Lokaal sociaal beleid; Verslag algemeen overleg op 19 februari 1997 van de vaste commissie voor VWS met staatssecretaris Terpstra (VWS) over lokaal sociaal beleid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25164, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

29-05-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25164 nr. 2

01-05-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25164Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 164Lokaal sociaal beleidnr. 2VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 1 mei 1997De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 heeft op 19 februari 1997 overleg gevoerd met staatssecretaris Terpstra
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over lokaal sociaal beleid (25 164,
nr. 1).Van het gevoerde overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Middel (PvdA) wilde vooropstellen dat de PvdA niet
van plan was om de decentralisatie van het welzijnsbeleid terug te draaien.
De PvdA acht zich bovendien medeverantwoordelijk voor de Welzijnswet, die
nog niet zo lang geleden is ingevoerd.De beleidsbrief over lokaal sociaal beleid hinkte volgens hem op twee
gedachten. Zij doet aan de ene kant denken aan het managementdenken dat in
de jaren tachtig werd toegepast op het welzijnsbeleid. Aan de andere kant
worden er goede verbindingen gelegd met andere sectoren, wordt er gepleit
voor ontschotting, zowel plaatselijk als landelijk, en voor een integrale
aanpak en voor uitwisseling van ervaringen tussen gemeenten. Zijn indruk was
dat VWS wat meer leek te durven. Hij juichte de intenties en pretenties op
dit terrein toe, maar vond dat de implementatie ontbrak. De positie van het
departement bij het stimuleren en het bieden van faciliteiten en instrumenten
blijft onduidelijk. De vraag is of de Welzijnswet daartoe wel de mogelijkheden
biedt.De VNG heeft gereageerd met de opmerking dat de uitwerking van de op zichzelf
goede voornemens onduidelijk is, en de gemeente Den Haag was tot dezelfde
conclusie gekomen. In de brieven van de VNG en Den Haag wordt ook ingegaan
op de vraag hoe de samenwerking tussen de verschillende sectoren vorm en inhoud
kan krijgen.In de beleidsbrief wordt het welzijnsbeleid ingedeeld in algemene basisvoorzieningen
(care), specifieke problematiek (cure) en ontwikkeling en signalering. Deze
drie factoren moeten elkaar versterken om een goed draagvlak voor het beleid
te krijgen. De politieke aandacht moet vooral uitgaan naar de specifieke,
probleemgerichte aanpak en naar ontwikkeling, waarbij voorkomen moet worden
dat de basisvoorzieningen op lokaal niveau verdwijnen. Cure en ontwikkeling
vormen samen de basis voor sociale activering, waarbij samengewerkt
moet worden met andere disciplines.De heer Middel noemde politieke legitimatie en maatschappelijke acceptatie
noodzakelijke elementen voor een effectief welzijnsbeleid. Het departement
heeft jarenlang een leidende rol gehad op dit gebied, waarbij samenwerking
met het maatschappelijk initiatief werd gestimuleerd. De basisgedachten van
het welzijnsbeleid hebben van oudsher betrekking op normen en waarden en de
integratiekaders die sociale uitsluiting kunnen tegengaan, zoals de buurt,
de school, de vereniging, het gezin of de kerk. Het is nodig dat hiervoor
een plaats is binnen het rijksbeleid, vooral omdat het particulier initiatief
op dit terrein vrijwel is verdwenen. Er moet op rijksniveau een vliegwiel
zijn, dat als aanjager en stimulator fungeert.De heer Middel was van mening dat de staatssecretaris zich niet kan verschuilen
achter de redenering dat zij er geen apparaat en geen budget voor heeft, omdat
er gedecentraliseerd is. Zij heeft met de nota «Naar eigen vermogen»
laten blijken dat zij geen vrijblijvend welzijnsbeleid wil voeren. Zij kan
een beroep doen op de expertise van 60 mensen van de directie sociaal beleid.
Hoewel de PEO-gelden te weinig zijn en zijn misbruikt om tekorten te financieren,
zijn zij er nog wel. Verder moet er volgens de Welzijnswet een landelijke
infrastructuur in stand worden gehouden. Zolang er nog een departement is
met de «W» van Welzijn, kan dat proberen om samenhang te bevorderen
en ontschotting tegen te gaan.Volgens de beleidsbrief was de decentralisatie haar doel voorbij geschoten,
in die zin dat de politiek en de burger niet meer verantwoordelijk zijn voor
of betrokken bij het lokale welzijnsbeleid. Dat zijn vooral de ambtenaren
en de managers en de professionals van de instellingen.Het lokaal niveau heeft volgens de heer Middel belang bij opwaardering
van het welzijnswerk op landelijk niveau, omdat de status ervan in de afgelopen
decennia was gedaald. De welzijnscomponent zou op lokaal niveau mee moeten
doen in de strijd tegen armoede en uitsluiting, en dus met de sociale vernieuwing
en het grotestedenbeleid.Op lokaal niveau is er meer vraag naar welzijnsfuncties, maar de lokale
overheden hebben niet zelden het gevoel dat zij het wiel opnieuw moeten uitvinden.
Door decentralisatie en bezuinigingen is het uitwisselen van ervaringen en
expertise sterk afgenomen. Op de beleidsterreinen wonen, onderwijs, zorg en
sociale zaken is vaak behoefte aan een aanvullende welzijnscomponent. Een
handicap hierbij is dat een wettelijk kader ontbreekt, waarin de afstemming
tussen lokaal en landelijk beleid is geregeld. De huidige Welzijnswet is volgens
de heer Middel een slap aftreksel van wat de kaderwet specifiek welzijn naar
de mening van de sociaal-democraten had moeten worden.Bij de laatste begrotingsbehandeling heeft de heer Middel gepleit voor
een discussie over het invoeren van een «wet op de sociale integratie».
Het uitgangspunt daarbij is dat ieder mens recht heeft op een fatsoenlijk
leven. De overheid kan dat niet regelen, maar zij kan er wel de voorwaarden
voor creëren. Het is de zaak van de lokale overheid hoe zij dit uitvoert,
maar het moet wel gebeuren en het moet democratisch te controleren zijn. Op
lokaal niveau zou de gemeente de regisseur moeten zijn van een goed samenspel
met de welzijnsinstellingen. Dat samenspel krijgt meer kans door op landelijk
niveau barrières tegen beleidscoördinatie weg te halen en door
integrale lokale beleidsprocessen te faciliteren. Volgens de heer Middel biedt
de huidige Welzijnswet daar geen instrumenten voor. Bovendien is de positie
van de provinciale steunfuncties onduidelijk geworden door bezuinigingen op
provinciaal niveau. Een voorbeeld hiervan zijn de ontwikkelingsinstituten
die in Drenthe en Brabant bestonden, maar die zijn opgeheven.Een wettelijk kader dat aansluit bij een grotere uitvoeringsverantwoordelijkheid
van lagere overheden, in aanvulling op gedecentraliseerde sectorale voorzieningen,
zou een oplossing kunnen bieden voor de gesignaleerde problemen.
De heer Middel pleitte niet voor één loket voor wonen en zorg,
maar voor een beleid dat gericht is op mensen en hun omgeving. In de «wet
op de sociale integratie» zou de lokale uitvoeringsverantwoordelijkheid
worden versterkt, maar de vrijblijvendheid van het huidige wettelijke kader
worden teruggedraaid. In een gedecentraliseerd stelsel valt niets af te dwingen, maar gemeenten
met een innovatieve drang en/of een sterk verantwoordelijkheidsbesef hebben
wel baat bij een versterkt wettelijk kader. Volgens de heer Middel zijn dat
gelukkig de meeste.Mevrouw Doelman-Pel (CDA) vond een bredere discussie over integraal
welzijnsbeleid wel nodig, omdat deze na de discussie over «Naar eigen
vermogen» niet meer had plaatsgevonden.Zij signaleerde enige begripsverwarring in de brief van de VNG, waarin
enerzijds verbindingen worden gelegd tussen welzijnsbeleid en andere beleidsterreinen
van de rijksoverheid, zoals zorg, arbeid en onderwijs, terwijl er anderzijds
sprake is van sociale vernieuwing en achterstandsbeleid. Er zou opnieuw bekeken
moeten worden hoe de rijksoverheid kan zorgen voor integratie of betere verbindingen,
bijvoorbeeld bij de financiering van de geestelijke gezondheidszorg en van
welzijn. Uit de brief van de gemeente Den Haag blijkt dat er soms belemmeringen
zijn om een goed en verantwoord welzijnsbeleid te voeren. Het doel van het welzijnsbeleid is mensen te helpen weer zelfstandig in
de maatschappij te kunnen functioneren, waarbij je moet beginnen bij de mensen
die dit het hardst nodig hebben of er zelfs op aangewezen zijn. Het welbevinden
in de samenleving is heel sterk verbonden met werk, gezondheid, veiligheid
en wonen.Mevrouw Doelman vroeg zich af of nieuwe wetgeving op dit ogenblik noodzakelijk
is. Zij zag veel nieuwe samenwerkingsverbanden op lokaal niveau. In de brief
van de VNG, die over het algemeen zeer lovend was, werd de vraag opgeworpen
of de rijksoverheid een sturende functie heeft bij het lokale welzijnsbeleid.
De rijksoverheid mag geen belemmering zijn voor het goed uitvoeren van dit
beleid, maar de vraag is of deze belemmeringen door de Welzijnswet of door
andere wetgeving weggenomen zouden moeten worden.Het veld is heel creatief en hanteert bijvoorbeeld de functies maatschappelijk
werker, sociale makelaar of welzijnswerker naast elkaar. Het gaat erom met
een open opstelling dwarsverbanden te leggen voor het welzijn van mensen,
bijvoorbeeld om mensen die in de bijstand zitten, te activeren. Zij worden
begeleid bij vrijwilligerswerk en vervolgens via scholing in de samenleving
gebracht. Sociale ambtenaren en opbouwwerkers moeten daarbij samenwerken.In verschillende rapporten is erop gewezen dat de doelen niet alleen door
de werkers moeten worden vastgesteld, omdat de mensen zelf heel goed weten
waar de problemen liggen. In Rotterdam zijn buurtmoeders zelf aan de gang
gegaan. De positie van de burger zou dus versterkt moeten worden. Dit zou
in de Welzijnswet verankerd moeten worden, bijvoorbeeld als een vorm van cliëntenparticipatie.Uit de vele publicaties op dit gebied leidde mevrouw Doelman af dat het
veld nieuw elan begint te krijgen. Het werk wordt ook door intermediairs vergemakkelijkt.
De overheid heeft een grote verantwoordelijkheid voor burgers die niet op
eigen kracht verder kunnen, zoals al bij de nota Naar eigen vermogen is opgemerkt.
Het welzijnsbeleid kan daarbij een goed hulpmiddel zijn, in samenwerking met
andere sectoren.Mevrouw Oedayraj Singh Varma (GroenLinks) vond de gedachtegang
van de beleidsbrief over lokaal sociaal beleid een heel goed uitgangspunt
voor het welzijnswerk. De inbreng en de betrokkenheid van de burgers en de
effectieve ondersteuning van maatschappelijke organisaties zijn de belangrijkste
elementen voor GroenLinks. Een vraag die voorafgaat aan het achterstandsgebiedenbeleid, is hoe men
kan proberen te voorkomen dat er nieuwe achterstandsgebieden en kansarmen
ontstaan.Mevrouw Varma vond het terecht dat bij het achterstandsgebiedenbeleid
de problemen centraal staan, en niet de gemeenten of de instellingen. Deze
problemen moeten worden aangegeven door de burgers en de gemeenten. De lokale
gekozen politici zouden de doelen en de vraagbepaling moeten aangeven. Voorkomen
moet worden dat burgers te afhankelijk worden van probleemgerichte voorzieningen.
Verder moeten gemeenten open staan voor sociale actie buiten de instellingen
om, zodat starheid of monopolies van voorzieningen worden doorbroken.De grote invloed van ambtenaren en welzijnsinstellingen zou doorbroken
moeten worden, en de gekozen bestuurders en burgers zouden meer invloed moeten
krijgen, maar mevrouw Varma was er nog niet van overtuigd dat hiervoor een
nieuwe wet nodig is.In de beleidsbrief heeft de staatssecretaris allerlei overleg en conferenties
aangekondigd, maar hierdoor zou misschien nieuwe starheid kunnen ontstaan.
Er is wel sprake van overleg met het Rijk, de gemeenten, de instellingen en
GG&GD, maar de rol van de burger daarbij is onduidelijk.Mevrouw Varma was verheugd over het voornemen van de staatssecretaris
om adequate ondersteuning te geven aan gezinnen in achterstandssituaties,
maar er stond niet bij hoe dit zou gebeuren.De sturende rol van de overheid is nog niet helemaal duidelijk, nu het
welzijnsbeleid is gedecentraliseerd. De centrale overheid zou voorwaarden
en faciliteiten moeten scheppen, maar het werk moet zo dicht mogelijk bij
de burger gebeuren, dus door de lagere overheden.Er worden afspraken gemaakt tussen GG&GD, de gemeenten, de ziektekostenverzekeraars,
de huisartsen en de hulpverleners over volksgezondheid en achterstandswijken,
maar de burgers en de patiëntenorganisaties worden hierbij niet genoemd.In de beleidsbrief wordt aangekondigd dat er 2 mln. wordt uitgetrokken
voor een project gezondheidszorg en achterstand in de vier grote steden, maar
problemen op dit gebied doen zich ook in middelgrote en kleinere steden voor.
Mevrouw Varma vroeg zich af of 2 mln. voldoende is en of er niet een mix van
steden genomen kan worden.Er wordt een internationaal congres over sociale integratie aangekondigd
in het kader van het jaar tegen racisme, maar het doel en de doelgroep hiervan
waren mevrouw Varma nog niet geheel duidelijk.Met de zogenaamde «multiprojecten» wordt de sociale vernieuwing
in de buurten gestimuleerd, om de onderlinge samenhang te bevorderen. Daarmee
komt ook de ouderwetse, wegbezuinigde opbouwwerker weer terug.In het conceptplan «heel de buurt» van het NIZW staat de burger
centraal. Mevrouw Varma vond dit een heel goed plan om mee aan de slag te
gaan.Mevrouw Essers (VVD) merkte op dat het bijzonder moeilijk is
om de doelstellingen en de resultaten van welzijnswerk voor de samenleving
en voor de burger te kwantificeren voor onderzoek. Bovendien is het lastig
om de financieringsstromen en de gemeentelijke begrotingen op dit terrein
te doorzien. De informatie is moeilijk toegankelijk. In de twee onderzoeksrapporten
die bij de beleidsbrief zijn aangeboden, is een goede methodiek ontwikkeld,
waarmee informatie uit verschillende steden kan worden geanalyseerd. Dat biedt
de gemeenten een nuttig instrumentarium, zoals uit de brief van de VNG blijkt.De aanbevelingen van de begeleidingscommissie sluiten aan bij de bevindingen
uit het werken met sociale vernieuwing. Er is een golfbeweging geweest, waarin
de overheid zich afwisselend terugtrok of mengde in de activiteiten in buurten
en wijken. Bij de sociale vernieuwing en het grotestedenbeleid
is sprake van een herwaardering van een kleinschalige en probleemgerichte
aanpak. Mevrouw Essers was hier buitengewoon content mee, omdat het aansluit
bij haar idee over waar het welzijnswerk het best gestalte kan krijgen, namelijk
op lokaal niveau.Zoals bij het flankerend ouderenbeleid is gebleken, moet men niet overal
kiezen voor hetzelfde model. De gemeentelijke overheid zou flexibel moeten
inspelen op de vragen en problemen van de burgers zelf door met verschillende
instanties in wijken en buurten een integraal welzijnsbeleid te ontwikkelen.
Bij het socialevernieuwingsbeleid is hiermee een begin gemaakt.Er moet een begrippenkader worden ontwikkeld voor onderzoek, voor informatie
voor beleid en management, en voor communicatie tussen gemeenten onderling
en tussen gemeenten, provincies en Rijk, zodat bekend is hoe de stand van
zaken is en welke initiatieven aanslaan. Het is belangrijk dat het Rijk niet
opnieuw het wiel uitvindt of nieuwe schotten aanbrengt. Belemmeringen doordat
departementen niet goed samenwerken of door wetgeving, moeten worden doorbroken,
zodat de gemeentelijke rol goed vervuld kan worden.De aanbevelingen die door de begeleidingscommissie zijn gedaan, en die
door de staatssecretaris zijn overgenomen, zouden eerst een paar jaar in de
praktijk moeten worden gebracht, voordat men gaat denken over nieuwe wetgeving.
Zij worden nader geconcretiseerd door allerlei onderzoeksinstituten en conferenties
op lokaal, provinciaal en landelijk niveau. Mevrouw Essers zou graag de samenhang
zien in het onderzoek dat door het departement wordt gevraagd en gesubsidieerd,
met de bijbehorende bedragen en planning. Dat zou een soort nulmeting kunnen
zijn, waarna men over drie jaar kijkt hoe ver men is gekomen met de aanbevelingen,
wat men daar op gemeentelijk en provinciaal niveau van vindt en hoe het Rijk
daarmee verder moet.Mevrouw Essers was van mening dat men op lokaal niveau de problemen heel
goed kan overzien. Raadsleden die de wijk ingaan, zien daar wat de wensen
van wijkbewoners zijn. Dat verschilt per wijk. De rijksoverheid moet daarbij
faciliteiten bieden en geen schotten opzetten op de raakvlakken van verschillende
beleidsterreinen. Er moet niet aan de vormgeving van het welzijnsbeleid worden
gewerkt, maar de beleidsinformatiestromen moeten bij elkaar komen, zodat bekend
is wat er eventueel aanvullend nodig is.Het was haar opgevallen dat bij het vooronderzoek een veel groter aantal
gemeenten was betrokken dan de steden die de integrale benadering van het
welzijnsbeleid gaan uitwerken. Zij nam aan dat dit een bewuste keuze was,
maar de problemen bij kleinere gemeenten blijven hierdoor buiten beeld. In
de grote steden wordt het welzijnsbeleid een soort institutioneel belang van
ambtenaren of professionals, waardoor de burger soms niet meer centraal staat
en de integrale benadering verloren kan gaan. In de kleinere gemeenten gaat
dat veel gemakkelijker, omdat daar sprake is van een klein apparaat dat dichter
bij de burgers staat. Men mist in de kleinere gemeenten soms echter wel de
kwaliteit en kwantiteit om grotere slagen te kunnen maken. In het grotestedenbeleid
worden concepten bedacht voor integraal welzijnsbeleid, die wellicht doorvertaald
kunnen worden naar de kleinere gemeenten. Mevrouw Essers vond dat de aandacht
niet te lang eenzijdig op de grote steden gericht zou moeten zijn. Het welzijn
van de mensen in de andere gemeenten is evenzeer van belang, zij het dat de
problemen daar misschien anders liggen. Zij vroeg of hierop een visie wordt
ontwikkeld.Bij de nota Naar eigen vermogen heeft de VVD al gezegd dat de overheid
ondersteuning moet bieden aan mensen die zich tijdelijk of langdurig niet
kunnen redden. Ieder mens heeft recht op welzijn en welbevinden, maar de invulling
daarvan is voor ieder mens verschillend. De staatssecretaris heeft laten blijken
niet veel aanmoediging nodig te hebben bij het ontwikkelen van
een instrumentarium voor decentraal beleid op dit terrein.Uit de onderzoeken blijkt dat het gedecentraliseerde beleid op verschillende
manieren wordt ingevuld en goed functioneert. Het is nog niet duidelijk of
er op landelijk niveau schotten in de weg zitten en zo ja welke. Mevrouw Essers
was van mening dat er geen landelijke visie moet worden ontwikkeld, maar dat
dit het beste op lokaal niveau kan gebeuren. Verder zou men zich niet te eenzijdig
op de grote steden moeten richten, maar ook op het platteland.De heer Fermina (D66) had bij de begrotingsbehandeling opgemerkt
dat hij de «W» van Welzijn niet meer kon vinden. Uit de voorliggende
onderzoeksrapporten blijkt ook dat er geen integrale aanpak is, geen regiefunctie,
geen signalering en geen politieke sturing. Hij had gisteren aan een grote
gemeente gevraagd hoe het welzijnsbeleid daar werd ingevuld. Deze gemeente
deelde mee dat dit door de deelgemeente werd gedaan. De deelgemeente zei dat
de wijkmanagers dit deden. De wijkmanagers zeiden dat de wijken werden geclusterd.
Hoe dat gebeurde, was niet duidelijk, maar dat hoefde de heer Fermina ook
niet te weten, want de zaak was toch gedecentraliseerd?Als je een visie wilt bepalen, moet je weten hoe de zaak in de praktijk
wordt uitgewerkt. De decentralisatie brengt problemen met zich. Veel mensen
weten niet meer wie verantwoordelijk is en besluiten worden niet meer op de
juiste plek genomen. De heer Fermina was niet zozeer van mening dat er een
nieuwe wet moest komen, maar men zou kunnen denken aan een nieuw systeem.Op grond van de onderzoeksrapporten zijn er goede voorstellen gedaan voor
symposia en samenwerking. De versterking van de positie van de burgers en
van de politieke sturing is heel belangrijk. Door de decentralisatie van bevoegdheden
is de verantwoordelijkheid wellicht te veel uit handen gegeven. Het is mogelijk
dat er een nieuwe wet nodig is om dat enigszins terug te draaien, zodat de
decentralisatie beter kan functioneren.Het is van belang om te kijken naar gemeenten met goede voorstellen, zoals
Dordrecht en Deventer. Deze gemeenten hebben ook aangegeven wat zij missen.
Zij hebben gezegd hoe de samenwerking zou moeten zijn om de decentralisatie
wat beter gestalte te kunnen geven. Er zijn gemeenten met een heel goed functionerend
beleid, waarin de burgers de plaats hebben die zij verdienen.Er zou een fundamentele discussie gevoerd moeten worden over de positie
van de overheid, want die is nog niet helemaal duidelijk.Heel veel gemeenten hebben nog geen visie ontwikkeld. Een moeilijkheid
daarbij is dat iedere afdeling voor zichzelf werkt. Bij de WVG is gebleken
hoe moeilijk het is om tot een gezamenlijke doelstelling te komen. De gemeenten
zouden een handvat moeten krijgen om tot een goed beleid te kunnen komen.De samenwerking tussen VWS en het grotestedenbeleid leek nog niet helemaal
optimaal te zijn, omdat er soms werkbezoeken na en naast elkaar plaatsvinden.
De heer Fermina vroeg of er problemen waren bij de bundeling en de flexibele
inzet van geldstromen, bijvoorbeeld voor stadsvernieuwing in de wijken. Antwoord van de regeringDe staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sportwas
blij dat er open over deze beleidsbrief was gesproken, waarbij de beperkingen
van de partijpolitiek waren overstegen. De staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken liet zich verontschuldigen, omdat hij wegens bezigheden elders verhinderd
was om bij dit overleg aanwezig te zijn.Na de nota Naar eigen vermogen was er eigenlijk niet voldoende over het
welzijnsbeleid gesproken. Zolang de «W» op rijksniveau aanwezig
is, kan er geen sprake zijn van vrijblijvendheid, daarover was
de bewindsvrouwe het eens met de heer Middel. De rijksoverheid heeft een belangrijke
taak om kaders en faciliteiten te scheppen voor het welzijnsbeleid, ook als
dat gedecentraliseerd is. De kern daarvan is te zorgen dat mensen niet uit
de boot vallen. Zij hebben recht op een fatsoenlijk leven en moeten dat ook
kunnen bereiken.De heer Middel heeft gezegd dat de rijksoverheid geen vrijblijvende houding
moet aannemen tegenover deze taak, hetgeen op z'n minst gestalte zou krijgen
in de directie sociaal beleid, die 64,5 fte's telt. Een breed, ontkokerd welzijnsbeleid
wordt echter ook ingevuld door de andere 1200 medewerkers van het kerndepartement,
die bezig zijn met ouderenbeleid, jeugdbeleid, gehandicapten of sport.Een voorbeeld van de ontkokering tussen de departementen is de samenwerking
tussen Justitie, Onderwijs en VWS op het gebied van kwetsbare jongeren. Bij
de bestrijding van onderwijsachterstanden is er sprake van voortdurende samenwerking
tussen Onderwijs en VWS. Bij het debat hierover in de Tweede Kamer is dit
echter niet zo breed opgevat als de staatssecretaris voorstelde. Er is geen
nieuwe wet nodig voor een breed welzijnsbeleid, maar er is politieke wil nodig
voor ontkokering.Bij het grotestedenbeleid is de samenwerking met Binnenlandse Zaken buitengewoon
goed, hoewel er door agendaproblemen maar één gezamenlijk werkbezoek
heeft kunnen plaatsvinden. Een deel van het budget van VWS is vrijgemaakt
voor de invulling van de convenanten met de grote steden.Er zijn grote verschillen tussen het welzijnsbeleid in de grote steden,
de middelgrote steden of op het platteland. Bij het plattelandsbeleid wordt
nauw samengewerkt met VROM en LNV. Daarover is zeer recent een expert meeting
gehouden. De staatssecretaris zegde toe het verslag hiervan aan de commissie
te doen toekomen.Als zou blijken dat de regelgeving van de rijksoverheid belemmeringen
opwerpt voor een breed welzijnsbeleid, zou er reden zijn voor een «wet
op de sociale integratie», maar deze belemmeringen blijken met creativiteit
en de wil van het veld en de gemeenten opgeheven te kunnen worden. De uitvoering
en de mogelijkheden van de Welzijnswet kunnen wel worden verbeterd, maar zij
is nog zo jong dat men haar nog enige tijd moet gunnen. Het rapport laat zien
dat er een cultuuromslag heeft plaatsgevonden bij de gemeenten, waardoor de
nadruk van beheer naar beleidsontwikkeling is gegaan. Er is heel lang over
gepraat en nu pas begint het welzijnsbeleid vorm te krijgen.De staatssecretaris wilde er geen prestigezaak van maken. Het doel is
om een breed welzijnsbeleid op lokaal niveau mogelijk te maken, ingevuld per
gemeente, door te luisteren naar de burger. Als blijkt dat de regelgeving
is doorgeschoten of belemmeringen geeft, is zij bereid daar open over te praten,
maar tot die conclusie is zij nog niet gekomen. Er is nog voldoende legitimatie
en draagvlak voor de huidige regelgeving. Er zijn genoeg voorbeelden van gemeenten
die goed beleid voeren, vanuit verschillende sectoren. Zij kunnen als inspiratie
dienen voor degenen die nog niet zo ver zijn.De heer Fermina is terecht trots dat Dordrecht het initiatief heeft genomen
voor de studie van de universiteit van Utrecht naar «domeinen van welzijn».
Daaruit kwam een discussie voort die het hele land heeft geïnspireerd.
Daaruit kwam echter niet naar voren dat de rijksoverheid haar verantwoordelijkheid
zou moeten hernemen.Mevrouw Essers benadrukte de moeilijkheden om instrumenten te ontwikkelen
voor monitoring. De complimenten voor de wijze waarop dat in de rapporten
was gedaan, kon de staatssecretaris van harte delen.Mevrouw Doelman en de andere woordvoerders hebben gesproken over de opbouwwerkers.
De bewindsvrouwe had onlangs een boek gekregen, waarin de beroependomeinprofielen
voor maatschappelijk werk, sociaal-cultureel werk en sociaal-pedagogisch werk
waren opgenomen. Er zijn vele beroepen met verschillende profielen
op dit terrein. Het is interessant dat de waarde van het opbouwwerk wordt
herontdekt, met name het bruggen slaan naar mensen die dreigen af te haken
of die afgehaakt zijn. Het opbouwwerk kan meewerken aan sociale cohesie en
multiculturaliteit. De sociale activering is essentieel, om te zorgen dat
mensen weer het perspectief hebben dat wat zij inbrengen in de samenleving,
wordt gewaardeerd.De studie van het Sociaal en cultureel planbureau «welzijn en sociale
vernieuwing» en de nota Naar eigen vermogen leggen allebei de nadruk
op de herontdekking en herwaardering van het welzijnswerk. De rapporten en
adviezen die zijn gevraagd, dienen ook een stimulans te geven voor de sociale
activering van mensen. Er komt een rapport van de Raad voor de maatschappelijke
ontwikkeling over het belang van de buurt en het buurtwerk, het maatschappelijk
ondernemerschap en het weer in beweging krijgen van mensen die enigszins verstard
dreigen te raken. De staatssecretaris zag dit alles niet alleen als een soort
nulmeting, maar ook als een startpunt voor nieuwe activiteiten.Bij de discussie over hoe gemeenten het hebben gedaan sinds de decentralisatie
van 1979–1980, leek het «lantarenpalensyndroom» soms boven
te komen. Als het geld gedecentraliseerd wordt, zouden gemeenten de wettelijke
taak om te zorgen voor een goed welzijnsbeleid veronachtzamen, en het geld
gebruiken voor lantarenpalen. Uit de onderzoeken blijkt echter dat de gemeenten
hun verantwoordelijkheid uitermate serieus hebben genomen, waarbij de ene
wat succesvoller is dan de andere.Er komt ook een studie van de Erasmusuniversiteit naar projecten van sociale
vernieuwing die niet goed zijn gelukt. Dat kan leerzaam zijn voor andere gemeenten,
omdat zij dan niet opnieuw het wiel hoeven uit te vinden. De sociale vernieuwing
is overigens een geweldige impuls geweest, volgens de staatssecretaris.Zij was verheugd over de instemmende reactie van de VNG. In mei zal er
bestuurlijk overleg plaatsvinden over enkele fundamentele vragen. Het lokaal
welzijnsbeleid moet een resultaat zijn van interactie tussen verschillende
componenten, waarbij het Rijk de impulsen tot vernieuwing zou moeten geven.
VWS moet daarbij als aanjager optreden, bijvoorbeeld door landelijke beleidskaders
te geven. De staatssecretaris zegde toe om dit bij de komende begroting nader
uit te werken. Daarmee hoopte zij tegemoet te komen aan de vraag van de heer
Fermina om met herkenbare nieuwe impulsen te komen.Enerzijds zal de rijksoverheid herkenbare integrale, vraaggestuurde impulsen
aanbieden, anderzijds moeten er ook implementatiemogelijkheden zijn. Deze
mogelijkheden zijn niet altijd goed bekend bij de gemeenten die daar behoefte
aan hebben. De staatssecretaris had nagedacht over de vraag hoe de communicatie
tussen gemeenten kan worden versterkt, waarbij ook een verbinding moet worden
gelegd met de vier assen volkshuisvesting, onderwijs, zorg en arbeid. Hiertoe
zou een «help desk» kunnen worden ingesteld voor de lokale politiek
en de burgers. Zij zou dit samen met de VNG bekijken. De databank van de VNG
zou hierbij gebruikt kunnen worden, en VWS zou toegang moeten krijgen tot
het Gemnet.Een belangrijke vraag is hoe burgers beter bij het beleid betrokken kunnen
worden. Er zijn gemeenten die burgerpanels hebben ingesteld, maar deze kunnen
niet de plaats innemen van conferenties met beleidsmakers, want die kennisoverdracht
is ook noodzakelijk. Verder moeten niet alleen volwassenen, maar ook jongeren
hierbij een rol kunnen spelen, bijvoorbeeld door het nationaal jeugddebat
of jeugdpanels.Er is inmiddels een schat aan ervaringen opgedaan met werken dwars door
de sectoren heen, zoals de integrale aanpak van het leefen woonmilieu in naoorlogse
wijken in Emmen, de vensterschool in Groningen en het maatschappelijk herstelproject
voor ex-gedetineerden, ex-verslaafden of ex-psychiatrische patiënten.
Er zijn succesvolle buurtgerichte projecten in de gezondheidszorg in Den Bosch
en Amsterdam.Mevrouw Varma vroeg waarom alleen de vier grote steden waren geselecteerd
voor de gezondheidsprojecten die op stapel staan en of 2 mln. hiervoor genoeg
was. De staatssecretaris was van mening dat 2 mln. toereikend is voor de vier
grote steden. Er is overwogen of er een spreiding zou moeten plaatsvinden
over platteland, gemiddelde en grote steden. Er is echter sprake van een cumulatie
van problemen in de grote steden, op het gebied van volkshuisvesting, gezondheid
en welzijn, inclusief de multiculturaliteit. Daarom is besloten om hiermee
te beginnen. De resultaten hiervan kunnen echter ook van belang zijn voor
de middelgrote en kleinere steden.In antwoord op de vraag van mevrouw Essers naar een overzicht van het
onderzoek zegde de bewindsvrouwe toe bij de begroting een overzicht te zullen
geven van alle PEO-projecten. Er zijn goede keuzes gemaakt bij het gebruik
van de middelen, zodat het minder versnipperd is dan men denkt. Er zijn dwarsverbanden
in het onderzoek, maar er zijn ook verschillen.Bij het eenmalige onderzoek naar het vernieuwd lokaal welzijnsbeleid wordt
primair gekeken naar het bestuurlijke proces. Hiervoor zijn vijf middelgrote
gemeenten geselecteerd, waar al enige vernieuwing op gang is gekomen. Daarnaast
is er een breder onderzoek van het Sociaal en cultureel planbureau, waarbij
het welzijnsbeleid van 31 gemeenten systematisch in kaart wordt gebracht en
in de tijd gevolgd. Verder is er de evaluatie van projecten op het platteland,
samen met VROM en LNV. Het Hilda Verwey-Jonkerinstituut voert grote werkontwikkelingsonderzoeken
uit om overlap en versnippering te voorkomen. Als men een geactualiseerde
inventarisatie heeft, kan men eventueel onderzoeksverslagen opvragen.De internationale conferentie waar mevrouw Varma naar vroeg, heeft als
doel om een discussie te houden, gericht op de praktijk van het beleid voor
integratie van minderheden en het tegengaan van discriminatie en racisme.
Conferenties over dit soort onderwerpen zijn van groot belang, omdat de tolerantie
nog maar flinterdun is en versterking nodig heeft. Door de «best practices»
in Europa uit te lichten kan men deze versterken en helpen het Europa van
de burger inhoud te geven.Mevrouw Varma vroeg of er niet gezorgd moet worden dat er geen achterstanden
ontstaan. Het antwoord hierop is dat men het ene moet doen, maar het andere
niet moeten laten. Beide componenten zijn als het ware aan elkaar gekleefd.
De eerste resultaten van het onderzoek van de Erasmusuniversiteit naar aspecten
van het falen van sociale vernieuwing laten zien dat het soms niet goed is
gegaan, omdat men op gemeentelijk niveau niet bereid was om tot ontkokering
te komen. Als dat helder naar buiten komt, kun je daar gericht beleid op maken.
Het welzijnsbeleid moet niet in verkokerde segmenten totstandkomen, en het
moet ook voor preventie worden ingezet, waarbij inderdaad geen extra bureaucratie
moet worden gecreëerd.De heer Middel heeft terecht de fundamentele vraag gesteld, hoe de rechten
van de burger, de rol van de gemeente en de democratische controle kunnen
worden versterkt. Kan dat met de huidige middelen of moet de wet- en regelgeving
hiervoor worden verbreed? Het gaat hierbij om de uitkomst en niet om het middel.
De discussie houdt niet op na dit debat. Met enige creativiteit zijn de bestaande
mogelijkheden nog uit te bouwen. De commissie-Griffioen heeft hiertoe voorstellen
op tafel gelegd. De belemmeringen die door andere wetgeving zouden moeten
worden weggewerkt, kunnen misschien ook zonder wetgeving worden weggewerkt.
De bedoeling kan in ieder geval niet zijn om weer te centraliseren, daarover
verschilde de staatssecretaris niet van mening met de heer Middel. Nadere gedachtewisselingDe heer Middel (PvdA) stelde dat de problemen die hij aan de
orde had gesteld, met de Wet op de sociale vernieuwing hadden kunnen worden
aangepakt, als aan de volgende drie voorwaarden was voldaan. Het wettelijk
instrumentarium had door het toenmalige ministerie van WVC moeten worden ontwikkeld,
waar het logisch bijhoorde. De sociale vernieuwing had geen onderwerp moeten
zijn van allerlei discussies die meer over het beheer gingen dan over de inhoud.
De sociale vernieuwing had niet onder het financieel beheer van Binnenlandse
Zaken terecht moeten komen. Als aan die drie voorwaarden was voldaan, was
zijn voorstel voor een «wet op de sociale integratie» ook niet
nodig geweest.De heer Middel vond dat uit de rapporten duidelijk was geworden dat de
zaak op landelijk niveau anders gestructureerd zou moeten worden. Hij was
teleurgesteld dat de woordvoerster van de VVD daar niet op in was gegaan.
Hij hield staande dat het departement als aanjager op moet treden om schotten
weg te nemen en dwarsverbindingen te leggen. Aangezien er competentiestrijd
tussen en misschien ook binnen departementen is, moet de boel ergens in de
gaten gehouden worden.De VNG heeft de analyse uit de beleidsbrief positief beoordeeld, maar
zij stelde dat niet duidelijk wordt hoe men hiermee verder moet. Voor de implementatie
is overleg alleen niet voldoende. Bij de uitwisseling van informatie en ervaringen
dacht de heer Middel niet direct aan het Internet.Er leek overeenstemming te zijn over de kant die men met het welzijnsbeleid
op wilde, zodat er een breed gedragen beleid ontwikkeld kan worden. De staatssecretaris
heeft met deze brief haar nek uitgestoken, en dat vond de heer Middel positief.
In de brief wordt heel duidelijk gesteld dat de decentralisatie op zichzelf
goed is, maar in de praktijk is mislukt, omdat zij niet datgene heeft opgeleverd
waarvoor zij was bedoeld, namelijk een grotere verantwoordelijkheid van de
lokale politiek en grotere betrokkenheid van de burger. De ambtenaren en de
managers van de instellingen maken de dienst uit. De burgers zijn alleen consumenten
van voorzieningen. Bovendien is er geen sprake meer van particulier initiatief
als dragende factor in het welzijnsbeleid. De gemeenteraden stellen weliswaar
beleidsvisies op, maar zij geven niet aan hoe deze geïmplementeerd moeten
worden. De rijksoverheid moet de gemeenten dus helpen om te zorgen dat de
decentralisatie wel een succes wordt.De vraag is hoe de relatie tussen landelijke en lokale overheid vormgegeven
moet worden, en wat de positie van de provinciale steuninstituten is. In de
reactie van de gezamenlijke steunfunctieinstituten op de beleidsbrief werd
helaas geen enkele inhoudelijke opmerking gemaakt, maar alleen gezegd dat
er een functie voor hen in het verschiet lag.Volgens de Welzijnswet moet er een landelijke infrastructuur in stand
worden gehouden. De landelijke instellingen, die voor een deel voort zijn
gekomen uit het particulier initiatief van vroeger, moeten worden gemaand
om op lokaal niveau datgene te doen waarvoor zij ooit zijn opgericht. Als
dat niet kan binnen de huidige Welzijnswet, kan men kijken of deze aangepast
moet worden of zoeken naar andere wetgeving. De heer Middel zou over de vormgeving
hiervan blijven denken en daarover spreken met maatschappelijke organisaties
in eigen kring en met ambtenaren van het departement.Mevrouw Essers (VVD) had uit de rapporten niet begrepen dat
de decentralisatie niet goed gelukt is. In de vijf onderzochte steden is de
politieke regie weer hersteld, wat niet gemakkelijk was. De rijksoverheid
heeft de taak om het veld te ondersteunen met allerlei faciliteiten, terwijl
de inhoudelijke invloed is verminderd. Het welzijnsbeleid moet op lokaal niveau,
soms zelfs per buurt, worden vastgesteld. Het probleem is niet dat er geen beleid is op lokaal niveau, maar dat
dit op rijksniveau moeilijk is te zien. De decentralisatie is niet zozeer
mislukt, maar die verschillende initiatieven zijn niet inzichtelijk. Daarom
heeft de rijksoverheid de taak om versnippering van het onderzoek tegen te
gaan en de communicatie te verbeteren. Als van onderaf de kritiek komt, dat
het Rijk verkokerd bezig is en met beleidsinitiatieven komt die het integraal,
lokaal welzijnsbeleid verstoren, dan kan men daarop reageren, als men weet
wat er moet gebeuren.Mevrouw Essers heeft de indruk dat de nieuwe Welzijnswet, die na twintig
jaar discussie tot stand is gekomen, heel goed functioneert, maar er is tijd
nodig om deze te implementeren.De heer Fermina (D66) was verheugd dat de staatssecretaris
helder had gezegd dat het departement een aanjaagfunctie heeft. Sport zou
ook onderdeel moeten zijn van lokaal sociaal beleid, omdat zij het cement
is van de samenleving. Het verbaasde hem enigszins dat de heer Middel de mogelijkheid
van nieuwe wetgeving ging onderzoeken.De staatssecretaris bevestigde dat het departement een landelijke
aanjaagfunctie behoort te hebben, en dat sport hoort bij een breed lokaal
sociaal welzijnsbeleid, net als ouderenbeleid en jongerenbeleid.In het verschil van mening tussen de heer Middel en mevrouw Essers over
de vraag of de decentralisatie helemaal mislukt is, koos zij de zijde van
de laatste. Er is veel aan te merken op het decentralisatieproces. In de brief
heeft de staatssecretaris geschreven dat het doel voorbij is geschoten, omdat
het lijkt alsof de burger niet meer aan het roer is. Dat komt echter niet
doordat de Welzijnswet niet deugt, maar doordat de invulling op lokaal niveau,
als cultuurproces, in sommige gemeenten niet goed is gebeurd. Zij heeft meer
vertrouwen in de voortgang van dat proces en de mogelijkheden om dat te versterken,
bijvoorbeeld door consumentenpanels. Soms weten mensen gewoon niet hoe zij
het moeten aanpakken, dus dan is het een kwestie van gebrek aan kennis voor
het ontwikkelen van een lokale beleidsvisie. De staatssecretaris is het eens
met de heer Middel dat men hierover moet blijven denken, omdat eventuele belemmeringen
voor een breed welzijnsbeleid moeten worden weggenomen. De functie van de
Gemeentewet zou hierbij ook moeten worden betrokken.De beleidsaanbevelingen zijn er ook op gericht om de invloed van de ambtenaren
en van de instellingen te verminderen. Er is een groot scala aan mogelijkheden,
dat niet zozeer wordt beïnvloed door aspecten van de Welzijnswet. Het
departement moet daarbij het voortouw nemen.De staatssecretaris was geneigd het eens te zijn met de analyse van de
heer Middel over de totstandkoming van de Wet op de sociale vernieuwing. Door
iets terug te nemen van dat beleid, zou het departement die aanjaagfunctie
kunnen houden. Een voorbeeld hiervan is de gentleman's agreement met Binnenlandse
Zaken dat eind van dit jaar de maatschappelijke opvang, de verslavingszorg
en «borg op zorg» terugkomen naar VWS. De staatssecretaris onderschreef
ook de opmerking van de heer Middel over de provinciale steunfuncties.De resultaten van het overleg met de VNG in mei zou de staatssecretaris
aan de Kamer doen toekomen bij de begroting, zodat hierover een integraal
debat mogelijk is. Verder zou zij ervoor zorgdragen dat de studie van de Erasmusuniversiteit
ook bij de commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport terecht zou komen.De voorzitter van de commissie,Van NieuwenhovenDe griffier van de commissie,Van der Windt XNoot1Samenstelling: Leden: Lansink (CDA), Schutte (GPV), Van Nieuwenhoven (PvdA),
voorzitter, Van der Heijden (CDA), ondervoorzitter, Van Heemskerck Pillis-Duvekot
(VVD), M. M. H. Kamp (VVD), Doelman-Pel (CDA), Swildens-Rozendaal (PvdA),
Vliegenthart (PvdA), Mulder-van Dam (CDA), Versnel-Schmitz (D66), Middel (PvdA),
Leerkes (Unie 55+), Nijpels-Hezemans (groep-Nijpels), Fermina (D66), Oedayraj
Singh Varma (GroenLinks), Dankers (CDA), Marijnissen (SP), Essers (VVD), Oudkerk
(PvdA), Cherribi (VVD), Sterk (PvdA), Van Boxtel (D66), Van Vliet (D66) en
Van Blerck-Woerdman (VVD).Plv. leden: Soutendijk-van Appeldoorn (CDA), Van der Vlies
(SGP), Lilipaly (PvdA), Th. A. M. Meijer (CDA), Rijpstra (VVD), Voûte-Droste
(VVD), Smits (CDA), Dijksman (PvdA), Houda (PvdA), Beinema (CDA), Van den
Bos (D66), Rouvoet (RPF), R.A. Meijer (groep-Nijpels), Van Waning (D66), Sipkes
(GroenLinks), De Jong (CDA), Passtoors (VVD), Apostolou (PvdA), J. M. de Vries
(VVD), Noorman-den Uyl (PvdA), Bremmer (CDA), Bakker (D66) en Hoogervorst
(VVD) 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25164-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl