Subsidiariteitstoets van Groenboek van Commissie aan (o.m.) de Raad 'Aanpassing aan klimaatverandering in Europa - mogelijkheden voor EU-actie' (COM(2007)354); Groenboek
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31103, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

24-07-2007

Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

31103 nr. 1;A

29-06-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudstabel 1. AANPASSING AAN EN BESTRIJDING VAN KLIMAATVER-
ANDERING IN PERSPECTIEF2. REDENEN VOOR WERELDWIJDE BEZORGDHEID3. EUROPA ZAL DE DANS NIET ONTSPRINGENKernvragen:Figuur 1: Verandering van de gemiddelde jaartemperatuur
tegen het einde van deze eeuw1  Temperatuur: verandering van
de gemiddelde jaartemperatuur (°C)Figuur 2: Verandering van de gemiddelde jaarlijkse neerslaghoeveelheid
tegen het einde van deze eeuw4. EUROPA DIENT ZICH AAN TE PASSEN – UITDAGINGEN
VOOR DE EUROPESE SAMENLEVING EN HET EUROPESE OVERHEIDS- BELEIDEen reden om nu actie te ondernemen: toekomstige kosten
vermijdenAanpassing: wanneer?Figuur 3: Effect van aanpassingsmaatregelen op de omvang
van de schadekosten bij een geringe en bij een sterke zeespiegelstijging.
Kosten met en zonder aanpassingsmaatregelenHoe dient Europa zich aan te passen?Rol van de lidstaten en de regionale en plaatselijke autoriteitenVerbetering van het beheer van rampen en crisissituatiesOntwikkeling van aanpassingsstrategieënWaarom is actie op EU-niveau noodzakelijk?Kernvragen:5. EEN GEFOCUSTE EU-ACTIE – PRIORITAIRE OPTIES
VOOR EEN FLEXIBELE, OP VIER PIJLERS GEBASEERDE BENADERING5.1. Eerste pijler: vroegtijdige actie in de EU5.1.1. Integratie van aanpassingsmaatregelen bij
de tenuitvoerlegging en wijziging van bestaande en toekomstige wetgeving en
beleidsoriëntatiesLandbouw en plattelandsontwikkelingIndustrie en dienstenEnergieVervoerGezondheidWaterZeeën en visserijEcosystemen en biodiversiteitAndere natuurlijke hulpbronnenTransversale thema’s5.1.2. Integratie van aanpassingsmaatregelen bij
de tenuitvoerlegging en wijziging van bestaande en toekomstige wetgeving en
beleidsoriëntaties5.1.3. Ontwikkeling van nieuwe vormen van beleidsresponsKernvragen:5.2. Tweede pijler: de aanpassing integreren in het
externe optreden van de EUOntwikkelingslandenBuurlandenIndustrielandenBevordering van de handel in duurzame goederen en dienstenKernvragen:5.3. Derde pijler: vermindering van de onzekerheden
door verbreding van de kennisbasis via geïntegreerd klimaatonderzoekKernvragen:5.4. Vierde pijler: de hele Europese samenleving,
het bedrijfs- leven en de overheidssector betrekken bij de voorbereiding van
gecoördineerde, allesomvattende aanpassingsstrategieënKernvragen:6. VERDERE STAPPEN
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31103Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 588 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 103Subsidiariteitstoets van het Groenboek van de Commissie aan de Raad,
het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en
het Comité van de Regio’s «Aanpassing aan klimaatverandering
in Europa – mogelijkheden voor EU-actie» (COM(2007) 354)Anr. 1GROENBOEK VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, HET EUROPEES PARLEMENT, HET
EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO’S «AANPASSING
AAN KLIMAATVERANDERING IN EUROPA – MOGELIJKHEDEN VOOR EU-ACTIE»
(COM(2007) 354)Brussel, 29 juni 2007Inhoudstabel 1.Aanpassing aan en bestrijding van
klimaatverandering in perspectief3   2.Redenen voor wereldwijde bezorgdheid4   3.Europa zal de dans niet ontspringen5   4.Europa dient zich aan te passen –
uitdagingen voor de Europese samenleving en het Europese overheidsbeleid10   5.Een gefocuste EU-actie – prioritaire
opties voor een flexibele, op vier pijlers gebaseerde benadering155.1.Eerste pijler: vroegtijdige actie
in de EU155.1.1.Integratie van aanpassingsmaatregelen
bij de tenuitvoerlegging en wijziging van bestaande en toekomstige wetgeving
en beleidsoriëntaties15 5.1.2.Integratie van aanpassingsmaatregelen
bij de tenuitvoerlegging en wijziging van bestaande en toekomstige wetgeving
en beleidsoriëntaties21 5.1.3.Ontwikkeling van nieuwe vormen
van beleidsrespons23 5.2.Tweede pijler: de aanpassing integreren
in het externe optreden van de EU24 5.3.Derde pijler: vermindering van
de onzekerheden door verbreding van de kennisbasis via geïntegreerd klimaatonderzoek27 5.4.Vierde pijler: de hele Europese
samenleving, het bedrijfsleven en de overheidssector betrekken bij de voorbereiding
van gecoördineerde, allesomvattende aanpassingsstrategieën29   6.Verdere stappen30    Bijlagen   NB: In dossier E070099 op
www.europapoort.nl is COM(2007)354 te raadplegen met figuren en kaarten in
kleur.Ook de bijlagen waarnaar
in dit COM-document wordt verwezen (i.e. SEC(2007)849) zijn gekoppeld in dossier
E070099.1. AANPASSING AAN EN BESTRIJDING VAN KLIMAATVER-
ANDERING IN PERSPECTIEFDoor de klimaatverandering zien wij ons vandaag voor een dubbele uitdaging
geplaatst. Om te beginnen kunnen de ernstige gevolgen van klimaatverandering
alleen worden voorkomen indien de uitstoot van broeikasgassen vroegtijdig
en ingrijpend wordt verminderd. Een snelle omschakeling naar een koolstofluwe
wereldeconomie vormt dan ook de centrale pijler van het geïntegreerde
klimaatveranderings- en energiebeleid van de EU, dat gericht is op het bereiken
van de EU-doelstelling om de gemiddelde temperatuurstijging wereldwijd tot
minder dan 2°C te beperken in vergelijking met het pre-industriële
niveau. Als de temperatuurstijging meer dan 2°C bedraagt, neemt het risico
van gevaarlijke en onvoorspelbare klimaatveranderingen snel toe en stijgen
ook de aanpassingskosten.Om die reden is bestrijding van de temperatuurstijging voor de hele wereldgemeenschap
een dwingende noodzaak. Het is om die reden dat de staatshoofden en regeringsleiders
van de EU tijdens de voorjaarstop van de Europese Raad in 2007 unaniem zijn
overeengekomen de EU-broeikasgasuitstoot tegen 2020 met ten minste 20%,
en ingeval er een wereldwijde allesomvattende overeenkomst tot stand komt
met 30%, te verminderen; daarnaast heeft de Europese Raad ook opgeroepen
tot een wereldwijde uitstootvermindering die tegen 2050 tot 50% zou
moeten bedragen in vergelijking met het niveau van 1990.Anderzijds is het proces van klimaatverandering nu reeds op gang gekomen
en zien de samenlevingen in alle landen ter wereld zich voor de gelijktijdige
uitdaging geplaatst, zich aan de effecten daarvan aan te passen. Een bepaalde
mate van klimaatverandering is in de loop van deze eeuw en daarna immers onvermijdelijk,
zelfs indien de wereldwijde inspanningen om deze verandering de komende decennia
binnen de perken te houden met succes worden bekroond.Een en ander betekent dat aanpassingsmaatregelen weliswaar een onvermijdelijke
en onmisbare aanvulling vormen op de maatregelen ter bestrijding van klimaatverandering,
maar geenszins een alternatief vormen voor een vermindering van de broeikasgasemissies.
Aanpassingsmaatregelen hebben nu eenmaal hun beperkingen. Wat is aanpassing?Aanpassingsmaatregelen worden genomen om het hoofd te bieden aan klimaatverande-
ring, bv. verhoogde neerslag, hogere temperaturen, schaarsere watervoorraden
of een verhoogde stormfrequentie, dan wel om zich op dergelijke voor de toekomst
verwachte veranderingen voor te bereiden. Aanpassing is erop gericht de risico’s
en de schade als gevolg van actuele en toekomstige schadelijke klimaateffecten
op kosteneffectieve wijze te verminderen of te profiteren van eventuele voordelen
van klimaatverandering.Voorbeelden van dergelijke maatregelen zijn een doelmatiger gebruik van
beperkte waterreserves, de aanpassing van bestaande bouwvoorschriften om ervoor
te zorgen dat gebouwen de toekomstige klimaatomstandigheden en extreme weersituaties
kunnen weerstaan, de bouw van waterkeringen en het verhogen van dijken ter
voorbereiding op een toekomstige zeespiegelstijging, de ontwikkeling van droogtetolerante
landbouwgewassen, de selectie van boomsoorten en bosbouwpraktijken die minder
gevoelig zijn voor stormen en bosbranden, ruimtelijke planning en de totstandbrenging
van corridors waarlangs soorten kunnen migreren.Aanpassing kan zowel betrekking hebben op nationale of regionale strategieën
als op praktische maatregelen die door plaatselijke gemeenschappen of individuen
worden genomen. Aanpassingsmaatregelen kunnen zowel proactief als reactief
zijn. Aanpassing betreft zowel natuurlijke als door de mens geschapen systemen.
Wanneer uitdrukkelijk rekening wordt gehouden met klimaatverandering om de
duurzaamheid van investeringen gedurende de hele afschrijftijd ervan te garanderen,
wordt vaak gezegd dat zij «klimaatbestendig» zijn gemaakt. (In bijlage 51 worden nog meer termen
toegelicht die verband houden met aanpassing.)Zodra een bepaalde temperatuurdrempelwaarde wordt overschreden, moet er
rekening mee worden gehouden dat er zich ingrijpende en onomkeerbare klimaateffecten
(onder meer grootschalige volksverhuizingen) zullen voordoen. Ook wat aanpassing
betreft dient de Europese Unie de handschoen op te nemen, en zulks in samenwerking
met de lidstaten en met partnerlanden overal ter wereld. Een Europese aanpak
is noodzakelijk om de goede coördinatie en de doeltreffendheid van het
beleid ten aanzien van klimaatveranderingseffecten te garanderen. Aanpassingsmaatregelen
en bestrijdingsmaatregelen dienen op elkaar te worden afgestemd. Zij zijn
beide noodzakelijk, willen wij de vruchten van de Lissabon-strategie voor
economische groei en werkgelegenheid kunnen plukken. In dit Groenboek wordt
ingegaan op de effecten van klimaatverandering in Europa, de redenen om actie
te ondernemen en de beleidsrespons in de EU. De meeste aandacht gaat uit naar
de rol van de EU, maar ook de prominente rol die in elke doeltreffende aanpassingsstrategie
voor de lidstaten en de regionale en plaatselijke instanties is weggelegd,
komt aan de orde. Aangezien de aanpassing aan klimaatverandering uit de aard
der zaak een wereldwijd probleem is, wordt in het Groenboek ook gewezen op
de externe dimensie en wordt nader ingegaan op in Europa getroffen aanpassingsmaatregelen
die ook in andere delen van de wereld toepassing zouden kunnen vinden, alsook
op de mogelijkheden voor de EU om op dit gebied een internationale voortrekkersrol
te spelen. Op de recente top van de G8 te Heiligendamm is de aanneming van
het werkprogramma van Nairobi inzake aanpassing positief onthaald en hebben
de deelnemers hun vaste wil beklemtoond om de samenwerking met en de steun
aan ontwikkelingslanden op dit gebied te versterken.2. REDENEN VOOR WERELDWIJDE BEZORGDHEIDVele gebieden over de hele wereld hebben nu al te kampen met de nadelige
gevolgen van het feit dat het mondiale temperatuurgemiddelde sedert 1850 met
0,76°C is toegenomen. Als een doeltreffend wereldwijd beleid ter bestrijding
van klimaatverandering achterwege blijft, zal de mondiale temperatuurstijging
volgens de beste schattingen in het vierde beoordelingsrapport van de Intergouvernementele
Werkgroep inzake klimaatverandering (IPCC 4AR, Werkgroep I) 1,8°C tot
4°C bedragen in 2100 in vergelijking met het niveau van 1990 (zie bijlage
I)1. Deze temperatuurstijging is drie à zes keer zo groot
als de stijging die onze planeet sedert het einde van het pre-industriële
tijdperk heeft gekend.Een «business as usual»-toekomstscenario levert een voorspelde
temperatuurmarge op waarvan zelfs de ondergrens nog overeenstemt met een temperatuurstijging
met meer dan 2°C ten opzichte van de situatie aan het eind van het pre-industriële
tijdperk. In de bijlage1 van dit Groenboek worden de temperatuurveranderingen
en de wereldwijde effecten daarvan nader toegelicht.De jongste drie decennia heeft de klimaatverandering al onmiskenbare gevolgen
gehad voor allerlei fysische en biologische systemen overal ter wereld:• Water: door de klimaatverandering zal de beschikbaarheid van veilig drinkwater verder blijven afnemen. Het smeltwater van gletsjers levert
momenteel het drinkwater voor meer dan 1 miljard mensen; zodra die reserves
zijn opgedroogd, zullen hele bevolkingen onder druk komen te staan en geneigd
zijn om naar andere regio’s van de wereld te migreren, wat plaatselijk
of zelfs mondiaal tot troebelen en onveiligheid zal leiden. Het areaal van
door droogte getroffen gebieden zal naar alle waarschijnlijkheid toenemen.• Ecosystemen en biodiversiteit: ongeveer 20–30% van
alle dier- en plantensoorten die tot dusver in dat opzicht zijn onderzocht,
lopen een groter gevaar uit te sterven indien de wereldwijde toename van de
gemiddelde temperatuur meer zou bedragen dan 1,5–2,5°C.• Voedsel: aangenomen wordt dat klimaatverandering zal leiden tot
een verhoogd gevaar van hongersnood; wellicht dreigt dit gevaar voor meerdere
honderden miljoenen mensen méér dan thans het geval is.• Kusten: de stijging van de zeespiegel bedreigt de delta’s
van de Nijl, de Ganges/Brahmaputra en de Mekong, waardoor in elk van deze
regio’s tegen 2050 meer dan 1 miljoen mensen uit hun woongebieden dreigen
te worden verdreven. Kleine eilandenstaten ondervinden nu reeds de gevolgen
van de zeespiegelstijging.• Gezondheid: klimaatverandering zal directe en indirecte effecten
hebben op de gezondheid van mensen en dieren. Tot de belangrijkste risico’s
waarmee rekening moet worden gehouden, behoren extreme weersituaties en een
toename van besmettelijke ziekten. Met het klimaat samenhangende ziekten behoren
wereldwijd tot de dodelijkste aandoeningen. Buikloop, malaria en eiwit/energieondervoeding
alleen al veroorzaakten in 2002 wereldwijd meer dan 3,3 miljoen doden, waarvan
29% in Afrika.3. EUROPA ZAL DE DANS NIET ONTSPRINGENDe effecten van klimaatverandering in Europa en het Arctische gebied zijn
nu reeds meetbaar en zeer aanzienlijk. De klimaatverandering zal verstrek-
kende gevolgen hebben voor Europa’s natuurlijke milieu en voor bijna
alle sectoren van de samenleving en de economie. Wegens de niet-lineariteit
van de klimaateffecten en de gevoeligheid van ecosystemen kunnen zelfs kleine
temperatuurverschuivingen zeer grote gevolgen hebben. De effecten in de belangrijkste
geografische regio’s van Europa worden beschreven in bijlage 3.1Europa is de voorbije eeuw met bijna 1°C opgewarmd; dat is sneller
dan het wereldgemiddelde. Een warmere atmosfeer bevat meer waterdamp, maar
de gewijzigde neerslagpatronen verschillen sterk van regio tot regio. Regen-
en sneeuwval zijn in Noord-Europa beduidend toegenomen, terwijl in Zuid-Europa
vaker sprake is van droogteperiodes. Recent waargenomen extreme temperaturen,
bv. tijdens de recordhittegolf van de zomer van 2003, zijn verenigbaar met
een scenario van door de mens teweeggebrachte klimaatverandering. Hoewel het
niet mogelijk is individuele weerfenomenen aan één enkele oorzaak
toe te schrijven, kan door statistische analyses worden aangetoond dat het
risico van derge- lijke gebeurtenissen als gevolg van de klimaatverandering
reeds aanzienlijk is toegenomen. Uit een overweldigende hoeveelheid bewijsmateriaal
blijkt dat in Europa en elders in de wereld bijna alle natuurlijke, biologische
en fysische processen de signatuur vertonen van de klimaatverandering (bomen
komen vroeger in bloei, gletsjers smelten, enz.). Meer dan de helft van de
Europese wilde plantensoorten dreigt tegen 2080 in de categorie «kwetsbaar»
of «bedreigd» terecht te komen. De kwetsbaarste gebieden in Europa zijn (zie de figuren 1 en 2):• Zuid-Europa en het hele Middellandse Zeebekken, als gevolg van
het gecombineerde effect van een sterke temperatuurstijging en verminderde
neerslag in gebieden die nu reeds te kampen hebben met waterschaarste.• Berggebieden, met name de Alpen, waar de stijgende temperaturen
er de oorzaak van zijn dat sneeuw en ijs in snel tempo en op grote schaal
afsmelten, waardoor het hydrografische regime van de waterlopen verandert.• Kustzones, als gevolg van de stijging van de zeespiegel in combinatie
met een verhoogd stormrisico.• Dichtbevolkte rivier- en kustvlakten, als gevolg van een verhoogd
stormrisico, een verhoogde neerslagintensiteit en de kans op plotse overstromingen
die leiden tot grote schade aan de gebouwde omgeving en infrastructuur.• Scandinavië, waar rekening moet worden gehouden met een sterk
verhoogde neerslaghoeveelheid die voor een groter deel uit regen in plaats
van sneeuw zal bestaan.• Het Arctische gebied, waar zich een sterkere temperatuurtoename
zal voordoen dan op enige andere plaats ter wereld.Talrijke economische sectoren zijn sterk afhankelijk van de klimaatomstandigheden
en dreigen rechtstreeks de gevolgen te ondervinden van klimaatverandering
op hun activiteiten en omzet: landbouw, bosbouw, visserij, strand- en skitoerisme
en gezondheidszorg. De verminderde beschikbaarheid van water, windschade,
hogere temperaturen, de toename van bosbranden en uitbraken van plagen en
ziekteverwekkers zullen schade toebrengen aan de bossen. De toename van de
frequentie en de intensiteit van extreme verschijnselen zoals stormen, wolkbreuken,
stormvloeden en plotse overstromingen, droogteperiodes, bosbranden en aardverschuivingen
zullen schade veroorzaken aan gebouwen en aan de industriële en transportinfrastructuur
en bijgevolg een direct effect hebben op de sector van de financiële
diensten en de verzekeringssector. Zelfs schade buiten het grondgebied van
de EU zou een aanzienlijke invloed kunnen hebben op de economie van de Unie,
bv. door een verminderde toelevering van hout aan de Europese be- en verwerkende
industrie.De veranderende klimaatomstandigheden zullen ook de energiesector en de
energieverbruikpatronen in menig opzicht beïnvloeden:• In gebieden waar de neerslaghoeveelheid zal afnemen of waar droge
zomers frequenter zullen worden, zal minder water beschikbaar zijn voor het
koelen van thermische centrales en kerncentrales en voor het opwekken van
stroom door middel van waterkracht. De koelcapaciteit van het water zal ook
afnemen omdat het over het algemeen vóór gebruik al een hogere
temperatuur zal hebben; wellicht zullen meer dan eens de lozingsdrempels worden
overschreden.• Het hydrografische regime van de rivieren zal veranderen als gevolg
van het gewijzigde neerslagpatroon en, in berggebieden, wegens het kleiner
worden van het met sneeuw en ijs bedekte areaal. De stuwmeren van waterkrachtcentrales
zullen wellicht sneller verzanden als gevolg van de toegenomen erosie. • De vraag naar verwarming zal afnemen maar het risico van stroompannes
zal groter worden wanneer warme zomers leiden tot een stijgende vraag naar
klimaatregeling, waardoor de vraag naar elektriciteit zal toenemen.• Het verhoogde risico van stormen en overstromingen kan een bedreiging
vormen voor de energie-infrastructuur.Belangrijke transportinfrastructuur met een lange levensduur, zoals auto(snel)wegen,
spoorwegen, waterwegen, luchthavens, havens en spoorwegstations, alsook de
daarmee samenhangende functies en transportmiddelen, worden beïnvloed
door de meteorologische en klimaatomstandigheden en bijgevolg ook door de
grote klimaattrends. Enkele voorbeelden:• Naarmate het niveau van de zeespiegel stijgt, zal het beschermend
effect van golfbrekers en kaaimuren afnemen.• Over het algemeen dient rekening te worden gehouden met een toename
van het risico van schade en ontwrichting, niet alleen als gevolg van stormen
en overstromingen maar ook van hittegolven, branden en aardverschuivingen.Een en ander toont aan dat aan de klimaatverandering weliswaar misschien
een paar positieve aspecten zijn verbonden (zo zal de landbouwproductie op
een klein deel van het Europese grondgebied wel toenemen), maar dat deze door
de negatieve aspecten ver zullen worden overtroffen.Kernvragen:1) Wat zullen de ernstigste gevolgen zijn voor het natuurlijke milieu,
de economie en de samenleving in Europa?2) Welke van de in het Groenboek en de bijlage1
daarvan genoemde negatieve gevolgen van klimaatverandering zijn voor u het
meest relevant?3) Zijn er nog andere belangrijke gevolgen van klimaatverandering die
aan de orde dienen te komen? Zo ja, welke?Figuur 1: Verandering van de gemiddelde jaartemperatuur
tegen het einde van deze eeuw1  Temperatuur: verandering van
de gemiddelde jaartemperatuur (°C)1 De figuren 1 en 2 zijn gebaseerd op het SRES-scenario
A2 van het IPCC. De voorspelde klimaateffecten worden weergegeven door middel
van het verschil tussen de waarnemingen voor de periode 1961–1990 en
de prognoses voor de periode 2071–2100. De kaarten zijn gebaseerd op
DMI/PRUDENCE-gegevens (http://prudence.dmi.dk), en zijn door het GCO bewerkt
in het kader van het door het GCO gefinancierde PESETA-onderzoek (http://peseta.jrc.es). Figuur 2: Verandering van de gemiddelde jaarlijkse neerslaghoeveelheid
tegen het einde van deze eeuw4. EUROPA DIENT ZICH AAN TE PASSEN – UITDAGINGEN
VOOR DE EUROPESE SAMENLEVING EN HET EUROPESE OVERHEIDS- BELEIDEen reden om nu actie te ondernemen: toekomstige kosten
vermijdenIn het rapport-Stern1 over de economische
aspecten van klimaatverandering wordt geconcludeerd dat aanpassingsmaatregelen
de kosten kunnen drukken, op voorwaarde dat werk wordt gemaakt van beleid
om de belemmeringen voor particuliere initiatieven uit de weg te ruimen. De
marktwerking alléén zal wellicht niet tot doeltreffende aanpassing
leiden, omdat aan de klimaatprojecties nu eenmaal een bepaalde onzekerheidsmarge
is verbonden en omdat er een tekort is aan financiële middelen. Kosteneffectieve
aanpassingsmaatregelen bieden daarom de meest geschikte oplossing.Uit voorlopige schattingen in het rapport-Stern valt af te leiden dat
bij een wereldwijde stijging van de gemiddelde temperatuur met 3 à
4°C de extra kosten voor aanpassing van infrastructuur en gebouwen in
de OESO-landen reeds kunnen oplopen tot 1–10% van de totale investeringen
in de bouw. De extra kosten die gemoeid zijn met de aanleg van nieuwe infra-
structuur en gebouwen die beter bestand zijn tegen klimaatverandering, zouden
in de OESO-landen 15–150 miljard dollar per jaar kunnen bedragen (0,05–0,5%
van het BBP). Indien de temperatuurstijging 5–6°C zou bedragen,
nemen de kosten van aanpassingsmaatregelen naar alle waarschijnlijkheid niet
alleen steil toe, maar neemt tegelijk ook de relatieve doeltreffendheid van
die maatregelen af.Zoals blijkt uit Figuur 3 kunnen de kosten van door de zeespiegelstijging
veroorzaakte schade zonder aanpassingsmaatregelen tot vier keer zo hoog zijn
als de kosten wanneer wél extra beschermingsmaatregelen worden genomen.
Als maatregelen achterwege worden gelaten, nemen de kosten tussen de jaren
2020 en de jaren 2080 steil toe.Aanpassing: wanneer?Vroegtijdige actie biedt duidelijke economische voordelen omdat zo kan
worden geanticipeerd op mogelijke schade en omdat de bedreigingen voor ecosystemen,
volksgezondheid, economische ontwikkeling, bezit- tingen en infrastructuur
maximaal kunnen worden beperkt. Ook zou de concurrentiekracht van de Europese
bedrijven wellicht nog verbeteren als zij erin slagen een leiderspositie te
verwerven op het gebied van aanpassingsstrategieën en -technologieën.Bij het vaststellen van de prioriteiten is het belangrijk over een goed
beeld te beschikken van de tijdschaal waarop de klimaateffecten zullen optre-
den. Hoe sterk de temperatuurstijging precies zal zijn, is onzeker en hangt
ook af van de bestrijdingsmaatregelen die de komende decennia overal ter wereld
zullen worden genomen. Een en ander geldt met name voor het langetermijnperspectief,
waarbij de onzekerheden groter zijn.Mocht een vroegtijdige beleidsrespons achterwege blijven, dan lopen de
EU en haar lidstaten het gevaar achteraf, op ongeprogrammeerde wijze en wellicht
halsoverkop aanpassingsmaatregelen te moeten treffen naar aanleiding van alsmaar
frequenter optredende crisissen en rampen. Daaraan zal een veel hogere kostprijs
zijn verbonden, en het zal ook een zware belasting vormen voor de sociale
en economische systemen en de veiligheid van Europa. Het is duidelijk dat
aanpassingsmaatregelen, althans met betrekking tot effecten die wij met voldoende
zekerheid kunnen voorspellen, onverwijld moeten worden genomen. Figuur 3: Effect van aanpassingsmaatregelen op de omvang
van de schadekosten bij een geringe en bij een sterke zeespiegelstijging.
Kosten met en zonder aanpassingsmaatregelen1Hoe dient Europa zich aan te passen?In de EU zullen de particuliere sector, de bedrijven, de industriële
en de dienstensector en ook de individuele burger te maken krijgen met de
consequenties van klimaatverandering, maar er is voor hen ook een belangrijke
rol weggelegd wat de aanpassingsmaatregelen betreft. De concrete actiemogelijkheden
bestrijken een zeer breed spectrum en behelzen onder meer:• «Zachte», relatief goedkope maatregelen zoals zuiniger
omspringen met water, aanpassing van vruchtwisselingsystemen en zaaitijden,
verbouwing van droogtebestendige gewassen, ruimtelijke ordening en bewustmaking.• Dure «harde» verdedigingswerken en relocatiemaatregelen,
bv. het verhogen van dijken, het verplaatsen van havens en industrieën
en het overbrengen van hele steden en dorpen vanuit laaggelegen kust- en riviervlakten
naar hoger gelegen gebieden, en de bouw van nieuwe krachtcentrales omdat de
waterkrachtcentrales het laten afweten.Er dient actie te worden ondernomen door de publieke sector, zoals afstemming
van de ruimtelijke ordening en de bodembestemming op het risico van stortvloeden
en overstromingen; aanpassing van de bestaande bouwvoorschriften om ervoor
te zorgen dat infrastructuur met een lange levensduur bestand is tegen toekomstige
klimaatrisico’s; actualisering van de strategieën inzake rampenbestrijding
en modernisering van de systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor overstromingen
en bosbranden. De aanpassing zal overigens ook nieuwe economische kansen bieden, waaronder
nieuwe werkgelegenheid en nieuwe markten voor innovatieve producten en diensten,
zoals:• Nieuwe markten voor klimaatbestendige bouwtechnieken, -materialen
en -producten.• Het hoogseizoen voor strandtoerisme in de mediterrane landen zal,
naarmate de zomertemperaturen in de badsteden te heet worden, wellicht verschuiven
naar het voorjaar en najaar, terwijl de Atlantische en Noordzeekusten zich
als gevolg van prettige zomerse klimaatomstandigheden tot nieuwe toeristische
bestemmingen voor strand- vakanties zouden kunnen ontwikkelen.• De plaatselijke landbouwpraktijken in Scandinavië zullen moeten
worden aangepast aan een langer groeiseizoen.• De verzekeringssector kan nieuwe, op de toekomstige risico’s
en kwetsbaarheid afgestemde verzekeringsproducten op de markt brengen. Verzekeringspremies
waarin de toekomstige risico’s van klimaatverandering zijn verrekend,
kunnen een prikkel vormen voor het nemen van aanpassingsmaatregelen door particulieren.Rol van de lidstaten en de regionale en plaatselijke autoriteitenAanpassing is een complexe zaak omdat de ernst van de klimaateffecten
onder meer bepaald wordt door de fysieke kwetsbaarheid, de mate van sociaal-economische
ontwikkeling, het aanpassingsvermogen van de natuurlijke en antropogene systemen
en de gezondheidsdiensten en de rampenmonitoringmechanismen in elke regio.In de context van aanpassing aan de klimaatverandering komt zo gaande-
weg een model van «multilevel governance» naar voren waarbij alle
actoren, van de individuele burgers en de diverse bestuursniveaus tot en met
het EU-niveau, zijn betrokken. Acties moeten op het meest geschikte niveau
worden ondernomen, waarbij complementariteit en uitvoering in partnerschapsverband
van groot belang zijn. Hoe de bevoegdheden precies tussen de staten en hun
regio’s zijn verdeeld, varieert sterk van lidstaat tot lidstaat en de
hieronder behandelde voorbeelden dienen dan ook te worden geïnterpreteerd
in het licht van de nationale situatie. In de meeste gevallen is hoe dan ook
een nauwe coördinatie tussen en partici- patie van de nationale, regionale
en plaatselijke autoriteiten en andere instanties zoals waterschappen en stroomgebiedbeheersinstanties
vereist.• Nationaal niveauVerbetering van het beheer van rampen en crisissituatiesDe frequentie en ernst van grootschalige rampen zoals branden, aardverschuivingen,
droogteperiodes, hittegolven, overstromingen en epidemieën zal toenemen.
Rampenpreventie, paraatheid, respons- en herstelcapaciteit dienen voor de
lidstaten meer dan ooit een prioriteit te zijn. Een snelle interventiecapaciteit
in de context van klimaatverandering dient zowel op nationaal als op Europees
niveau te worden aangevuld met een waarschuwings- en rampenpreventiestrategie.Voorts kan het instrumentarium voor risicobeheer verder worden versterkt
en kunnen ter zake nieuwe instrumenten worden ontwikkeld, zoals: kartering
van kwetsbare gebieden voor de verschillende soorten klimaateffecten, ontwikkeling
van methoden en modellen, risico-evaluatie en -voorspelling,
beoordeling van de gezondheids-, milieu-, economische en sociale effecten,
en satelliet- en aardobservatie ter ondersteuning van risicobeheertechnologie.
Er kan uitwisseling plaatsvinden van ervaringen en goede praktijken met inbegrip
van rampenplannen.Ontwikkeling van aanpassingsstrategieënDe ervaring en knowhow inzake het ontwerpen van doeltreffende aanpassingsstrategieën
en de uitvoering van het desbetreffende beleid is nog steeds beperkt. Door
de informatie over aanpassingsmaatregelen te delen moet het mogelijk zijn
het leerproces voor lidstaten, regio’s, gemeenten en plaatselijke gemeenschappen
aanzienlijk vlotter te laten verlopen.De armere lagen van de bevolking zijn het kwetsbaarst voor veranderingen.
Daarom moet aandacht worden besteed aan de sociale aspecten van de aanpassing,
met inbegrip van de gevaren voor de werkgelegenheid en de effecten op leef-
en woonomstandigheden. Jonge kinderen en bejaarden zijn bv. kwetsbaarder voor
hittegolven.• Regionaal niveauAanpassing aan klimaatverandering vormt een uitdaging voor de ruimtelijkeordeningsautoriteiten
in Europa, met name op het regionale niveau. Ruimtelijke ordening is sectoroverschrijdend,
waardoor het een geschikt instrument is voor de omschrijving van kosteneffectieve
aanpassingsmaatregelen. Indien met het oog op de aanpassing aan klimaatverandering
minimumeisen werden vastgesteld inzake ruimtelijke ordening, bodemgebruik
en herbestemming, zouden deze een cruciale rol kunnen spelen bij de bewustmaking
van het publiek, de beleidsmakers en de betrokken beroepsgroepen, en kunnen
zorgen voor een meer proactieve benadering op alle niveaus. Overwogen kan
worden om specifieke technische richtsnoeren, casestudies en goede praktijken
uit te werken. Aan de regio’s kan EU-steun bij de tenuitvoerlegging
worden geboden ter bevordering van de uitwisseling van goede praktijken.• Plaatselijk niveauVeel beslissingen die direct of indirect van invloed zijn op de aanpassing
aan klimaatverandering worden genomen op het plaatselijke niveau. Dit is overigens
het niveau waar gedetailleerde kennis over de plaatselijke natuurlijke en
maatschappelijke omstandigheden beschikbaar is. Voor de plaatselijke autoriteiten
is hier dan ook een belangrijke rol weggelegd. Het bijsturen van de gedragspatronen
van samenlevingen en gemeenschappen hangt hoofdzakelijk af van de mate van
bewustwording van het probleem. De burgers en actoren zijn zich wellicht nog
niet voldoende bewust van de schaal en omvang van wat hun te wachten staat,
noch van de invloed daarvan op hun activiteiten.Zo kunnen bv. in partnerschap met landbouwers specifieke praktijken inzake
landbeheer en -gebruik worden uitgewerkt om te voorkomen dat erosie optreedt
en dat modderstromen terechtkomen op huizen en woonkernen. In Zuid-Europa
hebben sommige gemeenten samen met de landbouwers initiatieven opgezet om
water te sparen door gebruik te maken van elektronische beheer- en distributiesystemen
voor de irrigatie van landbouwgewassen.In gebieden waar de neerslaghoeveelheid toeneemt of waar de neerslagintensiteit
sterker gaat fluctueren, kan worden overwogen afzonderlijke collectorsystemen
aan te leggen voor rioolwater en hemelwater, zodat de behoefte aan overstorten
wordt beperkt.Waarom is actie op EU-niveau noodzakelijk?Aan een geïntegreerde, gecoördineerde aanpak van de aanpassing
op EU-niveau zijn duidelijke voordelen verbonden. De fysische, biologische
en door de mens geschapen systemen in Europa zijn erg divers en de klimaatverandering
zal deze diversiteit nog accentueren. Duidelijk moge zijn dat een uniforme
standaardbenadering van de aanpassing in elk geval ongeschikt is; dat neemt
niet weg dat de effecten van klimaatverandering overal zullen worden gevoeld
en dat die effecten zich niet zullen storen aan administratieve grenzen. Op
vele plaatsen zal een grensoverschrijdende aanpak noodzakelijk zijn, bv. op
basis van stroomgebieden of biogeografische regio’s. Hoewel de maatregelen
zullen worden genomen en ten uitvoer worden gelegd op nationaal of plaatselijk
niveau, waar de operationele capaciteit voorhanden is, is het van essentieel
belang dat de inspanningen op een kosteneffectieve manier worden gecoördineerd.
Op alle niveaus zal handelend moeten worden opgetreden.Bovendien zijn bepaalde sectoren (bv. landbouw, waterbeleid, biodiversiteit,
visserij en energienetwerken) hoofdzakelijk op EU-niveau geïntegreerd
via de interne markt en gemeenschappelijk beleid, en is het dan ook zinvol
de aanpassingsdoelstellingen direct dáárin te integreren. Voorts
kan worden onderzocht hoe met de aanpassing aan klimaatverandering rekening
kan worden gehouden in het kader van de financieringsprogramma’s van
de EU (bv. onderzoek, cohesie, trans-Europese netwerken, plattelandsontwikkeling,
landbouw, visserij, het Sociaal Fonds, externe maatregelen en het Europees
Ontwikkelingsfonds). De aanpassing zal solidariteit vereisen tussen de EU-lidstaten
onderling, willen wij ervoor zorgen dat ook de armere en minder ontwikkelde
regio’s en de regio’s die het hardst door klimaatverandering worden
getroffen, in staat zullen zijn de nodige maatregelen te nemen.In bijna alle lidstaten begint een beleid inzake aanpassing vorm te krijgen.
Het is van essentieel belang dat de resultaten van onderzoek en de ervaringen
die met de eerste aanpassingsmaatregelen worden opgedaan, worden uitgewisseld.
Bij het ontwikkelen van een aanpassingsbeleid met betrekking tot klimaatverandering
kan wellicht worden geprofiteerd van de ervaring die reeds is opgedaan met
het nemen van maatregelen naar aanleiding van extreme klimatologische fenomenen
en met de uitvoering van specifieke, proactieve risicobeheerplannen inzake
klimaatverandering.Europa beschikt over het menselijk potentieel, de technische vaardigheden
en de financiële middelen om op dit terrein kordaat het voortouw te nemen.
Aanpassing is hoofdzakelijk een kwestie van politieke coherentie, anticiperende
planning en samenhangende en gecoördineerde actie. De EU moet laten zien
hoe met aanpassing rekening kan worden gehou- den in alle relevante onderdelen
van het EU-beleid. De EU kan op die manier het goede voorbeeld geven en de
samenwerking met haar partners over de hele wereld bij het bestrijden van
deze mondiale bedreiging intensiveren.Dit Groenboek is toegespitst op een eerste reeks zeer dringende beleidsoriëntaties
inzake prioritaire actie op Gemeenschapsniveau op gebieden die binnen de bevoegdheid
van de Gemeenschap vallen. In deze context zijn vier actiegebieden relevant.• Waar de huidige kennis toereikend is, dienen met het oog op de
optimale toewijzing en het doeltreffend gebruik van middelen aanpassingsstrategieën
te worden ontwikkeld die een richtsnoer bieden voor actie op EU-niveau via
het sectoraal en ander beleid van de EU en de beschikbare communautaire fondsen.• De EU dient zich rekenschap te geven van de externe dimensie van
de klimaateffecten en de aanpassing daaraan en zij dient een nieuw bondgenootschap
te sluiten met haar partners overal ter wereld en met name in de ontwikkelingslanden.
Aanpassingsacties moeten worden gecoördineerd met de aangrenzende landen
en de samenwerking met internationale organisaties moet verder worden versterkt.• Waar onze kennis nog belangrijke hiaten vertoont, moeten communautair
onderzoek, de uitwisseling van informatie en voorbereidende maatregelen de
onzekerheid verder verminderen en de kennisbasis verbreden. De integratie
van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek in beleid en praktijk dient
te worden versterkt.• Gecoördineerde strategieën en acties dienen onder meer
nader te worden geanalyseerd en bediscussieerd in een Europese adviesgroep
voor de aanpassing aan klimaatverandering in het kader van het Europees programma
inzake klimaatverandering.Voor elk van deze vier grote actiegebieden wordt hieronder een aantal
prioritaire opties voor actie op EU-niveau geschetst als vertrekpunt voor
een nadere analyse.Kernvragen:4) Wordt de urgentie van aanpassing in Europa in het Groenboek voldoende
belicht en benadrukt?5) Welke rol dienen de EU-, de nationale, de regionale en de plaatselijke
autoriteiten en de particuliere sector te spelen?6) Welke economische, maatschappelijke en milieueffecten van klimaatverandering
dienen prioritair op EU-niveau aan de orde te worden gesteld?7) Zijn er, afgezien van de belangrijkste prioritaire aspecten die in
het kader van de vier actiegebieden worden omgeschreven, nog andere, ten onrechte
veronachtzaamde aspecten? Zo ja, welke?5. EEN GEFOCUSTE EU-ACTIE – PRIORITAIRE OPTIES
VOOR EEN FLEXIBELE, OP VIER PIJLERS GEBASEERDE BENADERING5.1. Eerste pijler: vroegtijdige actie in de EUDe vroegtijdige actie behelst beleidskeuzes op de volgende gebieden:– integratie van aanpassingsmaatregelen bij de tenuitvoerlegging
en wijziging van bestaande en toekomstige wetgeving en beleidsoriëntaties– integratie van aanpassingsmaatregelen in bestaande communautaire
financieringsprogramma’s– ontwikkeling van nieuwe vormen van beleidsrespons5.1.1. Integratie van aanpassingsmaatregelen bij
de tenuitvoerlegging en wijziging van bestaande en toekomstige wetgeving en
beleidsoriëntatiesDe aanpassing aan klimaatverandering zal gevolgen hebben voor vele EU-beleidsgebieden.
In wat volgt wordt een eerste overzicht gegeven van de manier waarop aanpassing
aan klimaatverandering in deze beleidsgebieden is of kan worden
meegenomen. Aangezien veel van deze beleidsoriëntaties berusten op kaderwetgeving,
hangt het succes van de EU-benadering inzake aanpassing af van versterkte
samenwerking bij de uitvoering tussen de lidstaten onderling en tussen de
EU en haar lidstaten.Landbouw en plattelandsontwikkelingDe Europese landbouw zal zich de komende jaren voor talrijke uitdagingen
geplaatst zien, waaronder internationale concurrentie, een verdere liberalisering
van het handelsbeleid en een afname van de bevolking. Klimaatverandering zal
de hierdoor veroorzaakte druk nog doen toenemen en zal de oplossing van deze
problemen bemoeilijken en duurder maken. De voorspelde klimaatveranderingen
zullen gevolgen hebben voor de opbrengst van landbouwgewassen, het beheer
van de veestapel en de plaats waar de productie kan plaatsvinden, met ernstige
risico’s voor de opbrengst van landbouwbedrijven en het buiten gebruik
stellen van landbouwgronden in bepaalde delen van Europa tot gevolg. Onzekerheid
ten aanzien van de voedselproductie dreigt in sommige delen van Europa een
serieus probleem te worden wanneer oogsten als gevolg van hittegolven, droogteperiodes
en het uitbreken van plagen vaker zouden gaan mislukken. Naarmate de opbrengsten
variabeler worden, zal ook het risico voor de mondiale voedselvoorziening
toenemen. In deze context dienen ook de mogelijke gevolgen van een eventuele
toename van biomassaproductie voor energiewinning voor de wereldvoedselvoorziening
te worden onderzocht.Als het klimaat verandert zal het belang van de EU-landbouw en -bosbouw
als leveranciers van milieu- en ecosysteemdiensten nog verder toenemen. Het
beheer van de land- en bosbouwactiviteiten zal een belangrijke rol spelen,
onder meer met betrekking tot efficiënt watergebruik in dorre gebieden,
de bescherming van waterlopen tegen een overdreven toevoer van nutriënten,
de verbetering van het overstromingsbeheer en de instandhouding en het herstel
van multifunctionele land- schappen zoals graslanden met een grote natuurwaarde
die een habitat en een pleisterplaats vormen op de trekroute van talrijke
soorten. De bevordering van klimaatbestendig bosbeheer, bodembeheermaatregelen
die gericht zijn op het handhaven van het gehalte aan organische koolstof
(bv. niet of slechts minimaal ploegen) en de bescherming van permanente graslanden
zijn bestrijdingsmaatregelen die tegelijk bijdragen tot een aanpassing aan
de risico’s van klimaatverandering.De communautaire steun voor landbouw, bosbouw en plattelandsontwikkeling
speelt een belangrijke rol bij de voedselproductie, de instandhouding van
rurale landschappen en het leveren van milieudiensten. De jongste hervormingen
van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) vormen de eerste stap in de
totstandbrenging van een kader voor de duurzame ontwikkeling van de landbouw
in de EU. Toekomstige aanpassingen van het GLB en de in 2008 plaatsvindende
toetsing («health check») kunnen wellicht een gelegenheid bieden
om te onderzoeken hoe de aanpassing aan klimaatverandering beter in de landbouwondersteuningsprogramma’s
kan worden geïntegreerd. Bijvoorbeeld dient te worden onderzocht in welke
mate het GLB goede landbouwpraktijken kan bevorderen die verenigbaar zijn
met de nieuwe klimaatomstandigheden en proactief bijdragen tot de instandhouding
en bescherming van het milieu. Industrie en dienstenDe industriële sector en de dienstensector in de EU zullen zich enerzijds
geconfronteerd zien met de noodzaak zich aan te passen aan de klimaatverandering,
en anderzijds kansen krijgen om producten en diensten op de markt te brengen
die bij dat proces kunnen worden ingezet. Klimaatverandering zal gevolgen
hebben voor industrietakken en diensten zoals de bouw en het toerisme. Zij
kan de aanzet vormen tot herstructureringen en kan schade veroorzaken aan
industriële infrastructuur. De bedrijven zullen zich aan de veranderende
omstandigheden moeten aanpassen, bv. door de behoeften inzake aanpassing aan
klimaatverandering in hun bedrijfsplannen te integreren. Tezelfdertijd dient
ernaar te worden gestreefd de eventuele «kruisvoordelen» tussen
bestrijdingsmaatregelen en aanpassingsmaatregelen te exploiteren. Zo leiden
investeringen in isolatie niet alleen tot een verminderde behoefte aan verwarming
in de winter, maar beschermen zij ook tegen de hitte en verminderen zij de
behoefte aan klimaatregeling tijdens warmere zomers.Als onderdeel van de komende tussentijdse evaluatie zal de Commissie onderzoeken
hoe het industrieel beleid kan bijdragen tot de aanpassing. Ten vervolge daarop
zal de Commissie begin 2008 komen met een actieplan.EnergieDoor de veranderende klimaatomstandigheden ontstaan nieuwe mogelijkheden,
bv. voor thermische zonne-energie en fotovoltaïsche energie. Anderzijds
kunnen langere en drogere zomers ook gevolgen hebben voor andere energiebronnen,
zoals kernenergie en waterkracht, terwijl tegelijkertijd ook de behoefte aan
stroom voor klimaatregelingsapparatuur zal toenemen. Een en ander onderstreept
de noodzaak van een verbreding van ons energiebronnenspectrum, de ontwikkeling
van duurzame energie, een versterkt beheer van de respons op een veranderende
vraag en een elektriciteitsnet dat in staat is, grotere schommelingen van
de vraag naar en productie van stroom te verwerken. De Commissie werkt momenteel
aan een strategisch energietechnologieplan, dat erop gericht is de innovatie
van energietechnologieën te versnellen ten einde de dubbele uitdaging
van de bestrijding van en de aanpassing aan klimaatverandering te kunnen aangaan.
Een zeer belangrijk item daarbij zijn gebouwen. Zij illustreren op voortreffelijke
wijze hoe het inspelen op een onmiddellijke noodzaak – aanpassing om
ze comfortabeler te maken in een heter klimaat – hand in hand kan gaan
met een vermindering van het energieverbruik, waardoor tegelijkertijd de klimaatverandering
zelf wordt bestreden. De Commissie zal in de nabije toekomst de herziening
aanvatten van het desbetreffende regelgevingskader en met name van de richtlijn
energieprestaties van gebouwen.VervoerVoor de aanpassing van de transportinfrastructuur aan de veranderende
klimaatomstandigheden zonder dat daarbij de veiligheid en de continue werking
ervan in het gedrang worden gebracht, zullen aanzienlijke extra investeringen
vereist zijn. Nieuwe transportinfrastructuur en de bijbehorende vervoermiddelen
dienen van in de vroegste ontwerpfase klimaatbestendig te worden gemaakt.
Zo heeft de toegenomen variabiliteit van het hydrografisch regime en het waterpeil
van bevaarbare waterlopen nu reeds gevolgen voor de manier waarop binnenschepen
worden gebouwd. Een degelijke planning, ook wat betreft ruimtelijke aspecten
zoals de keuze van locaties, veronderstelt dat rekening wordt gehouden met
de verwachte toekomstige klimaatomstandigheden. Richtsnoeren betreffende
de interpretatie van het bestaande communautaire kader ten behoeve van havenautoriteiten
en de beheerders van drijvende/varende infrastructuur zouden eveneens nuttig
zijn met het oog op de aanpassing van dat soort infrastructuur.GezondheidKlimaatverandering heeft overduidelijk schadelijke effecten op de volks-
gezondheid, bv. via het effect van hittegolven, natuurrampen, luchtverontreiniging
en infectieuze, door vectoren overgedragen ziekten. Daarnaast kunnen ook via
water, voedsel of besmette dieren verspreide aandoeningen bij de mens eventueel
door de klimaatverandering worden beïnvloed. Deze effecten kunnen worden
versterkt door andere stressfactoren, bv. blootstelling aan ozon en fijne
stofdeeltjes tijdens een hittegolf. Langdurige blootstelling aan fijne stofdeeltjes
in de lucht verergert een aantal gezondheidsproblemen zoals chronisch obstructieve
longziekte, waardoor de patiënten weer kwetsbaarder worden voor andere
door het klimaat veroorzaakte stress. In diverse projecten die worden uitgevoerd
dankzij de steun van EU-financieringsprogramma’s (met name het communautaire
programma op het gebied van de volksgezondheid en de kaderprogramma’s
voor wetenschappelijk onderzoek) wordt aandacht besteed aan de volksgezondheidseffecten
van hittegolven, de respons van de volksgezondheidsinstanties, de preventie
van acute, met andere weersomstandigheden samenhangende gezondheidseffecten
en aanpassingsstrategieën inzake gezondheid. Ook de tussentijdse toetsing
van het Europees actieplan voor milieu en gezondheid (2004–2010) heeft
geresulteerd in aanbevelingen voor passende actie.De diergezondheid zal waarschijnlijk gevolgen ondervinden van de veranderende
levensomstandigheden en een mogelijke toename van besmettelijke dierziekten.
Klimaatverandering kan directe of indirecte gevolgen hebben voor dierziekten
die door vectoren worden overgebracht.Aanpassing is een cruciale responsstrategie, willen wij ervoor zorgen
dat de mogelijke negatieve gezondheidsaspecten van klimaatverandering tot
een minimum worden beperkt. De Europese Commissie is zich ervan bewust dat
er momenteel sprake is van een snelle en zorgwekkende toename van die effecten.
Zij neemt zich dan ook voor, in 2008 een mededeling aan te nemen die specifiek
aan deze problematiek is gewijd en waarin een kader zal worden aangereikt
voor de bestrijding van de effecten van klimaatverandering op de gezondheid
van mens en dier. In deze mededeling zullen de verschillende aspecten van
mortaliteit en morbiditeit ten gevolge van klimaatverandering aan de orde
worden gesteld, met inbegrip van veranderingen in de wijze van overdracht
van bepaalde besmettelijke ziekten van mens en dier, veranderingen in de verspreiding
van allergenen in de lucht als gevolg van veranderingen in de atmosfeer en
de risico’s van UV-straling nu een herstel van de stratosferische ozonlaag
door de klimaatverandering wordt vertraagd.De regelgeving inzake consumentenbescherming, volksgezondheid en levensmiddelen
en diervoeders zal moeten worden gescreend en in voorkomend geval «klimaatbestendig»
worden gemaakt. De Commissie kan een beroep doen op haar wetenschappelijke
comités en agentschappen om informatie te verkrijgen over specifieke
gezondheidsrisico’s die samenhangen met klimaatverandering. WaterDe kaderrichtlijn water biedt een samenhangend raamwerk voor het geïntegreerd
beheer van de watervoorraden. Het aspect klimaatverandering is daarbij echter
niet expliciet aan de orde. De uitdaging zal er nu in bestaan, maatregelen
die inspelen op de klimaatverandering te integreren in de uitvoering van de
kaderrichtlijn water, te beginnen met de eerste planningcyclus voor 2009.
Met name dienen economische instrumenten en het beginsel dat de gebruiker
betaalt, te worden toegepast in alle sectoren, met inbegrip van de huishoudens
en de sectoren vervoer, energie, landbouw en toerisme. Hiervan zal een sterke
stimulans uitgaan om het waterverbruik te verminderen en de doeltreffendheid
van dat gebruik te verbeteren.De Commissie werkt momenteel aan een mededeling over waterschaarste en
droogte – een aspect dat duidelijk relevant is voor klimaatverandering
en aanpassing. Bepaalde regio’s in Zuid-Europa, waar de zoetwaterreserves
nu reeds klein zijn, staan moeilijke tijden te wachten. In heel de EU dreigen
droogteperiodes frequenter te worden en de waterkwaliteit zal verslechteren.
Een duurzaam beheer van de vraag in de hele EU is van het allergrootste belang.
Een onaangepaste prijsstelling voor water, inconsistenties inzake bodembestemming
en een ondoordachte toewijzing van de beschikbare watervoorraden leiden automatisch
tot overexploitatie. Een doeltreffend prijsbeleid voeren, waterbesparing tot
een prioriteit maken en de efficiëntie in alle sectoren vergroten –
het zijn nu reeds essentiële elementen van de aanpak van de EU.De voorgestelde wetgeving inzake de beoordeling en het beheer van overstromingsrisico’s
zal eveneens worden toegespitst op preventie, bescherming en paraatheid. Als
onderdeel van de tenuitvoerlegging ervan zal de omvang van eventuele toekomstige
extreme gebeurtenissen worden geëvalueerd om de risico’s te kunnen
beperken. Aan «zachte», niet op de bouw van materiële structuren
berustende maatregelen dient prioriteit te worden verleend, d.w.z. dat maximaal
gebruik dient te worden gemaakt van natuurlijke processen om het overstromingsrisico
te beperken, bv. door gebruik van wetlands, maximalisering van het retentievermogen
bij de bron, duurzaam bodemgebruik en ruimtelijke ordening die erop gericht
is de blootstelling en kwetsbaarheid te beperken. Dat neemt niet weg dat «harde»
beschermingsstructuren (waterkeringen) van belang blijven om het hoofd te
kunnen bieden aan extreem hoog water.Zeeën en visserijIn het kader van haar werkzaamheden betreffende het maritiem beleid van
de EU zal de Commissie aandacht besteden aan de problematiek van klimaatverandering.
In de mariene strategie en de daarmee samenhangende wetgeving, die de milieupijler
vormen van het maritiem beleid, zullen maatregelen ter bestrijding van en
aanpassing aan klimaatverandering in de uitvoeringsplannen en -programma’s
worden geïntegreerd.Een belangrijke doelstelling van het gemeenschappelijk visserijbeleid
is het garanderen van de duurzaamheid van de visbestanden. Klimaatverandering
kan van invloed zijn op het verspreidingspatroon en de abundantie van mariene
soorten, van plankton tot toppredatoren; dit kan resulteren in ingrijpende
veranderingen in ecosysteemfuncties en het areaal van de vispopulaties. Radicale
veranderingen in de watertemperatuur kunnen ook gevolgen hebben voor de aquacultuur.
Bij de uitvoering van de lopende programma’s dient terdege rekening
te worden gehouden met de vereiste aanpassingsmaatregelen. Ecosystemen en biodiversiteitKlimaatverandering zal diepgaande gevolgen hebben voor onze economieën
en samenlevingen via de effecten ervan op ecosystemen, en met name op het
natuurlijke kapitaal, de biodiversiteit en de stroom van ecosysteemdiensten
die door terrestrische, mariene en zoetwaterecosystemen worden geleverd. De
effecten van klimaatverandering op de mens doen zich immers hoofdzakelijk
gevoelen via natuurlijke systemen. Gezonde ecosystemen beschikken over meer
veerkracht ten aanzien van klimaatverandering en zijn op die manier beter
in staat de stroom van ecosysteemdiensten in stand te houden waarvan wij voor
onze welvaart en ons welzijn afhankelijk zijn. Gezonde ecosystemen vormen
de kern van ieder aanpassingsbeleid. Bijgevolg dienen de traditionele oorzaken
van de druk waaraan de ecosystemen blootstaan, zoals fragmentatie, aantasting,
overexploitatie en verontreiniging, worden teruggedrongen («klimaatbestendig
maken van ecosystemen»).Klimaatverandering zal diepgaande gevolgen hebben voor de abiotische en
de biotische componenten van de ecosystemen: water, bodem, lucht en biodiversiteit.
Voor elk van deze gebieden is EU-wetgeving en -beleid van toepassing, of wordt
werk gemaakt van de ontwikkeling daarvan. Het tijdschema voor de uitvoering
ervan dient stipt te worden gevolgd, willen wij erin slagen om door tijdige
maatregelen de resiliëntie van de eco- systemen ten aanzien van klimaatverandering
te versterken. Het in stand houden van gezonde, goed functionerende ecosystemen
wordt echter een enorme opgave, want de klimaatverandering dreigt het effect
van de huidige en vroegere inspanningen te ondermijnen. Het beleid zal dus
t.z.t. wellicht moeten worden bijgesteld.De effectieve tenuitvoerlegging van de mededeling van 2006 over bio- diversiteit
en het bijbehorende EU-actieplan voor de periode tot 2010 en daarna zal een
belangrijke bijdrage leveren aan de vrijwaring en het herstel van de biodiversiteit
en de ecosystemen. Daarbij dient de nadruk te liggen op de volgende aspecten:
de integriteit, samenhang en connectiviteit van het Natura 2000-netwerk moeten
worden gegarandeerd; op het platteland en in het mariene milieu dienen de
biodiversiteit en de eco- systeemdiensten te worden beschermd en hersteld;
regionale en territo- riale ontwikkeling dienen zó plaats te vinden
dat de biodiversiteit er niet onder lijdt; ongewenste effecten van zich agressief
verbreidende exotische soorten moeten worden bestreden.Duurzaam gebruik houdt in dat ontwikkeling en exploitatie niet resulteren
in een afname van het natuurlijke kapitaal of van de ecosysteemdiensten. In
dit verband is het van belang dat compenserende maatregelen worden genomen
om te garanderen dat ontwikkelingsprojecten geen aanslag vormen op het natuurlijke
kapitaal. Door middel van allesomvattende kosten/batenanalyses en effectbeoordelingen
dienen de milieukosten die aan de aantasting van ecosystemen verbonden zijn,
geleidelijk en syste- matisch te worden geïnternaliseerd.Andere natuurlijke hulpbronnenDe «Forest Focus»-programma’s voor 2003–2006 omvatten
studies betreffende de voorspelling van veranderingen in de groei van bossen,
de koolstofreservoirs en de migratie van boomsoorten. Heel de Gemeenschap
bestrijkende bos- en bodemmonitoringprogramma’s moeten worden ondersteund
omdat de resultaten daarvan de basis vormen voor het uitwerken van responsmaatregelen.
Het actieplan voor de bossen omvat onderzoek en opleiding inzake aanpassing,
de beoordeling van effecten en de uitwisseling van praktijken, en streeft
naar een meer «koolstofbewust» bosbeheer dat, naar
analogie met het bodembeheer, zowel effectbestrijdings- als aanpassingmaatregelen
omvat.De bodemstrategie en de daarmee samenhangende wetgeving zijn erop gericht
de functies van de bodem op het hele grondgebied van de EU te beschermen.
De gebieden waar een risico bestaat voor afname van het gehalte aan organische
stof in de bodem moeten worden in kaart gebracht, zodat met de klimaatverandering
rekening kan worden gehouden in de programma’s die worden opgezet om
onduurzame tendensen om te buigen. De nettoafname van de hoeveelheid organische
stof in de bodem bij een opwarmend klimaat is een belangrijke bron van zorg
omdat de bodem het grootste terrestrische koolstofreservoir vormt.In de thematische strategie voor het duurzame gebruik van de natuurlijke
hulpbronnen wordt ernaar gestreefd om door het hanteren van een levenscyclusbenadering
de negatieve effecten van hulpbronnengebruik in een groeiende economie te
verminderen en de hulpbronnen efficiënter te gebruiken. Klimaatverandering
maakt de natuurlijke hulpbronnen schaarser en de milieueffecten van hulpbronnengebruik
ernstiger. In het actieplan voor duurzame consumptie en productie dat thans
wordt voorbereid, zal aandacht worden besteed aan acties om de samenhang van
het bestaande beleid te verbeteren en het verbruik van hulpbronnen en energie
te verminderen.Transversale thema’sDe zorg voor klimaatbestendigheid dient te worden geïntegreerd in
de richtlijnen inzake milieueffectrapportage (MER) en strategische milieueffectrapportage
(SMER). In de MER’s, SMER’s en beleidseffectbeoordelingen moeten
de effecten op de ecosystemen worden beschreven met behulp van instrumenten
die de kostprijs van schade aan het natuurlijke kapitaal en de ecosysteemdiensten
internaliseren.De lidstaten en de EU-mechanismen voor civiele bescherming moeten zich
meer toespitsen op preventie, vroegtijdige waarschuwing en paraatheid.In de aanbeveling betreffende geïntegreerd beheer van kustgebieden
wordt een lans gebroken voor een strategische benadering van de planning en
het beheer van kustgebieden. De risico’s voor kustgebieden als gevolg
van klimaatverandering worden hoe langer hoe groter en zij komen dan ook bij
uitstek in aanmerking voor het nemen van bestrijdings- en aanpassingsmaatregelen.
Een samenhangende en geïntegreerde benadering van planning en beheer
van kustgebieden moet kansen bieden voor synergieën en een oplossing
bieden voor mogelijke dissonanties tussen de economische ontwikkeling van
kustgebieden en de noodzakelijke aanpassing aan klimaatverandering. Er moeten
richtsnoeren worden gegeven voor planning en beheer en bij de ontwikkeling
van strategieën en beleidslijnen dienen de beste beginselen en praktijken
te worden toegepast.5.1.2. Integratie van aanpassingsmaatregelen bij
de tenuitvoerlegging en wijziging van bestaande en toekomstige wetgeving en
beleidsoriëntatiesWanneer de lidstaten programma’s opstellen met het oog op communautaire
ondersteuning, moeten zij daarin aanpassingsactiviteiten opnemen. Met name
voor infrastructuurprojecten is dit van belang. Grote infrastructuurwerken
zoals bruggen, havens en snelwegen hebben een levensduur van 80–100
jaar en daarom moet bij de investeringen die vandaag worden gedaan, terdege
rekening worden gehouden met de omstandigheden die zich naar
verwachting tegen het eind van de eeuw zullen voordoen. Ook gebouwen en andere
infrastructuur die ontworpen is om 20–50 jaar mee te gaan, zullen de
toekomstige klimaatomstandigheden moeten kunnen trotseren. Investeringen die
in de huidige omstandigheden optimaal zijn, zijn niet noodzakelijk economisch
verantwoord als rekening wordt gehouden met toekomstige klimaatomstandigheden
of met de effecten van die investeringen op de levensvatbaarheid van ecosystemen.
Investeringen op middellange en lange termijn dienen daarom«klimaatbestendig»
te zijn. Zo wordt in Nederland bij het ontwerpen van infrastructuur nu reeds
rekening gehouden met de allernieuwste gegevens over de effecten van klimaatverandering
op het debiet van rivieren en op de stijging van de zeespiegel. In de VS houden
ingenieurs bij het ontwerpen van bruggen in kustgebieden rekening met een
zeespiegelstijging van 1 m.In het Vierde Cohesieverslag wordt gewezen op het belang van klimaatverandering
voor het cohesiebeleid van de EU1. De Commissie
zal onderzoeken hoe de zorg voor klimaatbestendigheid kan worden geïntegreerd
en in de praktijk gebracht in de programma’s en projecten die steun
genieten via het Cohesiefonds, het Regionaal Ontwikkelingsfonds (bv. als onderdeel
van regionale innovatiestrategieën), de preaccessie-instrumenten, de
programma’s voor trans-Europese netwerken en infrastructuurmaatregelen
in het kader van het Fonds voor plattelandsontwikkeling.Het Europees Sociaal Fonds financiert een breed spectrum van acties die
een grote rol kunnen spelen, bv. bij de bewustmaking van het publiek inzake
klimaatverandering, voor capaciteitsopbouw en opleiding en in situaties waarin
mensen zich gedwongen zien hun woongebied te verlaten. Voorbeelden van dergelijke
acties zijn een opleidingsprogramma voor architecten over het klimaatbestendig
maken van gebouwen, instapbanen voor jongeren in een «koolstofluwe»
economie en preventieve gezondheidszorg voor kinderen en ouderen bij hittegolven.
Het is belangrijk dat de lidstaten nu reeds gebruik maken van de lopende operationele
programma’s om dit soort maatregelen te nemen.Het Structuurfonds voor de visserij heeft de beleidsprioriteiten en de
steunverleningsvoorwaarden vastgesteld voor de sector visserij en aquacultuur.
Het fonds is opgezet om door het verlenen van structurele steun het bereiken
van de doelstellingen van het gemeenschappelijk visserijbeleid te vergemakkelijken.
Zo draagt het bij tot de concurrentiekracht van de operationele structuren
en de ontwikkeling van levensvatbare ondernemingen. De effecten van klimaatverandering
worden in deze context hoe langer hoe relevanter.LIFE+ dient proefprojecten te financieren die landgrensoverschrijdende
aanpassingsmaatregelen stimuleren, bv. door demonstratie van kostenefficiënte
aanpassingstechnologieën, innovatieve benaderingen, aanpassingsgerichte
ruimtelijke ordening en de uitwisseling van goede praktijken. Daarnaast moet
het duurzame communicatie bevorderen en het publiek meer bewust maken van
het belang van de aanpassing aan klimaateffecten.Dit Groenboek biedt een gelegenheid om te onderzoeken in welke mate voor
klimaatverandering, en met name voor de behoeften inzake aanpas- sing, een
passende plaats is ingeruimd in de bestaande financieringsprogramma’s. 5.1.3. Ontwikkeling van nieuwe vormen van beleidsresponsEr zijn diverse takken van het communautaire beleid die direct of indirect
te maken zullen krijgen met de effecten van klimaatverandering en waarvoor
de EU nog een passende respons dient uit te werken. Met betrekking tot deze
beleidstakken dient de Commissie te onderzoeken of zij passende prikkels voor
een kosteneffectieve aanpassing kan bieden. Tegen 2009 moeten de consequenties
van klimaatverandering voor alle communautaire wetgevings- en beleidsgebieden
systematisch in kaart worden gebracht; daarna dienen onverwijld concrete maatregelen
te worden genomen.Gerichte actie is bv. nodig met betrekking tot bouwvoorschriften en -methodes
en met betrekking tot klimaatresistente landbouwgewassen. Aanpassing biedt
ook kansen voor innovatie en nieuwe technologieën en groeiende exportmogelijkheden
voor technologische oplossingen die in de EU werden ontwikkeld. Deze mogelijkheden
moeten in nauwe samen- werking met de private sector worden verkend.Klimaatverandering en de effecten daarvan, zoals schade aan eigendommen,
verstoring van commerciële activiteiten en bosbranden, vormen een aanzienlijk
financieel risico voor individuele burgers, bedrijven en de financiële
sector. De markten voor financiële diensten en verzekeringen zullen innovatieve
manieren moeten vinden om efficiënt in te spelen op de stijging van klimaatgerelateerde
risico’s. Nu reeds worden er op de markt nieuwe financiële producten
aangeboden zoals «weerderivaten» en «catastrophe bonds»;
deze moeten verder worden ontwikkeld. De integra- tie van de Europese verzekeringsmarkten
in het kader van het EU-beleid betreffende financiële diensten en de
Solvency II-richtlijn dient te worden voortgezet omdat daardoor meer kansen
worden geboden voor de vraag naar en het aanbod van verzekeringsproducten.
Voorts dient de toekomstige risicostructuur van bestaande openbare en private
natuurrampenfondsen, waaronder het EU-solidariteitsfonds, opnieuw te worden
bezien.Ruimtelijke ordening kan een geïntegreerd kader bieden voor het leggen
van links tussen kwetsbaarheids- en risico-evaluaties enerzijds en aanpas-
singsmogelijkheden en -maatregelen anderzijds; dit kan het uitwerken van beleidsopties
en kostenefficiënte strategieën vergemakkelijken. Er moet werk worden
gemaakt van innovatieve, specifiek op aanpassing gerichte financieringsregelingen
ter ondersteuning van de uitvoering van gecoör- dineerde aanpassingsstrategieën,
met name ten behoeve van de meest kwetsbare regio’s en bevolkingsgroepen
in Europa. Voor de EU is een rol weggelegd bij de totstandbrenging en coördinatie
van beoordelingsraamwerken en -platforms en netwerken voor informatie-uitwisseling.Kernvragen:8) Biedt paragraaf 5.1. een juist en volledig overzicht van de behoeften
en beleidsprioriteiten inzake vroegtijdige aanpassingsmaatregelen die op EU-niveau
moeten worden genomen dan wel gecoördineerd?9) In welke zin dienen de beleidsprioriteiten in de diverse sectoren te
worden bijgesteld? Welke beleidsaanpak is vereist op nationaal, regionaal
of plaatselijk niveau? Waar bestaat er behoefte aan een Europees optreden?10) Hoe kunnen het landbouw- en het visserijbeleid van de EU worden aangepast
om deze sectoren te helpen bij de aanpassing aan de effecten van klimaatverandering?
Wat zijn de vermoedelijke gevolgen van klimaatverandering voor de handel in
landbouwproducten?11) Hoe kan de Eu zich solidair tonen met de regio’s die het meest
van de gevolgen van klimaatverandering te lijden hebben?12) Hoe kan een collectieve Europese actie de Europese kustgebieden helpen
om de effecten van de zeespiegelstijging het hoofd te bieden?13) Hoe dient in het volksgezondheidsbeleid van de EU rekening te worden
gehouden met de gevolgen van klimaatverandering?14) Welke invloed zal de klimaatverandering hebben voor de toekomstige
energiemix van de lidstaten en voor het Europese energiebeleid?15) Rangschik elk van de onder de vier actiegebieden genoemde opties en
een van de volgende prioriteitsklassen:a) Uiterst urgent: dient met voorrang door de Commissie ten uitvoer te
worden gelegd.b) Uitvoering door de Commissie wenselijk (lage prioriteit).c) Uitvoering door de Commissie niet noodzakelijk.16) Wat zijn de mogelijke synergieën tussen aanpassings- en bestrijdingsmaatregelen?
Hoe kunnen die synergieën worden versterkt?17) Hoe kunnen in de context van het EU-beleid, bedrijven en burgers worden
aangespoord om mee te doen met aanpassingsacties?5.2. Tweede pijler: de aanpassing integreren in het
externe optreden van de EUDe groeiende bezorgdheid over de gevolgen van klimaatverandering en de
daarmee samenhangende aanpassingsbehoeften zal van invloed zijn op de relaties
van de EU met derde landen. Er moet een dialoog op gang worden gebracht en
er moeten aanpassingspartnerschappen worden geïnitieerd met de ontwikkelingslanden,
de buurlanden en de geïndustrialiseerde landen. Weliswaar zijn wegens
de verschillen qua economische, politieke, sociale en milieusituatie in de
partnerlanden specifieke aanpas- singsstrategieën vereist, maar een belangrijk
deel van de aanpassingsmaatregelen is voor alle landen toch min of meer gelijk,
zodat er aan mogelijkheden tot samenwerking zeker geen gebrek is.Het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU moet
een belangrijke rol spelen bij de versterking van de capaciteit van de EU
om preventief en bemiddelend op te treden ten aanzien van conflicten zoals
grensgeschillen en spanningen die te maken hebben met de toegang tot natuurlijke
hulpbronnen of met door klimaatverandering verhevigde natuurrampen, alsook
bij de verwerking van de eventuele gevolgen daarvan zoals gedwongen migratie
en de opvang van intern ontheemde personen. Ook in het migratiebeleid van
de EU, en met name in het beheer van de migratiebewegingen, dient met de effecten
van klimaatverandering rekening te worden gehouden.OntwikkelingslandenDe klimaatverandering vormt een ernstige complicatie bij de armoedebestrijding
in ontwikkelingslanden en dreigt vele thans bereikte resultaten teniet te
doen. De arme gemeenschappen in die landen zijn sterk afhanke- lijk van de
directe exploitatie van de plaatselijke natuurlijke rijkdommen. Zij beschikken
over weinig alternatieven om in hun levensonderhoud te voorzien en weinig
mogelijkheden om het hoofd te bieden aan klimaatvariaties en natuurrampen.
De minst ontwikkelde landen in Afrika, delen van Latijns-Amerika en Azië
en de kleine eilandenstaten zullen het hardst worden getroffen. Klimaatverandering
zou kunnen leiden tot grootschalige volksverhuizingen, ook in dicht bij Europa
gelegen regio’s.De ontwikkelde landen, die verantwoordelijk zijn voor het grootste deel
van de historische toename van antropogene broeikasgassen in de atmosfeer,
zullen de aanpassingsactiviteiten in de ontwikkelingslanden moeten ondersteunen.
Aanpassing zal van cruciaal belang zijn om te garanderen dat
de milleniumontwikkelingsdoelstellingen van de VN na 2015 worden bereikt,
met name in de Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara. De Europese Unie
dient voorts te onderzoeken hoe de aanpassing aan klimaatverandering in de
bestaande oriëntaties inzake buitenlands beleid en de bestaande financieringsinstrumenten
kan worden geïntegreerd, en zo nodig nieuwe beleidslijnen uittekenen.
De EU dient haar ervaring met aanpassingsmaatregelen te delen met de ontwikkelingslanden
en deze landen te helpen bij de ontwikkeling van een soortgelijke holistische
aanpak. De aanpassing moet ook een vast onderdeel gaan uitmaken van strategieën
voor armoedebestrijding (bv. het strategiedocument voor armoedebestrijding
(PRSP)) en van het opstellen van plannen en begrotingen met betrekking tot
ontwikkeling. Bestaande partnerschappen, zoals die met China, India en Brazilië,
bieden een goede basis voor een verbreding van de samenwerking tussen de EU
en zich ontwikkelende economieën inzake klimaatverandering.Aanpassingsinitiatieven en -programma’s in ontwikkelingslanden kunnen,
afhankelijk van de specifieke behoeften van het betrokken land, allerlei vormen
aannemen, bv. diversificatie van de landbouw of de bestaansmiddelen, verbeterde
bodembestemming en herbebossing, verhoogde kustbescherming door een goed gebruik
te maken van wetlands en kustecosystemen, of versterking van ramppreventiemechanismen.
De druk verlichten waaraan ecosystemen traditioneel blootstaan en deze ecosystemen
resiliënter maken ten aanzien van klimaatverandering: dat moet de basis
blijven voor een krachtdadig optreden, in combinatie met een op klimaatbestendigheid
gerichte aanpak om de duurzaamheid van de investeringen te garanderen.Om aanpassing in de ontwikkelingslanden te bevorderen, moet de Europese
Unie zowel op mondiaal als op Europees niveau actie ontplooien:• In het kader van het UNFCCC zal de EU zich sterk blijven maken
voor aanpassing en ijveren voor de integratie van aanpassing in de nationale
ontwikkelingsplannen (bv. via de nationale aanpassingsactieplannen (NAPA’s)
en het vijfjarige werkprogramma voor aanpassing dat onlangs in Nairobi is
aangenomen). De EU zal van leiderschap moeten getuigen, wil zij ertoe kunnen
bijdragen dat – onder meer via het Aanpassingsfonds van het Protocol
van Kyoto, het Wereldmilieufonds (GEF) en bilaterale kanalen – voldoende
financiële en technische middelen beschikbaar komen om de NAPA’s
en soortgelijke strategieën ten uitvoer te leggen.• Het EU-actieplan inzake klimaatverandering en ontwikkeling van
2004 omvat reeds ondersteuningsstrategieën voor aanpassing in ontwikkelingslanden
waarvoor bv. steun kan worden verleend via het thematisch programma milieu
en natuurlijke hulpbronnen en via geografisch georiënteerde fondsen voor
bepaalde landen of regio’s. Aanpassingsmaatregelen zullen stelselmatiger
moeten worden meegenomen bij de geografische programmering. De volgende gelegenheid
daartoe vormt de tussentijdse evaluatie van de landen- en regiostrategieën
in 2010. De lopende tussentijdse evaluatie van het actieplan biedt een eerste
gelegenheid om dit plan te toetsen aan de alsmaar sneller plaatsgrijpende
klimaatverandering.• De Commissie onderzoekt hoe zij kan bijdragen tot een versterkte
dialoog en samenwerking tussen de EU en de ontwikkelingslanden inzake klimaatverandering
door het opzetten van een Wereldbondgenootschap tegen klimaatverandering.
De Commissie heeft voor de periode 2007–2010 een totaalbedrag van 50
miljoen euro gereserveerd voor dialoogactiviteiten en voor steun
aan ontwikkelingslanden middels gerichte bestrijdings- en aanpassingsmaatregelen.
De acties zouden onder meer een follow-up kunnen behelzen voor de NAPA’s
in de vorm van concrete proefprojecten, met name met het oog op de integratie
van aanpassingsactiviteiten in de belangrijkste sectorale beleidstakken. Bovendien
zal in de weldra bekend te maken EU-strategie ter beperking van het risico
van rampen een link worden gelegd tussen aanpassing en rampenbestrijding.BuurlandenDe EU moet Rusland, het hoge Noorden van Europa, Groenland, de Zwarte
Zee, het Middellandse Zeebekken, de Arctische regio en de Alpiene regio bij
haar aanpassingsinspanningen betrekken. Dat geldt met name voor grensoverschrijdende
kwesties zoals regionale zeeën, stroom- gebiedbeheer, de werking van
ecosystemen, onderzoek, natuur en biodiversiteit, rampenbestrijding, menselijke
gezondheid, economische overgang, handel en energievoorziening. De buurlanden
moeten worden aangemoedigd en geholpen om klimaateffecten, risico’s,
kwetsbare punten en passende responsmaatregelen te analyseren en aanpassing
in hun ontwikkelingsplannen te integreren. Tezamen met de buurlanden ontplooide
acties dienen gebaseerd te zijn op een versterking van de bestaande samenwerking,
dialoog en processen, met name in het kader van het Europees nabuurschapsbeleid
(ENP), waarbinnen nu reeds een regelmatige en structurele dialoog, ook met
betrekking tot de klimaatveranderingsproblematiek, plaatsvindt in samenhang
met de tot dusver onderling overeengekomen actieplannen. Het Europees nabuurschaps-
en partnerschapsinstrument (ENPI) kan aanpassingsprojecten van de ENP-landen
en Rusland ondersteunen. In de kandidaat-lidstaten en potentiële kandidaat-lidstaten
kan gebruik worden gemaakt van het pretoetredingsbijstandsinstrument.IndustrielandenEr dient een uitwisseling van effectbeoordelingen en goede aanpassingspraktijken
plaats te vinden tussen geïndustrialiseerde regio’s waar zich soortgelijke
problemen voordoen, zoals Japan, het zuidoosten van Australië en het
zuidwesten van de VS. De samenwerkingsstrategieën met de betrokken landen
moeten verder worden uitgewerkt.Bevordering van de handel in duurzame goederen en dienstenDe Commissie zet zich in voor de totstandbrenging van een wereldmarkt
voor milieutechnologieën die een gunstige context biedt voor de handel
in duurzame goederen en diensten en voor technologieoverdracht, vooral tussen
industrielanden en ontwikkelingslanden. Een belangrijk element om dat doel
te bereiken zijn onze bilaterale en multilaterale handelsbesprekingen: in
dat kader kan de kwestie van handel en investeringen in groene technologie
en milieuvriendelijke goederen en diensten vanuit een op samenwerking en incentives
gebaseerd perspectief aan de orde worden gesteld.Kernvragen:18) Hoe zal klimaatverandering de politieke prioriteiten van het buitenlands
beleid van de EU beïnvloeden?19) Welke prioriteiten met betrekking tot aanpassing aan klimaatverandering
dient de EU te hanteren in haar samenwerkingsprogramma’s met landen
in de verschillende delen van de wereld?20) Wat zijn de belangrijkste troeven en hindernissen voor aanpassing
in de verschillende delen van de wereld?21) Wat is de beste manier om het externe optreden van de EU robuuster
te maken ten aanzien van klimaatverandering?22) Waarin bestaat de eventuele toegevoegde waarde van Eu-actie in vergelijking
met andere internationale iniatieven zoals bv. het UNFCC en de multilaterale
financieringsinstrumenten?5.3. Derde pijler: vermindering van de onzekerheden
door verbreding van de kennisbasis via geïntegreerd klimaatonderzoekBetrouwbare wetenschappelijke gegevens zijn voor de ontwikkeling van het
klimaatbeleid van het allergrootste belang. Hoewel ons inzicht in het planetaire
klimaatsysteem al aanzienlijk is verdiept, blijven er nog bepaalde onzekerheden
bestaan, met name waar het gaat om zeer nauwkeurige en gedetailleerde voorspellingen
van de effecten van klimaatverandering op regionaal en plaatselijk niveau
en de kosten en baten van aanpassingsmaatregelen op kortere termijn (bv. 2020–2030).Er is vooral behoefte aan een geïntegreerde, sectoroverschrijdende
en holistische benadering waarbij de milieukosten van de fysische en biologische
aftakeling van systemen worden geïnternaliseerd. Wetenschappers dienen
zich te buigen over de complexe systemen van inter- agerende factoren die
niet los van elkaar kunnen worden geanalyseerd. In het zevende Kaderprogramma
voor wetenschappelijk onderzoek van de EU (2007–2013) wordt veel nadruk
gelegd op klimaatverandering, zowel wat betreft voorspellend vermogen als
modellering als aanpassingsstrategieën. De belangrijkste projecten worden
in bijlage 41 toegelicht. De onderzoekagenda
inzake aanpassing en klimaatverandering omvat onder meer de volgende aspecten:• Ontwikkeling van holistische, geïntegreerde methodologieën
voor de evaluatie van klimaateffecten, kwetsbaarheid en kosteneffectieve aanpassing.
Ontwikkeling van indicatoren om het succes van de responsmaatregelen te meten.
Verbetering van de heel Europa bestrijkende evaluatie van risico’s,
effecten en kosten en baten, zodat een vergelijking kan worden gemaakt tussen
het effect van het nemen van aanpassingsmaatregelen en het achterwege laten
daarvan. Vergelijking van een geïntegreerde, EU-brede respons met een
sectorale benadering, inclusief een analyse van de sociaal-economische kosten
en baten. Verbeterde geïntegreerde evaluatie en ontwikkeling en gebruik
van instrumenten voor het aantonen van de economische, maatschappelijke en
milieuvoordelen van aanpassing voor landgrensoverschrijdende Europese regio’s.• Verbetering van de fundamentele inzichten in en voorspelling van
klimaateffecten in Europa, met inbegrip van de noordelijke Atlantische Oceaan,
het Noordpoolgebied, de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. Neerschaling van
klimaatmodellen en verbetering van de voorspellingen van effecten op regionale
en locale schaal, met inbegrip van de mogelijke gevolgen voor de watersector,
de energiesector (verminderde koelcapaciteit voor krachtcentrales, gevolgen
voor de waterkrachtwinning, verhoogde vraag naar koeling van gebouwen), de
transportinfrastructuur, industriële ondernemingen en bedrijven, ruimtelijke
ordening, landbouw en volksgezondheid.• Precisering van de verwachte effecten van klimaatverandering en
van de aantasting van de ozonlaag op ecosystemen en onderzoek naar manieren
om de veerkracht van die ecosystemen te verhogen. Dit omvat met name een evaluatie
van de klimaateffecten op de koolstofreservoirs in de bodem en in de biosfeer
in het algemeen, de effecten op aquatische ecosystemen, de invloed van agro-ecologische
beheer- praktijken en een inventarisatie van de habitats, de
soorten en de natuurlijke hulpbronnen die het grootste risico lopen.• Er is behoefte aan datasets en modellen van zeer hoge kwaliteit
(nl. het hele Europese grondgebied en alle relevante parameters omvattende
langlopende tijdreeksen met hoge resolutie). De coördinatie tussen gegevenscentra,
informatiesystemen en netwerken moet worden verbeterd.• Verbetering van de toegang tot bestaande gegevens en integratie
van de voor aanpassing relevante gegevens in INSPIRE (Infrastructure for Spatial
Information in Europe), SEIS (Shared Environment Information System) en GMES
(Global Monitoring for Environment and Security), met inbegrip van een aanzienlijk
versterkte in situ langetermijnmonitoring van
kwalitatieve en kwantitatieve aspecten van de natuurlijke hulpbronnen, de
biodiversiteit en de ecosysteemdiensten.• Intensivering en optimalisering van het gebruik van bestaande,
met communautaire steun opererende informatiesystemen zoals het Europees waarschuwingssysteem
voor overstromingen, het Europees informatiesysteem voor bosbranden, het Monitoring-
en Informatiecentrum voor Civiele bescherming (MIC) en het EG-systeem voor
de voorspelling van gewasopbrengsten. Dit kan bv. geschieden door de koppeling
daarvan aan een passende Europese infrastructuur voor meteorologische gegevens
en specifieke monitoringprogramma’s. Verbetering van de beleidsrelevante
informatie die door de Europese datacentra – vanuit een levenscyclusperspectief –
wordt gegenereerd met betrekking tot luchtkwaliteit, natuurlijke hulpbronnen,
volksgezondheid, producten en afvalstoffen.• Opstelling van een vier- à vijfjarig geactualiseerd syntheseverslag
over klimaateffecten, aanpassing en kwetsbaarheid door het Europees Milieuagentschap
en het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek, onder meer gebruik makend
van de resultaten van de EU-kaderprogramma’s en onderzoek door de lidstaten.• Ondersteuning – in samenwerking met de private sector –
van onder- zoek inzake de aanpassing van bedrijven, diensten en industriële
sectoren. Initiëring van onderzoek ter ontwikkeling van aanpassingstechnologieën
en producten om innovatie te stimuleren in diverse sectoren (bv. landbouw,
bosbouw, water, energie, bouw, visserij en aquacultuur).• Uitvoering van onderzoek naar de bestaande en toekomstige plannen
voor verhoogde kustbescherming in alle kustgebieden van Europa, de daarmee
gemoeide economische en milieukosten en de eventuele effecten daarvan op het
budget van de Gemeenschap en op de economie van de betrokken kustgebieden.
Dit dient een raming te omvatten van de kosten die moeten worden gemaakt om
ervoor te zorgen dat havens en waterwegen de essentiële transportdiensten
kunnen blijven verzekeren.• Verbetering van de kennis van de wereldwijde hulpbronnenstromen
en beschikbaarheid van hulpbronnen, inclusief duurzame energiebronnen. Onafhankelijke
wetenschappelijke evaluatie van de milieueffecten en de efficiëntie van
hulpbronnengebruik. Daarbij dient optimaal gebruik te worden gemaakt van (onder
meer) de analyses van de internationale werkgroep voor duurzaam gebruik van
de natuurlijke hulpbronnen en van de IPCC-verslagen. • Bevordering van samenwerking, partnerschappen en netwerkvorming
tussen wetenschappers en in buiten de EU, met name in ontwikkelingslanden,
buurlanden en belangrijke partnerlanden, en gemeenschappelijke benutting van
onderzoekresultaten, klimaatmodellen en andere methodieken en instrumenten,
met name in de context van het vijfjarig werkprogramma inzake aanpassing van
het UNFCCC.• Ondersteuning van de beroepsgroepen die in de praktijk met klimaatverandering
te maken krijgen door hen wegwijs te maken in de bestaande wetenschappelijke
kennis, aanpassingsmaatregelen en mogelijke acties en de kosten/batenanalyse
met betrekking daartoe. Stimulering van Europa-brede netwerken voor de uitwisseling
en consolidatie van kennis, ervaring en aanpassingspraktijken in Europa. Vergemakkelijking
van de kennisoverdracht van de wetenschappers naar de mensen uit de praktijk.De moderne informatie- en communicatietechnologieën, inclusief de
toekomstige verbeteringen daarvan, zullen een cruciale ondersteuning bieden
voor dit aanpassingsproces en het mogelijk maken op een gerichte, soepele
en snelle wijze in te spelen op de aanpassingsbehoeften, bv. bij de monitoring
van milieuveranderingen, de voorspelling en evaluatie van risico’s en
het beheer van crisissituaties.Kernvragen:23) Bestrijken de opgesomde onderzoeksgebieden tezamen de belangrijkste
hiaten in onze kennis?24) Indien niet, vermeld de ontbrekende gebieden? Welke zijn de vijf belangrijkste
onderzoeksgebieden die als prioritair moeten worden aangemerkt?25) Hoe dienen onderzoekresultaten bekend te worden gemaakt en beschikbaar
te worden gemaakt voor beleidsmakers en voor het brede publiek op plaatselijk,
nationaal, EU- en internationaal niveau?5.4. Vierde pijler: de hele Europese samenleving,
het bedrijfs- leven en de overheidssector betrekken bij de voorbereiding van
gecoördineerde, allesomvattende aanpassingsstrategieënDe noodzaak van aanpassing zal wellicht een ingrijpende herstructurering
noodzakelijk maken in bepaalde economische sectoren die in sterke mate afhankelijk
zijn van het weer, zoals landbouw, bosbouw, duurzame energie, water, visserij
en toerisme, of in gebieden die sterk blootgesteld zijn aan klimaatverandering,
bv. havens, industriële infrastructuur en woongebieden in kust- en riviervlakten
en in de bergen. Om deze problemen systematisch te analyseren, dient een structurele
dialoog op gang te worden gebracht tussen de belanghebbende partijen en het
maatschappelijk middenveld. Zij kunnen van gedachten wisselen en advies geven
over algemene en gecoördineerde strategieën, eventueel met inbegrip
van herstructurerings- en begeleidende maatregelen.Als onderdeel van het Europees programma inzake klimaatverandering overweegt
de Commissie de instelling van een Europese adviesgroep voor aanpassing aan
klimaatverandering, die zal functioneren als een groep van deskundigen van
de Commissie en zal bestaat uit representatieve beleidsmakers, prominente
wetenschappers en vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld. Deze
adviesgroep zal gedurende een periode van 12 maanden, te beginnen in november
2007, zijn opmerkingen kunnen maken over de werkzaamheden van een reeks specifieke
werkgroepen. Dit proces van inspraak van de belanghebbende partijen kan betrekking
hebben op de volgende thema’s: water, biodiversiteit, landbouw en bosbouw,
mariene hulpbronnen, industrie, volksgezondheid, vervoer, energie, onderzoek,
technologie en innovatie, financiële diensten en verzekeringen, cohesiebeleid
en regionale fondsen, het externe optreden van de Gemeenschap en samenwerking
met niet-EU-landen, gebruik van bodembestemmingsinstrumenten en ruimtelijke
ordening. De Commissie kan het secretariaat en het voorzitterschap van de
verschillende werkgroepen waarnemen. De Europese adviesgroep kan zijn eerste
rapport medio 2008 bekend maken, waarna de Commissie van dit document gebruik
kan maken bij het opstellen van haar mededeling over aanpassing die eind 2008
zal worden ingediend.Kernvragen:26) Voorziet het Groenboek in voldoende participatie van de diverse belanghebbende
partijen bij de omschrijving en tenuitvoerlegging van de aanpassingsmaatregelen
van de EU?27) Dienen belanghebbende partijen in de buurlanden van de EU en in andere
regio’s bij dit proces te worden betrokken?28) Zal de instelling van een Europese adviesgroep voor aanpassing nuttig
zijn bij een verdere verkenning van mogelijke EU-acties met betrekking tot
de effecten van klimaatverandering? Zo ja, op welke specifieke gebieden dient
een dergelijke adviesgroep zich dan te concentreren?6. VERDERE STAPPENAlle delen van Europa zullen steeds meer te maken krijgen met de ongunstige
effecten van klimaatverandering. Op alle niveaus en in alle takken van het
communautaire beleid dienen de aanpassingsinspanningen te worden geïntensiveerd
en terdege te worden gecoördineerd.Er worden reacties vanuit de samenleving ingewacht op de kernvragen die
aan het einde van ieder hoofdstuk van het Groenboek staan vermeld. De Europese
Instellingen en alle belangstellenden – organisaties of individuele
burgers – wordt gevraagd deel te nemen aan het publieke, EU-brede debat
dat met de aanneming van dit Groenboek op gang wordt gebracht:• Het Groenboek zal na de aanneming ervan in Brussel publiek worden
gemaakt.• Tot 30 november 2007 zal een internetondersteunde publieke
inspraakronde worden gehouden.• Om een meer directe gedachtewisseling mogelijk te maken, zal de
Commissie in diverse lidstaten en, indien passend, in derde landen workshops
over het Groenboek organiseren.De resultaten van deze inspraakronde zullen richtinggevend zijn voor de
verdere werkzaamheden van de Commissie, met name met het oog op de geplande
mededeling van de Commissie over de aanpassing aan klimaatverandering en verdere
bijstellingen van andere communautaire beleidsoriëntaties en van het
externe optreden van de Gemeenschap.XNoot1De bijlage waarnaar hier wordt verwezen (i.e. SEC(2007)849) is gekoppeld
op de Europapoort van de Eerste Kamer (www.europoort. nl) dossier E070099.XNoot1De bijlage waarnaar hier wordt verwezen (i.e. SEC(2007)849) is gekoppeld
op de Europapoort van de Eerste Kamer (www.europoort. nl) dossier E070099.XNoot1De bijlage waarnaar hier wordt verwezen (i.e. SEC(2007)849) is gekoppeld
op de Europapoort van de Eerste Kamer (www.europoort. nl) dossier E070099.XNoot1http://www.hm-treasury.gov.uk/independent _reviews/stern_review_economics_climate_
change/stern_report.cfmXNoot1SRES-scenario A2 van de IPCC; kosten in 2100 in euros van 1995. Resultaten
van de PESETA-studie van het GCO van de Europese Commissie.XNoot1http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/ docoffic/official/reports/cohesion4/index_
en.htmXNoot1De bijlage waarnaar hier wordt verwezen (i.e. SEC(2007)849) is gekoppeld
op de Europapoort van de Eerste Kamer (www.europoort. nl) dossier E070099. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31103-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl