Nota Ruimte; Brief minister over onder meer de publicatie NederlandBovenWater II
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST138325
 2009-2010
 
 29 435
 Nota Ruimte
 
 
 
 
 Nr. 
 252
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEER
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 1 december 2009
 
 U heeft mij gevraagd te reageren op de publicatie NederlandBovenWater
II («NLBW II»). Dat doe ik graag.
Ik maak daarnaast van de gelegenheid gebruik u over een aantal andere zaken
rond gebiedsontwikkeling te informeren.
 1. Gebiedsontwikkeling stevig op de kaart
 Duurzame gebiedsontwikkeling is één van mijn speerpunten
binnen het takenpakket rond ruimte. Als werkwijze staat het inmiddels stevig
op de kaart. Met de gebiedsontwikkelingsprojecten in het kader van de Nota
Ruimte en de MIRT gebiedsagenda’s zijn er belangrijke stappen gezet.
Ook de publicatie NLBW II laat zien dat gebiedsontwikkeling veel wordt toegepast.
Naast doorontwikkeling van het concept gebiedsontwikkeling is de publicatie
een staalkaart van de omvangrijke praktijkervaring bij professionals in de
ruimtelijke ordening. Ik heb NLBW II begin september jl. in ontvangst mogen
nemen tijdens de Spiegeldag Gebiedsontwikkeling ten overstaan van meer dan
700 betrokkenen. Ik ben zeer tevreden met deze stand van zaken. De publicatie
NLBW II verdiept de kennis van gebiedsontwikkeling met praktijken, analyse,
methodieken en handreikingen. Het biedt een rijke oogst.
 
 VROM heeft vanaf 2002 inhoud gegeven aan gebiedsontwikkeling als
een methode die vanuit een sterke gerichtheid op de praktijk een verschil
maakt ten opzichte van de traditionele (toelatings)planologie. In plaats van
het onmogelijk maken van ruimtelijke ontwikkelingen is deze methode veel meer
gericht op het onder voorwaarden mogelijk maken van ontwikkelingen. Daarbij
wordt een groot belang gehecht aan samenwerking met marktpartijen, maatschappelijke
organisaties en andere overheden. De Commissie Bakker heeft in 2004 en 2005
de veertien Voorbeeldprojecten Ontwikkelingsplanologie begeleid én
geënthousiasmeerd. In haar eindrapport («Ontwikkel kracht!»,
november 2005 ) gaf de commissie aan gebiedsontwikkeling
te zien als een effectieve en onontkoombare werkwijze voor het
realiseren van relevante maatschappelijke opgaven in het ruimtelijk domein.
Aandacht werd gevraagd voor het tempo, specifieke verantwoordelijkheden van
betrokkenen en de financiële randvoorwaarden (grondbeleid en -prijzen,
verdiencapaciteit van projecten, voorfinanciering, e.d.). In 2006 heeft het
samenwerkingsverband NederLandBovenWater het eerste praktijkboek gebiedsontwikkeling
uitgegeven, is vanuit het FES één miljard euro beschikbaar gesteld
voor het stimuleren van 23 nationale gebiedsontwikkelingen, en is de leerstoel
gebiedsontwikkeling aan de TU Delft opgezet. Daarnaast is de nieuwe Wro door
de Kamer aanvaard, inclusief een uitgebreide regeling voor de grondexploitatie.
Gebiedsontwikkeling heeft sindsdien een enorme vlucht genomen.
 2. Aanbevelingen voor het rijk uit de publicatie
NLBW II
 Tegelijkertijd geeft de praktijk aanleiding, zoals ook door NLBW II opgetekend,
kritisch de diverse ontwikkelingen te volgen. Aanbevelingen worden geformuleerd
op het punt van integraal handelen en investeren, grond en vastgoed en het
(wettelijke) instrumentarium. Deze aanbevelingen hebben alle tot doel de ruimte
voor integraal werken in de praktijk van de gebiedsontwikkeling te vergroten.
 Meerjarenprogramma Infrastructuur Ruimte en Transport
 Een belangrijke ontwikkeling in dit verband is het Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport («MIRT»). De aanbevelingen
in de publicatie NLBW II refereren sterk aan een verdere uitbouw van dit instrument.
In de afgelopen jaren zijn – tot mijn tevredenheid – grote stappen
gezet met de ontwikkeling van MIT naar MIRT. Door de invoering van de ruimtelijke,
gebiedsgerichte aanpak organiseert het rijk afstemming met de investeringen
van de regio. In het afgelopen jaar hebben rijk en regio veel tijd gestoken
in het opstellen van de gebiedsagenda’s. De gebiedsagenda’s hebben
als doel het bewerkstelligen van meer selectiviteit én samenhang in
de potentiële investeringen van rijk en regio in het fysieke domein.
Hiermee zijn bij het MIRT flinke stappen gezet richting een meerjarenprogramma
gebiedsontwikkeling en middellangetermijn investeringsagenda van het kabinet.
Ook de regionale projecten met een rijksbijdrage worden hierin vermeld. Door
de beoogde verbeterde afstemming tussen, en selectiviteit bij rijk en regio,
kan het rijk ook meer werk maken van de rol van rijksfacilitator.
 
 De verdere uitbouw van MIRT is in volle gang. Rijk en regio zijn voornemens
de gebiedsagenda’s verder uit te werken, ook in relatie met het Deltaprogramma.
Door de Ministeriële Stuurgroep Deltaprogramma is dit voorjaar besloten
het MIRT spelregelkader als uitgangspunt te hanteren voor de uitvoeringsgerichte
activiteiten binnen het Deltaprogramma. Ook worden de (lange termijn) opgaven
nog beter verankerd in de gebiedsagenda’s. Het MIRT gaat zo het integratiekader
vormen voor de rijksinvesteringen in grote fysieke opgaven op het gebied van
ruimte, mobiliteit, economie en groen/blauw. Alle fysieke departementen zijn
vertegenwoordigd in het bestuurlijk overleg MIRT.
 Maatschappelijke kosten en baten analyses
 Voor wat betreft de aanbeveling wijzer om te gaan met de maatschappelijke
kosten baten analyse («mkba»), heb ik een eerste stap gezet met
de werkwijzer mkba van integrale gebiedsontwikkelingen. Deze heeft u zeer
recent van mij ontvangen. In de werkwijzer is te lezen hoe een mkba van een
integrale gebiedsontwikkeling dient te worden uitgevoerd. Als tweede stap
zullen ook de effecten van integrale gebiedsontwikkelingsprojecten beter in
kaart worden moeten worden gebracht. Alhoewel de mkba een waardevol instrument
is bij ruimtelijke besluitvorming, wordt hiermee nog onvoldoende onderkend
dat overheidsdoelstellingen vaak alleen kunnen worden gerealiseerd
door uitvoering van een samenhangend pakket van maatregelen. Gebiedsontwikkelingsprojecten
worden in mkba’s in deelprojecten uiteengerafeld, waarbij het zicht
op het geheel niet zelden verloren gaat. Daarnaast krijgen lange termijneffecten
niet de aandacht die ze verdienen.
 
 Zoals toegezegd aan uw Kamer ben ik in overleg getreden met de planbureaus
CPB en PBL voor een stevige reflectie op het onderwerp mkba bij gebiedsontwikkeling.
Daarbij heb ik tevens aandacht gevraagd voor de betekenis van de mkba in de
brede afweging als onderdeel van de besluitvorming over gebiedsontwikkelingsprojecten.
Het rijk neemt besluiten over gebiedsontwikkelingsprojecten op basis van een
reeks van onderzoeken en overwegingen (business case, Plan MER, mkba, structuurvisie).
Elk onderzoeksinstrument heeft zijn sterke en zwakke kanten. De uitkomsten
van de mkba zullen in samenhang met informatie uit andere onderzoeken en andere
overwegingen moeten worden gewogen. Ik zal u voor het zomerreces van 2010
informeren over de uitkomsten van deze analyses.
 Grondbeleid
 Voor wat betreft de aanbeveling om grondbeleid tegen het licht te houden,
is de kabinetsbrief van 19 juni 2009 als
reactie op het VROMraadadvies «Grond voor kwaliteit» (van februari
2009) van belang. De suggestie om een uitkoopregeling te ontwerpen voor de
laatste eigenaren wordt ook voorgesteld in het VROMraad advies. In de kabinetsreactie
op het VROM-raadadvies heb ik de Kamer bericht dat ik deze aanbeveling een
interessante optie vind en dat deze nader zal worden onderzocht. Het belonen
van welwillende eigenaren en het maximeren van de onteigeningswaarde heeft
als effect dat «meebewegers» bij gebiedsontwikkeling een hogere
vergoeding krijgen dan »notoire tegenhangers». Uitgangspunt is
vergoeding van de gebruikswaarde. De gebruikswaarde als vergoedingsbasis wordt
ook door de VROM-raad gesuggereerd. In de kabinetsreactie op het VROM-raadadvies
heb ik de Kamer bericht dat het kabinet deze aanbeveling niet deelt vanwege
meerdere bezwaren. Zo is aangegeven dat een dergelijke vergoeding ruimtelijke
ontwikkelingen kan ontmoedigen, vanwege een mogelijk groter gebruik van de
onteigeningsprocedure wat kan leiden tot meer vertraging en stagnatie. Daarnaast
geeft de grondwet aan dat de werkelijke waarde de basis voor schadeloosstelling
moet vormen.
 Selectie marktpartijen en aanbesteding
 Verder is van belang de Reiswijzer Gebiedsontwikkeling 2009 die ik u al
eerder heb doen toekomen. De reiswijzer is in september 2009 opgesteld door
VROM/WWI in samenwerking met de marktpartijen. Het is een handreiking aan
onder andere gemeenten voor het zorgvuldig hanteren van regels voor selectie
en aanbesteding bij gebiedsontwikkeling en de wijkenaanpak. Het is gericht
op het voorkomen van strijdigheid van de Nederlandse en Europese regels. De
reiswijzer beoogt, net als de eerste versie uit 2006, een handvat voor de
praktijk te bieden om sneller en beter te komen tot (integrale) gebiedsontwikkeling.
Vanaf december aanstaande worden er regionale praktijkbijeenkomsten gehouden.
Nu al blijkt dat de bijeenkomsten op veel animo te kunnen rekenen.
 Experimenten met nieuw instrumentarium
 Tenslotte wordt aanbevolen experimenteerruimte te creëren voor nieuw
instrumentarium. Ten eerste, de suggestie van publieke gebiedsfondsen waarin
de betrokken overheden naar rato gebiedsgerelateerde middelen, grond en/of
objecten dienen in te brengen. Mijn eerste indruk is dat dit een interessante
optie kan zijn, maar dat de afweging per locatie door decentrale overheden
zal moeten worden gemaakt. Ik zal het idee van publieke gebiedsfondsen
betrekken bij het kabinetsstandpunt over een Ecorys-onderzoek naar financieringsmogelijkheden
van onder meer landschap, bedrijventerreinen en binnenstedelijke herstructurering.
Ik stuur u dit standpunt in het voorjaar van 2010. Daarnaast wordt gevraagd
om de mogelijkheden voor gebiedsconcessies op te rekken. Gebiedsconcessies
zijn opgenomen in het Actieplan naar aanleiding van de commissie Dekker. De projecten Ooij Wanssum in Limburg en Stadshavens
in Rotterdam willen in aanmerking komen voor een experimentstatus. Eerder
heb ik al gezegd dat ik beide mogelijke gebiedsconcessies nader wil onderzoeken.
Ik heb u inmiddels ook toegezegd dat een tussentijdse evaluatie van het actieplan
Dekker eind 2010 zal plaatsvinden, waarover ik u zal informeren. Verder wordt
de suggestie aangereikt om te gaan experimenteren met vrijwillige gebiedsrapportages
die in de plaats van de m.e.r. en mkba treden. Naar mijn mening zullen m.e.r
en mkba hun functie als hulpmiddel voor een evenwichtige besluitvorming blijven
houden. Ik sta wel positief tegenover het verminderen van de bestuurlijke
lasten door procedures te combineren en flexibeler te maken. Ik heb u recent
een aanpassing van de m.e.r. aangeboden en heb u aangegeven dat ook de mkba
voor integrale gebiedsontwikkeling verder zal worden ontwikkeld.
 3. Agenda voor de komende periode
 Ik heb op de belangrijkste aanbevelingen uit NLBW II gereageerd en tevens
aangegeven hoe deze mede mijn agenda voor de komende periode vormen. De agenda
wordt daarnaast bepaald door de effecten van de kredietcrisis op gebiedsontwikkeling.
 Quick scan «Gebiedsontwikkeling en de kredietcrisis»
 Het begint langzaam maar zeker door te dringen dat de kredietcrisis ingrijpende
gevolgen heeft voor de vastgoedmarkt en gebiedsontwikkeling. Het ministerie
van VROM heeft, samen met de praktijkleerstoel Gebiedsontwikkeling TU-Delft,
opdracht gegeven te onderzoeken wat de gevolgen van de kredietcrisis zijn
voor de gebiedsontwikkeling en wat de overheid kan bijdragen om deze gevolgen
te beperken. De quick scan «Gebiedsontwikkeling en de kredietcrisis,
een recessie met structurele consequenties», is bijgevoegd als bijlage 1. Uit het onderzoek
blijkt onder meer dat:
 • Partijen verschillen van mening of het om een structurele wijziging
of een tijdelijke rimpeling gaat: met name vanuit de publieke zijde bestaat
het beeld dat er sprake is van een kortlopende inzinking van de vraagmarkt.
Private partijen denken daarentegen dat er sprake is van meer structurele
veranderingen.
 • Er wordt nu veelal gewerkt aan korte termijn oplossingen: risicospreiding,
fasering van projecten, selectievere programmering en het aanzuiveren van
gebleken tekorten.
 • Over de lange termijn oplossingen hebben betrokkenen nog geen vastomlijnd
beeld.
 • De quick scan wijst naar de volgende oplossingsrichtingen voor
de langere termijn:
 – andere ontwikkelingsstrategieën en financieringsconstructies
 – aangepaste samenwerkingsvormen tussen publieke en private partijen
 – verlaging van grondprijzen
 – meer marktgerichte programma’s en ontwerpen
 – regionale planning en prioritering die op de daadwerkelijke vraag
en bugettaire mogelijkheden is afgestemd
 – kostenreductie en effenciency-vergroting in het ontwikkelings-
en bouwproces
 – meer transparantie bij marktpartijen
 Uit het onderzoek ontstaat de indruk dat gebiedsontwikkeling – zoals
we deze tot nu toe kennen – onder druk staat. Projecten worden kleiner,
meer gefaseerd en selectiever. Gevolgen voor tempo, kwaliteit
en integraliteit van de gebiedsontwikkeling zijn waarschijnlijk. Daarnaast
staat de (financiële) haalbaarheid van binnenstedelijke ambities onder
druk. Dat kan de uitwijk van een deel van het (woningbouw)programma naar onbebouwd
gebied («in de wei») met zich meebrengen: goedkoper, minder complex
en soms beter aansluitend op de marktvraag. Deze tendens vraagt om nadere
bezinning. Voordeel van de crisis is dat hoogconjunctuurplannen met overtrokken
ambities van de haak vallen. Meer realisme en risicobesef bevorderen dat partijen
reëel sluitende business-cases maken. En dat vergroot de kans dat plannen
ook daadwerkelijk tot uitvoering komen. De consequenties van de crisis voor
de gebiedsontwikkeling zal ik actief monitoren.
 
 In het onderzoek wordt voorgesteld om experimenten op te starten om de
lange termijn oplossingen te onderzoeken. In het licht van de kredietcrisis
en het ontbreken van (extra) financiële middelen onderzoekt het rijk
samen met de regio’s de effecten van «onorthodoxe maatregelen»
voor het ondersteunen van de woningproductie annex verstedelijking in de periode
2010–2020. In de regio’s zijn / worden projecten aangewezen waarin
de komende tijd met onorthodoxe maatregelen wordt geëxperimenteerd. Meer
informatie hierover treft u aan in de verslaglegging van de bestuurlijke overleggen
MIRT van dit najaar. Resultaten van de experimenten worden besproken in de
MIRT bestuurlijke overleggen in het voor- of najaar 2010. Daarnaast wil ik –
als vervolg op de «Quick scan» – inzetten op:
 – herprogrammering en prioritering op regionaal schaalniveau (in
het licht van het gewijzigde perspectief van de overheidsfinanciën en
veelvoorkomende overplanning)
 – uitwerken van vernieuwende publiek-private samenwerkingsvormen
risico-analyses van projecten met rijksbetrokkenheid
 Crisis en Herstelwet en «Actieprogramma vernieuwing
instrumentarium gebiedsontwikkeling»
 Daarnaast heb ik de afgelopen periode overleg met u gehad over de Crisis
en Herstelwet. Deze wet bevat veel maatregelen om de gebiedsontwikkeling te
versnellen. Specifiek bevat de wet een experimentele afdeling over gebiedsontwikkeling
(hfd 2, afd 1). Deze afdeling is een vertaling van het advies van de VROM-raad
van juli 2009 «Dynamiek in gebiedsgericht milieubeleid». De kern
van deze bepaling is dat het bevoegd gezag meer manoeuvreerruimte krijgt om
actief milieuruimte te creëren, waardoor gewenste ontwikkelingen mogelijk
worden gemaakt. Hiertoe worden experimenteergebieden aangewezen. Zo wordt
ook tegemoet gekomen aan de aanbeveling uit NLBW II experimenten met instrumenten
toe te staan. In de komende periode zal in deze gebieden ervaring met de regeling
worden opgedaan, die ik nauwgezet zal volgen.
 
 De implementatie van de Crisis en Herstelwet beschouw ik als een eerste
stap in de herijking van de regelgeving in het fysieke domein. In het «Actieprogramma
vernieuwing instrumentarium gebiedsontwikkeling» bezin ik me op wet-
en regelgeving, m.n. van het omgevingsbeleid. Met als mogelijk resultaat een
systeeminnovatie van het omgevingsrecht. Daarnaast stel ik een Actieplan Europa
op, met als doel dat er meer oog komt voor de lokale gevolgen van ontwikkeling
en implementatie van Europees beleid. Voor het einde van het jaar informeer
ik u hierover.
 NederlandBovenWater III, praktijkleerstoel Gebiedsontwikkeling
TU Delft en Mooi Nederland
 Er wordt momenteel door betrokkenen bij gebiedsontwikkeling (markt, overheid,
etc) nagedacht over een vervolg op NLBW II (NederlandBovenWater III). De agendapunten
uit NLBW II zullen gedeeltelijk in het vervolg worden opgepakt.
Naast een mogelijk nieuwe periode NederlandBovenWater zijn ook o.a. de resultaten
van de leerstoel gebiedsontwikkeling aan de praktijkleerstoel Gebiedsontwikkeling
TU Delft, de ervaringen met projecten Nota Ruimte budget en het kennis &
leertraject Mooi Nederland relevant voor de kennisontwikkeling.
 Ook zal ik een platform gebiedsontwikkeling oprichten met relevante partijen.
Doel is te komen tot uitwisseling van kennis en ervaring, toespitsing van
kennisvragen op een gezamenlijk noemer van betrokken ministeries en andere
overheden, marktpartijen en kennisinstellingen en een programma van kennisspreiding.
Eén van mijn speerpunten daarbij is de verdere invulling van duurzaamheid
bij gebiedsontwikkeling. In de praktijk zijn vele initiatieven te onderkennen
die verder bevorderd kunnen worden langs onder andere deze weg.
 
 Ik heb u met deze brief geïnformeerd over mijn reactie op de verschillende
aanbevelingen uit de publicatie NLBW II en mijn agenda ten aanzien van gebiedsontwikkeling
voor de komende periode.
 
 De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
 J. M. Cramer 
 
 
 
 
 TK 2005–2006, 29 435, nr. 157.
 
 
 TK 2008–2009, 29 435 nr. 238.
 
 
 TK 2008 – 2009: 29 515, nr. 296.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.