Ontwerpbesluiten Unie-Verdrag; Brief minister over waarborgen voor verdachten in strafzaken in de gehele EU
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23490, nr. 272

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

23-05-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

23490 nr. 272

16-05-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamReactie van de Nederlandse regering op het Groenboek van
de Commissie: Procedurele waarborgen voor verdachten in strafzaken in de gehele
Europese Unie1. Inhoudsopgave2. Inleidende opmerkingenRegeringsstandpunt inzake Groenboek3. AlgemeenVraag 1. Is het aangewezen een initiatief op het gebied
van procedurele waarborgen op het niveau van de Europese Unie te nemen?Achtergrond van het GroenboekDoel van het GroenboekGevolgen van het GroenboekVerhouding Groenboek tot het EVRM en het Handvest van
de Grondrechten van de EU4. Vertegenwoordiging in rechte/rechtsbijstandVraag 2. Zouden alle lidstaten, om te zorgen voor gemeenschappelijke
minimumnormen inzake de verenigbaarheid met artikel 6, lid 3, onder c), van
het EVRM, moeten worden verplicht een nationale regeling vast te stellen voor
het verstrekken van rechtsbijstand in strafzaken?Vraag 3. Indien de lidstaten ertoe worden verplicht een
nationale regeling voor het verstrekken van rechtsbijstand in strafzaken vast
te stellen, moet het dan ook verplicht zijn na te gaan of de bezoldiging toereikend
is om de regeling voor advocaten aantrekkelijk te maken?Vraag 4. Indien de lidstaten ertoe worden verplicht een
nationale regeling voor het verstrekken van rechtsbijstand in strafzaken vast
te stellen, moet het dan ook verplicht zijn de bekwaamheid, ervaring en/of
andere kwalificaties te verifiëren van de advocaten die aan de regeling
deelnemen?Vraag 5. Artikel 6, lid 3, van het EVRM bepaalt dat aan
iemand tegen wie vervolging is ingesteld, kosteloze rechtsbijstand wordt verstrekt
«indien hij niet over voldoende middelen beschikt om een raadsman te
bekostigen». Hoe moeten de lidstaten bepalen of de verdachte al dan
niet een raadsman kan bekostigen?Vraag 6. Artikel 6, lid 3, van het EVRM bepaalt dat aan
iemand tegen wie vervolging is ingesteld, kosteloze rechtsbijstand wordt verstrekt
«indien de belangen van een behoorlijke rechtspleging dit eisen».
Moet dit recht worden beperkt tot strafbare feiten waarop een vrijheidsstraf
staat, of moet het ook gelden wanneer de verdachte bijvoorbeeld zijn baan
of reputatie kan verliezen?Vraag 7. Indien voor alle strafbare feiten behalve «minder
ernstige» rechtsbijstand wordt verstrekt, welke definitie van «minder
ernstige strafbare feiten» zouden dan in alle lidstaten aanvaardbaar
zijn?Vraag 8. Moeten er andere sancties zijn dan de uitspraken
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens indien een lidstaat geen
juridische bijstand en vertegenwoordiging verstrekt aan een persoon die daar
recht op heeft?5. Recht op tolken en vertalersVraag 9. Moet er een formeel mechanisme komen om na te
gaan of de verdachte de procestaal voldoende verstaat om zichzelf te verdedigen?Vraag 10. Moeten de lidstaten criteria vaststellen om
te bepalen hoeveel tijdens de procedure, inclusief het stadium voor het proces,
moet worden vertolkt voor de verdachte?Vraag 11. Welke criteria kunnen worden gebruikt om te
bepalen wanneer de verdachte andere vertalers en tolken nodig heeft dan het
openbaar ministerie/het gerecht (afhankelijk van het rechtsstelsel)?Vraag 12. Moeten de lidstaten ertoe worden verplicht vertalingen
te verstrekken van bepaalde duidelijk omschreven processtukken in strafzaken?
Zo ja, welke documenten vormen het minimum dat nodig is voor een eerlijk proces?Vraag 13. Moeten de lidstaten ertoe worden verplicht nationale
registers van gerechtstolken en -vertalers op te stellen?Vraag 14. Indien de lidstaten nationale registers van
gerechtstolken envertalers opstellen, zou het dan beter zijn om deze registers
te gebruiken als basis voor één Europees register van tolken
en vertalers of om een systeem van toegang tot de registers van andere lidstaten
op te zetten?Vraag 15. Moeten de lidstaten ertoe worden verplicht een
nationale regeling voor de opleiding van gerechtstolken en -vertalers vast
te stellen? Zo ja, moet dan een systeem van erkenning, hernieuwbare registratie
en voortdurende bijscholing worden ingevoerd?Vraag 16. Moet het voor de lidstaten verplicht zijn een
erkenningsinstantie aan te wijzen om een systeem van erkenning, hernieuwbare
registratie en voortdurende bijscholing te beheren? Zo ja, is het dan wenselijk
dat het ministerie van Justitie of het ministerie van Binnenlandse Zaken met
de erkenningsinstantie samenwerkt om ervoor te zorgen dat rekening wordt gehouden
met de standpunten en behoeften van zowel de juridische als de taalkundige
beroepsbeoefenaren?Vraag 17. Indien de lidstaten ertoe worden verplicht een
nationale regeling voor de terbeschikkingstelling van gerechtstolken en -vertalers
in strafzaken vast te stellen, moet het dan ook verplicht zijn na te gaan
of de bezoldiging toereikend is om de regeling voor tolken en vertalers aantrekkelijk
te maken?Vraag 18. Hoe en door wie moet een gedragscode worden
opgesteld en gereguleerd?Vraag 19. De Commissie heeft begrepen dat er een tekort
is aan gerechtstolken en -vertalers met de juiste kwalificaties. Hoe kunnen
de lidstaten dit beroep aantrekkelijker te maken?Vraag 20. Moeten er andere sancties zijn dan de uitspraken
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens indien een lidstaat geen
vertolking en vertaling verstrekt aan een persoon die daar recht op heeft?6. Bescherming van kwetsbare groepenVraag 21. Zijn de volgende groepen personen bijzonder
kwetsbaar? Zo ja, wat kan dan van de lidstaten worden verlangd om deze personen
voldoende bescherming te bieden in strafzaken?I. Onvoldoende weerbaarheid om (zonder meer) als verdachte
te worden aangemerkta. (Zeer) jeugdige leeftijdb. Gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van
de geestvermogensII. Processuele kwetsbaarheidIII. Persoonlijke kwetsbaarheidIV. Sociale kwetsbaarheidVoorkoming van onnodig leed en vermijden van schadeVraag 22. Moeten politieambtenaren, advocaten en/of gevangenispersoneel
worden verplicht in bepaalde fasen van de procedure de mogelijke kwetsbaarheid
van een verdachte te beoordelen en daarvan schriftelijk verslag uit te brengen?Vraag 23. Indien politieambtenaren, advocaten en/of gevangenispersoneel
moeten worden verplicht in bepaalde fasen van de procedure de mogelijke kwetsbaarheid
van een verdachte te beoordelen, moeten zij dan ook worden verplicht op basis
van deze beoordeling de nodige maatregelen te nemen?Vraag 24. Indien de politie- en/of rechtshandhavingsautoriteiten
de kwetsbaarheid van een verdachte niet onderzoeken en rapporteren, moeten
dan sancties worden toegepast? Zo ja, welke sancties moeten dat dan zijn?7. Consulaire bijstandVraag 25. Moeten de lidstaten worden verplicht een ambtenaar
te belasten met het toezicht op de rechten van verdachten in strafzaken in
het gastland, die ook de contacten met familie en advocaten onderhoudt?Vraag 26. Moeten de lidstaten worden verplicht ervoor
te zorgen dat hun politieambtenaren het verdrag van Wenen inzake consulaire
betrekkingen naleven, door erop toe te zien dat politieambtenaren de daarvoor
benodigde opleiding krijgen?Vraag 27. Moet er een sanctie staan op het niet-naleven
van het verdrag inzake consulaire betrekkingen? Zo ja, welke sanctie moet
dat dan zijn?A. Interstatelijk niveauB. Statelijk niveau8. De verklaring van rechtenVraag 28. Is een gemeenschappelijke verklaring van rechten
voor de gehele EU haalbaar? Zo ja, wat moet daar dan in staan?Vraag 29. Wanneer moet de verklaring van rechten aan de
verdachte worden overhandigd?Vraag 30. Moet de verdachte worden verplicht te tekenen
voor ontvangst, als bewijs dat hij de verklaring van rechten heeft ontvangen?Vraag 31. Moeten er juridische consequenties worden verbonden
aan het niet-overhandigen van de verklaring van rechten, en zo ja, welke?9. Evaluatie en controleVraag 32. Is de toetsing van de naleving van gemeenschappelijk
minimumnormen een wezenlijk aspect van wederzijds vertrouwen en dus ook van
wederzijdse erkenning?Vraag 33. Welke informatie heeft de Commissie nodig om
te kunnen nagaan of gemeenschappelijke minimumnormen voor procedurele waarborgen
worden nageleefd?Vraag 34. Is het wenselijke het opnemen van politieverhoren
in te voeren als toezichtsinstrument?Vraag 35. Moeten er sancties worden vastgesteld voor gevallen
waarin de normen lager liggen dan de overeengekomen gemeenschappelijke minimumnormen?
Zo ja, welke sancties moeten dat dan zijn?
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23490Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 88 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 490Ontwerpbesluiten Unie-Verdragnr. 272BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 16 mei 2003Bijgaand bied ik u aan het concept-regeringsstandpunt inzake het Groenboek
van de Commissie: Procedurele waarborgen voor verdachten in strafzaken in
de gehele Europese Unie.In de aanbiedingsbrief bij de aanvullende geannoteerde agenda voor de
JBZ-Raad van 8 mei jl. (Kamerstukken I/II 2002/03, 23 490, nr. 268)
heb ik aangegeven het op prijs te stellen als overleg hierover, indien u dit
gewenst zou achten, zo spoedig mogelijk zou kunnen plaatsvinden. Nu de Commissie
een hoorzitting over het Groenboek heeft gepland op 16 juni a.s. ben
ik genoodzaakt het regeringsstandpunt uiterlijk 6 juni a.s. uit te doen
gaan. Ik verzoek u daarom vriendelijk, indien u overleg gewenst acht, dit
voor 3 juni a.s. te beleggen of een eventuele schriftelijke reactie mij
uiterlijk 3 juni a.s. te doen toekomen.De Minister van Justitie,J. P. H. Donner Reactie van de Nederlandse regering op het Groenboek van
de Commissie: Procedurele waarborgen voor verdachten in strafzaken in de gehele
Europese Unie1. Inhoudsopgave2. Inleidende opmerkingen 23. Algemeen 44. Vertegenwoordiging in rechte/rechtsbijstand 75. Recht op tolken en vertalers 116. Bescherming van kwetsbare groepen 177. Consulaire bijstand 228. De verklaring van rechten 259. Evaluatie en controle 262. Inleidende opmerkingenRegeringsstandpunt inzake Groenboek1De Nederlandse regering staat positief ten aanzien van de aandacht voor
de waarborgen voor verdachten in strafzaken in de gehele Europese Unie. De
zorg voor de rechten van verdachten is volgens de opvatting van de Nederlandse
regering primair een nationale zaak, maar dient daartoe niet beperkt te zijn.
Nederland steunt derhalve de bovennationale toetsing van de fundamentele rechten
door met name het Europees Hof voor de rechten van de mens (EHRM) op basis
van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM). De noodzaak om daarnaast de Europese Commissie
op dit moment een rol te geven bij de afstemming van waarborgen voor verdachten
in de gehele Europese Unie wordt door de Nederlandse regering niet onderschreven.
Enerzijds bestaat het risico dat bestaande nationale structuren van waarborgen
voor verdachten onbedoeld zullen worden aangetast door systeemwijzigingen
en anderzijds is het vooruitzicht niet aannemelijk dat de thans – in
een aantal landen, waaronder Nederland – gerealiseerde hogere niveaus
van individuele rechtsbescherming de gemeenschappelijke noemer zullen worden
voor de in een kaderbesluit neer te leggen waarborgen. Het Groenboek lijkt
snel tot stand te zijn gekomen – zonder een gebruikelijke voorafgaande
enquête2 – en het draagt daar de sporen
van. De keuze van de in het Groenboek besproken waarborgen is beperkt en niet
genoegzaam gemotiveerd. Het bevat een selectieve opsomming van verschillende
waarborgen zonder dat een duidelijk doel of passend niveau is beschreven.
Het is tegelijkertijd verstrekkend in de zin dat die waarborgen niet specifiek
zijn bedoeld voor de strafrechtelijke samenwerking bij grensoverschrijdende
criminaliteit. De aan het Groenboek verbonden vragenlijst is opgesteld vanuit
een beperkt kader, maar gaat gepaard met een ruime ambitie. Louter volstaan
met een beknopte directe beantwoording van de vragen houdt het risico in,
dat onvoldoende inzicht wordt geboden in de uitgangspunten die ten grondslag
liggen aan de beantwoording of in de waarde die aan de in het geding zijnde
waarborgen wordt gehecht.De Nederlandse regering acht het wenselijk dat de inzet van Europese Commissie
in relatie tot de waarborgen voor verdachten in de gehele Europese Unie wordt
afgestemd op en ook wordt beperkt tot de specifieke Europese strafrechtelijke
bescherming van EU-belangen en strafrechtelijke samenwerking bij de bestrijding
van grensoverschrijdende criminaliteit. De Nederlandse regering verwijst in
dit verband naar de mogelijkheid van een zelfstandige Europese rechtssfeer.
Het antwoord op de kernvraag in het Groenboek, namelijk of de Europese Commissie
een initiatief moet nemen te komen tot een Kaderbesluit procedurele waarborgen
voor verdachten in de gehele Europese Unie is, dat de Nederlandse regering dat – op de in het Groenboek kennelijk beoogde wijze –
niet noodzakelijk en ook niet gewenst acht.De Europese Commissie wil met het Groenboek procedurele
waarborgen voor verdachten in strafzaken in de gehele Europese Unie
een belangwekkende stap bewerkstelligen in de richting van groeiend onderling
vertrouwen in de rechtsstelsels. De aandacht voor de waarborgen van de verdachte
dient in beginsel positief te worden geduid. De Europese justitiële samenwerking
heeft zich gestaag uitgebreid, recentelijk vooral in de vorm van (ontwerp-)kaderbesluiten
ter zake van wederzijdse erkenning van strafrechtelijke beslissingen. Deze
besluiten betreffen vooral de repressieve kant van het strafrecht. Het onderzoeken
van de beschermende functie van het strafrecht kan tegen deze achtergrond
bezien geen kwaad. Zo kan het onderhavige initiatief op het terrein van grondrechtelijke
waarborgen niet los gezien worden van de intensivering van de strafrechtelijke
samenwerking in de Europese Unie. De kernvraag die voorligt is evenwel of
een optreden van de Europese Unie als in het Groenboek is geschetst metterdaad
is aangewezen. Ook al dient de waarborging van rechten van verdachten vanuit
een positieve grondhouding te worden bezien, daarmee is nog niet gezegd op
welke wijze daaraan in Europees verband gestalte kan worden gegeven. De beantwoording
van die vraag hangt uiteraard samen met de achtergrond, de aard en de reikwijdte
van het initiatief en de gevolgen die op korte en lange termijn aan een dergelijk
initiatief zijn verbonden. De Nederlandse regering geeft haar reactie op het
Groenboek niet alleen in de antwoorden op daartoe door de Commissie geformuleerde
vragen, aangezien zij niet wil nalaten om daar waar zij zulks gewenst acht
ook de vraagstelling zelf aan de orde te stellen, alsmede de context van de
problematiek die wordt aangeroerd.Het Groenboek kent een relatief korte voorgeschiedenis. Op basis van reacties
op een eerdere discussienota en antwoorden op een vragenlijst1 over diverse aspecten van nationale procedures is in een jaar tijd
een stand van zaken opgemaakt met betrekking tot de procedurele waarborgen
van verdachten in de Europese Unie, die in het Groenboek is neergelegd. Het
Groenboek is toegespitst op vijf gebieden, die van bijzonder belang worden
geacht, te weten– rechtsbijstand– recht op tolk en vertaling– informatierechten– bescherming van kwetsbare groepen– consulaire bijstand.In de onderhavige reactie van de Nederlandse regering komen deze onderwerpen
alle aan bod. Ter vermijding van misvattingen hecht de regering er aan reeds
hier te stellen dat de rechten van de verdachten op velerlei wijzen in het
geding kunnen zijn, die in het Groenboek lang niet allemaal aan de orde komen.
Dat betreft niet alleen expliciet te benoemen rechten, maar ook de wijze waarop
met fundamentele begrippen en leerstukken in de praktijk wordt omgegaan. Om
een basaal voorbeeld te geven: Het concept «verdachte» als zodanig
kan een rol spelen bij het bereiken van een drempelwaarde die nodig is om
bepaalde bevoegdheden te kunnen uitoefenen, zodat opvattingen hieromtrent
de positie van de betrokkene in de sfeer van waarborgen al kunnen beroeren.
Overigens betreft deze signalering geen constatering van een tekortkoming,
de pretentie van het Groenboek is geenszins een uitputtende verhandeling te
bieden van alle aspecten aangaande de waarborgen van de verdachten. 3. AlgemeenVraag 1. Is het aangewezen een initiatief op het gebied
van procedurele waarborgen op het niveau van de Europese Unie te nemen?De Nederlandse regering acht een initiatief op het gebied van procedurele
waarborgen op het niveau van de Europese Unie op dit moment niet aangewezen.
De naleving van rechten op grond van het EVRM garandeert reeds dat deze rechten
niet theoretisch of illussoir zijn, maar praktisch en effectief. De kern van
de rechtsgrond voor een optreden op EU-niveau zou eventueel kunnen zijn gelegen
in het «het waarborgen van de onderlinge verenigbaarheid van voorschriften
ter verbetering van de strafrechtelijke samenwerking» (artt. 31 in verband
met art. 33 VEU), maar naar het oordeel van de Nederlandse regering schiet
die verenigbaarheid niet aantoonbaar tekort. Behalve aan het vereiste van
een rechtsgrond moet ook voldaan worden aan het beginsel van subsidiariteit.
De EU dient slechts dan op te treden indien dit duidelijk doeltreffender zou
zijn dan een optreden op nationaal, regionaal of plaatselijk niveau. Het EU-optreden
moet voorts in verband met het evenredigheids- en het noodzakelijkheidsbeginsel
niet verder gaan dan nodig is om de doelstellingen van het verdrag te bereiken.
Naar het oordeel van de Nederlandse regering zijn in het Groenboek geen houdbare
argumenten aangevoerd, die op grond van deze beginselen een initiatief van
de Europese Unie op het gebied van de procedurele waarborgen van verdachten
wenselijk maken. Er is geen aanwijsbaar tekort aan vertrouwen in de bestaande
strafrechtelijke samenwerking en zo dit er al zou zijn, dan is het de vraag
of met een dergelijk initiatief daadwerkelijk tot een verhoging van minimumnormen
zou kunnen worden gekomen.Achtergrond van het GroenboekDe Europese Commissie heeft haar visie op de rechten van het individu
in strafzaken geplaatst in de context van het streven naar een «ruimte
van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid».1 Ook de Raad heeft in de context van wederzijdse erkenning van strafrechtelijke
beslissingen bepaald, dat de bescherming van de rechten van het individu versterkt
dient te worden.2 Het voorstel om wederzijds vertrouwen
in de rechtsstelsels van de lidstaten in de Europese Unie te bevorderen door
de vaststelling van een gemeenschappelijk niveau van waarborgen voor verdachten
kent nog een aanwijsbare achtergrond. De Europese Unie, of de Europese Gemeenschap,
heeft lange tijd geen uitdrukkelijke bevoegdheid gehad ten aanzien van mensenrechtenaspecten
van strafzaken. In het Verdrag van Amsterdam is eerst bepaald, dat aangelegenheden
op het gebied van justitie en binnenlandse zaken worden behandeld met eerbiediging
van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM). Vanaf 1997 ziet de Europese Unie binnen
haar grenzen toe op de eerbiediging van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden. Sinds februari 2003 is in artikel 6 VEU vastgelegd dat de Unie
is gegrondvest op de beginselen van vrijheid, democratie, eerbiediging van
de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden en van de rechtsstaat,
welke beginselen de lidstaten gemeen hebben. Voorts is de eerbiediging van
de grondrechten van het EVRM als algemeen beginsel van het Gemeenschapsrecht
bevestigd. Van normatieve betekenis is ook dat in het Handvest van de grondrechten
van de Europese Unie wordt gesteld dat eerbiediging van de grondrechten ten
grondslag ligt aan alle Europees recht. In het hoofdstuk over Rechtspleging
(artikelen 47–50) is het recht op een eerlijk proces omschreven. Het
voorziet in het vermoeden van onschuld, het legaliteitsbeginsel, het beginsel
van proportionaliteit inzake delicten en straffen en het ne bis in idem beginsel.
De ontwikkeling van waarborgen voor de verdachten is verbonden met de intensivering
van de strafrechtelijke samenwerking tussen de lidstaten enerzijds
en anderzijds met de groeiende aandacht voor mensenrechten in de EU. Ook het
Groenboek inzake de Europese officier van justitie heeft een impuls gegeven
aan de discussie over gelijkwaardige passende rechtsbescherming in de gehele
EU.Doel van het GroenboekHet doel van het Groenboek is volgens de Commissie o.a. er voor te zorgen
dat de rechten, zoals die zijn vastgelegd in het EVRM niet «theoretisch
of illusoir», maar «praktisch en effectief» zijn. In zoverre
is er geen verschil met het doel van het EVRM en de toetsing door het EHRM.
Volgens de Commissie dragen echter verschillen in de manier waarop rechten
van de mens in de praktijk worden vormgegeven het risico in zich dat wederzijds
vertrouwen wordt geschonden, ook al zijn de verschillen niet te herleiden
tot schendingen van het EVRM.1 De Commissie stelt:
«Dit optreden behoeft niet te betekenen dat de lidstaten worden verplicht
hun Wetboek van Strafvordering ingrijpend te wijzigen, maar moet veeleer de
vorm aannemen van «Europese optimale werkwijzen» die beogen de
praktische werking van deze rechten efficiënter en beter zichtbaar te
maken. Als randvoorwaarde geldt dat het huidige niveau van bescherming in
de lidstaten in geen geval mag worden verlaagd. De ambitie van de Commissie
is vooral het bevorderen van de zichtbaarheid van inachtneming van waarborgen
voor verdachten en waar nodig het bevorderen van onderlinge afstemming.2 Volgens de Commissie mogen de EU-burgers en de in de
EU gevestigde personen in de gehele EU gelijkwaardige waarborgen in strafzaken
verwachten. De Commissie ziet toe op de nakoming van de verbintenissen die
met toetredende staten zijn gemaakt onder meer op het gebied van justitie
en binnenlandse zaken, die ook betrekking hebben op de onderhavige problematiek.
Volgens de Commissie is er vanuit de maatschappij (mensenrechtenorganisaties,
media, het Europees Parlement) in toenemende mate de wens geuit om actie op
het gebied van de rechten van de verdachte als tegenhanger voor andere maatregelen
inzake wederzijdse erkenning. Met het oog op gelijkwaardigheid in de gehele
EU is de Commissie van oordeel, dat zij zelf het initiatief moet nemen op
het gebied van de waarborgen voor de verdachte in de EU om te voorkomen dat
een bijzondere nationale of geografische rechtstraditie een negatieve neerslag
zou hebben op de definitieve tekst.De kern van de rechtsgrond voor een optreden op EU-niveau is gelegen in
het «het waarborgen van de verenigbaarheid» van voorschriften
ter verbetering van de strafrechtelijke samenwerking. In dat verband merkt
de Commissie op dat het feit dat de lidstaten wel voldoen aan hun verplichtingen
inzake een eerlijk proces, zoals die voortvloeien uit het EVRM, maar dat dit
heeft geleid tot discrepanties tussen de waarborgen die in de verschillende
lidstaten gelden. Opgemerkt moet worden dat de discrepanties uiteraard niet
een gevolg zijn van het EVRM of daardoor worden bevorderd, maar dat die samenhangen
met historisch gegroeide economische, politieke en culturele verschillen.
Het bevorderen van een efficiënte strafrechtelijke samenwerking is geen
doel van het EVRM, maar het EVRM heeft de discrepanties tussen de rechtstelsels
zeker niet vergroot. Weliswaar is denkbaar dat een EU-kaderbesluit procedurele
waarborgen voor verdachten kan leiden tot betere afstemming in de lidstaten,
maar daarbij kunnen ook kritische kanttekeningen worden gemaakt. Een dergelijk
kaderbesluit kan het begin zijn van een ontwikkeling. Zo'n kaderbesluit zal
immers volgens de Commissie tot uitvoeringswetgeving in de lidstaten moeten
leiden en de Commissie zou een rol moeten spelen bij het toezicht en de beoordeling
van naleving (p. 13 Groenboek). Dat schept een beeld van harmoniserende verplichtingen
voor de lidstaten.Gevolgen van het GroenboekHet doel dat de Commissie met het Groenboek ook voor ogen heeft is gericht op de verbetering van de strafrechtelijke samenwerking. In
die sleutel plaatst de Commissie de kwestie van gelijke waarborgen. Dit doel
zou volgens de Commissie mede kunnen worden gediend door het op EU-niveau
zichtbaar gecontroleerd naleven van procedurele waarborgen voor verdachten.
De plaatsing van waarborgen van verdachten in de sleutel van functionaliteit
van strafrechtelijke samenwerking draagt het risico in zich te miskennen,
dat het optimaliseren van waarborgen van verdachten onder omstandigheden ten
koste van een gestroomlijnde rechtspleging kan en zal gaan. Instrumentaliteit
en rechtsbescherming liggen immers niet vanzelfsprekend in elkaars verlengde.
De door de Commissie gekozen methode brengt met zich dat aanpassing in wetgeving
van de lidstaten moet plaatsvinden, die voldoet aan bepaalde eisen van harmonisering.
Deze nationale wetgeving raakt niet slechts de zaken waarbij strafrechtelijke
samenwerking aan de orde komt, maar in beginsel alle strafzaken. In zoverre
is er sprake van een strategische keuze. Door te voldoen aan eisen van harmonisering
kunnen in nationale wetgevingen ongewenste systeembreuken ontstaan die verdere
aanpassingen noodzakelijk maken. Het is voorzienbaar dat de werkzaamheden
van de Commissie inzake in dit Groenboek bewust niet behandelde maar wel terloops
vermelde rechten zoals het zwijgrecht, het recht om getuigen te laten horen,
het probleem van de anonieme getuige, het recht op bekendmaken van ontlastend
bewijs, de onschuldpresumptie (en eventuele omkering van de bewijslast) en
vele andere aspecten van het bewijsrecht, als ook bijvoorbeeld de ne bis in
idem kwesties of de verstekvonnissen (waarvoor een Groenboek wordt aangekondigd
in 2004) als logisch en onontkoombaar vervolg zal presenteren als nu via een
kaderbesluit voor de weg van harmonisering van wetgeving wordt gekozen. Op
voorhand is dan ook zeker niet uit te sluiten dat de effecten voor de wetgeving
in Nederland van ingrijpende aard kunnen zijn, terwijl er geen aanwijzing
is dat Nederland thans in de realisering van waarborgen voor verdachten in
de optiek van de Commissie tekort zou schieten. De Commissie gaat er zelfs
vanuit dat geen enkele lidstaat tekort schiet, hetgeen in het licht van de
rechtspraak van het EHRM wel een te optimistisch beeld schept. Intussen moet
worden vastgesteld dat er niet alleen nationaal een prijskaart hangt aan een
initiatief als een kaderbesluit procedurele waarborgen voor verdachten, zoals
de Commissie voor ogen heeft. Ook op EU-niveau is dat het geval. Op EU-niveau
zal het toezicht op naleving van het kaderbesluit immers institutioneel moeten
worden vormgegeven. Bij afweging van de te maken keuze is de vraag of het
wegnemen van de mogelijk incidenteel remmende werking van strafrechtelijke
samenwerking vanwege vrees voor schending van waarborgen voor verdachten van
zo grote orde is dat die opweegt tegen de hiervoor geschetste prijs. De waarborgen
van verdachten, zoals neergelegd in het EVRM, dienen te worden nageleefd in
de EU. Het bevorderen van inzicht in die naleving in de lidstaten is wenselijk.
Maar vooralsnog is vanuit de optiek van het naleven van waarborgen voor verdachten
niet de noodzaak gebleken van een kaderbesluit met verplichtende harmoniserende
aanpassingen in nationale wetgevingen. In zoverre is een initiatief in de
vorm van een kaderbesluit als door de Commissie in het Groenboek dan ook niet
aanbevelenswaardig. Als daarbij ook nog acht wordt geslagen op de budgettaire
gevolgen, rijst temeer de vraag of de vergroting van transparantie van naleving
van waarborgen van verdachten in de lidstaten van de Europese Unie niet eenvoudiger
en tenminste even doeltreffend gerealiseerd kan worden. Een behoorlijke analyse
naar die mogelijkheid ontbreekt echter.Verhouding Groenboek tot het EVRM en het Handvest van
de Grondrechten van de EUOok de verhouding van dit Groenboek tot het Handvest van de Grondrechten
van de Europese Unie (hierna: «het Handvest») en het EVRM verdient
nadere aandacht. Het bestaan van verscheidene documenten waarin
grondrechtelijke waarborgen zijn neergelegd, doch op verschillende wijze geformuleerd,
kan leiden tot divergerende interpretaties van één en dezelfde
norm. De Commissie is van oordeel dat het initiatief van het Groenboek en
eventueel daaruit voortkomende wetgeving nooit mag resulteren in een met het
EVRM vergeleken lager beschermingsniveau. Hierbij wordt acht geslagen op de
huidige stand van de rechtspraak van het EHRM betreffende de interpretatie
van de relevante verdragsbepalingen. Een hiermee verband houdend aspect betreft
het risico dat Europese wetgeving op dit terrein met verloop van tijd achterhaald
kan worden door een verdere ontwikkeling van de Straatsburgse jurisprudentie.
Zelfs indien als criterium wordt aangehouden dat de wetgeving niet mag resulteren
in een met het EVRM vergeleken lager beschermingsniveau kan de onderlinge
afstemming leiden tot verlaging van normen voorzover die namelijk thans boven
het minimumniveau worden nageleefd.4. Vertegenwoordiging in rechte/rechtsbijstandVraag 2. Zouden alle lidstaten, om te zorgen voor gemeenschappelijke
minimumnormen inzake de verenigbaarheid met artikel 6, lid 3, onder c), van
het EVRM, moeten worden verplicht een nationale regeling vast te stellen voor
het verstrekken van rechtsbijstand in strafzaken?De Nederlandse regering acht het ter beoordeling aan de lidstaten zelf
voorbehouden binnen de kaders van het EVRM en andere verdragsrechtelijke bepalingen
op welke wijze het verstrekken van rechtsbijstand aan verdachten in strafzaken
wordt gerealiseerd. Het EVRM schept reeds een gemeenschappelijk minimumkader.
Een harmonisering van regelingen op het terrein van rechtsbijstand acht de
Nederlandse regering niet nodig en ook niet gewenst. De Nederlandse regering
ziet niet de zin van een verplichting tot het vaststellen van een nationale
regeling.Onder rechtsbijstand wordt door de Nederlandse regering verstaan: het
geheel van activiteiten dat de raadsman ten behoeve van de verdediging en
belangenbehartiging van zijn cliënt in het strafproces (in ruime zin)
verricht. Naar aanleiding van hetgeen de Commissie in het Groenboek stelt
doet de vraag zich voor op welk moment het recht op rechtsbijstand aanvangt
en wat de reikwijdte daarvan is. De Nederlandse regering deelt het oordeel
dat het recht op rechtsbijstand, zoals neergelegd in artikel 6, derde lid,
onder c, EVRM, zich mede uitstrekt tot de fase voorafgaand aan de terechtzitting.
Volgens de jurisprudentie van het EHRM vloeit uit het recht op rechtsbijstand
echter niet onvoorwaardelijk voort het recht op aanwezigheid van de raadsman
bij het eerste politieverhoor1. Dit betekent dat
een nuancering moet worden aangebracht bij de opmerking in het Groenboek dat
een verdachte recht heeft op vertegenwoordiging «gedurende het gehele
stadium van verhoor en ondervraging».2Naar het oordeel van de Nederlandse regering moet een onderscheid worden
gemaakt tussen het recht op vrij verkeer met een raadsman en het recht op
aanwezigheid van een raadsman bij het politieverhoor. Noch op grond van artikel
6 EVRM, noch op grond van de daarop betrekking hebbende jurisprudentie van
het EHRM (in het bijzonder Murray – VK en Imbrioscia – Zwitserland)
kan worden gesteld dat het recht op rechtsbijstand mede het recht op aanwezigheid
van een raadsman bij het politieverhoor omvat. In dit verband kan worden opgemerkt
dat het EHRM heeft bepaald dat – gelet op het onbepaalde karakter van
het recht op rechtsbijstand zoals dit in artikel 6, derde lid, onder c, is
omschreven – de partijen bij het EVRM een zekere vrijheid hebben om
dit recht naar eigen goeddunken in te vullen (Imbriosca – Zwitserland).Nederland, evenals een aantal andere lidstaten, kent het recht op aanwezigheid
van een raadsman bij het politieverhoor niet en de Nederlandse regering
is niet overtuigd van de wenselijkheid hiervan. Recentelijk in Nederland verricht
wetenschappelijk onderzoek1 bevestigt dat aan
het recht op aanwezigheid van een raadsman bij het politieverhoor een aantal
bezwaren kleeft. Naast politiek-juridische en organisatorische bezwaren, moet
met name worden gewezen op de onwenselijke gevolgen die het aanwezigheidsrecht
kunnen hebben voor de inrichting van het opsporingsonderzoek, namelijk de
verschuiving van het zwaartepunt naar voren, omdat in toenemende mate vóór
aanvang van het verhoor zal moeten worden getracht zoveel mogelijk bewijs
tegen de verdachte te verzamelen.Het bovenstaande ten aanzien van het aanwezigheidsrecht bij het politieverhoor
laat onverlet het recht van de verdachte onbelemmerd te kunnen communiceren
met een raadsman.Vraag 3. Indien de lidstaten ertoe worden verplicht een
nationale regeling voor het verstrekken van rechtsbijstand in strafzaken vast
te stellen, moet het dan ook verplicht zijn na te gaan of de bezoldiging toereikend
is om de regeling voor advocaten aantrekkelijk te maken?De Nederlandse regering acht de wijze waarop gesubsidieerde rechtsbijstand
wordt gerealiseerd een nationale kwestie. Op grond van het EVRM is een lidstaat
verplicht te voorzien in adequate rechtsbijstand in strafzaken. Onder adequate
rechtsbijstand dient tevens verstaan te worden dat een lidstaat moet waarborgen
dat voldoende advocaten bereid zijn de benodigde rechtsbijstand te verlenen.
Een nadere Europese verplichting tot een nationale regeling voor de lidstaten
is niet noodzakelijk en ook niet gewenst. Gelet op de verschillende economische
omstandigheden in de verschillende EU landen is een Europese bezoldigingsnorm,
daargelaten de wenselijkheid, ook niet haalbaar.Vraag 4. Indien de lidstaten ertoe worden verplicht een
nationale regeling voor het verstrekken van rechtsbijstand in strafzaken vast
te stellen, moet het dan ook verplicht zijn de bekwaamheid, ervaring en/of
andere kwalificaties te verifiëren van de advocaten die aan de regeling
deelnemen?Naar de opvatting van de Nederlandse regering moeten de lidstaten zelf
waarborgen dat de kwaliteit van de rechtsbijstandverlening goed is. Op welke
wijze de lidstaten vorm willen geven aan kwaliteitswaarborgen is een nationale
aangelegenheid. De Nederlandse regering acht het dan ook niet gewenst in het
kader van de procedurele waarborgen voor de verdachten een nadere verplichting
aan de lidstaten op te leggen met betrekking tot de verificatie van de bekwaamheid,
ervaring en/of andere kwaliteiten van de advocaat.In Nederland wordt thans gewerkt aan de totstandkoming van een integraal
kwaliteitszorgstelsel voor de beroepsgroep. Uitgangspunt van dit stelsel is
dat de kwaliteit van de dienstverlening in eerste instantie de verantwoordelijkheid
is van de beroepsgroep zelf. Dit past ook in de gedachte dat een democratische
rechtsstaat slechts kan functioneren indien een stelsel van «checks
and balances» bestaat. De gewaarborgde onafhankelijkheid van de advocatuur
wordt door de Nederlandse regering in dit verband als noodzakelijk aangemerkt.
Deze noodzakelijke onafhankelijke positie ontslaat de overheid echter niet
van haar systeemverantwoordelijkheid. In Nederland wordt hierin voorzien in
het in ontwikkeling zijnde integraal kwaliteitszorgstelsel.Vraag 5. Artikel 6, lid 3, van het EVRM bepaalt dat aan
iemand tegen wie vervolging is ingesteld, kosteloze rechtsbijstand wordt verstrekt
«indien hij niet over voldoende middelen beschikt om een raadsman te
bekostigen». Hoe moeten de lidstaten bepalen of de verdachte al dan
niet een raadsman kan bekostigen?Naar de opvatting van de Nederlandse regering behoren de lidstaten reeds
zelf ervoor zorg te dragen dat een verdachte die «niet over voldoende
middelen beschikt om een raadsman te bekostigen» rechtsbijstand krijgt.
Hoe de lidstaten wensen vast te stellen of een verdachte al dan niet over
voldoende middelen beschikt om zelf rechtsbijstand te kunnen bekostigen dienen
lidstaten zelf te kunnen bepalen. Dit zal onder andere samenhangen met het
desbetreffende rechtssysteem.In Nederland vindt toetsing van de vraag of een burger tegen wie vervolging
is ingesteld «niet over voldoende middelen beschikt om een raadsman
te bekostigen» plaats door de toetsing van het inkomen en vermogen van
de desbetreffende burger. Hierbij kan het inkomen en vermogen van een (huwelijks)partner
worden betrokken. Indien het inkomen en/of vermogen vastgestelde objectieve
grens te bovengaat kan worden aangenomen dat betrokken burger zelf kan voorzien
in de rechtsbijstand. De toetsing vindt plaats aan de hand van de gegevens
die door betrokkene zelf worden verstrekt; controle op de juistheid van deze
gegevens is mogelijk.Vraag 6. Artikel 6, lid 3, van het EVRM bepaalt dat aan
iemand tegen wie vervolging is ingesteld, kosteloze rechtsbijstand wordt verstrekt
«indien de belangen van een behoorlijke rechtspleging dit eisen».
Moet dit recht worden beperkt tot strafbare feiten waarop een vrijheidsstraf
staat, of moet het ook gelden wanneer de verdachte bijvoorbeeld zijn baan
of reputatie kan verliezen?De reikwijdte van de verstrekking van kosteloze rechtsbijstand dient volgens
de Nederlandse regering nationaal te zijn geregeld met inachtneming van de
EVRM normen. Het recht kan niet beperkt zijn, zoals de Commissie vraagt, tot
strafbare feiten waarop een vrijheidsstraf staat, immers ook andere straffen
dan vrijheidsstraffen kunnen zeer ingrijpend zijn voor burgers. De regering
verwijst naar jurisprudentie met betrekking tot het EVRM (Benham-UK, 10 juni
1996, appl. No. 19 380/92, par. 61). Hierin is bepaald dat bij beantwoording
van de vraag of de belangen van een behoorlijke rechtspleging het verstrekken
van kosteloze rechtsbijstand vereisen mede bezien moet worden of de betrokken
verdachte het vermogen heeft zelf adequaat te voorzien in zijn verdediging
zonder rechtsbijstand, de complexiteit van de zaak en de ernst van de mogelijk
op te leggen straf. Dit kan zeer wel betekenen dat kosteloze rechtsbijstand
op grond van het EVRM ook moet worden verleend in gevallen waarin geen vrijheidsstraf
kan worden opgelegd. Een strikte beperking van het recht op kosteloze rechtsbijstand
tot gevallen waarin een vrijheidstraf dreigt acht de Nederlandse regering
derhalve in strijd met het EVRM.De Nederlandse regering is echter wel van mening dat grenzen kunnen worden
aangebracht ten aanzien van de kosteloze verstrekking van rechtsbijstand.
Het recht op kosteloze rechtsbijstand hoeft niet onbeperkt te zijn.In Nederland wordt kosteloze rechtsbijstand gegeven door verplichte «toevoeging
van een raadsman». Vanaf 1 januari 1994 worden alle toevoegingen
in strafzaken feitelijk afgedaan door het bureau rechtsbijstandvoorziening
van de Raad voor de Rechtsbijstand.1 Bij de beoordeling
van aanvragen om rechtsbijstand wordt acht geslagen op bepalingen in de Wet
op de rechtsbijstand en de daarop gebaseerde algemene maatregelen van bestuur.2 Toevoegingen worden zowel ambtshalve als
ook op verzoek verstrekt. Bij de eigenlijke strafzaken is de toevoeging gebaseerd
op de art. 40, 41 resp. 42 lid 3 Sv in verband met art. 44 lid 1 Wet op de
rechtsbijstand. Een toevoeging in strafzaken kan ook worden verstrekt in zaken
die met strafzaken worden gelijkgesteld. Het gaat dan bijvoorbeeld om zaken
die voortvloeien uit de Uitleveringswet, de Wet bijzondere opneming psychiatrische
ziekenhuizen en de Penitentiaire beginselenwet.De hiervoor genoemde ambtshalve toevoeging in strafzaken vindt plaats
aan inverzekeringgestelde verdachten, aan voorlopig gehechte verdachten en
aan minderjarige verdachten. Deze rechtsbijstand is voor de verdachte kosteloos.
Er wordt niet getoetst aan de draagkracht. Elke verdachte die in verzekering
wordt gesteld kan een advocaat toegewezen krijgen (art. 57 Sv). De voorlopig
gehechte verdachte krijgt door de rechter-commissaris ambtshalve een advocaat
toegevoegd voor de gehele procedure in de eerste aanleg, tenzij de verdachte
een gekozen raadman prefereert. Indien de verdachte is gedetineerd en tegen
hem wordt een vervolging voor een ander feit ingesteld kan hij voor dat andere
feit een toevoeging verkrijgen (art. 42 lid 1 Sv). Minderjarige verdachten
krijgen altijd een raadsman toegevoegd wanneer het gaat om een zaak waar de
rechtbank in eerste aanleg kennis van neemt, ongeacht of voorlopige hechtenis
is toegepast.In alle gevallen dat de wet niet voorziet in een toevoeging op last van
de rechterlijke autoriteit, kan de rechtzoekende het bureau voor de rechtsbijstand
verzoeken om een toevoeging. Bij de beoordeling van een verzoek wordt onder
meer naar de op het spel staande belangen gekeken. Dan geldt ook dat o.g.v.
art. 43 lid 1 in verband met art. 35 lid 2 Wet op de rechtsbijstand een eigen
bijdrage kan worden opgelegd. In geval van overtredingen (lichte feiten) is
toevoeging minder voor de hand liggend. Zij is alleen dan geboden indien:a. redelijkerwijs te verwachten is dat een vrijheidsstraf of een ingrijpende
strafrechtelijke maatregel zal worden gevorderd;b. met de strafzaak tevens aanzienlijke civielrechtelijke belangen op
het spel staan;c. de uitkomst van de zaak van maatschappelijke betekenis is voor grote
groepen rechtzoekenden.Vraag 7. Indien voor alle strafbare feiten behalve «minder
ernstige» rechtsbijstand wordt verstrekt, welke definitie van «minder
ernstige strafbare feiten» zouden dan in alle lidstaten aanvaardbaar
zijn?Zoals uit toelichting op de beantwoording van vraag 6 blijkt, acht de
Nederlandse regering een beperking van kosteloze rechtsbijstand tot «alle
feiten behalve minder ernstige feiten» geen juiste benadering van de
invulling van de woorden «indien de belangen van een behoorlijke rechtspleging
dit eisen».Zoals gezegd spelen ook andere factoren, dan alleen de ernst van de mogelijk
op te leggen straf een rol bij de beoordeling of kosteloze rechtsbijstand
in geval van beperkte draagkracht van de rechtzoekende moet worden aangeboden.
De Nederlandse regering wijst op de criteria die het EHRM in de hierboven
aangehaalde zaak Benham – VK reeds heeft geformuleerd. Als voorbeeld
kan ook dienen de in Nederland geldende criteria die in geval van verzochte
toevoeging bij vervolging ter zaken van overtredingen (lichte feiten) wordt
gehanteerd, namelijk dat toevoeging is geboden indien:a. redelijkerwijs te verwachten is dat een vrijheidsstraf of een ingrijpende
strafrechtelijke maatregel zal worden gevorderd;b. met de strafzaak tevens aanlijke civielrechtelijke belangen op het
spel staan;c. de uitkomst van de zaak van maatschappelijke betekenis is voor grote
groepen rechtzoekenden. Vraag 8. Moeten er andere sancties zijn dan de uitspraken
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens indien een lidstaat geen
juridische bijstand en vertegenwoordiging verstrekt aan een persoon die daar
recht op heeft?De beantwoording van deze vraag is samengevoegd met de beantwoording van
de vragen 20, 27, en 35. Zie hiervoor het antwoord op vraag 35.5. Recht op tolken en vertalersVraag 9. Moet er een formeel mechanisme komen om na te
gaan of de verdachte de procestaal voldoende verstaat om zichzelf te verdedigen?Het is naar het oordeel van de Nederlandse regering aan de staten zelf
ter beoordeling op welke wijze zij vorm geven aan het recht op vertolking
en vertaling voor verdachten in strafzaken, mits voldaan wordt aan de normen
van het EVRM.Staten hebben op grond van het EVRM waar nodig de plicht zorg te dragen
voor een tolk of vertaler. Deze plicht behelst niet slechts de benoeming van
een tolk of vertaler, maar ook een zekere verantwoordelijkheid voor de kwaliteit
van hun werk. Lidstaten kunnen op grond van het EVRM overigens alleen worden
verplicht vertalingen te verstrekken van documenten die «noodzakelijk»
zijn voor de verdediging: «[...] those documents or statements in the proceedings instituted
against him which it is necessary for him to understand in order to have the
benefit of a fair trial» [EHRM, Luedicke, Belkacem
& Koc – Duitsland, 28 november 1978, Serie A-29, § 48]De bijstand moet zodanig zijn «[...] as to enable the defendant to have knowledge of the case
against him and to defend himself, notably by being able to put before the
court his version of the events» [EHRM, Kamasinski –
Oostenrijk, 19 december 1989, Serie A-168, § 74]Indien aan bovenstaande eis is voldaan mogen de autoriteiten de gepaard
gaande kosten niet op enigerlei wijze verhalen op de verdachte. Wat betreft
de opsporingsfase geldt in Nederland thans de Richtlijn tolkenbijstand opsporingsonderzoek
strafzaken.1 Uitgangspunt van deze richtlijn
is dat de verdachte gestelde vragen of gedane mededelingen dient te begrijpen
en dat hij in staat is zijn eigen lezing te geven van de gebeurtenissen waarover
zijn verklaring wordt verlangd en dat hij voldoende in staat is daarin nuances
aan te brengen (dit laatste is meer dan het «ja» en«nee»
antwoorden op gesloten vragen). Is er tijdens het opsporingsonderzoek onenigheid
over de noodzaak van een verhoor in een andere taal, dan beslist een (hulp)officier
van Justitie. Op basis van proefvragen, de duur van het verblijf in Nederland,
eerdere contacten en eventuele telefoontaps neemt deze een beslissing, waarbij –
in het belang van een goede weergave van een bij de politie afgelegde verklaring –
de verdachte in beginsel het voordeel van de twijfel geniet. In verband met
mogelijke latere betwisting van de betrouwbaarheid van het verhoor, geldt
de verplichting een beslissing tot weigering van tolkenbijstand gemotiveerd
in het proces verbaal van het gehoor op te nemen. Is de verdachte tijdens
de opsporingsfase door een tolk bijgestaan, dan wordt bij de verdere behandeling
van zijn zaak (gerechtelijk vooronderzoek en terechtzitting) altijd automatisch
(door de griffie van het gerecht) een tolk opgeroepen, tenzij de verdachte
nadrukkelijk aangeeft hieraan geen behoefte te hebben en dat naar het oordeel
van de rechter-commissaris of rechter voor een goede communicatie
ook niet noodzakelijk is. Ingeval geen tolk is opgeroepen – bijvoorbeeld,
omdat het dossier daartoe geen indicaties bevat – dan stelt de rechter-commissaris
of rechter steeds aan de hand van proefvragen vast of in de bijstand van een
tolk moet worden voorzien, dan wel dat de taalvaardigheid van de verdachte
voldoende toereikend is. Ook hierbij geldt dat de verdachte steeds het voordeel
van de twijfel geniet. Gelet op het feit dat de hiervoor geschetste procedure
in de praktijk goed blijkt te werken, is er in Nederland geen behoefte aan
een formeel mechanisme ter vaststelling of een verdachte de procestaal voldoende
verstaat om zichzelf te verdedigen.Vraag 10. Moeten de lidstaten criteria vaststellen om
te bepalen hoeveel tijdens de procedure, inclusief het stadium voor het proces,
moet worden vertolkt voor de verdachte?De Nederlandse regering acht de ontwikkeling van criteria voor de mate
van vertolking geen haalbare exercitie, aangezien de omstandigheden van het
concrete geval bepalend zijn voor de vraag welke documenten in de desbetreffende
zaak moeten worden vertaald. Deze omstandigheden kunnen per geval sterk verschillen.In het licht van de jurisprudentie van het EHRM dient als uitgangspunt
te gelden dat de verdachte op gelijke wijze recht heeft op informatie, op
hoor en wederhoor en een eerlijk proces als anderen die de rechtstaal wel
machtig zijn. Dit uitgangspunt brengt met zich dat de verdachte ook in het
stadium vóór de terechtzitting zich door een tolk moet kunnen
laten bijstaan. Wat betreft de omvang van die bijstand is van belang dat de
vertolking steeds «practical» en «effective» dient
te zijn. Hieruit volgt dat de omvang van de vertolking naar de aard van de
zaak kan verschillen. Zo kan bij de afwikkeling van een lichte overtreding
dikwijls met een minder omvangrijke telefonische vertolking worden volstaan,
terwijl in het geval van vrijheidsbeneming het recht op een eerlijke proces
tot vertaling van bijvoorbeeld bepaalde overgelegde stukken kan nopen. Anders
gezegd: de omvang van de vertolking is steeds afhankelijk van de specifieke
omstandigheden van het geval. Tegen deze achtergrond lijkt de ontwikkeling
van criteria weinig zinvol.Vraag 11. Welke criteria kunnen worden gebruikt om te
bepalen wanneer de verdachte andere vertalers en tolken nodig heeft dan het
openbaar ministerie/het gerecht (afhankelijk van het rechtsstelsel)?De Nederlandse regering hecht aan de onafhankelijke positie van een tolk
of vertaler. Vertolking en/of vertaling die gekleurd is ten behoeve van een
van de procespartijen voldoet niet aan de normen die de Nederlandse regering
aanvaardbaar acht.Binnen het Nederlandse rechtsstelsel wordt van een tolk of vertaler verwacht
dat hij opereert vanuit een onafhankelijke positie. Hij dient zich als «communicatiedeskundige»
strikt neutraal als intermediair tussen politie en justitie enerzijds en de
verdachte en zijn advocaat anderzijds weten op te stellen, opdat zelfs de
indruk niet ontstaat dat hij met een van de partijen «gemene zaak»
maakt. Een tolk of vertaler kan dus nooit optreden als «adviseur»
van een van de partijen. Dit vormt ook het uitgangspunt van ethische gedrags-
en beroepsregels die voor tolken en vertalers binnen het Nederlandse justitiële
domein in ontwikkeling zijn. Voor Nederland impliceert een en ander dat binnen
een zaak door alle betrokken partijen in beginsel een beroep op dezelfde tolk
of vertaler kan worden gedaan. In artikel 276, tweede lid van het Wetboek
van Strafvordering is bepaald, dat degene die reeds in een andere kwaliteit
aan het onderzoek deelneemt, niet als tolk wordt toegelaten. Met andere woorden: de rechter, de officier, raadsman, politiefunctionaris e.d. die bij
het onderzoek betrokken zijn, mogen niet als tolk optreden.Vraag 12. Moeten de lidstaten ertoe worden verplicht vertalingen
te verstrekken van bepaalde duidelijk omschreven processtukken in strafzaken?
Zo ja, welke documenten vormen het minimum dat nodig is voor een eerlijk proces?De Nederlandse regering wijst ook hier op de normen die op grond van het
EVRM moeten worden nageleefd. Aan andere dan daaruit voortvloeiende verplichtingen
bestaat geen behoefte. Een uniformering met betrekking tot de te vertalen
formulieren zal ofwel een zeer beperkte opsomming behelzen zonder toegevoegde
waarde ofwel indirect druk geven op de harmonisering van strafvorderlijke
procedures, waardoor bewerkelijke en ongewenste systeemeffecten kunnen ontstaan.Uit de jurisprudentie van het EHRM in de zaak Broziçek1 volgt dat, als het openbaar ministerie (de vervolgende
instantie) het vermoeden heeft of moet hebben gehad dat de verdachte de procestaal
niet machtig is, de verdachte, ongeacht of hij in een lidstaat woont of niet,
in een taal die hij verstaat op de hoogte moet worden gebracht van de omstandigheid
dat hij wordt opgeroepen zich op een in de oproeping vermelde tijd en plaats
voor een rechter te verantwoorden. Er geldt derhalve al een informerende verplichting
waar het de dagvaarding betreft indien de vervolgende instantie weet of ernstige
reden heeft te vermoeden dat de verdachte de procestaal niet voldoende begrijpt.Voor een algehele verplichting bepaalde processtukken te vertalen, geldt
mutatis mutandis hetzelfde bezwaar als bij het formuleren van de omvang van
de vertolking (zie antwoord op vraag 11). Op voorhand is niet vast te stellen
in welke gevallen welke documenten vertaald zouden moeten worden. De noodzaak
tot vertaling van documenten is immers afhankelijk van de specifieke omstandigheden
van het geval. Mede gelet op de kosten die met een algehele verplichting zijn
gemoeid, alsmede de belasting van de werkprocessen van het openbaar ministerie,
acht de Nederlandse regering verdere algemene informerende verplichtingen
dan die hiervoor zijn omschreven niet nodig en niet wenselijk. In de praktijk
geldt reeds, dat indien het openbaar ministerie weet of ernstige reden heeft
te vermoeden dat de verdachte de procestaal niet voldoende begrijpt, de dagvaarding
in een voor de verdachte begrijpelijke taal melding dient te maken van:a. Plaats en het tijdstip waarop en de rechterlijke instantie waarvoor
de verdachte moet verschijnen;b. Een korte aanduiding van het feit dat ten laste wordt gelegd;c. De aanwezigheid van een tolk ter terechtzitting.Vraag 13. Moeten de lidstaten ertoe worden verplicht nationale
registers van gerechtstolken en -vertalers op te stellen?De wenselijkheid van een nationaal register van gerechtstolken en vertalers
wordt door de Nederlandse regering onderschreven. Maar de Nederlandse regering
steunt niet een verplichting op te leggen aan de lidstaten om dergelijke nationale
registers op te stellen.Deze opvatting hangt samen met het feit dat de Nederlandse regering het
wenselijk acht lidstaten de vrijheid te laten om een op de nationale omstandigheden
afgestemde regeling te treffen. De organisatie van de beroepsgroep is daarbij
een belangrijke factor.De Nederlandse regering acht in beginsel het opstellen van een nationaal
register van gerechtstolken en -vertalers wel wenselijk. Bij de behandeling
van een strafzaak waarin de verdachte de procestaal niet spreekt en begrijpt
vormen tolken en vertalers een essentiële schakel in de communicatie
tussen politie en justitie enerzijds en de verdachte en zijn advocaat anderzijds.
De vervulling van zo'n belangrijke brugfunctie vergt dat minimumeisen (competenties)
inzake kennis, vaardigheden en attitude worden vastgesteld en dat een registratie
plaatsvindt van degenen die aan deze eisen voldoen. Overigens is het Nederlandse
beleid erop gericht dat na 2005 binnen het justitiële domein nog uitsluitend
gebruik wordt gemaakt van gecertificeerde tolken en vertalers. Onderdeel van
deze certificering vormt kwaliteitsborging door bijvoorbeeld verplichte permanente
educatie of intercollegiale toetsing. In de aanloop daarnaar vindt thans al
registratie plaats (zie het Kwaliteitsregister tolken en vertalers http://www.ktv.rvr.org/index.htm).Vraag 14. Indien de lidstaten nationale registers van
gerechtstolken envertalers opstellen, zou het dan beter zijn om deze registers
te gebruiken als basis voor één Europees register van tolken
en vertalers of om een systeem van toegang tot de registers van andere lidstaten
op te zetten?De Nederlandse regering ziet voor het waarborgen van de procedurele rechten
van de verdachte geen meerwaarde in het opstellen van één Europees
register van tolken en vertalers. Tussen staten onderling kan incidenteel
of op reguliere basis inzake tolkenbijstand worden samengewerkt, afgestemd
op concreet bestaande behoeften.Gelet op het feit dat bij tolkdiensten het accent ligt op dienstverlening
waarbij fysieke aanwezigheid doorgaans gewenst is (telefonisch of teletolken
worden in de praktijk slechts in beperkte mate toegepast), worden de voordelen
van één Europees register voor tolken beperkt geacht. Ten aanzien
van vertalers geldt – mede door de toenemende mogelijkheden van elektronisch
berichtenverkeer – dat afstand voor grensoverschrijdende dienstverlening
veel minder een belemmering vormt. Een Europees register voor vertalers zou
wel consensus vereisen over de minimumeisen, welke vooralsnog ontbreekt. Mede
gelet op het laatste gaat de voorkeur van de Nederlandse regering uit naar
een systeem waarbij lidstaten elkaar op verzoek behulpzaam zijn, bijvoorbeeld
door wederzijdse toegang te kunnen verkrijgen tot de (nationale) registers.Vraag 15. Moeten de lidstaten ertoe worden verplicht een
nationale regeling voor de opleiding van gerechtstolken en -vertalers vast
te stellen? Zo ja, moet dan een systeem van erkenning, hernieuwbare registratie
en voortdurende bijscholing worden ingevoerd?De lidstaten dienen zorg te dragen voor de beschikbaarheid van kwalitatief
goede gerechtstolken en -vertalers. Op welke wijze de lidstaten de kwaliteit
van deze beroepsgroep wensen te waarborgen is echter naar het oordeel van
de Nederlandse regering een nationale aangelegenheid. De vraag of een nationale
regeling voor de opleiding van gerechtstolken envertalers wenselijk is dient
derhalve niet op Europees niveau beslist te worden. De Nederlandse regering
acht het opleggen van een Europese verplichting tot nationale regelgeving
op dit terrein niet aangewezen. Gegeven deze opvatting van de Nederlandse
regering behoeft de vervolgvraag geen beantwoording, die immers veronderstelt
dat aan de lidstaten de wijze van waarborgen van kwaliteit van tolken en vertalers
niet ter vrije beoordeling aan de staten kan worden gelaten.Op basis van het EVRM is uiteraard de noodzaak tot het waarborgen van
een behoorlijke kwaliteit al gegeven: «In view of the need for the right guaranteed by para.3(e) to be
practical and effective, the obligation of the competent authorities is not
limited to the appointment of an interpreter but, if they are put on notice
to particular circumstances, may also extend to a degree of subsequent control
over the adequacy of the interpretation provided.»1Vraag 16. Moet het voor de lidstaten verplicht zijn een
erkenningsinstantie aan te wijzen om een systeem van erkenning, hernieuwbare
registratie en voortdurende bijscholing te beheren? Zo ja, is het dan wenselijk
dat het ministerie van Justitie of het ministerie van Binnenlandse Zaken met
de erkenningsinstantie samenwerkt om ervoor te zorgen dat rekening wordt gehouden
met de standpunten en behoeften van zowel de juridische als de taalkundige
beroepsbeoefenaren?De Nederlandse regering ziet conform de reeds hiervoor gegeven opvatting
geen meerwaarde in het op Europees niveau verplichten van de lidstaten tot
een bepaald systeem van kwaliteitsbewaking van tolken en vertalers.Het standpunt van de Nederlandse regering laat onverlet, dat de totstandkoming
van minimumeisen (competenties) in de vorm van een normatief document waaraan
een tolk of vertaler moet voldoen, het onderhouden daarvan, de instandhouding
van een register en een klachtenregeling waarbij gegrond bevonden klachten
tot verwijdering uit het register kunnen leiden, een orgaan kunnen vergen
waarbij in een effectieve inbreng van zowel de juridische, de taalkundige
beroepsbeoefenaren, maar ook vanuit onderwijsdeskundigheid (ministerie van
Onderwijs en onderwijsinstellingen), is voorzien. Een dergelijk orgaan is
in Nederland in ontwikkeling.Vraag 17. Indien de lidstaten ertoe worden verplicht een
nationale regeling voor de terbeschikkingstelling van gerechtstolken en -vertalers
in strafzaken vast te stellen, moet het dan ook verplicht zijn na te gaan
of de bezoldiging toereikend is om de regeling voor tolken en vertalers aantrekkelijk
te maken?De Nederlandse regering is van oordeel dat de vergoeding van tolken en
vertalers nationaal dient te worden bepaald. Een opgelegde verplichting tot
het nagaan of de bezoldiging toereikend is – nog los van de vraag wat
in dit verband als toereikend moet worden aangemerkt – acht de Nederlandse
regering niet nodig. Ook in dit verband kan worden gewezen op de bestaande
economische verschillen in de EU-landen, die maken dat een Europese bezoldigingsnorm
behalve niet wenselijk ook niet haalbaar is.Krachtens het EVRM rust op een lidstaat de verplichting te voorzien te
een vertolking c.q vertaling die «practical» en «effective»
is. Onder «practical» en «effective» dient tevens
te worden verstaan dat een lidstaat moet waarborgen dat voldoende tolken en
vertalers diensten bereid zijn hun diensten te verlenen. Een nadere verplichting
is derhalve niet opportuun.Vraag 18. Hoe en door wie moet een gedragscode worden
opgesteld en gereguleerd?De Nederlandse regering acht het wenselijk dat in de nationale context
wordt bepaald op welke wijze en door wie een gedragscode wordt opgesteld en
gereguleerd. De keuze kan afhankelijk zijn van de actuele staat van professionalisering
van de beroepssector (tolken en vertalers) waarvan hier sprake is. Kenmerkend voor de tolk- en vertaalsector in Nederland is het gebrek aan
professionalisering. Beide beroepsgroepen kennen geen helder beroepsprofiel.
Evenmin is er een duidelijke – door de beroepsgroepen gedragen –
set minimumnormen, waaraan een tolk of vertaler moet voldoen. Zo er al een
gedragscode is, wordt deze vastgesteld door de partij waarvoor men werkt en
niet door de beroepsgroep zelf. Beide beroepsgroepen hebben geen sterke traditie
in het laten groeien van de professie vanuit wetenschap en onderwijs. Door
de magere professionele basis hebben beide sectoren ook nauwelijks een positie
in het debat. Het debat over kwaliteit en beroepsethiek bij tolk- en vertaaldiensten
wordt veelal door anderen (politiefunctionarissen, officieren van justitie,
rechters, advocaten en beleidsmakers gevoerd). Beroepsorganisaties lijken
vooralsnog niet in staat het debat wezenlijk te beïnvloeden. Een en ander
leidt ertoe dat wezenlijke kwaliteitsproblemen niet door de beroepsgroepen
zelf ter hand worden genomen. Gelet op deze situatie is het wenselijk dat
de nationale overheid bijvoorbeeld op basis van het in het kader van het Grotius-programma
ontwikkelde model voor een gedragscode, wat betreft de vaststelling en regulering
vooralsnog het initiatief neemt.Vraag 19. De Commissie heeft begrepen dat er een tekort
is aan gerechtstolken en -vertalers met de juiste kwalificaties. Hoe kunnen
de lidstaten dit beroep aantrekkelijker te maken?Uit oogpunt van procedurele waarborgen voor verdachten is een eventueel
tekort aan gerechtstolken en -vertalers een probleem. De Nederlandse regering
acht het echter niet zonder meer juist te veronderstellen dat een tekort aan
tolken en vertalers (uitsluitend) te herleiden is tot de beperkte mate waarin
het beroep aantrekkelijk zou zijn. De kern van de zaak is om de vraag en het
aanbod behoorlijk op elkaar af te stemmen, voorzover dit in de praktijk mogelijk
is. Zo een tekort aan gerechtstolken en -vertalers al een de geringe mate
van aantrekkelijkheid van het beroep te wijten is, dienen de lidstaten zelf
invulling te kunnen geven aan de wijze waarop zij dit probleem wensen op te
lossen.Het tekort aan tolken en vertalers dat zo nu en dan wordt ervaren, moet
gelet op het aantal tolken en vertalers in Nederland vooral als een ogenschijnlijk
tekort worden aangemerkt. Dit wordt deels veroorzaakt door exogene ontwikkeling
in de vraag (bijvoorbeeld, asielzoekers uit een oorlogsgebied waardoor een
forse behoefte aan tolken met kennis van een bepaalde taal ontstaat). Daarnaast
is de planning van tolk- en vertaaldiensten bij de afnemers (politie, openbaar
ministerie, gerechten en advocatuur) niet optimaal, waardoor fricties tussen
vraag en aanbod ontstaan. Voorts is er aan de kant van tolken en vertalers
soms sprake van strategisch gedrag (opdrachtgevers worden tegen elkaar uitgespeeld
ten einde een hogere vergoeding te verkrijgen). De oplossing voor mogelijke
tekorten, moet niet zo zeer gezocht worden in het aantrekkelijker maken van
het beroep, maar veeleer in optimalisering van de match tussen vraag en aanbod,
bijvoorbeeld, door gebruik van geautomatiseerde hulpmiddelen bij de planning.
Daarnaast is het van belang dat bijvoorbeeld door de inrichting van een register
het aanbod van tolken en vertalers beter inzichtelijk wordt gemaakt, waardoor
vermeende tekorten kunnen worden voorkomen.Vraag 20. Moeten er andere sancties zijn dan de uitspraken
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens indien een lidstaat geen
vertolking en vertaling verstrekt aan een persoon die daar recht op heeft?De beantwoording van deze vraag is samengenomen met de beantwoording van
de vragen 8, 27 en 35. Zie hiervoor vraag 35. 6. Bescherming van kwetsbare groepenVraag 21. Zijn de volgende groepen personen bijzonder
kwetsbaar? Zo ja, wat kan dan van de lidstaten worden verlangd om deze personen
voldoende bescherming te bieden in strafzaken?– buitenlanders,– kinderen,– personen met een geestelijke of emotionele
handicap in brede zin,– lichamelijk gehandicapten of zieken,– moeders/vaders van jonge kinderen,– analfabeten,– vluchtelingen en asielzoekers,– alcohol- en drugsverslaafden.Moeten er nog andere categorieën aan deze lijst
worden toegevoegd?De Nederlandse regering acht de benadering van waarborgen voor verdachten
op basis van een niet gefundeerde keuze van «kwetsbare groepen»
niet aangewezen. Volgens de Nederlandse regering wordt op deze wijze voorbij
gegaan aan de wijze waarop aan waarborgen voor verdachten in het algemeen
gestalte gegeven dient te worden. De bescherming van kwetsbaren dient te zijn
ingebed in een algemene visie. Dat inzicht ontbreekt in het Groenboek. Deze
tekortkoming in het Groenboek is niet op te lossen door andere categorieën
aan deze lijst toe te voegen. De Nederlandse regering is van mening dat het
niet wenselijk is om ter compensatie van de kwetsbaarheid van verdachten uniformerende
verplichtingen op te leggen, afgezien al van het feit dat zulks in het licht
van het subsidiariteitsbeginsel moeilijk verdedigbaar is, omdat de wijze waarop
met de kwetsbaarheden wordt omgegaan niet los gezien kan worden van de culturele
en geografische verschillen in relevante sociale weefsels en instituten. Uniformering
zou immers ook beschadigend kunnen werken. De opsomming van lijsten van categorieën
van kwetsbare groepen wordt door de Nederlandse regering met klem ontraden
vanwege het risico van exclusieve werking.De Commissie legt hier de vraag voor of het aangewezen is dat lidstaten
procedurele waarborgen in acht nemen voor bijzonder kwetsbare groepen om hun
nadelen te compenseren. Deze benadering brengt, zo wordt ook onderkend, tenminste
twee problemen met zich mee: (1) de definitie van kwetsbare groepen en 2)
de vaststelling van mechanisme voor het niveau van bescherming. De voorlopige
inventarisatie van kwetsbare groepen in het Groenboek is geen vrucht van een
systematische analyse van de problematiek. Voorshands kan worden opgemerkt,
dat strafrechtelijke interventies zich in de regel richten op individuen en
niet op groepen. De persoon die als verdachte wordt geconfronteerd met een
strafrechtelijke interventie is in bepaalde opzichten altijd kwetsbaar. Voor
maatschappelijk hooggeplaatsten geldt bijvoorbeeld dat zij onherstelbare schade
aan de reputatie kunnen oplopen; voor modale werknemers geldt dat zij door
een strafrechtelijke interventie een breuk in de loopbaan veroorzaakt zien
die de toegang tot de arbeidsmarkt mogelijk voorgoed belemmert. Op zichzelf
behoren hooggeplaatsten noch modale werknemers tot kwetsbare groepen. Van
belang is ook dat publiciteit rond strafrechtelijke procedures diep in de
persoonlijke levenssfeer van verdachten, maar ook van andere betrokkenen kan
doordringen.De aard van de strafrechtelijke interventie, in het bijzonder de toepassing
van ingrijpende dwangmiddelen en straffen, maakt dat het zeer wenselijk is
oog te hebben voor de kwetsbaarheid van de individu als verdachte. De procedurele
rechten van verdachten, zoals die in vele strafrechtelijke stelsels zijn opgenomen
getuigen van het inzicht in die kwetsbaarheid. Afhankelijk van de aard van
de interventie, het tijdstip waarop die plaatsvindt en tal van andere factoren
kan er sprake zijn van persoonlijke omstandigheden die bijzondere
aandacht verdienen. In de strafrechtelijke procedure staat uiteindelijk de
verantwoording van verdachten centraal. Dat uitgangspunt veronderstelt al
een minimale weerbaarheid van de verdachte, een vermogen zich te verantwoorden,
waaraan echter niet alle mensen kunnen voldoen. Voor deze zeer kwetsbaren
zijn in de meeste rechtsstelsels bijzondere wettelijke regelingen opgenomen,
zoals dat ook in Nederland het geval is. Het gaat dan om wettelijke uitsluiting
van strafrechtelijke aansprakelijkheid of om aangepaste strafrechtelijke procedures
(I). Afgezien van deze categorieën, kan er sprake zijn van andere kwetsbaarheden.
De verdachte kan in het bijzonder kwetsbaar zijn in de tegen hem gerichte
strafvorderlijke procedure, vanwege uiteenlopende zaken als gebrekkige kennis
van het recht, gebrekkige taalvaardigheid, gebrekkig lichamelijk uithoudingsvermogen
of verslaving. Verder is het denkbaar dat de verdachte vanwege bijzondere
eigenschappen door de strafrechtelijke de interventie persoonlijk schadelijke
effecten ondervindt aangaande de lichamelijke of geestelijke gezondheid. Ook
kan de verdachte in het bijzonder getroffen worden in de relatie tot de buitenwereld.
Zo kunnen derden afhankelijk zijn van door de verdachte te bieden verzorging.
Behoorlijke communicatie met de sociale omgeving van de verdachte kan ook
om andere redenen nodig zijn ter voorkoming van onnodig leed. De zo geduide
kwetsbaarheden zijn (II) procedureel, (III) persoonlijk of (IV) sociaal van
aard.I. Onvoldoende weerbaarheid om (zonder meer) als verdachte
te worden aangemerkta. (Zeer) jeugdige leeftijdIn algemene zin komt de minimumleeftijd voor strafrechtelijke aansprakelijkheid
tegemoet aan de bescherming van zeer jonge kinderen tegen de negatieve effecten
van een strafrechtelijke interventie. In Nederland ligt de ondergrens van
strafrechtelijke aansprakelijkheid op twaalf jaar. Voorts biedt het jeugdstrafrecht
voor jongeren tussen de twaalf en achttien jaar een aan verdachten in deze
leeftijdscategorie aangepaste vorm van strafrechtelijke interventie, met bijzondere
waarborgen in relatie tot de jeugdigheid en een accent op pedagogische effectenb. Gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van
de geestvermogensVoor personen bij wie een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis
van geestvermogens wordt vermoed waardoor de verdediging in het gedrang zou
kunnen komen, is in de Nederlandse strafvordering een aparte procedure voorzien.
Hier is niet zozeer de (verminderde) toerekeningsvatbaarheid ten aanzien van
delicten in het geding, als wel het vermogen zich te verdedigen tegen een
aanklacht. Het doel van de aparte procedure is dat ten aanzien van hen die
niet zelf in staat worden geacht hun afzonderlijke belangen optimaal te kunnen
behartigen een strafprocessuele positie wordt gewaarborgd, die niet aan «volwaardige»
verdachten onderdoet (Wetboek van Strafvordering Boek IV Titel IIA ). Daarbij
wordt met name bijzondere aandacht besteed aan rechtsbijstand voor deze verdachten.
Een bijkomend doel van de bijzondere procedure voor deze personen is de voorkoming
van onnodige leedtoevoeging. Van deze procedure wordt in de praktijk in Nederland
overigens zelden gebruik gemaakt. In geval een verdachte aan een zodanige
gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens lijdt,
dat hij niet in staat is de strekking van de tegen hem ingestelde vervolging
te begrijpen schorst de rechter de vervolging, in welke stand zij zich ook
bevindt (artikel 16 Wetboek van Strafvordering). De rechter kan bepalen dat
de schorsing zich niet uitstrekt tot de voorlopige hechtenis; ook kunnen spoedeisende
maatregelen worden bevolen (artikel 17 Wetboek van Strafvordering). Zodra
de reden voor schorsing vervalt kan de vervolging worden hervat. Er kan ook
reden zijn om af te zien van vervolging. II. Processuele kwetsbaarheidHet Nederlandse Wetboek van Strafvordering kent talrijke bepalingen, die
de positie van de verdachte in de strafprocedure versterken. Het gaat veelal
om ook in andere Europese landen gebruikelijke bepalingen als het recht om
tijdens een ondervraging niet te hoeven antwoorden, het recht op rechtsbijstand,
het recht op een tolk, het recht om gehoord te worden, het recht op het laatste
woord. Een omschrijving als in artikel 29 Wetboek van Strafvordering, waar
staat: «In alle gevallen waarin iemand als verdachte wordt gehoord,
onthoudt de verhoorende rechter of ambtenaar zich van alles wat de strekking
heeft eene verklaring te verkrijgen, waarvan niet gezegd kan worden dat zij
in vrijheid is afgelegd.» is van grote betekenis voor het acht slaan
op kwetsbaarheden van de verdachte. Immers kan van een verdachte die slechts
uit de onweerstaanbare hunkering naar drugs tot verklaren komt, niet zonder
meer worden gezegd dat hij in de zin van de hiervoor bedoelde «vrijheid»
tot verklaart. Uitputting van de verdachte, het onthouden van nodige geneeskundige
bijstand, het anderszins nalaten behoorlijke verzorging te bieden, kan de
minimale kwaliteit van de verklaringsvrijheid beroeren. In dit verband kan
ook gewezen worden op de artikelen 3 (folterverbod), 5 (bescherming persoonlijke
vrijheid) en 6 (recht op een eerlijk proces) van het EVRM. De wijze waarop
dergelijke rechten in concreto gestalte krijgen varieert ook mede gezien eigenschappen
van de persoon van de verdachte. Of de bijzondere processuele kwetsbaarheid
van een verdachte in concreto voldoende wordt gecompenseerd hangt niet alleen
af van de relevante regels, maar ook van de wijze van toepassing daarvan,
de professionele kwaliteit van betrokkenen (rechtsbijstandverleners, tolken,
geneeskundigen, politiemensen, rechters en officieren) als ook van het materieel
niveau van beschikbare voorzieningen. Bij het ondermaats zijn van een compensatie
van kwetsbaarheid zal in de strafrechtelijke procedure eventueel uiteindelijk
bij de beantwoording van de kernvragen van het proces bepaald moeten worden
of de verdachte daardoor in legitieme belangen is geschaad. Maar niet elke
verdenking culmineert tenslotte in een afronding ten processe. Ook in de fasen
daarvoor dienen er processuele gelegenheden te zijn, om tekortdoen aan de
rechten van de verdachte te toetsen.III. Persoonlijke kwetsbaarheidBijzondere eigenschappen van de verdachte kunnen als gevolg hebben dat
de verdachte door de strafrechtelijke de interventie schadelijke effecten
dreigt te ondervinden. Het gaat hierbij niet alleen om effecten die de processuele
positie van de verdachten betreffen, zoals die hiervoor zijn aangeroerd. Denkbaar
is immers dat aan de verdachte verzorging onthouden wordt zonder dat daardoor
enig effect optreedt in de strafprocedure in enge zin, terwijl de verdachte
wel schade lijdt aan zijn lichamelijke of geestelijke gezondheid. Dergelijke
met de strafrechtelijke interventie optredende negatieve effecten dienen te
worden vermeden door een behoorlijke zorg voor verdachten. Daartoe dient op
een vroeg moment van de strafrechtelijke interventie staat te worden opgemaakt
van de persoonlijke omstandigheden van de verdachte, waarbij bijzondere kwetsbaarheden
kunnen worden gesigaleerd of omstandigheden zoals het volgen van therapeutische
programma's worden vastgesteld, waarna daaromtrent met beslissingen omtrent
verzorging rekening gehouden kan worden. Verder zijn zaken van belang als hygiëne,
voeding, rust en geneeskundige bijstand. De aard van de wenselijke of noodzakelijke
zorg kan sterk variëren al naar gelang de omstandigheden en de eigenschappen
van de verdachte. Het risico van het opstellen van een lijst van bijzonder
kwetsbare groepen is de mogelijk exclusieve werking die daarvan uit gaat.
Door te werken vanuit een concept van behoorlijke persoonsgerichte
informatie-inwinning en de toekenning van vereiste niveaus van zorg kan recht
worden gedaan aan de compensatie van bijzondere kwetsbaarheden met een potentieel
breed bereik.IV. Sociale kwetsbaarheidEen strafrechtelijke interventie kan voor de verdachte plotseling en onverwacht
optreden. Niet alleen de verdachte zelf wordt door de ingreep getroffen, ook
de sociale omgeving van de verdachte wordt geraakt. Personen, die afhankelijk
zijn van de verdachte kunnen die steun plotseling ontberen door een arrestatie.
Het kan ook zijn dat essentiële taken in bedrijven door de interventie
niet meer worden verricht, als niet tijdig wordt gecommuniceerd. Daarom is
het vaak nodig compenserende maatregelen te nemen wanneer een strafrechtelijke
interventie plaats vindt. In geval de verdachte in zijn eigen land wordt gearresteerd,
zijn de mogelijkheden tot communicatie met de sociale omgeving van de verdachte,
voor zover verenigbaar met strafvorderlijke belangen, doorgaans eenvoudig
realiseerbaar. Bij bijvoorbeeld een gearresteerde buitenlandse toerist ligt
dat anders. De regeling van contact met de consulaire vertegenwoordiger van
de zendstaat en een systeem van behoorlijke verwittiging of notificatie kan
dan een hulpmiddel zijn. De arrestatie van een vader of moeder van jonge kinderen
zonder verdere opvang moet uiteraard gepaard gaan met een actie om in dat
vacuum te voorzien. Ook hier geldt dat een opsomming van kwetsbare groepen
weliswaar de herkenning van kwetsbaarheden kan bevorderen, maar ook een risico
van exclusieve werking met zich kan brengen. Het is voor de compensatie van
negatieve effecten van strafrechtelijke interventies nodig de ongewenste omgevingseffecten
tijdig te signaleren en om de voorzieningen te scheppen en in stand te houden
om op basis van die signaleringen adequate actie te ondernemen. Het kan zijn,
dat justitiële diensten of de reclassering daar een rol bij spelen, maar
ook is denkbaar dat inschakeling van instellingen van algemene zorg daarbij
een rol spelen. Voorkoming van onnodig leed en vermijden van schadeDe hiervoor summierlijk aangeduide kwetsbaarheid van verdachten in een
strafrechtelijke procedure heeft dus vele kanten. Om een behoorlijk proces
te garanderen, onnodige leedtoevoeging te voorkomen en schade te vermijden
is een behoorlijke beoordeling van de persoonlijke en sociale omstandigheden
van de verdachte in een vroeg stadium van de procedure wenselijk. Het is nodig
om in het strafrechtelijk systeem niet slechts aandacht te hebben voor waarheidsvinding,
maar ook voor naleving van de eisen van een behoorlijke rechtspleging in ruime
zin, waarbij onder meer gedacht moet worden rechtskundige bijstand voor verdachten,
geneeskundige bijstand, reclasserings- of maatschappelijke zorg, taalkundige
bijstand en contact met de consulaire vertegenwoordiger van de zendstaat.
Voor het garanderen van een behoorlijke compensatie van kwetsbaarheden is
nodig dat in de regelgeving wordt aangegeven op welke wijze aan deze voorwaarden
voor een behoorlijke rechtspleging in ruime zin wordt voldaan, terwijl in
de scholing van professioneel betrokkenen middelen worden aangereikt om de
relevante kwetsbaarheid tijdig te signaleren en om daarop adequaat te reageren.
Noodzakelijk is ook om op institutioneel niveau voorzieningen te scheppen
en in stand te houden die voor die gepaste reacties nodig zijn. In Nederland
is daarin voorzien. Vraag 22. Moeten politieambtenaren, advocaten en/of gevangenispersoneel
worden verplicht in bepaalde fasen van de procedure de mogelijke kwetsbaarheid
van een verdachte te beoordelen en daarvan schriftelijk verslag uit te brengen?De Nederlandse regering wijst de instelling van een Europese verplichting
tot rapportage door politieambtenaren, advocaten en/of gevangenispersoneel
inzake de mogelijke kwetsbaarheid van verdachten van de hand. In de vraag
wordt miskend de totaal verschillende rol van de in de vraag genoemde functionarissen
en advocaten.De waarneming van mogelijke kwetsbaarheid van de verdachte en de beoordeling
van de persoonlijke omstandigheden van de verdachte dienen op gepast niveau
voortdurend onderwerp van zorg te zijn voor alle professioneel betrokkenen.
De wijze waarop vorm gegeven wordt aan de realisering van de verantwoordelijkheid
terzake ligt verschillend. Politieambtenaren dienen zodanig geschoold te zijn,
dat zij de signalen herkennen die bijvoorbeeld een medische of andere hulpinterventie
gewenst of noodzakelijk maken. Dat geldt op overeenkomstige wijze voor andere
kwetsbaarheden. Bij de relatie van advocaten en de mogelijke kwetsbaarheid
van hun cliënten is vooral de garantie van vrije toegang tot gedetineerde
cliënten van belang. In penitentiaire inrichtingen dient een zodanig
regiem van zorg en noodzakelijke hulpverlening te bestaan, dat op signalen
van bijzondere omstandigheden van gedetineerden kan worden gereageerd. Een
juridisch systeem van toezicht op detentie-omstandigheden kan bevorderlijk
werken om hoge normen in stand te houden of te gaan naleven. Hoe de «monitoring»
van kwetsbaarheden van verdachten door verschillende professioneel betrokkenen
geschiedt, bijvoorbeeld door systematische verslaglegging van waarnemingen,
is minder belangrijk. Een algemene Europese verplichting tot «rapportage
van kwetsbaarheden» door verschillende professioneel betrokkenen is
niet aangewezen.Vraag 23. Indien politieambtenaren, advocaten en/of gevangenispersoneel
moeten worden verplicht in bepaalde fasen van de procedure de mogelijke kwetsbaarheid
van een verdachte te beoordelen, moeten zij dan ook worden verplicht op basis
van deze beoordeling de nodige maatregelen te nemen?De wijze waarop een waarneming van kwetsbaarheid dient te leiden bepaalde
handelingen is volgens de Nederlandse regering niet in algemene zin te beantwoorden.
omstandigheden van het concrete geval – welke per casus sterk kunnen
verschillen – zullen steeds bepalend zijn voor de vraag welke maatregelen
in dat geval nodig en mogelijk zijn.Vanzelfsprekend dient de waarneming van kwetsbaarheden vaak gevolgd te
worden door een handeling ter eventueel noodzakelijke of gewenste compensatie.
Maar onderkend moet worden dat de vrijheidsbeneming ook gevolgen met zich
brengt die niet telkens volledig gecompenseerd kunnen worden. Het (tijdelijk)
gemis van de vrije omgang met familie en vrienden is daar een eenvoudig voorbeeld
van. Voor politieambtenaren en gevangenispersoneel (PIW-ers) geldt de alertheid
op bijzondere kwetsbaarheden als onderdeel van een taakstelling, waarvoor
in controle op de juiste uitoefening is voorzien. Advocaten handelen naar
het inzicht van hun professioneel oordeel. Het ligt niet zonder meer op de
weg van de overheid daaromtrent gespecificeerde verplichtingen in het leven
te roepen. Vraag 24. Indien de politie- en/of rechtshandhavingsautoriteiten
de kwetsbaarheid van een verdachte niet onderzoeken en rapporteren, moeten
dan sancties worden toegepast? Zo ja, welke sancties moeten dat dan zijn?Het niet onderzoeken en/of rapporteren van een bijzondere kwetsbaarheid
van de verdachte kan vele gevolgen hebben. Een eenduidig antwoord op de vraag
welke sancties eventueel toepasselijk moeten zijn op het niet nakomen van
een verplichting tot waarneming, verslaglegging of te ondernemen actie, is
volgens de Nederlandse regering in algemene zin dan ook niet te geven.7. Consulaire bijstandVraag 25. Moeten de lidstaten worden verplicht een ambtenaar
te belasten met het toezicht op de rechten van verdachten in strafzaken in
het gastland, die ook de contacten met familie en advocaten onderhoudt?Hoewel het de lidstaten vrij staat om in hun interne richtlijnen op te
nemen dat ze dergelijke ambtenaren aanwijzen, moet het volgens de Nederlandse
regering geen verplichting worden voor alle lidstaten. Het invoeren van een
rechtsplicht zou de beleidsvrijheid van de lidstaten om invulling te geven
aan het consulaire beleid inperken.In Nederland is de behartiging van de belangen van individuele Nederlanders
in het buitenland één van de kerntaken van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken. Ook de begeleiding van gearresteerde en gedetineerde Nederlanders
is onderdeel van deze kerntaak. Hierbij laat het ministerie zich leiden door
twee beginselen (die in de meeste andere landen eveneens worden toegepast):1 – toezicht op een juiste toepassing van het vreemde recht waarbij
aan de gedetineerde tevens alle mogelijkheden worden geboden die de desbetreffende
wetgeving kent.2 – toezicht op menswaardige omstandigheden waaronder de gearresteerde/gedetineerde
gevangen wordt gehouden.In de praktijk betekent het eerste beginsel dat Nederlandse vertegenwoordigingen
in het buitenland zich regelmatig op de hoogte stellen van het verloop van
de rechtszaken tegen Nederlanders. Ze houden contact met de gedetineerde zelf,
zijn advocaat en – indien nodig – de justitiële autoriteiten.
Indien noodzakelijk en mogelijk wordt de terechtzitting door een medewerker
van een ambassade of consulaat bijgewoond.Vraag 26. Moeten de lidstaten worden verplicht ervoor
te zorgen dat hun politieambtenaren het verdrag van Wenen inzake consulaire
betrekkingen naleven, door erop toe te zien dat politieambtenaren de daarvoor
benodigde opleiding krijgen?Nederland is verplicht het Verdrag van Wenen inzake consulaire betrekkingen
na te leven. De verplichting van staten om het Verdrag van Wenen na te leven
is nog eens bevestigd door het Internationaal Gerechtshof in het LaGrand-arrest
van 27 juni 2001. Het is in beginsel voorbehouden aan de lidstaten hoe
zij vorm geven aan het naleven van de verplichtingen inzake consulaire betrekkingen.
In het kader van het verdrag van Wenen inzake consulaire betrekkingen is vanuit
de optiek van de rechten van een verdachte vooral artikel 36 van belang. De
Nederlandse regering is van mening dat de lidstaten zelf vorm kunnen geven
aan de naleving van hun verplichtingen inzake het Verdrag van Wenen inzake
consulaire betrekkingen. Op welke wijze lidstaten in opleidingen van politie
aandacht besteden aan de naleving van deze verplichtingen kan door de lidstaten zelf worden bepaald. In het bijzonder is het aan de lidstaten ook
voorbehouden te bepalen wie «de bevoegde autoriteit» is inzake
de onderhavige verplichtingen. De Nederlandse regering heeft er op zich overigens
geen bezwaar tegen om in EU-verband te pleiten voor bijzondere aandacht in
de politie-opleiding voor het naleven van verplichtingen aangaande het faciliteren
van het contact met de consulaire vertegenwoordiging van de zendstaat.De tenuitvoerlegging van de uit artikel 36 voortvloeiende verplichtingen
inzake de verwittiging van het recht op contact met de consulaire vertegenwoordiging
van de zendstaat door de bevoegde autoriteiten dient zonder vertraging («without
delay») te geschieden. Ook voordat de verdachte is gewezen op de rechten
aangaande contact met de consulaire vertegenwoordiging kan hij daar direct
(«promptly») na arrestatie aanspraak op maken. De rechten verkrijgen
betekenis in het licht van de actie die een consulaire vertegenwoordiger op
grond van artikel 36, eerste lid, kan ondernemen. In de Nederlandse regelgeving
is op verschillende plaatsen vorm gegeven aan de hier bedoelde verplichtingen.
In de Penitentiaire beginselenwet staat in art. 56, dat de directeur (van
de penitentiaire inrichting) ervoor zorg draagt dat de gedetineerde bij binnenkomst
in de inrichting, schriftelijk en zoveel mogelijk in een voor hem begrijpelijke
taal, op de hoogte wordt gesteld van zijn bij of krachtens deze wet gestelde
rechten en plichten. Een gedetineerde vreemdeling wordt bij binnenkomst in
de inrichting geïnformeerd over zijn recht de consulaire vertegenwoordiger
van zijn land van zijn detentie op de hoogte te laten stellen. Een overeenkomstige
bepaling is opgenomen in de Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen.
Volgens de Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden wordt een verpleegde
vreemdeling bij binnenkomst in de inrichting geïnformeerd over zijn recht
de consulaire vertegenwoordiger van zijn land van zijn vrijheidsbeneming op
de hoogte te laten stellen (art. 52). Voorts kan worden gewezen op het Besluit
van 18 december 1986, tot uitvoering van artikel 58 van de Wet overdracht
tenuitvoerlegging strafvonnissen. In art. 4 van dat besluit staat: Een consulaire
vertegenwoordiger van de Staat naar welke veroordeelde naar verwachting in
aanmerking komt te worden overgebracht, wordt door de rechter-commissaris
in de gelegenheid gesteld bij het afleggen van de verklaring door de veroordeelde
tegenwoordig te zijn. De rechter-commissaris kan toestaan dat ook andere vertegenwoordigers
van de in het eerste lid bedoelde Staat bij het afleggen van de verklaring
tegenwoordig zijn.Vraag 27. Moet er een sanctie staan op het niet-naleven
van het verdrag inzake consulaire betrekkingen? Zo ja, welke sanctie moet
dat dan zijn?De Nederlandse regering heeft geen behoefte aan andere dan reeds bestaande
sancties op het niet naleven van het verdrag van Wenen inzake consulaire betrekkingen.Er zijn twee soorten overtredingen van artikel 36 van het verdrag van
Wenen inzake consulaire betrekkingen denkbaar:1) de «ontvangende» Staat heeft verzuimd de buitenlandse verdachte
te wijzen op zijn recht in het kader van artikel 36 van het verdrag van Wenen
inzake consulaire betrekkingen2) de «ontvangende» Staat laat niet toe dat door de zendstaat
consulaire bijstand wordt verleend aan de verdachte onderdaan van de zendstaat.Ongeacht de soort van overtreding zijn verschillende gevolgen denkbaar.A. Interstatelijk niveauOp interstatelijk niveau bestaat er voor het niet-naleven van het Verdrag
van Wenen een facultatieve geschillenbeslechtingsprocedure. Het Facultatief Protocol betreffende de verplichte regeling van geschillen bepaalt
dat het Internationaal Gerechtshof rechtsmacht heeft in geschillen over de
uitlegging of toepassing van het Verdrag van Wenen. Twaalf van de vijftien
EU lidstaten zijn partij bij dit Protocol.Het Internationaal Gerechtshof kan zich slechts via een uitspraak naar
aanleiding van een klacht van een Staat dan wel via een advies op verzoek
van een internationale organisatie die daartoe gemachtigd is uitlaten over
onder meer (aspecten van) mensenrechten. Art. 96 van het VN Handvest beperkt
de bevoegdheid om een advies van het Internationaal Gerechtshof te vragen
tot de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN) en de Veiligheidsraad
alsmede andere organen van de VN en gespecialiseerde organisaties (deel uitmakend
van de «VN familie»), die daartoe door de AVVN geautoriseerd zijn.
De twee laatstgenoemde categorieën kunnen alleen adviezen vragen over
juridische kwesties die aan de orde komen binnen het veld van hun activiteiten.
In de LaGrand-zaak heeft het hof geoordeeld dat de VS zijn verdragsverplichtingen
jegens Duitsland onder het Verdrag van Wenen inzake Consulaire Betrekkingen
(1963) had geschonden. Dat betrof een buitengewoon ernstige zaak. In zaken
waarin geen zware straf in het vooruitzicht ligt, is het verzaken van de notificatieplicht
volgens het Internationaal Gerechtshof een zaak van andere orde. In sommige
van die gevallen zou met excuses kunnen worden volstaan. In andere gevallen
niet.B. Statelijk niveauOok zijn er binnen de rechtsorde van een Staat die partij is bij het verdrag
van Wenen sancties dan wel acties tot realisering van rechten denkbaar indien
een bevoegde autoriteit (i.c. bijvoorbeeld een politie/opsporingsambtenaar)
handelt in strijd met het bepaalde in art. 36. in de Nederlandse context kan
aan de volgende mogelijkheden worden gedacht:1) de betrokken ambtenaar zou disciplinair kunnen worden gestraft indien
hij handelt in strijd met zijn taakstelling of een nadrukkelijke instructie2) de rechter kan in een strafzaak tegen de betrokken verdachte besluiten
een sanctie te verbinden aan het niet-naleven van het verdrag door de bevoegde
autoriteit.3) de Nationale Ombudsman kan een klacht in behandeling nemen en eventueel
rapporteren dat de bevoegde autoriteiten de rechten van de verdachte hebben
geschonden.4) Inschakeling van de civiele rechter, met name voor het treffen van
een voorziening.Ad 1. De eerste sanctiemaatregel komt slechts aan de orde als de betrokkene
redelijkerwijs moet hebben begrepen dat hij verplichtingen diende na te komen
die voortvloeien uit het Verdrag van Wenen inzake consulaire betrekkingen.
De vraagstelling van de Commissie spitst zich toe op politie-/opsporingsambtenaren.
Indien een politie-/opsporingsambtenaar niet behoorlijk is geïnstrueerd
op een bepaalde wijze te handelen in geval door een gearresteerde verdachte
verzocht wordt om contact met de consulaire vertegenwoordiger van de zendstaat
zal hij voor een nalatigheid niet disciplinair gestraft kunnen worden. De
vraag hangt dan ook samen met de wijze waarop de nakoming van verplichtingen
terzake nationaal wordt georganiseerd (zie hiervoor bij de beantwoording van
vraag 26).Ad. 2. De tweede maatregel, een sanctie ten faveure van de gedupeerde
verdachte, is wellicht mogelijk. Hiertoe zou de rechter in de strafzaak kunnen
beslissen. Bepalend daarbij is de vraag is of het niet-naleven van artikel
36 van het verdrag inzake consulaire betrekkingen als een schending
van het recht op een eerlijk proces kan worden aangemerkt. Van belang is of
de verdachte daardoor in zijn belangen, in het bijzonder in de verdedigingsbelangen,
is geschaad. In een dergelijk geval zou de rechter bijvoorbeeld als sanctie
tot strafvermindering kunnen komen (359a Sv).Er zijn thans geen zaken bij de regering bekend waarin de Nederlandse
rechter tot sanctionering van schending van de hier besproken rechten is gekomen.Ad.3. Het is denkbaar dat een betrokkene een klacht indient bij de Nationale
Ombudsman over het handelen van een bestuursorgaan. De politie geldt als een
zodanig bestuursorgaan.1 Maar klachten kunnen
zich ook richten op andere bestuursorganen, zoals de Minister van Buitenlandse
Zaken.Ad. 4. Een betrokkene kan zich in Nederland ook wenden tot de voorzieningenrechter.8. De verklaring van rechtenVraag 28. Is een gemeenschappelijke verklaring van rechten
voor de gehele EU haalbaar? Zo ja, wat moet daar dan in staan?Naar het oordeel van de Nederlandse regering is een zinvolle gemeenschappelijke
verklaring van rechten, bedoeld ter informering van verdachten, gelet op de
verschillen in de strafvorderlijke systemen van de lidstaten, niet haalbaar.
De Nederlandse regering acht het mondeling in kennis stellen van de verdachte
van zijn rechten overigens een betere wijze van het hem op de hoogte brengen
van zijn rechten dan het uitreiken van een geschrift ter zake, zoals in het
Groenboek wordt geopperd. In het verstrekken van een schriftelijke verklaring
ziet de Nederlandse regering geen bijzondere meerwaarde. Het gevaar van een
schriftelijke verklaring is ook dat het een schijnzekerheid kan opleveren.
Er zijn immers tal van omstandigheden denkbaar waaronder de verdachte, ondanks
het uitreiken van een schriftelijke verklaring, niet op de hoogte zal zijn
van zijn rechten. Dit kan het geval zijn indien de verdachte blind of analfabeet
is, de desbetreffende taal niet machtig is of eenvoudigweg weigert het stuk
te lezen. Bij een mondelinge kennisgeving kan in het geval de verdachte de
taal niet machtig is inzet van een tolk verzekeren dat ook deze buitenlandse
verdachte op de hoogte is van zijn rechten. Tenslotte dient te worden opgemerkt
dat ook voor de advocaat een belangrijke rol is weggelegd om de verdachte
nader op de hoogte te brengen van zijn rechten en van de te verwachten procedure.In Nederland wordt toegezien op de naleving van de cautie – dat
is de mededeling dat de verdachte niet tot antwoorden is verplicht –
door de opsporingsambtenaren in het proces-verbaal vast te laten leggen als
deze mededeling aan de verdachte is gedaan. Een en ander neemt niet weg dat
in Nederland ook een verscheidenheid aan schriftelijke informatie beschikbaar
is voor personen die verdacht worden van een strafbaar feit. Dit is een nuttige
aanvulling, maar het is niet wenselijk de verstrekking van dergelijke brochures
verplichtend voor te schrijven.Vraag 29. Wanneer moet de verklaring van rechten aan de
verdachte worden overhandigd?Ter gelegenheid van het eerste verhoor van de verdachte dient hij in kennis
te worden gesteld van bepaalde rechten. Zo dient hem in ieder geval de cautie,
de waarschuwende mededeling dat hij niet tot antwoorden is verplicht, te worden
gedaan. Zoals hiervoor al is gesteld is de Nederlandse regering
geen voorstander van het verplicht overhandigen van een geschrift met een
omschrijving van rechten.Vraag 30. Moet de verdachte worden verplicht te tekenen
voor ontvangst, als bewijs dat hij de verklaring van rechten heeft ontvangen?Afgezien van de onwenselijkheid van de verplichting tot overhandiging
van een schriftelijk stuk merkt de Nederlandse regering op dat – voorzover
haar bekend in de rechtsstelsels van de Europese Unie – de verdachte
niet verplicht kan worden tot het tekenen voor ontvangst, gelijk hij ook niet
gedwongen kan worden de schriftelijke weerslag van zijn verklaring te ondertekenen.Vraag 31. Moeten er juridische consequenties worden verbonden
aan het niet-overhandigen van de verklaring van rechten, en zo ja, welke?Naar het oordeel van de Nederlandse regering is de kern van de zaak of
de verdachte op de hoogte is gesteld van bepaalde rechten (in het bijzonder
van zijn recht om niet tot antwoorden te zijn verplicht). Indien de verdachte
niet op de hoogte is gesteld, dient vervolgens beoordeeld te worden of dit
verzuim tot gevolg heeft dat daarmee het recht op een eerlijk proces is geschonden.Uit het enkele feit dat een verdachte geen schriftelijke verklaring van
rechten is uitgereikt kan niet zonder meer worden afgeleid dat daarmee het
recht op een eerlijk proces is geschonden. Hij kan immers op andere wijze
op de hoogte zijn gesteld van zijn rechten. Ook het omgekeerde is denkbaar.
Namelijk dat ondanks het feit dat aan de verdachte een schriftelijke verklaring
is uitgereikt hij, gegeven de omstandigheden van het geval, daarmee niettemin
onvoldoende op de hoogte was van zijn rechten.Concluderend acht de Nederlandse regering een schriftelijk brochure waarin
kort de rechten en te verwachten procedure zijn beschreven een nuttige bron
van informatie voor de verdachte. Maar het verplichtend voorschrijven van
de uitreiking van een dergelijke verklaring en het verbinden van juridische
consequenties aan het niet uitreiken daarvan is naar het oordeel van Nederlandse
regering niet wenselijk.9. Evaluatie en controleVraag 32. Is de toetsing van de naleving van gemeenschappelijk
minimumnormen een wezenlijk aspect van wederzijds vertrouwen en dus ook van
wederzijdse erkenning?Op zichzelf is volgens de Nederlandse regering de toetsing van de naleving
van gemeenschappelijke minimnormen niet een wezenlijk aspect van vertrouwen
en wederzijdse erkenning. Denkbaar is immers dat juist de afwezigheid van
een dergelijke toetsing voortkomt uit onvoorwaardelijk vertrouwen en erkenning.
Daarmee is echter de vraag naar de zinvolheid van een dergelijke toetsing
niet beantwoord. De vraagt rijst hierbij wat de Commissie in dit verband onder
«toetsing» verstaat. Naar het oordeel van de Nederlandse regering
is inzicht in de wijze waarop praktisch uitvoering wordt gegeven aan de verschillende
grondrechten op zich nuttig en tevens voldoende voor de beoordeling van elkaars
rechtsstelsels. De Nederlandse regering wijst in verband met de gewenste garantie
van voldoende rechtsbescherming, die naar zij beseft nooit volledig zal kunnen
zijn, voorts op de belangrijke toetsing van naleving van fundamentele rechten
van de mens door het EHRM op basis van het EVRM. Vraag 33. Welke informatie heeft de Commissie nodig om
te kunnen nagaan of gemeenschappelijke minimumnormen voor procedurele waarborgen
worden nageleefd?De vraag veronderstelt de wenselijkheid van een rol voor de Commissie
inzake het toezicht op de naleving van lidstaten van gemeenschappelijke minimumnormen
voor procedurele waarborgen voor verdachten. De Nederlandse regering deelt
deze opvatting niet, zoals uit voorgaande antwoorden ook genoegzaam moge blijken.
De budgettaire en bureaucratische gevolgen voor een behoorlijke informatievoorziening
van gemeenschappelijke minimumnormen voor procedurele waarborgen van verdachten
in de gehele Europese Unie kunnen volgens de Nederlandse regering overigens
aanzienlijk zijn. De Nederlandse regering verwacht tegelijkertijd, zoals gesteld,
dat daar geen verbetering voor de positie van verdachten uit voortvloeit.De informatie die nodig is om op centraal niveau in Europa te kunnen beoordelen
of in de verschillende lidstaten van de Europese Unie gemeenschappelijke minimumnormen
voor procedurele waarborgen voor verdachten worden nageleefd kan aanzienlijk
zijn. In de praktijk kan dat onder meer afhangen van de wijze waarop de gemeenschappelijke
minimumnormen zouden worden geformuleerd. Bedacht moet worden met welke inspanning
welke meerwaarde naar verwachting bereikt kan worden ten opzichte van de situatie
waarin volgens de Commissie de lidstaten thans op nationaal niveau voldoen
aan hun verplichtingen inzake een eerlijk proces. Het is voorts legitiem om
hier ook de budgettaire en bureaucratische gevolgen onder ogen te zien. Immers
de middelen die worden besteed aan de toetsing van de waarborgen kunnen niet
ook aan de waarborgen als zodanig worden besteed, zoals bijvoorbeeld (indien
nodig) aan de effectieve verbetering van rechtsbijstands- en tolkvoorzieningen.Vraag 34. Is het wenselijke het opnemen van politieverhoren
in te voeren als toezichtsinstrument?Het opnemen van politieverhoren als maatregel van toezicht op de naleving
van gemeenschappelijke minimumnormen voor procedurele waarborgen acht de Nederlandse
regering niet zinvol. De vraag is ook op welke minimumnormen met een dergelijke
maatregel toezicht zou kunnen worden gehouden en of de budgettaire en organisatorische
gevolgen van het invoeren van een dergelijke maatregel wel in verhouding staan
tot het daarvan te verwachten resultaat.Het met audio- (evt. -visuele) middelen vastleggen van bepaalde politieverhoren
kan onder omstandigheden wel van waarde zijn voor andere doelen, waaronder
ook toetsing van de behoorlijke waarheidsvinding in een individuele strafzaak.
De keuze van een eventuele inzet van dergelijke middelen voor dergelijke doelen
dient echter in de nationale strafvorderlijke context, met inachtneming van
de relevante strafvorderlijke belangen en eveneens de organisatorische en
budgettaire aspecten daarvan plaats te vinden.Gelet op de context waarin deze vraag wordt gesteld kan de vraag zo gelezen
worden dat gevraagd wordt of audio- of videobanden van politieverhoren uit
een lidstaat als informatie beschikbaar zouden moeten worden gesteld met het
oog op de beoordeling of (bijvoorbeeld) Nederland zich aan de minimumwaarborgen
voor verdachten (tijdens het politieverhoor) heeft gehouden. De Nederlandse
regering acht het opnemen van politieverhoren met dit doel niet wenselijk
en niet zinvol, aangezien de toets voor de rechtens juiste en geoorloofde
wijze van waarheidsvinding bij de rechter behoort te liggen. Indien het opnemen van politieverhoren een rol dient te spelen als instrument van toezicht
op de verhoorsituatie zal de opname bij het dossier gevoegd dienen te worden.
In het kader van het politieverhoor kan worden gedacht toezicht op waarborgen
betreffende het zwijgrecht van verdachten en het recht om in vrijheid te verklaren
(verbod op ongeoorloofde pressie). Deze rechten worden in het Groenboek overigens
niet behandeld. Het opnemen van politieverhoren ten behoeve van controle op
de (wijze van) waarheidsvinding in een strafzaak kan onder bepaalde voorwaarden
in beginsel wel zinvol zijn. In de Nederlandse praktijk wordt van dergelijke
middelen ook een zeker gebruik gemaakt. Maar een algemene regeling om alle
verhoren integraal vast te leggen lijkt het doel voorbij te schieten. De Nederlandse
regering ziet daar de noodzaak niet van in.Vraag 35. Moeten er sancties worden vastgesteld voor gevallen
waarin de normen lager liggen dan de overeengekomen gemeenschappelijke minimumnormen?
Zo ja, welke sancties moeten dat dan zijn?In vraag 8 en vraag 20 wordt gevraagd of er andere sancties zouden moeten
worden geïntroduceerd dan de uitspraken van het EHRM, indien een lidstaat
geen juridische bijstand verleent of geen vertolking en/of vertaling beschikbaar
stelt aan een persoon die daar recht op heeft. In vraag 27 wordt een vergelijkbare
vraag gesteld ten aanzien van het niet naleven van de verplichtingen die voortvloeien
uit het verdrag inzake consulaire betrekkingen. In de onderhavige vraag wordt
in zijn algemeenheid gevraagd of er sancties moeten worden vastgesteld indien
de normen van lidstaat lager liggen dan de gemeenschappelijke minimumnormen.De Nederlandse regering merkt hierover het volgende op. In de eerste plaats
moet een onderscheid worden gemaakt tussen een individueel klachtrecht en
eventueel daarop volgende sancties en sancties welke op interstatelijk niveau
kunnen worden genomen.De mogelijkheden voor een individu te klagen of bezwaar aan te tekenen
indien hem rechtsbijstand1, vertolking of vertaling
of consulaire bijstand wordt onthouden dienen lidstaten op nationaal niveau
te hebben gerealiseerd. Niet-nakoming van overeengekomen gemeenschappelijke
minimumnormen in nationale regelgeving zal aanleiding
kunnen geven tot een inbreukprocedure ex artikel 226 EG voor het Hof van Justitie.Niet-nakoming van de overeengekomen gemeenschappelijke minimumnormen in
een individuele strafprocedure zal aanleiding
kunnen geven tot meerdere sancties. Hierbij moet primair worden gedacht aan
sancties op nationaal niveau (in het bijzonder niet-ontvankelijkheid Openbaar
Ministerie, bewijsuitsluiting of strafvermindering). Subsidiair kan worden
gedacht aan sancties op Europees niveau. Een verdachte zou een klacht kunnen
indienen bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. In voorkomende
gevallen zal een verdachte zich kunnen wenden tot het Hof van Justitie, waarbij
een communautaire regeling inzake procedurele waarborgen van verdachten in
strafzaken zou kunnen dienen als inspiratiebron bij de interpretatie van relevante
bepalingen in het Handvest.Niet-nakoming van de overeengekomen gemeenschappelijke minimumnormen door
een raadsman, tolk of vertaler zal in Nederland in voorkomende gevallen ook
aanleiding kunnen geven tot het instellen van een tuchtrechtelijke procedure
tegen de desbetreffende persoon, een administratieve sanctie of het bepalen
van een civielrechtelijk gevolg.2In Nederland zal een weigering rechtsbijstand toe te kennen door een rechtsbijstandbureau
kunnen worden aangemerkt als een beslissing in de zin van de
Algemene wet bestuursrecht. Het stelsel van rechtsbescherming, zoals dit is
neergelegd in deze wet, zal dan ook van toepassing zijn. Een verdachte zal
bezwaar en beroep kunnen instellen. Ook kan een verdachte klagen over het
optreden van autoriteiten bij de Nationale ombudsman. In de strafprocedure
kan eveneens naar voren worden gebracht, dat rechtsbijstand ten onrechte niet
is verleend. De rechter zal beoordelen of de verdachte daardoor in redelijke
belangen is geschaad. Ook bestaat de mogelijkheid om over het ontbreken van
rechtsbijstand te klagen onder EVRM in Straatsburg. De Nederlandse regering
is geen voorstander van het introduceren van een individueel klachtrecht voor
burgers bij een Europese instantie indien een lidstaat de minimumwaarborgen
niet zou naleven.De nationale strafrechter kan op meerdere manieren rekening houden met
een schending van de rechten van de verdediging. Het staat de rechter vrij
om te oordelen dat het proces in zijn totaliteit (trial
as a whole) voldoet aan de beginselen van een eerlijk proces, de
nationale rechter kan een proces aanhouden om eventuele gebreken te repareren,
de nationale rechter kan bepaalde bewijsmiddelen uitsluiten of de aanklacht
door het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk verklaren, de nationale rechter
kan bij het bepalen van de strafmaat rekening houden met eventuele gebreken.
Niet-nakoming van de minimumnormen zal vervolgens ook kunnen dienen als een
beroepsgrond bij gebruik van voorhanden zijnde beroeps- en cassatiemogelijkheden.XNoot1Groenboek van de Commissie. Procedurele waarborgen voor verdachten in
strafzaken in de gehele Europese Unie. Com (2003) 75 def. 19.2.2003 (hierna:
Groenboek).XNoot2In de kleine letters wordt bij de vragen ingegaan op vooral informatieve
aspecten die doorgaans bij een enquête naar voren gebracht zouden zijn.XNoot1Maar, zoals hiervoor is aangegeven, géén formele enquête,
zoals te doen gebruikelijk.XNoot1Com (1998)459 def. Van 14 juli 1998, «Naar een ruimte van vrijheid,
veiligheid en rechtvaardigheid». Zie voorts Com (2000) 495 def. Mededeling
van de Commisie aan de Raad en het Europees Parlement van 26 juli 2000 over
wederzijdse erkenning van definitieve beslissingen in strafzaken, punt 10.XNoot2Programma van maatregelen om uitvoering te geven aan het beginsel van
wederzijdse erkenning van strafrechtelijke beslissingen (Raad en Commissie),
PB C 12 van 15.1.2001, p. 10.XNoot1Zie Groenboek, p. 10.XNoot2Maar op p. 18 wordt bepaald ambitieuzer gesteld: «dat het Groenboek
er voor moet zorgen dat de in het EVRM genoemde rechten in de gehele EU consequent
en uniform worden toegepast».XNoot1«[...] although Article 6 will normally require that the accused
be allowed to benefit from the assistance of a lawyer already at the initial
stages of police interrogation, this right, which is not explicitly set out
in the Convention, may be subject to restriction for good cause. The question,
in each case, is whether the restriction, in the light of the entirety of
the proceedings, has deprived the accused of a fair hearing.» [EHRM,
Brennan–Verenigd Koninkrijk, 16 oktober 2001, appl. no. 39846/98,
45]XNoot2Groenboek, blz. 25.XNoot1«De toelating van de raadsman tot het politiële verdachtenverhoor»,
prof. dr. C. J. C. F. Fijnaut, in: Het vooronderzoek in strafzaken,
tweede interimrapport onderzoeksproject Strafvordering 2001, pp. 671–755.XNoot1Hier wordt geput uit het overzicht van de toevoegingsregeling van T. Blom
en A. R. Hartman, in: «Verdediging in strafzaken», opgenomen
in: Het onderzoek ter zitting, eerste interimrapport onderzoeksproject Strafvordering
2001, pp. 206–210XNoot2Besluit rechtsbijstand- en toevoegingscriteria, het Besluit draagkrachtcriteria
en het Besluit vergoedingen en rechtsbijstand 1994. Deze AMvB's zijn nader
uitgewerkt in ministeriële regelingen en in beleidsregels van de Raad.XNoot1Staatscourant 1996, nr. 168, pagina 8.XNoot119 december 1989, NJ. 1994, 25.XNoot1Vgl. in dit verband de zaak Arico (NJ 1980, 586): de staat is niet aansprakelijk
voor elk gebrek in het optreden van een toegevoegde advocaat, maar de autoriteiten
zijn wel gehouden een effectief systeem van rechtsbijstand in tact te houden.XNoot1art. 1 a sub c: bestuursorganen aan welke bij of krachtens wettelijk voorschrift
een taak met betrekking tot de politie is opgedragen, voor zover het de uitoefening
van die taak betreft.XNoot1Het EVRM vereist dat de weigering om rechtsbijstand toe te kennen kan
worden getoetst (zie EHRM, Granger – Verenigd Koninkrijk, 28 maart 1990,
appl. no. 11 932/86, 43 e.v.).XNoot2In Nederland bestaat thans geen wettelijk tuchtrecht voor tolken en vertalers.
Er is wel verenigingstuchtrecht. Bij een administratieve sanctie kan gedacht
worden aan het niet meer oproepen voor een bepaalde taak. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23490-272.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl