Wet uitbreiding bestuurlijke handhaving volkgezondheidswetgeving; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31122, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

06-08-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

31122 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInleidingDe Inspectie voor de gezondheidszorgHet huidige handhavingsinstrumentariumMeer effectieve handhavingAanvullende instrumenten, een voorzichtige benaderingBeoogde effectenOrganisatorische vormgevingJuridische vormgevingRechtsbeschermingAdministratieve lastenInzage van patiëntendossiersArtikelsgewijze toelichtingArtikelen 1 tot en met 13Artikel 14 (Kwaliteitswet zorginstellingen)Artikel 15 (Wet BIG)Artikel 16 (Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische
ziekenhuizen)Artikel 17 (Wet klachtrecht cliënten zorgsector)Artikel 18 (Wet afbreking zwangerschap)Artikel 19 (Wet op de medische hulpmiddelen)Artikel 20 (Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal)Artikel 21 (Wet inzake bloedvoorziening)Artikel 22 (Opiumwet)Artikel 23 (Gezondheidswet)Artikel 24 (Inwerkingtreding)OndertekeningLichaamWijzigingen, aangebracht in het wetsvoorstel en de memorie
van toelichting naar aanleiding van het advies van de Raad van State
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31122Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 43 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 122Uitbreiding van de bestuurlijke handhavingsinstrumenten in de wetgeving
op het gebied van de volksgezondheid (Wet uitbreiding bestuurlijke handhaving
volksgezondheidswetgeving)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGInleidingIn het kader van de modernisering van het zorgstelsel (Zorgverzekeringswet
en Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten) zal er in het veld van de zorg de
komende jaren een toenemende aandacht zijn voor transparantie en borging van
kwaliteit. Grote vooruitgang is al geboekt in het zichtbaar maken en verbeteren
van het presteren in de gezondheidszorg. Dit onderwerp staat hoog op de politieke
agenda.Met de toenemende transparantie neemt ook het belang van een effectief
toezicht op de kwaliteit van zorg toe. Op dit moment gaan zorgconsumenten
immers vaak noodgedwongen uit van de veronderstelling dat de kwaliteit overal
dezelfde is. Door meer transparantie komen echter ook de verschillen aan het
licht. Dit inzicht in prestaties leidt ertoe dat niet alleen steeds duidelijker
wordt waar de verbetermogelijkheden zitten, maar dat ook de risico’s
steeds beter zichtbaar worden.De organisaties in het veld van zowel zorgondernemingen en professionals
als zorgconsumenten en verzekeraars spelen hierbij een belangrijke rol, omdat
zij elkaar scherp kunnen houden bij het permanent verbeteren van de prestaties.
De partijen die bij de zorgverlening betrokken zijn, functioneren aldus als
een systeem van «horizontaal toezicht». Zij zullen risico’s
in de zorgverlening zo veel mogelijk willen indammen. Als dit systeem van «horizontaal
toezicht» goed werkt, kan de overheid het «verticale toezicht»
beperken tot situaties waar nog risico aanwezig is. Deze lijn sluit aan bij
het kabinetsstandpunt over het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor
het Regeringsbeleid «Bewijzen van goede dienstverlening». Dit
verticale toezicht dient echter wel effectief te zijn.Van de gelegenheid is gebruik gemaakt om de Inspectie voor de Gezondheidszorg
tevens de mogelijkheid te geven zonder toestemming van de betrokken patiënt
diens patiëntendossier in te zien in het kader van haar toezichthoudende
taak. Vanzelfsprekend geldt zulks alleen voorzover dat ook noodzakelijk is
voor de uitvoering van het toezicht. Een afdoende wettelijke grondslag hiervoor
ontbreekt tot nog toe. De inspectie is aangewezen om toezicht te houden op
de naleving van «medische» regels, hetgeen impliceert dat kennis
genomen moet kunnen worden van alles wat noodzakelijk is om daar een oordeel
over te vellen (dus ook bijzondere persoonsgegevens met betrekking tot de
gezondheid als bedoeld in artikel 21 Wet bescherming persoonsgegevens).
In het licht van de ambitie van het kabinet om de lasten te beperken, is de
huidige regelgeving, die per dossier expliciete toestemming van de patiënt
vereist, een hindernis.De Inspectie voor de gezondheidszorgIn artikel 36 van de Gezondheidswet zijn positie en taken van het Staatstoezicht
op de volksgezondheid geregeld. Kort gezegd, omvatten de taken van het Staatstoezicht
drie soorten activiteiten: 1) het verrichten van onderzoek naar de staat van
de volksgezondheid, 2) toezicht en opsporing en 3) het uitbrengen van adviezen
en het verstrekken van inlichtingen.De toezichtstaak houdt in het toezicht op de naleving en de opsporing
van overtredingen van het bepaalde bij of krachtens wettelijke voorschriften
op het gebied van de volksgezondheid, voorzover de ambtenaren van het Staatstoezicht
daarmee zijn belast. Wat betreft de Inspectie voor de Gezondheidszorg (voortaan
aangeduid als inspectie), als onderdeel van het Staatstoezicht, strekt dat
toezicht zich uit over een twintigtal wetten, waarvan de Kwaliteitswet zorginstellingen,
de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen en de Wet op de
beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG) het bekendst zijn.Het terrein waarop de inspectie toezicht houdt, is groot. Bij de inspectie
zijn rond de 100 inspecteurs werkzaam. De inspecteurs volgen de kwaliteit
van het werk van 800 000 beroepsbeoefenaren en ruim 3 000 instellingen
op meer dan 60 000 adressen. Omwille van optimale doelmatigheid heeft
de inspectie enige jaren terug de werkmethode van het gelaagd en gefaseerd
toezicht ontwikkeld en op een aantal terreinen ingevoerd. «Gelaagd werken»
wil zeggen dat in de verschillende fasen van het toezicht verschillende typen
medewerkers ingeschakeld worden. «Gefaseerd werken» betekent dat
er eerst een gegevensanalyse plaatsvindt van alle onder toezicht staande zorgaanbieders.
Gekeken wordt naar risico’s. Op basis van de uitkomsten van de gegevensanalyse
voeren inspecteurs vervolgens toezichtbezoeken uit; daarbij kan het onder
omstandigheden nodig zijn om dossiers in te zien of om bepaalde informatie
op te vragen.Het huidige handhavingsinstrumentariumVoor de handhaving van de wetten op de naleving waarvan de inspectie (IGZ)
toeziet, bestaan er verschillende mogelijkheden; welke van die instrumenten
wordt ingezet is afhankelijk van het doel dat wordt beoogd. Aan de ene kant
staan de instrumenten die tot doel hebben een verbetering aan te brengen in
de dagelijkse gang van zaken in de gezondheidszorg; het begint met overreden
en overtuigen door de inspecteur op grond van eigen deskundigheid en onafhankelijkheid.
Als deze middelen onvoldoende effect blijken te hebben, staan bestuursrechtelijke
instrumenten ter beschikking, zoals de bevoegdheid een bevel te geven aan
een beroepsbeoefenaar op grond van de Wet op de beroepen in de individuele
gezondheidszorg of een bevel in acute situaties op grond van de Kwaliteitswet
zorginstellingen. Daarnaast bestaat de mogelijkheid om de minister te adviseren
een aanwijzing te geven op grond van de Kwaliteitswet dan wel een vergunning
of toelating in te trekken. Deze handhavingsinstrumenten zijn geschikt wanneer
sprake is van misstanden waaraan zo spoedig mogelijk een einde moet komen;
reden waarom de minister zijn gezag laat gelden.Aan de andere kant staan de instrumenten die kunnen worden ingezet wanneer «het
kwaad is geschied»: het strafrecht en het tuchtrecht. Niet alleen is
dan een bepaalde norm veronachtzaamd, het risico dat daardoor ontstond heeft
zich ook gerealiseerd. Het strafrecht en het tuchtrecht hebben tot doel het
niet nakomen van een concrete verplichting te sanctioneren, er gaat een normerende
boodschap van uit. De hoogte van de sanctie kan worden afgestemd
op het belang van de verplichting en de gevolgen van het niet nakomen ervan.De eerstgenoemde, bestuursrechtelijke instrumenten blijken in de praktijk
aan hun doel te beantwoorden; de snelheid waarmee zij worden gehanteerd, zou
wellicht nog kunnen worden opgevoerd. Wat betreft de straf- of tuchtrechtelijke
vervolging merk ik op dat er wettelijke voorschriften zijn waarvoor een dergelijke
vervolging niet in verhouding staat tot het belang van die voorschriften of
de feiten die het betreft: ze hebben geen of een geringe normatieve lading;
de overtreding ervan pleegt geen letsel aan personen of schade aan goederen
toe te brengen; voor de handhaving ervan zijn geen vrijheidsbenemende of andere
ingrijpende dwangbevoegdheden nodig. Het gaat bij de hier bedoelde voorschriften
meestal niet om ernstige inbreuken op de rechtsorde; er is eerder sprake van
omstandigheden waarin het risico op schade of letsel toeneemt of waarin het
uitoefenen van toezicht door de IGZ wordt bemoeilijkt. Het strafrecht en het
tuchtrecht missen in die omstandigheden doel omdat zij een minder adequate
reactiemogelijkheid bieden; de verhouding gaat mank, wat leidt tot het achterwege
laten van handhaving. Dergelijke voorschriften lenen zich dan ook mijns inziens
meer voor een bestuursrechtelijke dan een strafrechtelijke handhaving. De
bestaande bestuursrechtelijke instrumenten (aanwijzing, bevel) zijn hiervoor
naar hun aard echter niet geschikt: deze passen meer bij het optreden tegen
misstanden dan bij dit deels meer preventieve toezicht. De bestuurlijke boete
vormt in de hier bedoelde gevallen wel een passend middel, dat snel en op
maat («lik-op-stuk») is in te zetten.In het kader van de Wet OM-afdoening zijn indicatoren vastgesteld voor
de keuze tussen straf- en bestuursrecht (Kamerstukken II, 2005/06, 29 849,
nr. 30). Ook die indicatoren ondersteunen naar mijn mening de in dit wetsvoorstel
gemaakte keuzen. Wat betreft de indicatoren inzake de ernst van de overtredingen,
maakt dit wetsvoorstel bijvoorbeeld onderscheid naar overtredingen waarbij
gevaar dreigt voor de gezondheid of veiligheid van personen, en minder ernstige
overtredingen; alleen in de laatste gevallen heeft het bestuursrecht voorrang
op het strafrecht.Wat betreft de indicatoren inzake de bevoegdheden is in die gevallen voor
een bestuurlijke boete gekozen, waarbij ingrijpende dwangmiddelen of opsporingsbevoegdheden
naar verwachting niet nodig zullen zijn. Hier geldt het argument dat indertijd
bij het totstandbrengen van de Kwaliteitswet zorginstellingen ook is gehanteerd:
de zorgaanbieders kennen de normen en weten het doorgaans maar al te goed
wanneer zij daarmee in strijd handelen. En het is niet te verwachten dat zij
een rechterlijk oordeel inroepen over de sanctie en de toegepaste bevoegdheden,
als zij weten dat degene die hen op hun overtreding wijst en de ernst daarvan
bepaalt, over dezelfde deskundigheden beschikt als zijzelf.Naast de aard van de betrokken verplichtingen speelt voor enkele van de
in het wetsvoorstel opgenomen wetten (bijvoorbeeld de Wet op de medische hulpmiddelen)
bij de keus om naast of in plaats van het strafrecht in die wetten ook de
mogelijkheid van een bestuurlijke boete neer te leggen, niet alleen de proportionaliteit
van de sanctie een rol, maar ook het feit dat de IGZ, meer dan het Openbaar
Ministerie, beschikt over de deskundigheid die is vereist om inzicht te kunnen
hebben in de zwaarte van een overtreding en het belang om al of niet op te
treden.Meer effectieve handhavingDit wetsvoorstel beoogt dan ook het handhavingsinstrumentarium van de
inspectie uit te breiden met de mogelijkheid om zelf corrigerend op te treden,
met name door haar de bevoegdheid te geven tot het opleggen van een bestuurlijke
boete. De inspectie kan met dit instrumentarium slagvaardiger
en meer op maat invulling geven aan haar handhavingstaak. Snellere sanctionering
draagt bij aan een betere naleving. Op basis van steeds beter onderbouwde
risicoanalyses kan de inspectie het handhavingsbeleid primair richten op sectoren
en ondernemingen die een verhoogde kans op gebrek aan kwaliteit laten zien
en de wet- en regelgeving niet naleven. Goede handhaving is van groot belang
met het oog op een kwalitatief goede en veilige gezondheidszorg en het vertrouwen
van de zorgconsument in de zorg.In het wetsvoorstel is het instrumentarium weliswaar aan de minister verbonden,
doch via mandatering zal de feitelijke uitvoering ervan bij de inspectie worden
gelegd.Bestuurlijke sancties worden doorgaans onderscheiden in reparatoire en
punitieve sancties, in het vervolg aangeduid als herstelsancties, respectievelijk
bestraffende sancties. Deze sancties worden opgelegd naar aanleiding van een
overtreding. Herstelsancties zijn gericht op het
beëindigen of ongedaan maken van de overtreding of de gevolgen daarvan,
dan wel het voorkomen van herhaling. Het gaat hier om de instrumenten bestuursdwang
en dwangsom. Bij bestuursdwang treedt het bestuursorgaan zelf op door feitelijk
te handelen tegen een overtreding. Dat kunnen handelingen zijn zoals het doen
wegnemen, ontruimen, beletten, in de vorige toestand herstellen of het treffen
van maatregelen om verdere nadelige gevolgen van de overtreding te voorkomen.
Het uitoefenen van bestuursdwang is dus zuiver gericht op het feitelijk in
overeenstemming brengen met de bestuursrechtelijke voorschriften van een onwettige
situatie.Soms is bestuursdwang het juiste instrument. Denk bijvoorbeeld aan de
situatie dat de inspectie een bevel geeft tot sluiting van een afdeling of
operatiekamer. Maar in het algemeen zal het uitoefenen van bestuursdwang voor
de inspectie moeilijk uitvoerbaar zijn. De inspectie zou dan de taken van
bijvoorbeeld een ziekenhuis moeten (laten) waarnemen. Voor dergelijke situaties
wordt in dit wetsvoorstel hoofdzakelijk gebruik gemaakt van last onder dwangsom.
Bij de last onder dwangsom gaat het om de verplichting om een overtreding
te beëindigen in combinatie met een voorwaardelijke verplichting om een
geldsom te betalen. Ingeval een last onder dwangsom wordt opgelegd naar aanleiding
van een overtreding, dient eerst nader te worden geconcretiseerd welke verplichtingen
uit de overtreden norm voortvloeien. Pas daarna kan naleving van die verplichtingen
daadwerkelijk worden afgedwongen, maar alleen wanneer de norm nog steeds of
opnieuw wordt overtreden. Bij een last onder dwangsom is het de overtreder
zelf die handelend moet optreden en niet het bestuursorgaan.Bestraffende sancties zijn gericht op het
bestraffen van de dader. De bestuurlijke boete betreft een onvoorwaardelijke
verplichting om een geldsom te betalen. Het kenmerk is dat zij wordt opgelegd
met het oogmerk om de overtreder leed toe te voegen. Bestraffende sancties
kunnen mede gericht zijn op het voorkomen van herhaling.Aanvullende instrumenten, een voorzichtige benaderingAan het voorliggende wetsvoorstel ligt een inventarisatie ten grondslag
van de diverse bepalingen in de wetten waarop de inspectie toezicht houdt,
waar uitbreiding of wijziging van het handhavingsinstrumentarium mogelijk
is. Bezien is of een van de genoemde bestuurlijke instrumenten voor dat bepaalde
artikel nodig is voor, of sterk bijdraagt aan, het bereiken van het beleidsdoel.
Aan de hand van de centrale doelstelling van de betrokken artikelen is bepaald
welk handhavingsmiddel het meest effectief lijkt; de bestuurlijke boete ligt
in de rede wanneer het gaat om 1) verbetering van de kwaliteit van de zorg,
2) waarbij de na te leven norm duidelijk is, 3) waarbij de handhaving wordt
bevorderd door een deskundig toezicht, en 4) waarbij van een snel en adequaat
optredenvoldoende effect wordt verwacht. Overigens is alleen gekeken
naar situaties waarin er sprake is van daadwerkelijke knelpunten in de praktijk.
Dat betrof slechts een beperkt deel van de geïnventariseerde bepalingen.
Uitbreiding van het instrumentarium van de inspectie wordt voor de volgende
wetten voorgesteld:– Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG);– Kwaliteitswet zorginstellingen;– Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen;– Wet klachtrecht cliënten zorginstellingen (Klachtwet);– Wet afbreking zwangerschap (WAZ);– Wet op de medische hulpmiddelen;– Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal;– Wet inzake bloedvoorziening;– Opiumwet.De bepalingen in deze wetten waarvoor de bestuurlijke handhaving door
de inspectie wenselijk wordt geacht, betreffen de eisen waarvoor handhaving
met het huidige instrumentarium nu minder effectief of niet goed te verwezenlijken
is. Het wetsvoorstel biedt de mogelijkheid om de inspectie te voorzien van
de middelen: bestuursdwang, last onder dwangsom en bestuurlijke boete. Overigens
blijft het strafrecht als aanvullend instrument tot handhaving naast de bestuurlijke
boete bestaan.In het voorstel van wet is in sommige gevallen geregeld dat bestuurlijke
handhaving voorrang heeft en pas tot strafrechtelijke handhaving kan worden
overgegaan als de ernst van het feit daartoe aanleiding geeft of als er sprake
is van recidive. Ziet het Openbaar Ministerie in die gevallen desalniettemin
geen aanleiding om van de gelegenheid tot vervolging gebruik te maken, dan
kan alsnog een bestuurlijke boete worden opgelegd, uiteraard met inachtneming
van de termijnen. In die gevallen, evenals ingeval geen voorrang van bestuurs-
ten opzichte van strafrecht is geregeld, bestaat samenloop van straf- en bestuursrechtelijke
handhaving, waarbij door de inspectie met het Openbaar Ministerie overleg
wordt gepleegd over de vervolging. Deze samenloop is geregeld in artikel 6
van het wetsvoorstel. Ten slotte weegt voor sommige overtredingen de geschonden
norm dermate zwaar dat uitsluitend strafrechtelijke handhaving in alle gevallen
de voorkeur geniet.Beoogde effectenBij de bepaling welke normovertredingen in dit wetsvoorstel met een dwangsom
of een boete worden gesanctioneerd, is rekening gehouden met de aard en de
ernst van de desbetreffende gedragingen en is aangesloten bij de kenmerken
en de strekking van deze sancties. Een last onder dwangsom is effectief indien
de overtreder in de gelegenheid is een bepaalde concrete situatie te corrigeren
binnen een redelijke termijn. Een bestuurlijke boete heeft vooral toegevoegde
waarde bij overtredingen die niet meer ongedaan kunnen worden gemaakt of al
zijn hersteld. Ook in gevallen van herhaalde overtreding kan een bestuurlijke
boete een effectief middel zijn.Wanneer de inspectie bijvoorbeeld constateert dat – ondanks gegeven
waarschuwingen – een arts in strijd blijft handelen met de normen, dan
is het hanteren van de sanctie van een «bestuurlijke boete» zinvol.
Net als bij de bekeuring voor door rood licht rijden, gaat het immers mede
om de psychologie. Het is zonde om onnodig geld te moeten betalen. Verantwoordelijk
management kan en zal naar verwachting de bekeurde op zijn fouten aanspreken.
Uit onderzoek1 naar de beoogde effecten van de
bestuurlijke boete door de Voedsel en Waren Autoriteit als reactie op overtredingen
van de Warenwet blijkt dat de bestraffing van overtredingen van die wet thans
sneller verloopt, het handhavingsniveau is verhoogd en bovendien – en
daar gaat het nu net om – is het nalevingsgedrag verbeterd.
Het bestaan van de bestuurlijke boete stimuleert dus tot naleving van de wet.
Daarnaast mag men verwachten dat een effectief toezicht leidt tot een vermindering
van fouten. Minder fouten geven minder onnodige kosten; kosten die een instelling
of zorgverlener niet kan nacalculeren op grond van de beleidsregels van het
College tarieven gezondheidszorg. De zorgverzekeraar zal evenmin geneigd zijn
om de kosteneffecten van bekeuringen voor zijn rekening te nemen.Wat betreft de hoogte van de bestuurlijke boete wordt in beginsel uitgegaan
van de jaarlijkse omzet van de desbetreffende instelling of beroepsbeoefenaar.
Per overtreding wordt bovendien gekeken naar de ernst ervan en naar andere
bijzondere omstandigheden. De maximale hoogte van de boete is vastgesteld
in de wet en is gelijkgesteld aan de geldboete die de strafrechter ingevolge
deze wetten ten hoogste kan opleggen. Uitzondering vormen de boetebedragen
voor de Wet op de medische hulpmiddelen, de Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal
en de Wet klachtrecht cliënten zorginstellingen. Deze drie wetten bevatten
geen eigen boetebedragen; de eerste twee verwijzen naar de sanctiemogelijkheden
ingevolge de Wet op de economische delicten. Omdat grote commerciële
belangen een rol kunnen spelen, is voor de beide wetten – net zoals
in de nieuwe Geneesmiddelenwet en de Zorgverzekeringswet het geval is –
gekozen voor een hoog maximaal boetebedrag. De boetebedragen zijn overeenkomstig
de Geneesmiddelenwet vastgesteld op ten hoogste € 450 000,–.
Wat betreft de Klachtwet, die alleen het instrument van bestuursdwang kent,
is, gezien de aard van de overtreding die met een bestuurlijke boete kan worden
afgedaan, gekozen voor een lage boete, overeenkomstig het voorstel voor de
Wet BIG.De last onder dwangsom is een mogelijkheid in andere situaties. Deze sanctie
richt zich voornamelijk op het voorkomen, beëindigen of ongedaan maken
van een onrechtmatige situatie. De dwangsom wordt opgelegd in combinatie met
een last om iets te doen of na te laten.Wanneer de inspectie bijvoorbeeld constateert dat de verantwoordelijkheidstoedeling
niet goed is geregeld op een Intensive Care-afdeling, dan wordt er geen verantwoorde
zorg geleverd. De inspectie kan dan de minister adviseren om een aanscherping
van de procedures te gelasten door middel van een aanwijzing. Vervolgens kan
ter handhaving de termijn genoemd worden waarbinnen de nieuwe routines moeten
zijn doorgevoerd, zulks op straffe van een dwangsom voor iedere overschrijding
van die termijn dan wel iedere keer dat de overtreding opnieuw plaatsvindt.
Omdat een dergelijke dwangsom flink in de papieren kan gaan lopen, zal de
druk groot zijn om de juiste routines te gaan hanteren. Het gaat vooral om
onrechtmatige zaken, die niet zodanig acuut zijn dat een bevel gegeven moet
worden, maar waarvan je wilt voorkomen dat ze voortduren of nogmaals gebeuren.
De overtreder wordt dan in de gelegenheid gesteld een bepaalde concrete situatie
te corrigeren binnen een redelijke termijn.De aanwijzing op grond van artikel 7 van de Kwaliteitswet tot slot is
tot nog toe voorbehouden aan de minister. Deze kan bestuursdwang (waaronder
begrepen het opleggen van een dwangsom) toepassen ter handhaving van verplichtingen
die voortvloeien uit een door hem zelf gegeven aanwijzing of een door de inspectie
gegeven bevel. Met de aanwijzing wordt de eis van verantwoorde zorg geconcretiseerd.
Als de aldus onder woorden gebrachte verplichting niet wordt nagekomen, kan
bestuursdwang worden toegepast. Bovendien is het zo dat wanneer bestuursdwang
mag worden toegepast, in plaats daarvan ook een dwangsom kan worden opgelegd.In het hierboven genoemde voorbeeld van de procedures op de IC-afdeling
die niet helemaal in orde zijn, dient eerst een aanwijzing gegeven te worden.
Om de slagkracht van de inspectie te vergroten, zal de inspectie
mandaat krijgen om zelf (namens de minister) dergelijke aanwijzingen te geven.
De inspectie hoeft dan niet eerst aan de minister een advies uit te brengen
tot het geven van een aanwijzing, waarna deze tot een dergelijke aanwijzing
moet besluiten. Voor de betrokken instelling of beroepsbeoefenaar blijven
de verantwoordelijkheden van minister en inspectie helder en blijft de inspectie
voor hem het enige aanspreekpunt.Organisatorische vormgevingVoor het proces van opleggen van de bestuurlijke boete (niet alleen in
het kader van de in dit wetsvoorstel genoemde wetten, maar ook wat betreft
andere wetten die reeds in een bestuurlijke boete voorzien, zoals de Geneesmiddelenwet)
zal de inspectie gebruik gaan maken van de afdeling Bestuurlijke Boetes van
de Voedsel- en Waren Autoriteit. Deze afdeling heeft hierin inmiddels, onder
meer in het kader van de Warenwet, jarenlange ervaring. In het proces zijn
in beginsel de volgende fasen te onderscheiden: opmaken boeterapport, voornemen
tot boeteoplegging, boeteoplegging. Nadat door de inspectie een boeterapport
is opgemaakt, zal de afdeling Bestuurlijke Boetes vervolgens het proces verder
uitvoeren. De inspectie zal de afdeling met inhoudelijke expertise bijstaan;
zij hebben hierover afspraken gemaakt.Zoals uit artikel 8 blijkt, zal de organisatie zó moeten worden
opgezet, dat de toezichthoudende inspecteur niet ook degene is die de boete
oplegt.Juridische vormgevingBij dit wetsvoorstel wordt aangesloten op de Algemene wet bestuursrecht
(Awb). De juridische vormgeving van de bestuurlijke boete in het wetsvoorstel
loopt vooruit op de vierde tranche van de Awb (Kamerstukken II 2003/04, 29 702).
In aanvulling op de Awb wordt niet méér geregeld dan strikt
noodzakelijk is. Indien daartoe aanleiding bestaat, zal deze regeling worden
aangepast aan de ontwikkelingen rond onder meer de parlementaire behandeling
van de vierde tranche van de Awb zelf. Wat niet strikt nodig is, is niet opgenomen
in het voorliggende wetsvoorstel. Het is immers voor de betrokken partijen
in de zorg, de inspectie en de rechter onwenselijk als nu een bijzondere regeling
zou worden getroffen die binnen afzienbare termijn op grond van de definitieve
tekst van de vierde tranche Awb weer moet worden aangepast. Zodra de vierde
tranche in werking treedt, zullen de bepalingen die, omdat een regeling van
de bestuurlijke boete in de huidige Awb ontbreekt, tot dat moment in het voorliggende
wetsvoorstel zijn opgenomen, kunnen worden geschrapt. Dat zal te zijner tijd
bij wege van aanpassingswetgeving aan de Awb gebeuren.RechtsbeschermingTegen de bestuurlijke boete en de bestuursdwang (of last onder dwangsom)
staan beroepsmogelijkheden open. De inspectie zal worden gemandateerd om namens
de minister in bezwaar en beroep op te treden.Het strafrecht kent het beginsel dat niemand ten tweede male kan worden
vervolgd indien de rechter reeds onherroepelijk uitspraak heeft gedaan over
hetzelfde feit (art. 68 Wetboek van Strafrecht). Algemeen wordt aangenomen
dat ook in het bestuursrecht behoort te gelden dat niemand tweemaal mag worden
gestraft voor dezelfde overtreding. Uiteraard dient het bestuursorgaan hiermee
rekening te houden bij het opleggen van de sanctie; te zijner tijd zal dit
beginsel ook in de Awb worden gecodificeerd. Hierbij hoort bijvoorbeeld dat
het bestuursorgaan na vernietiging door de rechter van het boetebesluit geen
nieuw boetebesluit voor hetzelfde feit kan nemen. De betrokken burger heeft
er immers zeker in het geval van punitieve sancties recht op dat
de zaak door de rechter definitief wordt afgedaan.Administratieve lastenEen snelle en effectieve handhaving van de gezondheidszorgwetgeving draagt
sterk bij aan de belangen van de consument. De handhaving is immers gericht
op het waarborgen van een verantwoorde zorgverlening. De burger vaart er wel
bij omdat de handhaving bijdraagt aan een hogere kwaliteit van zorg. Uitbreiding
van het handhavinginstrumentarium van de inspectie op basis van dit wetsvoorstel
kan leiden tot toepassing van meer handhavingprocedures. Er zullen aan overtreders
van wet- en regelgeving bekeuringen worden gegeven en een last onder dwangsom
wordt mogelijk.Een last is een opdracht aan een overtreder om zich aan wet- en regelgeving
te gaan houden. Daaraan kunnen kosten verbonden zijn. Het gaat hierbij in
principe om inhoudelijke nalevingkosten. Het zijn immers kosten die aanbieders
moeten maken om te voldoen aan de inhoudelijke verplichtingen die wet- en
regelgeving aan hen stelt. Alleen als in een last ook een informatieplicht
wordt opgenomen, is er sprake van een administratieve last. Dat is echter
niet de opzet van de last ingevolge onderhavig voorstel, die immers gericht
is op het naleven van de in het voorstel opgenomen wet- en regelgeving.Boete en dwangsom zijn betalingen die overtreders verplicht zijn over
te maken aan de overheid omdat zij niet voldoen aan de inhoudelijke verplichtingen
die wet- en regelgeving stelt aan hun diensten of producten. De kosten van
boetes en dwangsom zijn niet gerelateerd aan een informatiebehoefte van de
overheid. Zij worden dan ook niet als administratieve lasten aangemerkt. Ook
stelt het wetsvoorstel geen voorschriften aan zorgaanbieders om zich te verantwoorden
over naleving van wet- en regelgeving. Daartoe dienen de huidige prestatie-indicatoren
en het document maatschappelijke verantwoording, waarmee de sector zich verantwoordt
tegenover de inspectie en de samenleving.Conclusie is dat dit wetsvoorstel bijdraagt aan de belangen van de consument
en geen gevolgen heeft voor administratieve lasten voor zowel burgers als
bedrijven.Over het wetsvoorstel is het advies van de Raad voor de rechtspraak ingewonnen.
De Raad sprak de verwachting uit dat de gevolgen voor de werklast van de bestuuursrechtspraak
zeer gering zijn. De opmerkingen van de Raad bij een aantal artikelen hebben
niet geleid tot substantiële wijzigingen.De verwachting van de Raad voor de rechtspraak van een geringe werklast
is gebaseerd op een schatting van het jaarlijkse aantal zaken, die ik in de
adviesaanvraag opnam; ik verwacht ongeveer 50 handhavingszaken per jaar, waarop
in zo’n tien procent van de gevallen bezwaar volgt. Slechts in tien
procent daarvan zal beroep worden ingesteld. Voor de afdeling Bestuurlijke
Boetes van de Voedsel- en Waren Autoriteit voorzie ik dan ook geen substantiële
uitbreiding van haar werklast. De opbrengst voor de schatkist zal evenmin
opzienbarend zijn.Inzage van patiëntendossiersVoor haar toezichthoudende taak dient de inspectie toegang te hebben tot
medische dossiers en zorgdossiers waar dat noodzakelijk is. Dossiers bevatten
veelal de informatie die nodig is voor een goede beoordeling van de kwaliteit
van zorgverlening, bijvoorbeeld ten aanzien van het toepassen van richtlijnen
en protocollen binnen een zorginstelling. Inzage kan nodig zijn in grote aantallen
dossiers, zoals bij thematische onderzoeken waar het kan gaan
om honderden dossiers. Voor inzage in een medisch dossier of zorgdossier moet
de inspectie altijd vooraf toestemming vragen aan betrokken patiënt.
Althans dat kan worden afgeleid uit het bepaalde in artikel 457 van Boek 7
van het Burgerlijk Wetboek. Ingevolge dat artikel kan de hulpverlener alleen
dan zonder toestemming van de patiënt inzage geven in dossiers indien
hij daartoe bij of krachtens de wet verplicht is. Een dergelijk expliciete
verplichting jegens de inspectie ontbreekt. Met dit wetsvoorstel wordt beoogd
zeker te stellen dat de inspectie de bevoegdheid heeft patiëntendossiers
in te zien, voor zover dat voor de vervulling van de taak van die ambtenaren
noodzakelijk is, ongeacht de toestemming van betrokken patiënten. In
de gevallen dat besloten wordt een dossier in te zien, moet wel aantoonbaar
zijn dat het doel van deze handeling (goed toezicht) niet op een minder ingrijpende
manier bereikt kan worden en dat de maatregel niet disproportioneel is. Voorgesteld
wordt het inzagerecht te beperken tot de Kwaliteitswet zorginstellingen, de
Wet BIG en de Gezondheidswet voor zover het betreft het algemene onderzoek
naar de staat van de volksgezondheid; dat zijn de gebieden waar in de praktijk
dossieronderzoek plaatsvindt, en dan vooral gericht op het beoordelen van
de kwaliteit van de zorgverlening.Het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) onderschrijft de doelstelling
van de voorgestelde wetswijzigingen.De inspectie dient prudent met het inzagerecht om te gaan. Wanneer de
inspectie onderzoek doet in dossiers, op zoek naar tekortkomingen, dan begeeft
zij zich in de privé-sfeer van mensen/burgers. Dit vraagt om een zorgvuldig
en proportioneel gebruik van het inzagerecht. Bij onderzoek specifiek gericht
op individuele casuïstiek zal bijvoorbeeld de toestemmingsvereiste wenselijk
blijven en doorgaans ook uitvoerbaar zijn. Bij grootschalige, thematische
onderzoeken is het vragen om toestemming niet werkbaar; anonimiseren van de
betrokken dossiers zou een onaanvaardbare last voor de betrokken instelling
betekenen. Belangrijk is ook dat de inspectie tevoren zelf zichtbaar maakt
hoe zij in de praktijk zal handelen. Verhelderd moet worden in welke gevallen
het verlenen van inzage door de inspectie noodzakelijk wordt geacht en welke
waarborgen worden getroffen om zorgvuldig met deze uiterst gevoelige gegevens
om te gaan.Het niet verlenen van inzage waar de IGZ dat wel noodzakelijk acht, kan
ingevolge artikel 184 van het Wetboek van Strafrecht worden bestraft met gevangenisstraf
of een geldboete. Ik acht daarnaast de bevoegdheid tot het opleggen van een
last onder dwangsom wenselijk; het sanctionerend optreden is namelijk niet
zozeer bedoeld als bestraffing, maar meer als een dwang tot medewerking aan
het toezicht. Een dwangsom lijkt mij in dat geval een geëigend middel.Artikelsgewijze toelichtingArtikelen 1 tot en met 13Hierboven zijn de wetten genoemd waarvoor uitbreiding van het bestuursrechtelijke
handhavingsinstrumentarium wenselijk is. Aangezien voor een aantal (bepalingen
in) die wetten de bestuurlijke boete een passend sanctiemiddel is, stel ik
voor om de procedurele bepalingen daaromtrent niet in iedere wet waarin die
boete voorkomt, op te nemen, maar daarvoor een afzonderlijke wettelijke regeling
vast te stellen. Hoofdstuk I van dit wetsvoorstel strekt daartoe. Het tweede
hoofdstuk wijzigt de handhavingsbepalingen in de verschillende betrokken wetten;
voor zover daarin een bestuurlijke boete als sanctie wordt voorgesteld, verwijzen
die wetten voor de procedure naar hoofdstuk I van het onderhavige voorstel.
De inhoud van dat hoofdstuk is, zoals gezegd, afgestemd op de vierde tranche
van de Algemene wet bestuursrecht; bij het in werking treden daarvan
zal deze wet worden ingetrokken (Kamerstukken II 2003/04, 29 702).Op bepaalde overtredingen kan zowel strafrechtelijk als bestuursrechtelijk
worden gereageerd. Hierover gaat artkel 6; het derde lid expliciteert dat
gedragingen die tevens een strafbaar feit zijn, aan de officier van justitie
worden voorgelegd. Dat hoeft niet wanneer dat bij wettelijk voorschrift zo
is bepaald of wanneer dat met het Openbaar Ministerie zo is overeengekomen.
Artikel 6, vierde lid, regelt dat er alsnog een bestuurlijke boete kan worden
opgelegd door de minister als de officer van justitie laat weten af te zien
van vervolging of als de officier niet binnen dertien weken reageert.In de memorie van toelichting op de vierde tranche van de Awb wordt uitgebreid
ingegaan op de vraag in welke gevallen wordt gekozen voor een strafrechtelijke
en wanneer voor een bestuursrechtelijke vervolging (Kamerstukken II 2003/04
29 702, nr. 3, blz 117 e.v.). Voor de bij dit wetsvoorstel betrokken
wetgeving is voor een aantal overtredingen als uitgangspunt genomen dat er
in eerste instantie de gelegenheid is om de bestuursrechtelijke weg te bewandelen.
Pas wanneer de feiten te ernstig zijn of er sprake is van recidive, kan de
strafrechtelijke weg worden gekozen.Artikel 14 (Kwaliteitswet zorginstellingen)De eisen van de artikelen 2, 3 en 4 van de Kwaliteitswet zorginstellingen
bevatten globale normen, die door middel van een aanwijzing of bevel moeten
worden geconcretiseerd. Uitgaande van de keuzecriteria die ik hierboven heb
genoemd, stel ik voor de handhaving van de aanwijzing of het bevel het instrument
van de last onder bestuursdwang voor, omdat een aanwijzing of bevel onder
meer kan strekken tot het nemen van fysieke maatregelen, zoals sluiting van
een afdeling. Een bestuurlijke boete zou wellicht niet (meteen) tot het gewenste
resultaat leiden. Bestraffing van overtreding van de artikelen 4a en 5 daarentegen
dient om de instelling ertoe te bewegen zich een volgende keer aan de wet
te houden; het kwaad is reeds geschied. Handhaving door middel van een bestuurlijke
boete ligt hier voor de hand.Op het invoegen in de Kwaliteitswet van het inzagerecht is in het algemeen
deel van deze toelichting genoegzaam ingegaan.Artikel 15 (Wet BIG)In de artikelen 97, 98, 99 en 101 wordt door toevoeging van twee voorwaarden
voor de toepasselijkheid van die strafbepalingen de «voorrang»
voor de bestuurlijke boete neergelegd. De bepalingen bij overtreding waarvan
die bestuurlijke boete kan worden opgelegd, zijn opgesomd in artikel 100.
Uit de combinatie van de artikelen 97 tot en met 101 volgt dat in eerste instantie
alleen een bestuurlijke boete mogelijk is. Pas bij het intreden van een der
voorwaarden is ook strafrechtelijk optreden mogelijk. Ik zeg nadrukkelijk «ook»,
want de mogelijkheid van de bestuurlijke boete blijft daarnaast bestaan. Er
is dan dus sprake van samenloop, waarbij ingevolge artikel 6, derde en vierde
lid, van dit wetsvoorstel met het Openbaar Ministerie overleg wordt gepleegd
over de wijze van optreden. Die samenloop is er overigens altijd bij overtreding
van de artikelen 88 en 96, eerste lid. Het opnemen van de «indien-clausule»
in het Wetboek van Strafrecht, waar de strafbaarheid van het overtreden van
artikel 88 (schending geheimhoudingsplicht) is geregeld, is niet wenselijk.
De «indien-clausule» heeft voor artikel 96 geen zin, omdat voor
de toepasselijkheid van dat artikel al sprake moet zijn van (aanmerkelijke
kans op) schade, en dus altijd al aan de tweede voorwaarde zou worden voldaan.Op het invoegen in de Wet BIG van het inzagerecht is in het algemeen deel
van deze toelichting genoegzaam ingegaan.Artikel 16 (Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische
ziekenhuizen)De Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen bevat een
aantal belangrijke rechten voor mensen die gedwongen opgenomen worden of opgenomen
zijn. Gezien het belang daarvan voor de patiënt is in een aantal gevallen
gekozen voor het instrument last onder dwangsom. Namelijk daar waar het voornaamste
doel is ervoor te zorgen dat voor de patiënten die het betreft alsnog
invulling wordt gegeven aan hetgeen met dat artikel wordt nagestreefd. Denk
aan het patiëntendossier: de geneesheer-directeur dient ervoor zorg te
dragen dat er aantekening wordt gehouden van de behandeling van de patiënt.
Met een bestuurlijke boete komt de patiënt in kwestie niet aan zijn dossier,
terwijl dit wel zijn (persoonlijke) belang is.Waar handhaving gericht is op de toekomst, opdat er in het vervolg anders
wordt gehandeld dan in het concrete geval, is het instrument bestuurlijke
boete geïntroduceerd. Het gaat dan om overtredingen die zich reeds hebben
voorgedaan en waaraan weinig kan worden veranderd.Ook in dit deel van het wetsvoorstel is door het toevoegen van een »indien-clausule»
aan de betrokken strafbepalingen de voorrang voor de bestuurlijke boete geregeld.Artikel 17 (Wet klachtrecht cliënten zorgsector)In artikel 3b van de Wet klachtrecht cliënten zorgsector wordt de
bestuurlijke boete geïntroduceerd voor de handhaving van aanwijzingen
ter zake van overtreding van artikel 2, zevende lid, van die wet. De boete
is erop gericht dat er de volgende keer wel een verslag komt.Voor de handhaving van aanwijzingen ter zake van overtreding van het eerste
tot en met derde en vijfde lid van artikel 2 van de Klachtwet wordt het instrument
last onder dwangsom geïntroduceerd. Hierbij speelt de noodzaak om te
bewerkstelligen dat de regeling aangepast wordt overeenkomstig de wet.Artikel 18 (Wet afbreking zwangerschap)De genoemde leden van artikel 11 van de Wet afbreking zwangerschap bevatten
duidelijke bepalingen over het bewaren en verstrekken van gegevens die betrekking
hebben op een behandeling gericht op het afbreken van een zwangerschap. Op
grond van de bovengenoemde criteria stel ik ter zake van het niet naleven
van die eisen de mogelijkheid van het opleggen van een bestuurlijke boete
voor.Artikel 19 (Wet op de medische hulpmiddelen)De genoemde artikelen lenen zich, gelet op de bovengenoemde criteria,
alle voor handhaving door middel van een bestuurlijke boete, naast de mogelijkheid
van toepassing van het strafrecht (Wet op de economische delicten).Artikel 20 (Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal)De genoemde artikelen lenen zich, gelet op de bovengenoemde criteria,
alle voor handhaving door middel van een bestuurlijke boete, naast de mogelijkheid
van toepassing van het strafrecht (Wet op de economische delicten).Artikel 21 (Wet inzake bloedvoorziening)De in het eerste lid genoemde artikelen lenen zich, gelet op de bovengenoemde
criteria, alle voor handhaving door middel van een bestuurlijke boete, naast
de mogelijkheid van toepassing van het strafrecht.Het bewerkstelligen van de naleving van verplichtingen, voortvloeiend
uit een aanwijzing of een bevel, geschiedt door middel van een last onder
dwangsom.Artikel 22 (Opiumwet)Het Opiumwetbesluit en de Uitvoeringsregeling Opiumwet, gebaseerd op de
genoemde artikelen, bevatten duidelijk omschreven eisen met betrekking tot
het voorschrijven, afleveren, bewaren etc. van opiumwetmiddelen door beroepsbeoefenaren.
Voor handhaving van deze bepalingen is de bestuurlijke boete een geschikt
instrument, naast de mogelijkheid van toepassing van het strafrecht. Door
snelle sanctionering kan de inspectie effectief en op maat invulling geven
aan haar handhavingstaak.Artikel 23 (Gezondheidswet)Op het invoegen in de Gezondheidswet van een inzagerecht voor de IGZ ten
behoeve van het onderzoek naar de staat van de volksgezondheid, is in het
algemeen deel van deze toelichting genoegzaam ingegaan.Artikel 24 (Inwerkingtreding)Toepassing van het door dit wetsvoorstel aan de verschillende wetten toegevoegde
handhavingsinstrumentarium is alleen mogelijk ter correctie van overtredingen,
gepleegd na het tijdstip van inwerkingtreding van dit voorstel.De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,A. KlinkWijzigingen, aangebracht in het wetsvoorstel en de memorie
van toelichting naar aanleiding van het advies van de Raad van State1. Artikel 3, eerste lid, is gewijzigd.2. De tekst van artikel 5, vierde lid, is herzien.3. Artikel 13, zesde lid, is gewijzigd.4. In het bij artikel 14 voorgestelde artikel 7 is het derde lid
nieuw.5. In het bij artikel 14 voorgestelde artikel 9 en in de artikelen
15, onder B, C, D en G, en 16, onder A en B, is het woord «onherroepelijk»
ingevoegd.6. In het bij artikel 15 voorgestelde artikel 87 is het tweede lid
nieuw.7. De tekst van het bij artikel 23 voorgestelde artikel 39 is herzien.8. In de memorie van toelichting is de passage onder «Het huidige
handhavingsinstrumentarium» herzien, is de passage onder «Inzage
van patiëntendossiers» aangevuld en is de toelichting op artikel
23 herzien.XNoot1VWA – De beoogde effecten van de bestuurlijke boete gemeten –
mr. R.A. van Geffen, Universiteit Twente, maart 2005. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31122-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl