Internationale klimaatafspraken; Kabinetsstandpunt t.a.v. het rapport Growing within Limits (Groeien binnen grenzen)
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST138219
 2009-2010
 
 31 793
 Internationale klimaatafspraken
 
 
 
 
 Nr. 
 22
 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEER, EN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 1 december 2009
 
 Hierbij bieden wij U, mede namens de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, de kabinetsreactie aan op het rapport «Growing within
Limits» (Groeien binnen grenzen), dat het Planbureau voor de Leefomgeving
(PBL) op 26 oktober heeft gepubliceerd en aangeboden aan de Club van
Rome die op dat moment in Amsterdam haar Global Assembly had. De VROM-commissie
heeft om deze kabinetsreactie verzocht (2009D53845).
 
 Het rapport is vrijwel tegelijk verschenen met het PBL-rapport «Getting
into the Right Lane for 2050», dat vooral in gaat op de Europese dimensie.
De opmerkingen van het kabinet over Growing within Limits zijn in grote mate
ook op Getting into the Right Lane van toepassing.
 Het PBL werkt aan een derde deel van dit drieluik, dat specifiek op de
Nederlandse situatie in zal gaan. De verwachting is dat dit medio 2010 zal
verschijnen.
 
 De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
 J. M. Cramer
 De minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
 A. G. Koenders
 
 Kabinetsreactie Growing within limits
 1. Inleiding
 
 «De huidige trends in het gebruik van fossiele
brandstoffen en in inefficiënt landgebruik zullen op mondiale schaal
leiden tot grootschalige milieuproblemen op het gebied van klimaatverandering
en biodiversiteitsverlies.
 
 
 Opties om deze uitdaging tegemoet te treden zijn zowel
technisch als economisch haalbaar. Daarbij is het van cruciaal belang om institutionele
en beleidsmatige randvoorwaarden neer te zetten voor een meer duurzame economie.»
 
 Aldus vat het PBL de boodschap van dit rapport samen.
 Het PBL heeft in het rapport de voorspellingen van het beroemde rapport
Grenzen aan de groei uit 1972 tegen het licht gehouden en constateert dat
de voorspelde trends zich in grote mate hebben gerealiseerd en ook voor de
toekomst stroken met de huidige inzichten over de gevolgen van een «business-as-usual»-scenario:
bevolkingsomvang, energie- land- en grondstoffengebruik en milieuverontreiniging
nemen zodanig toe dat het voortbestaan van de menselijke beschaving in het
geding is.
 Net als in 1972 door de Club van Rome werd gezegd, concludeert het planbureau
dat dit niet onvermijdelijk is, mits de huidige trends worden gecorrigeerd;
de technische mogelijkheden zijn er. Het vergt weliswaar flinke investeringen,
maar heeft een beperkte invloed op de economische groei. Centrale vraagstukken
zijn:
 • voorzien in de mondiale energiebehoefte, zonder gevaarlijke klimaatverandering
en
 • voorzien in de voedselbehoefte, zonder dramatisch verlies van biodiversiteit.
 De grootste uitdaging is om de juiste institutionele voorwaarden te scheppen,
die tot de nodige innovatie en fundamentele veranderingen leiden. Daarvoor
is een samenhangende, consistente, op de lange termijn gerichte aanpak nodig,
met oog voor de synergieën en de uitruilrelaties. Duidelijke doelen en
regelgeving zijn nodig.
 Reactie op hoofdlijnen
 Het kabinet onderschrijft in grote lijnen de analyses van het PBL. Het
kabinet heeft al in het coalitieaccoord onderkend dat een omslag, een trendbreuk,
nodig is, zowel nationaal als internationaal: business-as-usual is geen optie.
De ontwikkelingen sindsdien hebben dit besef versterkt. We hebben niet alleen
een financiële en economische crisis, maar ook een klimaatcrisis, een
biodiversiteitscrisis en er dreigen nieuwe voedselcrises en energiecrises.
 Het kabinet constateert met instemming dat het PBL tot de conclusie komt
dat de noodzakelijke omslag niet tot significant welvaartsverlies hoeft te
leiden. Economische krimp is niet nodig, mits de creatie van welvaart met
veel minder energie, grondstoffengebruik, landgebruik en emissies gepaard
gaat; krimp van de negatieve effecten is wel nodig. Met het business-as-usual
scenario is de kans groot dat welvaartsverlies zal optreden doordat de wal
het schip keert. Als we echter de kans grijpen om de noodzakelijke omslag
bewust te realiseren, kan de welvaart verder groeien en kunnen we tegelijkertijd
bijdragen aan duurzame ontwikkeling, armoedebestrijding en voedselzekerheid
in ontwikkelingslanden.
 
 Het PBL spreekt van beleid van grenzen (politics of limits). Als we die
grenzen van het aardesysteem goed in acht nemen en zorgen voor een eerlijke
verdeling van de mondiale gebruiksruimte, ook voor ontwikkelingslanden, kan
dit een groeipolitiek zijn. De titel «Groeien binnen grenzen»
is dan ook goed gekozen.
 De grote vraag is uiteraard hoe de omslag moet worden bewerkstelligd,
want een breed gedeelde wens tot verandering is nog geen garantie dat deze
ook wordt gerealiseerd. De waarde van het rapport ligt er dan ook in dat het
PBL het concept van groeien binnen grenzen heeft uitgewerkt, de grenzen aanduidt
en heeft aan gegeven hoe beleid van grenzen kan worden vorm gegeven.
 
 
 Dit kabinet werkt hard aan een gedifferentieerde aanpak
in de transitie naar een dergelijke, begrensde, duurzame economie en samenleving
in Nederland, in Europa en de rest van de wereld, in het bijzonder met betrekking
tot klimaat en energie, biodiversiteit, een duurzaam voedselsysteem en een
duurzame inrichting van Nederland. Daarbij is het uitgangspunt dat de sterkste
schouders de zwaarste lasten dienen te dragen.
 
 
 Het kabinet heeft met het oog hierop programma’s
gestart op het gebied van internationale samenwerking en handel, klimaatverandering,
energiebesparing, innovatie, biodiversiteit, voedsel en landbouw en kennisontwikkeling.
In de brieven over de kabinetsbrede aanpak duurzame ontwikkeling (KADO) zijn
de uitgangspunten toegelicht en de concrete doelen omschreven. In het aanvullend beleidsakkoord zijn extra middelen uitgetrokken
en de inzet van Nederland in de EU, VN, OESO, G20, ontwikkelingssamenwerkingsverbanden
en mondiale milieuverdragen is er onder meer op gericht om de internationale
kaders te scheppen die mondiaal tot een omslag leiden.
 
 
 In deze reactie zullen wij op een aantal specifieke
aanbevelingen nader in gaan, waarbij wij eerst ingaan op energie en klimaat,
vervolgens op voedsel, biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen en afsluiten
met een reactie op het onderdeel strategie en beleid.
 
 2. Klimaat en energie
 2.1 Mondiaal klimaatbeleid
 De klimaatonderhandelingen en het nationaal beleid zijn voorbeelden van
het in de praktijk brengen van «politics of limits», zoals het
PBL bedoelt. Voor een effectieve aanpak van het klimaatprobleem is een wereldwijde
aanpak nodig met duidelijke grenzen en doelen, regels, instituties en financiering.
Daarom zet Nederland zich actief in voor een ambitieus en evenwichtig klimaatakkoord
in Kopenhagen. Om gevaarlijke klimaatverandering te voorkomen is voor Nederland
het uitgangspunt dat de mondiale opwarming beperkt blijft tot maximaal 2 graden
Celsius. Daarvoor is het nodig dat (1) Ontwikkelde landen ambitieuze doelstellingen
op zich nemen, (2) Ontwikkelingslanden (de armste landen uitgezonderd) voldoende
acties ondernemen om broeikasgassen terug te dringen en (3) Er mondiaal voldoende
nieuwe financiering en technische steun komt voor klimaatbeleid in ontwikkelingslanden;
dit mag niet ten koste gaan van financiering van de MDGs.
 
 Het actief bijdragen aan een nieuw internationaal klimaatakkoord is een
belangrijke prioriteit van het kabinet, ook in Europees verband. In diverse
kamerstukken is op verschillende momenten over de ontwikkelingen en de Nederlandse
inzet verslag gedaan. Met name de financiering
van de klimaatacties in ontwikkelingslanden is een speerpunt van de Nederlandse
inzet en hierin vervult Nederland een voortrekkersrol. In ontwikkelingslanden
komen de gevolgen van klimaatverandering immers harder aan. Deze landen hebben
bovendien weinig middelen om zich aan te passen en kampen met vele andere
problemen, terwijl zij slechts voor een hele beperkt deel verantwoordelijk
zijn voor de emissies van broeikasgassen.
 
 Het is waarschijnlijk dat de Kopenhagen-onderhandelingen doorlopen in
2010. De afspraken moeten worden geoperationaliseerd in concrete, juridisch
bindende, mondiale mechanismen en richtlijnen. De afgesproken emissiereducties
en acties moeten meetbaar, rapporteerbaar en verifieerbaar zijn. In 2010 zullen
ook de afspraken over de internationale financiële architectuur moeten
worden uitgewerkt. Nederland zet in op een solide en zo eenvoudig mogelijke
institutionele architectuur voor adaptatie in ontwikkelingslanden, met zoveel
mogelijk nieuwe en additionele bronnen van geld. Nationale overheden dienen
adaptatie te integreren in nationaal (ontwikkelings-)beleid. Tevens zullen
afspraken moeten worden gemaakt over capaciteitsopbouw en de overdracht en
financiering van kennis, in het bijzonder klimaatmonitoring.
 
 Wanneer er een mondiaal en ambitieus akkoord wordt bereikt, dan heeft
de Europese Unie zich verplicht om haar eigen emissiereductiedoelstelling
voor 2020 van 20% naar 30% te verhogen. Ook de uitwerking van
de lastenverdeling van een reductiedoelstelling van 30% binnen de EU
moet in 2010 plaatsvinden. Een verhoging van de reductiedoelstelling zal verwerkt
moeten worden in het Europees klimaat- en energiebeleid, met name bij de EU-emissiehandel
en de inspanningenverdelingsbeschikking. In de tekst van het EU Klimaat- en
Energiepakket is al rekening gehouden met mogelijke veranderingen naar aanlelding
van een internationale klimaatovereenkomst.
 2.2 Nationaal klimaatbeleid (Schoon en Zuinig)
 Dit kabinet heeft bij zijn aantreden ambitieuze doelstellingen geformuleerd
op het gebied van klimaatbeleid: 30% reductie van broeikasgassen in
2020 ten opzichte van 1990, bij voorkeur in Europees verband, 20% hernieuwbare
energie in 2020 en in de periode 2011 tot 2020 gemiddeld jaarlijks 2%
energie-efficiency.
 Voor het halen van deze doelen is het belangrijk de voortgang goed in
de gaten te houden. Daarom heeft u op 29 april de Verkenning en Monitor
Schoon en Zuinig ontvangen. Uit de Verkenning
Schoon en Zuinig blijkt dat het kabinet op koers ligt met de doelen voor 2011
en de hoofddoelstelling voor broeikasgassen, energiebesparing en duurzame
energie voor dat jaar worden gehaald. Maar ook blijkt uit de Verkenning van
ECN/PBL dat er nog onzekerheid is of de doelen voor 2020 worden gehaald. Dit
kabinet stelt zich ten doel deze onzekerheid te reduceren, want het uitgangspunt
is het realiseren van de kabinetsambities. Het Kabinet bereidt daarom aanvullend
en/of alternatief beleid voor. Zodat, indien het kabinet daartoe bij de evaluatie
besluit, deze maatregelen direct kunnen worden genomen. De evaluatie zal in
het voorjaar van 2010 worden toegezonden.
 
 Door het kabinet zijn voor de bevordering van innovatie de zogenoemde
Borsselegelden beschikbaar gesteld ten behoeve van innovatieve duurzame energieprojecten.
Ook is de Innovatieagenda Energie opgesteld en
naar de Tweede Kamer gestuurd. Het kabinet heeft een bedrag van 438 miljoen
Euro beschikbaar gesteld voor de financiering van een aantal innovatieprogramma’s,
die verdeeld zijn over de 7 thema’s van de energietransitie.
 Met deze impuls wil het Kabinet programma’s en projecten opzetten
waaraan het bedrijfsleven en onderzoekinstituten een zeer belangrijke bijdrage
leveren, ook in financiële zin, zodat de rijksbijdrage in totaal een
maatschappelijke investering van zo’n € 3 miljard mobiliseert.
 Het kabinet realiseert zich dat dit nog maar het begin is van een veel
omvangrijkere transitie, waarmee tientallen miljarden aan investeringen zijn
gemoeid.
 Nu reeds tekenen zich perspectiefvolle ontwikkelingen af die tot drastische
verlaging van de emissies van broeikasgassen kunnen leiden, zoals de introductie van de elektrische auto, de groeiende biobased economy,
klimaatneutrale huisvesting, de kas als energiebron, de ontwikkeling van smart
grids, de opkomst en groeiende toepassing van groen gas en de toenemende energiebesparing
in de industrie.
 3. Biodiversiteit and Landgebruik.
 Met betrekking tot biodiversiteit en landgebruik concludeert het PBL het
volgende:
 1. Het is noodzakelijk de negatieve invloed van de mens op biodiversiteit
te verminderen. Het in 2050 realiseren van een wereld die in staat is om negen
miljard monden te voeden, tegelijkertijd te voorzien in andere ecosysteemgoederen
en diensten en die ook nog voldoende natuurgebieden bevat, noodzaakt tot ambitieus
handelen op verschillende schaalniveaus op verschillende beleidsterreinen
en in verschillende gebieden;
 2. Een belangrijk onderdeel van biodiversiteitsbeleid zou een versnelde
toename van de landbouwproductiviteit moeten zijn. Dit zou zowel bijdragen
aan het verminderen van de druk op de biodiversiteit als op het verminderen
van de voedselcrisis. De belangrijkste uitdaging is het verbeteren van sturingsmechanismen
die het duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen, zoals bodem en water,
bevorderen.
 3. En onmisbaar is een internationale strategie voor de bescherming van
biodiversiteit. Het gaat daarbij om het aanwijzen van te beschermen gebieden
en soorten en in onbeschermde gebieden dienen biodiversiteitsaspecten in het
gebiedsbeheer te worden geïntegreerd. Tevens moet de juiste balans worden
gevonden tussen intensieve en meer extensieve vormen van landbouw.
 Het kabinet onderschrijft deze conclusies van het PBL. Het kabinet heeft
inmiddels meerdere initiatieven op het terrein van biodiversiteit, voedsel,
en natuurlijke hulpbronnen ontplooid. De nota Landbouw, rurale bedrijvigheid
en voedselzekerheid van de Ministers Koenders en Verburg vormt de basis voor
de aandacht voor landbouw in ontwikkelingslanden in relatie tot voedselzekerheid,
rurale ontwikkeling en biodiversiteit en milieu (duurzame randvoorwaarden). Landbouw is een deel van de oplossing in het streven
naar duurzame ontwikkeling, juist in ontwikkelingslanden, omdat het de motor
is achter ontwikkeling van het platteland. Het streven is gericht op een nieuwe,
duurzame, Groene revolutie. Nederland stelt jaarlijks 50 miljoen Euro beschikbaar
voor gerichte investeringen in duurzame landbouw in Afrika. Minister Cramer
heeft in haar antwoorden op vragen van de Kamerleden Van Velzen en Polderman,
naar aanleiding van haar pleidooi voor een stop op de groei van het landbouwareaal,
geschetst hoe haar pleidooi en de beleidskeuzen van de ministers van LNV en
OS met elkaar samen hangen.
 3.1 UNEP-panel natuurlijke hulpbronnen
 In UNEP-kader is een Panel opgericht dat zich bezig houdt met natuurlijke
hulpbronnen: het «International Panel for Sustainable Resource Management». Het doel van dit Panel is het geven van onafhankelijk
wetenschappelijk advies aan regeringen en andere doelgroepen over het duurzaam
gebruik van natuurlijke hulpbronnen, met als beoogd effect een (absolute)
ontkoppeling van milieudruk en economische groei. De leden van het Panel zijn
afkomstig uit allerlei delen van de wereld, inclusief ontwikkelingslanden.
Nederland was actief betrokken bij de oprichting van het Panel (in 2007) en
is lid van de stuurgroep. Het uitbrengen van rapporten, zoals Growing within
Limits en Getting into the right lane for 2050, is bijzonder nuttig, omdat
deze kunnen worden ingebracht in deze internationale fora.
 3.2 Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor
altijd
 In 2008 is het beleidsprogramma Biodiversiteit 2008–2011 gepubliceerd
met als titel «Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor
altijd». De daarin opgenomen analyse heeft sterke overeenkomst met de
huidige analyse van het PBL. In het beleidsprogramma wordt de noodzaak om
tot aanvullende actie over te gaan onderkend en vorm gegeven. In het uitvoeringsprogramma
zijn deze acties geconcretiseerd.
 Net als het PBL aanbeveelt, wil het Kabinet de Nederlandse handel met
het buitenland «duurzaam-inclusief» maken. Nederlandse activiteiten
hebben ver buiten onze grenzen invloed. Onze «voetafdruk» in het
buitenland is groot. Op lange termijn moeten zo veel mogelijk van onze grondstoffen
uit natuurlijke bronnen of uit de natuur – ongeacht of de grondstoffen
uit in Nederland of uit het buitenland worden betrokken – duurzaam zijn
geproduceerd. In dit kader is het Initiatief voor Duurzame Handel (IDH) opgezet,
waarvoor minister Koenders onlangs een verlening tot 2015 en 20 miljoen Euro
extra heeft toegezegd voor 2011. Binnen het IDH
werken bedrijven, NGO’s en vakbonden gezamenlijk aan verduurzaming van
ketens die in ontwikkelingslanden beginnen. Het gaat om verbeteringen in de
grote handelsstromen («mainstream»), met aandacht voor mens, milieu
en economie (people, planet, profit). Voorbeelden van IDH-sectoren zijn hardhout,
cacao, kweekvis, katoen, natuursteen en thee. Daarnaast zijn duurzaamheidscriteria
(de zogenaamde «Cramer-criteria) ontwikkeld voor biobrandstoffen, om
daarmee zowel een CO2-reductie in de keten, voldoende voedsel als
bescherming van de biodiversiteit veilig te stellen. Deze duurzaamheidscriteria
zijn inmiddels Europeesbreed overgenomen in de richtlijn hernieuwbare energie.
In het Programma Biomassa Mondiaal wordt met een aantal ontwikkelingslanden
samengewerkt ter bevordering van de verduurzaming van de biomassaproductie.
Gestaag wordt het toepassen van certificering gericht op duurzame ontwikkeling
in produktketens, onder andere voor duurzaam geproduceerd hout, uitgebreid.
 Eén van de onderliggende oorzaken van biodiversiteitsverlies is
het publieke karakter van biodiversiteit. In veel gevallen geldt: iedereen
kan er bij, en het is gratis. Meestal leidt dit tot overmatig gebruik en achterwege
blijven van investeringen in behoud van de capaciteit van ecosystemen om goederen
en diensten te blijven leveren. Biodiversiteit een nadrukkelijker en expliciete
plaats geven in economische en monetaire afwegingen is daarmee, zoals ook
het PBL nu constateert, direct verbonden met armoedebestrijding. Vaak wordt –
binnen en buiten Nederland – suboptimaal gebruik gemaakt van de mogelijkheden
van ecosystemen. Investeren in en beheren van het landschap, op een dusdanige
wijze dat er duurzaam gebruik wordt gemaakt van ecosysteemdiensten, loont.
 Uiterlijk in 2011 wil het Kabinet, naar aanleiding van een op te stellen
advies hierover van de taskforce «Biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen»,
afspraken maken met het bedrijfsleven over concrete maatregelen om het gebruik
van biodiversiteit (binnen en buiten Nederland) te vergoeden en/of te compenseren.
Daarnaast zal het kabinet actief bijdragen aan het verankeren van de waarde
van biodiversiteit in internationaal perspectief. Met name door het in eerste
instantie expliciteren van de relevante niet-handelsgerelateerde aspecten («non-trade concerns») in af te sluiten brede
multilaterale akkoorden, het vervolgens inkaderen daarvan in WTO-regels en
mede in aansluiting daarop door de verdere ontwikkeling (vergroening en verduurzaming)
en uitvoering van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid.
 Het kabinet verkent thans de mogelijkheden van (internationale) mechanismen
en instrumenten voor betalen voor producten en diensten die geleverd worden
die biodiversiteit de maatschappij levert en compensatie van onduurzaam gebruik
van biodiversiteit. In dit verband wordt thans gewerkt aan de ontwikkeling
van een Green Development mechanism (GDM). Waar REDD zich in de
klimaatcontext richt op bossen, beoogt het GDM dat te doen voor andere ecosystemen
en andere ecosysteemdiensten. Inzet is om in oktober 2010, tijdens de 10e
conferentie van partijen (CoP10) van het Biodiversiteitsverdrag, internationaal
af te spreken om een dergelijk GDM te gaan realiseren. Dit geeft concreet
invulling aan de conclusie van het PBL dat het bestrijden van het verlies
van biodiversiteit wordt bevorderd door het ontwikkelen van financieel instrumentarium
en hulpmechanismen.
 3.3 Beleidsagenda Duurzame Voedselsystemen
 In juli 2009 heeft het Kabinet, op voorstel van de minister van LNV, de
beleidsagenda Duurzame voedselsystemen aangeboden aan de Tweede Kamer. De
agenda, die een uitwerking is van de nota duurzaam voedsel, richt zich op
een optimale Nederlandse bijdrage aan de verduurzaming van het mondiale voedselsysteem,
met een focus op het eiwitvraagstuk als een van de centrale uitdagingen voor
dat systeem.
 Eén van de belangrijkste trends is het veranderende voedselpatroon
door een combinatie van verstedelijking en een groei van bevolking en welvaart.
Vooral in ontwikkelende economieën, zoals China en India, zien we een
consumptieverschuiving van plantaardige eiwitten naar vlees, zuivel en vis.
Het probleem is dat het produceren van dierlijke producten extra input van
agrarische grondstoffen, energie en ruimte vraagt. Bij ongewijzigd beleid
en indien de voedingspatronen zich volgens de huidige trends blijven ontwikkelen
kan hierdoor de voedselzekerheid en de draagkracht van het mondiale ecosysteem
in gevaar komen. De vraag is hoe we vanuit Nederland een optimale bijdrage
kunnen leveren aan een duurzaam mondiaal voedselsysteem met een eerlijke verdeling
van kansen en middelen voor negen miljard mensen rond 2050. Deze uitdaging
staat centraal in het kabinetsthema Biodiversiteit, Voedsel en Vlees en daarmee
in deze agenda. Aansluitend bij de conclusies van het PBL, is het lange termijndoel
van het kabinet een dusdanige productie en consumptie van voedsel dat dit
bijdraagt aan mondiale welvaart en voedselzekerheid en dat dit binnen de draagkracht
van het ecosysteem van de aarde blijft. Deze ambitie vereist niet alleen een
duurzamere productie, maar naar verwachting ook een transitie (verschuiving)
in de consumptie van dierlijke eiwitten naar duurzaam geproduceerde dierlijke
eiwitten en naar plantaardige eiwitten. Nederland wil koploper worden in het
verkleinen van de ecologische voetafdruk bij de productie én het beter
borgen van de belangen van arme landen. Het kabinetsbeleid sluit daarmee direct
aan bij een van de belangrijkste door het PBL gesignaleerde aandachtsgebieden.
Een belangrijke stap op dit terrein zijn de afspraken die Minister Verburg
op 28 oktober met vijf partijen die een grote rol spelen in de voedselvoorziening
in Nederland afspraken gemaakt over een duurzamer voedselaanbod. De afspraken
worden uitgewerkt in het Platform Verduurzaming Voedsel. Doel is dat consumenten
de komende jaren duurzamer kunnen gaan consumeren in de bedrijfskantine, het
restaurant en thuis, want ook in de supermarkt komt een groter aanbod. Het
interdepartementale programma Duurzame Voedselsystemen (LNV, VROM en OS) draagt
zorg voor de uitvoering van de beleidsagenda. Dit programma loopt tot en met
2013.
 3.4 Het Nationaal Programma Natuurlijke Hulpbronnen
 De Europese Unie heeft in 2005 de Thematische Strategie Natuurlijke Hulpbronnen
aangenomen. De Thematische Strategie Natuurlijke Hulpbronnen beoogt absolute
ontkoppeling van milieudruk door natuurlijk hulpbronnengebruik en economische
groei. De Europese Commissie is voornemens de Thematische Strategie Natuurlijke
Hulpbronnen in 2010 te herzien. De Thematische Strategie Natuurlijke Hulpbronnen
wordt door de lidstaten uitgewerkt in een Nationaal Programma
Natuurlijke Hulpbronnen. Conform een verzoek daartoe van de Tweede Kamer,
zal de minister van VROM, mede namens de minister van LNV, u op korte termijn –
naar verwachting nog dit jaar – een separate brief doen toekomen over
de hoofdlijnen van dit Nationaal programma.
 In deze brief zal vanuit de EU-context en een omschrijving van het begrip «Natuurlijke
Hulpbronnen» een analyse worden gepresenteerd van in dit verband reeds
ontwikkelde activiteiten. Uitgangspunten zullen worden gepresenteerd ten aanzien
van de beleidscontext, ambities, rollen en verantwoordelijkheden van relevante
actoren en planning. Op basis van deze beschrijving zullen conclusies worden
geformuleerd ten aanzien van het vervolgtraject, waarbij tevens ontwikkelingen
in der omgeving zullen worden betrokken, zoals de uitkomsten van «Kopenhagen»,
de uitkomsten van CBD-CoP10, binnenkort te verwachten adviezen van de Taskforce
Biodiversiteit en Natuurlijke Hulpbronnen en eventuele vervolgacties voortvloeiend
uit de onderhavige discussie over Growing within limits en Getting into the
right lane for 2050.
 4. Strategie en beleid
 Het PBL besteedt in het slothoofdstuk van het rapport veel aandacht aan
de manier waarop de noodzakelijke bijsturing kan worden gerealiseerd. Het
acht rigoureuze beleidsinterventies, brede steun van partijen en betrokkenheid
van het publiek nodig. Het benadrukt dat de vraagstukken onderling verbonden
zijn en veroorzaakt worden door een sterke onderliggende dynamiek. Een strategie
vereist daarom een lange termijn perspectief en aandacht voor conflicten tussen
(nationale) belangen en relaties tussen onderwerpen. In termen van instrumentering
stelt het rapport dat uit ervaring is gebleken dat een evenwicht tussen marktgebaseerde
instrumenten en regulering en topdown en bottom up strategieën het meeste
succes heeft. In het navolgende gaan we hier op in, al kunnen we in dit kader
niet aan de veelheid van inzichten recht doen.
 4.1 Relaties tussen onderwerpen.
 Het PBL wijst er op dat de relaties tussen de onderwerpen nopen tot aandacht
voor synergieën en uitruilrelaties; een integrale benadering is vereist
voor een effectievere aanpak van de afzonderlijke thema’s. Het PBL-rapport
verschaft vooral inzichten in de relaties tussen klimaat/energie en biodiversiteit/voedsel
en komt op basis hiervan tot een aantal opmerkingen en waarschuwingen. Synergie
tussen beide terreinen kan worden gevonden in:
 1. Het beperken van de uitbreiding van landbouwareaal
 2. Het voorkomen van ontbossing
 3. Verhoogde energie-efficiëntie
 4. Gebruik van koolstofemissievrije technologie
 5. Vermindering van vleesconsumptie.
 Spanningen zijn er ook, bijvoorbeeld tussen:
 1. Bio-energie en biodiversiteit
 2. Verhoging van de landbouwproductiviteit en negatieve milieueffecten
(watergebruik, pesticiden, meststoffen).
 3. Grondstoffenimplicaties van sommige nieuwe energietechnologieën.
 Het kabinet onderschrijft de noodzaak van inzicht in de onderlinge relaties
en de noodzaak van samenhangend beleid. Het rapport «Growing
within Limits» laat goed zien dat de klimaatdoelstelling, het
voorkomen van verdere achteruitgang van biodiversiteit en voldoende voedselproductie
nauw met elkaar samenhangen en daarom alleen in samenhang kunnen worden opgelost.
Verduurzaming van landbouw, tegengaan van ontbossing en verandering van het
voedingspatroon zijn daarom onderdeel van een samenhangend beleidspakket.
 Het kabinet onderkent de door het PBL genoemde spanningen. Voor bio-energie
zijn vele activiteiten ontplooid om een bijdrage te leveren aan het verminderen
van broeikasgasemissies zonder dat negatieve effecten optreden ten aanzien
van klimaat, biodiversiteit en voedsel. Daarom zijn duurzaamheidscriteria
ontwikkeld, die inmiddels ook in de EU-richtlijn hernieuwbare energie zijn
opgenomen en momenteel door de lidstaten worden geïmplementeerd. De Commissie
Duurzaamheidsvraagstukken Biomassa, onder voorzitterschap van mevrouw Corbey,
brengt momenteel een reeks (vervolg-)adviezen in dit verband uit. In de beleidsvoorbereiding
worden mogelijke effecten voor andere terreinen of onderwerpen altijd betrokken.
 Inschakelen van kennisinstellingen en adviseurs is een extra waarborg
dat hiermee zorgvuldig wordt omgegaan. Planbureau’s vervullen hierin
een speciale rol. In februari hebben zij – samen met CBS – de
Monitor Duurzaam Nederland gepubliceerd met als doel de duurzaamheid van ontwikkelingen
te beoordelen. Op 15 oktober is over deze monitor een symposium georganiseerd.
 Over de samenhang tussen de verschillende crises heeft het kabinet een
aantal brieven naar de Eerste en Tweede Kamer gezonden en daarop is ook tijdens
de Algemene Politieke Beschouwingen in de Eerste Kamer in gegaan. In deze
correspondentie -naar aanleiding van de Eerste Kamer-motie Schuurman –
heeft de Minister van BZK namens het kabinet aangegeven dat de grote problemen
van deze tijd niet als afzonderlijke deelgebieden kunnen worden bezien en
om een samenhangende aanpak vragen. In deze brieven
zijn vijf initiatieven beschreven ter versteviging van een samenhangende analyse
en gecoördineerde aanpak van de economische crisis, de klimaatontwikkelingen
en de vraagstukken met betrekking tot voedsel, water en energie. Dit betreft:
 • Toekomstverkenning Schaarste en Transitie
 • Scenario-ontwikkeling Schaarste en Nationale Veiligheid
 • De studies naar de samenhang tussen de voedselproblematiek en de
overige thema’s.
 • De studies naar duurzame energie in relatie tot de economische
crisis
 • De onderzoeken naar de effecten van menselijk handelen op het klimaat,
naar de mogelijke effecten van klimaatverandering op regionale schaal inclusief
landbouw en de effecten op de biodiversiteit en kans op nieuwe ziektes.
 Over Schaarste en Transitie zal binnenkort een publicatie van de betrokken
kennisinstellingen verschijnen en in het eerste kwartaal van 2010 zal over
de follow-up van de verkenningen een brief aan de Tweede Kamer worden gestuurd.
De scenario-ontwikkeling omtrent schaarste en veiligheid richt zich vooral
op de betekenis van de relevante trends en ontwikkelingen voor de nationale
veiligheid en hoe daar op te reageren. De uitkomsten hiervan zullen worden
meegenomen in de Nationale Risicobeoordeling van 2010.
 4.2. Beleid: visie, doelen en maatregelen
 Het PBL stelt dat korte-termijn besluitvorming een lange-termijn visie
en bijbehorende doelen vereist om een «lock-in» te vermijden en
fundamentele veranderingen te bevorderen. Het PBL benadrukt dat een aantrekkelijk,
richtinggeven verhaal en een gerichtheid op kansen de effectiviteit van de
visie versterkt. Maatregelen moeten een slimme, effectieve, combinatie zijn
van marktgerichte en regulerende instrumenten met oog voor fundamentele drijfveren
en menselijke dynamiek. Daarbij werkt het PBL een aantal voorbeelden uit.
 Het kabinet kan zich in het algemeen in deze beschouwingen vinden. Lange
termijn visies zijn onder meer ontwikkeld door het Innovatieplatform, het
Regieorgaan voor de Energietransitie en maken ook onderdeel uit van het klimaatonderhandelingsproces
(de «shared vision»). In de brief over duurzame ontwikkeling
van 29 april heeft het kabinet een wenkend perspectief op de –
fysieke – toekomst van Nederland geschetst en tijdens de Algemene beschouwingen
bij de Eerste Kamer heeft de Minister-President dit verbreed naar sociale
en economische aspecten.
 De vormgeving van een beleidsstrategie en instrumentarium vereist altijd
maatwerk. Het is nuttig de opmerkingen van het PBL daarbij te betrekken.
 4.3 Een kans voor investeringen in een duurzame economie
 Het PBL stelt in haar rapport dat de huidige economische crisis kansen
biedt om een trendbreuk te realiseren en de economie duurzamer te maken. Volgens
het planbureau zijn met name investeringen in energie-efficiëntie goed
voor zowel de economie als het milieu. In het geval er mondiaal (kosten)efficiënt
beleid wordt gevoerd, worden de totale mondiale kosten van de investeringen
die nodig zijn om de klimaat-biodiversiteit en menselijke ontwikkelingsdoelen
te halen geschat op circa 1.5% van het mondiale BNP. Voor energie zou
dit betekenen dat de investeringen die toch al nodig zijn met ongeveer 30%
moeten worden verhoogd. Mogelijke gevolgen van niets-doen zouden aanzienlijk
hoger kunnen worden, indien een van de catastrofale omslagpunten wordt gepasseerd.
De macro-economische gevolgen van een ambitieus klimaatbeleid worden geschat
op ongeveer 0.1% reductie van de economische groei, hetgeen in de periode
van 2005–2050 een BNP-groei zou betekenen van 225% in plaats
van 240%. Daarbij zijn de baten van verminderde klimaatverandering
buiten beschouwing gelaten. Als mondiaal niet het meest efficiënte beleid
wordt gevoerd, kunnen de kosten hoger uitvallen.
 
 Het kabinet wil de door het PBL gesignaleerde kans die de crisis biedt,
benutten en vindt ook dat de economische crisis geen excuus mag zijn om voor
klimaat en biodiversiteit noodzakelijke maatregelen achterwege te laten en
juist nu te werken aan een schone en innovatieve economie. In het aanvullend
beleidsakkoord zijn daarom maatregelen opgenomen die zowel de economie als
de duurzame ontwikkeling stimuleren, zoals isolatie van woningen, scholen
en zorginstellingen en bevordering van duurzame energie.
 Het kabinet streeft er naar dat milieukosten in de marktprijzen tot uiting
komen. Dit gebeurt onder meer via regelgeving, aansprakelijkheidsregimes en
het belastingsysteem. Door toepassing van het principe «de vervuiler
betaalt» en profijtbeginsel, wordt duurzaam gedrag gestimuleerd. Dit
kabinet ziet duurzaamheid als een speerpunt, en zal daarom ook doorgaan met
beleid dat zowel de economie als het milieu stimuleert, ook als bezuinigingen
nodig zijn. De ambities met betrekking tot de inrichting van Nederland en
de kwaliteit van de Nederlandse samenleving blijven dezelfde. We willen, zoals
in het Coalitieakkoord verwoord, «samen werken aan groei, duurzaamheid,
respect en solidariteit». Deze ambitie is ook mee gegeven aan de werkgroepen
die de voorstellen voor heroverweging maken. In het kabinetsstreven om –
ook in de huidige crises – de Millenniumontwikkelingsdoelen dichterbij
te brengen, wordt ingezet op een versterkte samenwerking om te komen tot innovatieve
aanpakken en nieuwe ideeën die kansen voor duurzame «groei binnen
de grenzen» in ontwikkelingslanden genereren en benutten. In de internationale
context betekent dit dat ontwikkelingslanden hulp (kennis, technologie en
geld) krijgen om economische ontwikkeling mogelijk te maken die gepaard gaat
met minder uitstoot van broeikasgassen. Volgens het principe «de vervuiler
betaalt» moeten daarnaast de kosten voor adaptatie van reeds onafwendbare
klimaatverandering in ontwikkelingslanden zo veel mogelijk additioneel zijn
aan de reguliere ontwikkelingssamenwerking.
 
 Een belangrijk element in de discussie over duurzame economie is de vraag
of BNP een goede graadmeter is van onze welvaart, of dat er aanvullende
indicatoren ontwikkeld moeten worden die het bredere welvaartsbegrip en de
duurzaamheid van de welvaart beter in beeld brengen. Het kabinet laat zich
leiden door het brede welvaartsbegrip, zoals onder meer toegelicht in de notitie
over verantwoord generatiebewust beleid van de minister van Financiën
(1 juli 2008) en de daaropvolgende antwoorden op kamervragen.
 In de recente publicatie «Report by the Commission on the Measurement
of Economic Performance and Social Progress» (Joseph Stiglitz, Amartya
Sen en Jean-Paul Fitoussi) wordt aangegeven dat voor inzicht in de welvaartsontwikkeling
rekening moet worden gehouden met zowel factoren als inkomen, consumptie,
verdeling, de voorraad menselijk en natuurlijk kapitaal als immateriële
zaken als gezondheid, onderwijs, maatschappelijke participatie, milieukwaliteit
en veiligheid.
 Een breder scala aan indicatoren maakt het mogelijk om verbanden te leggen
en afwegingen te maken tussen de economische, ecologische en sociale doelen
van beleidsmaatregelen («people, planet, profit»). Van belang
is dat er op Europees en mondiaal niveau onderling vergelijkbare indicatoren
zijn om beleidsdoelstellingen te kunnen evalueren en vergelijken en de vooruitgang
te monitoren.
 4.4 De institutionele dimensie: conflicten van meerdere
belangen.
 Het PBL benadrukt het belang van internationale governance structuren
en mechanismen, waarmee verantwoordelijkheden en lasten eerlijk en geloofwaardig
worden verdeeld, nationale belangen verenigd worden en initiatieven van onderop
en van actoren zoals bedrijven en consumenten een plaats krijgen. Gebruik
maken van nationale comparatieve voordelen zou deel moeten uitmaken van brede,
geïntegreerde regionale strategieën. Burgers kunnen een rol spelen
door hun consumptiepatronen aan te passen. Intrinsiek gemotiveerde gedragsverandering
is een relevante factor, maar vereist bewustzijn en erkenning van de urgentie
en de beschikbaarheid van oplossingen.
 In deze passages snijdt het PBL een groot aantal zeer relevante onderwerpen
aan. Het kabinet onderkent het belang van de onderwerpen en verwelkomt de
inzichten van het PBL. Het is cruciaal dat de juiste instituties en besluitvormingsmechanismen
worden gecreëerd, die passen bij de brede problematiek en oog hebben
voor de belangen van de betrokkenen.
 Het kabinet ziet de bevordering van mondiale duurzaamheid als richtinggevend
voor samenwerking in communautair en multilateraal verband. De EU verschaft
een goed kader om doelstellingen voor duurzaam globaliseren te realiseren.
Ook de ruimte die multilaterale instellingen, zoals de ILO, UNEP, UNDP en
Wereldbank en multilaterale overeenkomsten, waaronder CBD (biodiversiteit),
CITES (bedreigde soorten), Kyoto (CO2) en Montreal (Ozon) verschaffen
voor duurzaam globaliseren, dient volledig te worden benut. Daarnaast zal
het kabinet er zich voor inzetten om, waar dit noodzakelijk en effectief is
en past binnen het geldende afwegingskader, gebruik te maken van de ruimte
die het EU-recht en het WTO-recht bieden voor handelspolitieke maatregelen
ter bevordering van duurzaam globaliseren. Juist
in een tijd waarin we alles op alles zetten om handelsverstoring en protectionisme
tegen te gaan dient deze afweging niet lichtzinnig te worden gemaakt. Het
belang van internationale handel is overduidelijk, zeker ook voor ontwikkelingslanden.
 Interessant is ook de beschouwing over comparatieve voordelen, waarin
het PBL aangeeft waar comparatieve voordelen van Nederland liggen. Deze beschouwingen
ondersteunen de inzet van het kabinet op het terrein van energie en klimaat.
 4.5 Beleid van grenzen (politics of limits).
 Het PBL sluit af met een beschouwing over de mogelijkheden van een goed
beleid van en binnen grenzen. Sterk, gezamenlijk commitment is nodig, een
stevige rol van de overheid en duidelijke normen en regelgeving, waarmee de
markt wordt uitgedaagd om te innoveren. Het beleid moet niet worden opgezet
als een «single-issue»-zaak, omdat klimaat, biodiversiteit en
menselijke ontwikkeling op vele manieren samen hangen. Een geïntegreerde
strategie ontwikkelt voor ieder terrein beleid in de context van de andere
terreinen. Dan is bijvoorbeeld bij klimaatbeleid een drievoudige winst is
mogelijk: CO2-reducties, vermindering van internationale energieafhankelijkheid
en groene banen. Bovendien zouden de Noord-Zuid-relaties kunnen profiteren
en de ontwikkeling van de armsten worden bevorderd.
 Het kabinet herkent zich in dit beeld en is van plan om zijn ambities
op dit vlak – in overleg met parlement, bedrijfsleven, samenleving en
het buitenland – waar te maken.
 
 
 
 Kamerstukken II 2007–2008, 30 196, nr. 32 en vergaderjaar 2008–2009,
30 196, nr. 56.
 
 
 Kamerstukken II 2007–2008, 30 495, nr. 4; Kamerstukken
II 2008–2009, 31 793, nr. 1; Kamerstukken II 2008–2009
31 793, nr. 4; Kamerstukken II 2008–2009, 30 495, nr.
6; Kamerstukken II 2008–2009, 21 501-08, nr. 308; Kamerstukken
II 2008–2009, 21 501-33, nr. 240; Kamerstukken II 2008–2009,
31 793, nr. 8; Kamerstukken II 2008–2009, 31 793, nr. 17.
 
 
 Kamerstukken II, 2008–2009, 31 209, nr. 77.
 
 
 Kamerstukken II, 2007–2008, 31 530, nr. 1.
 
 
 Kamerstukken II, vergaderjaar 2007–2008, 31 250, nr. 14.
 
 
 Brief dd 26 november 2009.
 
 
 http://www.unep.fr/scp/rpanel/
 
 
 Kamerstukken II, 2008–2009, 26 407, nr. 40.
 
 
 www.minbuza.nl (nieuwsbericht 2 november 2009).
 
 
 http://www.pbl.nl/nl/publicaties/2009/Verslag-symposium-en-review-van-de-Monitor-Duurzaam-Nederland-2009.html
 
 
 Kamerstukken I, 2008–2009, 31 700, G (20 februari 2009),
Kamerstukken I en II, 2009–2010, 32 123, B resp. nr. 37 (21 september
2009).
 
 
 Een van de rapporten is inmiddels gepubliceerd onder de titel «Beyond
competition; pathways for Africa’s agricultural development»
 
 
 Reactie op SER-advies Duurzame globalisering; Kamerstukken II, vergaderjaar
2007–2008, 26 485, nr. 59.