Voorstel tot invoering van toetsingsbevoegdheid van wetten aan bepalingen Grondwet door de rechter; Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28331, nr. 10

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

13-11-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

28331 nr. 10

06-11-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamI. ALGEMEENInleiding1. Het verloop van de discussie over het toetsingsverbod1.1. Inleiding1.4. Regeringsinitiatieven in de jaren 19902. Rechtsvergelijking3. Naar constitutionele toetsing in Nederland3.1. In tred met de Europese Unie3.2. Uitdijende en diffuus wordende overheidsbevoegdheden3.3. De machtenscheiding3.4 De rechtszekerheid4. Gespreide toetsing5. De omvang van het toetsingsrecht5. Financiële gevolgenII. ARTIKELENArtikel IIOnderdeel BOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28331Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 57 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 331Voorstel van wet van het lid Halsema houdende verklaring dat er grond
bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet,
strekkende tot invoering van de bevoegdheid tot toetsing van wetten aan een
aantal bepalingen van de Grondwet door de rechternr. 10VERSLAGVastgesteld 6 november 2003De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties1, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel,
heeft de eer als volgt verslag uit te brengen van haar bevindingen.Onder het voorbehoud dat de indiener de gestelde vragen tijdig zal hebben
beantwoord, acht de commissie de openbare beraadslaging over dit wetsvoorstel
voldoende voorbereid.I. ALGEMEENInleidingDe leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van dit wetsvoorstel
en spreken hun waardering uit voor dit initiatief. Zij hebben daarbij de volgende
opmerkingen en vragen. In de eerste plaats vragen zij, wat de precieze reden
is om constitutionele toetsing in te voeren en wat de meerwaarde is van deze
toetsing ten opzichte van de reeds bestaande rechtsbescherming in ons land.De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het wetsvoorstel van het lid Halsema en willen hun waardering uitspreken voor
de gedegen en consistente memorie van toelichting. Het wetsvoorstel van indiener
moet het mogelijk maken dat Nederlandse wetten door de rechter aan de zogeheten
grondrechten uit de Grondwet kunnen worden getoetst. Deze leden hebben in
het verleden altijd grote waarde gehecht aan het standpunt dat de wetgever
niet gecorrigeerd behoort te worden door de rechterlijke macht. De leden van
de PvdA-fractie fractie erkennen dat het parlement er zelf verantwoordelijk
voor is dat wetgeving niet strijdig is met de Grondwet. Een tweede argument
voor deze leden om kritisch te staan tegenover opheffing van het toetsingsverbod
is wat technischer van aard en heeft te maken met het feit dat er mogelijk
rechtsonzekerheid ontstaat voor burgers. Maar nieuwe ontwikkelingen hebben
het standpunt van deze leden doen herzien.De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het initiatiefvoorstel van wet van het lid Halsema houdende verklaring dat
er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot invoering van de bevoegdheid tot toetsing
van wetten aan een aantal bepalingen van de Grondwet door de rechter. Graag
willen deze leden een aantal opmerkingen maken en de indiener diverse vragen
voorleggen.De leden van de SP-fractie danken het lid Halsema voor haar initiatief
en hebben geen bezwaar tegen de invoering van een constitutionele toetsing;
ook zien zij mogelijke voordelen. Deze leden verwachten van de rechter dat
hij de gevolgen van een eventuele ontaarding van de parlementaire democratie
in een dictatuur van de meerderheid kan tegengaan. Tevens vinden de leden
van de SP-fractie een «autonome normativiteit voor de rechtsontwikkeling»,
zoals professor Mevis dat in DD 32 (2002, aflevering 9) verwoordt, en het
levend houden van de rechtsnormen als middel tot maatschappelijk evenwicht,
wenselijk.De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het voorstel van wet van het lid Halsema houdende verklaring dat er grond
bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet,
strekkende tot invoering van de bevoegdheid tot toetsing van wetten aan een
aantal bepalingen van de Grondwet door de rechter. Deze leden zijn voorstander
van constitutionele toetsing, maar hebben over de invulling van de toetsing
zoals de indiener voorstelt, nog enkele vragen en opmerkingen.Zien de leden van de D66-fractie het goed dat de indiener naast de Raad
voor de rechtspraak en de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak geen andere
instanties heeft benaderd met het verzoek om over onderhavig initiatief te
adviseren? Kan dit besluit worden toegelicht?De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben met grote belangstelling
kennisgenomen van het onderhavige wetsvoorstel. Zij willen de indiener complimenteren
met de gedegen toelichting op het voorstel, waarin het vraagstuk van de rechterlijke
toetsing aan de Grondwet helder is uiteengezet. De voor- en nadelen van het
vraagstuk, waarover al heel lang wordt gesproken en gedebatteerd, worden duidelijk
verwoord.De leden van de fractie van de ChristenUnie stellen in beginsel de noodzaak
van invoering van een rechterlijk toetsingsrecht te onderschrijven. Doorslaggevend
daarbij achten zij de volgende overweging. Een uit constitutioneel oogpunt
bezwaarlijke omstandigheid bij voortduring van het toetsingsverbod is dat
in beginsel een meerderheid van de helft plus één in het parlement
bepaalt waar een bepaald grondwetsartikel in concreto nu wel of niet toe verplicht.
Deze leden achten het weinig bevredigend dat een gewone Kamermeerderheid,
in veel gevallen de regeringscoalitie, in dergelijke gewichtige constitutionele
vragen de doorslag kan geven. Het parlement staat aan het gevaar bloot, juist
omdat het een politiek orgaan is, ook indien de Grondwet in het geding is,
om bij zijn oordeelsvorming de politieke wenselijkheid van de maatregel zwaarder
te laten wegen dan een zorgvuldige toetsing aan de Grondwet. De gebondenheid
aan het regeerakkoord en de verwevenheid tussen kabinet en coalitiefracties
is in potentie een gevaar voor een werkelijk zorgvuldige, constitutionele
toetsing. De Grondwet zelf komt daarmee in het geding, omdat de Grondwet juist
is opgesteld om de grondrechten en de grondslagen van het staatsbestel te
waarborgen.Alvorens op de inhoud van wetsvoorstel in te gaan zien de leden van de
fractie van de ChristenUnie aanleiding tot het maken van een aantal algemene
vragen en opmerkingen.De leden van de SGP-fractie hebben met veel belangstelling kennisgenomen
van het voorliggende initiatiefwetsvoorstel. Zij complimenteren de indienster
daarmee en hebben behoefte om hun waardering tot uitdrukking te brengen voor
het gedegen karakter van het wetsvoorstel. De leden van de SGP-fractie zijn van mening dat rechterlijke toetsing
van wetten aan de Grondwet kan leiden tot een beter geheel van checks en balances
binnen de overheid en bovendien goed inpasbaar is binnen de bestaande structuur
in de rechtspraak. Ook gezien de bestaande toetsing aan verdragen en besluiten
van volkenrechtelijke organisaties alsmede de mogelijkheden voor een betere
waarborging van grondrechten voor burgers achten zij introductie van een zorgvuldig
vormgegeven rechterlijke toetsing wenselijk. Zij bezien het wetsvoorstel dan
ook met een positieve grondhouding.De indienster stelt dat grondrechten door middel van constitutionele toetsing
dynamiek kunnen krijgen, zodat de Grondwet een levende wet en een dragend
beginsel in onze rechtstaat kan zijn. De leden van de SGP-fractie vragen of
de Grondwet in de optiek van de indienster nu geen levende wet is en hoe zij
zich dynamisering van de Grondwet door middel van constitutionele toetsing
voorstelt. De genoemde leden merken op dat het voorliggende voorstel geen
wijzigingen aanbrengt in de wijze waarop wijzigingen van de Grondwet tot stand
komen. Zij begrijpen daarom niet goed dat het voorliggende wetsvoorstel kan
leiden tot dynamisering van de Grondwet als zodanig. Wel verwachten zij dat
de Grondwet door middel van het voorliggende voorstel aan gezag zal winnen
en wegens de mogelijkheid van toetsing door de rechter ook door de wetgever
diepgaander en minder politiek dan veelal gebruikelijk bij het proces van
wetgeving zal worden betrokken, waardoor ook de waarborgfunctie van de Grondwet
beter tot zijn recht kan komen. Zij wijzen hierbij op de volgende passage
uit het advies van de Raad voor de Rechtspraak en de Nederlandse Vereniging
voor Rechtspraak: «De NVvR en de Raad voor de Rechtspraak hechten er
aan dat daardoor (door toetsing van de rechter aan bepaalde grondrechten)
het belang van overeenstemming van formele wetten met de Grondwet, ook bij
de voorbereiding van formele wetten, wordt geaccentueerd, waardoor het gezag
van de Grondwet zal toenemen». De leden van de SGP-fractie vragen de
indienster hierop te reageren.1. Het verloop van de discussie over het toetsingsverbod1.1. InleidingDe leden van de VVD-fractie merken op dat zij, om een aantal principiële
en praktische redenen, nooit voorstander van constitutionele toetsing door
de rechter zijn geweest. Zij roepen hier een aantal van de door hun gebezigde
argumenten in herinnering.– De niet democratisch gekozen rechterlijke macht krijgt een aanzienlijke
politieke invloed en verliest gezag als onafhankelijk rechter. Het toetsingsrecht
kan de rechter in politieke strijdvragen trekken. De rechter kan op die manier
een pseudo-politicus worden; dit draagt bij aan de politisering.– Constitutionele toetsing is een afwijking van de trias politica.
De scheiding van machten impliceert, dat de wetgever over wetten gaat en dat
de rechter over de toepassing van wetten gaat.– Het oordeel over de vraag of de wetgever op de juiste wijze rekening
heeft gehouden met de vrijheid van de burger bevat een politiek element. Dat
is een taak van de regering en de Staten-Generaal. Het is de taak van de wetgever
om ervoor te zorgen dat de wetten in overeenstemming met de Grondwet, verdragen
en algemene rechtsbeginselen zijn. In dezen is ook een taak voor de Raad van
State weggelegd.– De invoering van rechterlijke toetsingsbevoegdheid komt de rechtszekerheid
niet ten goede.De leden van de VVD-fractie willen echter hun ogen niet sluiten voor allerlei
(internationale) ontwikkelingen. De VVD erkent dat sinds de jaren vijftig
van de vorige eeuw rechters de mogelijkheid hebben om aan internationale
verdragen te toetsen. In feite bestaat er dus al een vorm van constitutionele
toetsing. Artikel 120 van de Grondwet lijkt daarmee een dode letter te zijn
geworden. In zijn algemeenheid hebben de leden van de VVD-fractie daar geen
behoefte aan. Bepalingen die niets voorstellen, kunnen beter worden geschrapt.
Daar komt bij dat Nederland het enige land in Europa is dat geen vorm van
toetsing kent. Ook is een feit dat de rechter regelgeving van lagere overheden
wel aan de Grondwet mag toetsen.De leden van de VVD-fractie merken op dat zij met bovenstaande passage
nog geen standpunt over het onderhavige wetsvoorstel hebben ingenomen. Hun
definitieve oordeel laten zij afhangen van de beantwoording van de door hen
gestelde vragen en de nadere uitwerking van het wetsvoorstel. Ook is hierbij
aan de orde de aard van de grondrechten waaraan uiteindelijk mag worden getoetst.
Op dit onderdeel komen zij later terug. Essentieel voor hun uiteindelijke
beoordeling is wat er in de ogen van de indiener nu feitelijk voor de burger
verandert door het mogelijk maken van constitutionele toetsing. Is het zo
dat een dode letter wordt opgeruimd en er dus weinig verandert. Of is het
zo, dat er ook materieel een wijziging optreedt en er dus voor de burger echt
iets verandert. Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een toelichting
hierop, zowel aan de hand van internationale toetsingsmogelijkheden, als ook
aan de hand van de tekst van het persbericht van GroenLinks, uitgegeven bij
het indienen van het onderhavige initiatiefwetsvoorstel (gepubliceerd op hun
website). De leden van de VVD-fractie hebben daaruit opgemaakt, dat er wel
degelijk sprake is van een materiële wijziging. Wordt bijvoorbeeld beoogd
de nieuwe Wet werk en bijstand aan constitutionele toetsing (artikel 20 lid
3 Grondwet) te kunnen onderwerpen? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie
daarop een reactie van de indiener.De leden van de SP-fractie merken op dat de aanvankelijke ratio om het
toetsingsverbod in te stellen, de scheiding der machten was. Deelt de indiener,het
lid Halsema, de noodzaak om extra aandacht te besteden aan de politieke achtergrond
van rechters, vooral bij de Raad van State? Is zij van mening dat haar voorstel
het probleem dat de Raad van State een dubbelfunctie bekleedt – als
zowel adviseur over wetten als hoogste rechtsprekend orgaan in het bestuursrecht –
verder verscherpt? De Raad van State zal immers nu ook kunnen toetsen aan
de Grondwet terwijl de leden ervan benoemd worden bij Koninklijk Besluit.
Welke maatregelen acht de indiener nodig om dit probleem op te lossen?1.4. Regeringsinitiatieven in de jaren 1990Er zijn nieuwe ontwikkelingen waardoor de leden van de PvdA-fractie hun
positie heroverwegen. Onder het tweede paarse kabinet heeft minister De Vries
van Binnenlandse Zaken de notitie «Constitutionele toetsing van formele
wetten» uitgebracht, waar al voorzichtig geopteerd werd voor opheffing
van het toetsingsverbod voor de zogeheten klassieke grondrechten. De wetgever
kan nooit de uitwerking van wetten op individuele gevallen voorzien. Rechterlijke
toetsing levert wel die scherpte op. Daarbij komt dat deze leden het uitgangspunt
van de indiener om de Grondwet tot een «levende» wet te maken,
onderschrijven. Het feit dat de rechter al Nederlandse wetten kan toetsen
aan internationale verdragen, maakt dat de Grondwet in een vacuüm terecht
is gekomen. Daarnaast erkennen de leden van de PvdA-fractie de verschuiving
van de macht van de wetgever in de richting van het bestuur. Waar de van de
macht van volksvertegenwoordiging beperkter is geworden, is het goed dat de
individuele rechtsbescherming tegen mogelijk bestuurlijke willekeur wordt
versterkt. Heeft indiener overigens nog nagedacht over ander manieren waarop
die trend gekeerd kan worden? Maatschappelijke veranderingen door onder andere technologische ontwikkelingen en het multiculturele karakter van de
samenleving, maken het toetsen van wetten aan de Grondwet relevant en daarmee
de Grondwet relevanter. De leden van de PvdA-fractie gaan dus voor een groot
deel mee in de redenering van de indiener. Zij hebben evenwel een aantal vragen.De leden van de D66-fractie complimenteren de indiener met het de heldere
uiteenzetting in de memorie van toelichting van zowel het verloop van de discussie
over het toetsingsverbod, als het overzicht van de voor- en nadelen van constitutionele
toetsing en de internationale vergelijking. Deze leden vragen de indiener
waarom dit initiatief is genomen in de wetenschap dat er een notitie van het
kabinet over dit onderwerp in aantocht was. Ware het niet beter geweest deze
kabinetsnotitie af te wachten en het initiatief aan het kabinet te laten?
Welke overwegingen lagen aan dit besluit ten grondslag? (bladzijde 7–8)In de eerste plaats merken de leden van de fractie van de ChristenUnie
op dat het hier een voorstel tot wijziging van de Grondwet betreft. Uit de
aard der zaak is hierbij een breed draagvlak noodzakelijk; op enig moment
dienen immers tweederden van het parlement met de voorgestelde wijziging in
te stemmen. Om die reden – en om de reden dat het voorstel in grote
lijnen gelijk is aan de desbetreffende kabinetsnota over dit onderwerp van
enige jaren geleden – bevreemdt het deze leden dat de indiener niet
heeft gewacht op de indiening van een voorstel tot wijziging van de Grondwet
op dit punt door de regering. Kan daar een toelichting op worden gegeven?
Een andere mogelijkheid zou zijn geweest al in een vroeg stadium naar verbreding
van het draagvlak voor het onderhavige voorstel te streven door een poging
te doen vertegenwoordigers van zoveel mogelijk fracties als mede-indiener
achter het voorstel te krijgen. Bij belangrijke initiatiefvoorstellen is dit
min of meer gebruik. Het is deze leden niet geworden dat een dergelijke poging
tot verbreding van het draagvlak door de indiener is ondernomen, ofschoon
concrete partijstandpunten over het vraagstuk niet onbekend zouden behoeven
te zijn. Zij vragen de indiener om een nadere verantwoording op dit punt.2. RechtsvergelijkingDe leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling de rechtsvergelijkende
passages van vormen van toetsing in het buitenland gelezen. In Zweden is een
lichte vorm van constitutionele toetsing gebruikelijk. Buiten toepassing verklaren
van de wet kan slechts volgen als er sprake is van een «kennelijke inbreuk».
Heeft de indiener ook overwogen om dit criterium toe te passen bij constitutionele
toetsing in de Nederlandse situatie?3. Naar constitutionele toetsing in Nederland3.1. In tred met de Europese UnieHet onderhavige wetsvoorstel strekt tot het mogelijk maken van –
versimpeld – het toetsen van wetten in formele zin aan de in de Grondwet
opgenomen vrijheidsrechten en burgerlijke rechten, aldus de leden van de fractie
van de Christen Unie. Het meest in het oog springende voordeel daarvan is
dat de anomalie wordt opgeheven dat het tot dusverre wel mogelijk is om wetten
te toetsen aan de grondrechten voorzover neergelegd in internationale verdragen,
maar niet aan de grondrechten die in de Grondwet zijn opgenomen. Echter, zeker
sinds de grondwetswijziging van 1983 lijken de grondwettelijke grondrechten
sterk op de grondrechten zoals opgenomen in met name het EVRM. Om die reden
zou de gedachte op kunnen komen dat het wellicht wenselijk is om een niet
goed te begrijpen anomalie op te heffen, maar dat de praktische
noodzaak van het voorliggend voorstel niet buitengewoon groot is.Een en ander is te meer aan de orde, waar niet zelden de verdragsrechteljike
rechtsbescherming van de burger tegen aantasting van de grondrechten door
of vanwege de overheid (iets) verder strekt dan de grondwettelijke rechtsbescherming.
Dit is in het bijzonder het geval waar het in de Grondwet mogelijk is beperkingen
te stellen aan een Grondwet via de ongeclausuleerde bepaling «behoudens
ieders verantwoordelijkheid volgens de wet» terwijl de verdragen het
weliswaar mogelijk maken om wettelijke beperkingen op grondrechten door te
voeren, maar die wettelijke beperkingen zijn dan geclausuleerd. Zij verwijzen
naar een bekende terminologie als «de vrijheid (van godsdienst bijvoorbeeld)
kan aan geen andere beperkingen worden onderworpen dan bij wet voorzien, in
een democratische samenleving noodzakelijk in het belang van de openbare veiligheid,
de bescherming van de openbare orde, gezondheid of goede zeden, of de bescherming
van de rechten en vrijheden van anderen (artikel 9, tweede lid EVRM). Artikel
6 Grondwet biedt daarbij vergeleken beduidend minder bescherming.3.2. Uitdijende en diffuus wordende overheidsbevoegdhedenIn de memorie van toelichting stellen de indieners dat de rechter zich
dikwijls verstoken weet van de opvatting van de formele wetgever over de grondwettigheid
van die wet, aangezien de wetgever aan die discussie niet of onvoldoende is
toegekomen. De leden van de CDA-fractie vragen hoe dit standpunt zich verhoudt
met het uitgangspunt dat, als een wet tot stand gekomen is in een zorgvuldig
wetgevingsproces, verondersteld mag worden dat deze wet in overeenstemming
is met de Grondwet.Als de wetgever, zoals de indiener van het wetsvoorstel stelt, meer of
minder expliciet de rechtsvormende taak aan de rechter heeft overgelaten,
zou dat dan niet meer pleiten voor een bezinning van de wetgever op zijn taak,
zo vragen de leden van de CDA-fractie.Een groot deel van de voor burgers bindende normen en regels komt buiten
de wetgever om tot stand, aldus indiener in de memorie van toelichting. Het
gaat hierbij dan om lagere wet- en regelgeving. Maar zo vragen de leden van
de CDA-fractie, deze regelgeving is toch al te toetsen aan de Grondwet door
de rechter? Het huidige verbod geldt toch alleen een wet in formele zin?De indiener stelt in de memorie van toelichting dat het voor de wetgever
moeilijk, zo niet onmogelijk is om de uitwerking van een wet en de rechtsvragen
die daaruit voortkomen, in alle concrete gevallen te voorzien en vooraf vorm
te geven. De leden van de CDA-fractie menen dat dit niet uniek is in het wetgevingsproces
en dat het juist de taak van de rechter is concrete gevallen aan de hand van
de wettekst en de wetsgeschiedenis te interpreteren om de rechtsbescherming
inhoud te geven. Deze leden vragen in welk opzicht dit wetsvoorstel meerwaarde
geeft boven de huidige situatie.De leden van de PvdA-fractie vinden de argumentatie van indiener over
het niet kunnen vinden door rechters van opvattingen van de formele wetgever
over de grondwettigheid van wetten, niet zo sterk. Als enkel wegens het feit
dat de wetgever niet of onvoldoende toekomt aan de discussie daarover, zou
indiener volgens deze leden met net zo veel kracht kunnen pleiten voor het
beter uitvoeren van de wetgevende taak. Graag ontvangen zij de visie van indiener
hierop.Of er nu wel of niet constitutionele toetsing zal worden ingevoerd, voor
de leden van de VVD-fractie staat voorop, dat de toetsing van een wetsvoorstel
aan de Grondwet allereerst een taak van de wetgever is. De wetgever moet
deze taak zeer serieus nemen en mag deze taak niet verwaarlozen. Uiteraard
is er in dezen ook een rol voor de Raad van State weggelegd. Als constitutionele
toetsing zou worden ingevoerd en er zou te vaak worden geconcludeerd dat er
sprake is van strijd met de Grondwet, dan worden de regering, de Raad van
State en de volksvertegenwoordiging in diskrediet gebracht. Een reden temeer
voor het parlement om zijn wetgevende taak zeer zorgvuldig te uit te voeren.Het is de leden van de VVD-fractie niet ontgaan dat er de laatste tijd
veelvuldig sprake is van delegatie van regelgevende bevoegdheid en het toekennen
van discretionaire bevoegdheden door de wetgever aan het bestuur. Dit leidt
inderdaad, zoals de indiener stelt, tot een gebrek aan materiële waarborgen
in de wetgeving, waardoor de rechter nadrukkelijker zijn stempel is gaan drukken
op de invulling van de vage normen van lagere overheden en bestuursorganen.
Dit achten zij in het algemeen geen goede ontwikkeling. De wetgever moet deze
taak naar zich toetrekken en niet aan de rechter overlaten. Het is immers
de wetgever die de voor burgers bindende normen vaststelt.Stel dat constitutionele toetsing in Nederland door de Grondwet mogelijk
wordt gemaakt, is het dan noodzakelijk dat er nog een aparte wet «constitutionele
toetsing» wordt opgesteld, waarin de werkwijze wordt geregeld of wordt
één en ander per geval aan de rechter overgelaten? Hoe ziet
de indiener dat? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie daarop een reactie.De leden van de D66-fractie vragen de indiener om een visie over de rol
en functie van de Eerste Kamer na eventuele invoering van constitutionele
toetsing.3.3. De machtenscheidingDe leden van de PvdA-fractie willen graag horen van de indiener in hoeverre
zij zich zorgen maakt over het gevaar van politiseren van de rechterlijke
macht. Zeker in het licht van het feit dat de toetsing niet beperkt blijft
tot de klassieke grondrechten, maar uitgebreid is tot de zogeheten sociale
grondrechten. Deze leden vinden dat indiener te gemakkelijk voorbij gaat aan
het gevaar dat, daar waar ruimere interpretaties mogelijk zijn met betrekking
tot de sociale grondrechten, de druk op de politieke onafhankelijkheid van
de rechters toeneemt. Zij willen graag weten van indiener of zij denkt dat
het benoemingenbeleid in Nederland bestand is tegen de eventuele druk.De indiener deelt de mening dat ook in een stelsel van rechterlijke constitutionele
toetsing de grondwettelijke beoordeling van een wet allereerst de taak van
de wetgever blijft, aldus de leden van de VVD-fractie. De indiener stelt daarbij
dat de rechter zich terughoudender moet opstellen naarmate de wetgever actiever
gebruik heeft gemaakt van de hem gegunde afwegingsruimte. De leden van de
VVD-fractie vragen de indiener hierop nader in te gaan. Hoe zal dat in de
praktijk gaan? Waar liggen de grenzen? Hoever moet de wetgever in zijn toetsing
zijn gegaan, wil de rechter zich terughoudend opstellen?De leden van de SP-fractie verzoeken de indiener in te gaan op de voor-
en nadelen van de dialoog tussen rechter en wetgever. Zij verzoeken haar mee
te nemen de mogelijke consequenties van rechterlijke toetsing, verwoord door
onder andere professor Mevis (DD 32 (2002), afl. 9). Wat gebeurt er als de
rechter zich ver buiten de grenzen van de bedoeling van de wet begeeft? Zal
dit niet leiden tot een einde aan het primaat van wetgeving van de wetgever?
Kan de indiener deze vrees als onterecht bestempelen? Wat vindt mevrouw Halsema
van de manier waarop in de Verenigde Staten rechtsvorming door
de rechter vergaand kan zijn en extreme rechtsverschillen in de afzonderlijke
staten veroorzaakt? Verwacht mevrouw Halsema, kijkend naar de jurisprudentie
van het EHRM en de Hoge Raad, een gematigde en gedegen ontwikkeling van de
rechtsvorming?De indiener stelt voor om voor de toetsing aan grondrechten aan te sluiten
bij de reeds bestaande gedeconcentreerde toetsing aan verdragen en besluiten
van volkenrechtelijke organisaties. De leden van de SGP-fractie achten dit
gezien de bestaande structuur een voor de hand liggende keus. Hoe reëel
acht de indienster het gevaar dat de rechterlijke macht door de voorgenomen
toetsingsbevoegdheid steeds meer zal politiseren?3.4 De rechtszekerheidDe indiener stelt dat de rechter in een concreet geval de wet buiten toepassing
kan laten in zoverre de aantasting reikt, aldus de leden van de VVD-fractie.
Wat betekent dit voor soortgelijke gevallen? Wordt de desbetreffende wet daarvoor
ook buiten toepassing verklaard en zo ja, met terugwerkende kracht of pas
vanaf de rechterlijke uitspraak? En hoe wordt in het laatste geval omgegaan
met hoger beroep en cassatie? Voor zover de indiener een brede werking van
de rechterlijke toetsing voorstaat, hoe meent de indiener dan, dat in de praktijk
zou moeten worden omgegaan met ongrondwettig verklaring van een wetsartikel
of wet, waaraan vele burgers financiële aanspraken ontlenen? Deze leden
doelen bijvoorbeeld op de suggestie dat de nieuwe Wet werk en bijstand op
onderdelen ongrondwettig zou kunnen worden geoordeeld door een rechter. Als
een wet ongrondwettig wordt verklaard, is er dan sprake van een vacuüm
gedurende het nieuwe wetgevingsproces?Als de desbetreffende wet buiten toepassing wordt verklaard, moeten de
burgers die zich in een vergelijkbare situatie bevinden, zich dan ook tot
de rechter wenden? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie op deze punten
een reactie van de indiener.4. Gespreide toetsingGezien de Nederlandse situatie ligt een keuze voor gespreide toetsing
voor de hand. De leden van de CDA-fractie vragen de indiener in te gaan op
de wijze waarop de rechters (burgerlijke, straf- en bestuursrechter) zullen
toetsen, gezien de verschillen tussen de burgerlijke- en strafrechter enerzijds
en bestuursrechter anderzijds.Deze leden vragen of er sprake zal zijn van een appèlinstantie
en zo ja, welke. Hoe zit het in dat verband met de eenheid van rechtspraak
in interpretatie van deze grondrechten, als zowel de Hoge Raad, als de Afdeling
Bestuursrechtspraak als de Centrale Raad van Beroep zich buigen over de zaken
die aan hen worden voorgelegd. Deze leden vragen of de indiener in dit verband
wil ingaan op de positie van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van
State gezien zijn adviserende en tevens rechtsprekende rol.Heel nadrukkelijk kiest de indiener voor gespreide toetsing en niet voor
een apart orgaan, dat, voordat de wet in werking treedt, kan toetsen of sprake
is van strijdigheid met de Grondwet. De leden van de VVD-fractie vragen de
indiener nader te motiveren waarom niet voor een apart orgaan wordt gekozen,
dat vooraf toetst. Een aparte instantie biedt namelijk de mogelijkheid tot
het opbouwen van specifieke deskundigheid en ervaring. Er zou dan op het terrein
van constitutionele toetsing een bij uitstek deskundig instituut ontstaan.
Daar komt bij dat grondwettelijke bezwaren van de Raad van State door de regering
niet altijd worden over- of weggenomen, terwijl een voorstel dat
door de Raad van State grondwettig is geoordeeld na indiening door de regering
óf door amendering óf door het indienen van een nota van wijziging
in strijd met de Grondwet kan komen. Daarom kan er na de advisering door de
Raad van State behoefte blijven bestaan aan de mogelijkheid van latere toetsing
door een apart orgaan. Het is dan toch beter dat dit wordt geconstateerd vóórdat
de wet in werking treedt. Dit komt ook de rechtszekerheid van de burgers ten
goede. Het voorkomt ook, dat heel lang nadat een wet in werking is getreden,
alsnog constitutionele toetsing wordt gevraagd, met alle nadelige gevolgen
van dien. Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie op deze punten een reactie
van de indiener.De indiener wijst erop, dat voor toetsing aan het EU-recht geconcentreerde
toetsing juridisch onmogelijk is. Dat zou namelijk strijd met het Europeesrechtelijke
stelsel opleveren, zoals dat door het Europese Hof van Justitie wordt uitgelegd.
Brengt de Europese Conventie daarin verandering, zo vragen de leden van de
VVD-fractie.De leden van de SP-fractie verzoeken het lid Halsema nader in te gaan
op de gespreide toetsing. Zou het belang van de constitutionele rechtsontwikkeling
niet beter nadruk krijgen door een Constitutioneel Hof?De leden van de D66-fractie merken op dat de indiener in de memorie van
toelichting weinig aandacht besteedt aan de vraag in welk stadium toetsing
zou moeten plaatsvinden. Wellicht is dat verklaarbaar door het feit dat constitutionele
toetsing in de literatuur wordt geacht achteraf te geschieden dus na de totstandkoming
van een wet. Toch doen zich soms stemmen op voor de invoering van een preconstitutionele
toetsing, in het stadium dus waar de wet nog aanhangig is bij het parlement.
Dit zou als voordeel hebben dat de Staten-Generaal nog invloed kunnen hebben
door middel van amendering of het verwerpen van het wetsvoorstel. In het bijzonder
wordt dan een rol toebedeeld aan de Raad van State. Gelet op de rol die Raad
van State (afdeling wetgeving) in het huidige wetgevingsproces heeft, zou
een dergelijke constructie naar het oordeel van deze leden merkwaardig zijn.
Hoewel daar geen uitdrukkelijke bepalingen over bestaan, wordt algemeen aangenomen
dat juist de «onafhankelijke» adviseur van de wetgever de toets
van de Grondwet reeds laat plaatsvinden. Niettemin zou volgens deze leden
onderzocht kunnen worden in hoeverre een dergelijke toets in het huidige wetgevingsproces
(uitdrukkelijk) geschiedt. Voordeel van een dergelijke toetsing is wel dat
er geen Grondwetswijziging noodzakelijk is, aangezien nog niet gesproken kan
worden van een formele wet maar van «slechts» een wetsvoorstel.
De aan het woord zijnde leden zouden op het bovenstaande graag een reactie
van de indiener tegemoet zien.De leden van de D66-fractie missen in het historisch overzicht dat de
indiener schetst van het verloop van de discussie over het toetsingsverbod
de hiernavolgende vorm van constitutionele toetsing die D66 tijdens de parlementaire
behandeling van de algehele Grondwetsherziening voorstelde. Indien de rechter
een vermeende strijdigheid van een formele wet constateert, hij de bevoegdheid
zou moeten krijgen om de wet wederom aan het parlement voor te leggen gelet
op deze strijdigheid. In dit voorstel zijn verscheidene varianten denkbaar
zoals een aparte instelling van een toetsingscommissie waarvan de leden afkomstig
zijn uit beide Kamers van het parlement. Ook zou wellicht de vaste Kamercommissie
van Justitie of van BZK of een combinatie daarvan geacht kunnen worden een
dergelijke toetsing te doen. Voordeel van deze variant is dat een compromis
wordt bereikt tussen de voornaamste argumenten pro- en contra. Niet de rechterlijke
macht krijgt de ultieme bevoegdheid om de wet aan de Grondwet te toetsen maar
niettemin kan het als een signaal opgevat worden als de rechter een vermeende
strijdigheid van de formele wet met de Grondwet voorlegt aan een parlementair
(toetsing)college. Dit college zal met zwaarwegende argumenten
motiveren indien het een andere opvatting is toegedaan dan de rechter. Deze
variant zou tegemoet kunnen komen aan de kritiekpunten die tegen de opheffing
van het toetsingsverbod zijn aangevoerd, zoals het juridiseringbezwaar. Het
voorstel van D66 werd destijds echter niet door de regering gevolgd, zonder
daarvoor overigens duidelijke argumenten voor aan te voeren. Deze leden vragen
waarom de indiener hierover niets heeft opgenomen in de memorie van toelichting.
Tevens vragen zij de indiener wat zij van deze variant van constitutionele
toetsing vindt.Het moge duidelijk zijn dat naast het rechtszekerheidsargument en het
verdragsargument, die zij onderschrijven, voor de leden van de SGP-fractie
ook het gezagsargument een grote rol speelt. Deze leden hebben overwogen of
de versterking van het gezag van de Grondwet ook binnen het domein van de
wetgeving kan worden gerealiseerd, maar zij achten de kansen daarvoor klein,
in het bijzonder wegens de politieke insteek van de bij de wetgeving betrokken
actoren. Zij zijn benieuwd of de indiener ook ingrepen binnen het domein van
de wetgeving heeft overwogen, zoals het toekennen van een zwaarder gewicht
aan de adviezen van de Raad van State inzake aangelegenheden betreffende de
Grondwet.5. De omvang van het toetsingsrechtDe indiener kiest ervoor de constitutionele toetsing te beperken tot de
zogeheten subjectieve rechten. Toetsing wordt, aldus de indiener in de memorie
van toelichting, alleen mogelijk bij grondwetsartikelen waarop de burger bij
de rechter (juridisch) direct gebruik kan maken. Aangezien het onderscheid
tussen klassieke en sociale grondrechten niet altijd scherp is, vragen de
leden van de CDA-fractie naar de precieze formulering van het criterium voor
de keuze van de aangeduide grondwetsartikelen. In hoeverre is het mogelijk
onverwachte en mogelijk ongewenste aanspraken te voorkomen, zo vragen deze
leden, aanspraken die niet voorzien en niet bedoeld zijn in de desbetreffende
wet.De indiener stelt dat de rechter in Nederland zich in het algemeen bescheiden
opstelt in het machtsevenwicht door zijn rechtsvormende taak bij de interpretatie
van wetten te begrenzen. Jurisprudentie van het EHRM toont aan dat de rechters
van dat Hof vaak vrijmoedig de rechtsbescherming van de burgers vorm geven.
De leden van de CDA-fractie vragen of deze trend zich ook kan voordoen bij
Nederlandse rechters bij constitutionele toetsing en zo ja, of dan het zojuist
genoemde machtsevenwicht geen gevaar loopt.De indiener neemt het advies van de Raad van State over om ook het tweede
lid van artikel 9 op te nemen in de limitatieve opsomming van grondrechtsartikelen.
In hoeverre is in dit lid sprake van een subjectief recht van de burger, zo
vragen de leden van de CDA-fractie.In de memorie van toelichting staat dat de rechter de methode van verdragsof
richtlijnconforme uitleg kan toepassen die op dit moment gebruikelijk is bij
toetsing aan verdragen en richtlijnen. De leden van de CDA-fractie vragen
of het de rechter vrijstaat gebruik te maken van een methode naar eigen inzicht.
Ook onduidelijk blijft de memorie van toelichting voor de leden van de CDA-fractie
in het formuleren van de verschillende technieken die de rechter zal hanteren
bij zijn toetsing. Wordt er een uitspraak gedaan in een concreet geval en
heeft dat alleen voor deze individuele zaak gevolgen? Deze leden vragen ook
of een uitspraak van een rechter eventueel met terugwerkende kracht werkt
en zo ja, wat kunnen de consequenties daarvan zijn.Op welke wijze wordt vermeden dat een wet vogelvrij is zolang deze niet
de grondwettelijke zegen van de rechter heeft? Is het indiener in dit verband bekend dat de heer Rietkerk van de CDA-fractie
een initiatiefwetsvoorstel heeft ingediend om het recht op veiligheid op te
nemen in de Grondwet, vragen de leden van de PvdA-fractie. Hoe kijkt zij hier
tegenaan? Wat zou het gevolg hiervan zijn voor rechterlijke toetsing?De indiener gaat in dit hoofdstuk in op het onderscheid tussen «klassieke»
en «sociale» grondrechten. Zonder daar uitgebreid op in te gaan,
merken de leden van de VVD-fractie wel op dat de intentie van de «klassieke»
grondrechten een andere is dan die van de «sociale» grondrechten.
Gaarne krijgen zij een verduidelijking van de passage, waarin indiener stelt
dat de van toetsing uitgesloten sociale grondrechten in hun maatschappelijke
betekenis niet onderdoen voor de klassieke. Bij de artikelsgewijze toelichting
zullen de leden van de VVD-fractie ingaan op de keuze die is gemaakt als het
gaat om de grondrechten waarvoor het toetsingsverbod wordt opgeheven. Hier
merken zij alvast op dat zij het standpunt van de indiener delen, dat rechterlijke
toetsing aan ongeschreven fundamentele rechtsbeginselen verboden moet blijven.De leden van de SP-fractie vinden het huidige voorstel, evenals dat van
de regering, nog beperkt. Zij vragen in dat kader waarom zeer belangrijke
(«sociale») grondwetten zoals rechtsbijstand (artikel 18, tweede
lid), volksgezondheid (artikel 22) en leefbaarheid (artikel 21) niet als toetssteen
zullen dienen.Voorts vragen de leden nader in te gaan op de mogelijkheid voor een burger
om een toetsing aan de Grondwet aan te vragen zonder dat dit gekoppeld is
aan een dagvaarding of ander rechtsbelang.De leden van de SP-fractie verzoeken indiener nader in te gaan op het
aanvullende karakter van de toetsing. Moet hier concreet onder worden verstaan
dat er alleen getoetst zal worden in het geval dit geëist wordt door
(meestal) de verweerder? Zou het niet wenselijk zijn om deze toets als het
ware ambtshalve te doen, in de zin dat het een van de eerste vragen is die
de rechter zichzelf stelt, zoals ontvankelijkheid? Aangezien de nota van het
vorige kabinet dit onderwerp eveneens behandelt, verzoeken deze leden aan
mevrouw Halsema om in haar uiteenzetting de overeenkomsten en verschillen
met het voorstel van de regering (28 355, nummer 2) weer te geven.De leden van de SP-fractie vragen mevrouw Halsema of zij voornemens is
om de rechter bevoegd te verklaren om te beoordelen of internationale verdragen
volgens de door de Grondwet gestelde procedurevoorschriften ten aanzien van
het sluiten en opzeggen van verdragen zijn gevolgd. Kan zij bij haar beantwoording
de overwegingen van Mr C.B. Schutte (Rechtsgeleerd Magazijn Themis 164 (2003)
1: 26–40 (feb)) meenemen?De leden van de D66-fractie vragen de indiener om een overzicht van punten
waarop het onderhavig initiatief afwijkt van het standpunt van het kabinet
zoals verwoord in de nota Constitionele toetsing van formele wetten. Graag
ontvangen deze leden ook een argumentatie van deze inhoudelijke verschillen
van de kant van de indiener.In het licht van de hierboven gemaakte opmerkingen vragen de leden van
de fractie van de ChristenUnie aan de indiener om een verduidelijking van
de toegevoegde waarde van het wetsvoorstel. Zien de aan het woord zijnde leden
het goed dat de toegevoegde waarde vooral zit in die bepalingen waaraan toetsing
wordt mogelijk gemaakt, die niet in hoofdstuk 1 van de Grondwet zijn opgenomen?
Indien dat het geval zou zijn, kan dan tevens worden toegelicht dat toetsing
aan juist die bepalingen een noodzakelijke dan wel nuttige uitbreiding van
de rechtsbescherming zou zijn? Zij stellen deze vraag omdat in zijn algemeenheid
gesproken geen sprake lijkt te zijn van veelvuldige discussie in de samenleving
over de grondwettigheid van door het parlement aangenomen wetten
in het licht van de door de indiener genoemde bepalingen 54, 56, 99, 113,
114, 121 en 129.De leden van de fractie van de ChristenUnie stellen het vraagstuk van
constitutionele toetsing in bredere zin aan de orde. De praktijk van de toetsing
van wetten in andere landen in ogenschouw nemend, kunnen er argumenten zijn
om de bevoegdheid van de rechter tot nog andere bepalingen uit te breiden.
Juist omdat er een ruime mogelijkheid bestaat van rechterlijke toetsing heeft
de rechter in bijvoorbeeld de VS of Duitsland een zwaardere stem in het bewaren
van het machtsevenwicht tussen niet alleen de onderscheidene machten (wetgevende
macht, uitvoerende macht en rechterlijke macht), maar ook tussen de onderscheidene
overheidsorganen. Het gaat er dan om wie het finale woord heeft inzake grondwetsuitleg,
ook als bepalingen in het geding zijn die bijvoorbeeld de staatsinrichting
betreffen. Vanuit deze gedachtegang kan er reden zijn om (meer) bepalingen
uit bijvoorbeeld hoofdstuk 5, 6 en 7 voor toetsing in aanmerking te laten
komen. De leden van de fractie van de ChristenUnie leggen een aantal concrete
voorbeelden aan de indiener voor met de vraag of er om reden van machtsevenwicht,
het beschermen van de eigen bevoegdheden van medeoverheden of anderszins,
al dan niet iets voor te zeggen zou zijn de uitleg van de desbetreffende grondwettelijke
bepalingen niet aan de wetgever (die daarover bij gewone meerderheid beslist)
over te laten, maar aan de rechter.– Een concrete bepaling inzake mogelijke geschillen tussen overheidsorganen
betreft bijvoorbeeld de vernietiging van besluiten van gemeenten, provincies
of waterschappen. Dat kan slechts wegens strijd met het recht of het algemeen
belang. Om de eigen beleidsvrijheid van de gemeente te beschermen, zou het
aanbeveling kunnen verdienen toetsing aan dergelijke bepalingen mogelijk te
maken.– Een voorbeeld waarin het evenwicht tussen de machten aan de orde
is, betreft bijvoorbeeld artikel 96 Grondwet, de oorlogsverklaring of oorlogstoestand.– Een ander voorbeeld van weer andere orde waar in het verleden
over is gediscussieerd, betreft artikel 98 Grondwet (dienstplicht). Aan de
orde was de vraag of opheffing dan wel opschorting van de dienstplicht al
dan niet mogelijk was conform artikel 98 oud. Uiteindelijk is de discussie
beslecht door artikel 98 toch aan te passen. De discussie geeft echter aan
dat het in omstandigheden goed zou kunnen zijn de beslechting inzake de grondwettigheid
van bepaalde wetten aan een andere instantie over te laten dan de (toevallige)
meerderheid in het parlement.– Een meer actueel voorbeeld terzake betreft de vraag naar wat de
Grondwet precies bepaalt over wijzigingen van de Grondwet. Zal nu de Kamer
na de verkiezingen van 2002, voorafgaand aan de verkiezingen van 2003, niet
besloten heeft over de grondwetwijzigingen waarover in de periode 1998–2002
is besloten, de procedure nu weer geheel opnieuw moeten beginnen of niet?
Graag vernemen zij de opvatting van de indiener terzake.– Nog een voorbeeld betreft artikel 67 betreffende beraadslaging
en besluitvorming in het parlement. Dat is alleen mogelijk indien meer dan
de helft van het aantal leden aanwezig is. In de praktijk wordt met dit criterium
nogal vrij omgegaan, zodat een burger vragen zou kunnen stellen naar de grondwettigheid
van beraadslaging en besluitvorming over wetgeving vroeg in de morgen of laat
in de avond. Is het openstellen van toetsing aan deze bepaling wenselijk?De leden van de SGP-fractie constateren dat de indiener ervoor kiest om
de toetsbare grondrechten limitatief in de wet op te sommen en waarderen de
helderheid die daardoor ontstaat. Heeft zij ook overwogen om de keuze van
de toetsbare grondrechten aan de rechter over te laten, in het bijzonder
omdat klassieke en sociale elementen in grondrechten niet altijd zijn te scheiden
en meer sociale grondrechten soms ook elementen bevatten die burgers een subjectief
recht verlenen? Is het gezien deze overweging wel mogelijk om een limitatieve
opsomming te geven van artikelen en artikelleden in de Grondwet die burgers
een subjectief recht verlenen? Waarom heeft de indiener desondanks gekozen
voor een limitatieve opsomming in de Grondwet? Zij wijzen erop dat diverse
adviezen over het toenmalige kabinetsstandpunt van 17 mei 1991 suggereren
om toetsing aan de gehele Grondwet mogelijk te maken.5. Financiële gevolgenDe leden van de CDA-fractie vragen de indiener welke consequenties zij
ziet voor de wetgever, wanneer de constitutionele toetsing ingang heeft gevonden.
Deze leden vragen ook hierbij in te gaan op de vraag naar de belasting van
het rechterlijke apparaat en de kosten voor de samenleving.Ook de leden van de VVD-fractie krijgen gaarne nog een toelichting op
de financiële en juridische gevolgen van het mogelijk maken van constitutionele
toetsing, mede gelet op het gestelde in paragraaf 3.4.II. ARTIKELENArtikel IIOnderdeel BIn hoeverre strookt het opnemen van het tweede en derde lid van artikel
10 met het uitgangspunt om alleen onvervreemdbare, subjectieve rechten als
criterium te kiezen? De leden van de CDA-fractie menen dat de redenering die
de waarborg bij het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens als subjectief
recht omschrijft, gekunsteld aandoet aangezien deze waarborg in het artikel
moet worden ingelezen. Dit doet, zo menen deze leden, de kwalificatie van
deze twee artikelleden door de Raad van State als regelingsopdracht niet teniet.
Deze leden verzoeken de indiener in te gaan op het oordeel van de Raad van
State dat in het tweede en derde lid van artikel 10 geen rechtstreeks werkend
recht is vervat.De leden van de CDA-fractie vragen wat de reden is dat de indiener afwijkt
van het advies van de Raad van State om het tweede, vijfde, zesde en zevende
lid van artikel 23 op te nemen en er uitdrukkelijk voor kiest ook het derde
lid op te nemen.Tenslotte merken de leden van de PvdA-fractie op dat het artikel waarin
de vrijstelling van militaire dienstplicht wegens ernstige gewetensbezwaren
geregeld is, uitgesloten kan worden van de toetsing, omdat de militaire dienstplicht
is afgeschaft.De leden van de VVD-fractie zijn het eens met het feit, dat in artikel
120, tweede lid van de Grondwet de artikelen komen te staan, waaraan mag worden
getoetst. Dit komt de duidelijkheid ten goede en het voorkomt misverstanden.
Wel willen zij nog graag enkele opmerkingen maken bij de keuze van de grondrechten.De leden van de VVD-fractie vragen allereerst of artikel 2 een klassiek
grondrecht is. In het bijzonder is de vraag aan de orde of er voor het eerste
lid van dat artikel sprake is van een onvervreemdbaar recht. Voorts vragen
zij of er een vergelijkbaar artikel in een internationaal verdrag is, waaraan
de Nederlandse rechter reeds nu rechtstreeks kan toetsen. Zo neen,
gaat het hier om een materiële uitbreiding van het toetsingsrecht? Gaarne
krijgen zij op deze punten een reactie van de indiener.Artikel 6 gaat over de vrijheid van godsdienst, terwijl het tweede lid
bepaalt dat de wet regels kan stellen ter bescherming van onder andere de
gezondheid. Waarom is hiervoor gekozen? Gaat het hier niet om de inhoud van
het eerste lid van artikel 6? Dat is toch de kern, waaraan wordt getoetst?
Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie hierop een reactie van de indiener.Artikel 9 gaat over het recht tot vergadering en betoging. Het tweede
lid van dat artikel bepaalt dat de wet regels kan stellen ter bescherming
van onder andere de gezondheid. Kan de indiener zeggen waarom de toetsingsbevoegdheid
ook voor dit artikellid moet gelden? Gaat het hier in feite niet om het eerste
lid van dit artikel? Dat is toch de kern waar het om gaat. Gaarne krijgen
de leden van de VVD-fractie daarop een reactie van de indiener.Mutatis mutandis hebben deze leden dezelfde vraag bij de leden 2 en 3
van artikel 10. Zij wijzen daarbij ook nog op de reactie van de Raad van State,
die vindt dat deze bepalingen een regelingsopdracht aan de overheid bevatten.Met betrekking tot de uitwerking van de artikelen 6, 9 en 10 vragen de
leden van de VVD-fractie voorts of volgens de indiener de toetsing door de
rechter vooral betrekking zou moeten hebben op de vraag of de wetgever bij
het opstellen van de wet die is bedoeld om nadere regels te stellen, al dan
niet het grondrecht in het eerste lid van de genoemde artikelen heeft uitgehold.Voorts vermogen de leden van de VVD-fractie niet in te zien waarom de
artikelen 18 eerste lid ; 19 derde lid ; 20, derde lid; 23, leden 3,5,6, en
7; 56 en 99 in aanmerking moeten komen voor de mogelijkheid van constitutionele
toetsing.Ten aanzien van artikel 18 eerste lid (Ieder kan zich in rechte en in
administratief beroep doen bijstaan.) vragen de leden van de VVD-fractie of
het gaat om een onvervreemdbaar recht. In hoeverre wordt met toetsing beoogd
om bezuinigingen op gesubsidieerde rechtsbijstand via de rechter ter discussie
te stellen, terwijl het toekennen van subsidies en de hoogte daarvan een taak
van het bestuur is?Artikel 19 derde lid en artikel 20 derde lid beschouwen de leden van de
VVD-fractie als een sociaal grondrecht en deze komen dus naar hun mening niet
voor toetsing in aanmerking.Met betrekking tot artikel 23 vragen de leden van de VVD-fractie of de
leden 3, 5, 6 en 7 niet veeleer een regelingsopdracht voor de overheid zijn
en dus eigenlijk van toetsing moeten worden uitgesloten. Wordt beoogd de Wet
op het onderwijstoezicht ter discussie te stellen? Zo neen, waaraan denkt
de indiener dan wel? Gaarne krijgen zij daarop een reactie van de indiener.De leden van de VVD-fractie vragen de indiener nader te motiveren waarom
is gekozen voor het opnemen van de artikelen 4, 56, 99 en 129.Voorts vragen de leden van de VVD-fractie bij de artikelen 56 en 129 of
het de bedoeling van de indiener is om de bedragen, die nieuwe politieke groeperingen
verschuldigd zijn om aan de verkiezingen deel te nemen, via de rechter ter
discussie te stellen. De toevoeging van artikel 113 GW aan de limitatieve lijst zou volgens
de leden van de SP-fractie de mogelijkheid bieden om een toets mogelijk te
maken op sommige bestuursrechtelijke uitspraken met een strafrechtelijke uitwerking,
zoals de wet Mulder. Thans wordt dit geblokkeerd doordat in artikel 113 GW
alleen het strafrecht door een rechter wordt getoetst, maar dit is strijdig
met artikel 6 van het EVRM en de uitspraak van het EHRM die aangeeft dat er
hier materieel sprake is van strafrecht.De toevoeging van artikel 107 GW als toetssteen voor wetten zou het mogelijk
maken om te bezien of bijzondere wetten (doorzoekmogelijkheden in de WWM voorop)
wel deze titel verdienen.Het gebezigde criterium, «grondrechten die de burger een subjectief
recht verlenen», betekent dat artikelen die regelingsopdrachten bevatten,
niet worden opgenomen, tenzij de bepaling inhoudelijk gezien niettemin een
subjectief recht bevat, aldus de indiener (zie artikel 20,21 memorie van toelichting).
De leden van de fractie van de ChristenUnie stellen naar aanleiding daarvan
een aantal vragen. Het gaat hen daarbij vooral om de consistentie en de bruikbaarheid
van (de toepassing van) het criterium.– De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen hoe de indiener
zich voorstelt dat de toetsing zal verlopen, juist bij bepalingen die (tevens)
regelingsopdrachten bevatten. Te denken valt bijvoorbeeld aan artikel 10,
maar ook aan artikel 2. Is het voorstelbaar dat de rechter een wettelijke
bepaling inzake bijvoorbeeld het Nederlanderschap buiten toepassing laat,
ofschoon de grondwetgever in het geheel geen richting geeft aan de wetgever
terzake van het inhoudelijke antwoord op de vraag wie Nederlander is? Welk
houvast heeft de rechter bij deze toetsing? Een aanknopingspunt als «geboren
in Nederland» ligt voor de hand, maar staat niet in de Grondwet.– Het komt de leden van de fractie van de ChristenUnie voor dat
er ook grondwettelijke bepalingen zijn krachtens welke de burger niet zozeer
aanspraak kan maken op een recht jegens de overheid, maar krachtens welke
de overheid de burger een plicht kan opleggen. Te denken valt aan de (mogelijke)
dienstplicht (98) of de dienst civiele verdediging (99a). Ofschoon summier
qua inhoudelijke normering zijn deze bepalingen nog altijd inhoudelijker dan
bijvoorbeeld het zojuist genoemde artikel 2. Het is wellicht niet waarschijnlijk,
maar niettemin niet ondenkbaar dat bij wet de begrippen dienstplicht of civiele
verdediging zo ver worden opgerekt, dat er discussie ontstaat over de vraag
of de wettelijke plicht die ingezetenen wordt opgelegd nog wel in overeenstemming
is met de Grondwet. In dat geval heeft de burger derhalve een belang bij toetsing
aan de Grondwet. Graag vernemen zij de reactie van de indiener.– De redenering van de Raad van State aangaande het openstellen
van toetsing aan artikel 20, derde lid, (toetsen aan de min of meer inhoudelijke
bepaling dat elke Nederlander die in Nederland verblijft, recht op ondersteuning
heeft) wordt door de indiener overgenomen. Een soortgelijke redenering is
evenwel te construeren aangaande artikel 23, vierde lid. Het komt de leden
van de fractie van de ChristenUnie voor dat als de indiener, op goede gronden,
meent dat de laatstgenoemde bepaling primair een regelingsopdracht betreft,
die ook nog nader kan worden geclausuleerd, dat dat dan ook geldt ten aanzien
van artikel 20, derde lid. Graag ontvangen zij op de keuze artikel 20, derde
lid wel op te nemen en artikel 23, vierde lid niet, een toelichting.– De leden van de fractie van de ChristenUnie brengen in dit verband
voorts artikel 53 naar voren. Deze bepaling bevat de inhoudelijke normering
dat verkiezingen plaatsvinden bij evenredige vertegenwoordiging.
Naar aanleiding van de discussie over een nieuw kiesrechtsstelsel is de vraag
actueel welk stelsel (nog wel) en welk stelsel (niet meer) voldoet aan die
inhoudelijke norm. Het antwoord op deze vraag raakt het subjectieve recht
van de burger om te kunnen kiezen en om zijn stem, in overeenstemming met
de Grondwet een bepaald gewicht te geven. Toch kan niet getoetst worden aan
artikel 53. Ziet de indiener aanleiding voor een heroverweging terzake?De leden van de SGP-fractie hebben er met instemming kennis van genomen
dat de indiener nu ook de leden 3, 5, 6 en 7 van artikel 23 van de Grondwet
in aanmerking wil laten komen voor rechterlijke toetsing.De voorzitter van de commissie,Noorman-den UylDe griffier van de commissie,De GierXNoot1Samenstelling:Leden: Kalsbeek (PvdA), Van Heemst (PvdA), Noorman-den Uyl (PvdA), voorzitter,
Vos (GL), Cornielje (VVD), Adelmund (PvdA), De Wit (SP), Van Beek (VVD), ondervoorzitter,
Van der Staaij (SGP), Luchtenveld (VVD), De Pater-van der Meer (CDA), Lazrak
(SP), Wolfsen (PvdA), Tonkens (GL), Spies (CDA), Eerdmans (LPF), Sterk (CDA),
Van der Ham (D66), Haverkamp (CDA), Van Fessem (CDA), Smilde (CDA), Straub
(PvdA), Nawijn (LPF), Boelhouwer (PvdA), Hirsi Ali (VVD), Szabó (VVD)
en Van Hijum (CDA).Plv. leden: De Vries (PvdA), Dijsselbloem (PvdA), Fierens (PvdA), Halsema
(GL), Schippers (VVD), Dubbelboer (PvdA), Kant (SP), Rijpstra (VVD), Slob
(CU), Wilders (VVD), Rambocus (CDA), Vergeer (SP), Van Nieuwenhoven (PvdA),
Van Gent (GL), Çörüz (CDA), Hermans (LPF), Atsma (CDA), Giskes
(D66), Bruls (CDA), Van Bochove (CDA), Algra (CDA), Hamer (PvdA), Varela (LPF),
Leerdam, MFA (PvdA), Griffith (VVD), Balemans (VVD) en Eski (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28331-10.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl