Srebrenica; Rapport over informatieverstrekking aan de Tweede Kamer over de val van Srebrenica
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26122, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

15-12-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26122 nr. 6

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgave Blz.BijlagenHOOFDSTUK 1 INLEIDINGHOOFDSTUK 2 OVERZICHT WERKZAAMHEDENHOOFDSTUK 3 BEVINDINGEN, CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN algemeenrapport-Van Kemenadeadditionele documentenRIODvervolgactie Kamer na het rapport van het RIODvervolgactie Kamer parallel aan het onderzoek van het
RIODBIJLAGE 1 VRAGENLIJSTI – AANWIJZINGEN VOOR AANVAL/INFORMATIE INLICHTINGENDIENSTENII – LUCHTSTEUNIII – SCHEIDING VAN DE BEVOLKINGIV – ONDERHANDELINGEN OVER VERTREK DUTCHBATV – MOGELIJKE BETROKKENHEID MINISTER VAN DEFENSIE
BIJ COMMANDOVOERING DUTCHBAT/UNPROFORVI – DEBRIEFINGSRAPPORTVII – HOUDING/OPVATTINGEN PERSONEEL DUTCHBAT T.O.V.
STRIJDENDE PARTIJENVIII – FOTOROLLETJES/VIDEOMATERIAALBIJLAGE 2 OVERZICHT ADDITIONELE DOCUMENTENBIJLAGE 3 GESPREKSVERSLAGENVerslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
de heren De Ruiter en Huyser 14 oktober 1998, 9.30–11.00 uurVerslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD) 28 oktober 1998, 11.00–12.45 uurVerslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
de heer Voorhoeve 28 oktober 1998, 13.15–15.00 uurVerslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
de heer Van Kemenade 4 november 1998, 15.30–17.00 uurVerslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
de heer Van der Wind 24 november 1998, 09.00 uur–10.00 uurBIJLAGE 4 ONDERZOEKSOPDRACHT RIODBIJLAGE 5 BRIEF RIOD D.D. 3 SEPTEMBER 1998BIJLAGE 6 BRIEF RIOD D.D. 1 DECEMBER 1998BIJLAGE 7 LIJST VAN AFKORTINGEN
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26122Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 1014 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 122Srebrenicanr. 6RAPPORT Inhoudsopgave Blz.1. Inleiding 52. Overzicht werkzaamheden 63. Bevindingen, conclusies en aanbevelingen 9 Bijlagen1. vragenlijst 132. overzicht additionele documenten 233. gespreksverslagen 394. onderzoeksopdracht RIOD 685. brief RIOD d.d. 3 september 1998 756. brief RIOD d.d. 1 december 1998 817. lijst van afkortingen 83 HOOFDSTUK 1 INLEIDINGDe afschuwelijke gebeurtenissen rondom de val van Srebrenica in juli 1995
krijgen nog steeds regelmatig aandacht van de media en de politiek, veelal
naar aanleiding van het bekend worden van echte of vermeende nieuwe feiten.De vaste commissie voor Defensie heeft zich in augustus van dit jaar gebogen
over de berichtgeving van dat moment in de media. Naar het oordeel van de
commissie bestond er, in combinatie met eerdere berichtgeving, voldoende aanleiding
zelf te bezien of de Tweede Kamer door de regering optimaal is, c.q. nog zal
worden, geïnformeerd over de belangrijkste gebeurtenissen rondom de val
en, zo dat niet het geval was, op welke wijze daarin dan zou kunnen worden
voorzien. De commissie besloot hiertoe een werkgroep uit haar midden in te
stellen, die met de volgende opdracht werd belast:«Leg de vaste commissie voor Defensie een onderbouwd voorstel voor
omtrent de wijze waarop, mede in het licht van de lopende onderzoeken, in
een optimale informatieverstrekking aan de Tweede Kamer over de afhandeling
van Srebrenica kan worden voorzien.»De werkgroep bestond uit de leden Blaauw (VVD, voorzitter), Hillen (CDA),
Valk (PvdA), Hoekema (D66), Marijnissen (SP), Stellingwerf (RPF) en Harrewijn
(GroenLinks). Deze leden werden in hun werkzaamheden bijgestaan door mr T. N. J.
de Lange (plaatsvervangend griffier), mr M. H. Floor (assistent-griffier)
en drs. T. J. E. van Toor (stafmedewerker).De werkgroep spreekt haar waardering uit voor de inzet van allen, zowel
binnen als buiten de Kamer, die aan de totstandkoming van dit eindrapport
een bijdrage hebben geleverd. HOOFDSTUK 2 OVERZICHT WERKZAAMHEDENDe werkgroep is begonnen met een nadere uitwerking van haar opdracht.Als eerste heeft de werkgroep gezocht naar een precisering van de te beschouwen
periode (in de opdracht aan de werkgroep wordt gesproken over de afhandeling
van Srebrenica). De werkgroep, zich bewust van het enigszins arbitraire karakter
van haar keuze, heeft in beginsel gekozen voor de periode vanaf 5 juli 1995.
Vanaf die datum is er sprake van zichtbaar op verovering gerichte handelingen
van de Bosnische Serviërs rondom de enclave. Wel heeft de werkgroep zich
de vrijheid voorbehouden om indien nodig ook de periode daarvoor in de werkzaamheden
te betrekken.De werkgroep heeft zich in het kader van de nadere uitwerking ook de vraag
gesteld over welke (deel)onderwerpen de informatieverstrekking aan de Kamer
in ieder geval optimaal zou moeten zijn. Dit heeft geresulteerd in vaststelling
van de navolgende themas:– aanwijzingen voor aanval/informatie inlichtingendiensten– luchtsteun– scheiding bevolking– onderhandelingen vertrek Dutchbat– mogelijke betrokkenheid Minister van Defensie bij commandovoering
Dutchbat/UNPROFOR– debriefingsrapport– houding/opvattingen personeel Dutchbat ten opzichte van strijdende
partijen– fotorolletjes/videomateriaalDeze themas hebben als uitgangspunt gediend voor de verdere activiteiten
van de werkgroep.Vervolgens heeft de werkgroep de vanaf 5 juli 1995 over bovengenoemde
themas tot 1 september 1998 van de regering ontvangen informatie in kaart
gebracht. Al snel bleek dat de werkgroep naar aanleiding van deze informatie
nog steeds vragen had die niet (eenduidig) konden worden beantwoord met de
van de regering ontvangen informatie. Daarop heeft de werkgroep een lijst
van een aantal bij de werkgroep levende vragen gemaakt (zie bijlage 1). De
vragen (deels feitelijk en deels analytisch van karakter en lopend van detailvragen
tot vragen over de grote lijnen) zijn wat de werkgroep betreft niet te beschouwen
als een uitputtende opsomming van alle te stellen vragen. Veeleer gaat het
de werkgroep erom een indruk te geven van de reikwijdte van de conform het
bovenstaande bij de werkgroep levende vragen.In de daaropvolgende fase heeft de werkgroep bezien in hoeverre deze vragen
nog uitbreiding behoefden, dan wel éénduidig werden beantwoord,
op basis van na 1 september 1998 beschikbaar gekomen documenten.Als eerste is daartoe bestudeerd het op 28 september 1998 verschenen eindrapport
van de heer Van Kemenade (26 122, nr. 4). In dit rapport wordt veel waardevolle
additionele informatie gegeven over de gang van zaken in de zomer van 1995
met betrekking tot de informatievoorziening binnen het Ministerie van Defensie
en van het ministerie aan de Tweede Kamer. Voor zover hiermee vragen van de
werkgroep werden beantwoord, is dit bij de betreffende vraag aangegeven. Het
overgrote deel van de bij de werkgroep levende vragen bleef echter geheel
of gedeeltelijk onbeantwoord. De naar aanleiding van het eindrapport van de
heer Van Kemenade geformuleerde additionele vragen zijn in de vragenlijst
verwerkt.Naar aanleiding van het eindrapport van de heer Van Kemenade hebben de
Minister van Defensie en de Minister van Justitie de werkgroep op 26 oktober 1998 resp. 28 oktober 1998 een groot aantal additionele documenten
aangeboden. Deze documenten werden genoemd in het eindrapport en/of het betrof
documenten waarvan externen (met name de media) de bewindslieden in het kader
van de WOB om openbaarmaking hadden verzocht (zie voorts bijlage 2). De werkgroep
was van oordeel dat deze documenten bij de werkzaamheden moesten worden betrokken.
Ook voor deze additionele documenten geldt dat het overgrote deel van de bij
de werkgroep levende vragen geheel of gedeeltelijk onbeantwoord zijn gebleven.
De naar aanleiding van deze documenten geformuleerde additionele vragen zijn
eveneens in de vragenlijst verwerkt. De grote hoeveelheid te bestuderen documenten
heeft er overigens toe geleid dat de werkgroep enige weken later dan gepland
haar eindrapport heeft kunnen afronden.Tenslotte heeft de werkgroep bij brief met bijlagen van 25 november 1998
van de Minister van Defensie de melding ontvangen dat in het archief van de
debriefingsorganisatie eerst nu een tweetal copieën van de zogenaamde
managementrapportage is aangetroffen. Eén van de bijlagen betreft een
brief van de heer Van Kemenade waarin hij uitspreekt dat deze vondst niet
tot enige bijstelling van zijn conclusies in zijn rapport leidt, maar veeleer
de constatering in zijn rapport bevestigt dat er in het proces van informatievoorziening
binnen het ministerie sprake is van tekortkomingen en onzorgvuldigheden. De
werkgroep heeft de brief van de minister voor kennisgeving aangenomen.Ook heeft de werkgroep een aantal gesprekken gevoerd met enige direct
betrokkenen. In volgorde van gesprek betrof het de navolgende gesprekspartners:– prof. dr. J. de Ruiter en G. L. J. Huyser (adviseurs
debriefing najaar 1995)– een delegatie van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie
(RIOD), onder leiding van prof. dr. J. Blom– prof. dr. ir. J. J. C. Voorhoeve– dr. J. A. van Kemenade– mr. O. van der Wind (rapporteur debriefing najaar 1995)Bij de keuze van de gesprekspartners heeft de werkgroep zich zelfbeperking
opgelegd, vooral gezien het procedurele karakter van de aan haar verleende
opdracht. De werkgroep heeft immers geen mandaat gekregen tot het verrichten
van enigerlei inhoudelijk onderzoek. De keuze van de gesprekspartners is vooral
ingegeven door de op voorhand te verwachten kennis van betrokkenen over de
door de werkgroep vastgestelde themas in combinatie met de wijze waarop de
Kamer destijds over deze themas is geïnformeerd. Voor het overige wordt
verwezen naar bijlage 3, waarin korte verslagen van de gevoerde gesprekken
zijn opgenomen.Aan de betrokkenen zijn tijdens deze gesprekken zo veel mogelijk vragen
uit de vragenlijst voorgelegd waarvan de werkgroep meende dat de betreffende
betrokkene(n) wellicht een antwoord op die vragen zou(den) kunnen geven. Waar
relevant is in de vragenlijst ook aangegeven in hoeverre de betreffende vragen
tijdens de gesprekken afdoende zijn beantwoord.Voorafgaande aan deze gesprekken heeft de werkgroep een werkbezoek gebracht
aan het RIOD. Doel van dit werkbezoek was een eerste indruk te krijgen van
de wijze waarop het RIOD zijn werkzaamheden inricht en hoe het RIOD is geoutilleerd.
De werkgroep heeft tijdens het formele gesprek met het RIOD gebruik gemaakt
van de tijdens het werkbezoek opgedane kennis. De werkgroep wijst er volledigheidshalve op dat er in de beginfase van
haar werkzaamheden nog onduidelijkheid bestond over het tijdstip waarop de
heer Van Kemenade zijn eindrapport zou aanbieden. De werkgroep, zich bewust
van het potentiële belang van de inhoud van dit eindrapport voor de werkzaamheden
van de werkgroep, spreekt er haar tevredenheid over uit dat zij tijdig over
de resultaten van het onderzoek van de heer Van Kemenade heeft kunnen beschikken
teneinde die bij haar eigen werkzaamheden te kunnen betrekken.Voorgaande onduidelijkheid gold overigens nog in versterkte mate voor
de resultaten van de hernieuwde strafrechtelijke onderzoeken die op last van
het OM inmiddels waren gestart naar mogelijke wandaden van personeel van Dutchbat
(waaronder het zgn. YPR-incident) en naar de precieze datum van het foutief
ontwikkelen van het welbekende filmrolletje. Inmiddels is, voor zover de werkgroep
bekend, alleen het onderzoek naar de datum van het foutief ontwikkelen van
het fotorolletje afgerond. HOOFDSTUK 3 BEVINDINGEN, CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN algemeen1. De werkgroep heeft bezien of naar haar oordeel de regering de Tweede
Kamer tot nu toe op een zodanige wijze over de afhandeling van Srebrenica
heeft geïnformeerd dat van een optimale informatievoorziening kan worden
gesproken. De werkgroep constateert dat dat tot nu toe niet het geval is geweest.2. De naar het oordeel van de werkgroep nog openstaande vragen beslaan
een breed terrein. Het gaat daarbij zowel om meer feitelijke als om meer analytische
vragen.3. De werkgroep wijst erop dat de door de werkgroep samengestelde vragenlijst
(zie bijlage 1) niet als uitputtend dient te worden beschouwd. De lijst dient
er vooral toe een indruk te verschaffen van de reikwijdte van de vragen.4. De werkgroep heeft de politieke besluitvorming in 1992/-93 over de
uitzending van Dutchbat niet in de nader te onderzoeken themas opgenomen,
aangezien deze ver voor de door de werkgroep aangehouden begindatum van 5
juli 1995 viel. Toch is gebleken dat de gang van zaken rond de val van Srebrenica
moeilijk los kan worden gezien van met name de politieke besluitvorming omtrent
uitzending.5. De werkgroep wijst er op dat een beperkt aantal vragen (met name naar
mogelijk strafrechtelijk relevant wangedrag van militairen van Dutchbat) nog
onderwerp van nader onderzoek door het Openbaar Ministerie is. Naar het oordeel
van de werkgroep dient de Kamer zich tot de afloop van deze procedure afzijdig
te houden van enigerlei actie m.b.t. deze vragen.6. De werkgroep wijst er voorts op dat de Minister van Defensie een aantal
aanbevelingen van de heer Van Kemenade om te komen tot verbetering van de
interne en externe informatievoorziening van het Ministerie van Defensie en
tot een duidelijke positiebepaling van de Koninklijke Marechaussee ten opzichte
van het Openbaar Ministerie reeds heeft overgenomen. Daarnaast heeft de Minister
van Defensie een Stuurgroep Veranderingsproces Defensie ingesteld om toe te
zien op de implementatie van de maatregelen waartoe de minister heeft besloten.
Het door de minister naar aanleiding van de aanbevelingen van de heer Van
Kemenade in gang gezette veranderingsproces binnen de Defensie-organisatie
vormt momenteel onderwerp van overleg tussen regering en Kamer. rapport-Van Kemenade7. De werkgroep heeft waardering voor de inhoud van het rapport dat de
heer Van Kemenade in zeer korte tijd heeft opgesteld. Het rapport biedt vooral
veel nader inzicht in de communicatielijnen binnen het Ministerie van Defensie
en in de gang van zaken met betrekking tot de informatievoorziening van de
Tweede Kamer door het ministerie. Mede gezien de veel bredere opdracht aan
de werkgroep zijn er ook na lezing van het rapport-Van Kemenade echter nog
veel vragen van de werkgroep niet of niet afdoende beantwoord. additionele documenten8. De werkgroep constateert dat de eind oktober 1998 (mede als vervolg
op het uitkomen van het rapport-Van Kemenade) ongevraagd door de Minister
van Defensie en de Minister van Justitie aan de werkgroep ter beschikking
gestelde documenten in sommige gevallen tot een beter begrip van de feiten
en omstandigheden rondom de val van Srebrenica hebben geleid. Over het algemeen
echter worden met de documenten geen (afdoende) antwoorden op de vragen van
de werkgroep gegeven. Op een aantal punten geven zij aanleiding tot nieuwe
vragen die waar nodig aan de vragenlijst zijn toegevoegd. RIOD9. De werkgroep wijst op de opdrachtverlening aan het RIOD. De Kamer heeft
hiermee ingestemd nadat hierover een algemeen overleg en een plenair debat
zijn gehouden. De tekst van de door het Kabinet aan het RIOD verstrekte opdracht
is als bijlage 4 toegevoegd.10. De werkgroep heeft uit de brief van de Directeur van het RIOD aan
de Minister van OCW d.d. 3 september 1998 (als bijlage 5 toegevoegd) en uit
de gevoerde gesprekken met het RIOD de bevestiging gekregen dat het onderzoek
van het RIOD naar redelijkerwijs kan worden aangenomen aan alle daaraan te
stellen eisen van degelijkheid en volledigheid voldoet, zowel voor wat betreft
het onderzoek op nationaal niveau als voor wat betreft het onderzoek op internationaal
niveau.11. De werkgroep acht de door het RIOD aangegeven werkwijze (onder meer
informeel, besloten, gesprekken zo mogelijk ter plekke) voor met name de internationale
component bij uitstek geschikt om tot een zo goed mogelijke analyse van de
gebeurtenissen in en rond Srebrenica te komen.12. De werkgroep stelt vast dat het RIOD desgevraagd heeft aangegeven
in zijn onderzoek aan alle door de werkgroep benoemde kernthema's (incl. de
daaronder door de werkgroep geformuleerde vragen) substantieel aandacht te
besteden (zie bijlage 6).13. De werkgroep constateert dat er een moeilijk te overbruggen spanning
bestaat tussen de (ook bij de werkgroep levende) maatschappelijke behoefte
om op zo kort mogelijke termijn te komen tot een afrondende waarheidsvinding
omtrent de val van Srebrenica, inclusief de gang van zaken rondom de politieke
besluitvorming tot uitzending, en de tijd die nodig is voor het (naar het
oordeel van de werkgroep terecht) breed opgezette en grondige onderzoek van
het RIOD.14. Mede in het licht van de voorgaande bevinding acht de werkgroep het
van het grootste belang dat het RIOD zich zo veel mogelijk houdt aan zijn
inschatting in de brief van 3 september 1998 dat het vanaf die datum naar
verwachting nog ongeveer twee jaar zal duren voordat het rapport van het RIOD
zal worden uitgebracht. In dit licht lijkt het de werkgroep niet meer dan
logisch indien aan het RIOD desgewenst alle noodzakelijke additionele voorzieningen
worden verschaft die nodig zijn om deze termijn te halen. Van een dergelijke
behoefte bij het RIOD is de werkgroep op dit moment overigens niet gebleken.15. De werkgroep constateert dat het RIOD in het proces van waarheidsvinding
(met name bij het horen van personen) tot nu toe niet op grote problemen is
gestuit, maar wel aangeeft niet uit te sluiten dat een aantal
nog te spreken personen niet de (volledige) waarheid zal willen vertellen. vervolgactie Kamer na het rapport van het RIOD16. De werkgroep is, met vele anderen, sterk doordrongen van het onzegbare
leed dat vele duizenden in de zomer van 1995 en daarna is aangedaan en van
het grote belang om dergelijke tragedies in de toekomst zo veel mogelijk te
voorkomen. In dit licht gaat de werkgroep er zonder meer vanuit dat er op
het verschijnen van het rapport van het RIOD een parlementair vervolg komt.
De werkgroep is van mening dat op dit moment de modaliteit van een dergelijk
parlementair vervolg open moet worden gelaten, aangezien de keuze daarvan
vooral afhankelijk is van de uitkomsten van het RIOD-onderzoek. vervolgactie Kamer parallel aan het onderzoek van het
RIOD17. De werkgroep heeft voor een dilemma gestaan bij de beantwoording van
de vraag of de Kamer reeds nu (parallel aan het lopende onderzoek van het
RIOD) een eigen onderzoek zou moeten starten. Enige overwegingen om voor een
dergelijk onderzoek te kiezen zijn de maatschappelijke urgentie om snel in
het openbaar tot finale afronding van de waarheidsvinding te komen alsmede
de roep daarbij om publieke verantwoording door de politieke hoofdrolspelers.
Enige overwegingen om juist niet voor een onderzoek op dit moment te kiezen
zijn het belang dat de afrondende politieke en maatschappelijke discussie
wordt gevoerd op basis van zo veel mogelijk feiten en het belang dat de loop
van het door de Kamer bekrachtigde integrale RIOD-onderzoek (inclusief onderzoek
naar de politieke besluitvorming rond de uitzending) niet wordt gefrustreerd.18. De werkgroep heeft begrip voor de vrees dat het lopende onderzoek
van het RIOD negatief zou kunnen worden beïnvloed door een gelijksoortig
parlementair onderzoek. De werkgroep tekent voorts aan dat het RIOD de vrees
heeft geuit dat een eigen onderzoek van de Kamer met name in het buitenland
kan worden uitgelegd als een teken van wantrouwen jegens het RIOD.19. De werkgroep is er, vooral gezien het grondige en brede karakter van
het onderzoek van het RIOD, niet van overtuigd dat een parallel integraal
onderzoek door de Kamer tot substantieel betere uitkomsten zal leiden dan
dit RIOD-onderzoek. De mogelijkheid tot het horen onder ede bij een parlementaire
enquête doet hieraan naar het oordeel van de werkgroep niet af, zeker
gezien de behoefte aan het horen van een groot aantal buitenlandse getuigen
en anderszins betrokkenen.20. De werkgroep heeft voorts overwogen dat een integrale parlementaire
enquête parallel aan het onderzoek van het RIOD mede gezien de complexiteit
van het onderwerp niet tegemoet zou komen aan een behoefte om op korte termijn
afdoende antwoord te krijgen op nog openstaande vragen. Uitgaande van het
tijdschema van eerdere enquêtes zou het eindrapport van een eigen enquête
pas in de loop van het jaar 2000 kunnen worden uitgebracht. Op basis van door
het RIOD aan de werkgroep verschafte informatie mag worden aangenomen dat
het RIOD-rapport in dezelfde periode wordt uitgebracht.21. Alles bijeen komt de werkgroep gezien het voorgaande tot de conclusie
dat een integraal parlementair onderzoek naar Srebrenica op dit moment niet
in de rede ligt. 22. De werkgroep heeft vervolgens de mogelijkheden onderzocht van parallel
aan het RIOD-onderzoek lopende activiteiten van de Kamer, die meerwaarde hebben
ten opzichte van het onderzoek van het RIOD en waarmee de politieke verantwoordelijkheid
voor uitzendingen en de voortgang daarvan in beeld worden gebracht.23. De werkgroep adviseert om op basis van artikel 18 van het Reglement
van Orde en rekening houdend met het draaiboek voor organisatie onderzoek
( 25 861, nrs. 2–3) aan de Kamer het voorstel voor te leggen om
een Tijdelijke Commissie in te stellen. Deze Tijdelijke Commissie zou tot
taak moeten krijgen een analyse te maken van de politieke besluitvorming over
de deelname aan en de voortgang van vredesoperaties. Daarbij zouden in ieder
geval moeten worden beschouwd de uitzendingen naar voormalig Joegoslavië.
De genoemde commissie zou naar het oordeel van de werkgroep binnen een jaar
na instelling aan de Kamer moeten rapporteren. De taakopdracht van de commissie
dient wat de werkgroep betreft zo te worden geformuleerd dat voorkomen wordt
dat de werkzaamheden van die commissie de voortgang van het RIOD-onderzoek
kunnen doorkruisen.24. Naar het oordeel van de werkgroep zouden de werkzaamheden van de onder
punt 23 genoemde Tijdelijke Commissie onder meer moeten bestaan uit openbare
hoorzittingen, waarbij in ieder geval de betrokken bewindspersonen, Kamerleden,
topambtenaren en topmilitairen worden bevraagd. De werkgroep adviseert als
onderdeel van de werkzaamheden ook een evaluatie van het toetsingskader voor
deelname aan vredesoperaties uit te voeren.25. De werkgroep geeft tenslotte in overweging om een groep leden uit
de vaste commissie voor Defensie te belasten met de navolgende taken:– het onderhouden van periodieke contacten met het RIOD, mede in
het licht van de door het RIOD toegezegde (procedurele) voortgangsrapportages;– de voorbereiding van de parlementaire behandeling van het eindrapport
van het RIOD over Srebrenica en de vorm waarin deze parlementaire behandeling
zou kunnen plaatsvinden (hoorzittingen, plenair debat, parlementaire enquête
etc.). BIJLAGE 1 VRAGENLIJSTDe werkgroep heeft een lijst samengesteld van een aantal bij haar levende
vragen. Deze vragen, gerangschikt naar een aantal door de werkgroep vastgestelde
thema's, kunnen naar het oordeel van de werkgroep niet (eenduidig) worden
beantwoord met de informatie die de regering tot nu toe aan de Kamer heeft
toegestuurd.De werkgroep wijst er op dat de met een «*» gemarkeerde
vragen onderdeel uitmaken van het lopende onderzoek van het Rijksinstituut
voor Oorlogsdocumentatie (RIOD). Een aantal vragen is naar het oordeel van
de werkgroep inmiddels in voldoende mate beantwoord, een aantal andere vragen
slechts gedeeltelijk. Dit is per vraag aangegeven.Voor het overige wordt verwezen naar het hieromtrent gestelde in Hoofdstuk
2. I – AANWIJZINGEN VOOR AANVAL/INFORMATIE INLICHTINGENDIENSTEN1. Waaruit bestond het inlichtingensysteem van UNPROFOR?*2. Wat waren de afspraken over uitwisseling van inlichtingen tussen UNPROFOR
en de aan UNPROFOR-deelnemende landen?*3. Welke gegevens hadden de inlichtingendiensten van VS, Frankrijk, NAVO
en VN in de periode juni/juli 1995?*4. Waarom hebben de Amerikanen niet meer informatie gegeven aan UNPROFOR
over gegevens die ze hadden op basis van satellietopnamen van het gebied en
het afluisteren van telefoongesprekken?*5. Over welke gegevens beschikte de MID? Hoeveel MID-medewerkers waren
aanwezig in Srebrenica of op andere relevante plaatsen en wat was hun opdracht?
Was er sprake van een meningsverschil binnen de afdeling Inlichtingen en Veiligheid
van de Koninklijke Landmacht over de intenties van de BSA?*6. Welke gegevens waren er over de sterkte van de BSA en van de ABiH vóór
10 juli en na 10 juli? Over hoeveel MLRS-systemen beschikte de BSA bij Srebrenica?
Kan de Kamer inzage krijgen in de SITRAP's van deze periode?De door de minister van Defensie op 26 oktober 1998 aan de voorzitter
van de werkgroep toegezonden documenten bevatten enkele SITRAP's (Documenten
Rapport-Van Kemenade, deel 5, bijlage K). De werkgroep vraagt zich af of dit
alle SITRAP's van behandelde periode zijn. Overigens wijst de werkgroep er
op dat deze vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.7. Op 28 augustus 1995 meldt de minister van Defensie aan de Kamer: «De
sterkte en paraatheid van de Bosnisch-Servische eenheden in de omgeving van
Srebrenica was al langere tijd toereikend om de enclave zonder noemenswaardige
voorbereidingstijd aan te vallen.» (22 181, nr. 115, p. 4). In
het Debriefingsrapport staat echter vermeld: «Door een structureel tekort
aan infanterie voerde de BSA meestal geen omvangrijke aanvallen te voet uit.»
(Bijlage I bij 22 181, nr. 128, p. 14). Kan een verklaring worden gegeven
voor deze tegengestelde mededelingen?* 8. Deelde de inlichtingengemeenschap de bovenstaande opvatting over de
sterkte en paraatheid van de BSA-eenheden in de omgeving van Srebrenica?*9. Waarop baseert de minister van Defensie zijn uitspraken tijdens het
algemeen overleg van 12 juli 1995: «Aanvankelijk beloofden de Bosnische
Serviërs zich bij hun aanval te zullen beperken tot de voor hen strategisch
belangrijke zuidelijke observatiepost. De rest van de enclave zouden zij ongemoeid
laten.» (...) «Er is geen voorinformatie geweest over wat Srebrenica
te wachten stond.» (22 181, nr. 125, resp. p. 2 en 7).Is deze laatste uitspraak niet in tegenspraak met zijn uitspraak: «Sinds
zijn bezoek aan de enclave in september 1994 vreesde hij voor wat er de afgelopen
dagen is gebeurd.» (22 181, nr. 125, p. 7).*10. Wanneer realiseerde UNPROFOR zich dat het om de verovering van de
hele enclave ging? Ging UNPROFOR tot 11 juli 1995 uit van een beperkte militaire
actie van Mladic? Op welke inlichtingenrapporten baseerde UNPROFOR deze opvatting?*11. De circa 10 000 tot 15 000 Bosnische mannen die de enclave
verlieten, wisten blijkbaar wel dat de enclave zou worden ingenomen. Waarom
deelden zij deze kennis niet met Dutchbat en UNPROFOR?*12. Is het juist, zoals de minister van Defensie de Kamer heeft medegedeeld,
dat de groep van 10 000 tot 15 000 Bosnische mannen de enclave in
de nacht van 10 op 11 juli heeft verlaten? Hoe strookt deze mededeling met
rapportages in verschillende documenten over de aanwezigheid van groepen Bosnische
militairen na 11 juli en meldingen dat de uittocht van weerbare mannen pas
na de val van de enclave in de nacht van 11 op 12 juli begon en doorging tot
13 juli?*13. Waar kwamen de circa 40 tot 60 bussen en vrachtwagens zo snel vandaan
op 12 juli en waarom is deze colonne niet tevoren vanuit de lucht of door
waarnemers op de grond gezien?* II – LUCHTSTEUN1. Waren de criteria voor het verlenen van luchtsteun (Close Air Support)
voldoende bekend bij Dutchbat?*2. Bestond er bij Dutchbat en bij de Nederlandse regering voldoende inzicht
in de terughoudende opstelling van UNPROFOR ten aanzien van luchtsteun?*3. Was er in de periode van januari 1994 tot juli 1995 sprake van een
verschuiving in de taakopdracht van Dutchbat: van verdediging van de enclave
(met behulp van luchtsteun) naar louter observatie?*4. «Gebleken is dat de luchtsteun (Close Air Support) met het NAVO-luchtwapen
de val van Srebrenica niet heeft kunnen voorkomen, mede omdat deze te laat
en te beperkt was. De verwachting dat de VN de NAVO bij een noodsituatie in
de enclave prompt zou vragen omvangrijke luchtsteun te verlenen, is niet bewaarheid.»
(brief van de minister van Defensie d.d. 28 augustus 1995; 22 181, nr.
115, p. 5).Waren Dutchbat en de Nederlandse regering voldoende bekend met de recente
internationale besluitvorming ten aanzien van luchtaanvallen en de discussie
over het mogelijk opgeven van de enclaves?* 5. Was Dutchbat in Srebrenica op de hoogte van Directive 2/95 (d.d. 29
mei 1995) van generaal Smith aan zijn ondercommandanten waarin hij stelt:
«... the execution of the mandate is secondary to the security of UN
personnel...» en «using force if necessary including CAS and Air
Strikes as a last resort...» «Deze richtlijn wordt op 2 juni nogmaals
bevestigd in een brief van de commandant van de UNPF, generaal Janvier, aan
generaal Smith, waarin generaal Janvier aangeeft dat het gebruik van geweld
vermeden moet worden.» (Debriefingsrapport p. 16–17). Was Dutchbat
op de hoogte van deze brief?*6. In zijn brief van 7 juni 1995 aan de Tweede Kamer doet de minister
van Defensie onder meer verslag van de bijeenkomst van ministers van Defensie
en CDS'en van troepenleverende landen uit de EU en NAVO op 3 juni 1995 in
Parijs (in aanwezigheid van o.a. generaal Janvier): «De ministers van
Defensie kwamen in Parijs de volgende gezamenlijke uitgangspunten overeen:(...)– de aanwezigheid van Unprofor in de enclaves moet worden gehandhaafd; (...)– de ondersteuning van Unprofor door het Navo-luchtwapen dient te
worden voortgezet.» (22 181, nr. 99, p.)Was de minister van Defensie op de hoogte van Directive 2/95 en de brief
van generaal Janvier van 2 juni 1995? Zo ja, waarom informeerde hij de Kamer
hierover niet in zijn brief van 7 juni 1995?*7. Indien UNPROFOR tot 11 juli 1995 uitging van een beperkte militaire
actie van de BSA, waarom heeft overste Karremans dan toch al op6 juli om luchtsteun
gevraagd?*8. Wat waren de redenen voor het afwijzen van de aanvraag voor luchtsteun
op 6 juli en op 10 juli door UNPROFOR? Speelde hierbij een rol dat UNPROFOR
ervan uitging dat de BSA slechts een deel van de enclave wilde innemen?*9. Welke andere redenen dan het niet op handen zijn van een totale verovering
gaf de VN om geen luchtsteun te verstrekken? Was dat uitsluitend de invallende
duisternis in de avond van 10 juli 1995? Is dat een technisch doorslaggevend
argument? Heeft de houding van de Bosnische Serviërs («altijd gematigd
gereageerd op luchtsteun», 22 181, nr. 115, p. 5) hierbij meegespeeld?*10. Betekende het ultimatum van 9 juli van UNPROFOR aan de BSA dat het
offensief gestaakt moest worden of dat de «blocking positions»
niet mochten worden aangevallen? In hoeverre is deze onduidelijkheid van invloed
geweest op het niet verlenen van luchtsteun in de loop van de dag op 10 juli?*11. Hoe is het verschil in verwachting te verklaren ten aanzien van «air
strikes» en «close air support» in de vroege ochtend van
11 juli tussen respectievelijk Dutchbat en het hoofdkwartier van UNPF in Zagreb?*12. Op welke wijze is het dreigement van de Bosnische-Serviërs om
«Srebrenica met de grond gelijk te maken» overgebracht?*13. Waarom gaf de bataljonsleiding de OP's geen opdracht tot terugtrekking
op Potocari in plaats van zich over te geven aan de BSA, waardoor zij als
gijzelaars voor de Bosnische Serviërs konden dienen?* 14. Doet het RIOD onderzoek naar mogelijke contacten tussen president
Chirac en generaal Janvier inzake de inzet van het luchtwapen bij Srebrenica?Het RIOD heeft deze vraag tijdens het gesprek met de werkgroep bevestigend
beantwoord.15. Doet het RIOD onderzoek naar de pogingen van de Amerikaanse regering
om tot luchtaanvallen te komen bij Srebrenica?Het RIOD heeft deze vraag tijdens het gesprek met de werkgroep bevestigend
beantwoord.16. Doet het RIOD onderzoek naar mogelijk contact dat de Nederlandse regering
heeft gehad met de Bosnische regering in Sarajevo over de mogelijkheid van
luchtaanvallen?Het RIOD heeft deze vraag tijdens het gesprek met de werkgroep bevestigend
beantwoord.III – SCHEIDING VAN DE BEVOLKING1. Kan meer duidelijkheid worden gegeven over de aantallen weerbare mannen
onder de vluchtelingen bij Potocari? Indien gesproken wordt van 5% weerbare
mannen, is dit dan 5% van het totaal aantal mannen dat vóór
de aanval in de enclave woonde of 5% van de in Potocari aanwezige vluchtelingen?
(zie verslag van algemeen overleg d.d. 31 augustus 1995; 22 181, nr.
119, p. 26).*2. Heeft de VN of de Nederlandse regering pogingen gedaan om de burgers
van Srebrenica te evacueren voordat de aanval op de enclave begon?*3. Wat was het beleid van de Bosnische regering in Sarajevo ten aanzien
van de enclave Srebrenica? Heeft de Bosnische regering of de legerleiding
van ABiH bevel gegeven aan de soldaten en mannen van Srebrenica om de enclave
te verlaten kort na het begin van de aanval van de BSA?*4. Vond de scheiding van mannen en vrouwen reeds in Potocari plaats of
werden de mannen pas later uit de bussen met vluchtelingen gehaald door de
Bosnische Serviërs?*5. Blijkens een mededeling tijdens de debriefing werd op 13 juli een bus
met mannen uit het konvooi gehaald, waarna deze bus met veertig/vijftig mannen
rechtsaf sloeg. Wie had deze bus ingeladen? Waren deze mannen afkomstig uit
het «witte huis»?*6. Is er door Dutchbat en/of UNPROFOR bij generaal Mladic of andere BSA-officieren
geprotesteerd tegen de scheiding van mannen en vrouwen? Zo ja, door wie, op
welk moment en op welke wijze?*7. Welke instructies of bevelen gaf de bataljonsleiding van Dutchbat aan
de compagniescommandanten inzake de wijze waarop bij de evacuatie van de vluchtelingen
geholpen moest worden en/of in hoeverre een mogelijke medewerking aan de scheiding
van mannen en vrouwen moest worden vermeden?* 8. Hoe groot is de groep Dutchbatters die (onder andere tijdens de debriefing)
haar ontevredenheid heeft geuit over de wijze waarop mogelijk hulp is verleend
bij de scheiding van mannen en vrouwen?*9. Waarom staat er in de richtlijnen voor het vertrek uit de enclave,
die Dutchbat op 13 juli ontving van UNPROFOR, niets over vluchtelingen en
scheiding mannen/vrouwen?*10. Hebben de in Tuzla aangekomen vluchtelingen uit Srebrenica Dutchbat
verweten meegeholpen te hebben bij de scheiding van mannen en vrouwen?*11. Op welk moment en aan wie heeft Dutchbat de waarnemingen van aangetroffen
stoffelijke overschotten gemeld? Hoe werden deze waarnemingen geïnterpreteerd?
Werden ze beschouwd als aanwijzingen voor genocide? Wat had op de verschillende
momenten van waarneming en melding nog kunnen worden gedaan om de omvang van
de genocide te beperken, rekening houdend met het feit dat het grootste deel
van de massamoord pas na 15 juli heeft plaatsgevonden?* IV – ONDERHANDELINGEN OVER VERTREK DUTCHBAT1. Waarom werd de instructie van generaal Nicolai aan overste Karremans
van 13 juli inzake de onderhandelingen met Mladic in het Nederlands opgesteld?*2. Waarom is generaal Smith niet eerder van zijn vakantie teruggekeerd
naar zijn commandopost om te proberen de onderhandelingen met Mladic over
te nemen van overste Karremans?*3. Welke contacten zijn er tijdens de crisis rond Srebrenica geweest tussen
de Nederlandse regering en respectievelijk de Bosnische regering in Sarajevo,
de Franse regering en de Amerikaanse regering?*4. Waarom is niet door de bevelhebbers van UNPF en/of UNPROFOR geprobeerd
om met Mladic te onderhandelen? «Iedereen was daartoe bereid»
(verslag algemeen overleg d.d. 31 augustus 1995; 22 181, nr. 119, p.
24): Wie wordt bedoeld met «iedereen»? Heeft alleen generaal Nicolai
pogingen daartoe ondernomen? Welke pogingen heeft de minister van Defensie
gedaan opdat een van de bevelhebbers met Mladic kon onderhandelen in plaats
van overste Karremans? Is de Franse regering hierin betrokken?*5. Kan meer duidelijkheid worden gegeven over de ziekte/afwezigheid van
overste Karremans na 12 juli 1995?* V – MOGELIJKE BETROKKENHEID MINISTER VAN DEFENSIE
BIJ COMMANDOVOERING DUTCHBAT/UNPROFOR1. Hoe vaak en op welke momenten heeft de minister van Defensie direct
contact gehad met overste Karremans?*2. In zijn brief aan de Kamer van 27 juli 1995 stelt de minister van Defensie:
«Ik heb luitenant-kolonel Karremans dan ook de opdracht gegeven op geen
enkele wijze te assisteren bij de etnische zuivering en de scheiding van mannen
en vrouwen.» (22 181, nr. 109, p. 5). Op 30 november 1995 stelt
de minister van Defensie in zijn antwoorden op schriftelijke vragen van de
Kamer naar aanleiding van het Debriefingsrapport: «Toen
op 12 juli bleek dat generaal Mladic de vluchtelingen in vier categorieën
wilde evacueren (Dutchbat was in zijn plan de vijfde groep) heeft de minister
van Defensie opdracht gegeven om de VN-autoriteiten op de hoogte te brengen
van zijn opvatting dat, binnen de beperkte mogelijkheden die Unprofor had,
er op geen enkele wijze aan mocht worden meegewerkt om mannen van de overige
vluchtelingen te scheiden.» (22 181, nr. 134, p. 24–25).Door wie (de minister persoonlijk of via een van zijn medewerkers) en
aan wie (overste Karremans of een andere «VN-autoriteit») is de
mededeling overgebracht en was hierbij sprake van een «opdracht»
of van «het op de hoogte brengen van zijn opvatting»?*3. Welke signalen gaf het Ministerie van Defensie aan Dutchbat over prioriteitsstelling
van Dutchbat na de val van de enclave? Indien geen operationele bevelen werden
geven, wat voor status hadden de contacten tussen Defensie en Dutchbat dan?*4. In zijn antwoorden op schriftelijke vragen van de Kamer naar aanleiding
van het Debriefingsrapport schrijft de minister van Defensie onder andere:
«Er zijn vanuit Nederland geen operationele bevelen gegeven aan Nederlandse
UNPROFOR-militairen» (22 181, nr. 134, p. 25).Deze mededeling lijkt in tegenspraak met eerdere informatie aan de Kamer,
zie bijvoorbeeld: «Ik heb luitenant-kolonel Karremans dan ook de opdracht
gegeven op geen enkele wijze te assisteren bij de etnische zuivering en de
scheiding van mannen en vrouwen.» (brief van de minister van Defensie
d.d. 27 juli 1995; 22 181, nr. 109, p. 5). En: «(...) De chef staf
van UNPROFOR, inmiddels op de hoogte van de voornemens van de SRSG, adviseert
de minister Dutchbat maximale steun te laten verlenen aan de evacuatie van
de vluchtelingen. De minister stemt in met dit plan en geeft aan dat dit voorstel
aan de commandant van Dutchbat kan worden overgebracht, hetgeen onmiddellijk
geschiedt.» (Debriefingsrapport p. 58, bijlage I bij 22 181, nr.
128).Leidt het niet tot verwarring in de commandolijn indien de chef staf van
UNPROFOR de minister van Defensie adviseert?*5. Wat waren de richtlijnen voor de informatievoorziening van Dutchbat
aan Defensie? Bestond er een overeenkomst tussen Nederland en de VN over de
informatievoorziening? Liepen de contacten via UNPROFOR of rechtstreeks naar
Defensie? Kwam de informatie terecht bij de Centrale Organisatie of bij de
KL?*6. Op welke (rechts)titel intervenieerde de minister van Defensie rechtstreeks
bij de heer Akashi in de middag van 11 juli, daarmee de commandolijn doorkruisend?* VI – DEBRIEFINGSRAPPORT1. Wat is in het algemeen het beleid geweest ten aanzien van het opnemen
van verklaringen in het eindrapport? Werden tegenstrijdige verklaringen altijd
weggelaten? Zo nee, waarom in het ene geval wel, in het andere geval niet?
In hoeverre werden tegenstrijdige verklaringen met elkaar geconfronteerd?
Wat gebeurde er met verklaringen die maar door één betrokkene
werden aangedragen?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.2. In hoeverre waren de beide genoemde functies van de debriefing (verkrijgen
relevante informatie en bijdrage verwerking emoties personeel) met elkaar
te combineren?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.3. In hoeverre is er discussie geweest over de al dan niet absolute vertrouwelijkheid
van de individuele verklaringen, mede in het licht van de ontdekking van mogelijke
strafbare feiten begaan door leden van Dutchbat?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.4. Waarom maakten de betrokken Haagse Staven geen onderdeel uit van de
debriefing? Was op dat moment niet al de indruk ontstaan dat het optreden
van deze staven mede een rol had gespeeld bij het optreden van Dutchbat in
Srebrenica?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.5. «De bevoegdheden van de beide externe adviseurs zijn op geen
enkele manier beperkt.» (uitspraak van de minister van Defensie in algemeen
overleg d.d. 31 augustus 1995; 22 181, nr. 119, p. 30): In hoeverre hebben
de beide externe adviseurs zelf wel aan zelfbeperking gedaan?Deze vraag is door de heren Huyser en De Ruiter tijdens het gesprek
met de werkgroep in voldoende mate beantwoord.6. Is er vóór de debriefing advies gevraagd aan gedragswetenschappers?Deze vraag is door de heren Huyser en De Ruiter tijdens het gesprek
met de werkgroep in voldoende mate beantwoord.7. «Al onze adviezen zijn zonder enig voorbehoud opgevolgd.»
(brief van de beide externe adviseurs aan de minister van Defensie d.d. 4
oktober 1995; bijlage 2 bij 22 181, nr. 128, p. 2). Wat hielden deze
adviezen in? Stonden deze adviezen op schrift?Deze vraag is door de heren Huyser en De Ruiter tijdens het gesprek
met de werkgroep in voldoende mate beantwoord.8. In hoeverre zijn de resultaten van de debriefing in Zagreb van de 21
kaderleden in het debriefingsrapport meegenomen? Alleen de tussentijdse
rapportage of ook het eindrapport? Of zijn deze rapportages alleen aan de
VN-rapporteur verstrekt?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.9. Waarom maakten de verslagen van de debriefing in Zagreb en de informatie
uit inlichtingen- en veiligheidsbronnen geen deel uit van het onderliggende
materiaal voor de debriefing in Assen?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.10. Wat is de rol van de MID bij de debriefing geweest? Heeft zij informatie
«gefilterd»?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.11. Wat is de rol van de Sectie Militaire Geschiedenis bij de debriefing
geweest?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.12. Voor het verkrijgen van een algemene indruk hebben de heren Huyser
en De Ruiter buiten de debriefings om een aantal gesprekken met sleutelfiguren
gevoerd. Wat was hun algemene indruk?Deze vraag is door de heren Huyser en De Ruiter tijdens het gesprek
met de werkgroep in voldoende mate beantwoord.13. Waarom is het meningsverschil tussen de artsen ter plekke omtrent
het al of niet medisch behandelen van iemand van de lokale bevolking slechts
zeer summier in het debriefingsrapport opgenomen?Op deze vraag is door de heren Huyser en De Ruiter tijdens het gesprek
met de werkgroep nader ingegaan. Voor een volledig antwoord is naar het oordeel
van de werkgroep echter nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep
er op dat deze vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het
RIOD.14. Wat was de rol en positie van de Kmar en het OM in de debriefing?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.15. Is in de debriefing voldoende aandacht besteed aan het overrijden
van vluchtelingen? Hoeveel verschillende gevallen van het overrijden van vluchtelingen
zijn tijdens de debriefingsgesprekken (zowel in Zagreb als in Assen) gemeld?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD. Voorts wijst
de werkgroep er op dat de Hoofdofficier van Justitie te Arnhem op 13 augustus
1998 heeft besloten een justitieel onderzoek in te stellen naar de vraag of
er sprake is van strafbare feiten.16. In hoeverre is het op 4 oktober 1995 gepubliceerde Debriefingsrapport
gebaseerd op schriftelijke informatie die reeds vóór de start
van de debriefingsgesprekken beschikbaar was? Zie in dit verband: «Briefing
betreffende de val van de enclave Srebrenica» d.d. 30 augustus 1995
(Documenten Rapport-Van Kemenade, deel 5, bijlage J, op 26 oktober 1998 door
de minister van Defensie aan de voorzitter van de werkgroep toegezonden).Welke informatie is aan het Debriefingsrapport toegevoegd naar aanleiding
van de debriefingsgesprekken?Deze vraag is in het rapport van de heer Van Kemenade en/of in de
door de werkgroep gevoerde gesprekken deels beantwoord.Voor een volledig antwoord is naar het oordeel van de werkgroep echter
nader onderzoek noodzakelijk. Overigens wijst de werkgroep er op dat deze
vraag onderdeel uitmaakt van het lopende onderzoek van het RIOD.VII – HOUDING/OPVATTINGEN PERSONEEL DUTCHBAT T.O.V.
STRIJDENDE PARTIJEN1. Wat is bekend over het aannemen van geld van moslims door Dutchbatters
na de val van Srebrenica?*2. Wat is bekend bij het Ministerie van Defensie over de verhouding tussen
Dutchbat en de bevolking van Srebrenica?* VIII – FOTOROLLETJES/VIDEOMATERIAAL1. Waarop baseert de heer Van Kemenade zijn conclusie dat niet van opzet
sprake was?Deze vraag is door de heer Van Kemenade tijdens het gesprek met de
werkgroep in voldoende mate beantwoord.2. Waarom is de laborant niet gehoord door de heer Van Kemenade?Deze vraag is door de heer Van Kemenade tijdens het gesprek met de
werkgroep in voldoende mate beantwoord.3. Als je de ontwikkelstoffen verkeerd mengt, valt dan de barcode van
het filmrolletje weg?*4. Hoe is de videoband gewist? Wie gaf hiertoe opdracht?* 5. Op p. 72 van het debriefingsrapport is er sprake van dat velen beeldmateriaal
meenemen. Op p. 77 staat vermeld dat veel beeldmateriaal vernietigd is. Kan
dit nader worden gespecificeerd?Bestaat er een lijst/inventaris van bij Defensie aanwezig film/fotomateriaal
en een lijst van het vernietigd beeldmateriaal?Deze vraag is door de werkgroep bij brief van 26 november 1998 ter
beantwoording voorgelegd aan de Minister van Defensie. Deze heeft de werkgroep
bij brief van 4 december 1998 onder meer het volgende meegedeeld: In antwoord
op de vraag van uw werkgroep of het vernietigde en het meegenomen beeldmateriaal
is vastgelegd in een lijst of inventaris, is mij door de Koninklijke Landmacht
gemeld dat dit niet het geval is. Wel is tijdens de debriefing Srebrenica
de militairen van Dutchbat uitdrukkelijk gevraagd of zij beschikten over beeldmateriaal.
Het aldus verkregen beeldmateriaal berust in het archief van de debriefing.
(.....) Voor de goede orde merk ik op dat mijn voorganger in zijn brief aan
de Tweede Kamer van 30 november 1995 is ingegaan op vier videobanden die militairen
van Dutchbat hebben gemaakt (Kamerstuk 22 181, nr. 134, blz. 5). In deze
brief is aangegeven dat één videoband in de enclave is vernietigd
omdat werd gevreesd voor de veiligheid van de militairen die waren belast
met het begeleiden van Navo-gevechtstoestellen. Hun namen waren op de videoband
hoorbaar. Drie andere banden bevatten beelden van 11, 12 en 14 juli 1995.
Deze banden zijn ter beschikking gesteld van de nationale en internationale
media.6. Stonden op het vernietigde fotorolletje ook foto's van mogelijke hulp
die Dutchbat gaf bij de scheiding van mannen en vrouwen? Deze vraag is door de heer Van Kemenade tijdens het gesprek met de
werkgroep in voldoende mate beantwoord.7. «De fotograaf en de andere militairen van Dutchbat die hem vergezelden
bij het nemen van foto's van na de val van Srebrenica geëxecuteerde personen
hebben tijdens de debriefing uitvoering verslag gedaan van hun bevindingen.
Deze zijn nauwkeurig vastgelegd in vertrouwelijke verklaringen, die zijn overhandigd
aan het Tribunaal inzake Oorlogsmisdaden in het voormalige Joegoslavië.»
(antwoord d.d. 3 augustus 1998 van de minister van Defensie op schriftelijke
vragen; aanhangsel 97/98–1618).Heeft de heer Van Kemenade dit aan het Tribunaal overhandigde dossier
ingezien?Deze vraag is door de werkgroep bij brief van 26 november 1998 ter
beantwoording voorgelegd aan de heer Van Kemenade. Deze heeft de werkgroep
bij brief van 27 november 1998 het volgende medegedeeld: «In antwoord
op de vraag gesteld in uw schrijven van 26 november jl. deel ik u mede dat
ik de vertrouwelijke verklaringen van de fotograaf en andere militairen, afgelegd
tijdens de debriefing en overhandigd aan het Tribunaal, niet heb ingezien.
De verklaringen waren immers vertrouwelijk en zouden, voorzover ze betrekking
hadden op de waarneming van oorlogsmisdaden begaan door de strijdende partijen,
uitsluitend aan de openbare aanklager van het Tribunaal overhandigd worden.BIJLAGE 2 OVERZICHT ADDITIONELE DOCUMENTENBIJLAGE 3 GESPREKSVERSLAGENVerslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
de heren De Ruiter en Huyser 14 oktober 1998, 9.30–11.00 uurDe voorzitter heet de heren De Ruiter en Huyser welkom en geeft kort de
werkwijze van de werkgroep Srebrenica en de positie daarin van dit gesprek
aan.De heer De Ruiter meldt ter inleiding dat het op het eerste gezicht lastig
lijkt na wat daarover bij eerdere gelegenheden al is gezegd en geschreven
nog nieuwe gezichtspunten te vinden. Hij geeft tevens aan dat de betrokkenheid
van beiden bij dit dossier zich beperkte tot de debriefing. Na de debriefing
had geen van beiden enige bemoeienis meer met het dossier «Srebrenica».
De heer Huyser vult aan de ervaringen rond de val van de enclave te gebruiken
in het kader van wetenschappelijk onderwijs.Op een vraag van de werkgroep naar een algemeen beleid ten aanzien van
de debriefing, hoe er werd omgegaan met tegenstrijdige of enkelzijdige verklaringen,
doet de heer Huyser de systematiek van debriefings uit de doeken. De heren
De Ruiter en Huyser werden overigens pas aangezocht op het moment dat de beslissing
tot een debriefing al genomen was en de systematiek van de debriefing al vast
stond.De debriefing is opgezet op basis van eerdere ervaringen van Defensie
met debriefings. In eerste instantie debriefde de Militaire Inlichtingen Dienst
(MID) om relevante informatie te verzamelen, in een later stadium is de bredere
meerwaarde van een debriefing, de zogenaamde lessons learned, erkend.In dit geval was de beslissing genomen alle ter plekke betrokkenen te
debriefen. Dit zou gebeuren door samengestelde teams: iemand van de MID, iemand
van de Koninklijke Marechaussee (Kmar) en iemand van de Landmacht. Niet de
«lessons learned» stonden centraal, maar veeleer de vraag of Dutchbatters
van mogelijke schendingen van de rechten van de mens getuige waren geweest.
Op deze manier zou voor betrokkenen tegelijkertijd een uitlaatklep gecreëerd
zijn. Vervolgens zou uit al die verklaringen de grootste gemene deler in een
rapport zijn beslag krijgen. De opzet was niet om de persoon achter verklaring
A te confronteren met verklaring B. Incidenteel is er, wanneer er sprake was
van een bijzonder opvallende verklaring (voor de beoordeling hiervan bestonden
overigens geen objectieve criteria) een persoon geconfronteerd met zijn of
haar eerdere eigen verklaring.De verklaring werd vastgelegd in een proces-verbaal, dat aan betrokkenen
werd voorgelegd. Alle gegevens werden ingevoerd en middels thematische selectie
ontstond dan de grootste gemene deler.Centraal stond niet het onderzoeken van mogelijke strafbare feiten van
Dutchbatters. Zodra er een mogelijk strafbaar feit gemeld werd, zou dit naar
een apart strafrechtelijk kanaal afgeleid worden.De MID had in de perceptie van de heer De Ruiter geen aparte rol, opereerde
niet volgens eigen afzonderlijke richtlijnen maar was volledig geïntegreerd
in de teams. De opzet en doelstellingen van Defensie waren voor alle leden
van de teams het uitgangspunt. Op geen enkel moment noch op enige wijze is
gebleken dat de MID ander beleid hanteerde. Vanuit inlichtingen-technisch
oogpunt zou een kernvraag kunnen zijn geweest: «Waarom heeft Dutchbat
de gebeurtenissen niet zien aankomen?» Uit de debriefing is naar de
mening van de heer Huyser op deze vraag geen afdoend antwoord gekomen. Hij
meent dat de Dutchbatters vanaf slechts enkele uren voor de val van de enclave
wisten wat er zou gaan gebeuren, maar daarvoor geen zicht hadden op een groter
plan. De verklaringen van de Dutchbatters concentreerden zich vooral op de slechte
fysieke en psychische toestanden in de enclave en de compound, de situatie
op de oberservatieposten en de contacten met moslimstrijdgroepen. De zakelijke
weergave van het debriefingsrapport sloot in dat opzicht minder aan bij de
aard van de verklaringen.De debriefing was zo opgezet dat er voor Dutchbatters zo min mogelijk
redenen waren om informatie tijdens de debriefing achter te houden. Tegen
een mogelijke terughoudendheid die er sowieso bij Dutchbatters zou kunnen
bestaan, kon vanuit de debriefingsteams niets extra ondernomen worden. Het
«klimaat» tijdens de debriefings was al met al dusdanig dat er
volgens de heren De Ruiter en Huyser geen reden bestond niet alles te vertellen.De debriefing vond plaats nadat de Dutchbatters op vakantie waren geweest.
Dit had als nadeel dat de herinnering kon zijn vervaagd en/of veranderd. Daarnaast
kan het feit dat bekend was dat er gedebriefd zou worden, met alle publiciteit
die daarbij kwam kijken, druk op de Dutchbatters hebben uitgeoefend. Dit kan
wellicht geresulteerd hebben in individuele bedenkingen of zelfs collectieve
zwijgovereenkomsten. Desondanks herhalen de heren De Ruiter en Huyser hun
opinie dat het rapport redelijk weergeeft wat er gebeurd is.De vraag of het klimaat optimaal was, dient beantwoord te worden vanuit
het oogpunt van de debriefingsteams. Zij hebben voortdurend geprobeerd betrokkenen
op hun gemak te stellen. Het element van de absolute vertrouwelijkheid was
daarbij van groot belang. De heren De Ruiter en Huyser zijn van mening dat
er sprake was van een ontspannen en normale sfeer tijdens de gesprekken.De zgn. «YPR-kwestie» heeft betrekking op één
gebeurtenis maar de berichten over die ene gebeurtenis zijn niet eensluidend.
Daarom zal er in het ene geval sprake zijn van een het min of meer opzettelijk
overrijden van mensen, in het andere geval is hiervan geen sprake. De heren
De Ruiter en Huyser meenden dat het incident dusdanig ernstig was dat er melding
van gedaan moest worden bij het OM. Dat het mogelijk om moslimstrijders ging,
vernamen zij pas later.De vertrouwelijkheid stond buiten kijf. Niemand anders dan betrokkene,
het debriefingsteam en het analyseteam konden kennis nemen van hetgeen verklaard
werd. De beide adviseurs hadden met betrekking tot die vertrouwelijkheid een
waarborgfunctie.Zeer zelden, slechts een enkele keer op een groot totaal aantal gesprekken,
werd een gesprek onderbroken vanwege verklaringen over mogelijk strafbare
feiten. Het traject van de Kmar kwam dan in beeld. De heren De Ruiter en Huyser
werden overigens niet in al die beslissingen gekend. Behalve het YPR-incident
zijn de adviseurs tijdens de debriefing geen andere majeure gevallen van mogelijke
strafbare feiten gewaar geworden. Overigens hebben de heren De Ruiter en Huyser
pas geruime tijd na publikatie van het debriefingsrapport kennis genomen van
de mogelijkheid dat er sprake geweest kan zijn van het doorbreken van een
versperring. Oorspronkelijk luidde het verhaal dat er wellicht op de smalle
wegen bij de uittocht vluchtelingen geraakt zouden kunnen zijn.In het debriefingsrapport staan enkele aanduidingen van mogelijk strafbare
feiten. Van belang waren tendensen, bijvoorbeeld of er sprake was van bezoek
aan de vrouwen, of er gehandeld werd in wapens. Wanneer tendensen zichtbaar
waren, werden ze opgenomen in het rapport. De vermeende onthouding van medische
zorg is in het debriefingsrapport vermeld en is apart in een medische tuchtprocedure
behandeld. Het YPR-incident is kort genoemd in het debriefingsrapport, het is naar de mening van de heer De Ruiter achteraf bekeken wellicht
onderbelicht. De kortheid hing overigens samen met de melding aan het OM,
waardoor de kwestie breder zou kunnen worden onderzocht.Naar aanleiding van de later opgekomen verhalen over het al dan niet onthouden
van medische hulp, verklaart de heer Huyser dat er aparte gesprekken gevoerd
zijn met de betrokken artsen. Het is daarbij van belang de menselijke factor
goed in het oog te houden. Het bataljon was al tijden niet bevoorraad, er
was hier en daar sprake van (mentale) uitputting. De situatie was dermate
ernstig dat de «ijzeren voorraad» actueel werd. Bij de overweging
die voorraad aan te spreken krijgen burgers normaliter geen eerste prioriteit.
Per saldo is er geen aanleiding gebleken meer te vermelden in het debriefingsrapport
dan gebeurd is. Wel heeft de heer Huyser buiten het rapport om aan de Minister
aanbevelingen gedaan om de verantwoordelijkheden rond de medische staf duidelijker
te maken, opdat de samenwerking tussen de operationele en medische eenheden
in toekomstige gevallen beter zou kunnen lopen.De heren De Ruiter en Huyser weten niet of de resultaten van de debriefing
in Zagreb zijn betrokken bij de samenstelling van het debriefingsrapport.De heren De Ruiter en Huyser hebben geen enkele reden te veronderstellen
dat ze op welke manier dan ook in hun adviserende rol beperkt werden of zich
zelf beperkten. Eén keer heeft de heer Huyser tijdens een debriefingsgesprek
ingegrepen. Er was sprake van dat Nederlandse Dutchbatters met een Servische
patrouille zouden zijn meegelopen en zich tijdens die patrouille misdragen
zouden hebben. De heer Huyser, die aanwezig was toen deze verklaring werd
afgelegd, gaf aan dat dit incident geïsoleerd diende te worden en aan
de minister gemeld diende te worden. De zaak werd uitgezocht en het bleek
loos alarm. Naar aanleiding van dit incident verbaasde hij zich erover dat
er geen antenne leek te bestaan voor dit soort mogelijk politiek gevoelige
zaken.Nimmer was er sprake van een arbiterrol in de zin dat dilemma's ter beslissing
werden voorgelegd. De heren hadden overigens ook geen enkele beslissingsbevoegdheid.
Ze hadden de volgende perceptie van hun rol in het debriefingstraject: hen
was gevraagd toe te zien dat condities werden geschapen waarin de Dutchbatters
in vrijheid alles konden verklaren wat men kwijt wilde. Ze hadden vooral tot
taak de procedurele kanten van de debriefing te bewaken.Voor wat betreft het arbitraire element geven de heren De Ruiter en Huyser
aan dat er geen enkel incident is gemeld dat door advies van hun zijde uiteindelijk
niet in het eindrapport is terecht gekomen.De vraag of bij de debriefing gedragswetenschappers betrokken zouden moeten
worden, is volgens de heren De Ruiter en Huyser niet aan de orde geweest.
Ze menen dat het van belang is zich te realiseren dat bij de opzet van de
debriefing is uitgegaan van vertrouwen en vaste procedures. Bij de debriefings
waren gedragswetenschappers van de zijde van Defensie aanwezig. Ze waren niet
bij de debriefingsgesprekken aanwezig, maar waren wel in de onmiddellijke
nabijheid. Wanneer tijdens de debriefing naar de mening van de debriefers
hulpverlening op zijn plaats was, werd dat aan betrokkene aangeboden. De bedoeling
van de debriefing was niet hulp te bieden, maar zaken te ontdekken. In de
praktijk blijkt er van de geboden faciliteiten nauwelijks gebruik te zijn
gemaakt.De heren De Ruiter en Huyser waren «eigen meester, niemands knecht»
en hadden geen enkele andere binding met het dossier of met Defensie dan de
betreffende opdracht.Ze menen niet dat de keuze om de debriefing in eigen kring, dat wil zeggen
door de landmacht zelf, te verrichten, de debriefing uiteindelijk heeft
beïnvloed. Onder toeziend oog van de Tweede Kamer is destijds de opzet
van de debriefing tot stand gekomen. De heren De Ruiter en Huyser menen dat
het normaal is dat de uitzender ook de debriefing verzorgt. De twee adviseurs
dienden vooral de objectiviteit te waarborgen.Dat de Haagse staven geen onderdeel uitmaakten van de debriefing, is volgens
de heren De Ruiter en Huyser een historisch produkt. De cultuur rond debriefings
was gericht op het debriefen van die mensen die de vredesmissie daadwerkelijk
hebben uitgevoerd. In het geval van Srebrenica is onder politieke druk op
een gegeven moment besloten iedereen die op dat tijdstip in de enclave aanwezig
was, te debriefen. De heer De Ruiter meent dat normaliter slechts degenen
gedebriefd worden die de opdracht hebben uitgevoerd. Rondom de debriefing
van Dutchbat is veel belangstelling ontstaan. Wellicht dat de verwachtingen
rond de uitkomsten van de debriefing te hoog gespannen zijn geweest. Wanneer
de Haagse staven ook aan een debriefing onderworpen waren geweest, zou er
meer sprake van een onderzoek zijn geweest dan van een debriefing.Er bestond in het kader van die hoge verwachtingen geen sfeer van «die
politiek moet niet teveel zeuren». De medewerking van de Dutchbatters
was eigenlijk onverwacht groot. Natuurlijk, de debriefing viel binnen het
begrip «dienst». Sommigen grepen de kans aan goed hun hart te
luchten. Er leek een algeheel gevoel te bestaan in de steek gelaten te zijn
door de politiek en de pers.De heren De Ruiter en Huyser hebben inzage gehad in de rapportages van
de analyseteams. Deze teams werkten 's nachts om de verklaringen te coderen
en te analyseren. De resultaten van deze analyses zijn uiteraard door de heren
De Ruiter en Huyser gezien. De verwerking door de analyseteams viel echter
buiten de reikwijdte van de beide adviseurs. De heren De Ruiter en Huyser
zijn in de periode van de debriefing één à twee keer
per week aanwezig geweest bij de gesprekken. Door middel van steekproeven,
het totale aantal gesprekken en daarmee analyses was te groot om alles te
kunnen overzien, hebben de beide heren op de procedurele kant toegezien. Er
werd uitgegaan van betrouwbare, capabele debriefers. Aan de heren De Ruiter
en Huyser werden niet dagelijks rapportages voorgelegd.Verder hebben zij vele gesprekken gevoerd met de leiding van het team
en hebben zij ook de bijeenkomsten van het gehele team bijgewoond. Zij fungeerden
als «praatpaal».Nadat het concept-rapport gereed was, hebben de beide heren opmerkingen
van redactionele aard (indeling, leesbaarheid, doublures) gemaakt. Ze lazen
als het ware technisch mee, inhoudelijk hebben ze geen wijzigingen voorgesteld.In principe werd uitgegaan van «één bron is geen bron»
en dat maakte dat wanneer er slechts één verklaring bestond
over een incident, deze niet werd vermeld. Dit was echter geen wet van Meden
en Perzen. Wanneer er sprake was van een wel heel opvallende verklaring, werd
daar nader aandacht aan besteed. Een punt van voortdurend terugkerende aandacht
was het lot van de 7000 moslimmannen. Men probeerde te reconstrueren welk
een verschrikkelijk drama zich had afgespeeld. Er bestond een evacuatieplan
voor de moslims. Daarmee ontstond de indruk dat er sprake was van een door
de VN gelegitimeerde aftocht. De vrouwen zijn uiteindelijk veilig aangekomen.In het debriefingsrapport staat dat de Dutchbatters «regelend»
zijn opgetreden. Dat impliceert niet dat er sprake was van instemming met
wat er gebeurde. Er is dan ook niet in de brief bij het debriefingsrapport
vermeld dat Dutchbatters een bijdrage hebben geleverd aan de scheiding. Uiteindelijk is er geen duidelijkheid ontstaan over het lot van de
7000 moslims. Er bestaan vermoedens over wat enkelen van hen is overkomen.
De volledige waarheid is echter niet uit de verklaringen af te leiden. Bijlagen
drie, vier en vijf zijn uiteindelijk ultieme pogingen gebleken om de waarheid
te reconstrueren.In afzonderlijke gesprekken van de heren De Ruiter en Huyser met enkele
sleutelfiguren werd de suggestie gewekt dat er toestemming bestond voor het
verplaatsen van de moslims. Een ander opvallend punt is de toevallige omstandigheid
dat er in de commandolijn steeds Nederlanders een belangrijke rol hebben gespeeld.
De heer De Ruiter heeft de indruk dat de verwarring in de bevelslijnen in
de hand werd gewerkt door de personele bezetting, het kreeg iets rommeligs
over zich. De heren De Ruiter en Huyser hebben de indruk dat er bij de Dutchbatters
een gevoelen bestond in de steek te zijn gelaten.In principe bestond er ruimte om ook meerderen te bekritiseren. In hoeverre
individuen daar om welke redenen dan ook toe hebben besloten, of daarvan juist
hebben afgezien, is niet duidelijk. Er bestonden wel zekere opinies over de
rolopvattingen van leidinggevenden. Het viel de heren De Ruiter en Huyser
op dat feitelijk relatief veel verantwoordelijkheid ter plekke gedragen werd
door lagere (onder)officieren.De media hebben een belangrijke rol gespeeld rond de debriefing. De vele
belangstelling maakte dat sommige Dutchbatters geen rust leken te krijgen.
Daarbij had generaal Couzy de Dutchbatters terughoudendheid jegens de media
aanbevolen. Dit kan van invloed zijn geweest op hoe sommige Dutchbatters tegenover
de debriefing en tegenover de reacties op de debriefing staan of stonden. Verslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD) 28 oktober 1998, 11.00–12.45 uurDe voorzitter van de werkgroep heet de delegatie van het RIOD welkom.
De delegatie bestaat uit prof. dr. J. Blom, directeur van het RIOD, prof.
dr. J. T. M. Bank, voorzitter van het bestuur van het RIOD, dr.
D. C. L. Schoonoord en drs. P. Koedijk, beiden medewerker van de
afdeling onderzoek van het RIOD.Tevoren heeft het RIOD van de werkgroep een lijst ontvangen met vragen
inzake de afhandeling van de val van Srebrenica. Deze vragen zijn gegroepeerd
rondom een achttal thema's. Het RIOD is verzocht om voor deze vragen te bezien:1. op welke vragen het RIOD nu reeds een (indicatie van een) antwoord
kan geven;2. welke vragen in het onderzoek zullen worden beantwoord, maar waarover
nu geen inhoudelijke mededelingen kunnen worden gedaan;3. welke vragen niet of nauwelijks in het onderzoek van het RIOD worden
meegenomen.De heer Blom maakt allereerst enkele procedurele opmerkingen. Een inhoudelijke
beantwoording van de voorgelegde vragen zou neerkomen op een vorm van tussenrapportage.
Het RIOD heeft reeds herhaaldelijk duidelijk gemaakt geen inhoudelijke tussenrapportages
te zullen publiceren. Het RIOD kan wel een procedureel antwoord geven op de
voorgelegde vragen, waarbij de heer Blom dan wel aan de drie mogelijke antwoorden
twee extra mogelijkheden wil toevoegen, namelijk:Ten eerste: vragen die wel in het RIOD-onderzoek zijn meegenomen, maar
waarvan het nog onduidelijk is of het RIOD een antwoord kan vinden. De heer
Blom geeft als voorbeeld de vragen over overleg tussen generaal Janvier en
president Chirac inzake de luchtsteun. Het RIOD zal zeker proberen om hier
een antwoord op te krijgen, maar kan geen zekerheid geven dat uiteindelijk
een volledig antwoord gegeven kan worden.Ten tweede is er een klein aantal vragen waarvan de heer Blom denkt dat
zij niet voor het RIOD zijn bestemd of op een foute vooronderstelling zijn
gebaseerd en daarmee eigenlijk geen vragen zijn.De werkgroep heeft met de onderverdeling in thema's acht elementen uit
het onderzoek gehaald, die alle acht naar de mening van het RIOD tot de kernvragen
van het onderzoek behoren. In feite kunnen de deelvragen worden overgeslagen
en kan geantwoord worden dat het hele veld de belangstelling van het RIOD
heeft en dat geprobeerd zal worden alle aspecten daarvan in alle details te
beantwoorden. Een probleem bij deze rangschikking van vragen is dat de onderwerpen
uit elkaar worden getrokken, terwijl het RIOD van mening is dat deze onderwerpen
bij elkaar horen en in een context moeten worden gezet, waarbij voortdurend
sprake is van wisselwerking.Ten aanzien van het eerste thema («aanwijzingen voor aanval/informatie
inlichtingendiensten») stelt de heer Blom dat de vraag «wie wist
wat op welk moment en wat heeft men hiermee vanuit welke strategie gedaan»
tot de kern van het onderzoek behoort. Alle onder dit thema vermelde vragen
komen zeer gedetailleerd in het onderzoek aan bod, waarbij ook aandacht wordt
gegeven aan de wijze waarop is omgegaan met informatie die later (in de nasleep
van Srebrenica) ter beschikking is gekomen. Voor het onderzoek is de nasleep
van groot belang.Een van de interessante aspecten van de nasleep is dat daarin twee zaken
door elkaar lopen. Ten eerste de nasleep als een verhaal van de Nederlandse politiek. En ten tweede de manier waarop gegevens over wat
er in Srebrenica en ook in de aanloop naar Srebrenica is gebeurd, mede zijn
gekleurd door de manier waarop en de context en volgorde waarin deze gegevens
in de nasleep naar buiten zijn gekomen.De opdrachtgever krijgt een zo gedetailleerd en precies mogelijk verslag.
Het RIOD is zich ervan bewust is dat bepaalde vragen die bij nader inzien
misschien niet zo belangrijk lijken, toch onderzocht moeten worden, omdat
ze ooit gesteld zijn en daar hun belang aan ontlenen. Zo wordt overwogen om
antwoorden op vragen die in de hoofdreconstructie niet uitgebreid aan bod
hoeven te komen, zoals sommige vragen die in de pers of door de Kamer zijn
gesteld, apart in bijlagen of noten op te nemen, deels door verwijzing naar
passages in het hoofdrapport, deels door extra informatie.Waar het enigszins kan, zal het RIOD «man en paard noemen».
Soms kan bepaalde informatie echter alleen verkregen worden wanneer vertrouwelijkheid
wordt gegarandeerd of wanneer anonimisering wordt toegepast. Indien een keuze
moet worden gemaakt tussen het «opgeven» van potentiële informatie
en het bieden van vertrouwelijkheid wordt voorrang gegeven aan de informatieverwerving.
De informatie moet dan echter wel op een andere manier ook bevestigd worden.
Er zijn reeds afspraken gemaakt over het eventueel citeren, met name van personen
in Bosnië die uit veiligheidsoverwegingen anoniem willen blijven. In
de sfeer van de inlichtingendiensten wordt de bereidwilligheid om mee te werken
minder indien verklaringen op naam worden gepubliceerd. In dit stadium is
het RIOD bereid tot vertrouwelijkheid in zijn contacten met mensen die nog
actief zijn in de inlichtingengemeenschap.In antwoord op nadere vragen van de leden van de werkgroep meldt de heer
Blom dat het RIOD zo helder mogelijk zal beschrijven hoe de formele regels
en afspraken waren en hoe deze in de werkelijkheid functioneerden. Omdat het
inlichtingenwerk een relevant aspect van het onderzoek is, zal het RIOD een
expert in het inlichtingenwerk bij het onderzoek betrekken. De heer Koedijk
benadrukt dat de inlichtingenactiviteiten natuurlijk een gecompliceerde factor
voor het onderzoek vormen. De vraag is welke activiteiten er door alle partijen
zijn ondernomen, of er sprake is geweest van uitwisseling van informatie en
zo niet, welke consequenties dit heeft gehad.Op een desbetreffende vraag antwoordt de heer Blom dat hij in het openbaar
zijn informatiepositie niet kan prijsgeven, omdat dit fataal zou zijn voor
het welslagen van het onderzoek. In het algemeen kan hij wel stellen dat wat
betreft de medewerking van de Nederlandse regering het RIOD geen aanwijzingen
heeft dat er sprake is van tegenwerking bij het onderzoek naar de activiteiten
van de inlichtingendiensten.Tenslotte stelt de heer Blom nogmaals dat alle onder dit thema opgenomen
vragen (uitgezonderd die over het verkrijgen van inzage in de SITRAP's door
de werkgroep van de Tweede Kamer) onderdeel uitmaken van het onderzoek.De over het tweede thema («Luchtsteun») voorgelegde vragen
beschouwt de heer Blom als logische vragen die uit de voorliggende stukken
opkomen. Deze zullen alle meegenomen worden in het RIOD-onderzoek en gegroepeerd
beantwoord worden, mits een antwoord gevonden kan worden.De vraag die onder het derde thema («Gang van zaken tijdens terugtrekking
naar Potocari») staat vermeld, kan volgens de heer Blom ook ondergebracht
worden als subvraag bij het zesde thema («Debriefing»), omdat
deze vraag representatief is voor de dubbele betekenis van de debriefing en
de nasleep. Over het overrijden van vluchtelingen heeft het RIOD al enige
informatie, maar het RIOD zal ook gebruik maken van de in de debriefing naar
voren gekomen gegevens. Ook de opzet en de effecten van de debriefing
zullen onderzocht worden en de manier waarop met de gegevens van de debriefing
is omgegaan. Hierbij zal ook betrokken worden wat het rapport van Van Kemenade
heeft opgeleverd. De bronnen van Van Kemenade zijn ook bronnen voor het RIOD.De heer Blom benadrukt dat het RIOD streeft naar een goede reconstructie,
zowel van de wijze waarop de debriefing heeft plaatsgevonden en wat daarin
aan de orde is geweest, als van wat er feitelijk is gebeurd bij de terugtrekking
naar Potocari.Met betrekking tot de vragen onder het vierde thema («Scheiding
van de bevolking») stelt de heer Blom dat de kern van de lading die
Srebrenica heeft, ligt in de massamoord. Deze massamoord, wat daaraan is voorafgegaan
en wat daarover op welk moment bekend is geworden, behoort tot de kernvragen
van het RIOD-onderzoek. Het debat in Nederland daarover is met name zo geladen
omdat Dutchbat mogelijk op enigerlei wijze, gewild of ongewild, bewust of
onbewust, een rol kan hebben gespeeld bij het scheiden van mannen en vrouwen.
De onder dit thema vermelde vragen zijn de vragen die opkomen bij het lezen
van de documenten. Het RIOD zal hiervan een zo gedetailleerd mogelijke reconstructie
en analyse maken.Op de vraag hoe de bevelslijnen liepen, antwoordt de heer Blom dat in
de toelichting bij de onderzoeksopdracht staat dat de bevelslijnen van UNPROFOR
onderzocht moeten worden. Naast deze bevelslijnen binnen de VN en de ingewikkelde
diplomatieke en militaire verhoudingen worden ook de contacten van de deelnemende
landen met hun mensen in het veld onderzocht. Het RIOD streeft naar een nauwkeurige
reconstructie (van uur tot uur) van de dagen rond de val van Srebrenica op
basis van onder meer faxen en notities: «Op welk moment heeft wie wat
op tafel liggen en welke beslissing heeft hij vervolgens genomen en vanuit
welke gedachte?». Hierbij is de wisselwerking tussen de verschillende
informatiebronnen van groot belang.De heer Koedijk voegt hieraan toe dat het RIOD onderzoekt hoe de verhouding
tussen de officiële VN-bevelslijn en de nationale verbindingslijnen was.Volgens de heer Blom zal het RIOD specifiek aandacht besteden aan de etnische
verhoudingen en conflicten in de regio en de mate waarin deze geanalyseerd
zijn in de aan UNPROFOR deelnemende landen. Zo zal het RIOD nagaan of gebruik
is gemaakt van de ervaringen van CANBAT, dat Nederland voorging in Srebrenica.
Ook zal het RIOD een vergelijking maken met de gebeurtenissen in Zepa, dat
in dezelfde tijd ontruimd is zonder dat dit gepaard ging met een massamoord.
Het RIOD zal zeker ook ingaan op de vraag of de gebeurtenissen in Srebrenica
op basis van kennis en inzicht in het patroon van etnische zuivering te voorzien
waren geweest.De heer Blom geeft aan dat het vertrek van tien- tot vijftienduizend weerbare
mannen uit de enclave zo gedetailleerd mogelijk onderzocht zal worden. Nagegaan
wordt wat Dutchbat en de VN wisten, wat de lijnen van de bevolking van Srebrenica
naar buiten waren en welk beleid de Bosnische regering voerde. Op basis van
een analyse van deze gegevens kan een antwoord worden gegeven op de vraag
of sprake is geweest van verantwoord optreden van Dutchbat. In dit verband
zal ook de zogenaamde conspiratietheorie, die een geheime overeenkomst over
het opgeven van Srebrenica veronderstelt, aan de orde komen.Ook met betrekking tot de vragen behorende tot het vijfde thema («Onderhandelingen
over vertrek Dutchbat») meldt de heer Blom dat deze vragen alle onderdeel
zullen uitmaken van het RIOD-onderzoek.Ingaande op het zesde thema («Debriefing») herhaalt de heer
Blom dat de debriefing om twee redenen belangrijk is voor het onderzoek. Ten
eerste maakt de debriefing deel uit van de nasleep van gebeurtenissen.
Een aantal zaken is bij de debriefing niet goed gegaan. Dit moet onderzocht
en verklaard worden. Van Kemenade heeft hier reeds materiaal voor aangedragen,
dat ook een bron voor het (bredere) RIOD-onderzoek zal zijn. Ten tweede is
de debriefing van belang voor het RIOD-onderzoek, omdat in de debriefing allerlei
gegevens staan over wat er in de enclave is gebeurd. Alle vragen die onder
dit thema staan vermeld, maken deel uit van het onderzoek.Op een desbetreffende vraag spreekt de heer Blom als zijn mening uit dat
bij een analyse van de debriefing als proces niet afgezien kan worden van
de inhoud van de debriefing. Zo kan het antwoord op de vraag of het Openbaar
Ministerie en de Koninklijke Marechaussee adequaat hebben gereageerd, niet
los worden gezien van de feitelijke beschuldigingen en de informatie die er
over de betreffende gebeurtenissen bestaat.Het maakt nogal een verschil of een «indianenverhaal» niet
wordt doorgegeven of dat iets niet wordt doorgegeven dat wel degelijk gebeurd
is of misschien nog veel ernstiger is dan het zich liet aanzien. In het eerste
geval spreken we van bestuurlijke wijsheid, in het tweede geval kan gesproken
worden van een doofpot of falen van het ambtelijk apparaat. Voor het geven
van een oordeel of er in de debriefing voldoende aandacht is besteed aan bepaalde
gebeurtenissen, moet dus eerst worden nagegaan wat er feitelijk is gebeurd.
Het onderzoek moet ertoe leiden dat op basis van betrouwbare bronnen wordt
vastgesteld wat zich ter plekke heeft afgespeeld. Getuigen in Nederland moeten
met deze uitkomsten worden geconfronteerd.Afzonderlijke vragen kunnen van groot belang zijn, maar vormen in het
RIOD-onderzoek een onderdeel van een veel groter complex. Een werkelijk relevant
antwoord kan, naar de mening van de heer Blom, alleen gegeven worden in de
brede context van het grotere geheel. Een deelantwoord zal slechts tot een
vervolgvraag leiden, zoals tot nu toe ook is gebleken.Op de vraag naar een mogelijk nadeel van het onderzoek van het Openbaar
Ministerie (OM) voor het RIOD-onderzoek stelt de heer Blom dat voorop staat
dat het OM en de ministers een eigen verantwoordelijk hebben. Wel stelt hij
vast dat in het onderzoek van het OM deels met hetzelfde bronnenmateriaal
wordt gewerkt en met dezelfde getuigen. Het gedrag van deze getuigen kan bepaald
worden door strategische overwegingen, wat de gesprekken die het RIOD met
hen wil voeren, niet gemakkelijker zal maken. Vastgesteld moet worden dat
het onderzoek van het OM voor het RIOD-onderzoek bepaalde negatieve effecten
kan hebben.Het zevende thema («Houding/opvattingen») bevat een heel specifieke
en een meer algemene vraag. Beide vragen maken onderdeel uit van het RIOD-onderzoek.
Het RIOD doet onderzoek naar het functioneren van Dutchbat in de enclave en
de betrekkingen met de bevolking. Ook wordt nagegaan wat het Ministerie van
Defensie hiervan wist, of het Ministerie dit als een probleem zag, welke richtlijnen
het Ministerie ten aanzien hiervan gegeven heeft en of dit enig effect heeft
gehad. Verhalen over het aannemen van geld zullen worden onderzocht. Aangezien
dit soort verhalen aanleiding hebben gegeven tot veel opwinding, moet hierover
informatie worden gegeven in het rapport.Het achtste thema («fotorolletjes/filmmateriaal») zal eveneens
onderzocht worden. Het RIOD zal ingaan op wat er precies is misgegaan en of
het waarschijnlijk is dat een dergelijke technische mislukking per ongeluk
is gebeurd. De ene hoofdvraag is of de Militaire Inlichtingendienst (MID)
bewust bewijsmateriaal heeft vernietigd. De andere hoofdvraag is welke informatie
hierbij aan de orde was en wat hiermee is gedaan. Uit onder andere antwoorden
op Kamervragen is gebleken dat de hoofdzaak van wat er op de
foto's stond reeds was doorgegeven. Deze vraag houdt weer verband met de vraag
welke waarnemingen ter plaatse zijn gedaan van wat er zich heeft afgespeeld.Vervolgens beantwoordt de heer Blom enkele meer algemene vragen van de
leden van de werkgroep over de relatie van een mogelijk (deel)onderzoek door
de Tweede Kamer tot het lopende RIOD-onderzoek.Allereerst herinnert de heer Blom aan het grote belang van de staatsrechtelijke/politieke
constellatie bij de start van het onderzoek, namelijk een drieslag van: 1)
verzoek van het kabinet; 2) uitdrukkelijke instemming van de Kamer; en 3)
onafhankelijkheid van het onderzoek. Dit vormt de staatsrechtelijke basis
voor het werk en het wegvallen van een van de elementen daaruit, bijvoorbeeld
indien de Kamer zelf een (deel)onderzoek wil beginnen, zal worden uitgelegd
als een gebrek aan vertrouwen in het RIOD-onderzoek. Hierdoor zal het voor
het RIOD moeilijker worden om een ingang te krijgen bij instellingen en personen
in Nederland en in het buitenland. Dit is des te meer relevant, omdat het
onderzoek zich al in een buitengewoon moeilijke omgeving voltrekt. Het gaat
om een onderzoek naar een onderwerp waarover al tijdens het onderzoek voortdurend
zeer emotioneel geladen publiciteit bestaat. Een eigen onderzoek van de Kamer
zou de balans nog verder verslechteren.Het RIOD is niet geholpen wanneer de Kamer kiest voor een onderzoek naar
een beperkt onderwerp. Uit de voorgelegde vragen blijkt dat de werkgroep zich
bewust is van alle dimensies die er bestaan en zich niet gemakkelijk zal beperken
tot een kunstmatig geïsoleerd onderwerp. Het is evident dat er sprake
is van verstrengeling van gebeurtenissen die zich tegelijkertijd op verschillende
plaatsen afspelen. Een onderzoek naar de Nederlandse parlementaire betrokkenheid
kan niet zonder je af te vragen wat er in de internationale arena gebeurde,
wat er in Bosnië gebeurde, wat er in Srebrenica gebeurde. Met name voor
het beantwoorden van de vraag hoe het mogelijk is dat Nederland in Srebrenica
terecht kwam, kun je de gebeurtenissen niet van elkaar scheiden. Ditzelfde
geldt voor een onderzoek naar de debriefing. De verstrengeling van allerlei
aspecten zal tot uitbreiding van een onderzoek moeten leiden. Indien het wel
mogelijk was geweest, had het RIOD al gerapporteerd over deelonderwerpen,
aangezien de druk groot is. Wat betreft mogelijke samenwerking tussen het RIOD en de Kamer stelt de
heer Blom dat het RIOD streeft naar een combinatie van een zo zorgvuldig mogelijke
reconstructie met analyses van vakinhoudelijke aard. Dit zullen geen analyses
zijn van wat politiek en moreel gesproken had moeten gebeuren. Die uitspraken
zou de Kamer op basis van het rapport kunnen doen.De heer Blom is er niet zeker van dat de in hoge mate op openbare verhoren
gebaseerde poging tot constructie van een parlementaire enquête de beste
manier is van waarheidsvinding. Daarbij komt dat deze afweging twee jaar geleden
ook al is gemaakt. Toen is niet gekozen voor een parlementaire enquête,
maar werd besloten een wetenschappelijk instituut te vragen een onafhankelijk
onderzoek te verrichten. Na publikatie van het RIOD-rapport zou de Kamer uiteraard
wel reden kunnen zien tot voortzetting van het onderzoek in de vorm van een
parlementaire enquête.Het RIOD erkent vanzelfsprekend het primaat van de politiek. De Kamer
heeft uitdrukkelijk instemming betoond met het RIOD-onderzoek, maar heeft
uiteraard het recht om nu tot een ander inzicht te komen. De heer Blom heeft
de werkgroep wel in overweging willen geven welke nadelen een dergelijk besluit
voor het lopende RIOD-onderzoek zou hebben.Een mogelijke samenwerking tussen RIOD en Kamer verdraagt zich moeilijk
met de onafhankelijkheid van het onderzoek. De indruk zou kunnen worden gewekt
dat het RIOD-onderzoek wordt voortgezet onder auspiciën
van de Kamer. Hiertegen heeft het RIOD allereerst een principieel bezwaar,
vanwege strijdigheid met de voorwaarde van wetenschappelijke onafhankelijkheid.
Een tweede bezwaar is dat belangrijke gegevens verkregen zijn op bepaalde
condities, zodat niet alle gegevens zonder meer overgegeven kunnen worden
aan de Kamer. Een ander belangrijk bezwaar tegen een werkverdeling tussen
RIOD en Kamer is de eerder genoemde verstrengeling van gebeurtenissen. De
heer Blom kan zich moeilijk voorstellen hoe het onderzoek van de Kamer beperkt
kan worden tot de nasleep en de debriefing en het RIOD zich beperkt tot een
onderzoek van de voorgeschiedenis en van de val van de enclave. Ongewild lopen
beide onderzoeken toch in elkaar over. De debriefing gaat ook over de voorgeschiedenis
en de gebeurtenissen rondom de val. Om de waarde van de informatie hierover
van de debriefing goed in te schatten, moeten ook de condities worden onderzocht
waarin die debriefing heeft plaatsgevonden. Dit geldt in feite voor alle belangrijke
onderwerpen.De vraag naar de politieke besluitvorming in Nederland over de uitzending
naar Srebrenica behoort tot de expliciete onderzoeksopdracht die het RIOD
van de regering heeft gekregen en waar de Kamer mee heeft ingestemd. Hierbij
doet zich opnieuw de verstrengeling voor, onder andere de verstrengeling met
de (niet geringe) rol van de media in de nationale en internationale besluitvorming.
In het kader van het onderzoek zullen de woordvoerders van de politieke partijen
worden gehoord en zal onder meer een analyse worden gemaakt van de achtergronden
voor de politiek zeer brede instemming met de uitzending. Het onderzoek naar
de politieke besluitvorming kan niet los worden gezien van het geheel van
het onderzoek. In dit verband wijst de heer Blom op een interessant artikel
van de heer Woltjer in het Tijdschrift voor Geschiedenis, die de RSV-enquête
heeft geanalyseerd en hierbij met name is ingegaan op het probleem van de
Kamer die haar eigen functioneren onderzoekt.In vergelijking met een onderzoek van een wetenschappelijk instituut beschikt
de Kamer over extra bevoegdheden op basis van de Wet op de parlementaire enquête:
het dagvaarden en onder ede horen van getuigen. Men kan twijfel hebben of
getuigen die iets te verbergen hebben onder ede wel de waarheid zullen zeggen.
Niettemin blijft onder ede horen iets anders dan niet onder ede horen. Tot
op dit moment heeft het RIOD nog geen problemen gehad die tot een dagvaarding
zouden noodzaken. Ook het onder ede horen is tot op heden niet noodzakelijk
gebleken. Mogelijk is een vorm van samenwerking denkbaar waarbij het RIOD,
indien het op problemen stuit, de Kamer zou kunnen vragen om bepaalde personen
onder ede te horen. Het ligt dan overigens meer voor de hand dat het RIOD
in het eindrapport de Kamer aanbeveelt om bepaalde personen onder ede te horen.
De heer Blom waarschuwt er wel voor dat een verhoor onder de publieke schijnwerpers
van een parlementaire enquête andere en mogelijk meer beperkte antwoorden
kan opleveren dan wanneer dezelfde vragen in een andere entourage worden gesteld.Tot op heden zijn er nog geen grote conflicten over toegang tot bronnen.
Wel zijn er soms kleine verschillen van mening over de procedure die daarbij
moet worden gevolgd. Het RIOD moet zich natuurlijk wel aan de wet houden.
Het onderzoek verkeert overigens momenteel in de fase waarin het lopende archiefonderzoek
in Nederland wordt afgesloten en wordt nagegaan of bepaalde zaken ontbreken.
Het is dus niet uitgesloten dat bepaalde documenten nog opgezocht moeten worden.
Het is ook denkbaar dat personen of instanties proberen minder gelukkige stukken
achter te houden. Maar op dit moment zijn er nog geen grote conflicten te
melden.In antwoord op een nadere vraag over de hoeveelheid getuigen waar het
RIOD mee gesproken heeft, meldt de heer Blom dat vooral buitenlandse getuigen
zijn gehoord. Ook in Nederland zijn al verscheidene mensen gehoord.
Op dit moment worden de meer dan 400 Dutchbatters gevraagd of zij bereid zijn
inzage te geven in de vertrouwelijke rapporten van de debriefing. Afhankelijk
van de inhoud daarvan zal het RIOD met een aantal Dutchbatters spreken.Wat betreft het tijdpad heeft het RIOD zich laten verlokken tot een uitspraak
over een tijdpad van twee jaar (met alle onzekerheden vanwege de dynamiek
van het onderzoek). Daarbij moet eerder aan de tweede dan aan de eerste helft
van 2000 worden gedacht. Mogelijkheden tot uitbreiding van het onderzoeksteam
zullen niet tot een bijstelling leiden. Grootscheepse uitbreiding zou in dit
stadium van het onderzoek eerder tot een vertraging leiden.Ten aanzien van tussenrapportages merkt de heer Blom op dat de samenhang
tussen de diverse factoren zo intens is dat de voortgang op het ene deel nieuw
licht kan werpen op een ander, voorlopig afgesloten deel van het onderzoek.
Definitieve uitspraken zijn daarom pas aan het einde van de rit te maken.
Dit onderzoek is politiek en emotioneel dermate geladen dat tussenrapportages
schadelijk kunnen zijn voor de rest van het onderzoek en een nadelige invloed
hebben op informanten. Ook in tussentijdse bronnenpublikaties ziet de heer
Blom weinig. Mocht zich een onderwerp voordoen waar volgens het RIOD niets
meer aan zal veranderen, dan zal het RIOD niet aarzelen, maar de heer Blom
acht dit zeer onwaarschijnlijk.De heer Blom deelt mee dat de dynamiek van de publiciteit het RIOD er
deze zomer toe heeft gebracht de «radiostilte», waaraan het zich
in principe houdt, voor één maal te doorbreken zonder echt tot
inhoudelijke tussentijdse mededelingen over te gaan. Hij wil wel toezeggen
dat met betrekking tot de procedurele voortgang met een zekere frequentie
een tussenrapportage kan worden gegeven. De beste vorm daarvoor zou een brief
aan de opdrachtgever (het kabinet in de persoon van de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen) zijn, zoals de brief van 3 september jl. Zo'n brief
kan aan de Kamer ter kennis worden gebracht. Verslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
de heer Voorhoeve 28 oktober 1998, 13.15–15.00 uurDe heer Voorhoeve bedankt de werkgroep voor de geboden mogelijkheid zijn
visie op het gebeurde weer te geven. De heer Voorhoeve meent dat met de beperking
van de werkgroep, de informatievoorziening rond de gebeurtenissen vanaf 5
juli 1995 te onderzoeken, de werkgroep het risico neemt belangrijke vragen
van voor die datum te laten liggen. Hij meent dat er in Nederland veel kennis
aanwezig is over de gebeurtenissen na 5 juli. De heer Voorhoeve stelt voor
het gesprek in drie delen te verdelen: Allereerst wil hij graag uiteenzetten
welke vragen bij hem zelf onbeantwoord zijn gebleven. Daarna zal hij enkele
meningen over de gebeurtenissen uiten. Vervolgens zal er ruimte zijn om specifieke
vragen vanuit de werkgroep te beantwoorden.De eerste vraag waarmee de heer Voorhoeve zich geconfronteerd ziet, is
de vraag welke voorwaarden, formeel en informeel van Nederlandse zijde aan
de VN zijn gesteld toen de regering in 1993 besloot tot levering van troepen.
Militair gesproken was de enclave Srebrenica al in 1993 gevallen. De heer
Voorhoeve vraagt zich af welke voorwaarden Nederland precies heeft gesteld
toen het bereid was voor wat betreft de enclave Srebrenica inhoud te geven
aan het veilige-gebieden-beleid van de VN.Een vervolgvraag hierop is wat de VN precies aan Nederland hebben toegezegd.
De heer Voorhoeve heeft de indruk dat bij de leden van het toenmalige kabinet
het idee leefde dat er concrete toezeggingen gedaan waren voor hulp aan Dutchbat
als het in de problemen zou komen, zoals luchtsteun. Tot nu toe is hij er
niet in geslaagd deze vraag precies beantwoord te krijgen.De derde vraag voor de heer Voorhoeve heeft betrekking op de positie van
Nederland ten opzichte van andere landen. Had Nederland in 1993/94 met succes
kunnen aandringen op de aanwezigheid van andere (grote) landen in de enclave?
Omdat de enclave vanuit militair oogpunt al gevallen was, had een strategie
van afschrikking wellicht kunnen voorkomen dat de enclave ook werkelijk door
de Serviërs in bezit werd genomen. Deze afschrikkingsstrategie heeft
na de Conferentie van Londen in 1995 verhinderd dat de enclave Gorazde met
geweld ingenomen is. Voor geïsoleerde, onverdedigbare plaatsen zijn in
principe twee strategieën mogelijk, nl. militaire afschrikking en politieke
afschrikking. Geen van beide is door de VN toegepast. Militaire afschrikking
vereist dat de tegenpartij bedreigd wordt met een tegenaanval op een zwakke
plaats. Maar de structuur van de VN en het gebrek aan politieke eenheid maakte
effectieve afschrikking onmogelijk. Politieke afschrikking komt neer op het
opwerpen van een hoge politieke drempel voor de Serviërs door aanwezigheid
van grote mogendheden. In zo'n afschrikkingsconcept is Nederland geen factor
van betekenis. De aanwezigheid van grote landen zoals het Verenigd Koninkrijk
of Frankrijk zou wellicht wel effect kunnen hebben.De vraag dringt zich op in hoeverre Nederland in 1993 had kunnen aandringen
op de aanwezigheid van militairen van bijvoorbeeld deze landen in Srebrenica.
Het antwoord van Nederland op de vraag van de VN of het troepen wilde leveren
zou dan geweest kunnen zijn Ja, mits er ook Franse en/of Engelse militaire
aanwezig zijn. Op deze wijze had een hogere politieke drempel opgeworpen kunnen
worden.De heer Voorhoeve meent dat deze vragen van belang zijn om lessen te leren
uit de mislukking van het veilige-gebieden-beleid van de VN. Het beleid van
de VN in 1994 was te zwak om met politieke middelen een militair niet te verdedigen
enclave zeker te stellen. Beter zou zijn, bij de keuze van een veilig gebied,
uit te gaan van een gebied met militair sterke punten, waar een coalitie van
landen de verantwoordelijkheid voor de verdediging zou dragen.
Binnen een veilig gebied zouden alle aanwezigen dan ontwapend moeten worden.
Dat zou een echt veilig gebieden beleid zijn geweest.Een tweede stel vragen heeft de heer Voorhoeve over het beleid van de
Bosnische regering in Sarajevo in de periode mei tot en met juli 1995. Begin
juni werd in Parijs de Rapid Reaction Force opgericht. Er was in Bosnië
sprake van constante gijzeling van VN-personeel. In Parijs sprak de heer Voorhoeve
met de heer Sacirbey. Deze stelde dat de Bosnische regering op de hoogte was
van de overwegingen van de VN ongewapende waarnemers in plaats van blauwhelmen
te sturen. Sacirbey zei dat de Bosnische regering in staat was de veilige
gebieden zelf te verdedigen. Zowel qua aantallen manschappen als qua wapens
zou dit volgens Sacirbey te realiseren zijn. Hij pleitte ervoor dat de VN
serieus een andere aanpak dan tot nu toe gevolgd zouden overwegen. Deze opzet
zou Sarajevo de controle geven over de gebieden.De heer Voorhoeve zag echter niet in, hoe met de aanwezige Bosnische manschappen,
zonder zware wapens in fysiek moeilijke omstandigheden, Srebrenica effectief
verdedigd kon worden. Hij meende dat de enclave onverdedigbaar was. Als de
Bosnische regering meende dat zij zelf Srebrenica kon verdedigen, waarom werd
daar in juli 1995 dan geen poging toe ondernomen? De vraag is van belang,
wat het beleid was van de Bosnische regering toen begin juli duidelijk werd
dat de Serviërs de enclave zouden aanvallen. De heer Voorhoeve schetst
drie mogelijkheden. Allereerst kan het zijn dat Sarajevo geen besluit heeft
genomen. Een tweede mogelijkheid is dat het opdracht heeft gegeven de enclave
Srebrenica te verdedigen. Er waren per slot van rekening ± 8000
bewapende mannen in de enclave bestaande uit 4–5000 militairen en ca
3000 milities. Een derde optie is dat vanuit Sarajevo de opdracht is gegeven
de enclave te verlaten omdat deze toch zou vallen.De heer Voorhoeve heeft geen bewijzen maar slechts tegenstrijdige aanwijzingen
voor bepaalde scenarios. De eerste aanwijzing betreft de melding van Nederlandse
militairen in de enclave. Zij hebben op een berghelling op de avond van 10
juli een grote verzameling mensen waargenomen. Zij maakten zich kennelijk
klaar om de enclave te verlaten. Ze droegen nieuwe wapens en leken formaties
te vormen. Later werd bekend dat er een exodus heeft plaatsgevonden, dat de
Serviërs deze exodus onder vuur hebben genomen en dat er vele mannen
krijgsgevangen zijn gemaakt en toen of later vermoord. Een Servische kolonel
zou volgens de heer Voorhoeve tegen een Nederlandse militair gezegd hebben
dat ze ± 6000 krijgsgevangenen hadden gemaakt. Van deze exodus zijn
ongeveer 3000 mannen in Centraal-Bosnië aangekomen, waaruit later de
28e brigade is gevormd. Deze aantallen passen binnen de vaak genoemde
cijfers van een exodus van 10 tot 15 000 mannen. Niemand weet natuurlijk
de precieze getallen.De Bosnische bevelhebber Delic zou in het Bosnische parlement gezegd hebben
dat de uitbraak uit Srebrenica een geslaagde operatie is geweest (of woorden
van die strekking). Dit zou impliceren dat er opdracht gegeven is de enclave
te verlaten. Het is volgens de heer Voorhoeve mogelijk dat zon opdracht tot
verlating is gegeven, omdat de verwachting bestond dat wanneer de Serviërs
de enclave zouden aanvallen dit zou leiden tot een hopeloos gevecht dat zou
eindigen in een bloedbad. Indien dit de achtergrond van de uittocht was, heeft
Delic onderschat, dat Mladic de exodus ten westen van Srebrenica stond op
te wachten, waardoor het merendeel is uitgemoord.Een geheel andere aanwijzing berust op meldingen van Nederlandse blauwhelmen
die meldden dat er sprake was van groepen moslimstrijders die grote onderlinge
meningsverschillen hadden.Er zou leiding ontbreken. De leider Oric was afwezig. Hij zou in Tuzla
zitten. Er vonden schermutselingen plaats, bijvoorbeeld bij OP-M waar sprake
zou zijn van een liquidatie vanwege insubordinatie. Er waren berichten
over vuurgevechten. Dit beeld van versnippering en losse verbanden suggereert
dat er géén sprake was van een bevel tot terugtrekking, maar
van chaos.De heer Voorhoeve heeft in een gesprek met oud-minister Moratovic geïnformeerd
naar wat nu eigenlijk het beleid vanuit Sarajevo is geweest. De heer Moratovic
stelt dat er zowel een verdedigingsplan, als een plan tot terugtrekking was,
maar dat geen van beide is uitgevoerd en dat de meningsverschillen tussen
de plaatselijke leiders tot chaos leidden. Maar de heer Moratovic was zelf
niet de cruciale minister, dus de vraag blijft open. Men zou het volgende
kunnen veronderstellen. Met de wetenschap dat de enclave Srebrenica militair
onverdedigbaar was en er weinig zicht was op een kordaat optreden vanuit de
VN, is het mogelijk dat de Bosnische regering op de Nederlandse blauwhelmen
als schild voor de vrouwen en kinderen vertrouwde.Een opdracht aan de mannen de enclave te verlaten, zou neerkomen op een
poging de maximale verliezen zo klein mogelijk te maken. De wereld zou getuige
zijn van de schande van het falen van de vredeshandhaving, wat wellicht een
versterking van het optreden van de VN zou kunnen uitlokken. Als dit de inschatting
van Sarajevo is geweest, constateert de heer Voorhoeve, heeft men zich politiek
niet misrekend. Want de wereld was zo geschokt, dat er eindelijk besloten
werd harde maatregelen tegen de Serviërs te nemen. De Conferentie in
Londen leidde ertoe dat de Rapid Reaction Force tegen de Serviërs werd
ingezet, in augustus – september 1995 (na de val van Srebrenica en Zepa).
De Rapid Reaction Force heeft uiteindelijk bijgedragen aan de creatie van
een atmosfeer die vredesonderhandelingen mogelijk maakte.Een andere veronderstelling gaat uit van een minder beredeneerde situatie.
Sarajevo zou ingezien hebben dat de situatie hopeloos was. De plaatselijke
militaire leiders zouden het hoge risico op veel burgerslachtoffers erkend
hebben in geval van een verdedigend gevecht. Een terugtrekking uit de enclave,
de vrouwen en kinderen aan Dutchbat toevertrouwend, zou dit risico verminderen.
In beide gevallen is echter de wreedheid van Mladic en zijn troepen onderschat.Met betrekking tot de inlichtingendiensten van andere landen stelt de
heer Voorhoeve de vraag naar de kennis van deze diensten over massaexecuties.
In augustus 1995 toonde VN-ambassadeur Albright in de Veiligheidsraad foto's
met indicaties van massagraven ten westen en noorden van Srebrenica. In Nederland
zijn deze fotos later in het Defensie Crisis Beheersingscentrum getoond. De
heer Voorhoeve stelt zijn Amerikaanse collega gevraagd te hebben of er meer
gegevens beschikbaar waren. In Nederland werd men opgeschrikt door de fotos
en de vraag rees of er meer kennis aanwezig was bij de verschillende inlichtingendiensten.De heer Voorhoeve heeft de VS gevraagd alle foto's en gegevens over te
dragen aan het VN-tribunaal. Dat is toegezegd.Nederland had in Bosnië geen inlichtingencapaciteit. De gegevens
van bijvoorbeeld de SAS konden niet ingezien worden. Met het oog op de vragen
naar het beleid van Sarajevo en de nachtelijke uittocht uit de enclave is
het van belang te achterhalen wat de inlichtingendiensten op welk moment wisten.
Met betrekking tot de bussen zou volgens een krantenbericht een telefoongesprek
tussen Mladic en een derde zijn onderschept, hetgeen bij navraag bij de Amerikanen
niet bevestigd werd. In de vergoelijkende uitlatingen over de gebeurtenissen
in de enclave Srebrenica door president Milosevic kan betrokkenheid bij de
gebeurtenissen gelezen worden, volgens de heer Voorhoeve.Hij meent dat vragen zoals door de werkgroep gesteld nooit uitputtend
door middel van een parlementaire enquête beantwoord zullen kunnen worden.
In het kader van zo'n formeel onderzoek zullen buitenlandse instellingen of
personen naar de mening van de heer Voorhoeve een formele, afhoudende reactie
geven. Hij ziet meer heil in een wetenschappelijk benaderingsonderzoek
om antwoorden te vinden. Op informele wijze de juiste mensen de juiste vragen
op het juiste moment voorleggen, zal volgens de heer Voorhoeve meer effect
sorteren dan hen oproepen voor een Nederlandse enquêtecommissie te verschijnen.
Buitenlandse functionarissen zullen dat weigeren. Hij meent daarom dat het
RIOD de beste mogelijkheid tot waarheidsvinding biedt. Het onderzoek naar
zowel de feitelijke gebeurtenissen als de rol die de Nederlandse regering
daarbij gespeeld heeft, is noodzakelijk voor de genezing van een nog open
wond. De heer Voorhoeve stelt als minister kritisch gestaan te hebben tegenover
een parlementaire enquête, maar in de ministerraad gepleit te hebben
voor het houden van wetenschappelijk onderzoek.Met de keuze voor het RIOD is de mogelijkheid van deelrapportages nadrukkelijk
besproken. De directeur van het RIOD bleek hier geen voorstander van. Zowel
de Nederlandse betrokkenheid als het beleid van Sarajevo en de internationale
organisaties dienden onderwerp van onderzoek te zijn.Vanuit de werkgroep wordt een vraag gesteld naar de datum van de nachtelijke
uittocht uit de enclave. Aan de Kamer is gemeld dat deze uittocht plaatsvond
in de nacht van 10 op 11 juli, voor de val van de enclave dus. Andere bronnen
beweren dat er een massale verplaatsing zich voltrok in de nacht van 11 op
12 juli. De heer Voorhoeve legt uit dat waarschijnlijk beide het geval zijn.
Zoals eerder gemeld hebben Nederlands blauwhelmen op de avond van de tiende
op een berghelling een concentratie strijders gezien. Het betrof circa 1500
man met wapens. Het kan een deel van de moslimstrijders betroffen hebben.
De heer Voorhoeve vermoedt dat er sprake was van een uittocht die begonnen
is op de avond van de tiende. Op 11 juli vonden nog schermutselingen plaats.
Het is heel goed mogelijk dat ook op 12 juli nog groepen zijn weggetrokken.
De gemengde berichten hebben volgens de heer Voorhoeve alle één
conclusie tot gevolg: de enclave is niet verdedigd.De heer Voorhoeve heeft ruim 200 pagina's persoonlijke aantekeningen aan
het RIOD overhandigd.Dat destijds minister Pronk medio juli sprak over genocide en de heer
Voorhoeve deze term pas op 21 juli 1995 bezigde, kent zijn verklaring in de
informatie die ter beschikking stond. De heer Voorhoeve had medio juli wel
zware vermoedens, maar feitelijke informatie die afkomstig was van de satellietfoto's
werd pas in augustus door de VS geopenbaard. Maar op 12–13 juli hadden
hulpverleners in Tuzla een stroom van vrouwen en kinderen waargenomen. Ze
hadden zich afgevraagd waar de mannen waren.De directeur van Artsen zonder Grenzen, De Milliano, bezocht Tuzla en
vernam geruchten over massamoorden. Minister Pronk is omstreeks 15 juli naar
Bosnië gegaan in verband met de opvang van vluchtelingen uit de enclave.
Hij vernam toen ook deze geruchten over de vluchtelingen.Op de vraag naar de bekendheid van de Nederlandse militaire top met de
afspraken met de VN in 1993/4 en de gevolgen die deze (on)bekendheid met zich
meebracht voor de verantwoordelijkheden van de minister, antwoordt de heer
Voorhoeve dat bij zijn aantreden als minister van Defensie de Nederlandse
blauwhelmen ressorteerden onder UNPROFOR. Het beleid van UNPROFOR was, dat
in geval van een directe aanval op blauwhelmen luchtsteun van de NAVO mogelijk
was. De beperking van dit uitgangspunt lag in de dubbele sleutel. Eerst moest
de (altijd verdeelde VN) dit goedkeuren. In de praktijk moest er sprake zijn
van smoking gun-situaties, feitelijke aanvallen op de blauwhelmen. Dit bleek
zeer onvoldoende om de enclave te verdedigen. De luchtsteun kwam veel te laat,
toen de enclave al ten dode was opgeschreven. Al in het najaar van 1994 was
er een debat ontstaan tussen de Europese troepenleverende landen en de Verenigde
Staten over deze dubbele sleutel. De heer Voorhoeve vermoedt dat er in 1993/-94
geen concrete afspraken zijn gemaakt, en dat er alom bekendheid was met de
beperktheid van luchtsteun. Hij vraagt zich dan ook af in hoeverre
de verwachtingen op luchtsteun gerechtvaardigd waren. In 1994/5 werd er volgens
de heer Voorhoeve door velen ook geen goed onderscheid gemaakt tussen Close
Air Support en luchtaanvallen, waar essentiële verschillen tussen bestaan.In zijn functie van Directeur van Clingendael heeft de heer Voorhoeve
in 1993/4 vraagtekens gezet bij de VN-invulling van het concept van veilige
gebieden. Tijdens de formatiebesprekingen met formateur Kok heeft hij twee
zaken nadrukkelijk met de formateur besproken: de bezuinigen op Defensie en
de kwetsbare positie in Srebrenica. Tijdens de formatiebesprekingen in Nederland
werd er in internationaal verband gesproken over een vredesregeling en mogelijke
oplossingen voor de enclaves. Daar was de hoop op gericht. Nederland had op
dat moment geen keuze meer de situatie te veranderen. Dutchbat zat vast in
Srebrenica. Politiek, juridisch en feitelijk was het onmogelijk uit de enclave
weg te komen. De Canadezen hadden in een vergelijkbare positie gezeten, toen
hun uittocht feitelijk geblokkeerd werd. De enige mogelijkheid uit deze situatie
te ontsnappen, was te zorgen dat een ander land de verantwoordelijkheid over
zou nemen. Dat kon pas per 1 juli 1995. Oekraïne was bereid, maar de
enclave werd toen onder de voet gelopen. Het had in de ogen van de heer Voorhoeve
geen verschil gemaakt welke persoon minister werd. De afloop zou niet anders
zijn geweest. Als minister van Defensie heeft de heer Voorhoeve allereerst
in september 1994 overwogen de enclave militair te versterken. Dit bleek niet
uitvoerbaar. De enclave was een eiland in vijandig gebied en aanvoer moest
door Servisch gebied gebeuren. De Nederlandse regering hoopte dat de Serviërs
de enclave niet zouden aanvallen en dat de enclaves in een vredesregeling
met Centraal Bosnië zouden worden verbonden. Er was in de zomer van 1994
geen reden te veronderstellen dat de Serviërs zouden aanvallen, de situatie
was stabiel.Een tweede benadering was sinds 1993 de evacuatie van circa 40 000
mensen. De heer Voorhoeve zegt de optie van preventieve evacuatie met de heer
Sacirbey besproken te hebben begin oktober 1994. Op de suggestie van de heer
Voorhoeve een verhuizing door UNHCR te arrangeren, sprak de heer Sacirbey
een onaanvaardbaar uit. Het zou betekenen dat aan etnische zuivering werd
meegewerkt. Voor de Bosnische regering waren de enclaves een symbool van de
etnisch pluriforme samenleving die ze nastreefde.Een derde benadering van Nederlandse zijde betrof het binnenhalen van
andere landen in de enclave. Begin oktober 1994 heeft de heer Voorhoeve met
vijf of zes NAVO-partners gesproken over een eventuele bereidheid deel te
nemen. Deze bereidheid bleek niet aanwezig.Een vierde benadering was het te zwakke veilige-gebieden-beleid van UNPROFOR
te vervangen door vredeshandhaving in NAVO-verband. De heer Voorhoeve heeft
hiertoe in januari 1995 een voorstel gedaan. Hij verschilde hierover van mening
met de minister van Buitenlandse Zaken. Deze vond dat dit een andere weg betrof
dan welke uitgezet was door de Veiligheidsraad. De minister van Buitenlandse
Zaken drong er op aan een artikel waarin dit voorstel was gedaan, niet te
publiceren.Een vijfde optie was volgens de heer Voorhoeve om heel UNPROFOR te versterken.
Hiertoe zijn met de Amerikaanse regering gezamenlijke voorstellen geformuleerd.
In december 1994 zijn deze voorstellen in Den Haag aan verschillende regeringen
aangeboden. De voorstellen zijn nooit uitgevoerd. In januari heeft de heer
Voorhoeve het voorstel met ondersecretaris-generaal Annan besproken. Het voorstel
is herhaald tijdens een bijeenkomst op Soesterberg in april 1995. Daarbij
is tevens het plan geopperd om een luchtbrug te openen op Srebrenica. Met
een luchtbrug kon niet alleen de politieke solidariteit gedemonstreerd worden
maar kon tevens de enclave bevoorraad worden. UNPROFOR moest voor de realisatie
van dit plan toestemming geven. Vanuit UNPROFOR werd een luchtbrug op dat
moment te riskant geacht. Eerst diende Dutchbat alle voorraden op te gebruiken.
Voor een luchtbrug was medewerking van de Noren, de Britten,
de Fransen en de Canadezen noodzakelijk. Het zou een riskante operatie betreffen.Parallel aan deze voorstellen liepen de pogingen van Carl Bildt voor een
vredesregeling. De RRF werd niet geschikt bevonden om de enclave te ontzetten.
De heer Voorhoeve stelt dat niet anders geconcludeerd kon worden dan dat alle
opties op dat moment vastgelopen waren.Voor wat betreft de positie van de werkgroep van de Kamer ten opzichte
van bijvoorbeeld het RIOD, denkt de heer Voorhoeve dat de bij de Kamer levende
vragen als aanvulling en uitbreiding van de opdracht van de regering gegeven
zouden moeten worden.Op een vraag naar een internationaal onderzoek en de inspanning van het
ministerie van Buitenlandse Zaken naar realisatie van zon onderzoek stelt
de heer Voorhoeve dat Nederland geen meester van de situatie was maar gegijzeld
werd door de zwakheden van UNPROFOR. Een internationaal onderzoek door internationale
persoonlijkheden zou stuiten op nogal wat praktische bezwaren. Het voorstel
is voorgelegd aan de VN, er werd afhoudend op gereageerd. De heer Voorhoeve
herhaalt zijn visie dat een uitgebreid wetenschappelijk onderzoek dat functionarissen
ook persoonlijk en informeel kan benaderen de beste kans op benadering van
de waarheid biedt.Een aantal antwoorden op vragen over de informatievoorziening vanuit de
werkgroep komt naar de mening van de heer Voorhoeve goed uit de verf in de
bijlagen van het rapport van de heer Van Kemenade. Misverstanden worden volgens
de heer Voorhoeve bijvoorbeeld gecreëerd door de memoires van de generaal
b.d. Couzy. De suggestie dat de minister van Defensie zich bemoeid heeft met
de militaire bevelslijnen, werpt de heer Voorhoeve van zich. Hij had slechts
bemoeienis met politieke zaken, niet met strikt operationele zaken.Slechts één maal, op 11 juli omstreeks 15.30 uur zegt de
heer Voorhoeve zich bezig gehouden te hebben met de vraag of Close Air Support
door zou moeten gaan. De premier, de minister van Buitenlandse Zaken en van
Defensie kwamen snel tot de conclusie dat daar op dat moment snel een einde
aan moest komen uit vrees voor veel slachtoffers. De heer Voorhoeve heeft
dit toen direct telefonisch aan de heer Akashi laten weten. Later bleek de
waarnemend commandant in Sarajevo al eenzelfde beslissing te hebben genomen. Verslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
de heer Van Kemenade 4 november 1998, 15.30–17.00 uurDe heer Van Kemenade wordt begeleid door mr. dr. L. F. M. Verhey,
werkzaam bij het Ministerie van Justitie, die leiding gaf aan de groep medewerkers
die de heer Van Kemenade ondersteunde bij zijn onderzoek naar het proces van
waarheidsvinding omtrent Srebrenica. De voorzitter van de werkgroep heet beide
heren welkom en geeft de heer Van Kemenade allereerst de gelegenheid enige
inleidende opmerkingen te maken.De heer Van Kemenade verwijst naar de door hem voor het onderzoek geraadpleegde
documenten, die de werkgroep inmiddels ook ontvangen heeft van de ministers
van Defensie en van Justitie, en naar de in de bijlage van zijn rapport opgenomen
woordelijke verslagen van gesprekken met circa 35 betrokkenen.Het onderzoek was conform de opdracht strikt gericht op het proces van
waarheidsvinding en op de vraag of dat proces al dan niet belemmerd werd door
mensen uit de Defensie-organisatie. Lopende dat onderzoek, dat zes à
zeven weken heeft geduurd, zijn ook aspecten aan de orde gekomen die te maken
hebben met de organisatie binnen Defensie: de verhouding tussen de Centrale
Organisatie en de krijgsmachtonderdelen, de positie van de Koninklijke Marechaussee
(KMAR) in een soort «dubbelrol», de onduidelijke informatiepositie
van de Militaire Inlichtingendienst (MID), de verhouding tot het Openbaar
Ministerie (OM), in het bijzonder de positie van het parket voor militaire
zaken. De problematiek van de interne en externe communicatie van Defensie
moet gezien worden in het licht van de vrij rigoureuze verandering van de
positie van de krijgsmacht, met name van de Koninklijke Landmacht: van een
krijgsmacht die «op de hei ligt te wachten tot er iemand over de muur
komt» tot een krijgsmacht die plotseling geconfronteerd wordt met vredesoperaties,
die buitengewoon veel politieke en publicitaire aandacht trekken, waar de
interne en externe communicatie niet goed op is afgestemd. Ook over deze aspecten
heeft de heer Van Kemenade een aantal aanbevelingen in het rapport opgenomen.Een tweede opmerking die de heer Van Kemenade wil maken, is dat het onderwerp
in de publiciteit een buitengewoon levend onderwerp blijft waarin voortdurend
verder onderzoek plaatsvindt. Men concentreert zich hierbij echter nogal op
de casus van het fotorolletje. Op grond van de gesprekken en de beide processen
verbaal hierover komt de heer Van Kemenade tot de conclusie dat sprake moet
zijn van een domme mislukking. Overigens vindt hij de problematiek van het
fotorolletje veel minder van belang dan de veel ernstiger zaken met betrekking
tot de interne en externe communicatie, de verhouding van het OM tot de krijgsmacht
en dergelijke.Ingaande op vragen van de werkgroep over de opzet van de debriefing stelt
de heer Van Kemenade dat de combinatie van functies van de debriefing («therapeutische
functie», naast het verkrijgen van informatie over oorlogsmisdaden,
over operationele aspecten, in het bijzonder over het functioneren van de
leiding, en over mogelijk wangedrag van Nederlandse militairen aldaar) in
die situatie niet mogelijk was. De opzet was dus niet goed doordacht. Wel
is gekomen tot een goede verzameling van informatie over de waarneming van
oorlogsmisdaden, die ook aan de heer Goldstone is overhandigd. Maar met name
voor wat betreft het constateren van mogelijk wangedrag en het daarop volgende
noodzakelijke vervolgonderzoek is de debriefing niet goed verlopen. De keuze
voor absolute vertrouwelijkheid (begrijpelijk gezien de «therapeutische
doelstelling») vormde een belemmering voor het nemen van vervolgstappen
ten aanzien van mogelijk wangedrag en ook ten aanzien van operationele aspecten.
Theoretisch is het misschien mogelijk om die verschillende functies in een
debriefingsoperatie op te nemen, maar dan moet men tevoren goed weten hoe
de opzet zal zijn en in welke mate de vertrouwelijkheid wordt gegarandeerd.
Aan degenen die gedebriefd worden, moet dan tevoren worden gezegd dat de vertrouwelijkheid
voor bepaalde aspecten niet geldt.De debriefing is vastgelopen ten aanzien van operationele informatie en
in het bijzonder ten aanzien van een systematische analyse van eventueel wangedrag
en de daarop noodzakelijke vervolgstappen. Dit betekent natuurlijk niet dat
in den brede sprake is geweest van wangedrag en dat van strafbaar gedrag feitelijk
sprake is geweest. Dit had juist moeten blijken uit een justitieel onderzoek.
Dat deze procedure niet adequaat is gevolgd, wekt veel wrevel, ook bij Dutchbatters.
Enerzijds vindt men dat er niet te veel over gesproken moet worden gelet op
de vreselijke situatie waarin men zich bevond. Anderzijds vinden degenen die
in de debriefing mogelijk wangedrag gemeld hebben, dat dit gevolgen had moeten
hebben. Men had dit ook enigszins verwacht, omdat leden van de KMAR, weliswaar
in burger, deel uitmaakten van de debriefingsteams. Het antwoord van de heer
Van Kemenade op de vraag van de werkgroep is dan ook dat in die opzet, in
die situatie, met die voorwaarden de verschillende doelstellingen van de debriefing
niet waren te verenigen.Niet alleen de vertrouwelijkheid vormde een belemmering, maar ook de opzet
en de inrichting van de debriefingsteams, waarbij leden van de KMAR in burger
zaten die in feite vrijwillig afstand hadden gedaan van hun opsporingsbevoegdheden.
Ook de positie van de leden van de MID in de debriefings- en analyseteams
leidde op zijn minst tot verwarring. Voorts was tevoren niet goed over de
te volgen procedures overlegd met de verschillende partijen: met de strijdkrachten
voor wat betreft de operationele aspecten, met de Centrale Organisatie voor
wat betreft de melding van oorlogsmisdaden, met het OM voor wat betreft mogelijk
strafbare feiten. Naar aanleiding van het Angola-onderzoek van de Inspecteur
Generaal voor de Krijgsmacht (IGK) is hierin enige verbetering gekomen. De
heer Van Kemenade heeft aanbevolen om tevoren een draaiboek op te stellen
teneinde te voorkomen dat zich dergelijke problemen voordoen. De minister
van Defensie heeft inmiddels opdracht gegeven hieraan te werken.De heer Van Kemenade benadrukt dat hij niet bekend is met de inhoud van
de individuele debriefingsverslagen. Hij kan daarom geen antwoord geven op
de vraag of de informatie die Dutchbatters hem naar aanleiding van zijn oproep
telefonisch hebben gegeven, strookt met de informatie in de debriefingsverslagen.
Het was binnen het tijdsbestek van het onderzoek niet mogelijk om iedereen
te ondervragen, maar de heer Van Kemenade wilde voorkomen dat het beeld zou
ontstaan dat de gewone mensen in de organisatie niet de gelegenheid zouden
krijgen zich uit te spreken over het informatieproces. Uiteindelijk hebben
deze gesprekken wel informatie opgeleverd over het informatieproces, maar
met name ook over de situatie waarin die mensen verkeerd hebben en hun gevoelens
daarover en over de mate waarin men zich door de publiciteit of door de politiek
onrecht aangedaan voelt.Op de vraag of er veel weggefilterd is in de verschillende fasen van de
debriefing antwoordt de heer Van Kemenade dat de debriefing bewust zodanig
was opgezet dat de (vertrouwelijke) informatie uit de circa 460 gesprekken
(in duur uiteenlopend van 2 uur tot 10 uur) in een korte tijdsperiode door
analyseteams samengevat moest worden. Dit betekende wel dat heel
veel Dutchbatters het uiteindelijke debriefingsrapport (voorzover ze het al
kennen en gelezen hebben) een vrij zakelijk en abstract verhaal vinden dat
voor velen geen recht doet aan de wanhopige situatie die zij hebben beleefd.
Dit is deels te verklaren door de keuze van criteria voor de selectie: één
mededeling is geen mededeling, een tegengesproken mededeling is geen mededeling.
Overigens is de heer Van Kemenade van mening dat het debriefingsrapport veel
interessante informatie heeft opgeleverd, zoals de Kamer in december 1995
ook bevestigd heeft.Achteraf gezien had het rapport anders geschreven kunnen worden. In de
inleiding had men meer kunnen ingaan op de situatie van de militairen ter
plaatse; bepaalde incidenten (bijvoorbeeld het YPR-incident en het overrijden
van vluchtelingen) hadden scherper beschreven kunnen worden. Er is geen sprake
geweest van bewuste filtering, maar er is een keuze gemaakt om tot een adequate
samenvatting te komen.Het overrijden van vluchtelingen staat vermeld in het debriefingsrapport,
maar men heeft het beperkt omschreven omdat verschillende personen tegengestelde
informatie gaven. De later verkregen informatie over het YPR-incident bij
OP-Mike bleek in de debriefing door één militair vermeld te
zijn, maar niet op de manier waarop het in de pers is gekomen.De heer Van Kemenade is van mening dat in het debriefingsrapport explicieter
aandacht geschonken had moeten worden aan een aantal kwesties, zoals de geneeskundige
hulp aan de lokale bevolking, het mogelijk wangedrag, de kwestie van het overrijden
van vluchtelingen en het mogelijk verlenen van hulp bij het scheiden van mannen
en vrouwen. Dat dit niet is gebeurd, is deels te wijten aan de toegepaste
selectie. Een andere verklaring hiervoor is dat de aandacht van politiek en
publiciteit op dat moment sterk gericht was op de internationale context,
de luchtsteun en de oorlogsmisdaden van de strijdende partijen. Over dat laatste
onderwerp geeft het debriefingsrapport wel veel informatie.Volgens de heer Van Kemenade zat er in elk debriefingsteam een medewerker
van de MID-KL. De minister van Defensie heeft op 3 augustus 1995 een brief
gestuurd aan de Tweede Kamer over zijn voornemen tot het houden van een debriefing.
De Kamer heeft in deze brief geen aanleiding gezien om de minister te vragen
naar de opzet van de debriefing en de samenstelling van de debriefingsteams.
Evenals de leden van de KMAR waren de medewerkers van de MID bij de debriefing
betrokken, omdat zij ervaring hadden met het stellen van vragen en het horen
van personen. De heer Van Kemenade heeft in de aanbevelingen bij zijn rapport
opmerkingen gemaakt over de onduidelijke positie van de MID. De MID was betrokken
bij meerdere niet duidelijk te scheiden informatietrajecten. Naast het vergaren
van informatie over de internationaal-strategische situatie, opereerde de
MID ook anderszins, zoals bij de debriefing en bijvoorbeeld ook bij het ophalen
van het filmrolletje. De heer Van Kemenade heeft niet meer medewerkers van
de MID opgeroepen voor een gesprek, omdat dat niet noodzakelijk was voor dit
informatieproces. Wel heeft hij alle intelligence-reports opgevraagd van de
MID-KL in de periode rond de val van de enclave om te zien welke informatieaspecten
deze bevatten omtrent Srebrenica, maar hij heeft daar niet veel uit geleerd.
De rapporten bevatten geen informatie over de interne verhoudingen binnen
de leiding van Dutchbat, maar gaan vooral in op strategische kwesties en zaken
van buitenlands-politieke aard.Ten aanzien van de betrokkenheid van het OM wijst de heer Van Kemenade
erop dat er naast de persoonlijke component, die met name in het verslag van
het betreffende gesprek naar voren komt, ook nadrukkelijk een structurele
component bestaat. Men heeft in 1992 terecht gekozen voor een andere opzet
van het militair tucht- en strafrecht, waarbij het parket voor militaire zaken
binnen het OM een eigen onafhankelijke verantwoordelijkheid kreeg.
Zijns inziens leidt een situatie waarbij je één militair parket
hebt, met een beperkte bezetting, haast automatisch tot nauwe relaties met
het militaire apparaat. Vanwege de specifieke internationale en tuchtrechtelijke
aspecten is een apart militair parket nodig, maar er zou een vorm gevonden
moeten worden waarbij dit parket minder vanzelfsprekend behoort tot het netwerk
van de organisatie en van de mensen binnen de organisatie waarover het parket
moet oordelen. Anders loopt elke Officier van Justitie voor militaire zaken
onherroepelijk het risico na een tijd onderdeel te zijn van het systeem.Ditzelfde geldt ook voor de relatie tussen de KMAR en het OM. De KMAR
zou als opsporingsapparaat afstand moeten houden van de werkvloer. Anders
ontstaan problematische situaties, waarbij een opsporingsambtenaar van de
KMAR door andere delen van het leger gevraagd wordt naar het verloop van een
onderzoek. In geval van uitzending komen de medewerkers van de KMAR in dezelfde
moeilijke positie te zitten als de militairen waarmee ze zijn uitgezonden,
waardoor een zeker eenheidsgevoel ontstaat, dat strijdig kan zijn met de aparte
positie die de KMAR inneemt. Het is moeilijk om hier een goede oplossing voor
te vinden, maar het is van belang dat men zich tenminste bewust is van de
specifieke rol van de KMAR. Overigens heeft de minister van Defensie inmiddels
maatregelen getroffen om dit probleem aan te pakken.Op de vraag of sprake is van een intern onderzoek bij het OM antwoordt
de heer Van Kemenade dat hij tijdens zijn onderzoek hoorde dat er binnen het
OM inmiddels een intern onderzoek met hulp van de Rijksrecherche liep. Dit
onderzoek is op dat moment door de voorzitter van het College van PG's gestopt,
aangezien het tot verwarring zou leiden. Hem is niet bekend of dat interne
onderzoek daarna is voortgezet. Overigens is hem wel gebleken dat binnen het
College van PG's en het OM aandacht bestaat voor de positie van het OM voor
militaire zaken en dat binnen Justitie wordt gezocht naar mogelijkheden om
het functioneren ervan te verbeteren.Met betrekking tot vragen over de verhouding tussen Dutchbat en de lokale
bevolking benadrukt de heer Van Kemenade dat onderzoek naar deze relatie niet
tot zijn taak behoorde. Dan had een analyse gemaakt moeten worden van de situatie
in Srebrenica. Wel is hem uit gesprekken duidelijk geworden dat leden van
Dutchbat zich bedreigd voelden door moslimstrijders, maar ten aanzien van
de bewoners en vluchtelingen een ander standpunt innamen. Hij gaat ervan uit
dat het RIOD uitgebreid onderzoek zal doen naar de situatie ter plekke.Over de rol van de pers merkt de heer Van Kemenade op dat deze enerzijds
als positief kan worden beschouwd, omdat een aantal zaken dankzij de aandacht
van de pers naar boven is gekomen. Anderzijds is gebleken dat delen van de
pers bij incidenten onbekend zijn met het feit dat deze zaken al eerder in
de publiciteit zijn geweest en dat de Kamer hierover reeds eerder door de
minister van Defensie is geïnformeerd. Hierdoor wordt de indruk gewekt
dat er altijd wel iets aan de hand is met Srebrenica. Ook worden de feiten
soms onvolledig weergegeven. De media herhalen als nieuws wat niet werkelijk
nieuws is. Oude feiten worden opgedoft, waardoor de indruk wordt gewekt dat
het van geen kant deugt en dat de minister van Defensie informatie heeft achtergehouden.
Terwijl de Kamer volgens de heer Van Kemenade juist uitvoerig is geïnformeerd
door de minister van Defensie.De heer Van Kemenade vindt het opmerkelijk dat de Kamer de minister van
Defensie geen nadere vragen heeft gesteld naar aanleiding van zijn rapportage
aan de Kamer dat er geen sprake was van structureel wangedrag van Nederlandse
militairen. Al vanaf eind 1994/begin 1995 is er regelmatig informatie over
mogelijk wangedrag (aanmaakblokjes, de mogelijke verkoop van
wapens en geldtransacties). Deze zaken zijn door het OM onderzocht, maar dit
onderzoek liep bewijsrechtelijk vast, waarna de zaken zijn geseponeerd. De
heer Van Kemenade heeft hier begrip voor, maar wijst erop dat in een aantal
processen-verbaal en brieven, met name de brief van de hoofdlegeraalmoezenier
van 1 mei 1995, alsook in het kader van de debriefing, zaken op een zodanige
intense manier naar voren kwamen en die veelal ook door Defensie zijn gemeld,
dat deze op zijn minst tot nader onderzoek door het OM hadden kunnen leiden.
Juist ook om mensen van blaam te zuiveren, zodat deze kwesties niet boven
de markt zouden blijven hangen. Het OM heeft dit niet altijd gedaan, omdat
eerder onderzoek was vastgelopen en het OM zijn hand niet wilde overspelen.
Een andere reden was dat de aandacht van de politiek en de publiciteit in
die dagen gericht was op de oorlogsmisdaden door de strijdende partijen. Ook
speelde mee de opluchting die bestond omdat «onze jongens» uit
een wanhopige situatie min of meer veilig terugkwamen en het op dat moment
niet gepast werd geacht om te zeuren over mogelijk wangedrag.Over de aanmaakblokjes, de verkoop van wapens en de geldtransacties bestaat
nogal wat informatie, over andere aspecten niet. Het OM pakt later het overrijden
van vluchtelingen wel op, als zou het een nieuw gegeven zijn. Maar als het
OM goed was geïnformeerd of zich had laten informeren over de verklaringen
tijdens de debriefing, had het de zaak al eerder kunnen oppakken. Er zijn
zes meldingen over; overigens ook drie tegenmeldingen. De heer Van Kemenade
herhaalt dat de beschikbare informatie over een aantal zaken naar zijn mening
een nader onderzoek waard waren geweest.Met betrekking tot het verloren gaan van het fotorolletje is de heer Van
Kemenade tot de conclusie gekomen dat niet van opzet sprake was. De laborant
is niet door hem gehoord, omdat hij al tweemaal verhoord was, waarvan een
uitgebreid proces verbaal is opgemaakt. Hij zou tegenover de heer Van Kemenade
precies hetzelfde verhaal houden. De heer Van Kemenade heeft vernomen dat
op instigatie van het televisieprogramma NOVA is nagegaan of het op de manier
zoals in het proces verbaal vermeld staat, fout kon gaan. Dit bleek inderdaad
zo te zijn. Overigens is er ook een tweede filmrolletje (een Kodakrolletje
met privéfoto's) tegelijkertijd met het «Fujirolletje»
op dezelfde wijze verloren gegaan.De fotograaf Rutten doet in zijn eerste verklaring (1995) alleen mededelingen
over de lijken die hij heeft gefotografeerd. Pas in het tweede onderzoek (1997)
vermeldt hij dat hij ook de scheiding van mannen en vrouwen heeft gefotografeerd.
Wel doet hij in 1995 mededelingen over de scheiding van mannen en vrouwen.
Deze mededelingen worden in de managementrapportage opgenomen.De heer Van Kemenade gelooft niet in een complot, omdat bij een dergelijk
ingewikkeld complot zeer veel mensen betrokken zouden moeten zijn geweest.
Voorts is het misschien wel mogelijk om een fotorolletje kwijt te maken, maar
het is onmogelijk om de fotograaf kwijt te maken. En de fotograaf kan gewoon
vertellen wat er op de foto's stond. Ook relativeert de heer Van Kemenade
het belang van de foto's. Over de oorlogsmisdaden is al veel bekend, daarvoor
zijn de foto's niet noodzakelijk. Voorts kan een foto (in tegenstelling tot
een video) mogelijke betrokkenheid bij het scheiden van mannen en vrouwen
niet echt zichtbaar maken, omdat een statische situatie wordt weergegeven.
Volgens de heer Van Kemenade zijn er in het informatieproces omtrent Srebrenica
belangrijkere dingen aan de orde dan het fotorolletje, dat niets bijdraagt
aan de kennis die we al hebben over de gebeurtenissen in Srebrenica.De heer Van Kemenade heeft niet overwogen om de heer Blom, directeur van
het RIOD, te horen, aangezien het onderzoek van de heer Van Kemenade
betrekking had op het informatieproces in het laatste stadium en hij van de
heer Blom had begrepen dat het RIOD daar nog niet aan toe was. Wel heeft de
heer Van Kemenade afspraken gemaakt met de heer Blom over de afbakening van
het onderzoek en over het doorgeven van telefonische informatie van Dutchbatters
die voor het onderzoek van de heer Van Kemenade niet van belang was, aan het
RIOD. Dit laatste betrof met name informatie die geen betrekking had op de
waarheidsvinding, maar op de situatie ter plekke. De indruk bestaat echter
dat er niet veel aanvullende informatie beschikbaar is gekomen. Het RIOD heeft
zich overigens absoluut niet negatief uitgelaten over het onderzoek van de
heer Van Kemenade. De meeste personen die door de heer Van Kemenade zijn gehoord,
waren nog niet door het RIOD gehoord. De heer Van Kemenade is ervan overtuigd
dat de door hem gehoorde personen, vanwege de openbare verslagen, bij een
openbaar verhoor in een andere context niet anders zullen verklaren. Openbaarheid
legt een veel grote druk op personen om de waarheid te spreken dan het formele
feit dat die verklaring onder ede wordt afgelegd.Vervolgens laat de heer Van Kemenade naar aanleiding van vragen van de
werkgroep zijn gedachten gaan over een eventueel parlementair onderzoek.Een aantal vraagstukken behoeft nadere uitwerking, zoals de verhouding
van de Centrale Organisatie tot de krijgsmachtonderdelen, de interne communicatie,
de positie van de KMAR en het OM. Deze kwesties worden momenteel door respectievelijk
de minister van Defensie, de minister van Justitie en het College van PG's
aangepakt.Daarnaast is er een aantal vraagstukken waarover geen duidelijkheid bestaat:
de internationale context, de rol van de Verenigde Naties, de discussie over
luchtsteun. Naar deze kwesties doet het RIOD onderzoek. De heer Van Kemenade
kan zich niet voorstellen dat de Kamer over deze kwesties meer naar boven
zou kunnen krijgen dan het RIOD.Over de waarneming van oorlogsmisdaden is voldoende bekend. De heer Goldstone
heeft dit de minister van Defensie ook in zijn brief van 16 oktober 1995 laten
weten.Strafrechtelijk onderzoek naar wangedrag is evident een zaak van het OM.Een onderwerp waar nog onvoldoende helderheid over bestaat is de politieke
besluitvorming in Nederland in 1993–1994 over de uitzending naar Srebrenica.
Zonder enige twijfel zitten heel wat Dutchbatters te wachten op een onderzoek
naar deze besluitvorming. De heer Van Kemenade verwijst naar bevinding nr.
6 van zijn rapport: de Dutchbatters zijn van mening dat door de politiek onvoldoende
wordt erkend dat Dutchbat door de politiek in een onmogelijke situatie is
gebracht. Het RIOD zal echter zeker onderzoek doen naar de politieke besluitvorming.
Het is daarbij de vraag of de Kamer op een geloofwaardige wijze haar eigen
functioneren kan onderzoeken. Daarvoor zouden oplossingen moeten worden gevonden.
Wellicht zouden buitenstaanders bij het onderzoek kunnen worden betrokken.De heer Van Kemenade maakt nog een andere kanttekening bij een eventueel
parlementair onderzoek. De Kamer moet zich afvragen of een parlementaire enquête
niet schadelijk is voor de noodzakelijke aanpassing van de Defensie-organisatie,
waar de huidige minister van Defensie een aanvang mee heeft gemaakt. De heer
Van Kemenade wijst in dit verband op de stagnatie bij de politie-organisatie
gedurende de op zichzelf noodzakelijk IRT-enquête. Het is de heer Van
Kemenade niet duidelijk welke winst er te behalen is met een parlementaire
enquête op dit moment naar de gebeurtenissen in Srebrenica, met name
ook omdat de internationale besluitvorming omtrent Srebrenica door een parlementaire
enquête niet opgehelderd kan worden. Het zal onmogelijk blijken om de
personen die bij de internationale besluitvorming waren betrokken onder ede
te horen door een parlementaire enquêtecommissie. Tenslotte wijst de heer Van Kemenade nog op zijn bevinding (nr. 8 in zijn
rapport) dat de Tweede Kamer zich vaak heeft laten leiden door publiciteit
met betrekking tot afzonderlijke incidenten, ook als die al eerder aan de
orde zijn geweest. Voorts herhaalt hij de algemene conclusie van het rapport
dat het proces van waarheidsvinding niet structureel is belemmerd door personen
binnen de Defensie-organisatie. Deze conclusie geldt natuurlijk ook voor de
minister. De minister heeft de Kamer uitvoerig geïnformeerd. Waarschijnlijk
dacht de minister, toen hij in 1997 de managementrapportage onder ogen kreeg,
dat de zaak afgesloten was met het debriefingsrapport en de discussie hierover
in december 1995 in de Kamer. Het was achteraf gezien verstandiger geweest
om de managementrapportage al dan niet vertrouwelijk aan de Kamer te sturen.
Mogelijk had hij er ook verstandiger aan gedaan om de Kamer eventueel vertrouwelijk
nadere specificaties van wangedrag te geven. Hetzelfde geldt voor het YPR-incident.
Het ware achteraf gezien beter geweest indien de minister dit in 1996 aan
de Kamer had gemeld. Verslag van het gesprek van de werkgroep Srebrenica met
de heer Van der Wind 24 november 1998, 09.00 uur–10.00 uurDe voorzitter van de werkgroep heet de heer Van der Wind welkom en bedankt
hem voor zijn bereidheid een gesprek met de werkgroep te willen hebben. Aanleiding
voor dit gesprek is mede de toezending van een groot aantal documenten aan
de werkgroep naar aanleiding van het uitkomen van het rapport-Van Kemenade.Op een vraag naar de opzet van de debriefing geeft de heer Van der Wind
aan dat de dubbele doelstelling van de debriefing voor hem een gegeven was.
Er is gekozen voor vertrouwelijkheid vanuit de overtuiging dat de leden van
Dutchbat anders wellicht niet hun gehele verhaal zouden vertellen. Werkendeweg
is spreker gebleken dat deze opzet niet optimaal was. Zo werden de mogelijk
door leden van Dutchbat gepleegde wandaden pas na verloop van tijd een echt
issue. Ook het ontbreken van de mogelijkheid tot confrontatie van de één
met de verklaring van de ander bleek bij nader inzien een nadeel bij de waarheidsvinding.
Daar kwam bij dat veel energie benodigd was voor de organisatie van de debriefing,
waardoor er in het begin minder aandacht kon worden besteed aan de inhoudelijke
aspecten.De werkgroep stelt de vraag waarom is gekozen voor de beleidslijn dat
één verklaring in beginsel niet voldoende is om in het debriefingsrapport
te worden opgenomen. De heer Van der Wind zet uiteen dat er duizenden paginas
verklaringen zijn. Daarin moest noodzakelijkerwijs sterk worden gereduceerd
om tot een leesbaar rapport te komen. De genoemde beleidslijn maakte hier
(behoudens een beperkt aantal uitzonderingen, gemaakt vanwege de grote belangstelling
op dat moment in de media voor de betreffende onderwerpen) onderdeel van uit.
In juridische kring is de gekozen beleidslijn geen ongebruikelijke benadering.
Overigens zou naar het oordeel van de heer Van der Wind iedere methode van
reductie tot bezwaren van betrokkenen hebben geleid. De heer Van der Wind wijst er, naar aanleiding van een vraag uit de werkgroep
op recente berichten in de media dat er rond Srebrenica mogelijk gifgas is
gebruikt, op dat er naar zijn oordeel na het verschijnen van het debriefingsrapport
in de media geen substantieel nieuwe incidenten (incl. het mogelijke gebruik
van gifgas) zijn gemeld. Dit doet niet af aan de conclusie van spreker dat
achteraf bezien bepaalde onderwerpen uitgebreider aan de orde hadden kunnen
(en moeten) komen. Spreker geeft voorts aan dat er van de zijde van de ambtelijke
en politieke top op geen enkele wijze invloed op het verloop en de mogelijke
uitkomsten van de debriefing is uitgeoefend en dat het debriefingsteam ook
zelf geen feiten heeft weggelaten uit overwegingen van bescherming van de
Defensie-organisatie of individuele personen.De heer Van der Wind zet uiteen dat de debriefingsoperatie van meet af
aan niet als een (nationaal) strafrechtelijk onderzoek is opgezet. Als het
al om strafbare feiten ging, dan betrof het strafbare feiten gepleegd door
de Bosnische Serviërs. Spreker geeft aan uit eigen beweging op 18 augustus
1995 toch contact met de Officier van Justitie voor militaire zaken (de heer
Besier) te hebben gezocht, omdat spreker niet kon uitsluiten dat er mogelijk
ook strafbare feiten door Dutchbatters waren gepleegd. Binnen het debriefingsteam
werd afgesproken dat, mocht er gedurende de gesprekken sprake zijn van mogelijke
strafbare feiten, het gesprek op dat punt onmiddellijk zou worden afgebroken.
Vervolgens zou betrokkene worden geadviseerd deze feiten te melden aan de
Kmar in Assen en zou van het betreffende kort melding worden gemaakt in het
eindrapport. Vrij snel daarna werd intern duidelijk afgesproken
dat gesprekspartners zichzelf niet zouden mogen incrimineren.Tijdens het onderzoek kwamen er vage geruchten over het overrijden van
vluchtelingen. De heer Van der Wind heeft hierover gesproken met de heer De
Ruiter. Geconcludeerd werd dat deze geruchten aan het Openbaar Ministerie
(de heer Besier) moesten worden doorgegeven, hetgeen ook meteen is geschied.
Volgens de heer Van der Wind heeft de heer Besier de melding over de geruchten
aangehoord. Het is hem onduidelijk of de heer Besier hier nog vervolgacties
op heeft laten volgen.De heer Van der Wind meldt het debriefingsrapport direct na gereedkomen
zonder aanbiedingsbrief aan de heer Besier te hebben toegestuurd. De heer
Besier heeft volgens spreker enige weken daarna contact met spreker opgenomen,
met de mededeling dat hij niet tot vervolgonderzoek zou overgaan tenzij spreker
zou aangeven aanwijzingen voor substantiële strafbare feiten begaan door
Dutchbatters te hebben die niet in het eindrapport waren opgenomen. Spreker
geeft aan hierop ontkennend te hebben geantwoord.De heer Van der Wind geeft desgevraagd aan waarom niet ook de Haagse staven
zijn gedebriefd. Het betrof een intern onderzoek van de Koninklijke Landmacht
naar het functioneren van het eigen Dutchbat en naar hetgeen in de enclave
gebeurd was. Voorts zou er, gezien de beperkt beschikbare tijd voor de debriefingsoperatie,
geen ruimte zijn geweest om andere instanties dan alleen Dutchbat te debriefen.
Spreker erkent dat hiermee beperkingen aan de waarheidsvinding werden opgelegd,
maar benadrukt dat er naar zijn oordeel geen sprake was van onwil. De operatie
was sterk gericht op mogelijke misdaden van de Bosnische Serviërs.Spreker geeft aan dat hij alleen de beschikking heeft gehad over het eindrapport
van de heer Bastiaans inzake de debriefing in Zagreb, de onderliggende gespreksverslagen
heeft spreker niet gezien. Spreker achtte het eindrapport dermate summier,
dat hij daarmee in het kader van de debriefingsoperatie nauwelijks iets heeft
kunnen doen. Spreker herinnert zich niet dat hij begrip heeft getoond voor
het feit dat de onderliggende verslagen en zgn. I&V-materiaal niet aan
de debriefingsorganisatie ter beschikking zouden worden gesteld. Wel geeft
spreker aan zich te herinneren dat het I&V-materiaal was geclassificeerd
en dat het hem om die reden niet vreemd voorkwam dat hij daarover niet kon
beschikken.De werkgroep vraagt naar mogelijke bemoeienis met de debiefingsoperatie
door de heer Bastiaans (hij zou hebben aangegeven een schoon rapport te willen)
en door de MID (die mogelijk informatie uit de gesprekken zou hebben gefilterd).
De heer Van der Wind geeft aan de heer Bastiaans tijdens de debriefingsoperatie
niet te hebben gesproken en ook overigens niets van mogelijke sturing van
die zijde te hebben gemerkt. De MID kon in theorie alleen maar informatie
toevoegen via de tekst van de verslagen van de individuele gesprekken. Spreker
heeft daar niets van gemerkt, en ook niet van mogelijke beïnvloeding
van de debriefers. Het was tijdens de individuele gesprekken overigens wel
duidelijk dat de debriefers van de MID een goede kennis van de situatie ter
plekke hadden, maar dat is volgens spreker wat anders dan beïnvloeding
van de uitkomst van een gesprek. Spreker wijst er in dit kader nog op dat
de debriefingsteams in overgrote meerderheid gemengd waren samengesteld, waardoor
de mogelijkheid van beïnvloeding minder werd.De heer Van der Wind geeft naar aanleiding van de door de media genoemde
incidenten aan tot op heden nog niet van incidenten te hebben vernomen
die niet in het debriefingsrapport zijn opgenomen. Wel spijt het spreker achteraf
dat hij een aantal van deze incidenten niet verder heeft uitgediept in het
debriefingsrapport. Spreker wijst als voorbeeld op de berichten inzake het
mogelijk overrijden van vluchtelingen bij de terugtrekking naar Potocari (wel
te onderscheiden van het incident bij OP-Mike). Hij acht het mogelijk dat
dit op kleine schaal een aantal malen in de grote drukte onopzettelijk en
wellicht ook ongemerkt is gebeurd. Een aantal verklaringen duidt daar op.
Spreker acht het welhaast onmogelijk dat dit op grote schaal zou hebben plaatsgevonden.
In dat geval zouden ofwel de moslimvrouwen die naar Tuzla zijn gevlucht, ofwel
de Bosnische Serviërs (om propagandistische doeleinden) hier melding
van hebben gemaakt.Desgevraagd gaat de heer Van der Wind nader in op de afhandeling van de
berichten inzake medisch falen in Srebrenica. Hij heeft zich verbaasd over
de aangehaalde berichten dat de heer Roos (Kmar) zou hebben gezegd dat er
«.. een beerput open zou gaan indien er een OM-onderzoek naar het weigeren
van medische verzorging komt. Informatie uit de vertrouwelijke debriefingsrapporten
wijst ook in die richting.» Spreker heeft geen idee waar de heer Roos
op heeft gedoeld en wijst er overigens op dat deze zaak nader is onderzocht
door de Inspectie Militaire Gezondheidszorg.Spreker sluit niet uit dat bij de opstelling van algemene tekstgedeelten
uit het debriefingsrapport (beschrijving situatie ter plekke, achtergronden)
gebruik is gemaakt van reeds voor de debriefing opgestelde teksten. Hij zet
voorts uiteen dat er geen systematisch bronnenonderzoek heeft plaatsgevonden.Kort komt nog een aantal incidenten aan de orde, met name de mogelijke
rol van Dutchbatters bij het transport van geld van moslims in en uit de enclave
en het mogelijke gebruik van gifgas door de Bosnische Serviërs. De heer
Van der Wind geeft aan dat ten tijde van de opstelling van het debriefingsrapport
bekend was dat Dutchbatters aan geldtransport hadden meegewerkt, maar dat
de schaal waarop dit gebeurde inmiddels groter lijkt dan toen bekend was.Spreker zet voorts uiteen dat het mogelijke gebruik van gifgas (en overigens
ook van vlammenwerpers) nader is onderzocht. Op dat moment was het niet aannemelijk
dat daarvan sprake was geweest. Slechts één Dutchbatter heeft
in het kader van de debriefing hiervan melding gemaakt. In dit geval was het
debriefingsteam extra zorgvuldig, omdat berichten hierover ongetwijfeld voor
grote publiciteit (ook internationaal) hadden gezorgd.Bij wijze van laatste woord geeft de heer Van der Wind aan dat de tijdsdruk
op de debriefingsoperatie enorm was. Daarbij was met een dergelijke operatie
eerder geen ervaring opgedaan. Dit verklaart wellicht mede een aantal slordigheden
in het rapport. Ook herhaalt spreker dat er bij de start van de debriefingsoperatie
geen sprake was van een gericht onderzoek naar mogelijke strafbare feiten
van de Dutchbatters. Systematisch bronnenonderzoek heeft niet plaatsgevonden.
Het ging zuiver en alleen om het vergaren van de verklaringen van de Dutchbatters.
Spreker geeft aan destijds een grote druk gevoeld te hebben vanwege de hoge
verwachtingen die onder andere door de toenmalige Minister van Defensie werden
gewekt voorafgaande aan het verschijnen van het debriefingsrapport. Spreker
benadrukt zich op dat moment maar al te goed te hebben gerealiseerd dat met
het debriefingsrapport nooit aan die verwachtingen zou kunnen worden voldaan,
omdat daarin slechts de verklaringen van de Dutchbatters (en dus nauwelijks
andere relevante bronnen) zouden kunnen worden verwerkt. BIJLAGE 4 ONDERZOEKSOPDRACHT RIODBIJLAGE 5 BRIEF RIOD D.D. 3 SEPTEMBER 1998BIJLAGE 6 BRIEF RIOD D.D. 1 DECEMBER 1998BIJLAGE 7 LIJST VAN AFKORTINGENABiHArmija Bosna i Hercegovina (Bosnisch regeringsleger) BLSBevelhebber
der Landstrijdkrachten BSABosnian Serb Army (Bosnisch-Servisch
leger) CANBATCanadian battalion CASClose Air SupportCDSChef Defensiestaf DCBCDefensie Crisis Beheersings
Centrum DutchbatDutch battalion EUEuropese Unie I&VInlichtingen
en Veiligheid KLKoninklijke Landmacht KMARKoninklijke
Marechaussee MIDMilitaire Inlichtingendienst MLRSMultiple
Launch Rocket System NAVONoord-Atlantische VerdragsorganisatieOMOpenbaar Ministerie OPObservatiepost PGProcureur-GeneraalPVProces-verbaal RIODRijksinstituut voor OorlogsdocumentatieRRFRapid Reaction Force SASSpecial Air Service SITRAPSituatierapportSRSGSpecial Representative of the Secretary General UNUnited
Nations UNHCRUnited Nations High Commissioner for Refugees UNPFUnited
Nations Peace Force UNPROFORUnited Nations Protection Force VNVerenigde
Naties YPR(afkorting van een type pantserrupsvoertuig) 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26122-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl