Raad voor Economische en Financiële Zaken; Verslag algemeen overleg over de (strafrechtelijke) bescherming van financiële belangen van de Gemeenschap
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 21501-07, nr. 153

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

27-12-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

21501-07 nr. 153

08-12-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesHet antwoord van de regeringTweede termijnOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 21501-07Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 23490Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 42 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
21 501-07Ecofin-Raad23 490Ontwerp-besluiten Unie-Verdragnr. 153VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG Vastgesteld 8 december 1995De algemene commissies voor de Rijksuitgaven1
en voor Europese Zaken2 en de vaste commissies
voor Financiën3 en Justitie4 hebben op 17 mei 1995 overleg gevoerd met minister Zalm van Financiën,
minister Sorgdrager van Justitie en staatssecretaris Patijn van Buitenlandse
Zaken over de brief van deze bewindslieden d.d. 26 april 1995 inzake een voorstel
voor een verandering van de Raad inzake de bescherming van de financiële
belangen van de Gemeenschappen en een verdrag inzake de strafrechtelijke bescherming
van de financiële belangen van de Gemeenschap (21 501-07,
nr. 136 en 23 490, nr. 136).Van het gevoerde overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissiesMevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA) stelde vast dat de bescherming
van de financiële belangen van de EU gelukkig hoger op de agenda van
de Nederlandse politiek staat dan enkele jaren geleden. In dit overleg gaat
het over voorstellen van de Europese Commissie over het strafbaar stellen
van fraude met EU-middelen en versterking van wetgeving op dit punt, zowel
op gemeenschaps- als op lidstatenniveau. De doeleinden zijn het scheppen van
rechtswaarborgen en een algemene structuur. De algemene rechtsbeginselen en
de praktische toepasbaarheid zijn daarbij van primair belang.De brief van de bewindslieden geeft goede informatie, maar is op onderdelen
toch te summier. Mevrouw Witteveen zei het op prijs te stellen dat de Commissie
nu eindelijk concrete voorstellen heeft gedaan. Wil de regering bevorderen
dat deze voorstellen nog tijdens het Franse voorzitterschap worden afgerond?
Dat houdt dus in dat er resultaten moeten worden geboekt tijdens de komende
Ecofin- en JBZ-bijeenkomsten. Indien nodig kunnen de voorstellen dan hun definitieve
beslag krijgen tijdens de Europese Top in Cannes. Het kabinet gaat ervan uit
dat reeds tijdens de Ecofin van eind mei en de JBZ-bijeenkomst in juni spijkers
met koppen worden geslagen. Mevrouw Witteveen hoopte dat de EU en de lidstaten
zich hiermee voorzien van hoogwaardige regelgeving. Of dat werkelijk gebeurt,
valt moeilijk vanuit Den Haag te beoordelen maar het is wellicht beter de
besluitvorming een maand later in Cannes te laten plaatsvinden dan regelgeving
te maken waarvan de kwaliteit door tijdsdruk te wensen overlaat. De manier
waarop de onderlinge problemen worden opgelost, zal mede bepalend zijn voor
de duurzaamheid en de effectiviteit van de implementatie die voor sommige
lidstaten nogal ingrijpend zal zijn. Hoe oordelen de bewindslieden over de
relatie tussen de noodzakelijke kwaliteit en de tijdsdruk waaronder de voorstellen
hun beslag moeten krijgen? Is een zeker optimisme op zijn plaats?Fraudebestrijding en oneigenlijk gebruik van EU-middelen moeten steeds
zoveel mogelijk in samenhang worden beoordeeld. De commissie voor de Rijksuitgaven
heeft vragen gesteld over het verslag van de Europese Rekenkamer. Willen de
bewindslieden die vragen zo snel mogelijk beantwoorden?Kunnen de bewindslieden een toelichting geven op de samenhang tussen beide
voorstellen en wordt bij de bespreking ervan ook aandacht besteed aan de uitvoeringsaspecten
(bijvoorbeeld richting produktschappen en EU-uitgaven die rechtstreeks naar
de regio's gaan)?In de brief staat dat de Nederlandse strafbepalingen verder gaan dan de
thans voorliggende compromisvoorstellen. Gaan de Nederlandse strafbepalingen
ook verder dan het ontwerp-verdrag? Of is het compromis-voorstel zo minimaal
dat iedere nationale wetgeving verderstrekkende bepalingen heeft dan het ontwerp-verdrag?
Welke is de positie van de andere lidstaten en wat te denken van het feit
dat de drie nieuwe lidstaten zich er nog maar nauwelijks mee hebben bemoeid?Nederland benadert het begrip EU-fraude vanuit valsheid in geschrifte,
maar andere landen hanteren het concept bedrog. Welke verschillen levert dat
op voor de strafbaarheidsstelling, strafmaat e.d.? Worden daardoor de verschillende
posities van de lidstaten verklaard wat betreft de definitie van EU-fraude?
Welke landen hanteren welk begrip en welke gevolgen heeft dat in die landen
voor de strafbaarstelling?Nederland is geen voorstander van specifieke strafbaarstelling van EU-fraude
waarop de Commissie overigens wel aandringt. Zijn er betere oplossingen? Een
specifieke strafbaarstelling lijkt eenvoudiger omdat specifieke bepalingen,
die door andere landen kunnen worden overgenomen, tot meer eenvormigheid zullen
leiden. Hoe oordelen de bewindslieden over het voorstel om het Hof van Justitie
bevoegd te verklaren met betrekking tot onder andere de uitleg van bepalingen
van het verdrag en het doen van uitspraken over de toepassing
ervan, met name wat betreft het begrip fraude in het kader van de eerste pijler?Wat is precies de inzet van de regering op punten waar Nederland problemen
mee heeft? Welke tekstvoorstellen heeft Nederland ingediend en welke ontwikkelingen
hebben zich daarna voorgedaan? Speelt het cumulatieprobleem in principe niet
voor elke lidstaat en zijn er behalve overlappingen ook leemten tussen beide
regelingen? Hoe staat het met de bespreking van de voorstellen over de opschorting
van de administratieve procedure in afwachting van een strafrechtelijk onderzoek?Over de rechtsbasis van de verordening is verschil van mening tussen de
Commissie en ook Nederland enerzijds en het Europese Parlement anderzijds.
Het EP meent dat het een richtlijn moet zijn. Willen de bewindslieden het
standpunt van het kabinet toelichten?Het ontwerp-verdrag raakt een aantal terreinen die een bredere strekking
hebben in het strafrecht dan enkel de fraudebestrijding. Wordt hiermee beoogd
om behalve op het terrein van de EU-fraude ook op andere strafrechtelijke
terreinen (bijvoorbeeld georganiseerde criminaliteit) beter met elkaar te
kunnen samenwerken? Is er een relatie met de richtlijn over witwassen van
zwart geld, verkregen door de handel in verdovende middelen?Vervolgens stelde mevrouw Witteveen enkele specifieke vragen over artikelen
in de ontwerp-verordening en het ontwerp-verdrag zelf.In artikel 9, eerste lid, van de ontwerp-verordening komt de verjaringstermijn
van vijf jaar aan de orde. Waarop is die termijn gebaseerd? De verjaringstermijn
wordt onderbroken door iedere van een nationale of communautaire autoriteit
uitgaande handeling. Is dat een voor betrokkene kenbare handeling?Artikel 11, derde lid, rept van «de door de Commissie uit te voeren
controles en verificaties ter plaatse». Waaruit blijkt die bevoegdheid
van de Commissie? Kan bij eventuele weigering toegang tot lokalen e.d. worden
afgedwongen?Hoe verhoudt het begrip «poging» in artikel 2 van het ontwerp-verdrag
zich tot het Nederlandse Wetboek van Strafrecht waarin een lagere strafmaat
voorkomt?Valt ook een rechtspersoon onder de werking van artikel 3 van het ontwerp-verdrag
dat handelt over de aansprakelijkheid?Artikel 5 gaat over de discrepantie tussen de titel «Bevoegde lidstaat
en verplichting tot vervolging» enerzijds en de inhoud van lid 1 anderzijds,
waarin het opportuniteitsbeginsel wordt gehanteerd zoals dat ook in Nederland
wordt uitgelegd. Kan de minister dit toelichten?De heer Hirsch Ballin (CDA) zei zich zorgen te maken over de
wijze waarop het dossier «fraudebestrijding» door de EU en de
lidstaten wordt behandeld. Doet Nederland intern wel al het mogelijke om het
omvangrijke kwaad van de fraude te bestrijden en wordt er in voldoende mate
op aangedrongen dat alle lidstaten zich volledig inzetten voor een effectieve
fraudebestrijding? In het ontwerp-verdrag wordt bepaald dat de maatregelen
ten minste gelijkwaardig dienen te zijn aan het niveau van de regelgeving
in de lidstaten zelf, maar dat is natuurlijk niet zonder meer geruststellend.
In de brief van de bewindslieden wordt terecht nadruk gelegd op waarborgen
voor de rechtspleging, maar het zou goed zijn geweest als ook iets was gezegd
over waarborgen voor de Europese burger dat er met geld van de EU adequaat
wordt omgegaan. De Europese Rekenkamer heeft schokkende mededelingen gedaan
over de bestedingen in het kader van bijvoorbeeld de structuurfondsen; het
spreekt voor zich dat op deze manier het vertrouwen van de burger in Europese
samenwerking wordt ondermijnd. De heer Hirsch Ballin refereerde in dit verband
ook nog aan de verzoeken om wederzijdse bijstand in het kader van artikel
7 van EG-verordening 4045 van 1989. Nederland heeft negen verzoeken gedaan
en slechts één antwoord gekregen, terwijl er aan
Nederland negen verzoeken zijn gedaan waarop twee antwoorden zijn gevolgd.
Dit duidt erop dat er veel schort aan de administratieve samenwerking tussen
de lidstaten. Daarom drong hij aan op een veel krachtiger Nederlandse inzet
dan nu uit de stukken kan worden opgemaakt.De bewindslieden verwijzen met instemming naar de brief van de toenmalige
minister van Justitie van 19 maart 1992 over de verhouding tussen administratieve
en strafrechtelijke sancties. De heer Hirsch Ballin verklaarde door die verwijzing
niet zonder meer te zijn gerustgesteld. Er is immers sindsdien het een en
ander gebeurd waarvan mag worden verwacht dat het in het beleid wordt verwerkt.
Zo is het Verdrag van Maastricht inwerkinggetreden, terwijl de beoordeling
van administratieve sancties in Nederland ondertussen positiever is geworden.Een belangrijke vraag is hoe de lidstaten tot het besteden van de vereiste
aandacht aan fraudebestrijding kunnen worden gebracht. De ontwerp-verordening
en het ontwerp-verdrag zijn stappen in de goede richting, maar zullen de nog
steeds aanwezige problemen tussen de lidstaten alleen maar ten koste van de
kwaliteit kunnen worden opgelost? Hoe zal inhoud worden gegeven aan de samenwerking
tussen de administratieve en justitiële diensten? Hoe ver is de minister
gevorderd met de aanpassingen van het Wetboek van Strafrecht? Ook vroeg de
heer Hirsch Ballin hoe de EG-fraude-officier van Justitie functioneert.Hoe beoordeelt de minister van Justitie het strafrechtelijk regime van
de ontwerp-verordening? In deze verordening wordt een specifieke strafbaarstelling
verlangd. Hoe staat het met de plukze-wetgeving in het kader van EG-fraude?Het EP heeft zich onlangs gebogen over een ontwerp-resolutie van de Commissie
Institutionele Zaken waarin onder de nrs. 33 t/m 36 een aantal verlangens
worden geuit ten aanzien van de controlefunctie. In het bijzonder de punten
34 en 35 zijn van groot belang. Is de regering bereid zich in Europees verband
in te zetten voor uitvoering van deze punten? Het EP stelt voor om het verdrag
zodanig te herzien dat er strengere maatregelen kunnen worden genomen om fraude
en andere inbreuken op het recht van de EU te bestrijden, dat er verdergaand
onderzoek binnen de lidstaten kan worden gedaan en dat afschrikwekkende straf-
en bestuursrechtelijke sancties mogelijk moeten zijn op het niveau van de
EU. Dat gaat dus verder dan wat er nu in ontwerp-verordening en ontwerp-verdrag
voorligt en de heer Hirsch Ballin pleitte ervoor dat die stappen inderdaad
worden gezet. De verordening en het verdrag laten wat betreft de sancties
nog te veel open.De heer Hirsch Ballin stelde vast dat ontwerp-verordening en ontwerp-verdrag
veel ruimte laten voor een zekere afstandelijkheid van de lidstaten. Als daar
dan ook nog eens de afstandelijkheid van de regio's in die lidstaten bij komt,
bestaat het gevaar dat de maatregelen hun doel voorbij schieten. Het is nog
maar de vraag of ontwerp-verordening en ontwerp-verdrag werkelijk zullen leiden
tot een gelijkwaardige handhaving binnen de lidstaten, iets waarop de Europese
burger zonder meer recht heeft.De heer Rabbae (GroenLinks) stelde vast dat het gaat om bestrijding
van fraude bij de besteding van EU-gelden. Het rapport van de Europese Rekenkamer
laat zien dat veel fraude plaatsvindt door toedoen van de lidstaten zelf,
maar tegelijkertijd wordt geconstateerd dat er in de afgelopen tien jaar nog
erg weinig is gebeurd om daaraan een einde te maken. Hoe is de verhouding
tussen de fraude in «eigen circuit» (bijvoorbeeld lidstaten die
wat betreft de aanwending van het structuurfonds met valse papieren werken)
en het plegen van fraude door particulieren (bedrijven, criminelen enz.)?
Natuurlijk is fraudebestrijding op alle fronten noodzakelijk, maar het is
goed te weten waar het accent moet worden gelegd. Kan de minister
enige informatie verschaffen over het instrumentarium en het opereren van
de UCLAF?Vervolgens vroeg de heer Rabbae of in het ontwerp-verdrag wordt uitgegaan
van het subsidiariteitsbeginsel. Of moet het verdrag worden gezien als een
volstrekt nieuw instrument van de EU?Het ontwerp-verdrag voorziet erin dat een van fraude verdachte persoon
eerst administratiefrechtelijk wordt aangesproken maar dat, zodra de strafrechtelijke
procedure wordt gestart, de administratieve procedure stopt. Als betrokkene
in het kader van de strafrechtelijke procedure wordt gestraft, kan hij –
weliswaar complementair – alsnog gestraft worden in het kader van de
administratieve procedure. Als de strafrechtelijke procedure niets oplevert,
wordt alsnog de administratieve weg gevolgd. Past deze werkwijze in het Nederlandse
rechtssysteem?Waarom is het EP tegen een verdrag en voor een verordening? Omdat het
parlement alles afwijst wat niet een communautair karakter draagt of is er
sprake van een meer inhoudelijke argumentatie?Ten slotte vroeg de heer Rabbae welke landen aanpassingen zullen moeten
aanbrengen naar aanleiding van de verordening en welke gevolgen het verdrag
zal hebben voor het Nederlandse rechtssysteem.De heer Van Walsem (D66) zei dat de geloofwaardigheid van de
EU vooral wordt bepaald door het succes van het streven om de fraude binnen
aanvaardbare proporties te houden. Er is echter nog steeds veel reden voor
grote zorg. Hoeveel vertrouwen hebben de bewindslieden in de controles in
de andere lidstaten?De heer Van Walsem zei altijd het idee te hebben gehad dat fraude een
verschijnsel is dat zich met name in de zuidelijke lidstaten voordoet. Nu
blijkt dat Nederland op het fraudelijstje een middenpositie inneemt, is enige
bescheidenheid bepaald op haar plaats.Duidelijk is dat de EU-regelgeving buitengewoon complex en onduidelijk
en dus ook fraudegevoelig is. Het schijnt erg moeilijk te zijn heldere regelgeving
te ontwerpen, maar toch moet dat een eerste zorg zijn. Een tweede voorwaarde
is dat naleving van subsidieregelgeving wordt gecontroleerd en dat ook financiële
randvoorwaarden voor die controle worden geschapen. Hoe is de controle van
directe subsidies aan de regio's en de exportrestituties geregeld?Nederland is geen voorstander van een specifieke strafbaarstelling. Hoe
wordt daarmee omgegaan in het kader van de voorgestelde EU-regelgeving? Verder vroeg de heer Van Walsem naar de samenwerking tussen controle-apparaten
(bijvoorbeeld de Rekenkamers) van de EU en van Nederland. Hoe denken de bewindslieden
om te gaan met het gegeven dat lidstaten niet voldoende zijn toegerust om
de bewijslast voor fraude te leveren? Als een fraude wordt opgespoord, moet
de subsidie door de lidstaat worden terugbetaald. Vinden de bewindslieden
dit een voldoende prikkel om fraude op te sporen? Is er op communautair niveau
geen algemeen stelsel van administratieve sancties te ontwerpen?Ten slotte stelde de heer Van Walsem vast dat de ne bis in idem-regel
een cruciale rol speelt. Hij vroeg hoe deze internationaal erkende regel op
een verantwoorde manier een plaats krijgt in de verordening.De heer Hoogervorst (VVD) merkte op dat het jongste rapport
van de Europese Rekenkamer een vernietigend oordeel uitspreekt over de staat
van de financiële controle en beheersmechanismen van de EU. Ook wordt
geconstateerd dat er, ondanks de enorme toename van de uitgaven in Europa,
in de laatste tien jaar weinig is verbeterd. Het is daarom van groot belang
dat er in de lidstaten en op Europees niveau veel aandacht wordt besteed aan
de bestrijding van fraude en misbruik van Europese middelen. De heer Hoogervorst stelde vervolgens vast dat de EU extra kwetsbaar is
voor misbruik en fraude, niet alleen omdat de uitgaven enorm snel zijn gegroeid
maar vooral ook gezien de politieke structuur van de EU. De afstand tussen
betalen, beslissen en genieten is zowel in geografisch als in bestuurlijk
opzicht enorm groot. Er zijn bovendien weinig prikkels tot doelmatig gebruik,
terwijl er daarnaast grote verschillen zijn tussen de lidstaten wat betreft
financieel-beheersmatige en juridische tradities. Dat laatste leidt bijvoorbeeld
tot problemen bij de definiëring van het begrip «fraude».
Nederland gaat daarbij uit van valsheid in geschrifte, terwijl andere landen
uitgaan van het meer algemene begrip «bedrog». Is Nederland strikter
in de toepassing van het begrip of ligt dat juist andersom?Gezien de grote kwetsbaarheid van de EU voor fraude en misbruik is een
massieve inspanning nodig om daaraan het een en ander te doen. De ontwerp-verordening
en het ontwerp-verdrag hebben tot doel tot een zekere harmonisatie te komen
van administratieve en strafrechtelijke sancties. Vier landen hebben een volwaardig
systeem van administratieve sancties; vijf landen (waaronder Nederland) maken
incidenteel gebruik van administratieve sancties terwijl drie landen niet
een dergelijk systeem kennen. Waarin verschilt Nederland met de eerstgenoemde
groep? Moeten de laatstgenoemde landen hun rechtssysteem ingrijpend veranderen?De bewindslieden hechten grote waarde aan een strakke afbakening tussen
administratieve en strafrechtelijke sanctionering om dubbele bestraffing te
voorkomen. Hoe wordt hierover geoordeeld in de andere lidstaten en hoe oordelen
de bewindslieden over de opschortingsclausule?In de brief staat dat de lijst van mogelijke sancties in de verordening
uitputtend moeten zijn met het oog op het legaliteitsbeginsel. Wat is het
nadeel van een niet-limitatieve opsomming? Zijn ook in Nederland administratieve
organisaties vaak niet voldoende toegerust voor bewijstaken?De heer Hoogervorst vroeg verder welke heikele punten uit het ontwerp-verdrag
zijn verdwenen. Heeft bijvoorbeeld het opportuniteitsbeginsel nog ter discussie
gestaan? Heeft het verdrag, dat is teruggebracht tot een beperkt instrument,
nog wel voldoende betekenis?Het is nog maar de vraag of beide voorstellen nog tijdens het Franse voorzitterschap
kunnen worden afgerond. Welke landen moeten worden beschouwd als dwarsliggers?
Het zou in ieder geval zeer teleurstellend zijn als tijdens de Top in Cannes
niet kan worden gekomen tot een afronding. De heer Hoogervorst kon zich overigens
voorstellen dat het kabinet niet al te lichtvaardig met deze materie wil omgaan.Voorts vroeg hij nadrukkelijk aandacht voor het nalevingsaspect. Hoe kan
ervoor worden gezorgd dat de lidstaten het verdrag en de verordening gelijkelijk
zullen naleven en wat wordt er gedaan om te komen tot een actief opsporingsbeleid?
Welke middelen zijn er om lakse lidstaten tot verantwoording te roepen en
wordt er gewerkt aan zwaardere procedures? Is het mogelijk te komen tot een
strikt multilateraal toezicht, zoals bijvoorbeeld ook is voorzien in het kader
van de EMU?Omdat harmonisatie van strafwetgeving altijd een zeer moeizaam proces
zal blijken te zijn, zal vooral moeten worden gestreefd naar fraudepreventie:
eenvoudiger regelgeving en meer financiële prikkels. Wat dit betreft
keek de heer Hoogervorst nu al vooruit naar het algemeen overleg over deze
materie in juni.De heer Van der Vlies (SGP) betoogde dat de EU eerst en vooral
een rechtsgemeenschap wil zijn. Dat moet dan ook worden waargemaakt en een
harde voorwaarde daarvoor is dat ernst wordt gemaakt met de fraudebestrijding.
De geloofwaardigheid van de EU staat immers op het spel. Helaas is er nog
steeds sprake van een forse achterstand in handhaving van de regelgeving.
Er is een praktijk gegroeid waarin de lidstaten zich niet bemoeien met de
uitvoering van en de controle op de regelingen waar ze zelf geen direct economisch
belang bij hebben. Dat moet veranderen; er moet een cultuur ontstaan waarin
men elkaar effectief kan aanspreken op de inspanningen op het terrein van
de fraudebestrijding.Effectieve fraudebestrijding vergt in de eerste plaats een heldere en
adequate wet- en regelgeving. Zou het niet mogelijk zijn om vergelijkbaar
met het MDW-project van Economische Zaken (Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit)
op Europees niveau te werk te gaan? Is de regering bereid deze optie op raadsniveau
aan de orde te stellen?De heer Van der Vlies waardeerde het positief dat in EU-verband wordt
gewerkt aan harmonisatie van strafrechtelijke en administratieve sancties.
Hij sloot zich aan bij de al gestelde vragen op dit punt. Het is onthutsend
dat de lidstaten nog steeds niet verdragsrechtelijk verplicht zijn EU-fraude
strafbaar te stellen. Wat moet overigens precies worden verstaan onder communautaire
administratieve sancties? Harmonisatie van sancties is een goede zaak, maar
de rechtshandhaving mag niet naar communautair niveau worden getild. Deelt
de regering de opvatting dat dit ten principale een taak is van een soevereine
overheid? Het antwoord van de regeringDe minister van Justitie zei de zorgen van de Commissie over
het verschijnsel EU-fraude te delen. Het gaat om grote bedragen, terwijl het
verschijnsel zich in alle lidstaten (dus ook in Nederland) voordoet. De geloofwaardigheid
van en het vertrouwen van de burger in de EU worden gediend door een krachtig
optreden tegen fraude. Het is niet voor niets dat de Europese Raad in Essen
heeft uitgesproken dat er maatregelen moeten worden genomen.Het verdrag regelt de strafrechtelijke handhaving en zal worden besproken
in de JBZ-raad. De verordening moet zo spoedig mogelijk tot stand komen. Dat
is natuurlijk een wat rekbaar begrip, maar er wordt in ieder geval wel hard
aan gewerkt. De verordening zal in de Ecofin-raad aan de orde worden gesteld.
De JBZ-raad behoort tot de derde pijler en dat is wellicht de reden dat het
EP betrekkelijk weinig belangstelling heeft voor de strafrechtelijke handhaving.
Het ziet er naar uit dat het verdrag inderdaad nog tijdens het Franse voorzitterschap
tot stand komt. Wat betreft de verordening dienen nog enkele problemen te
worden opgelost en niet verwacht mag worden dat op de eerstkomende Ecofin-raad
daarover overeenstemming zal worden bereikt.De minister merkte vervolgens op dat er altijd een zekere spanning bestaat
tussen tijdsdruk en kwaliteit. De kwaliteit van verdrag of verordening mag
natuurlijk niet lijden onder de tijdsdruk, maar de vraag is natuurlijk wel
hoe lang de afronding mag worden uitgesteld. Ingaande op de vraag van de heer
Hirsch Ballin naar de mogelijkheden van een plukze-regeling op EU-niveau,
antwoordde de minister dat wat er nu ter tafel ligt het maximaal haalbare
is. Als nog meer aan het verdrag wordt toegevoegd, zou afronding van de besluitvorming
wel heel lang op zich kunnen laten wachten en dat leek haar onwenselijk.Fraudebestrijding begint met heldere en kwalitatief goede regelgeving.
Het rapport-Koopmans, dat uiteraard aan de Kamer zal worden aangeboden, zal
ook naar de Europese Commissie worden gestuurd opdat zij daarmee haar voordeel
kan doen. Naast de kwaliteit is natuurlijk de controle op naleving van nationale
en EU-regelgeving van groot belang. Verder zijn in het geding de handhaving
en de instrumenten om daaraan gestalte te geven.De verordening ziet op administratieve en het verdrag op strafrechtelijke
sancties. Er wordt op toegezien dat er geen overlap plaatsvindt. De inbreng
van Nederland is conform het regeringsstandpunt met betrekking tot
de administratieve boeten; het enthousiasme voor dit instrument is in de loop
der jaren wat groter geworden. De Commissie heeft in verschillende regelingen
administratieve sancties opgenomen, die echter nogal divers van aard zijn.
De verordening heeft de bedoeling een algemeen kader te bieden. Omdat er sprake
is van zoveel verschillende regelingen, is dat laatste een nogal moeizaam
gebeuren. Het verdrag regelt een aantal algemene noties op het gebied van
het strafrecht: het begrip «EG-fraude», sancties, jurisdictie,
het ne bis in idem-beginsel en uitleveringsbepalingen. In het verdrag komen
geen strafmaten voor en dat betekent o.a. dat voor wat betreft de poging de
Nederlandse regelgeving van toepassing is.De algemene bepalingen van het verdrag kunnen conform het internationale
recht worden omgezet in het nationale strafrecht. Het verdrag vraagt van de
lidstaten in het nationale strafrecht bepalingen op te nemen die gelegenheid
bieden om EG-fraude op te sporen en te bestraffen. Het is dus niet nodig om
in het nationale strafrecht specifiek de EG-fraude strafbaar te stellen. Mevrouw
Delmas-Marty (Franse hoogleraar in het strafrecht) heeft na onderzoek geconcludeerd
dat de strafrechtelijke systemen niet zodanig verschillen dat harmonisatie
noodzakelijk is. De strafmaten lopen dus niet significant uiteen. Nederland
gaat overigens verder dan het verdrag want het kent de strafbaarheid van rechtspersonen
en de strafrechtelijke aansprakelijkheid van feitelijk leidinggevenden.Bij het stellen van regels met het oog op fraudebestrijding dient er evenwicht
te zijn tussen het belang van die bestrijding en het belang van de rechtswaarborgen
waarover een en ander in het Europees Verdrag is opgenomen. Dubbele bestraffing
is niet toegestaan, vandaar dat er een procedure is voor de samenloop van
administratief recht en strafrecht.De officier van justitie die speciaal is belast met de bestrijding van
EG-fraude, heeft een samenwerkingsverband van verschillende opsporingsinstanties
tot zijn beschikking. Die instanties werken intensief samen met vergelijkbare
instanties in andere landen en ook met de UCLAF.In de discussie over het verdrag is het opportuniteitsbeginsel niet aan
de orde geweest en dat zal voorlopig ook wel niet gebeuren.Ten slotte zegde de minister toe de meer gedetailleerde vragen schriftelijk
te zullen beantwoorden.De minister van Financiën merkte allereerst op dat, als
geen subsidies zouden worden verstrekt en geen invoerrechten zouden worden
geheven, de fraudeproblematiek aanmerkelijk minder zou zijn. Als de subsidiestromen
worden gestroomlijnd en zo mogelijk beperkt, wordt de fraudeproblematiek navenant
gereduceerd. Daarnaast moet worden geconstateerd dat de complexe EU-regelgeving
ruime fraudemogelijkheden biedt. Als het gaat om gemeenschapsmiddelen dient
de Commissie de eindverantwoordelijkheid te dragen voor de fraudebestrijding
en voor een gelijkwaardige aanpak in de lidstaten. In het verleden heeft zij
zich ten onrechte – het betreft immers geen nationale uitgaven –
beroepen op het subsidiariteitsbeginsel. Dat neemt niet weg dat de Commissie
zoveel mogelijk gebruik kan en moet maken van opsporings- en handhavingsactiviteiten
in de lidstaten.Ingaande op de vraag of de verordening zal kunnen worden vastgesteld tijdens
de eerstkomende Ecofin-raad wees de minister erop dat de Franse verkiezingen
voor enige complicaties hebben gezorgd. Er wordt overigens niet geheel uitgesloten
dat er tijdig op ambtelijk niveau een compromis kan worden bereikt.De bewindsman verwachtte dat nog deze maand de antwoorden op de vragen
van de Kamer over het verslag van de Europese Rekenkamer de Kamer zullen bereiken.Nederland heeft een belangrijke doorvoerfunctie in Europa en dat verklaart
wellicht de middenpositie op de «fraudelijst». De minister verklaarde ten slotte tevreden te zijn over de actieve rol
van de Commissie op het punt van de fraudebestrijding. De Commissie zal aan
de hand van nationale rapportages een overzicht maken van de fraudebestrijdingsactiviteiten
in de lidstaten. Tweede termijnDe heer Hirsch Ballin (CDA) beaamde dat de JBZ-raad tot de
derde pijler behoort, maar waagde te betwijfelen dat dit een gebrek aan belangstelling
van het EP kan verklaren. Het is veeleer een kwestie van gebrek aan bevoegdheden,
maar hij meende dat niet kan worden volstaan met de fraudebestrijding enkel
en alleen in het kader van de derde pijler aan de orde te stellen. Als dit
onderwerp in het kader van de Gemeenschap aan de orde komt, krijgt het EP
de rol die het toekomt en kunnen de problemen adequater worden aangepakt.Het enthousiasme voor administratieve sancties is de afgelopen jaren inderdaad
gegroeid en de vraag is gerechtvaardigd of niet afscheid moet worden genomen
van de voorzichtige of zelfs afhoudende houding tegenover afschrikwekkende
bestuursrechtelijke sancties in Europees verband. Moet niet de Commissie de
gelegenheid worden geboden verder te gaan dan tot nu toe mogelijk was?De vraag of de inzet van de Nederlandse regering met betrekking tot de
fraudebestrijding in Europees verband krachtig en effectief genoeg is, durfde
de heer Hirsch Ballin nog niet met «ja» te beantwoorden. Overeenstemming
over het verdrag wordt blijkbaar bemoeilijkt als Nederland nadere verlangens
inbrengt (bijvoorbeeld op het gebied van plukze-wetgeving en het verzwaren
van strafsancties). Maar de fractie van het CDA heeft grote twijfels over
de vraag of het voorliggende verdrag wel voldoende is. Hoe oordeelt de regering
hierover? Heeft zij inderdaad verdergaande voorstellen gedaan? Zo nee, zouden
de inspanningen er niet op moet worden gericht tot een verdergaand verdrag
te komen? De heer Hirsch Ballin meende dat, als dit niet gebeurt, weliswaar
wordt voldaan aan de EU-voornemens met betrekking tot de fraudebestrijding
maar dat desondanks dit verschijnsel onvoldoende wordt bestreden.Ten slotte constateerde de heer Hirsch Ballin nogmaals dat er nog veel
schort aan de samenwerking tussen de lidstaten. Welke initiatieven zal de
regering ondernemen opdat Nederland adequaat kan reageren op de verzoeken
om inlichtingen van andere lidstaten?De heer Rabbae (GroenLinks) vroeg zich af of de cultuur van
de EU, waarin het principe van geven en nemen een belangrijke plaats inneemt,
de fraude niet bevordert. Als aan het ene land concessies worden gedaan, moeten
ook andere landen tevreden worden gesteld. Er is in ieder geval geen sprake
van een krachtdadig en eenduidig beleid. Al te vaak geldt nog het adagium
«vrijheid, blijheid» en als dat niet verandert, zullen welke beleidsmaatregelen
dan ook onvoldoende zoden aan de dijk zetten. De heer Rabbae realiseerde zich
dat het niet gemakkelijk zal zijn die cultuur te veranderen – bijvoorbeeld
door sancties op te leggen aan landen die onvoldoende meewerken aan de bestrijding
van fraude – maar als op onderdelen geen aanzetten worden gegeven, komt
die verandering nooit van de grond.Mevrouw Witteveen (PvdA) vroeg zich af of het in de stukken
en de antwoorden van de bewindslieden doorklinkende optimisme wel gerechtvaardigd
is. De door haar gestelde vragen over verdrag en verordening, die schriftelijk
zullen worden beantwoord, bevatten immers nogal wat principiële elementen.
Zij kon zich haast niet voorstellen dat enkel de Franse verkiezingen en de
daarop volgende politieke veranderingen in dat land de voortgang van het proces
hebben vertraagd. Hoe stellen de andere lidstaten zich op als het gaat om
de meer principiële punten en hoe wordt omgegaan met het
gegeven dat de drie nieuwe lidstaten zich nog nauwelijks met deze materie
hebben beziggehouden?De minister van Justitie realiseerde zich dat zij het EP in
haar antwoord in eerste termijn tekort heeft gedaan door het een gebrek aan
belangstelling voor het verschijnsel van de fraudebestrijding toe te schrijven.
Het ontbreekt het EP aan bevoegdheden om die belangstelling te effectueren,
maar het is nog maar de vraag of de fraudebestrijding bij de derde pijler
vandaan moet worden gehaald. De nationale taken op het gebied van het strafrecht
dienen voorop te staan.Nederland heeft een inbreng geleverd conform het regeringsstandpunt naar
aanleiding van het rapport over de administratieve boeten. De verordening
bevat overigens wel degelijke enkele afschrikwekkende sancties. De EG neemt
administratieve sancties van 800% van het gefraudeerde bedrag en dat is wel
erg hoog. Vanzelfsprekend kan altijd de vraag worden gesteld of er nog meer
sancties in moeten worden opgenomen, maar hierbij mag het aspect van de handhaafbaarheid
natuurlijk ook niet uit het oog worden verloren. De JBZ-raad heeft in ieder
geval besloten het hierbij voorlopig te laten en de minister meende dat dit
de meest realistische benadering is. Als dit verdrag wordt aangenomen en zich
met de handhaafbaarheid geen problemen voordoen, is in ieder geval een goede
stap gezet op de weg van de fraudebestrijding.Nederland zal inderdaad beter en vaker gestalte moeten geven aan de samenwerking
met andere lidstaten, vooral als het gaat om het verschaffen van inlichtingen
en het honoreren van rechtshulpverzoeken. Wat dit laatste betreft zal het
landelijk rechercheteam, dat zich vooral richt op financiële aspecten,
een belangrijke rol kunnen spelen.De minister van Financiën betoogde dat informatie-uitwisseling
op het niveau van de werkvloer van uitermate groot belang is voor de opsporing
van frauduleuze activiteiten. Hij meende te kunnen stellen dat er sprake is
van een goede samenwerking tussen de douanes van de lidstaten en dat waar
nodig hard wordt gewerkt aan een verbetering daarvan. Wat er nu voorligt in
verdrag en verordening is wellicht niet voldoende, maar in ieder geval wel
een stap vooruit. Het leek hem niet raadzaam nog een aantal jaren te wachten
op de meest ideale regeling. Als blijkt dat aanscherping nodig is, zal Nederland
zeker niet aarzelen om daartoe het initiatief te nemen. Als een lidstaat niet
een fatsoenlijk controle- en beheerssysteem tot stand brengt, zou de Commissie
de financiële middelen naar die lidstaat moeten kunnen inperken.De ontwikkelingen in Frankrijk vormden inderdaad niet de enige complicatie
maar maakten het wel lastiger om vorderingen te maken in dit lastige dossier.
Er liggen inderdaad nog enkele problemen, waaronder met betrekking tot het
ne bis in idem-beginsel en een limitatieve lijst van soorten communautaire
administratieve sancties. Wat dit laatste betreft zou overigens wel een compromis
kunnen worden bereikt zonder dat er grote principiële problemen op juridisch
vlak ontstaan.De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken waagde te betwijfelen
of de effectiviteit van de fraudebestrijding wordt gediend door het dossier
geheel of in belangrijke mate onder te brengen bij de eerste pijler. De belangrijkste
elementen van de fraudebestrijding zijn immers al onderdeel van de eerste
pijler. De bewindsman verwees in dit verband naar de kwaliteit, uitvoerbaarheid,
de fraudebestendigheid en de doorzichtigheid van regelgeving. Van de drieslag
kwaliteit van de regelgeving, beheer/controle en repressie krijgen de eerste
twee elementen gestalte onder vigeur van de eerste pijler. Deze twee elementen
zijn veruit het belangrijkst en het is daarom van groot belang dat de rol
van de Commissie en de afgeleide rol van de lidstaten op een niet mis te verstane
manier worden geregeld en dat er op onregelmatigheden of onwilligheden
sancties komen te staan.Het uit het nationale strafrechtsysteem lichten van bepaalde onderdelen
om die vervolgens onder te brengen bij de eerste pijler en bindend op te leggen
aan de lidstaten, leek de staatssecretaris een bedenkelijke optie. Wel zou
hij zich kunnen voorstellen dat er meer kan gebeuren in de sfeer van samenwerking
tussen politie- en douanediensten van de lidstaten. In voorkomende gevallen
zou heel goed kunnen worden gekomen tot meer communautaire activiteiten.Aan het adres van de heer Rabbae merkte de bewindsman nog op dat niet
de indruk mag worden gewekt dat de politiek in Brussel wordt bedreven door
mensen met zonnebrillen in rokerige achterkamertjes. Wel moet worden erkend
dat de totstandbrenging van eenduidige regelgeving (inclusief aspecten als
toetsing van kwaliteit, uitvoerbaarheid en fraudebestendigheid) een te lage
prioriteit heeft. De (wisselende) financiële belangen van de lidstaten
hebben veelal een hogere prioriteit. De oplossing van de problemen moet beginnen
met een maximale doorzichtigheid van het besluitvormingsproces: wie wenst
op basis van welke argumenten welke concessies?De voorzitter van de algemene commissie voor de Rijksuitgaven, Van ReyDe voorzitter van de algemene commissie voor Europese Zaken,Ter VeerDe voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,YbemaDe voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,V. A. M. van der BurgDe griffier van de algemene commissie voor de Rijksuitgaven,Hubert XNoot1Samenstelling: Leden: Schutte (GPV), Van Rey (VVD), voorzitter, Terpstra
(CDA), Smits (CDA), ondervoorzitter, Reitsma (CDA), Ter Veer (D66), Ybema
(D66), Witteveen-Hevinga (PvdA), Hillen (CDA), Van Heemst (PvdA), Leerkes
(Unie 55+), Van Wingerden (AOV), Rabbae (GroenLinks), Noorman-den Uyl (PvdA),
Vreeman (PvdA), Liemburg (PvdA), H. G. J. Kamp (VVD), Zonneveld (CD), Hoogervorst
(VVD), Van der Ploeg (PvdA), Bakker (D66), Van Walsem (D66), Hofstra (VVD),
Passtoors (VVD), Ten Hoopen (CDA).Plv. leden: Van der Vlies (SGP), Hessing (VVD), Van de Camp (CDA), Van
der Linden (CDA), Wolters (CDA), Schimmel (D66), Roethof (D66), Van Zuijlen
(PvdA), Duivesteijn (PvdA), Van Dijke (RPF), Hendriks, Rosenmöller (GroenLinks),
Vliegenthart (PvdA), Adelmund (PvdA), Van Zijl (PvdA), Remkes (VVD), Marijnissen
(SP), B. M. de Vries (VVD), Van Gelder (PvdA), Giskes (D66), Van Rooy (CDA),
Verbugt (VVD), Klein Molekamp (VVD), De Hoop Scheffer (CDA).XNoot2Samenstelling: Leden: Van der Linden (CDA), Blauw (VVD), Van Nieuwenhoven
(PvdA), Weisglas (VVD), Terpstra (CDA), Verspaget (PvdA), De Hoop Scheffer
(CDA), Ter Veer (D66), voorzitter, Ybema (D66), Van Middelkoop (GPV), Leers
(CDA), Sipkes (GroenLinks), Van Rooy (CDA), Woltjer (PvdA), ondervoorzitter,
Hendriks, Voûte-Droste (VVD), Schuurman (CD), Hessing (VVD), Van den
Bos (D66), Van Oven (PvdA), Hoogervorst (VVD), Rouvoet (RPF), Van Waning (D66),
Houda (PvdA), Rehwinkel (PvdA).Plv. leden: Bukman (CDA), Te Veldhuis (VVD), Van Traa (PvdA), Blaauw (VVD),
Verhagen (CDA), Van der Ploeg (PvdA), De Jong (CDA), Deetman (CDA), De Graaf
(D66), Van den Berg (SGP), Van der Hoeven (CDA), M. B. Vos (GroenLinks), Hillen
(CDA), Witteveen-Hevinga (PvdA), Boogaard (groep-Nijpels), O. P. G. Vos (VVD),
Poppe (SP), Van Heemskerck Pillis-Duvekot (VVD), Roethof (D66), Crone (PvdA),
Verbugt (VVD), Leerkes (Unie 55+), Hoekema (D66), Adelmund (PvdA), Lilipaly
(PvdA).XNoot3Samenstelling: Leden: Schutte (GPV), Van Rey (VVD), Terpstra (CDA), Smits
(CDA), Reitsma (CDA), Vliegenthart (PvdA), Ybema (D66), voorzitter, Schimmel
(D66), Van Gijzel (PvdA), Witteveen-Hevinga (PvdA), Hillen (CDA), Van Heemst
(PvdA), Hoogervorst (VVD), ondervoorzitter, Van Wingerden (AOV), Rabbae (GroenLinks),
Voûte-Droste (VVD), Giskes (D66), H. G. J. Kamp (VVD), Zonneveld (CD),
Van Dijke (RPF), Van der Ploeg (PvdA), B. M. de Vries (VVD), Van Zuijlen (PvdA),
Van Walsem (D66), Ten Hoopen (CDA).Plv. leden: Van der Vlies (SGP), Van Hoof (VVD), De Hoop Scheffer (CDA),
Van der Linden (CDA), Wolters (CDA), Noorman-den Uyl (PvdA), Bakker (D66),
Jeekel (D66), Van Zijl (PvdA), Liemburg (PvdA), De Jong (CDA), Crone (PvdA),
Rijpstra (VVD), Verkerk (AOV), Rosenmöller (GroenLinks), Hofstra (VVD),
Assen (CDA), M. M. H. Kamp (VVD), Marijnissen (SP), Leerkes (Unie 55+), Verspaget
(PvdA), Hessing (VVD), Van Nieuwenhoven (PvdA), Van de Camp (CDA).XNoot4Samenstelling: Leden: V. A. M. van der Burg (CDA), voorzitter, Schutte
(GPV), Korthals (VVD), Janmaat (CD), De Hoop Scheffer (CDA), Soutendijk-van
Appeldoorn (CDA), Van de Camp (CDA), Swildens-Rozendaal (PvdA), ondervoorzitter,
M. M. van der Burg (PvdA), Scheltema-de Nie (D66), Kalsbeek-Jasperse (PvdA),
Zijlstra (PvdA), Aiking-van Wageningen (groep-Nijpels), Rabbae (GroenLinks),
J. M. de Vries (VVD), Van Oven (PvdA), Van der Stoel (VVD), Dittrich (D66),
Verhagen (CDA), Dijksman (PvdA), De Graaf (D66), Rouvoet (RPF), B. M. de Vries
(VVD), O. P. G. Vos (VVD), Van Vliet (D66).Plv. leden: Koekkoek (CDA), Van den Berg (SGP), Van Blerck-Woerdman (VVD),
Marijnissen (SP), Biesheuvel (CDA), Bremmer (CDA), Doelman-Pel (CDA), Van
Traa (PvdA), Van Heemst (PvdA), Bijleveld-Schouten (CDA), Rehwinkel (PvdA),
Vliegenthart (PvdA), Boogaard (groep-Nijpels), Sipkes (GroenLinks), Rijpstra
(VVD), Middel (PvdA), Passtoors (VVD), Van Boxtel (D66), Van der Heijden (CDA),
Apostolou (PvdA), Leerkes (Unie 55+), Van den Doel (VVD), Weisglas (VVD),
De Koning (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-21501-07-153.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl