Vaststelling begroting van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2004; Brief minister over dierproeven
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29200-XVI, nr. 150

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

18-12-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

29200-XVI nr. 150

11-12-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding2. Opbouw brief3. Achtergrondinformatie van belang in relatie tot een
proefdierheffing3.1 Doel van de heffing3.2 Structuur van de heffing3.3 Buitenland3.4 De statistieken3.5 Toezicht en veld3.6 Bijdrage proefdiergebruikers aan proefdierwelzijn3.7 Platform Alternatieven voor Dierproeven (PAD)3.8 Overgang van PAD naar ZonMw3.9 Activiteiten buiten ZonMw programma op het gebied
van alternatieven4. Verwacht effect van een heffing5. Conclusie6. Rapport «prijs van een dier».7. Meer transparantie rond het functioneren van DEC's.Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 29200-XVI, nr. 150 b1Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 29200-XVI, nr. 150 b2Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29200-XVIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 44 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 200 XVIVaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2004nr. 150BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORTAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 11 december 20031. InleidingTijdens het plenair debat op 9 april 2003 over een voorgestelde wijziging
van de Wet op de dierproeven (Wod) (Handelingen II, vergaderjaar 2002–2003,
nr. 59, blz. 3579-3601) werden door de Staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport enkele toezeggingen aan de Tweede Kamer gedaan. Allereerst
werd toegezegd dat zou worden gekeken of het mogelijk was om een goed inzicht
te geven in de activiteiten op het gebied van de ontwikkeling van alternatieven
voor dierproeven in Nederland. Daarnaast werd toegezegd dat gekeken zou worden
naar de technische implicaties van een heffing op het gebruik van proefdieren.
Tevens zou worden bekeken of deze heffing noodzakelijk en wenselijk is. Het
doel van deze heffing zou zijn om extra geld beschikbaar te krijgen voor de
ontwikkeling van alternatieven, waarbij de gebruikers van proefdieren betalen.Daarnaast zal ik mijn reactie geven op het rapport «de prijs van
een dier» dat in opdracht van Proefdiervrij geschreven is over een heffing
op proefdiergebruik. Onlangs vroeg de Tweede Kamer mij om een reactie op dit
rapport.De Staatssecretaris heeft toegezegd het advies van de Centrale Commissie
Dierproeven (CCD) over meer transparantie rond het functioneren van Dierexperimentencommissies
(DECs) aan u te doen toekomen zodra dit advies zou zijn uitgebracht. Het advies
treft u als bijlage1 aan. In deze brief zal ik
op het advies ingaan.2. Opbouw briefHet eerste stuk van deze brief gaat over de zogenaamde proefdierheffing.
Allereerst zal ik achtergrondinformatie geven. Sommige van de feiten en gegevens
lijken op het eerste gezicht geen onderlinge verband te hebben. Ze hebben
echter allemaal met elkaar gemeen dat ze indirect of direct van belang zijn
bij de beschouwing van de wenselijkheid en noodzakelijkheid van een heffing. Vervolgens schets ik de belangrijkste directe gevolgen van de invoering
van een heffing. Daarna zal ik in de conclusies uiteenzetten welke overwegingen
tot mijn keuze hebben geleid.De toezeggingen rond het bedrijfsleven zal ik ingevlochten in de diverse
alinea's en paragrafen behandelen.Daarna zal ik apart mijn reactie geven op het Proefdiervrij rapport.Aan het einde zal ik ingaan op de vragen naar meer transparantie over
het functioneren van DEC's, naar aanleiding van het het CCD-advies.3. Achtergrondinformatie van belang in relatie tot een
proefdierheffing3.1 Doel van de heffingHet doel van de invoering van een heffing op het gebruik van proefdieren
is om op efficiënte wijze een bijdrage aan het onderzoek naar alternatieven
voor dierproeven te genereren, waarbij gebruikers van proefdieren hiervoor
betalen. Dit doel dient centraal te staan bij de vraag of een heffing de meest
passende wijze is, om onderzoek naar alternatieven te stimuleren.Daarnaast moet, zoals ik al aanduidde, de vraag gesteld worden of een
heffing noodzakelijk, wenselijk en nodig is, of dat de gebruikers van proefdieren
hun eigen verantwoordelijkheid moeten kennen en deze ook daadwerkelijk kennen.3.2 Structuur van de heffingEen heffing moet een bepaalde basis hebben waarop hij is gefundeerd. Het
betreft hier een heffing voor onderzoek naar alternatieven voor dierproeven
in biomedisch onderzoek. Naar mijn idee moet de grondslag voor de heffing
dan ook liggen in de inpassing van alternatieven in een onderzoeksproject:
dus een beloning (= een lagere heffing) bij een grotere incorporatie van alternatieven
binnen een onderzoeksproject.Bij het onderzoek naar alternatieven voor dierproeven staan de three R's
(Reduction, Replacement, Refinement) van Russell en Burch centraal. In Nederland
worden deze vertaald als de drie V's:– Vervanging van een dierproef door een methode zonder dieren of
met een lagere diersoort.– Vermindering van het aantal benodigde dieren voor het verkrijgen
van hetzelfde resultaat.– Verfijning van de dierproef door de vermindering van het ongerief
voor de dieren, bijvoorbeeld door de aanwending van een andere methode of
een nieuwe techniek.Eerlijkheidshalve dient dus naar mijn mening de heffing afhankelijk te
zijn van de mate waarin de drie V's zijn geïncorporeerd in experimenten
en projecten. Een grotere mate van inzet van alternatieven zou immers bevorderd
en dus beloond moeten worden. De hoogte van de heffing wordt dan bepaald door:– De gebruikte diersoort,– Het aantal gebruikte dieren,– De classificatie van het ongerief dat door de dieren wordt ondervondenMet deze elementen en een prijs voor de verschillende parameters wordt
dan de heffing per project berekend. Dit betekent een aanzienlijke administratieve
last voor de vergunninghouders. Dit moet namelijk expliciet worden bijgehouden
en extra gecontroleerd. Daarbij komt dat classificatie van ongerief een subjectief
begrip is. Dit is niet alleen een Nederlands probleem, ook andere EU-landen
worstelen met de classificatie van ongerief. Op dit moment zijn er diverse
Europese, nationale en buitenlandse activiteiten gaande om te kijken of en
zo ja hoe dit handen en voeten gegeven kan worden. Er bestaan
geen algemeen geaccepteerd referentielijsten waarin is aangegeven, welke mate
van ongerief is gekoppeld aan bepaalde handelingen. In alle gevallen is de
mate van ongerief niet alleen afhankelijk van de handelingen op zich, maar
ook van een reeks aan bijkomende factoren. Voor de verplichte registratie
van proefdieren en dierproeven moeten vergunninghouders weliswaar ook de mate
van ongerief aangeven, maar in de praktijk blijkt dit een moeilijk onderdeel
van de registratie te zijn, waarbij verschillen tussen instellingen waarneembaar
zijn ten aanzien van de registratie van dit onderdeel. De verwachting is dat
als de mate van ongerief mede bepalend wordt voor de hoogte van de heffing
deze verschillen tussen instellingen zullen toenemen en dat er een onderrapportage
van de mate van ongerief zal optreden.Er is – ook onder deskundigen – veel discussie over de afweging
tussen aantal en ongerief. Waar zou precies de grens moeten liggen als de
keuze bestaat tussen het doen van een proef met minder dieren maar met zwaarder
ongerief per dier of met meer dieren maar per dier minder ongerief. Er zijn
natuurlijk evidente voorbeelden te bedenken waarin de keuze duidelijk zal
zijn, maar er zijn ook grijze gebieden. In combinatie met de subjectiviteit
in de classificatie van ongerief maakt dit een en ander niet eenvoudig.Het is overigens ongebruikelijk om een heffing op te leggen, waarbij de
opbrengsten direct geoormerkt worden voor een bepaald onderwerp. Het is normaal
dat opbrengsten van belastingen en dergelijke in de staatskas vloeien zonder
voorwaarden. Vervolgens wordt gekeken hoe het geld in de staatskas besteed
zal worden. Het is al met al dus een zeer ongebruikelijke constructie om een
proefdierheffing in het leven te roepen specifiek voor het subsidiëren
van onderzoek naar alternatieven.3.3 BuitenlandOm te voorkomen dat we het wiel opnieuw gaan uitvinden, is het wenselijk
om te inventariseren of er al soortgelijke heffingssystemen bestaan. Ook in
dit geval leek me dat aan te raden. Omdat er in Nederland geen voorbeelden
waren van een vergelijkbaar heffingssysteem, kon er niet teruggevallen worden
op nationale ervaring.Vervolgens is oriënterend gekeken in het buitenland, waarbij expliciet
is gekeken naar een heffing op dierproeven waarbij de opbrengst bestemd is
voor het doen van onderzoek (naar alternatieven). Een rondvraag bij enkele
landen met een vergelijkbaar niveau van aandacht voor (proef)dierenwelzijn,
heeft mij geen voorbeeld opgeleverd van een systeem met heffingen ten behoeve
van de financiering van de ontwikkeling en validering van alternatieven.In Groot-Brittannië is weliswaar een systeem met een soort belasting,
maar deze heeft niet als doel geld voor onderzoek te genereren. De Britse
belasting heeft duidelijk een ander doel. In Groot-Brittannië betaalt
de vergunninghouder jaarlijks een bedrag aan het Ministerie van Binnenlandse
Zaken (the Home Office, dit is het Britse ministerie dat belast is met beleid
en toezicht op het gebied van proefdiergebruik). Globaal komt het er op neer
dat de hoogte van het bedrag dat een vergunninghouder betaalt, afhangt van
de grootte van de instelling, dat wil zeggen het aantal dieren dat een instelling
gebruikt. Hierbij wordt er geen onderscheid wordt gemaakt tussen verschillende
soorten instellingen. De kosten van het Home Office inspectieapparaat (HOI) worden betaald van de opbrengsten. Eén van
de HOI-taken is het verlenen van toestemming voor de uitvoering van een onderzoeksproject.
Zoals in Nederland geen onderzoek mag starten zonder positief DEC-advies,
mag in Groot-Brittanië geen onderzoek starten zonder toestemming van
HOI.Meestal is het totale bedrag dat door The Home Office jaarlijks wordt
geïnd hoger dan de totale kosten die door het inspectieapparaat worden gemaakt. Het bedrag dat overblijft van de opbrengsten na aftrek van
de kosten wordt gebruikt om onderzoek naar alternatieven mee te subsidiëren.
De afgelopen jaren was dit jaarlijks ongeveer £ 250,000. Er zijn ongeveer
200–250 vergunninghouders in Groot-Brittannië, tegen 80–90
gemiddeld door de jaren heen in Nederland.3.4 De statistiekenOm enige duidelijkheid te krijgen over de omvang van de diverse typen
onderzoek in Nederland zal ik enkele statistieken aanhalen. De cijfers van
2001 opgesteld volgens de Nederlandse methodiek1,
zijn als uitgangspunt gebruikt tenzij anders wordt vermeld. Graag wil ik erop
wijzen dat onlangs de cijfers over 2002 beschikbaar zijn gekomen in het rapport«Zo
doende 2002» gepubliceerd door de Keuringsdienst van Waren van de Voedsel
en Waren Autoriteit (KvW/VWA). Dit openbare rapport geeft veel details over
ondermeer het onderzoek, de gebruikte dieren en de achtergronden in Nederland.
Ik voeg het niet bij deze brief, omdat het eenvoudig is in te zien via de
website van de VWA (www.vwa.nl). In dit rapport zijn veel meer details te
vinden dan hier worden genoemd.In Nederland werd in 2001 60% van de dierproeven uitgevoerd door non-commerciële
instellingen. Dit zijn bijvoorbeeld universiteiten, scholen en onderzoeksinstellingen
van de overheid. Van de dierproeven werd 40% uitgevoerd door commerciële
instellingen.In 32% van het totaal aantal dierproeven betrof het testen die zijn voorgeschreven
middels nationale of internationale wettelijke bepalingen. Het gaat daarbij
om testen die niet met een alternatief gedaan mogen worden. Er zijn daarvoor
geen alternatieve testen gevalideerd of geaccepteerd. Relatief worden meer
van deze verplichte testen uitgevoerd door de commerciële instellingen
en minder door de non-commerciële.3.5 Toezicht en veldDe KvW/VWA is belast met het toezicht op de Wod. De inspectie is goed
bekend met de specialistische materie en heeft duidelijk aanzien in het veld.
Het contact met het veld beperkt zich niet alleen tot de inspectiebezoeken,
waarbij zonodig corrigerend wordt opgetreden. Het veld benadert de inspectie
ook regelmatige met specifieke vragen. Een constructieve situatie is daar
het gevolg van. Er is veel begrip en draagvlak in het veld zowel bij commerciële
als bij non-commerciële instellingen voor proefdierwelzijn en de 3 V's.
Daardoor is ook de medewerking van het veld groot en wordt de regelgeving
nauwelijks moedwillig overtreden. Samenvattend bestaat er over het algemeen
een heel open relatie tussen de inspectie en het veld.3.6 Bijdrage proefdiergebruikers aan proefdierwelzijnIn hoeverre dragen de vergunninghouders op dit moment bij aan het proefdierenwelzijn,
de implementatie van de 3 V's en het ontwikkelen van alternatieven. Het is
niet goedkoop om dierproeven te doen. Goede proefdieren met de juiste karakteristieken
voor een bepaald type onderzoek zijn duur. Daarbij komen de kosten van de
huisvesting, de verzorging en het gespecialiseerde en bevoegde personeel.De vergunninghouders in het kader van de Wod investeren ook veel geld
in het welzijn van proefdieren. Kosten voor de opleiding van het personeel
tot artikel 92 of artikel 123 functionaris worden door de vergunninghouder betaald. Daarnaast moet
een vergunninghouder ook een artikel 14 functionaris4 in dienst hebben. Kortom ook een extra kostenpost voor de vergunninghouder.
Daarbij komen ook nog de kosten voor permanente educatie programma's van het
personeel. Bovendien heeft een aantal van hen ook als expert zitting
in commissies en comités. Dit gebeurt voornamelijk op kosten van de
vergunninghouder waar zo'n expert in dienst is.Het is dus niet zo dat gekozen wordt voor het gebruik van dieren in plaats
van een diervrij alternatief, omdat het zo goedkoop is. Er is gewoon geen
alternatief om het zonder dieren te doen.Op dit moment worden in Europa de Richtlijnen voor de huisvesting en verzorgingen
van proefdieren (Appendix A) behorend bij de Conventie van de Raad van Europa
(ETS 123)1 en de Richtlijn van de EU (86/609/EEG)2 herzien. De voorstellen zullen in het algemeen een kostenverhogend
effect hebben voor proefdiergebruikers. Want er zullen diverse aanpassingen
worden aangenomen die bijdragen aan een verdere toename van het proefdierenwelzijn.
Deze aanpassingen zullen leiden tot hogere kosten en meer uitgaven voor de
vergunninghouders.De Nederlandse overheid is meer of minder direct ook betrokken bij het
doen van dierproeven. De overheid levert naast haar directe bijdrage aan onder
meer het ZonMw programma ook indirect een bijdrage. De kosten van het huidige
inspectieapparaat komen volledig voor rekening van de overheid.3.7 Platform Alternatieven voor Dierproeven (PAD)Het Platform Alternatieven voor Dierproeven (PAD) is een samenwerkingsverband
bestaande uit vertegenwoordigers van de overheid, van industriële ondernemingen
die met proefdieren werken en van dierenbeschermingsorganisaties. Doel van
het PAD «oude stijl» was om activiteiten op het gebied van de
ontwikkeling en toepassing van alternatieven te coördineren. Het PAD
had een adviserende taak naar de overheid en andere subsidieverleners over
subsidiëring van onderzoek naar alternatieven voor dierproeven. Hiervoor
werd het PAD bijgestaan door de NWO-commissie alternatieven voor dierproeven.Sinds een paar jaar is deze structuur veranderd. ZonMw heeft de coördinatie
van het onderzoek naar alternatieven voor dierproeven voor zover het de subsidies
van de overheid betreft overgenomen. Het PAD heeft door deze structuurverandering
een andere taak gekregen. Nu adviseert het PAD de minister van VWS over de
opdrachtverlening aan ZonMW en over de voortgang en evaluatie van de ZonMw
programma Alternatieven voor Dierproeven.Toen het PAD de coördinatie nog in handen had (tot en met 1997),
was het geld om de subsidiepot te vullen afkomstig van overheid, industrie
en patiëntenfondsen. Ter illustratie het overzicht van 19973 (let op: alle bedragen staan in guldens). Ministeries (VWS, OCW, VROM, Defensie)f2 855 119 Patiëntenverenigingenf161 688 Dierenbeschermingsorganisatiesf33 000 Industrief419 500  Particulierf50 Totaalf3 469 357 3.8 Overgang van PAD naar ZonMwToen ZonMw de coördinatie van het alternatievenonderzoek overnam
van het PAD, heeft ZonMw de Programmacommissie Alternatieven voor Dierproeven
(PrAD) ingesteld. De diverse leden van de PrAD zijn experts op relevante gebieden,
waaronder twee leden voorgedragen door de dierenbeschermingsorganisaties.
Twee hoogleraren zijn adviseur en de overheid en het PAD heeft waarnemers
die bij de PrAD betrokken zijn. De PrAD maakt een voorselectie uit de ingediende
voorstellen. ZonMw vraagt de indieners van deze projecten om een uitgebreider
projectvoorstel in te dienen. De wetenschappelijke Commissie beoordeelt
deze uitgebreide voorstellen op wetenschappelijke merites. Dit wetenschappelijk
advies meewegend besluit de PrAD welke voorstellen worden gehonoreerd.Een door ZonMw gehonoreerd voorstel wordt nooit volledig gefinancierd,
maar altijd voor maximaal 75%. Voor de overige 25% dient dus elders financiering
te worden gezocht. Deze aanvullende financiering wordt bijvoorbeeld verleend
door de bedrijven of de instellingen waar de betreffende onderzoekers werken.ZonMw heeft zich in eerste instantie geconcentreerd op de financiën
die werden verstrekt door de overheid. De andere donoren van het PAD zijn
door ZonMw niet benaderd. Ik wil benadrukken dat de donoren zelf niet hebben
aangegeven te willen stoppen met de ondersteuning van het onderzoek. Het paste
alleen niet goed binnen de structuur van ZonMw om geldbronnen buiten de overheid
aan te boren. ZonMw is onlangs oriënterend bezig geweest met een verkenning
van mogelijkheden om fondsen te werven bij ondermeer de oude PAD-donoren en
andere betrokkenen.3.9 Activiteiten buiten ZonMw programma op het gebied
van alternatievenHet is onmogelijk om een goed overzicht te geven van alle initiatieven
die er zijn voor de ontwikkeling van alternatieven, buiten de georganiseerde
programma's. Alternatieven zijn immers niet alleen vervanging van een diermodel
door een dierloos model, maar ook de verfijning van een methode is een alternatief.
Alle activiteiten worden niet (centraal) ergens opgeslagen en dus zijn de
gegevens niet eenvoudig boven water te krijgen. Met name in de vele gevallen
waarbij de ontwikkeling of invoering van een alternatief niet een (direct)
uitvloeisel is van een project dat is gesubsidieerd door ZonMw.In iedere proefopzet dienen de 3 V's geïntegreerd te worden. Dus
ook bij onderzoek dat niet specifiek gericht is op het ontwikkelen van alternatieven,
dient een onderzoeker zodanig te werken, dat de 3 V's worden geïncorporeerd.Het bedrijfsleven heeft zelf wel degelijk initiatieven op het gebied van
de ontwikkeling van alternatieven. Het probleem daarbij is dat deze initiatieven
doorgaans zo verweven zijn met hun bedrijfsgevoelig onderzoek dat openbaarmaking
daarvan niet wenselijk of mogelijk is. Daarnaast worden bij ZonMw ingediende
onderzoeksvoorstellen niet voor 100% gefinancierd. Er moet dus altijd elders
aanvullende financiering worden gezocht voor gehonoreerde projecten.Ook hebben diverse voormalige donoren van het PAD (zowel uit het bedrijfsleven
als van diverse patiëntenverenigingen) aangegeven met ZonMw te willen
kijken naar een hervatting van de samenwerking.Het ontwikkelen en valideren van een alternatief kost heel veel tijd.
Een illustratief voorbeeld hiervan is de onlangs geaccepteerde werkzaamheidstest
voor tetanusvaccins, een door de wet voorgeschreven test:– De alternatieve test werd ontwikkeld in 1986,– intern gevalideerd in 1989,– de pre-validatie en de formele validatie vonden plaats in 1996,– indiening van het voorstel om de monografie te herzien (2001),– concept herziening van de monografie (2002),– publicatie in Pharmeurope (2002),– analyse van het commentaar (2003),– acceptatie door de Ph. Eur. Commissie (2003).Dit is 17 jaar na het ontwikkelen van de test. Nu moeten de Nationale
autoriteiten de test nog accepteren en implementeren. Het hier genoemde voorbeeld
is geen uitzondering. Bij de meeste goede alternatieven kost het ongeveer
evenveel tijd om zover te komen. Er zijn ook voorbeelden waarbij het langer
duurt, bijvoorbeeld omdat een methode in eerste instantie niet
goed voldoet. Er is dan verder onderzoek nodig om de methode bij te stellen.
Ook stranden sommige pogingen, omdat een alternatief niet aan de verwachtingen
blijkt te voldoen.4. Verwacht effect van een heffingEen heffing heeft een aantal duidelijke directe en indirecte gevolgen.
De belangrijkste die ik bij mijn afweging heb gebruikt zal ik hier op een
rijtje zetten. Een aantal andere gevolgen zal ik aanhalen bij mijn conclusies.Zoals ik al aangaf in «3.2 Structuur van de heffing» dient een heffing naar mijn idee gebaseerd te zijn op de principes
van de 3 V's met een beloning voor de inzet van alternatieven. Bij een invoering
van een heffing die qua hoogte gekoppeld wordt aan het aantal dieren, de ongeriefscore
en de gebruikte diersoort zullen er motieven zijn voor de gebruikers om de
registratie te beïnvloeden. Dit vermijdgedrag is iets heel menselijks
en wordt altijd vertoond als ergens een financiële prikkel achter zit,
voorbeelden zijn er te over: onjuiste opgave van het aantal honden om hondenbelasting
te voorkomen, afval elders dumpen om een hogere bijdrage te voorkomen. Ik
verwacht niet dat de dieren in hun welzijn worden aangetast, het gaat hier
puur om een beïnvloeding van de registratie. Het zou dus betekenen dat
de opgegeven cijfers van de vergunninghouders extra moeten worden gecontroleerd.Ook moeten er extra administratieve handelingen door de vergunninghouder
en de toezichthouder worden uitgevoerd om aanvullende garanties te bieden.
Het betekent extra werk voor de vergunninghouder en voor de toezichthouder.
De huidige capaciteit bij de toezichthouder is daar verre van voldoende voor,
bovendien is de kerntaak van de huidige inspecteurs anders geformuleerd. De
inspectie zal zich dan in belangrijke mate bezig moeten gaan houden met het
controleren van de gegevens ten behoeve van een doelstelling die niet direct
aan de huidige Wod is gerelateerd. Er is immers die prikkel die er nu niet
is om creatief met de gegevens om te gaan. Die tijd kan niet meer in het inspectiewerk
worden gestoken om het welzijn van de proefdieren te verbeteren. Dit is niet
wenselijk dus zal de inspectie hiervoor extra capaciteit moeten krijgen.De door de overheid gefinancierde instellingen zouden een groot deel van
hun onderzoek niet belast hoeven zien. Het gaat daarbij om het onderzoek dat
wordt uitgevoerd met overheidsgeld. De overheid draagt immers al substantieel
bij aan het onderzoek naar alternatieven, via onder meer het ZonMw programma.
Dit betekent extra administratieve lasten voor de betreffende vergunninghouders.
Er moet duidelijk gemaakt worden welk deel van het onderzoek wel belast moet
worden en welke projecten daarbuiten vallen. Kortom veel extra administratie
en controle.De administratie van de vergunninghouders zal ook heel duidelijk onderscheid
moeten maken tussen de zogenaamde verplichte testen en ander onderzoek. Het
doen van onderzoek dat door de overheid verplicht wordt gesteld, kan moeilijk
worden belast met een heffing. Dit betekent nog een extra administratieve
last voor de vergunninghouders en nog een extra inspectielast voor de toezichthouder.Al met al dus een stijging van de administratieve lasten voor de vergunninghouders
en een flinke stijging van de benodigde capaciteit van de toezichthouder.
Dit brengt een hoop extra kosten met zich mee. De kosten van de uitbreiding
van de inspectie zullen ten kosten gaan van de opbrengsten van de heffing.
Ook de vergunninghouders zullen meer kosten maken. De vergunninghouders worden
geconfronteerd met extra directe kosten (de heffing zelf) en indirecte kosten
(extra administratie e.d.) daarmee worden ze benadeeld ten opzichte van hun
Europese collega's. Daarnaast wordt het nemen van eigen verantwoordelijkheid ook niet gestimuleerd.
De overheid int de heffing en zet het weg in het onderzoek, de gebruikers
van proefdieren hebben er zelf geen omkijken naar. Zowel het niet zelf dragen
van verantwoordelijkheid, als de stijging van de administratieve lastendruk
liggen niet in lijn met de doelstellingen en het motto van dit kabinet: verlaging
van de administratieve lasten, eigen verantwoordelijkheid nemen, en Nederland
als kenniseconomie op de kaart zetten.De PAD-donoren zullen bij de invoering van een heffing begrijpelijkerwijs
geen noodzaak zien in het hervatten van de samenwerking met het PAD/ZonMw.
Ze betalen immers een heffing en dragen extra kosten voor de toegenomen administratieve
lasten. Ze zullen daarnaast niet nog eens structureel financieel willen bijdragen
aan het PAD/ZonMw programma.In mijn conclusies zal ik nog enkele secundaire gevolgen bespreken.5. ConclusieAlles op een rijtje zettend ben ik tot de conclusie gekomen, dat ik het
niet opportuun vind om een heffing op het gebruik van proefdieren in te voeren.
Het uiteindelijke doel van de heffing: het generen van extra geld voor het
doen van onderzoek naar alternatieven, kan naar mijn idee veel efficiënter
en beter op een andere wijze worden bereikt. Namelijk door een samenwerking
met ZonMw/PAD door de gebruikers van proefdieren. Hierbij zouden donoren idealiter
invloed moeten kunnen hebben op de speerpunten van het programma. Een goede
bijkomstigheid daarvan is dat de gebruikers ook heel direct hun eigen verantwoordelijkheid
nemen.De belangrijkste argumenten voor mij tegen de invoering van een heffing
zijn de volgende:– Het is ongebruikelijk om een door de centrale overheid ingevoerde
heffing direct te oormerken voor een bepaald gebruik. En al helemaal om dit
samen te brengen met direct van de overheid afkomstig geld in één
subsidiepot.– Het bedrijfsleven maakt zelf al behoorlijke kosten om het dierenwelzijn
te bevorderen (personeel, DEC, contrafinanciering PAD/ZonMw projecten, etc.)
en heeft aangegeven bereid te zijn om de samenwerking die er met het PAD was
ook met ZonMw te willen voortzetten. Daarbij zou bovendien aandacht voor specifieke
wensen van donoren kunnen leiden tot het formuleren van (nieuwe) speerpunten.
Een meer vraaggestuurde programmering zal tot een groter draagvlak en tot
een snellere implementatie van alternatieven met een groot gebruiksgebied
kunnen leiden.– Het zou een toename van de administratieve lasten betekenen. Iets
dat indruist tegen de doelstellingen van het huidige kabinet om de administratieve
lasten te verlagen. Overigens zonder dat er in directe zin een verbetering
van het welzijn van de proefdieren mee wordt bewerkstelligd. Het invoeren
van een heffing op zich heeft immers geen effect op de huidige uitvoering
van dierproeven.– Een andere doelstelling van dit kabinet is om niet met allerlei
maatregelen op Europese regelgeving vooruit te lopen. Zodat het bedrijfsleven
en de kenniscentra het niet extra zwaar hebben ten opzichte van hun Europese
collega's. Nederland zou het enige EU-land zijn met een heffing, als deze
zou worden ingevoerd. Dit zal leiden tot het verplaatsen van onderzoek naar
het buitenland. Dit punt kan niet los worden gezien van het volgende punt.– De promotie van de kenniseconomie is ook een belangrijk speerpunt
van het huidige kabinet. Er moeten geen onnodige maatregelen worden ingevoerd
die de kenniseconomie kunnen vertragen. Of onze positie binnen de EU zullen
verzwakken. De invoering van een heffing heeft naar mijn mening
op zichzelf geen positief effect op het welzijn van proefdieren, maar wel
degelijk potentieel een negatief effect op de kenniseconomie. Niet alleen
wereldwijd maar ook binnen de EU gezien. Het biomedische onderzoek zal zich
naar het buitenland begeven. Dat is nadelig voor onze kenniseconomie op dit
gebied. Een daarvan losstaand mogelijk negatief effect is, dat afhankelijk
van het land waar het onderzoek dan zal plaatsvinden, het dierenwelzijn daarmee
minder gewaarborgd zou kunnen worden.– De huidige relatie tussen de toezichthouder en de vergunninghouder
is over het algemeen goed en open. Daardoor kan de toezichthouder veelal ook
fungeren als adviseur. Dit is heel belangrijk voor het welzijn van de dieren.
De heffing kan deze verhouding onder druk zetten, doordat de toezichthouder
dan ook als een belastinginspecteur moet controleren. Dit kan indirect nadelige
gevolgen hebben voor het dierenwelzijn, doordat enerzijds de inspectie daarvoor
minder tijd beschikbaar heeft en anderzijds de vergunninghouders wellicht
minder open zullen zijn.– De perceptiekosten voor het innen van de heffing zijn hoog. Deze
moeten worden bekostigd uit de opbrengsten van de heffing. Dat zou betekenen
dat er of een hoge heffing moet worden betaald, of weinig overblijft. Beide
zijn voor mij niet wenselijk.– Universiteiten en andere overheidsgerelateerde instituten zouden
grotendeels vrijgesteld worden van de heffing. Het geld voor het onderzoek
wordt grotendeels door de overheid verstrekt. De bij dierproeven betrokken
overheden dragen al substantieel bij aan het onderzoek naar alternatieven
via de directe financiering van het programma bij ZonMw. Bij een heffing kan
ook worden gekozen voor het stopzetten van deze structurele overheidsfinanciering
van ZonMw. De overheidsbijdrage kan in dat geval geïnd worden via de
heffing. Dit leidt tot een minder efficiënte inzet van middelen doordat
de kosten er vanaf moeten. Ik vind het dan ook geen goede oplossing.– De door de overheid (nationaal en internationaal) verplichte testen
zouden niet belast mogen worden. Het is allereerst vreemd om een test eerst
verplicht te stellen en dan een belasting over de uitvoering te heffen. Ten
tweede kan er in ieder geval de suggestie mee worden gewekt dat de overheid
financieel belang heeft bij het niet valideren en accepteren van alternatieve
testen. Een alternatieve test levert immers minder inkomsten op voor de overheid.– De scheiding tussen verplichte testen of door de overheid gefinancierd
onderzoek en ander onderzoek levert ook nog extra administratieve lastendruk
op voor de vergunninghouders.– Het is meer in de geest van dit kabinet om de betrokkenen zelf
rechtstreeks te laten meedoen. Niet via het jaarlijks voldoen van een factuur,
maar door betrokkenheid bij het programma. Dit leidt naar mijn idee ook tot
een verdere toename in de betrokkenheid bij het onderwerp door de vergunninghouders.
Zoals ik al aangaf kunnen daarmee de vragen die in de praktijk leven meer
accent krijgen in het programma, waarmee vraag en aanbod beter worden afgestemd.
Een grotere doelmatigheid van het programma en een groter draagvlak zullen
daar naar mijn idee het gevolg van zijn.Al met al voel ik veel meer voor een hervatting van de samenwerking binnen
het ZonMw programma. Dit leidt op een veel efficiëntere wijze tot een
verhoging van het budget. In de nieuwe opdrachtbrief aan ZonMw zal ik dan
ook specifiek hiervoor aandacht vragen. Ik zal ZonMw opdragen om een deel
van hun capaciteit specifiek aan te wenden voor het werven van fondsen bij
potentiële (inclusief de oude) donoren, maar ook bij andere gebruikers
van proefdieren. Dit moet leiden tot meer financiën voor het programma.
Hierbij moet centraal staan dat het programma aantrekkelijk is voor proefdiergebruikers
en dus potentiële donoren, bijvoorbeeld door specifieke projecten onder de aandacht te brengen van geïnteresseerden. Ook kan een grotere
betrokkenheid van de gebruikers op de speerpunten belangrijk zijn, zodat specifieke
vragen uit het veld kunnen worden aangepakt in het onderzoeksprogramma. Dit
alles met als doel om zo gericht mogelijk het onderzoeksgeld aan te wenden
voor onderzoek dat snel kan leiden tot aanwending in de praktijk van nieuwe
alternatieven.Deze aanpak is naar mijn mening veel kosteneffectiever en efficiënter
dan de introductie van een heffing. Dit mede doordat het binnen bestaande
structuren kan worden ingebed, zonder veel extra moeite, inspanning en kosten.
Er is immers geen extra inspectie/toezicht nodig op de door de vergunninghouders
verstrekte cijfers. Het inspectieapparaat hoeft daarom niet te worden uitgebreid
en wordt daarmee dus niet plotseling veel duurder.Daarbij komt dat het geen verhoging van de administratieve lasten tot
gevolg heeft. De extra administratieve lasten zijn onnodig en onwenselijk
en brengen extra kosten met zich mee voor de vergunninghouders. Naar ik verwacht
leidt deze aanpak tot een toename van het onderzoek naar alternatieven.6. Rapport «prijs van een dier».Onlangs heeft Proefdiervrij een rapport gepubliceerd over een heffing
op dierproeven. Er is mij door de Kamer gevraagd om mijn mening te geven over
het rapport. Omdat ik besloten heb om niet over te gaan tot het invoeren van
een heffing, zal ik niet in detail ingaan op de wijze waarop in het rapport
wordt voorgesteld de heffing vorm te geven. Ik heb echter wel degelijk vraagtekens
bij de haalbaarheid van de voorgestelde systemen. Mijns inziens wordt er te
gemakkelijk over de haalbaarheid, implicaties en de eenvoud van de systemen
gedacht.Ik wil wel enkele onvolkomenheden en misverstanden bespreken die in het
rapport staan.– Allereerst wordt er gesteld dat het aantal gebruikte/betrokken
dieren 2 miljoen zou zijn. Dit is absoluut incorrect. Zoals het jaarlijkse
Keuringsdienst van Waren rapport «Zo doende» al aangeeft handelt
het om minder proefdieren dan dierproeven, omdat er soms dieren meer dan één
keer worden gebruikt en dus meer dan één keer worden geteld.
De laatste jaren schommelt het aantal dierproeven globaal tussen 710 000
en 750 000. Dat is inclusief hergebruik dus ligt het aantal betrokken
dieren lager. 2 miljoen is een uit de lucht gegrepen getal en is niet op feiten
gebaseerd.– Dat er onduidelijkheid is over het aantal gebruikte dieren, zoals
wordt gesteld in het rapport, wil ik ook bestrijden. Jaarlijks wordt door
de Keuringsdienst van Waren van de Voedsel en Waren Autoriteit het aantal
dierproeven en het aantal gebruikte proefdieren geregistreerd. Ik heb geen
redenen om aan te nemen, dat dit onjuist gebeurt.– Er wordt in het rapport gesteld dat er jaarlijks 14.7 miljoen
Euro nodig is voor onderzoek. Het is mij niet duidelijk waar dit bedrag vandaan
komt. Het totale bedrag van de ingediende onderzoeksvoorstellen bij ZonMw
voor het programma Dierproeven begrensd ligt beduidend lager. Hoewel er ieder
jaar onderzoeksvoorstellen moeten worden afgewezen, is het niet zo dat per
definitie alle voorstellen even goed passen binnen het programma (m.a.w. dat
ze echt gericht zijn op de speerpunten: de 3 V's, of voldoende vernieuwend
of haalbaar of bruikbaar). Een substantieel deel van de onderzoeken wordt
afgewezen omdat ze niet vallen binnen de doelstelling van het programma of
wetenschappelijk van onvoldoende kwaliteit zijn of onvoldoende zijn uitgewerkt.
In onderzoeksprogramma's zullen, los van het onderwerp, altijd onderzoeksvoorstellen
worden afgewezen. Concurrentie is gezond ook in de wetenschap.– Verder wordt er een heel scherp onderscheid gemaakt in het rapport tussen tarieven voor de zogenaamde non-profit organisaties en profit-organisaties.
Dit onderscheid vind ik te scherp en ligt in de praktijk zeker niet zo scherp.
Er vindt in de praktijk samenwerking plaats en ook onderzoek op basis van
verplichtingen uit wet- en regelgeving, zoals ik al aangaf.– Bij de geschetste organisatie-inrichting plaats ik ook de nodige
kanttekeningen. Ten eerste omdat er al een organisatie is die zich bezig houdt
met het coördineren van het onderzoeksbudget: ZonMw.– Ten tweede wordt een aantal activiteiten genoemd voor de voorgestelde
stichting die tot het takenpakket van anderen behoren. Naar mijn mening zouden
alleen het sturen van facturen en het bijhouden van een «kasboek»
overblijven als taken voor de voorgestelde stichting. Daarbij wordt echter
voorbij gegaan aan de problematiek die ik heb geschetst rond de toename van
de werklast en administratieve last in verband met controle, registratie en
handhaving. Indien ik er voor had gekozen om een heffing opportuun te vinden,
zou ik het alleen haalbaar vinden indien het zou worden ingebed in bestaande
structuren en activiteiten. Echter zoals ik al aangaf zal daar met name een
grotere inzet worden gevraagd. Met veel extra kosten. Hieraan wordt dus voorbijgegaan
in het rapport. Ik ben het dan ook niet eens met conclusie 5 uit het rapport
dat de kosten beperkt kunnen blijven.– Ten derde zet ik vraagtekens bij de voorgestelde samenstelling
van de adviescommissie. Een adviescommissie bestaat al in het kader van het
ZonMw programma en het PAD. Hierin zitten vertegenwoordigers van alle geledingen
inclusief de dierenbeschermingsorganisaties. Ik acht het niet wenselijk om
deze brede commissies te vervangen door de hier voorgestelde versmalde commissie,
of om er nog een commissie of stichting naast te plaatsen. Bovendien lijkt
het mij niet wenselijk dat alleen een vertegenwoordiger van Proefdiervrij
in een commissie zit. Er zijn talloze dierenbeschermingsorganisaties en ik
acht het niet opportuun om één organisatie expliciet zo'n sleutelrol
te geven.Al met al concludeer ik dat het rapport een aantal simpele verdeelsleutels
aanbiedt als handvatten om tot een bepaald bedrag als onderzoeksbudget te
komen. Daarbij gaat het echter op geen enkele wijze in op de voetangels en
klemmen die eronder liggen en hoe deze zouden kunnen worden opgelost. Verder
wordt op geen enkele wijze ingegaan op de voor- en de nadelen van een dergelijke
heffing. Ook wordt niet ingegaan op de redelijkheid en wenselijkheid van de
invoering van een dergelijke heffing. Noch wordt ingegaan op de doelmatigheid
van het instellen van heffingen in het algemeen en de voorgestelde opties
in het bijzonder.Het rapport heeft dan ook op geen enkele wijze mijn mening om de invoering
van een heffing niet te ambiëren, kunnen beïnvloeden.7. Meer transparantie rond het functioneren van DEC's.Op 24 april 2002 heeft een Algemeen Overleg (Kamerstuk 28 000 VIII,
nr. 135) plaats gevonden van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport, de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en de
vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen met de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschappen. Bij deze gelegenheid kwamen vragen van uw Kamer en van maatschappelijke
organisaties aan de orde over meer transparantie bij het functioneren van
Dierexperimentencommissies (DECs).Daarop is van regeringszijde toegezegd deze aspecten mee te nemen in de
evaluatie van het functioneren van de Wod. Deze evaluatie wordt uitgevoerd door ZonMw, maar is nog niet afgerond. Verder heeft de minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport de Centrale Commissie Dierproeven (CCD)
om advies gevraagd. De CCD heeft onlangs het gevraagde advies uitgebracht1. De CCD adviseert op hoofdlijnen het volgende:• De jaarverslagen van de Dierexperimentencommissies (DECs) worden
openbaar,• De opzet van deze jaarverslagen omvat naast de reguliere gegevens
per goedgekeurd project een tekst die toegesneden is op doelgroepen met basale
biomedische achtergrondkennis,• Verder wordt in het jaarverslag de algemene werkwijze aan de hand
van een concrete casus beschreven.Op deze wijze wordt door de CCD verwacht dat de gewenste transparantie
wordt verschaft over de activiteiten van de DEC's. Van de Nederlandse Vereniging
van Dierexperimentencommissies (NVDEC) is commentaar ontvangen op het CCD-advies.De NVDEC wijst met name op forse toename van administratieve lasten die
uit het CCD-advies voorvloeien. Want bovenstaand CCD-advies betekent, zonder
dat dit overigens leidt tot een positief effect op het proefdierenwelzijn,
een substantiële verzwaring van de administratieve lasten voor de DEC's
en de vergunninghouders. Dit sluit niet aan bij het regeringsstandpunt om
de administratieve lasten juist te verlichten. Dit en het commentaar van de
NVDEC overwegende, stel ik voor om met NVDEC te bekijken hoe het CCD advies
praktisch en pragmatisch gezien handen en voeten kan worden gegeven op een
dusdanige manier dat de toename van de administratieve lasten voor de DEC
en de vergunninghouder beperkt zal zijn.Zo wordt naar mijn mening optimaal en zo efficiënt mogelijk uitvoering
gegeven aan het CCD-advies. De evaluatie van deze proef-jaarverslagen zal
vervolgens betrokken worden bij verdere besluitvorming over mogelijke aanpassing
van de Wet op de dierproeven ten aanzien van de openbaarheid van het functioneren
van DEC's.De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,J. F. Hoogervorst XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1De Nederlandse statistieken wijken af van de Europese Unie (EU) statistieken,
omdat de EU minder registreert. Zo wordt hergebruik van dieren en het doden
zonder voorafgaande handelingen in de EU niet geteld als dierproef en in Nederland
wél. De Nederlandse statistieken ten behoeve van de EU zijn dan ook
lager qua aantal dieren dan de Zo doende statistieken van hetzelfde jaar.XNoot2Artikel 9 functionarissen zijn mensen met een afgeronde academische opleiding
in een biomedische richting. In het Dierproevenbesluit staat benoemd welke
academische richtingen exact in aanmerking komen. Daarnaast moet met goed
gevolg een artikel 9-cursus zijn afgerond.XNoot3Artikel 12 functionarissen zijn bijvoorbeeld dierverzorgers of laboranten.
Via diverse regelingen is aangegeven welke opleidingen exact leiden tot een
erkenning als artikel 12 functionaris.XNoot4Artikel 14 functionaris is iemand die na het behalen van het doctoraalexamen
(dier)geneeskunde, medische biologie of zoölogie inclusief pathofysiologie,
de postacademische opleiding tot proefdierdeskundige met succes heeft afgesloten.XNoot1The European Convention for the Protection of Vertebrate Animals used
for Experimental and other Scientific Purposes (1986, ETS 123). De tekst van
de Conventie en de wijzigingen aangenomen tijdens eerdere multilaterale consultaties
zijn te vinden op de website van de Raad van Europa: www.coe.int/animalwelfare/XNoot2Richtlijn 86/609/EEG: Richtlijn van de Raad van 24 november 1986 inzake
de onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen
van de Lid-Staten betreffende de bescherming van dieren die voor experimentele
en andere wetenschappelijke doeleinden worden gebruikt. (PB nr. L 358 van
18/12/1986, blz. 1–28).XNoot3Bron: Zo doende 1997. Het secretariaat van het PAD en het penningmeesterschap
liggen in handen van de overheid.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29200-XVI-150.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl