
dat uiteindelijk wordt geëvalueerd, maar tot die tijd moet vooruit worden
gekeken naar het uiteindelijke resultaat. Wat voor monitoringsysteem heeft
de minister voor ogen? Tijdens gesprekken met gedeputeerden is bovendien voorgesteld
om jaarlijks een budgettaire evaluatie te laten plaatsvinden. Hierdoor kan
eventueel overgebleven geld nog hetzelfde jaar voor het juiste doel worden
ingezet. Wat vindt de minister van dit voorstel? Er is nog onduidelijkheid
over de effectiviteit van het agrarisch natuurbeheer. Hoe kan de minister
aantonen dat de natuurdoelen toch daadwerkelijk worden bereikt? Worden de
contracten verlengd of worden de vergoedingen verlaagd als de doelen niet
worden gehaald? Kunnen mensen ervan uitgaan dat een contract wordt verlengd
als het na zes jaar afloopt en als zij kwalitatief goed natuurbeheer voeren?De heer Van der Ham (D66) constateert dat
de natuurdoelen tot nu toe niet worden gehaald doordat er te weinig belangstelling
is voor particulier natuurbeheer. Dit zou te maken hebben met de hoeveelheid
regelgeving. Het is een goede zaak dat de minister in zijn voorstellen probeert
dit probleem aan te pakken. De Koningin heeft in de Troonrede gezegd dat de
overheid ernaar streeft dat eenmalig persoonsgegevens worden verstrekt. Kan dit voorstel worden toegepast bij het aanvragen van een vergunning
in het kader van het particulier natuurbeheer? Deze mogelijkheid past binnen
het beleid van het kabinet en er kunnen veel frustraties mee worden voorkomen.
Zou de minister voorstander zijn van een databestand waarin de biodiversiteit
wordt bijgehouden? Door het raadplegen ervan kunnen boeren en organisaties
uitvinden wat zij hebben bereikt inzake het vergroten van de biodiversiteit.
De heer Van der Ham is voorstander van de verkenning in de Ooijpolder, maar
wijst erop dat de regering tevens spreekt over het vormen van een noodoverloopgebied
in die polder. Hoe verhoudt dit zich tot een duurzame natuurontwikkeling in
het gebied?De heer Van den Brink (LPF) wijst er nadrukkelijk
op dat als het Programma Beheer heel ingewikkeld is, veel geld aan bureaucratie
wordt besteed, waardoor het budget voor daadwerkelijk natuurbeheer kleiner
is. Tegelijkertijd moeten de boeren in dat geval extra kosten maken, omdat
zij niet in staat zijn of geen tijd hebben om zelf formulieren in te vullen.
Zo wordt een goede werking van de regeling op twee manieren belemmerd. Het
is in principe goed dat de Regeling organisatiekosten samenwerkingsverbanden
(ROS) wordt afgebouwd, mits bij de intergemeentelijke samenwerkingsverbanden
loketten komen die deze taken overnemen. Hoewel direct na het van start gaan
van het programma veel beschikkingen zijn afgegeven, loopt de belangstelling
nu terug. In een van de stukken wordt dit verklaard doordat in het begin de
gemakkelijke zaken zijn geregeld en er nu nog slechts moeilijke zaken voorliggen.
De heer Van den Brink denkt echter dat de tanende belangstelling is te wijten
aan het lage niveau van de vergoedingen voor het natuurbeheer. Bovendien is
het agrarisch natuurbeheer niet gericht op een geleverde prestatie, maar op
inkomensderving, die mede afhankelijk is van de prijzen op de wereldmarkt.
Uit De Boerderij van 26 augustus jl. blijkt dat het inzetten van grond
voor natuurbeheer voor boeren relatief onvoordelig is. Voorts wordt in pachtcontracten
vaak bepaald dat de verpachter de vergoeding voor natuurbeheer ontvangt.De contracten moeten een lange looptijd hebben, zodat zekerheid wordt
geboden. Noch de agrarisch natuurbeheerder, noch de natuur profiteert namelijk
van kortlopende contracten. Is het mogelijk dat de vergoeding hoger wordt,
naarmate het contract langer duurt en de prestaties verbeteren? De heer Van
den Brink vindt dat de landelijke overheid inzake het Programma Beheer op
hoofdlijnen moet besluiten en dat de provincies de uitwerking voor hun rekening
moeten nemen. Bij de intergemeentelijke samenwerkingsverbanden moeten loketten
komen voor het programma, want deze bevinden zich dicht bij de samenleving.
Daardoor kunnen veel zaken sneller worden afgedaan.Antwoord van de ministerDe minister wil evenals de Kamer hogere vergoedingen,
langere contracten en minder bureaucratie, maar wijst erop dat Brusselse regels
hierbij maatgevend zijn. Desalniettemin poogt hij de genoemde wensen te verwezenlijken.
Uit de tussentijdse evaluatie blijkt dat het Programma Beheer in beginsel
succesvol is, maar ook dat er operationele tekortkomingen zijn. In het plan
van aanpak, dat is opgesteld in nauwe samenspraak met belanghebbenden, zijn
de aanbevelingen uit het evaluatierapport overgenomen. Het Programma Beheer
wordt eenvoudiger en toegankelijker. De voorgenomen beleidsaanpassingen gaan
in vóór de openstelling van de SAN en de SN voor 2004, op 3 november
2003. De minister is binnen het Brusselse kader tegemoetgekomen aan de meest
urgente, praktische wensen, vooral inzake de positie van de agrarische natuurverenigingen.
Hij heeft hierover afspraken gemaakt met LTO Nederland en Natuurlijk Platteland
Nederland. De natuurverenigingen zijn er eveneens tevreden over.
Samenwerkingsverbanden zoals deze verenigingen kunnen collectieve aanvragen
blijven indienen, maar op grond van de Brusselse regels vindt uitbetaling
plaats aan individuele agrariërs. In dit verband is een belangrijke vereenvoudiging
aangebracht. Door de leden bij de aanvraag een contract te laten tekenen waarin
zij zich verplichten tot afdracht van een deel van de vergoeding aan het samenwerkingsverband,
wordt ruimte gemaakt voor regionaal maatwerk. Het collectief kan het totaal
naar eigen inzicht herverdelen onder de leden. Voor samenwerkingsverbanden
worden bovendien vier aangepaste SAN-pakketten voor weidevogelbeheer ontwikkeld
en drie extra mogelijkheden voor uitgesteld maaibeheer.In de tweede fase van de revisie van het Programma Beheer worden de zaken
aangepakt waarvan afronding in de eerste fase in 2003 vanwege de korte periode
niet mogelijk is. Hierin worden onderwerpen behandeld waarvoor een grondiger
onderzoek nodig is of afstemming met andere overheden vereist is. De verhouding
in de beloning van 85–15 (15% afhankelijk van het daadwerkelijk gerealiseerde
natuurresultaat) is een van de zaken die daarbij worden bekeken. De mogelijkheid
tot verzamelaanvragen voor grote terreinbeheerders zal verder worden uitgewerkt.
Met de provincies zullen afspraken worden gemaakt over de gebiedsplannen.
Het verlagen van de administratieve lasten en uitvoeringslasten blijft een
belangrijk doel. In de tweede fase gaat de minister op dezelfde manier te
werk als in 2003: eerst wordt samen met het veld een plan van aanpak opgesteld,
vervolgens worden de mogelijkheden onderzocht en ten slotte worden concrete
aanpassingen verricht. Deze werkwijze is de minister en de belanghebbenden
goed bevallen. Afhankelijk van zijn agenda roept de bewindsman in het najaar
of het vroege voorjaar alle betrokkenen bijeen om met hen te spreken over
eventuele verbeteringen van het programma.De provinciale steunpunten, waar informatie wordt verstrekt over de regelingen
inzake natuurbeheer, vergunningen en ruimtelijke plannen, moeten hun prominente
rol in de communicatie houden. De kennisloketten werken echter nog niet in
alle provincies optimaal. Om lacunes in de kennisvoorziening op te vullen,
zal DLG vooralsnog een grote rol spelen in de informatievoorziening. De dienst
ondersteunt niet alleen aanvragen, maar steunt ook andere informatieverstrekkers,
zoals provinciale steunpunten. Op die wijze kunnen de provincies hun rol beter
vervullen. Als er echter een centraal loket is dat zorgdraagt voor het invullen
en verspreiden van de vergunningaanvragen, worden de aanvraaglijnen verlengd
en wordt de kans groter dat een aanvraag ergens blijft hangen. Verder worden
bestemmingsplannen vastgesteld door de gemeenten, daarover heeft de minister
geen bevoegdheid. De minister onderzoekt het komend jaar of DLG particuliere
aanvragers kan ondersteunen bij het verkrijgen van de benodigde vergunningen.
Op die manier wordt het probleem wellicht ook opgelost. Tijdens de voorgenomen
landdag zal de minister aan het veld ook de suggestie van de heer Van den
Brink voorleggen om de loketten onder te brengen bij de intergemeentelijke
samenwerkingsverbanden.Het functioneren van de kennisinfrastructuur inzake het Programma Beheer
is verschillende malen onderzocht. In reactie op de tussentijdse evaluatie
heeft DLG op dat gebied onderzoek gedaan en voorstellen gedaan voor verbetering.
Het Expertisecentrum van LNV heeft bovendien een onderzoek afgerond naar de
beschikbaarheid van kennis. Uit de onderzoeken is niet gebleken dat gemeenten
op dit moment een grote rol zouden moeten spelen bij de verspreiding van kennis.
Bij verdere regionalisering van het agrarisch en particulier natuurbeheer
bij de groene diensten wordt de rol van de gemeenten mogelijkerwijs opnieuw
bekeken. De relatie tussen functieveranderingssubsidies en bestemmingsplannen
was een probleem: het bestemmingsplan moest worden aangepast voordat de subsidie
kon worden gehonoreerd, maar gemeenten wilden het bestemmingsplan
pas aanpassen als subsidie was toegekend. De minister heeft dit dilemma doorbroken.Op dit moment onderzoekt de minister in overleg met belangengroepen op
welke manier de omslag van verwerving van grond naar meer agrarisch en particulier
natuurbeheer kan worden vormgegeven. Provincies moeten in hun gebiedsplannen
aangeven in welke begrensde natuurgebieden de beoogde natuurkwaliteit kan
worden behaald door agrarisch natuurbeheer. Om zo soepel mogelijk en zonder
kwaliteitsverlies tot de andere aanpak te komen, worden daarvoor op dit moment
de kaders geschapen in een projectgroep van het IPO en LNV. Dat provincies
niet bereid zouden zijn om aan de omslag mee te werken, is niet gebleken.Het Programma Beheer bestaat op rijksniveau en wordt op provinciaal niveau
uitgevoerd. De doelen ervan wordt op de landelijke natuurdoelenkaart aangegeven.
Eind 2003 wordt de kaart aan de Kamer voorgelegd. De minister heeft geen aanwijzingen
dat de natuurdoelen niet worden gehaald. Ze zijn te halen met de pakketten
van het Programma Beheer. Voorwaarde is wel dat niet alleen basispakketten,
maar ook pluspakketten moeten worden gehanteerd. DLG controleert jaarlijks
10% van de beschikbare hectares en rapporteert de minister hierover. Er zijn
evenmin aanwijzingen dat de vergoedingen te laag zijn. Weliswaar wordt beweerd
dat dit het geval is, maar dit leidt niet tot een verminderde belangstelling.
Een aantal potentiële aanvragers valt weliswaar buiten de provinciale
begrenzingen, maar dat is het gevolg van de keuzes die de provincies maken
om de natuurdoelen te halen. Niemand wordt verplicht om deel te nemen aan
het programma. De minister zal in Brussel pleiten voor een verhoging van de
vergoedingen, maar men moet daarvan geen al te hoge verwachtingen hebben. Nadrukkelijk
stelt hij dat sprake is van een vergoeding wegens inkomstenderving en niet
van een bijzondere vorm van inkomen. Hij wijst er tegelijkertijd op dat binnen
de SAN op den duur het systeem van de groene diensten zal worden gehanteerd.
In dat geval is er reden om adequate vergoedingen te hanteren, omdat er concrete
diensten worden verleend die een maatschappelijke waardering ondergaan. De
minister zegt weliswaar voorstander van een gebiedsgerichte aanpak te zijn,
maar wijst er nadrukkelijk op dat hij onmogelijk kan afwijken van de vergoedingsgrondslag
van de Europese Commissie.Door een meer globale formulering van de pakketten en minder formele eisen
aan de aanvraag, wordt een begin gemaakt met de verlichting van de administratievelastendruk.
In de tweede fase zal aan dit onderwerp extra aandacht worden gegeven. Het
Bosschap zal met de betrokken organisaties het initiatief nemen ten aanzien
van verlaging van de administratievelastendruk. De bewindsman blijft streven
naar een verlichting met 25%. Hij roept het veld op om initiatieven te nemen
en hoopt dat tijdens de voorgenomen bijeenkomst heel praktische en bruikbare
ideeën worden geuit. Deze initiatieven moeten worden afgewacht, voordat
een nieuwe commissie wordt ingesteld. Het bezwaar daartegen is dat het rapport
van zo'n commissie moet worden verwerkt. De minister zegt toe de Kamer van
de voortgang bij dit onderwerp op de hoogte te houden.Binnen de SN ligt de looptijd van beschikkingen vast op 30 jaar, maar
binnen de SAN is een langere looptijd dan de huidige zes jaar mogelijk en
in veel gevallen zelfs wenselijk, vanwege ecologische duurzaamheid van het
natuurbeheer. Niet ieder natuurdoel vergt een langdurige verplichting voor
een bepaald stuk grond. Hierbij is flexibiliteit nodig. Verlenging van beschikkingen
is ook wegens economische duurzaamheid van belang, omdat boeren hierdoor voor
langere termijn weten waar zij aan toe zijn. In 2004 wordt nader onderzocht
voor welke pakketten binnen het Programma Beheer verlenging van beschikkingen
wenselijk en noodzakelijk is en of flexibiliteit mogelijk kan worden. Dit
sluit aan bij het advies van de grootste natuur- en landbouworganisaties die
op dit terrein actief zijn. In het onderzoek wordt de vraag betrokken of de
wijzigingen van de looptijd nog kunnen worden doorgevoerd in het huidige programma,
of dat het beter is om te wachten op de invoering van de groene
diensten. Harde randvoorwaarde voor het wijzigen van looptijden van beschikkingen
is dat Brussel en Den Haag dit toestaan. Als verlenging tot tien jaar mogelijk
is, voert de minister dit zo spoedig mogelijk in. Die regeling wordt vervolgens
in 2004 in Brussel aangemeld, zodat zij in 2005 in werking kan treden indien
goedkeuring is verkregen.De looptijd van het Programma Beheer is nog onvoldoende om uitspraken
te kunnen doen over de ecologische effectiviteit ervan. De minister vindt
dat een ruimere periode nodig is om een oordeel te kunnen geven. Om in 2006
of 2007 wel dergelijke uitspraken te kunnen doen, ontwikkelt de minister
een monitoringsysteem. Hierbij wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de
bestaande systemen om gegevens te verwerken. Overigens kan het programma ondanks
voortdurende monitoring niet voortdurend worden aangepast. Het monitoringsysteem
voor de kosteneffectiviteit heeft betrekking op het gehele natuurbeleid. Een
meetsysteem voor de ecologische kwaliteit van het gehele natuurbeleid is in
een afrondende fase van ontwikkeling. De evaluatie van 2007 zal worden gericht
op de effectiviteit van het natuurbeheer in het algemeen en op het succes
van particulier en agrarisch natuurbeheer. De resultaten van de recentelijk
doorgevoerde verbeteringen zullen op korte termijn merkbaar zijn. In 2007
vormt de EU een nieuw kader, waarbij mogelijkheden ontstaan voor groene diensten.
De discussie hierover kan overigens wel al beginnen.De minister zal de particuliere natuurbeheerders vragen wat mensen ervan
weerhoudt om deel te nemen aan de regeling. Hij rapporteert jaarlijks bij
de verantwoording over de kwantiteit van de deelname aan het natuurbeheer,
uitgedrukt in hectares en in geld. De laatste jaren zijn vooral voor het agrarisch
natuurbeheer meer aanvragen gedaan dan verwacht. De bewindsman heeft het budget
dus moeten aanvullen. Hij zorgt dat er voldoende capaciteit is om de contracten
te verwerken. In het algemeen ziet hij geen verschuiving van sturen op natuurwaarden
naar sturen op maatregelen. De suggestie van de heer Van den Brand om nieuwe
coalities voor natuur- en landschapswaarden te ondersteunen zal de minister
in de verkenning meenemen.In samenwerking met de Europese Commissie zal in Nederland een pilot worden
uitgevoerd met groene diensten. Nederland loopt dus voorop met het concept.
Met de diensten beoogt de minister een uitbreiding van thema's, de mogelijkheid
geldstromen te koppelen zodat ook andere partijen dan het Rijk eenvoudig kunnen
bijdragen, het meer op gebiedsniveau dan op nationaal niveau toepassen van
het beleid en een prijsvorming die meer is gebaseerd op betaling van diensten
dan op vergoeding van inkomensderving. De realisatie van deze wensen is mede
afhankelijk van de ruimte die een toekomstig kader voor plattelandsontwikkeling
zal bieden. De minister is overigens gebleken dat andere EU-lidstaten vergelijkbare
wensen hebben.De bewindsman zal onderzoeken of een versterking van het agrarisch landschap
met heggen en wallen in de verkenning van groene diensten kan worden opgenomen.
De omvang van de verkenning moet beperkt blijven vanwege het gebrek aan financiële
middelen. De problemen met de projecten in het Zuidelijk Westerkwartier zijn
opgelost. De minister zal de Kamer informeren over de wijze waarop dit is
gebeurd.In de SAN en de SN kan wel degelijk verschillend worden omgegaan met pachters
en eigenaren. In de SAN gaat het namelijk per definitie om agrariërs.
De SAN-aanvrager is de beheerder en hij kan aanspraak maken op de subsidie,
omdat agrarische grond in beginsel agrarische grond blijft. In de SN is echter
sprake van een functieverandering. Dat de subsidie voortaan via de eigenaar
loopt, hangt ermee samen dat de gebruiker vrijwel altijd de instemming van
de eigenaar nodig heeft om aan de subsidievoorschriften te voldoen, onder
meer op basis van het Burgerlijk Wetboek en de Pachtwet. Ten aanzien van aanvragers
die geen eigenaar zijn, is het erg lastig om precies vast te stellen wat hun
relatie is tot het te subsidiëren terrein. Dit leidt tot
allerlei complicaties en vertragingen in de uitvoering. Ter vereenvoudiging
en ter beperking van de uitvoeringslasten van de SN wordt daarom voorgesteld
alleen de eigenaren en erfpachters met een contract van meer dan 25 jaar subsidie
ter beschikking te stellen. De constructie van een verklaring van geen bezwaar
was vooral bedoeld om op voorhand een akkoord tussen pachter en verpachter
over de verdeling van de subsidie te verzekeren. De Pachtkamer heeft echter
uitgesproken dat de verpachter een verklaring niet kan weigeren op grond van
het verdelingsvraagstuk. Daarmee is de verklaring dus zinloos geworden. Overigens
hebben zowel eigenaar als gebruiker belang bij een passende overeenkomst.
Een eigenaar kan de doelstellingen niet realiseren zonder adequaat beheer.
Niemand is verplicht tot het pachten van grond; pacht is alleen aantrekkelijk
als er een vergoeding tegenover staat. Op die manier ontstaat dus onderhandeling
tussen beide partijen.De riettelers zijn pachters op grond van de Pachtwet. Lopende subsidies
en lopende aanvragen van hen zullen nog worden gehonoreerd, mits aan de overige
eisen is voldaan. Dit geldt ook voor aanvragers die recentelijk geen verklaring
van geen bezwaar konden overleggen. Daarnaast is door Natuurmonumenten en
Staatsbosbeheer toegezegd dat in het kader van de pachtverhouding redelijke
afspraken worden gemaakt met de pachters. Om dit te bevorderen zal de minister
gesprekken hierover tussen de betrokkenen faciliteren. Het is aan de provincies
om gebieden te selecteren. Als blijkt dat er concrete knelpunten zijn, doordat
gebieden die al worden beheerd buiten de regeling komen te vallen, is de minister
bereid in overleg met de provincies daarvoor oplossingen te zoeken.Met schaapskuddes kan zeer gericht vegetatiebeheer worden uitgevoerd.
Op die manier kan ecologische meerwaarde worden behaald. De minister is van
plan via een aantal experimenten na te gaan of en hoe begrazing door schaapskuddes
kan worden opgenomen als herstelmaatregel binnen het Overlevingsplan bos en
natuur. Daarbij zal worden nagegaan wat de kosten zijn van de vaak meerjarige
maatregelen ten opzichte van eenmalige maatregelen zoals plaggen. Van het
opnemen van schapen als beheermaatregel in het Programma Beheer is de bewindsman
geen voorstander, omdat de regel hierdoor ingewikkelder wordt. Bovendien tast
het opnemen van schapen het principe van het programma aan, omdat het programma
om het resultaat van het beheer draait en niet om het middel. Schaapskuddes
vallen overigens niet onder de primaire verantwoordelijkheid van de minister.
Als begrazing door schapen dienstbaar is aan het natuurbeheer, moeten schapenhouders
met kuddes zelf een positie verwerven bij de beheerders van de natuurterreinen.
De minister is bereid het gesprek tussen natuurbeheerders en schapenhouders
te faciliteren.Het probleem dat Brussel had met de betaling van de agrarische natuurverenigingen
binnen de SAN is inmiddels opgelost. De minister is met de Europese Commissie
in gesprek over de goedkeuring door de Commissie van enige onderdelen van
de SN. Hierbij is het grote probleem dat de Commissie een verband legt met
het onopgeloste probleem van de nitraatrichtlijn. De budgetplafonds worden
voor 3 november a.s. gepubliceerd. Door de intensiveringsmiddelen voor het
beheer, te weten 3 mln euro per jaar extra, zullen de plafonds hoger worden,
mits de Kamer de voorstellen hierover tijdens de begrotingsbehandeling accepteert.
In het afgelopen jaar is het niet voorgekomen dat aanvragen om budgettaire
redenen zijn afgewezen. Openstelling van wandelpaden is binnen de SAN geen
voorwaarde en in de SN wel. Of de openstelling plaatsvindt, hangt af van de
betrokkenen. De minister is voorstander van een databestand voor biodiversiteit.
Er wordt gewerkt aan een sluitende perceelsregistratie waaraan biodiversiteitsgegevens
kunnen worden gekoppeld. Nadere gedachtewisselingMevrouw Schreijer-Pierik (CDA) vindt dat schaapskuddes
ook met cultuurhistorie te maken hebben. Kan de minister bekijken of daarom
geld beschikbaar is bij het programma Belvedere, dat onder OCW valt?Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD) is teleurgesteld
over de reactie van de minister inzake de schaapskuddes. Omdat schaapskuddes
en heide bij Nederland horen, mag dit onderwerp niet aan alleen de natuurorganisaties
worden overgelaten. Wil de minister bekijken of er toch een vorm van natuurbeheer
met schaapskuddes mogelijk is?Mevrouw Van Velzen (SP) wijst erop dat niet
vaststaat dat in elke regio mensen daadwerkelijk deelnemen aan het Programma
Beheer. Wat doet de minister aan de witte vlekken?De heer Van den Brand (GroenLinks) vraagt
de minister om in een notitie uiteen te zetten op welke manier de natuurverenigingen
zich vooral op lange termijn zouden kunnen ontwikkelen als coöperaties
van groene diensten. Het argument van de minister dat het opnemen van schaapskuddes
het principe van het Programma Beheer aantast, acht de heer Van den Brand
onder verwijzing naar de maaidatumcontracten niet van belang.De heer Verdaas (PvdA) vervangt mevrouw Kruijsen.
Hij vraagt of de minister bereid is het geld dat vrijkomt bij een eventuele
onderuitputting van het budget voor het Programma Beheer, in te zetten voor
aankoop. Op die manier kunnen dezelfde doelen worden gerealiseerd.De minister stelt nadrukkelijk dat binnen
het programma Belvedere geen geld beschikbaar is. Het Programma Beheer heeft
een natuurdoel en daarin draait het niet om de middelen. Een schaapskudde
kan een middel zijn, maar het is de zaak van de beheerder om te bepalen welk
middel hij gebruikt. Indien er geld voor beheer overblijft, wat overigens
niet het geval is, is verwerven altijd de laatste mogelijkheid. De natuurverenigingen
worden nu al ingezet om de witte vlekken op te vangen. Tijdens de bijeenkomst
met het veld wordt dit nogmaals aan de orde gesteld. De komende jaren wordt
gesproken over de groene diensten. Daarbij komt ook de rol van coöperaties
aan de orde.De voorzitter constateert dat de minister
een toezegging over de natuurdoeltypekaart heeft gedaan. De Kamer wordt geïnformeerd
over de oplossing in de kwestie van het Westerkwartier. De minister organiseert
een bijeenkomst met het veld.De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,AtsmaDe wnd. griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit,Van Leiden XNoot1Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter, Cornielje
(VVD), Buijs (CDA), Van Beek (VVD), Schreijer-Pierik (CDA), Atsma (CDA), voorzitter,
Oplaat (VVD), Geluk (VVD), Waalkens (PvdA), Snijder-Hazelhoff (VVD), Verbeet
(PvdA), Van den Brink (LPF), Vergeer (SP), Van den Brand (GroenLinks), Herben
(LPF), Tichelaar (PvdA), Ormel (CDA), Duyvendak (GroenLinks), Koopmans (CDA),
Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Van Loon-Koomen (CDA), Boelhouwer (PvdA),
Douma (PvdA), Verdaas (PvdA) en Kruijsen (PvdA).Plv. leden: Slob (ChristenUnie), Örgü (VVD), Spies (CDA), Dezentjé
Hamming (VVD), Mastwijk (CDA), Ten Hoopen (CDA), Hofstra (VVD), Van Miltenburg
(VVD), Samsom (PvdA), De Krom (VVD), Duivesteijn (PvdA), Eerdmans (LPF), Lazrak
(SP), Vos (GroenLinks), Van As (LPF), Van Heteren (PvdA), Van Lith (CDA),
Van Gent (GroenLinks), Van Bochove (CDA), Giskes (D66), Gerkens (SP), Jager
(CDA), Timmer (PvdA), Depla (PvdA), Fierens (PvdA) en Dubbelboer (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29200-XIV-53.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl