Evaluatie Vestigingswet Bedrijven 1954; Brief van de Minister van Economische Zaken
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-10-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26731, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

22-09-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26731 nr. 1

10-09-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningBIJLAGE1. ACHTERGRONDEN VAN DE VESTIGINGSWET2. AANLEIDING VOOR EN OPZET VAN DE EVALUATIE3. EVALUATIE VAN DE EFFECTEN VAN DE WETSWIJZIGING IN 19963.1 Verlaging van drempelsFiguur 3.1: Ontwikkeling startersquoteTabel 3.1: Markt- en gedragsveranderingen van ondernemers
als gevolg van toenemende concurrentie3.2 Opleidingen in het kader van de wet3.3 Opleiden van ondernemer in het algemeenTabel 3.3: Waar winnen starters informatie in?3.4 Mogelijk ongewenste neveneffecten van de vereenvoudiging3.5 Structuur van de wet4. DRIE CONCLUSIESConclusie 1: Wet heeft nauwelijks toegevoegde waarde voor
de kwaliteit van het ondernemerschapConclusie 2: Intrekking van wet leidt tot meer starters
en grotere dynamiekConclusie 3: Intrekking van de wet leidt niet tot ongewenste
neveneffecten5. BELEIDSVOORNEMEN Figuur 6: Tijdtabel intrekken Vestigingswet
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26731Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 59 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 731Evaluatie Vestigingswet Bedrijven 1954nr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 10 september 1999De Vestigingswet Bedrijven 1954 (hierna de Vestigingswet) heeft als doelstelling
het bevorderen van de kwaliteit van het ondernemerschap. De Vestigingswet
is in 1996 vereenvoudigd. Daarbij is het voornemen geuit haar in 2001 te evalueren.
Naar aanleiding van een verzoek uit de Tweede Kamer is deze evaluatie vervroegd.Mijn ambtsvoorganger heeft medio 1998 aan Bakkenist Management Consultants
en Economisch Instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf (EIM) gevraagd om
gezamenlijk het evaluatieonderzoek uit te voeren. Bijgaand de eindrapportage1 van dat onderzoek.Het evaluatieonderzoek is vooral gericht op de effectiviteit en de efficiëntie
van de wijzigingen van het wettelijk regime per 1996. Zij heeft echter ook
informatie opgeleverd die van belang is voor een meer algemene beoordeling
van het nut en de noodzaak van de Vestigingswet.Mede naar aanleiding van de bevindingen uit het evaluatieonderzoek rijst
de vraag of het in de huidige tijd nog steeds noodzakelijk is om van overheidswege
verplichtingen te stellen aan startende ondernemers en of de Vestigingswet
nog steeds te beschouwen is als een effectief en efficiënt middel om
de kwaliteit van het ondernemerschap te bevorderen. Daarnaast bestaat de vraag
of de huidige wet nog steeds een substantiële drempel voor starters betekent.
Ten slotte bestaat de vraag of de vereenvoudiging van de wet in 1996 negatieve
gevolgen heeft gehad en of een algehele afschaffing van de wet negatieve gevolgen
zou hebben.Wil men een wet in stand houden, dan moeten daarvoor goede argumenten
zijn. Er dient ook aan een aantal wezenlijke kwaliteitseisen te worden voldaan,
zoals doeltreffendheid en doelmatigheid, evenredigheid, uitvoerbaarheid en
handhaafbaarheid. Deze eisen zijn onder meer vastgelegd in de nota «Zicht
op wetgeving»2 en de Aanwijzingen voor de
regelgeving3. Deze beleidsnota en de Aanwijzingen
roepen op tot terughoudendheid bij het instellen en instandhouden van regelgeving.
Waar mogelijk dient uitgegaan te worden van de eigen verantwoordelijkheid
van economische factoren of het zelfregulerend vermogen in de samenleving.In het licht hiervan alsmede op basis van de onderzoeken van Bakkenist
en EIM is de conclusie van het kabinet dat de Vestigingswet geen effectief,
efficiënt en noodzakelijk instrument (meer) is om de kwaliteit van het
ondernemerschap te bevorderen.De wet heeft in dat opzicht hoogstens een symbolische betekenis.Uit de evaluatie blijkt voorts dat de wet, ondanks de vereenvoudiging
in 1996, nog steeds een serieuze belemmering vormt voor startende ondernemers.
Het kabinet verwacht dan ook dat afschaffing van de wet zal leiden tot een
substantiële toename van het aantal starters en tot een grotere dynamiek
in de economie. Daarbij behoeft naar de mening van het kabinet niet te worden
gevreesd dat afschaffing van de wet zal leiden tot een vermindering van de
kwaliteit van ondernemerschap. In dit verband valt te wijzen op het omvangrijke
netwerk van voorlichtings- en adviesinstellingen dat aan startende ondernemers
ter beschikking staat. Daarnaast bestaan er tal van scholingsmogelijkheden
om voorafgaande aan de start van de onderneming of nadat de onderneming is
gestart de noodzakelijke of gewenste kennis en vaardigheden op te doen.Overigens regelt de Vestigingswet ook een aantal aspecten die niet rechtstreeks
onder de doelstelling van goed ondernemerschap vallen, maar die wel van groot
belang zijn voor de maatschappij. Het betreft hier aspecten van veiligheid,
gezondheid en milieu. Het kabinet is van mening dat hier een behoedzame lijn
past.Gelet op het voorgaande streeft het kabinet ernaar dat de eisen op grond
van de Vestigingswet per 1 januari 2001 worden ingetrokken, met uitzondering
van die aspecten die een beschermend effect hebben voor de veiligheid, gezondheid
en het milieu.Deze aspecten zullen nader worden bezien en indien nodig binnen vijf jaar
in daarvoor specifiek bestemde wetgeving worden ondergebracht. Vervolgens
zal de Vestigingswet uiterlijk per 1 januari 2006 geheel worden ingetrokken.
In de bijlage bij deze brief wordt dit voornemen nader toegelicht.De Minister van Economische Zaken,A. Jorritsma-LebbinkBIJLAGE1. ACHTERGRONDEN VAN DE VESTIGINGSWETDe Vestigingswet heeft als doelstelling de kwaliteit van het ondernemerschap
te bevorderen. De wetgeving dateert oorspronkelijk uit de jaren dertig. Tijdens
de toenmalige economische crisis probeerden vele mensen, vaak vanuit de positie
van werkloosheid, om als zelfstandig ondernemer economisch actief te worden,
ook als zij hier eigenlijk niet op waren toegerust. Zowel voor deze personen
zelf als voor degenen die gebruik maakten van hun diensten of producten was
dit laatste een ongewenste situatie. Bovendien leidde dit ertoe dat het profiel
van branches verslechterde. Er ontstond dan ook in deze situatie de behoefte
een drempel voor de toetreding tot ondernemerschap op te werpen. Dit leidde
in 1937 tot de Vestigingswet Kleinbedrijf, die later is gemoderniseerd tot
de Vestigingswet Bedrijven 1954.De Vestigingswet biedt het wettelijk kader voor het uitvaardigen van vestigingsbesluiten
waarin eisen zijn opgenomen waaraan ondernemers die werkzaam (willen) zijn
in de desbetreffende branche moeten voldoen. Het systeem van de wet is dat
een meerderheid van ondernemers in een branche een verzoek daartoe moet indienen.
De overheid heeft daarbij de taak te toetsen of een wettelijke vestigingsregeling
tot stand moet komen.Vóór 1996 bood de vestigingswetgeving de ruimte voor de
opstelling van per branche gespecificeerde vestigingseisen. Er was dan ook
een groot aantal vestigingsbesluiten voor tal van branches in de economie
tot stand gekomen met zeer gedetailleerde eisen op het vlak van handelskennis,
vakbekwaamheid en/of kredietwaardigheid. Deze fijnmazige en vérgaande
regelgeving betekende voor starters vaak een forse drempel. Ook werden reeds
gevestigde ondernemers belemmerd om activiteiten te verrichten buiten hun
branche.Per 1 januari 1996 is de Vestigingswet gewijzigd en is het Vestigingsbesluit
bedrijven (hierna het Vestigingsbesluit) van kracht geworden. Voor een groot
aantal sectoren die onder de wet vielen zijn toen de vestigingseisen verlaagd
of afgeschaft. Daartegenover zijn voor enkele sectoren die voorheen niet onder
de wet vielen, nieuwe vestigingseisen van kracht geworden. Per saldo kan de
wetswijziging worden beschouwd als een vereenvoudiging van de wet.Het Vestigingsbesluit kent drie niveaus van eisen. De basiseisen betreffen
aspecten van bedrijfsvoering: de algemene ondernemersvaardigheden (AOV). Er
dient 120 uur onderwijs in AOV te worden gevolgd.In vier clusters van bedrijvigheid gelden daarbovenop nog eisen van bedrijfstechniek
(BT). Dit betreft een verdieping van de AOV-eisen (60 tot 240 uur onderwijs)
voor met name het bouwbedrijf, het installatiebedrijf, het vervoermiddelenbedrijf
en het levensmiddelenbedrijf.In drie branches (bakkers, slagers en elektrotechnische installatiebedrijven)
gelden boven op de AOV-eisen en de BT-eisen ook nog eisen van vaktechniek
(VT; 180 uur onderwijs). VT-eisen zijn feitelijk vakbekwaamheidseisen en kunnen
worden gezien als een rudiment van de vestigingswetgeving van vóór
1996.Sinds 1989 worden er geen eisen van kredietwaardigheid meer gesteld.Overtreding van de Vestigingswet en haar uitvoeringsbesluiten levert een
strafbaar feit op. Nadat het voornemen was aangekondigd om op termijn de strafrechtelijke
handhaving te schrappen, wordt in de praktijk door de Economische Controledienst
en door het Openbaar Ministerie sinds 1993 geen vervolging meer ingesteld
op overtredingen. Overigens biedt het Burgerlijk Wetboek brancheorganisaties
de mogelijkheid om tegen ondernemers die onrechtmatig een bedrijf uitoefenen
een gerechtelijke procedure aan te spannen bij de civiele rechter met het
doel de onrechtmatige bedrijfsuitoefening te beëindigen.
In de praktijk is slechts door enkele brancheorganisaties in de bouw en de
aannemerij hiervan gebruik gemaakt.2. AANLEIDING VOOR EN OPZET VAN DE EVALUATIEBij de parlementaire behandeling van de wijziging van de Vestigingswet
in 1995 is aangekondigd dat de doeltreffendheid en de effecten van de gewijzigde
wet uiterlijk in 2001 zouden worden geëvalueerd.Nadat per 1 januari 1996 de vereenvoudigde Vestigingswet van kracht was
geworden, kwamen er vrij snel signalen dat de wet in de praktijk toch nog
problemen opriep.De gesignaleerde problemen waren tweeledig:– Aan de éne kant was er de klacht dat de Vestigingswet,
ondanks de vereenvoudiging, nog steeds een serieuze drempel voor starters
vormde. Die drempelwerking was voor bepaalde groepen, zoals allochtonen, nog
sterker. Deze klacht kwam met name uit kringen van (niet-georganiseerde) starters;– Aan de andere kant bestond bij sommigen het beeld dat door het
vervallen van de strafrechtelijke handhaving in 1993 en de vereenvoudiging
van de wetgeving in 1996 allerlei ongewenste effecten zouden zijn opgetreden.
Zo zou de kwaliteit van het ondernemerschap achteruit zijn gegaan, zou het
aantal faillissementen zijn toegenomen en zouden er diverse wetten, zoals
belasting-, arbo- en milieuwetgeving worden overtreden. Deze klacht kwam met
name uit kringen van het gevestigde bedrijfsleven.In verband hiermee heeft het CDA-lid van de Tweede Kamer de heer Ten Hoopen
de Minister van Economische Zaken tijdens de behandeling van de EZ-begroting
in november 1997 gevraagd, de voor 2001 voorziene evaluatie van de Vestigingswet
te vervroegen naar 1998. Deze heeft hiermee ingestemd.Medio 1998 is opdracht verleend aan Bakkenist Management Consultants en
EIM om gezamenlijk een evaluatieonderzoek uit te voeren naar de effectiviteit
en efficiëntie van de Vestigingswet.EIM heeft zich voornamelijk gericht op een kwantitatieve analyse van de
effecten van de Vestigingswet. Daartoe heeft het onder meer de bedrijvendynamiek
in 23 representatieve branches geanalyseerd en een grootschalige enquête
onder ondernemers gehouden1.Bakkenist heeft ca. 50 diepte-interviews gehouden met belanghebbenden,
zoals brancheorganisaties, banken, intermediaire organisaties, uitvoeringsorganisaties,
EZ en instellingen belast met de uitvoering of handhaving van wetgeving2. Ook heeft Bakkenist desk research uitgevoerd en de overall
analyse gemaakt.De bevindingen van beide deelonderzoeken zijn door Bakkenist geïntegreerd
in één hoofdrapport.VNO-NCW en MKB Nederland zijn betrokken bij de formulering van de onderzoeksvragen.
De onderzoekers hebben deze beide organisaties ook commentaar gevraagd op
het concepteindrapport. Ook hebben zij aan de FNV en het Nederlands Centrum
voor Buitenlanders het concepteindrapport voorgelegd voor commentaar.Over het beleidsvoornemen zoals in deze brief verwoord, is ten slotte
overleg gevoerd met de werkgeversorganisaties. Dit heeft niet tot overeenstemming
geleid.3. EVALUATIE VAN DE EFFECTEN VAN DE WETSWIJZIGING IN 1996Een aantal bevindingen uit het evaluatierapport van Bakkenist en EIM heeft
betrekking op de effecten van de wijzigingen van het wettelijk regime dat
in 1996 in werking is getreden. Andere bevindingen hebben meer in het algemeen
betrekking op het nut en de noodzaak van de Vestigingswet als zodanig. De
belangrijkste vragen waarop in het rapport wordt ingegaan zijn:a. heeft de vereenvoudiging van de wet geleid tot een verlaging van de
drempels voor starters?b. in hoeverre geschiedt het opleiden van ondernemers in het kader van
de nieuwe Vestigingswet efficiënt en in hoeverre worden hierbij drempels
en schotten gevormd?c. in hoeverre bereiden ondernemers zich vrijwillig voor op het ondernemerschap
en welke alternatieven zijn er voor de verplichte opleidingen in het kader
van de Vestigingswet?d. heeft de vereenvoudiging van de Vestigingswet geleid tot ongewenste
neveneffecten?e. draagt de Vestigingswet bij aan de bevordering van de kwaliteit van
het ondernemerschap in de verschillende branches?Op deze vragen wordt in het navolgende nader ingegaan.3.1 Verlaging van drempelsDe vraag is of de vereenvoudiging van de wet heeft geleid tot een verlaging
van de drempels voor starters.Uit het onderzoek komt naar voren dat in branches waar de wet in 1996
sterk vereenvoudigd is (in termen van het vereiste aantal opleidingsuren),
de startersquote1 als gevolg hiervan én
van het wegvallen van de strafrechtelijke handhaving (in 1993) met ca. 30%
is toegenomen. Het betreft onder andere de kappers, de chemische wasserijen
en de schoenherstellers. In branches waarin de wetgeving is verzwaard (zoals
schoonmaak- en voetverzorgingsbedrijven) is de startersquote daarentegen als
gevolg hiervan met 50% afgenomen (zie figuur 4.1). Per saldo heeft
de wijziging van de wet in alle desbetreffende branches gezamenlijk een verhoging
van de startersquote met 10% tot gevolg gehad.Figuur 3.1: Ontwikkeling startersquoteSH+VB=effect van opschorting strafrechtelijke handhaving en sterke
versoepeling opleidingseisen in het kader van Vestigingswet Bedrijven per
1996 VB =effect van verzwaring opleidingseisen in het kader van de Vestigingswet Bedrijven
per 1996 rest =effect overige factorenIn dit verband kan overigens worden gewezen op een ander onderzoek van
EIM waaruit blijkt dat voor 25% van de potentiële ondernemers
de gewijzigde Vestigingswet een drempel vormt. In het najaar van 1998 bestonden
in Nederland ruim 200 000 potentiële ondernemers. Dus voor ruim
50 000 van hen vormde het voldoen aan de vestigingseisen een drempel1. Deze uitkomst komt overeen met de visie van de OESO2.De door de onderzoekers ondervraagde ondernemers onderkennen dat de vereenvoudiging
van de Vestigingswet heeft geleid tot meer starters. Ondernemers geven aan
dat zij op toegenomen concurrentie reageren met vernieuwingen, toename van
klantvriendelijkheid, differentiatie en prijsverlagingen (zie tabel 3.1). Tabel 3.1: Markt- en gedragsveranderingen van ondernemers
als gevolg van toenemende concurrentie Markt- en gedragsveranderingen van ondernemers% Vernieuwing van producten en/of diensten75% Klantvriendelijker42% Gedifferentieerder aanbod42% Lagere prijzen24%Het onderzoek laat zien dat de vereenvoudiging van de wet een positieve
invloed op de bedrijvendynamiek en netto-toetreding (toe- minus uittreding)
heeft gehad. Uit recent EIM-onderzoek blijkt dat dit dynamische proces positief
samenhangt met economische groei en werkgelegenheid3.De vereenvoudiging van de wet heeft overigens beperkte gevolgen voor het
aantal uittredingen en nauwelijks effect op het aantal faillissementen gehad4. Deze uitkomst wordt ondersteund met een analyse van
het EIM-starterscohort, waaruit blijkt dat het hebben van een
vestigingsdiploma geen significante invloed heeft op het overleven van een
onderneming. Wel dient hierbij te worden aangetekend dat de wetswijziging
nog maar recent is doorgevoerd.In het onderzoek van Bakkenist en EIM wordt deze lijn doorgetrokken naar
de toekomst. Als de Vestigingswet geheel wordt ingetrokken leidt dit in de
komende vijf jaar tot een toename van de startersquote in de branches waarvoor
de Vestigingswet nu geldt met 37% (jaarlijks 1600 starters extra).Naast toetredingsdrempels bevat de vereenvoudigde Vestigingswet ook nog
steeds schotten tussen verschillende vormen van bedrijfsuitoefening die ondernemers
ervan weerhouden activiteiten te gaan ontplooien in een andere branche. Bij
branches met VT-eisen zijn de schotten het duidelijkst aanwezig. Ook branches
met BT-eisen kennen, weliswaar in mindere mate, schotvorming.3.2 Opleidingen in het kader van de wetDe vraag is in hoeverre het opleiden van ondernemers in het kader van
de Vestigingswet efficiënt geschiedt en in hoeverre hierbij drempels
en schotten worden gevormd.Per jaar worden er ongeveer 13 000 AOV-diploma's uitgereikt. Uit
het onderzoek blijkt dat eenderde van de kandidaten voor het AOV-examen zakt.
Bovendien legt eenderde van de kandidaten die gezakt zijn voor het AOV-examen,
niet opnieuw examen af. Een deel van deze zakkers gaat mogelijk verloren voor
het ondernemerschap.Voorts worden er ongeveer 3 000 BT-diploma's uitgereikt. Bij het
BT-examen ligt het aantal afvallers nog hoger dan bij het AOV-examen.Het aantal VT-diploma's is niet bekend, aangezien deze vaak onderdeel
uitmaken van het reguliere onderwijs.Het onderzoek van Bakkenist en EIM heeft specifiek de situatie van allochtone
(aspirant-)ondernemers bekeken. Hoewel hier geen harde cijfers voorhanden
zijn, worden in gesprekken die de onderzoekers met deskundigen in het veld
hebben gevoerd percentages gezakte kandidaten van 80 – 90% genoemd. 3.3 Opleiden van ondernemer in het algemeenDe vraag is in hoeverre ondernemers zich vrijwillig voorbereiden op het
ondernemerschap en welke alternatieven er zijn voor de verplichte opleidingen
in het kader van de Vestigingswet.In de praktijk blijken starters zich in het algemeen grondig te prepareren
op het ondernemerschap, ongeacht of er wettelijke vestigingseisen gelden.
Het netwerk van al dan niet gesubsidieerde voorlichtings- en adviesdiensten
speelt hier in groeiende mate op in.Zo laat een in ander verband door EIM verrichte analyse zien dat de startende
ondernemers zich bij diverse organisaties oriënteren (zie tabel 4.3)1.Tabel 3.3: Waar winnen starters informatie in? Informatiebron%Kamer van Koophandel91% Belastingdienst76% Accountant72%Bank60% Branche- of beroepsorganisatie29% Gemeente- of andere dienst21% Gemeente – GSD14% Syntens13%Overigens wordt sinds de invoering van de Wet educatie beroepsonderwijs
ook in het reguliere onderwijs steeds meer aandacht gegeven aan aspecten van
ondernemerschap.In een groot aantal richtingen van het secundaire beroepsonderwijs worden
vestigingsdiploma's en certificaten verstrekt. In de brief waarin u afzonderlijk
wordt geïnformeerd over de voornemens om het beleid rond het ondernemerschap
verder gestalte te geven, wordt melding gemaakt van de vergrote aandacht in
het onderwijs voor het ondernemerschap, als onderdeel van de voorbereiding
op de beroepskeuze.3.4 Mogelijk ongewenste neveneffecten van de vereenvoudigingDe vraag is of de vereenvoudiging van de Vestigingswet heeft geleid tot
ongewenste neveneffecten.Hoewel de Vestigingswet alleen eisen stelt met betrekking tot de bedrijfsvoering,
wordt door sommigen gesteld dat de vereenvoudiging van de wet heeft geleid
tot een significante toename van ongelukken, klachten van consumenten en overtredingen
van wetten op het gebied van belastingen, arbeidsomstandigheden, milieu, veiligheid
en gezondheid enz.In het onderzoek van Bakkenist en EIM is dit evenwel niet gebleken. In
het algemeen worden de hierboven genoemde aspecten gereguleerd door andere
wetgeving met de daarbij behorende handhavingmechanismen. Zo regelt de Vestigingswet
niet de vakbekwaamheid van ondernemers (met uitzondering van bakkers, slagers
en elektrotechnische installateurs). Vakbekwaamheid wordt vaak geregeld via
erkenningsregelingen en geschillencommissies, productkwaliteit door de regels
van het Burgerlijk Wetboek betreffende de consumentenkoop en de civielrechtelijke
productaansprakelijkheid. Daarbij heeft de vereenvoudiging van de Vestigingswet
de desbetreffende opsporingsinstanties (denk aan Arbeidsinspectie, Keuringsdienst
van Waren en Milieudiensten van gemeenten) geen aanleiding gegeven tot wijziging
van hun handhavingpraktijk Geraadpleegde brancheorganisaties beschikken evenmin
over cijfermateriaal waaruit zou blijken dat de vereenvoudiging van de Vestigingswet
heeft geleid tot ongewenste neveneffecten. Overigens wijzen de onderzoekers
wel op het nadeel dat de pro-actieve (in preventieve zin) component van de
aspecten van algemeen belang zou wegvallen als de Vestigingswet zou worden
ingetrokken.De onderzoekers hebben ook bezien wat de gevolgen waren van de overgang
van strafrechtelijke naar civielrechtelijke handhaving. In de praktijk wordt
slechts in enkele sectoren, m.n. in de bouwnijverheid, van het groepsactierecht
gebruik gemaakt.Wat de naleving betreft, gaf 30% van de ondervraagde vergunningplichtige
ondernemers aan dat ze zonder vestigingsvergunning waren gestart. Dit beeld
komt overigens in grote lijnen overeen met de situatie van voor 1993 respectievelijk
voor 1996.3.5 Structuur van de wetDe vraag is of de Vestigingswet bijdraagt aan de bevordering van de kwaliteit
van het ondernemerschap in de verschillende branches.Uit het onderzoek van Bakkenist en EIM blijkt dat er bij ondernemers en
brancheorganisaties uiteenlopende meningen bestaan over de betekenis van de
wet voor de kwaliteit voor het ondernemerschap. Ongeveer de helft van de ondervraagde
ondernemers denkt dat zij als gevolg van de Vestigingswet een betere ondernemer
zijn geworden, terwijl de andere helft meent dat ze hun werk goed kunnen doen
zonder diploma. De in het onderzoek betrokken brancheorganisaties konden geen
cijfermatig onderbouwd antwoord geven op de vraag of met de vereenvoudiging
van de wet de kwaliteit van het ondernemerschap achteruit is gegaan.Wat de structuur van de wet betreft achten de onderzoekers de onderverdeling
in drie niveaus op zich plausibel. Ze constateren echter wel dat de structuur
een aantal beperkingen met zich meebrengt.Zo geldt dat slechts voor de helft van alle bedrijfsvestigingen in Nederland
voldaan moet worden aan vestigingseisen op basis van de Vestigingswet. Bovendien
wordt in het onderzoek geconstateerd dat de uiteindelijke koppeling van branches
en eisen niet consistent is doorgevoerd. Daarnaast impliceert de systematiek
van de wet dat er slechts eisen worden gesteld op het moment van vestigen.
Ook zijn er ruime mogelijkheden voor ondernemers om zonder zelf aan de vergunningverplichting
te voldoen, toch legaal te starten, bijv. door echtgenoot/genote of zakenpartner
het benodigde diploma te laten halen. Bij 20% van de ondervraagde ondernemers
heeft iemand anders dan de ondernemer het diploma behaald. Ten slotte beperkt
AOV zich tot kennisverwerving terwijl er voor het praktisch leren toepassen
nauwelijks ruimte is en sluit de formulering van de eisen niet geheel aan
bij de wensen van zelfstandigen zonder personeel (ZZP-ers).4. DRIE CONCLUSIESIn deze paragraaf worden de uitkomsten van het onderzoek afgezet tegen
drie hoofdvragen. Wil men een wet instandhouden, dan moeten daarvoor goede
argumenten zijn. De eerste, principiële vraag is dan ook of het in de
huidige tijd nog steeds noodzakelijk is om van overheidswege vestigingseisen
te stellen aan startende ondernemers en of de Vestigingswet te beschouwen
is als een effectief en efficiënt middel om de kwaliteit van het ondernemerschap
te bevorderen. In het onderstaande worden de conclusies van het kabinet hieromtrent
weergegeven.Vervolgens kunnen conclusies worden getrokken over de twee vragen die
aanleiding waren om de evaluatie te vervroegen. Enerzijds gaat het om de vraag
of de wet toch nog een substantiële drempel voor starters betekent. Anderzijds
is het de vraag of de vereenvoudiging van de wet in 1996 ongewenste effecten
met zich heeft gebracht resp. of te verwachten valt dat een algehele afschaffing
van de wet negatieve gevolgen zal hebben.Conclusie 1: Wet heeft nauwelijks toegevoegde waarde voor
de kwaliteit van het ondernemerschapZoals eerder gesteld heeft de wet als doelstelling de bevordering van
de kwaliteit van het ondernemerschap. Het is de vraag of vandaag de dag nog
wel een wet nodig is om aspirant-ondernemers en de maatschappij te beschermen
tegen een slecht voorbereide start van een onderneming. De tijden zijn veranderd.
Het algemene opleidingspeil van de Nederlandse bevolking behoort
tot het hoogste van de wereld. Enerzijds bereiden startende ondernemers zich
in het algemeen voldoende voor op het zelfstandig ondernemerschap. Anderzijds
zijn afnemers/consumenten voldoende in staat zich te informeren over de vraag
of aanbieders hun wensen adequaat kunnen vervullen.Daarbij worden ondernemers tegenwoordig ook steeds meer mogelijkheden
geboden om zich op basis van vrijwilligheid op het ondernemerschap voor te
bereiden. In de markt is de afgelopen jaren een groot aantal alternatieven
ontplooid die bijdragen aan goede uitrusting van starters; alternatieven die
veel meer aansluiten bij de specifieke behoeften van (aspirant-)ondernemers.
Zo laat het onderzoek van Bakkenist en EIM zien dat een breed netwerk van
voorlichtings- en adviesinstanties de ondernemer ter beschikking staat om
hem of haar desgewenst met raad en daad terzijde te staan.Er bestaan diverse mechanismen of voorzieningen ten behoeve van een goede
voorbereiding op of uitoefening van het ondernemerschap. Een paar voorbeelden.– In het reguliere onderwijs, met name in het secundaire beroepsonderwijs,
worden in een groot aantal studierichtingen vestigingsdiploma's verstrekt.
Zo worden de voor VT gestelde eisen nagenoeg volledig ingevuld via het reguliere
beroepsonderwijs. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen streeft
er bovendien naar om op korte termijn iedere leerling de mogelijkheid te bieden
ondernemersvakken in zijn pakket op te nemen, ongeacht welke beroepsopleiding
gevolgd wordt.– Banken verstrekken doorgaans alleen krediet aan starters die een
gedegen ondernemingsplan kunnen overleggen en zijn niet geïnteresseerd
in het vestigingsdiploma als zodanig.– De meeste kleinere ondernemers besteden hun boekhouding uit. Ondernemers
dienen ten behoeve van de verplichtingen van de Belastingdienst immers een
goede boekhouding te voeren en worden dus wel gedwongen om daarvoor zorg te
dragen. Een wettelijke verplichting om te voldoen aan de module financiële
administratie binnen de AOV-eisen is daarvoor niet noodzakelijk.– Vakbekwaamheidseisen die uit de vestigingswetgeving zijn verdwenen
duiken vaak weer op in lidmaatschapseisen van brancheorganisaties en erkenningsregelingen.
Uit het evaluatieonderzoek blijkt dat bijna de helft van de ondervraagde ondernemers
aangaf te zijn aangesloten bij een erkenningsregeling. Erkenningsregelingen
leiden in beginsel tot het verbeteren van de marktdoorzichtigheid en verhoging
van de kwaliteit van goederen en diensten1. Daarbij
moet er uiteraard wel voor worden gewaakt dat ze niet marktafschermend werken
en de mededingingsrechtelijke toets kunnen doorstaan.Niet alleen bestaan er allerlei voorzieningen en mechanismen met het oog
op het goed voorbereid starten van een onderneming, ook een gevestigd ondernemer
kan een beroep doen op tal van scholings- of adviesdiensten. Dit alles relativeert
het belang van het wettelijk verplicht voorschrijven van vestigingseisen.Daar komt bij dat de huidige reikwijdte van de wet beperkt is. Zo is er
al op gewezen, dat de wet alleen op het moment van starten van de onderneming
eisen stelt aan het ondernemerschap en daarmee dus geen garanties biedt dat
ná de start van de ondernemer bepaalde kwaliteitsniveaus worden gerealiseerd.
Daarnaast blijken nieuwe (groei)sectoren in het algemeen niet te vragen om
vestigingseisen. Dit leidt tot een scheve situatie, waarin (aspirant-)ondernemers
tot sommige branches vrij kunnen toetreden, terwijl in andere branches het
starten van een bedrijf wordt bemoeilijkt. Dit kan weer leiden tot verplaatsing
naar het grijze circuit of uitwijkgedrag naar niet-gereguleerde
branches. Met name bij allochtone starters doet zich dit fenomeen voor1.Het belang van de wet wordt nog verder gerelativeerd door het feit dat
ze gebrekkig wordt nageleefd. Dat is nu zo, maar de situatie was niet beter
in het verleden, toen de wet nog wel strafrechtelijk werd gehandhaafd. Het
kabinet leidt hieruit af dat het draagvlak voor de wet onder bestaande ondernemers
niet groot is. Ondernemers hebben geen behoefte aan een wettelijk keurslijf,
maar verlangen juist meer maatwerk.De conclusie is dat de wet zichzelf heeft overleefd en vooral een symbolische
betekenis heeft voor het goed ondernemerschap. Gezien de vele mogelijkheden
die er inmiddels bestaan om zich vrijwillig op het ondernemerschap voor te
bereiden, heeft de wet nauwelijks meer toegevoegde waarde voor de kwaliteit
van het ondernemerschap. (Overigens ligt de zaak genuanceerder bij een aantal
aspecten die niet direct onder de doelstelling van het goed ondernemerschap
vallen, te weten veiligheid, gezondheid en milieu; onder conclusie 3 wordt
hierop nader ingegaan.)Conclusie 2: Intrekking van wet leidt tot meer starters
en grotere dynamiekHoewel de wet dus nauwelijks betekenis heeft voor het goed ondernemerschap,
heeft zij wel een belangrijke negatieve invloed op de mogelijkheid om als
ondernemer aan de slag te gaan. De veronderstelling dat de wet voor beginnende
ondernemers een substantiële drempel vormt, wordt in het onderzoek van
Bakkenist en EIM bevestigd.De wet heeft een grote invloed op het aantal starters. In branches waar
de vestigingswetgeving is vereenvoudigd, neemt de startersquote en de marktdynamiek
als gevolg daarvan in belangrijke mate toe. Daarentegen neemt in branches
waarin de wet is verzwaard het aantal starters en de marktdynamiek als gevolg
daarvan substantieel af. De wet vormt in de praktijk dus duidelijk een drempel
om toe te treden tot de markt. Dit geldt zeker voor bepaalde groepen, zoals
allochtonen. Het onderzoek van Bakkenist en EIM toont aan dat afschaffing
van de wet zal leiden tot aanzienlijk meer starters en tot een grotere marktdynamiek.
Zo zal zij in de desbetreffende branches zelfs leiden tot een verhoging van
de startersquote met 37% (1600 starters extra per jaar).Bovendien geeft afschaffing van de Vestigingswet aan allochtone starters
extra kansen. Gezien het grote aantal allochtonen die afvallen voor het huidige
vestigingsdiploma (80 – 90%), verwacht ik dat afschaffing van
de wet tot een flinke toename van het aantal allochtone starters zal leiden.
Dit zal met name een gunstige invloed hebben op de situatie in de grote steden,
waar 40% van de inwoners van allochtone afkomst is2.Gezien het belang van startende ondernemers voor onze economie, is de
conclusie dat afschaffing van de Vestigingswet voor een aanzienlijke groei-impuls
zal zorgen.Conclusie 3: Intrekking van de wet leidt niet tot ongewenste
neveneffectenIntrekking van de wet zal dus een positief effect hebben op de toestroom
van nieuwe ondernemers, maar daarbij moet wel zorgvuldig worden bekeken of
dit geen ongewenste neveneffecten tot gevolg zou hebben.De afgelopen tijd is door sommigen naar voren gebracht dat het wegvallen
van de strafrechtelijke handhaving en de vereenvoudiging van de vestigingswetgeving
zouden hebben geleid tot ongewenste effecten. Een algehele intrekking van
de wet zou deze ongewenste ontwikkelingen versterken. In het
onderzoek van Bakkenist en EIM worden deze beweringen echter niet bevestigd.Als een mogelijk ongewenst effect wordt door sommigen een vermindering
van de kwaliteit van het ondernemerschap genoemd. Uit het onderzoek van Bakkenist
en EIM is dit echter niet naar voren gekomen. Ook de bij het onderzoek betrokken
brancheorganisaties hebben deze gevreesde achteruitgang in de kwaliteit van
het ondernemerschap niet onderbouwd kunnen aantonen.Een ander door sommigen genoemd ongewenst effect van de afschaffing van
de Vestigingswet is een veronderstelde toename van het aantal faillissementen.
De stelling is dat de kans bestaat dat een starter zonder vestigingsvergunning
zich slecht op het ondernemerschap voorbereidt en dus meer kans heeft failliet
te gaan. Uit het externe onderzoek blijkt echter dat de – weliswaar
vrij recent doorgevoerde – vereenvoudiging van de wet nauwelijks effect
heeft gehad op het aantal faillissementen.Soms worden in de discussie ook mogelijke ongewenste effecten van een
afschaffing van de Vestigingswet genoemd die geen rechtstreeks verband houden
met de wet. Zo wordt wel gesteld dat ondernemers die de Vestigingswet overtreden,
ook andere wetten aan hun laars zouden lappen, zoals belastingen arbo-wetgeving.
Ook zouden deze ondernemers de consumenten duperen. Dit zou oneerlijke concurrentie
betekenen ten opzichte van ondernemers die zich wél aan de regels houden
en de branche een slechte naam bezorgen. Ook dit blijkt niet uit het onderzoek
van Bakkenist en EIM. Er is geen relatie aangetoond tussen de vereenvoudiging
van de wet en het ontduiken van andere wetgeving of het stijgen van het aantal
klachten van consumenten. Dat was overigens ook niet te verwachten. Immers,
alle aspecten die in dit verband worden genoemd, worden geregeld in andere
wetten of regelgeving, die ieder eigen handhavingmechanismen en/of opsporingsinstanties
kennen. Er is geen aanleiding te vrezen dat de situatie anders zou liggen
als de wet wordt ingetrokken. Bovendien zou het oneigenlijk zijn om de vestigingswetgeving
te gebruiken om naleving van andere wetgeving veilig te stellen.Ten slotte wordt soms verondersteld dat ondernemers die onrechtmatig geen
vestigingsvergunning hebben, de veiligheid en gezondheid en het milieu in
gevaar brengen, doordat ze ondeskundig of gevaarlijk werk afleveren. VNO-NCW
en MKB Nederland leggen sterke nadruk op deze mogelijke ongewenste neveneffecten.
Hoewel het onderzoek geen relatie heeft aangetoond tussen de Vestigingswet
en deze ongewenste neveneffecten en bovendien andere wetgeving hiervoor een
meer geschikt kader zou zijn, is het kabinet mèt de genoemde organisaties
van mening dat hier extra zorg geboden is. Voor zo ver de Vestigingswet deze
aspecten mede regelt, is daarmee immers preventieve aandacht voor deze aspecten
verzekerd, terwijl de andere, daarvoor specifiek bestemde wetgeving, zoals
de Warenwet, vaak een repressief karakter heeft.De conclusie is dat de vereenvoudiging van de Vestigingswet ook in dit
opzicht geen negatieve gevolgen heeft gehad en dat een algehele intrekking
van de wet evenmin ongewenste effecten zal hebben. Om geen risico te lopen
met betrekking tot de aspecten van veiligheid, gezondheid en milieu, zullen
deze aspecten echter nader worden bezien en indien nodig uiterlijk vijf jaar
gehandhaafd te blijven.5. BELEIDSVOORNEMENDe kernvraag of de Vestigingswet nog wel een effectief, efficiënt
en noodzakelijk instrument is om de kwaliteit van het ondernemerschap te bevorderen,
is hiermee ontkennend beantwoord. De wet heeft nauwelijks toegevoegde waarde,
maar vormt wel een substantiële drempel voor starters. Intrekking van
de wet zal tot een toename van het aantal starters en een vergroting van de
marktdynamiek leiden, zonder dat dit kwaliteitsverlies of andere ongewenste
effecten tot gevolg zal hebben. Instandhouding van de Vestigingswet zou naar
de mening van het kabinet dan ook strijden met de uitgangspunten uit de beleidsnota «Zicht
op wetgeving» en de Aanwijzingen voor de regelgeving.Terughoudendheid met regelgeving is ook in lijn met de rol van de overheid
bij het stimuleren van het ondernemerschap. Hierbij ligt het accent juist
op het creëren van ruimte voor het ondernemerschap. Bij separate brief
zult u worden geïnformeerd over de voornemens om dit beleid verder gestalte
te geven. Het past in het beleid om ruimte te geven aan ondernemerschap om
onnodige belemmeringen zoveel mogelijk weg te nemen. En, zoals hierboven uiteengezet,
uit de evaluatie is duidelijk naar voren gekomen dat de Vestigingswet een
onnodige belemmering vormt.Het kabinet streeft er dan ook naar om de eisen op grond van de Vestigingswet
per 1 januari 2001 grotendeels in te trekken. Daarbij wordt een uitzondering
gemaakt voor eisen die een beschermend effect hebben ten aanzien van veiligheid,
gezondheid en milieu. Deze uitzondering geldt voor een periode van uiterlijk
vijf jaar.Concreet houdt bovengenoemd voornemen in dat het Vestigingsbesluit per
1 januari 2001 wordt gewijzigd. De AOV-eisen worden dan geheel ingetrokken.
Gelijktijdig met de intrekking van de AOV-eisen worden ook de huidige BT-
en VT-eisen die geen betrekking hebben op aspecten van gezondheid, veiligheid
en milieu, ingetrokken. De huidige BT- en VT-eisen die wel betrekking hebben
op deze aspecten, worden nog eens kritisch in relatie gebracht met huidige
voor deze aspecten al bestaande specifieke wetgeving. Indien mocht blijken
dat door andere wetgeving het gezondheids-, veiligheids- en/of milieu-aspect
afdoende wordt geregeld, zal overlap worden voorkomen door deze aspecten niet
langer in de geactualiseerde BT- en VT-eisen onder te brengen. In elk geval
zal deze exercitie, waarbij MKB-Nederland en VNO/NCW betrokken zullen worden,
niet leiden tot zwaardere eisen dan de huidige eisen en/of het onder de Vestigingswet
brengen van branches die daar thans ook niet onder vallen. Daarvoor geeft
het onderzoek immers geen enkele aanleiding.Uiterlijk 1 januari 2006 zullen de laatste eisen op grond van de Vestigingswet
verdwijnen en zal de wet zelf worden ingetrokken. In de periode tot eind december
2005 zal door de betrokken ministeries en in overleg met VNO/NCW en MKB Nederland
worden gewerkt aan het waar nodig opnemen van de geactualiseerde BT- enVT-eisen
in de daartoe specifiek bestemde wetgeving. Ook is het mogelijk dat de betrokken
brancheorganisaties de eisen via zelfregulering aan (toekomstige) leden opleggen.
Hierbij dient er uiteraard wel voor gewaakt te worden dat deze zelfregulering
niet marktafschermend werkt.Over de voortgang van deze exercitie zal het kabinet de Tweede Kamer uiterlijk
1 januari 2003 rapporteren. Op dat moment zal overwogen worden advies aan
de SER te vragen over het verdere traject. Op grond van het beeld dat op dat
moment naar voren komt, zal de Tweede Kamer tevens worden geïnformeerd
over het voornemen om de datum van intrekking van de Vestigingswet
op 1 januari 2006 te handhaven, dan wel om deze datum te vervroegen (zie figuur
6). Figuur 6: Tijdtabel intrekken VestigingswetXNoot1Bakkenist Management Consultants, Evaluatie Vestigingswet Bedrijven 1954.
Hoofdrapport, Diemen, 1999, ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire
Documentatie.XNoot2Kamerstukken II 1990/91, 22 008, nrs. 1–2.XNoot3Besluit van de Minister-President, Minister van Algemene Zaken, van 20
december 1995 (Stcrt. 251), laatstelijk gewijzigd bij besluit van 19 februari
1998 (Stcrt. 45).XNoot1EIM, Evaluatie Vestigingswet Bedrijven. Deelonderzoek A: Effecten op Dynamiek
en Ondernemerschap, Zoetermeer, 1999.XNoot2Bakkenist Management Consultants, Evaluatie Vestigingswet Bedrijven 1954.
Deelonderzoek B: Een Veldonderzoek, Diemen, 1999.XNoot1Aantal nieuwe ondernemingen waarin een nieuwe activiteit wordt gestart
en waaraan meer dan 15 uur per week wordt besteed, ten opzichte van het totaal
aantal ondernemingen.XNoot1Overigens kent Nederland slechts een relatief klein aantal van deze zogenaamde
nascent ondernemers; 3,2% van de bevolking tussen de 18–65 jaar
ten opzichte van 8,4% in de Verenigde Staten. Zie EIM, Ontluikend ondernemerschap.
Een studie naar mensen die bezig zijn met het opzetten van een bedrijf (nascent
entrepreneurs), Zoetermeer, 1999.XNoot2De OESO stelt dat de Vestigingswet, ondanks de vereenvoudiging in 1996,
nog steeds een significante horde vormt die het starten van een onderneming
kan ontmoedigen. Zie OESO, OECD Economic Surveys: The Netherlands, Parijs,
1998.XNoot3EIM, Bedrijvendynamiek en Economische Prestaties, Zoetermeer, 1999 (nog
te verschijnen).XNoot4Econometrisch onderzoek naar de determinanten van toe- en uittreding van
ondernemers laat zien dat het afschaffen van de strafrechtelijke handhaving
in 1993 een significant positieve invloed op het aantal starters en geen significante
invloed op het aantal uittredingen heeft gehad. Vanwege het opnemen van vertragende
variabelen heeft dit onderzoek geen uitspraak kunnen doen over de effecten
van de vereenvoudiging van de Vestigingswet in 1996. Zie EIM, Determinanten
voor Toe- en Uittreding van Ondernemers: Een Analyse van de Ontwikkelingen
in Nederland over de Periode 1987–1997, Zoetermeer, 1999 (nog te verschijnen).XNoot1EIM, Startende Ondernemers in 1998, Zoetermeer, 1999.XNoot1Ministerie van Economische Zaken, Ondernemen op Niveau, Den Haag, 1992.XNoot1Tillaart, H. van den, en E. Poutsma, Een Factor van Betekenis; Zelfstandig
Ondernemerschap van Allochtonen in Nederland, ITS, 1998.XNoot2Zunderdorp Bestuursadvies en Management, Stad en Start: Startende Ondernemers
en het Grotestedenbeleid, Den Haag, 1998. Onderzoek uitgevoerd in opdracht
van het ministerie van Binnenlandse Zaken. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26731-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl