Evaluatie van de Wet einde toegang verzekering WAZ; Brief minister bij aanbieding van het evaluatie-onderzoek over de doeltreffendheid en de effecten van de Wet einde toegang verzekering WAZ in de praktijk
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST134709
 2009-2010
 
 32 135
 Evaluatie van de Wet einde toegang verzekering WAZ
 
 
 
 
 Nr. 
 1
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 14 september 2009
 Inleiding
 Met deze brief doe ik u het verslag toekomen over de doeltreffendheid
en de effecten van de Wet einde toegang verzekering WAZ in de praktijk, zoals
de evaluatiebepaling in deze wet voorschrijft.
 
 Tevens doe ik met deze brief een aantal toezeggingen gestand, waarbij
ik aan de Tweede Kamer heb toegezegd specifieke informatie te geven op het
terrein van arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen. In de bijlage
bij deze brief ga ik nader in op deze toezeggingen.
 
 Bijgevoegd is het evaluatieonderzoek over het einde van de WAZ dat in
opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is uitgevoerd.
Bij het evaluatieonderzoek zijn het Verbond van Verzekeraars, het Uitvoeringsinstituut
werknemersverzekeringen (UWV) en het ministerie van Economische Zaken betrokken.
Zij hebben commentaar geleverd op het evaluatieonderzoek en hun commentaar
is door de onderzoekers verwerkt. Daarnaast heb ik, bij de voorbereiding van
deze brief, partijen geraadpleegd die in dit veld een rol spelen, zoals PZO
(Platform Zelfstandige Ondernemers), LTO, FNV-Zelfstandigen en CNV-Zelfstandigen.
 
 De opbouw van deze brief is als volgt. Eerst wordt kort het ontstaan van
de WAZ en het einde van de toegang tot de WAZ toegelicht. Tevens worden de
sindsdien opgetreden ontwikkelingen toegelicht. Daarna volgt een samenvatting
van het onderzoek en de bevindingen. Ten slotte ga ik in op de beleidsmatige
conclusies.
 Ontstaan en einde toegang WAZ
 Per 1 augustus 2004 werd de toegang tot de Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering
zelfstandigen (WAZ) afgesloten. De WAZ, die op 1 januari 1998 was ingevoerd,
regelde een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor
zelfstandigen op minimumniveau. Daarnaast regelde de WAZ een dekking voor
een zwangerschaps- en bevallingsuitkering voor zelfstandigen.
 Op basis van een nadere beschouwing van de noodzaak en wenselijkheid van
een verplichte publieke verzekering voor zelfstandigen, is de toegang tot
de WAZ afgeschaft. Ten grondslag aan dit besluit lag onder meer de constatering
dat onder zelfstandigen geen behoefte bestond aan een verplichte publieke
arbeidsongeschiktheidsverzekering in de vorm van de WAZ. De inkomenssolidariteit
werd als te groot ervaren en de premie als te hoog. Bovendien was er een alternatief
voorhanden, in de vorm van private arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Afschaffing
bood meer keuzevrijheid, inclusief de mogelijkheid om geen verzekering te
sluiten.
 
 Sinds de afschaffing van de WAZ hebben zelfstandigen de keuzevrijheid
om zich al dan niet te verzekeren. Zij kunnen zich verzekeren op de private
markt voor het risico van arbeidsongeschiktheid. Daartoe staan verschillende
mogelijkheden open:
 – Ondernemers kunnen gebruik maken van het aanbod van een verzekeraar
voor een reguliere arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV) (individueel of
collectief).
 – Indien zij om gezondheidsredenen niet in aanmerking komen voor
een reguliere AOV, kunnen startende ondernemers gebruik maken van de vangnetverzekering
van verzekeraars.
 – Ondernemers die starten vanuit een dienstverband of werknemersverzekering
kunnen de verplichte WIA-verzekering in vrijwillige vorm bij het UWV voortzetten.
 
 In het bijgaande onderzoek is nagegaan in hoeverre het aanbod op de private
markt tegemoet komt aan de behoeften van de ondernemers. Ook de vrijwillige
verzekering is in het onderzoek meegenomen.
 
 Er hebben zich verschillende relevante ontwikkelingen voorgedaan nadat
de toegang tot de WAZ werd afgesloten. Alvorens nader in te gaan op het evaluatieonderzoek,
schets ik kort deze ontwikkelingen.
 
 Voor het verzekeren van hun inkomensderving als gevolg van zwangerschap
en bevalling waren vrouwelijke zelfstandigen – na de afschaffing van
de WAZ – aangewezen op de private markt. Bij vrouwelijke zelfstandigen
die geen financiële voorziening hadden getroffen voor zwangerschap en
bevalling, bestond het risico dat zij te lang zouden doorwerken tot de bevalling
en na de bevalling weer te vroeg zouden beginnen met werken. Hierdoor zouden
zij hun eigen gezondheid of de gezondheid van hun kind in gevaar kunnen brengen.
Om de financiële noodzaak tot doorwerken te verminderen, besloot het
kabinet om een publieke zwangerschaps- en bevallingsuitkering voor vrouwelijke
zelfstandigen in te voeren. Deze uitkering is geregeld in de Wet Zwangerschaps-
en bevallingsuitkering zelfstandigen (ZEZ-regeling), die met ingang van 4 juni
2008 in werking is getreden. Deze wet regelt een recht op een zwangerschaps-
en bevallingsuitkering voor vrouwelijke zelfstandigen gedurende ten minste
16 weken.
 
 Ook de vrijwillige verzekering is aangepast in de ZEZ-regeling. In deze
wet is namelijk de aanmeldtermijn verruimd naar 13 weken voor de vrijwillige
verzekeringen bij het UWV. De Ziektewet (ZW), de Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering
(WAO) en de Wet Werk en Inkomen naar arbeidsvermogen (Wet WIA) bieden immers
aan onder andere (ex-)werknemers die starten als zelfstandige de mogelijkheid
om deze verplichte verzekering op vrijwillige basis voort te zetten bij het
UWV. De vrijwillige verzekering kan thans worden aangevraagd binnen 13 weken
nadat de verplichte verzekering is geëindigd en de zelfstandige zijn
onderneming heeft gestart. Voorheen gold een aanmeldtermijn van
4 weken, maar deze termijn werd als te krap ervaren. Door de verruiming van
deze termijn van 4 naar 13 weken wordt aan potentiële deelnemers aan
de vrijwillige verzekering een redelijke termijn geboden om na het starten
van hun onderneming een afweging te maken of zij al dan niet willen deelnemen
aan de vrijwillige verzekering bij het UWV.
 
 Voorts zijn per 1 november 2008 de condities verbeterd van de bovengenoemde
private vangnetverzekering, die bedoeld is voor moeilijk verzekerbare zelfstandigen.
Het Verbond van Verzekeraars is hiermee tegemoet gekomen aan de nadrukkelijke
wens van het kabinet, Tweede Kamer en organisaties van zelfstandigen. De aangebrachte
verbeteringen bestaan uit het toevoegen van gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid
aan de dekking van de vangnetverzekering (dekte voorheen alleen volledige
arbeidsongeschiktheid), het verkorten van de wachttijd tot één
jaar (was twee jaar) en het tijdelijk openstellen van de verbeterde vangnetverzekering
voor alle zelfstandigen. Met deze verbeteringen is een op hoofdlijnen vergelijkbare
dekking met de voormalige WAZ ontstaan voor zelfstandigen die zich niet of
moeilijk voor een reguliere AOV kunnen verzekeren. Hierdoor is de toegankelijkheid
voor zelfstandigen tot de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen verbeterd.
 
 Tot slot is er eind 2008 een voorlichtingscampagne gestart onder bestaande
en startende zelfstandigen. Doel van deze campagne is geweest om onder zelfstandigen
het bewustzijn te vergroten van de inkomensgevolgen van arbeidsongeschiktheid
en hen te informeren over de mogelijkheden om dit risico af te dekken. Gekoppeld
aan deze campagne is de verbeterde vangnetverzekering van 1 november
2008 tot 1 februari 2009 door verzekeraars opengesteld voor alle zelfstandigen.
Sindsdien staat deze verzekering weer open voor startende zelfstandigen.
 Conclusies van het onderzoek
 Het evaluatieonderzoek analyseert de (match tussen de) vraag- en aanbodkant
van arbeidsongeschiktheidsverzekeringen na het afschaffen van de WAZ. Het
onderzoek is verricht door het bureau APE onder leiding van prof. dr de Jong.
De focus van het onderzoek ligt op de huidige situatie, dat wil zeggen bijna
5 jaar na afschaffing van de WAZ. In het onderzoek zijn diverse informatiebronnen
gebruikt. Naast al eerder verschenen publicaties op dit terrein, is statistisch
materiaal geanalyseerd, is een inventarisatie gemaakt van het marktaanbod,
zijn gesprekken gevoerd met verzekeraars en is een enquête gehouden
onder 880 zelfstandigen.
 
 De onderzoekers constateren dat door de afschaffing van de WAZ een regeling
is weggevallen die zich kenmerkte door een sterke risico- en inkomenssolidariteit
tussen zelfstandigen. Sindsdien zijn zelfstandigen voornamelijk aangewezen
op de private markt als aanbieder van verzekeringen tegen het inkomensverlies
ten gevolge van arbeidsongeschiktheid. Private verzekeringen kennen geen solidariteit
tussen lage en hoge inkomens en een beperktere solidariteit tussen hoge en
lage risico’s (zoals die bij aanvang van de verzekering bekend zijn).
Uit het onderzoek blijkt dat deze uitgangspunten van private verzekeringen
een belangrijke rol spelen bij de afwegingen van zelfstandigen. De kosten
van de verzekering komen immers bij de betrokken individuele zelfstandigen
terecht. De premie is hoger als de zelfstandige in een hogere risicoklasse
valt of ouder is. Van alle zelfstandigen is ongeveer de helft verzekerd voor
het risico van arbeidsongeschiktheid.
 
 Wat betreft de vraagkant blijkt uit het onderzoek
dat bepaalde kenmerken van zelfstandigen de kans vergroten dat zij een AOV
afsluiten. Of men een AOV afsluit wordt in belangrijke mate bepaald door de
binding met het bestaan als zelfstandige (langere tijd en meer aantal uren
per week werkzaam als zelfstandige), de verantwoordelijkheid als kostwinner,
de hoogte van het inkomen uit ondernemen en de afhankelijkheid van dit inkomen
(geen andere inkomsten). Ook leeftijd speelt een rol. Ervaren gezondheid en
gepercipieerd beroepsrisico zijn niet van significante invloed blijkens het
onderzoek.
 
 Uit het onderzoek blijkt voorts dat voor de onverzekerde zelfstandigen
geldt dat 90% zich bewust is van het feit dat zij geen inkomensverzekering
hebben. Redenen om zich niet te verzekeren zijn onder meer dat onverzekerden
de verzekering te duur vinden (60%) of niet geïnteresseerd zijn
in een AOV (63%). Van degenen die wel belangstelling hebben voor een
AOV gaat de voorkeur sterk uit naar een verzekering voor beroepsarbeidsongeschiktheid.
Maar de bereidheid om voor deze geprefereerde polis een premie te betalen
die in de buurt komt van de vraagprijs is gering.
 
 69% van de niet-verzekerde zelfstandigen bestaat uit personen die
ouder dan 55 jaar zijn, een laag inkomen hebben of als tweede kostwinner niet
volledig afhankelijk zijn van hun ondernemersinkomen. Als verklaring voor
de lage verzekeringsgraad van oudere zelfstandigen kan volgens de onderzoekers
gelden dat zij vaker een beroep kunnen doen op andere inkomensbronnen, zoals
een als zelfstandige opgebouwd vermogen of de Wet inkomensvoorziening oudere
en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen (IOAZ). De lage verzekeringsgraad
van degenen met een laag inkomen kan volgens de onderzoekers verklaard worden
uit de omstandigheid dat ook zij terugvalopties hebben, zoals inkomen uit
loondienst (naast hun inkomen als zelfstandige) of een verdienende partner
hebben. Bovendien kan ook de Wet werk en bijstand (WWB), IOAZ en het Besluit
bijstandsverlening zelfstandigen (BBZ) in die gevallen soelaas bieden.
 
 Wat betreft de aanbodkant van de verzekeringen
constateert het onderzoek dat na de afschaffing van de WAZ marktpartijen meer
variëteit aan arbeidsongeschiktheidsverzekeringen zijn gaan aanbieden.
Naast de reguliere arbeidsongeschiktheidsverzekeringen, zijn er onder meer
instapproducten op de markt gekomen waarbij de looptijd en risicodefinitie
ingeperkt zijn ten opzichte van bestaande, meer uitgebreide dekkingen. Ook
zijn er zowel (goedkope) polissen op de markt gekomen die alleen ongevallen
of bepaalde ernstige ziekten dekken, als polissen die alleen de vaste (woon)lasten
dekken in plaats van inkomensverlies.
 Die diversiteit laat onverlet dat zelfstandigen bij de keuze overwegend
uitkomen bij een complete – en daardoor dure – dekking, namelijk
een AOV die beroepsarbeidsongeschiktheid dekt vanaf 25% arbeidsongeschiktheid,
een korte wachttijd kent en een uitkering die geïndexeerd is.
 De dekking en het arbeidsongeschiktheidscriterium van deze AOV is aanzienlijk
ruimer dan wat de WAZ bood. Er is weinig belangstelling voor de private pendant
van de WAZ, die gebaseerd is op gangbare arbeid, een wachttijd van een jaar
kent en niet meer dekt dan het wettelijk minimumloon.
 
 Naast deze bewegingen op de private markt, blijkt uit het onderzoek dat
verzekeraars als gevolg van de concurrentiedruk hun medische acceptatiebeleid
hebben versoepeld. Ook accepteren verzekeraars steeds vaker aanvragen zonder
uitsluitingen of premieopslagen (wegens gezondheidsredenen) voor een reguliere
AOV. Op basis van gegevens van een grote verzekeraar blijkt dat 3%
van de zelfstandigen die zich willen verzekeren is geweigerd. Ongeveer 8%
van de aanvragers zet de aanvraag niet door als blijkt dat de
verzekeraar aanvullende eisen stelt ten aanzien van de verzekering (opslagen/uitsluitingen).
Van de private vangnetverzekering wordt weinig gebruikgemaakt. Dat geldt ook
voor de vrijwillige verzekering bij het UWV. Ongeveer 2% van de zelfstandigen
heeft een vrijwillige verzekering bij het UWV. Volgens de onderzoekers geldt
voor beide verzekeringen dat zij relatief onbekend zijn bij zelfstandigen.
 Beleidsmatige conclusies
 De afschaffing van de WAZ is vanaf het moment van afschaffing onderwerp
van discussie geweest. Dat de WAZ in zijn toenmalige vorm (met vergaande inkomenssolidariteit
en hoge premies) is afgeschaft, staat hierbij niet zozeer ter discussie. Wel
zijn er voorstanders voor een anders vormgegeven collectieve regeling, aangezien
de private markt niet tegemoet zou komen aan behoeften van zelfstandigen.
Dit wordt onder meer gebaseerd op de verzekeringsgraad van 50% en het
gegeven dat men een AOV te duur vindt.
 
 De belangrijkste reden om zich niet te verzekeren is dat men een AOV te
duur vindt. Het begrip «duur» is een subjectief begrip. Daarom
is in het onderzoek getracht dit begrip te objectiveren door in de enquête
te vragen welke premie men over heeft voor een bepaalde polis. Daaruit blijkt
dat de marktpremie zeer aanzienlijk hoger is dan wat men over heeft voor een
dergelijke verzekering. De onverzekerde zelfstandigen die belangstelling hebben
voor een AOV, blijken maar circa 1/3 te willen betalen van de daadwerkelijke
premie.
 
 Uit het onderzoek blijkt dat de zelfstandige zijn keuze om wel of geen
verzekering te sluiten in belangrijke mate laat afhangen van de noodzaak hiertoe
en van de alternatieven die voorhanden zijn. Dit leidt ertoe dat 50%
van de zelfstandigen zich verzekert. Dit laat onverlet dat er in een aantal
gevallen geen match tot stand komt tussen vraag en aanbod. Dit geldt met name
voor degenen die wegens leeftijd of gezondheidsredenen niet goed terecht kunnen
op de private markt. In die gevallen kunnen de private vangnetverzekering,
de vrijwillige verzekering bij het UWV, WWB, IOAZ en BBZ mogelijk soelaas
bieden.
 
 Op grond van het onderhavige evaluatieonderzoek ligt een collectieve regeling
voor zelfstandigen in de vorm van de toenmalige WAZ dan ook niet voor de hand.
Blijkens het onderzoek lijkt daar onder zelfstandigen bovendien ook geen behoefte
aan te bestaan.
 
 Anderzijds heb ik tijdens het algemeen overleg over het onderzoek motieven
ondernemerschap van 12 februari 2009 aangekondigd
dat de toename van het aantal zelfstandigen zonder personeel een structurele
verschuiving op de arbeidsmarkt betekent waarvan de gevolgen, ook wat betreft
de sociale zekerheid, fundamenteel moeten worden bezien. Het kabinet zal daarom
op korte termijn een adviesaanvraag aan de SER richten over de gevolgen van
de toename van het aantal zelfstandigen zonder personeel voor de arbeidsmarkt.
Ook het aspect van arbeidsongeschiktheid zal hierin aan de orde komen.
 
 Ik wil daarom eerst het advies van de SER afwachten, alvorens ik beleidsmatige
conclusies trek uit het onderhavige onderzoek.
 
 De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
 J. P. H. Donner
 
 
 BIJLAGE
 Toezeggingen
 Middels het onderhavige evaluatieonderzoek doe ik mijn toezeggingen gestand
die ik, op het terrein van arbeidsongeschiktheid en zelfstandigen, heb gedaan
aan de Tweede Kamer bij de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel
einde toegang verzekering WAZ, het wetsvoorstel zwangerschaps- en bevallingsuitkering
zelfstandigen en een algemeen overleg met de Tweede Kamer over zelfstandig
ondernemerschap. Daarbij heb ik toegezegd in
het onderhavige evaluatieonderzoek in te gaan op:
 – De verdeling tussen het publieke en private domein.
 – De vrijwillige verzekering bij het UWV. Met name wordt ingegaan
op de verzekeringsgraad en de duur van de aanmeldtermijn voor de vrijwillige
verzekering. Bij de termijn wordt bezien of de overweging dat startende zelfstandigen
voldoende tijd krijgen voor een gedegen afweging gerealiseerd wordt met de
verlenging van de aanmeldtermijn naar 13 weken.
 – Transparantie en toegankelijkheid van de markt van arbeidsongeschiktheidsverzekeringen.
 – Onderzoeken of risicoselectie te onderzoeken valt, bij een langere
aanmeldtermijn voor de vrijwillige collectieve verzekering.
 
 Met uitzondering van de laatste vraag (of risicoselectie te onderzoeken
valt), worden al deze onderwerpen uitvoerig behandeld in het evaluatieonderzoek.
Daarom verwijs ik naar de inhoud van bijgaand rapport. In het navolgende volsta
ik met een korte puntsgewijze toelichting.
 Verdeling tussen het publieke en private domein
 Bij de beëindiging van de WAZ is een belangrijk uitgangspunt geweest
dat de private markt voldoende tegemoet komt aan de behoeften van zelfstandigen.
Zelfstandigen die het risico van arbeidsongeschiktheid willen verzekeren,
zijn sindsdien voornamelijk aangewezen op de private markt. Daarnaast bestaat
voor startende zelfstandigen nog de mogelijkheid tot het op vrijwillige basis
voortzetten van de publieke verzekering bij het UWV, maar uit het onderzoek
blijkt dat van die mogelijkheid door slechts 2% van de zelfstandigen
gebruik wordt gemaakt. De focus van de zelfstandige ligt duidelijk op de private
verzekering.
 Vrijwillige verzekering bij het UWV
 Uit het onderzoek blijkt dat de verzekeringsgraad van de vrijwillige verzekering
bij het UWV 2% is. Volgens de onderzoekers heeft dit lage percentage
te maken met de relatieve onbekendheid van de vrijwillige verzekering bij
zelfstandigen. Uit de enquête blijkt namelijk dat zelfstandigen –
ook na de voorlichtingscampagne – nagenoeg niet bekend zijn met het
bestaan van de vrijwillige verzekering bij het UWV. Voorts is gebleken dat
het aantal aanmeldingen voor de vrijwillige verzekering niet gestegen is na
de verlenging van de aanmeldtermijn naar 13 weken (per 4 juni 2008).
Of dit veroorzaakt wordt door de onbekendheid van de vrijwillige verzekering
en/of de lengte van de termijn, blijkt niet uit het onderzoek. Wel komt naar
voren dat een zelfstandige zich veelal pas verzekert wanneer de onderneming
levensvatbaar is. Dat is doorgaans pas vast te stellen na een langere periode,
meestal enkele jaren. Verlenging van de aanmeldtermijn voor de vrijwillige
verzekering naar een langere periode om daarmee rekening te houden is echter
bezwaarlijk. Naar mijn mening wordt bij een langere aanmeldtermijn het karakter
van de vrijwillige verzekering aangetast Hoe
langer de onderbreking van de verzekering, des te bezwaarlijker het wordt
om dat als «voortzetting» van de verplichte verzekering te beschouwen.
Voorts bestaat bij een langere termijn het risico van negatieve
selectie, waardoor vooral zelfstandigen die dreigen ziek of arbeidsongeschikt
te worden zich zullen aanmelden voor de vrijwillige verzekering. Hierdoor
bestaat het risico dat de, voor vrijwillige verzekering noodzakelijke, risicosolidariteit
wordt ondergraven.
 Transparantie en toegankelijkheid
 De toegankelijkheid van de markt is in feite het centrale thema van het
onderhavige evaluatieonderzoek. Er is immers onder meer onderzocht of degenen
die zich willen verzekeren, zich ook daadwerkelijk kunnen verzekeren en dus
toegang hebben tot de markt. In een aantal situaties is dat niet het geval.
 Ter zake van de transparantie van de markt, merk ik op dat het, door de
veelheid van aanbieders en de variëteit en complexiteit van hun producten,
voor zelfstandigen niet altijd gemakkelijk zal zijn om een keuze te maken.
Bovendien vereist de beoordeling van het aanbod een zekere technische kennis
die niet iedere zelfstandige in huis heeft. Tussenpersonen, verzekeringsadviseurs,
boekhouders, belangenorganisaties en andere adviseurs die zelfstandigen vaak
bijstaan, kunnen hen daar echter behulpzaam zijn. Ook vergelijkingssites bieden
hen ondersteuning bij het maken van een keuze. Enige relativering is hier
op zijn plaats. Immers, ook voor het aanbod van andere verzekeringen (zoals
zorgverzekeringen) geldt dat juist de hoeveelheid en diversiteit van het aanbod
ertoe leidt dat het moeilijk is om een keuze te maken.
 Onderzoeken of risicoselectie te onderzoeken valt (bij
lange openstelling van een vrijwillige collectieve verzekering)
 Kern van een verzekering is de dekking tegen een onzeker voorval in de
toekomst. De te verzekeren persoon kan op basis van vrijwilligheid deelnemen
aan een verzekering of daartoe (collectief) verplicht worden (zoals bij –
nagenoeg – alle sociale verzekeringen). Bij een verplichte verzekering
hoort vaak een verplichte acceptatie door de – vaak – publieke
verzekeraar. Wel geldt ook in dit geval dat ziekten of gebreken die al ten
tijde van de aanvang van de verzekering bestonden uitgesloten zijn van de
dekking van de verzekering.
 
 Bij een vrijwillige verzekering heeft de te verzekeren persoon de keus
zich al dan niet te verzekeren. Als hij het risico als laag inschat, dan zal
hij minder geneigd zijn zich te verzekeren. Degenen die het risico hoger inschatten
zullen zich eerder verzekeren (adverse selectie). De verzekeraar zal daarom
niet iedere aanvraag voor een vrijwillige verzekering automatisch accepteren.
De verzekeraar zal zich ervan willen vergewissen welk risico hij loopt bij
het overnemen van het risico van de aanvrager. Mocht de verzekeraar een verhoogd
arbeidsongeschiktheidsrisico onderkennen, dan kan hij bepaalde oorzaken van
arbeidsongeschiktheid uitsluiten, een premieopslag vragen of de verzekering
weigeren (risicoselectie).
 
 Een vrijwillige verzekering waarbij elke aanvraag om deel te nemen aan
de verzekering ongelimiteerd gehonoreerd wordt, is verzekeringstechnisch onhaalbaar.
In de meest extreme vorm zouden personen bij wie het risico al is opgetreden
pas op dat moment hoeven te beslissen deel te nemen aan de verzekering. Omdat
verzekeraars dit risico nooit kunnen dekken worden reeds bestaande ziekten
en gebreken op het moment van afsluiten van de verzekering uitgezonderd.
 
 In Nederland is er wel een publieke collectieve, vrijwillige verzekering
tegen arbeidsongeschiktheid. Deze staat open voor startende zelfstandigen
die daarvóór als werknemer verzekerd waren. Bij de toegang tot
deze verzekering vindt er geen medische beoordeling plaats. Dit in tegenstelling tot private arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Hierdoor
worden er bij de vrijwillige verzekering geen uitsluitingen opgenomen in de
dekking van de verzekering, wat bij de private verzekeringen wel het geval
kan zijn (in het licht van voorvallen in het verleden). Het niet toepassen
van medische beoordeling of uitsluitingen, is mogelijk doordat het een voortzetting
van de reeds bestaande (verplichte) verzekering als werknemer betreft. De
zelfstandige moet zich dan ook binnen drie maanden na de overstap van werknemer
naar zelfstandige aanmelden.
 
 De premie voor deze vrijwillige verzekering is gelijk aan de som van de
(gemiddelde) premies WAO en WIA voor verplicht verzekerden. In 2009 bedraagt
deze premie 6,32%. Als binnen deze verzekering
adverse selectie zou optreden, zou te verwachten zijn dat deze gemiddelde
premie niet voldoende is om het risico te dekken. Inderdaad blijkt dit uit
UWV-cijfers: de uitkeringslasten zijn hoger dan de premie-inkomsten van de
vrijwillige verzekering. De premie voor de vrijwillige verzekering is lager
dan de kosten en het negatieve saldo wordt gecompenseerd uit de premie-inkomsten
ten behoeve van werknemers.
 
 Beslissingen om een verzekering wel of niet af te sluiten worden in het
algemeen genomen rond de beslissingstermijn. Dit betekent dat hoe langer de
aanmeldtermijn is, hoe meer kennis de zelfstandigen hebben over hun arbeidsongeschiktheidsrisico
en hoe groter het aantal zelfstandigen is dat arbeidsongeschikt raakt of waarbij
gezondheidsklachten intreden binnen deze periode. De zelfstandigen die binnen
de beslissingstermijn merken een hoog risico te hebben op arbeidsongeschiktheid
zullen zich dan alsnog verzekeren, terwijl zelfstandigen met een laag arbeidsongeschiktheidsrisico
dit steeds minder zullen doen naarmate de aanmeldingstermijn langer wordt.
 
 De cijfers maken het aannemelijk dat adverse selectie optreedt, zoals
op theoretische gronden werd verwacht.
 
 
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Handelingen TK 2008–2009, 31 311, nr. 27.
 
 
 Respectievelijk Handelingen EK 2003–2004, 29 497, nr. 37,
Handelingen TK 2007–2008, 31 366, nr. 77 en Handelingen TK
2008–2009, 31 311, nr. 27.
 
 
 Brief aan de Tweede Kamer van 17 april 2008 (TK 2007–2008,
31 366, nr. 16).
 
 
 Het totaal van de door de minister vastgestelde basispremie WAO/WIA (voor
2009: 5,70%), de door UWV vastgestelde en door de minister goedgekeurde
uniforme premie Aok (voor 2009: 0,15%) en het door UWV vastgestelde
rekenpercentage Whk (voor 2009: 0,47%).