Plan Van Elswijk (bevordering werkgelegenheid en tegengaan werkloosheid); Notitie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26993, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

11-02-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

26993 nr. 1

26-01-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamNotitie over het plan Van Elswijk 1. Inleiding en voorgeschiedenis2. Analyses en onderzoek2.1 CPB-analyse2.2 Commentaar hoogleraren Bovenberg en Den Butter (bijlage
bij brief van 3 juli 1997)2.3 Rondetafelbijeenkomst in de Tweede Kamer.2.4 Veldexperiment Rotterdam2.5 Veldexperiment Groningen2.6 CREED-onderzoek3. Actuele ontwikkelingen3.1 Ontwikkelingen op de arbeidsmarktVerlagen van de loonkostenHuidige arbeidsmarkt.Werkgelegenheids- en arbeidsmarktbeleid.3.2 Belastingherziening 20014. Fiscale en uitvoeringsaspecten van het plan Van Elswijk4.1 Gemiddelde en marginale belastingtarieven en de belasting
van winstinkomen4.2 Uitvoering4.3 Gedifferentieerde heffing naar sectorTabel 4.1 Heffingspercentage onder het plan Van Elswijk
op basis van cijfer 1990 4.4 Europese regelgeving en het plan Van Elswijk4.5 Stabiele grondslag voor belasting- en premieheffing365. Economische consequenties van het plan Van ElswijkTheoretische uitkomsten CREED-onderzoekExperimentele uitkomsten CREED-onderzoekTabel 5.1 Theoretische evenwichtsresultaten op basis van
het CREED eindrapport1 Effecten voor de Nederlandse economie 6. ConclusiesBIJLAGE 1 Onderzoek van CREED en het rapport van
de begeleidingscommissie1. Inleiding2. Onderzoek van CREED443. Oordeel van de begeleidingscommissieBIJLAGE 2 De uitkomsten van het experimenteel economisch
onderzoek naar het plan Van Elswijk: perspectieven voor een vervolgonderzoek?1. Inleiding/conclusie.2. De experimentele resultatenTabel 1 CREED experimentele resultaten, gemiddelden over
de perioden 13 t/m 16 3. De theoretische evenwichtsresultatenTabel 2 CREED eindrapport: theoretische evenwichtsresultaten
 4. Het kapitaalrendement nader gekwantificeerdTabel 3 Kapitaalgebruik en kapitaalrendement 5. Overige aandachtspuntenAnnexToelichting bij de afleiding van de tabellen 1 en 2 uit
de tabellen 4.3 en 3.1 van het eindrapport van CREED
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26993Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 98 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 993Plan Van Elswijk (bevordering werkgelegenheid en tegengaan werkloosheid)nr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEIDAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 26 januari 2000Mede namens mijn collega's van Economische Zaken en van Financiën
bied ik u bijgaande notitie over het plan Van Elswijk aan. Deze notitie heb
ik u toegezegd bij de aanbieding van het onderzoek van CREED aan de Tweede
Kamer op 27 september 1999 (Soza-99-728).Invoering van het plan Van Elswijk is ten principale niet wenselijk. De
economische consequenties van dit plan zijn immers zeer ingrijpend. Aan de
hand van het onderzoek van CREED waar de motie Kalsbeek-Jasperse c.s. om gevraagd
heeft, gaat deze notitie in op de economische gevolgen van het plan Van Elswijk.
Hoewel in de afgeronde fase van het onderzoek van CREED nog geen rekening
gehouden kon worden met de verplaatsing van bedrijfsactiviteit naar het buitenland,
blijken de consequenties voor het overig inkomen hoogst ingrijpend: het overig
inkomen komt bij een vertaling van de door CREED gevonden resultaten naar
de huidige economische situatie duurzaam 50 à 130 mld lager uit. Hieruit
blijkt dat het risico van verplaatsing van bedrijfsactiviteit naar het buitenland
zo groot is dat alleen hierom al afgezien zou moeten worden van invoering.Ook het ongerichte karakter van de arbeidssubsidie in het plan Van Elswijk
maakt invoering niet wenselijk. Het plan Van Elswijk gaat voorbij aan het
feit dat de arbeidsmarkt bestaat uit deelmarkten die verschillend beleid vergen.
Het grootste deel van de inactiviteit is in het onderste segment van de arbeidsmarkt
geconcentreerd. Om deze te bestrijden is het niet noodzakelijk dat alle soorten
arbeid goedkoper gemaakt worden.Dit wezenlijke bezwaar wordt duidelijk wanneer de huidige arbeidsmarkt
in ogenschouw wordt genomen. In juni 1999 stonden 180 000 vacatures open,
met name in de hogere segmenten van de arbeidsmarkt. In een dergelijke situatie
is het ongericht vergroten van de totale vraag naar arbeid via een zeer generieke
arbeidssubsidie voor werkgevers zeker niet wenselijk. Tevens zal een invoering van het plan Van Elswijk een zeer forse wijziging
betreffen van de fiscaliteit, die ingrijpender is dan de belastingherziening
2001 die op dit moment door de Tweede Kamer behandeld wordt. Het is niet wenselijk
de invoering van de belasting-herziening 2001 te belasten door dit nieuwe
belastingstelsel direct ter discussie te stellen en over te gaan tot invoering
van het plan Van Elswijk.Tot slot zijn de uitvoeringstechnische en fiscale aspecten die verbonden
zijn aan het plan Van Elswijk zodanig dat ook om deze redenen invoering prohibitief
is.Behalve deze hoofdpunten bevat de notitie een veelheid aan beschouwingen,
waarvan er overigens geen enkele tot de conclusie leidt dat de bovengenoemde
punten in de eindbeoordeling niet doorslaggevend zouden moeten zijn.Gezien het bovenstaande zijn de betrokken bewindspersonen niet voornemens,
in aanvulling op het nog lopend veldexperiment in de provincie Groningen,
het plan Van Elswijk nader te onderzoeken op zijn economische merites.De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,K. G. de Vries Notitie over het plan Van Elswijk 1.Inleiding en voorgeschiedenis3   2.Analyses en onderzoek52.1CPB-analyse5 2.2Commentaar hoogleraren Bovenberg en Den Butter6 2.3Rondetafelbijeenkomst in de Tweede Kamer7 2.4Veldexperiment Rotterdam72.5Veldexperiment Groningen82.6CREED-onderzoek8    3.Actuele ontwikkelingen93.1Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt9 3.2Belastingherziening 200110   4.Fiscale en uitvoeringsaspecten van het plan Van
Elswijk114.1Gemiddelde en marginale
belastingtarieven en de belasting van winstinkomen11 4.2Uitvoering124.3Gedifferentieerde heffing naar sector124.4Europese regelgeving
en het plan Van Elswijk134.5Stabiele grondslag voor belasting- en
premieheffing13   5.Economische consequenties van
het plan Van Elswijk14   6.Conclusies161. Inleiding en voorgeschiedenisIn de afgelopen jaren is het «plan Van Elswijk» regelmatig
genoemd als een mogelijke oplossing van de werkloosheid in Nederland. Zowel
in het publieke debat als in de discussies in de Tweede Kamer is aandacht
geschonken aan dit plan.Op verzoek van de Tweede Kamer heeft de Minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid bij de Universiteit van Amsterdam een experimenteel economisch
onderzoek aanbesteed1. Op 27 september 1999 heeft de Minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid dit onderzoek aan de Tweede Kamer aangeboden2. Bij de aanbieding is aangekondigd dat de bewindspersonen van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, Financiën en van Economische Zaken een notitie
zullen opstellen waarin het plan Van Elswijk, mede in het licht van dit onderzoek,
nader besproken zal worden. Deze notitie geeft aan deze toezegging invulling.Het plan Van Elswijk is genoemd naar ir. P van Elswijk, de geestelijk
vader van dit plan. In het boek De Markteconomie Sociaal
Ingevuld3 beschrijft de heer Van Elswijk voorstellen om
het fiscaal stelsel en de financiering van de sociale zekerheid zo vorm te
geven dat dit de werkgelegenheid bevordert en de werkloosheid tegengaat. In
zijn kern bevat het plan Van Elswijk de volgende drie elementen:1. De grondslag voor belasting en premies wordt verbreed. Belasting en premies worden geheven op de toegevoegde waarde (opbrengst
van de productie minus het verbruik van goederen en diensten) in plaats van
een heffing op loon. Dit betekent dat de grondslag feitelijk verbreed wordt
met «winst, rente en pacht»;2. Het belasting- en premiepercentage over de toegevoegde waarde varieert
per sector. Sectoren met een hoge toegevoegde waarde per werknemer
worden aangeslagen voor een lager heffingspercentage dan sectoren met een
lage toegevoegde waarde per werknemer.3. Per werknemer ontvangt de werkgever een arbeidssubsidie.Dit vermindert de kosten voor de werkgever om iemand in dienst te nemen
en te houden. Deze arbeidssubsidie geldt voor alle werknemers, ongeacht de
arbeidsmarktpositie.Het plan Van Elswijk is dus een ingrijpende wijziging van het fiscale
stelsel.Bij de behandeling van de begroting van het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid voor het jaar 1997 op 11 en 12 december 1996 in de Tweede
Kamer is het plan Van Elswijk aan de orde gekomen. Naar aanleiding hiervan
is op 17 december 1996 de motie Kalsbeek-Jasperse c.s.4 aangenomen
waarin verzocht is om nader onderzoek naar het plan Van Elswijk, zowel via
veldonderzoek als via economisch experimenteel onderzoek.Op 3 juli 1997 heeft de voormalige Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
in een notitie aan de Tweede Kamer zijn twijfels bij het plan Van Elswijk
onder woorden gebracht5, 6. Tevens is aangegeven dat veldexperimenten
niet altijd zinvolle uitkomsten zullen opleveren7.De brief van 3 juli 1997 geeft ook aan dat om tot een succesvolle en informatieve
experimentopzet te komen voor een experimenteel onderzoek in ieder geval geprobeerd
zou moeten worden om aan de volgende drie randvoorwaarden te voldoen:– «Er moet uitzicht zijn op onderzoeksresultaten die daadwerkelijk
nieuwe informatie toevoegen, zodat de aanzienlijke onzekerheid over de effecten
van het plan die nu op tal van terreinen bestaat, afneemt. Met name kan dan
gewezen worden op de dynamische effecten.– Alle essentiële elementen van het plan Van Elswijk moeten
op realistische schaal gemodelleerd kunnen worden. Het gaat daarbij om de
introductie van een arbeidssubsidie, de heffing over toegevoegde waarde, almede
het gedifferentieerde karakter daarvan.– Bij de vormgeving van het experiment moet worden uitgegaan van
een zo compleet mogelijke weergave van de instituties en actoren die samen
de Nederlandse economie vormen voor zover die althans van belang zijn voor
de effecten van het plan Van Elswijk. Dit betekent bijvoorbeeld dat er sprake
moet zijn van een substantieel aantal sectoren, bedrijven die tegelijkertijd
in meer dan één sector werkzaam zijn, bedrijven die door de
tijd heen hun kernactiviteiten in andere sectoren vinden, et cetera. Ook moet
de mogelijkheid bestaan om verschuivingen binnen sectoren te analyseren, bijvoorbeeld
van winstgevende bedrijven naar minder winstgevende bedrijven.»Op 29 oktober 1997 heeft de Vaste Kamercommissie voor Sociale Zaken en
Werkgelegenheid een rondetafelbijeenkomst georganiseerd over het plan Van
Elswijk. Tijdens deze bijeenkomst hebben verschillende Tweede-Kamerleden laten
blijken aarzelingen te hebben bij de kritische brief van de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid van 3 juli 1997.Als vervolg op zijn eerdere brief en mede naar aanleiding van de rondetafelconferentie
heeft de voormalige Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in zijn
brief van 5 november 19978 aangegeven een experimenteel laboratoriumonderzoek
aan te willen besteden omdat deze wens expliciet in de motie Kalsbeek-Jasperse
c.s. neergelegd was.In deze brief heeft de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aangegeven
dat hij vooraf twijfel bleef houden over de vraag of experimenteel laboratoriumonderzoek
meer duidelijkheid kan verschaffen over de effecten die op zouden
treden indien het plan Van Elswijk werkelijk ingevoerd zou worden in Nederland.
Naar zijn mening voldeed het projectvoorstel niet voldoende aan twee van de
drie gestelde randvoorwaarden in de brief van 3 juli 1997. Ter begeleiding
en beoordeling van het onderzoek is mede om deze reden een commissie van externe
deskundigen in het leven geroepen9.Zoals reeds opgemerkt bevat deze notitie een beoordeling van het plan
Van Elswijk. Paragraaf 2 geeft een korte samenvatting van de stand van
zaken rond verschillende analyses van en onderzoek naar het plan Van Elswijk.
Vervolgens bespreekt paragraaf 3 de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt
en in de fiscaliteit die van belang zijn bij de beoordeling van het plan Van
Elswijk. In paragraaf 4 komen fiscale (uitvoeringstechnische) aspecten
aan de orde waarom invoering van het plan Van Elswijk niet wenselijk is. Paragraaf 5
gaat nader in op de economische consequenties van het plan Van Elswijk. Paragraaf 6
bevat de conclusie.2. Analyses en onderzoekHet plan Van Elswijk is in de afgelopen jaren op verschillende momenten
nader geanalyseerd en onderzocht. Deze paragraaf geeft een overzicht van de
belangrijkste analyses.2.1 CPB-analyseIn 1995 heeft het Centraal Planbureau (CPB) in werkdocument 79 de effecten
bestudeerd van een alternatieve financiering van de sociale zekerheid volgens
het Plan Van Elswijk10. In deze studie heeft het CPB met behulp
van het zogeheten FKSEC-model de macro-economische effecten berekend van een
gedeeltelijke11 invoering van het oorspronkelijke plan. Bij de
berekeningen is uitgegaan van een kostenneutrale overgang.Volgens het CPB leidt introductie van het plan Van Elswijk ertoe dat de
loonsom per werknemer in bedrijven fors daalt. Dit komt omdat de sociale lasten
van de werkgevers dalen, mede vanwege de loonsubsidies. Een andere reden hiervoor
in de CPB-berekeningen is dat de contractlonen gematigd worden door de verlaagde
werknemerspremies. Hierdoor dalen de reële arbeidskosten waardoor de
werkgelegenheid kan toenemen. De CPB-berekeningen wijzen uit dat op lange
termijn (na 8 jaar) de toename van de werkgelegenheid ten opzichte van het
basispad 30 000 arbeidsjaren (36 000 personen) bedraagt.Het CPB tekent in werkdocument 79 echter gelijktijdig aan dat de bovengenoemde
uitkomsten met risico zijn omgeven.– Op pagina 5 beschrijft het CPB dat aan een heffing op de toegevoegde
waarde praktische en uitvoeringstechnische problemen verbonden zijn. Zo is
de toegevoegde waarde gevoeliger voor conjuncturele schommelingen dan de loonsom.
Daarnaast is de netto toegevoegde waarde geen gangbaar bedrijfseconomisch
begrip. Tot slot kunnen ondernemers de heffing op toegevoegde waarde ontwijken.
Deze heffing zal waarschijnlijk in hoge mate fraudegevoelig zijn.– Tevens is in de berekeningen aangenomen dat werknemers bij uitvoering
van het voorstel van Elswijk bereid zijn de contractlonen te verlagen naar
rato van de daling van de werknemerspremies (en hiermee dus genoegen nemen
met koopkrachtbehoud). Wanneer aan die veronderstelling niet is voldaan, zullen
de werkgelegenheidseffecten kleiner zijn (pg. 15).– Voorts moet volgens het CPB aangetekend worden dat modelberekeningen
geen recht doen aan de mogelijke verschillende effecten tussen afzonderlijke
bedrijven als gevolg van verschillen in arbeidsintensiteit. Wanneer dit wel
was meegenomen, zouden volgens het CPB «de arbeidskosten
gemiddeld genomen minder kunnen dalen waardoor de positieve effecten op de
werkgelegenheid ook geringer zullen zijn» (pg. 17).– Het CPB merkt hierbij op dat als gevolg van het plan Van Elswijk
met name rente- en winstintensieve bedrijfstakken worden getroffen. In zoverre
deze bedrijven van belang zijn voor hoogwaardige arbeidsplaatsen, innovatie
en export, zullen deze aspecten – en Nederland als vestigingsplaats
voor dergelijke bedrijven – door de introductie van een toegevoegdewaardeheffing
in het gedrang komen. Volgens het CPB bestaat aldus het risico dat de gepresenteerde
becijferingen een te optimistisch beeld geven.Daarnaast geeft het CPB aan dat met «het voorstel in originele vorm
enorme bedragen zijn gemoeid die de onzekerheden omtrent de te verwachten
effecten groot maken.»Na de verschijning van het werkdocument 79 heeft het CPB ook in de Macro-economische
Verkenningen 1997 aandacht aan het plan Van Elswijk besteed12.
Het CPB verwijst hierin voor de positieve werkgelegenheidseffecten naar het
Werkdocument 79, en noemt ook drie complicaties: uitvoeringsproblemen, ontwijkingsgedrag
en fraudegevoeligheid. Ook gaat het CPB in op het feit dat het vrije internationale
kapitaalverkeer grenzen stelt aan het belasten van kapitaal. Een omvangrijke
verschuiving van lasten is nauwelijks denkbaar zonder aantasting van vertrouwen
en hogere risicopremies op de Nederlandse kapitaalkosten. Tot slot concludeert
het CPB: «Vooralsnog lijken de risico's te groot om tot invoering van
zo'n substantiële lastenverschuiving over te gaan».2.2 Commentaar hoogleraren Bovenberg en Den Butter (bijlage
bij brief van 3 juli 1997)Om meer te weten te komen over de aspecten van het plan Van Elswijk die
niet modelmatig in beeld kunnen worden gebracht, heeft de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid twee deskundigen geraadpleegd die gespecialiseerd
zijn op het gebied van lastenverschuivingen en arbeidsmarkt. Het betreft Prof.
dr. A.L. Bovenberg (destijds OCFEB/CPB) en Prof. dr. F.A.G. den Butter (VU/WRR).
Bij de brief van 3 juli 1997 zijn de opvattingen van deze deskundigen als
bijlage toegevoegd13.In antwoord op de vraag zijn visie te geven over de uitvoeringsproblematiek
van het plan Van Elswijk, wijst Bovenberg erop dat de differentiatie van het
heffingspercentage naar bedrijfstak in strijd is met het principe van gelijke
behandeling. Daarnaast is deze differentiatie volgens Bovenberg technisch
moeilijk uitvoerbaar en mogelijk in strijd met de Europese richtlijnen die
steunverlening verbieden.Verder leggen Bovenberg en Den Butter sterk de nadruk op de nadelige invloed
die de lastenverschuiving naar kapitaalinkomen heeft op de productiviteitsontwikkeling.
Immers, doordat bedrijven voor iedere werknemer een arbeidssubsidie ontvangen,
wordt arbeid in vergelijking met kapitaal aantrekkelijker. Bedrijven zullen
daarom de kapitaalgoederenhoeveelheid verminderen en steeds minder innovatieve
activiteiten ondernemen. Deze tendens tot een kleinere kapitaalgoederenvoorraad
kan zich uiten doordat het buitenland minder in Nederland investeert dan wel
dat Nederlandse ondernemingen meer in het buitenland investeren. Ook meent
Bovenberg dat de heffing op toegevoegde waarde de meest winstgevende bedrijven
binnen een bedrijfstak het hardst treft14. Dit zal niet bevorderlijk
zijn voor de prikkel tot innovatie en vernieuwing. Ook wordt ondernemerschap
zwaarder getroffen.De stagnatie van de productiviteitsontwikkeling die resulteert, maakt
het kostenvoordeel weer ongedaan dat de verlaging van de loonkosten in het
Plan Van Elswijk oplevert. De loonkosten per eenheid product, een belangrijke
maatstaf voor het concurrentievermogen, zullen daarom naar verwachting niet
zo sterk dalen als het plan Van Elswijk beoogt.Daarnaast geven Bovenberg en Den Butter aan dat de zeer vergaande veranderingen
en verhogingen in de belastingheffing op kapitaalinkomen haaks staan op de
internationale tendens naar convergentie. Bovendien ondermijnen de hoge tarieven
en de toenemende complexiteit de fiscale stabiliteit en maken het Nederlandse
fiscale stelsel minder concurrerend.Per saldo concluderen Bovenberg en Den Butter dat het niet wenselijk over
te gaan tot invoering van het plan Van Elswijk.2.3 Rondetafelbijeenkomst in de Tweede Kamer.Tevens heeft de vastekamercommissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid
op 29 oktober 1997 een rondetafelbijeenkomst georganiseerd. Tijdens deze gelegenheid
heeft de heer Van Elswijk zijn plan toegelicht. Tevens heeft een aantal experts
dit plan besproken. Van deze rondetafelbijeenkomst is geen verslag geschreven.2.4 Veldexperiment RotterdamBegin 1996 is in Rotterdam een veldexperiment volgens het concept Van
Elswijk van start gegaan («Prohef»).Op 23 februari 1996 heeft de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
in een brief aan het College van Burgemeester en Wethouders van Rotterdam
zijn grote bezwaren bij veldexperimenten beschreven15. In deze
brief is aangegeven dat het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
dit experiment dan ook niet zal steunen. Belangrijkste bezwaar bij de vormgeving
van het experiment betrof de vrijwilligheid van deelname aan het experiment.
Het is immers te verwachten dat enkel bedrijven die menen voordeel te hebben
bij het systeem, zullen participeren aan het experiment. Dit zal leiden tot
niet-representatieve uitkomsten.In 1996 namen op basis van vrijwilligheid zeven bedrijven deel aan het
experiment en in 1997 participeerden in totaal twaalf bedrijven. Het NEI heeft
dit experiment geëvalueerd16. De evaluatie van het NEI gaat
in op de administratieve aspecten bij de uitvoering van het plan Van Elswijk.
In zijn evaluatie geeft het NEI aan dat de werkgelegenheid in 1996 toenam
met 4,4% ten opzichte van 1995, en in 1997 met 5,7% ten opzichte van 1996.
In het totaal zijn 28 nieuwe arbeidsplaatsen gecreëerd. Het NEI concludeert
dat het experiment heeft gewerkt omdat met name bedrijven in een groeifase
eerder mensen aannamen dan voorheen.In antwoord op Tweede-Kamervragen van de leden Bos en Van Zijl heeft de
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op 28 september 1998 de conclusies
van het NEI van kanttekeningen voorzien.– De werkgelegenheidseffecten zoals die het NEI rapporteert, bevatten
niet alleen de mogelijke effecten van het plan Van Elswijk, maar ook verschillende
sectorale, regionale en bedrijfsspecifieke invloeden. Dat de werkgelegenheidsgroei
binnen het experiment meer samenhangt met specifieke factoren dan met het
plan Van Elswijk, blijkt uit de constatering dat het grootste deel (namelijk
20 van de 28 nieuwe banen, ofwel 70%) van de totale groei in de werkgelegenheid
is geconcentreerd bij één bedrijf. Dit betekent dat de werkgelegenheidsgroei
in de andere 11 bedrijven slechts 8 banen bedroeg.– De totale toegevoegde waarde over het hele experiment is gedaald.
Men zou verwachten dat bedrijven in een groeifase niet alleen meer mensen
aannemen maar ook meer produceren. Het tegendeel is echter het geval.2.5 Veldexperiment GroningenIn 1998 is in de Provincie Groningen een veldexperiment gestart met het
plan Van Elswijk. Dit Gronings experiment wordt gelijkelijk gesubsidieerd
door de Noordelijke overheden (provincie en gemeenten), de Europese Unie en
het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid17. De totale
kosten bedragen 4 miljoen gulden. Het experiment loopt door tot in 2001.Het doel van dit experiment is zicht te krijgen op de werkgelegenheidseffecten
van het plan voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Het gaat
hier om personen die langer dan één jaar werkloos zijn en bij
voorkeur ouder zijn dan 40 jaar. Bedrijven dienen ontstane vacatures te melden
en een sollicitatiegesprek met de voorgedragen kandidaten te voeren. In de
keuze van nieuwe werknemers zijn bedrijven vrij.De Gedeputeerde Staten van de Provincie Groningen hebben het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een eerste voortgangsrapportage gestuurd.18 Hieruit blijkt dat ondertussen 18 bedrijven bereid zijn gevonden
deel te nemen aan het experiment. De bedrijven (verspreid over drie gemeenten:
Hoogezand-Sappemeer, Leek en Groningen) zijn afkomstig uit verschillende soorten
branches. Zo nemen onder andere een apotheek, een machinefabriek en een sauna
aan het experiment deel. In grootte variëren deze ondernemingen tussen
de 3 en 13 volledige arbeidsplaatsen.Van de 18 bedrijven hebben op dit moment 8 bedrijven vacatures aangemeld
bij de Stichting Prohef Groningen. In het totaal betreft het 13 vacatures.
De voordracht van geschikte kandidaten blijkt op dit moment nog moeilijk.2.6 CREED-onderzoekOp uitdrukkelijk verzoek van de Tweede Kamer heeft de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid op 5 november 1997 besloten CREED te verzoeken een
economisch laboratoriumexperiment uit te voeren naar het plan Van Elswijk.In een dergelijk experiment worden economische vraagstukken onderzocht
met behulp van proefpersonen in een gecontroleerde omgeving (een laboratorium).
In het laboratorium worden de proefpersonen geconfronteerd met een economische
situatie waarin zij beslissingen moeten nemen die financiële consequenties
voor hen hebben. Experimenteel economisch onderzoek wordt al geruime tijd
toegepast bij de bestudering van het functioneren van specifieke markten op
microniveau. Voorbeelden van onderzoeksvragen op dit gebied zijn: «welk
veilingmechanisme genereert de meeste opbrengsten» en «op welke
wijze wordt concurrentie op het spoor het best gegarandeerd».Het CREED-onderzoek is voor Nederland het eerste experimenteel laboratoriumonderzoek
naar de macro-economische effecten van stelselwijzigingen. Het betreft hiermee
een vernieuwing van het economisch onderzoeksinstrumentarium. Voor het duiden
van de effecten van maatregelen voor een gehele economie wordt traditioneel
gebruik gemaakt van verschillende soorten economische modellen. Het CPB gebruikt
macro-economische modellen als FKSEC voor het ramen van de economische ontwikkelingen
voor de Nederlandse economie. Daarnaast zijn er micro-economische algemeen
evenwichtsmodellen, zoals MIMIC van CPB. Deze houden in vergelijking met macromodellen
beter rekening met de instituties op de verschillende markten, zoals de arbeidsmarkt
of de kapitaal-markt. Econometrische modellen worden geschat op basis van
de empirie en met behulp van calibratie19.Het onderzoek van CREED is begeleid door een commissies bestaande uit
vijf hoogleraren algemene economie. Zowel het onderzoeksrapport als het rapport
van de begeleidingscommissie zijn op 27 september 1999 aan de Tweede Kamer
aangeboden20.De onderzoekers concluderen in hun rapportage dat het «geoorloofd
lijkt te concluderen dat de economische gevolgen van het plan Van Elswijk
voor de Nederlandse economie substantieel en positief kunnen zijn, waarbij
een toename van de werkgelegenheid met meer dan 10% mogelijk wordt geacht»21. In haar rapportage concludeert de begeleidingscommissie evenwel:
«Alles afwegend meent de begeleidingscommissie dat verdere inzichten
in alternatieve financieringssystemen voor de sociale zekerheid nodig zijn
alvorens de invoering van een plan als dat van Van Elswijk ter vervanging
van het huidige systeem te bepleiten. In het licht van de vele voorbehouden
lijkt er vooralsnog onvoldoende grond voor de conclusie die de onderzoekers
trekken»22. Hier verwijst de begeleidingscommissie naar de
hiervoor geciteerde conclusie van de onderzoekers.Bijlage 1 bij deze brief gaat nader in op het onderzoek dat door CREED
is uitgevoerd en de rapportage van de begeleidingscommissie. Bijlage 2 bij
deze brief beschrijft een aantal nadere opmerkingen bij het onderzoek van
CREED.3. Actuele ontwikkelingenIn de voorafgaande paragraaf zijn de verschillende analyses en onderzoeken
beschreven die in de afgelopen jaren uitgevoerd zijn naar het plan Van Elswijk.
Uit die paragraaf is gebleken dat op basis van de verschillende onderzoeken
kanttekeningen te plaatsen zijn bij het plan Van Elswijk. Deze paragraaf bevat
een beschrijving van twee actuele ontwikkelingen die een invoering van het
plan van Elswijk niet opportuun maken. Dit betreft de ontwikkelingen op de
arbeidsmarkt en de belastingherziening 2001.3.1 Ontwikkelingen op de arbeidsmarktVerlagen van de loonkostenHet plan Van Elswijk is een instrument om arbeid goedkoper te maken, en
daarmee aantrekkelijker om in het arbeidsproces in te zetten23.
Het plan Van Elswijk maakt geen onderscheid tussen de verschillende deelmarkten
op de arbeidsmarkt en is hiermee feitelijk een ongericht instrument. Arbeid
wordt goedkoper voor de werkgever, ongeacht de soort arbeid. Zowel voor hoger
opgeleiden als voor lager opgeleiden, zowel voor beroepsgroepen waar vacatureknelpunten
bestaan als voor beroepsgroepen waar nog sprake is van grote aanbodoverschotten
krijgen werkgevers een forse arbeidssubsidie. Hiermee gaat het plan Van Elswijk
voorbij aan de verschillen tussen de verschillende groepen op de arbeidsmarkt.In het onderste segment van de arbeidsmarkt is de werkloosheid en inactiviteit
groter en de participatiegraad lager dan in hogere segmenten. Zeker in de
huidige economische situatie is hierdoor het ongerichte karakter van het plan
Van Elswijk onwenselijk.Huidige arbeidsmarkt.Op dit moment is in de laagste segmenten van de arbeidsmarkt sprake van
een aanbodoverschot van laagopgeleiden24. Gelijktijdig is sprake
van vacatureknelpunten op grote delen van de arbeidsmarkt, met name onder
hoger opgeleiden. In het totaal waren er in juni 1999 180 000 openstaande
vacatures (waarvan ruwweg de helft moeilijk vervulbaar). Bij de gunstige economische
ontwikkeling die het CPB schetst in het CPB-report25, is het waarschijnlijk
dat dit aantal openstaande vacatures verder op zal lopen in 1999 en 2000.
In een dergelijke situatie is het niet wenselijk om de vraag naar arbeid ongericht
verder te vergroten met behulp van een arbeids- marktsubsidie voor alle werknemers. Het plan Van Elswijk zal zeker niet behulpzaam
zijn bij het verminderen van de vacatureknelpunten in de hogere segmenten
van de arbeidsmarkt. Integendeel.Werkgelegenheids- en arbeidsmarktbeleid.Sinds het begin van de jaren tachtig hebben de opeenvolgende kabinetten
het beleid gericht op groei van de werkgelegenheid en het verminderen van
werkloosheid.Belangrijk onderdeel van het beleid was het verlagen van de loonkosten.
Naast generiek beleid, is dit beleid altijd sterk toegespitst op de onderste
segmenten van de arbeidsmarkt, waar de inactiviteit het grootste is. In de
lagere segmenten van de arbeidsmarkt heeft de verlaging van de loonkosten
extra aandacht gehad. Eerst via het niet toepassen van de koppeling van het
Wettelijk Minimumloon. Vervolgens zijn door middel van de SPAK worden de loonkosten
van personen met een inkomen tot en met 115% van het Wettelijk Minimumloon
met 4080 gulden per jaar verminderd. Dit komt overeen met 10% van de loonkosten.
Onderzoek van het NEI leert dat de SPAK een succesvol instrument is om de
werkgelegenheid te bevorderen26.Op dit moment is in het onderste segment van de arbeidsmarkt sprake van
een hoge inactiviteit. Gelijktijdig is ook hier op deelmarkten sprake van
onvervulde vacatures27. Gezien deze arbeidsmarktsituatie is het
op dit moment wenselijk de effectiviteit en kwaliteit van het arbeidsaanbod
te vergroten. Dit geldt voor hogere segmenten van de arbeidsmarkt, maar zeker
ook voor de lagere segmenten. Verbeteren van de mogelijkheden om arbeid en
zorg te combineren, reïntegratie van arbeidsongeschikten, verminderen
van de armoedeval en een effectieve toepassing van het bestaande sanctie-instrumentarium
in samenhang met de sluitende aanpak, zijn op dit moment de meest voor hand
liggende instrumenten.3.2 Belastingherziening 2001In het fiscale beleid staat op dit moment een aantal grote veranderingen
op stapel. Het vorige kabinet heeft met de nota Belastingen in de 21e eeuw,
een verkenning28 een analyse gemaakt van de belangrijkste vereisten
waaraan een belasting stelsel moet voldoen. In deze verkenning is een perspectief
geboden op een fiscaal stelsel dat ook in de toekomst een bijdrage kan leveren
aan een duurzame ontwikkeling van de economie, de werkgelegenheid en welvaart
voor iedereen. In het Regeerakkoord zijn hierover nadere afspraken gemaakt.
Op basis van deze verkenning en de Regeerakkoordafspraken heeft het kabinet
op 16 september 1999 het Wetsvoorstel Inkomstenbelasting 2001 bij de Tweede
Kamer ingediend29. De Tweede-Kamerbehandeling is op dit moment
in volle gang.Met de verlaging van de tarieven in de loon- en inkomstenbelasting en
de introductie van een arbeidskorting is een bedrag van ruim f 23 miljard
gemoeid. Hierbij wordt per saldo een lastenverlichting van f 5 miljard
gerealiseerd. De financiering van de resterende f 18 miljard bestaat
voor f 10 miljard uit grondslagverbredende maatregelen in de loon- en
inkomstenbelasting en voor f 8 miljard uit verhoging van het hoge BTW-tarief
en de milieubelastingen.De belastingherziening betreft een ingrijpende herziening van het fiscale
stelsel, waarbij de bevordering van de werkgelegenheid via de bestrijding
van de armoedeval een zeer bepalend element betreft. Door de invoering van
de arbeidskorting wordt het voor inactieven financieel aantrekkelijker gemaakt
een baan te aanvaarden. Hiermee grijpt de verandering van het fiscaal stelsel
aan bij een van de belangrijkste knelpunten op de arbeidsmarkt.In de discussie over de belastingherziening 2001 in de Tweede Kamer en
in de fiscale vaktijdschriften zijn geen voorstellen gedaan om het plan Van
Elswijk gelijktijdig mee te nemen. Gegeven de verstrekkendheid van de wijzigingen
in het fiscaal stelsel met ingang van 1 januari 2001, verdient het de voorkeur
voorzichtigheid te betrachten bij verdere veranderingen in het fiscaal stelsel.
Een invoering van het plan Van Elswijk zal gepaard gaan met een zeer ingrijpende
wijziging van het fiscaal stelsel en de financiering van de sociale zekerheid30. Invoering van het plan Van Elswijk is niet wenselijk.4. Fiscale en uitvoeringsaspecten van het plan Van ElswijkDeze paragraaf beschrijft een aantal elementen waarom het om fiscale (uitvoeringstechnische)
redenen niet wenselijk is het plan Van Elswijk in te voeren.4.1 Gemiddelde en marginale belastingtarieven en de belasting
van winstinkomenMet het Wetsvoorstel Inkomstenbelasting 2001 worden marginale tarieven
verlaagd door de verbreding van de belastinggrondslag. Hoewel bij het plan
Van Elswijk ook de grondslag verbreed wordt, wordt hier gelijktijdig ook de
noodzakelijke belastingopbrengst fors verhoogd ter financiering van de arbeidssubsidie
voor alle werknemers. Deze arbeidssubsidie betreft al snel een bedrag ter
grootte van 10% BBP31. Deze arbeidssubsidie moet gefinancierd worden
uit de belastingen. De collectieve lastendruk zal dan ook 10% BBP hoger uitvallen
op ongeveer 50% BBP. Dit heeft hogere marginale en gemiddelde tarieven tot
gevolg.In het plan Van Elswijk worden de lasten verschoven van arbeid naar de
netto toegevoegde waarde. Dit impliceert dat voortaan ook premies voor de
sociale zekerheid over de aan het kapitaal en ondernemerschap toevallende
beloning wordt belast (winst en rente). Tevens zal de heffing ten behoeve
van de arbeidssubsidie (ter grootte van 10% BBP) voor een evenredig deel neerslaan
op het winst- en rente-inkomen. De facto wordt in het plan Van Elswijk de
winst (de mobiele factor kapitaal) zwaarder belast dan tot nu toe. Dit is
geheel tegengesteld aan de internationale trend32, 33.De totale wig op uitgekeerde winst is hoger dan het tarief voor de Vennootschapsbelasting.
Hierbij moet immers ook rekening gehouden worden met het tarief van de inkomstenbelasting.
Uit de Toets op het Concurrentievermogen 2000
blijkt dat in Nederland deze totale wig op dit moment 74% bedraagt. Als gevolg
van de Wet Inkomstenbelasting 2001 zal deze wig dalen tot 65% (daarbij is
uitgegaan van een nominaal rendement van 4%). Invoering van het plan Van Elswijk
zou tegengesteld effect hebben. De totale wig op uitgekeerde winst zou beduidend
hoger uitkomen dan de huidige 74%.4.2 UitvoeringDe huidige grondslag voor de sociale zekerheid vormt het loon (in de zin
van de Coördinatiewet Sociale Verzekering). Bij het plan Van Elswijk
wordt uitgegaan van netto toegevoegde waarde. Dit betreft de opbrengsten van
de productie verminderd met de waarde van de verbruikte grondstoffen, halffabrikaten,
ingekochte diensten en afschrijvingen op productiemiddelen en gecorrigeerd
met de prijsverhogende belastingen en prijsverlagende subsidies.Het bepalen van de grondslag en de feitelijke heffing zal aanzienlijk
lastiger zijn bij het plan Van Elswijk dan bij de huidige systematiek. Looninkomen
is immers veel gemakkelijker vast te stellen dan winstinkomen: het werkelijk
betaalde bedrag op het moment van betaling (meestal maandelijks) dient namelijk
als uitgangspunt. Bij het plan Van Elswijk zal de toerekening van afschrijvingen
en subsidies per verkooptransactie zeker sterk complicerend werken voor de
ondernemer (en de belastingdienst). Dit vergt in feite een geheel nieuwe administratieve
opzet met alle administratieve lasten van dien voor ondernemers34.Looninkomen wordt maandelijks uitgekeerd en maakt ook maandelijkse premieheffing
mogelijk. Toegevoegde waarde wordt nooit als zodanig uitbetaald en vormt daarmee
geen vanzelfsprekend aangrijpingspunt voor de premieheffing. De toegevoegde
waarde kan slechts na afloop van een belastingjaar worden vastgesteld. Analoog
aan de vennootschapsbelasting zou een voorlopige aanslag kunnen worden opgelegd.
Dit zou er wel toe leiden dat er, net als bij de Vennootschapsbelasting, aanzienlijke
verschillen ontstaan tussen de afgedragen premie op basis van de voorlopige
aanslag en de te betalen premies op basis van de definitieve aanslag. Dit
zal leiden tot aanzienlijke verrekeningen. Aangezien het budgettaire beslag
van deze heffing op toegevoegde waarde ruim twee keer zo groot is als de Vennootschapsbelasting,
leidt dit tot enorm schommelende kasontvangsten. Om dit op te kunnen vangen
zouden de reserves van de sociale fondsen aanzienlijk moeten toenemen.Een ander aandachtspunt is dat het in de praktijk soms problematisch kan
zijn onderscheid te maken tussen de totstandkoming van inkomen in het productieproces
(de toegevoegde waarde) en het ontvangen van inkomen als vermogensbezitter
(geen toegevoegde waarde voor de betrokken onderneming). Vooral bij institutionele
beleggers en stichtingen kan dit tot problemen in de uitvoeringssfeer leiden.4.3 Gedifferentieerde heffing naar sectorEssentieel onderdeel van het plan Van Elswijk is een gedifferentieerde
heffing naar sector op de netto toegevoegde waarde. In zijn boek De markteconomie sociaal ingevuld wordt in hoofdstuk 5 beschreven
hoe deze gedifferentieerde heffing vormgegeven kan worden. Dit onderdeel van
het plan Van Elswijk zal in de praktijk een aantal belangrijke fiscale en
uitvoeringstechnische bezwaren ontmoeten.Van Elswijk beargumenteert dat in feite elk bedrijf een bedrijfsspecifiek
heffingspercentage opgelegd zou moeten krijgen. Om puur praktische redenen
kiest dhr. Van Elswijk voor een percentage per bedrijfstak, waarbij het mogelijk
is dat voor bepaalde bedrijfstakken verschillende percentages nodig zijn voor
verschillende categorieën van bedrijven35.Tabel 2 geeft het heffingspercentage per sector zoals Van Elswijk deze
presenteert.Uit de tabel blijkt dat de heffingspercentage sterk verschillen tussen
de sectoren. Het is voor ondernemingen zeer relevant in welke sector zij ingedeeld
worden. Zo is de sector «dienstverlening» zeer breed. Dit strekt
van hoogwaardige advocatuur tot de schoonmaaksector. Ook het verzekeringswezen
maakt hier deel van uit. De banksector is in het voorstel Van Elswijk afgezonderd
tot een aparte sector met een eigen heffingspercentage. Dit cijfervoorbeeld
geeft aan dat het twijfelachtig is of een dergelijke indeling wenselijk is.
De schoonmaaksector, relevant voor de bestrijding van de grote inactiviteit
in het onderste segment, wordt zwaarder belast dan de banksector.Doorgaan op het pad Van Elswijk zou betekenen dat iedere specifieke sub-sector
een aparte heffing opgelegd krijgt. Hoe verder deze weg opgegaan wordt, hoe
ingewikkelder en fraudegevoeliger het belastingsysteem wordt. Wordt evenwel
gekozen voor een beperkt aantal sectoren, dan zal dit leiden tot grote verschillen
tussen soortgelijke bedrijven (zoals tussen banken en verzekeraars).Tabel 4.1 Heffingspercentage onder het plan Van Elswijk
op basis van cijfer 1990 SectorHeffingspercentageVoeding25,7% Textiel34,1% Chemie22,4%Metaal29,5% Banken21,3%Dienstverlening28,9%Bron: Piet van Elswijk, De markteconomie sociaal ingevuld, p. 148.Het feit dat bedrijven in verschillende sectoren werkzaam kunnen zijn,
biedt mogelijkheden voor verdere ontduiking en ontwijking. Deze bedrijven
zullen streven de toegevoegde waarde zoveel mogelijk laten neerslaan (onder
meer via de interne verrekenprijzen) in die bedrijfsonderdelen die werkzaam
zijn in de sectoren met de lagere tarieven.4.4 Europese regelgeving en het plan Van ElswijkHet is de vraag of het mogelijk is om het plan van Elswijk zodanig juridisch
vorm te geven dat dit niet in tegenspraak is met Europese wetgeving. Ten eerste
verbiedt de 6de BTW richtlijn de introductie van belastingen die vergelijkbaar
zijn met een BTW-heffing. Ten tweede is het bovendien de vraag of verschillen
in heffingspercentages tussen de bedrijfstakken niet als een onrechtmatige
vorm van staatssteun voor bepaalde sectoren wordt gezien. Werkgelegenheidssteun
kan momenteel door de Commissie slechts voor een beperkt aantal categorieën
worden goedgekeurd. Werkgelegenheidssteun moet samenhangen met het scheppen
van nieuwe banen in het midden- en kleinbedrijf, of het moet voor gebieden
zijn die voor regionale steun in aanmerking komen, of voor het aanwerven van
bepaalde categorieën werknemers die het bijzonder moeilijk hebben om
tot de arbeidsmarkt toe te treden, of op steunmaatregelen die zijn gericht
op verdeling van het werk. Het is onduidelijk of het Plan van Elswijk juridisch
zodanig is vorm te geven dat het onder één van de toegestane
vormen van werkgelegenheidssteun valt.4.5 Stabiele grondslag voor belasting- en premieheffing36Voor de stabiliteit in de begrotingsvoorbereiding en -uitvoering is het
wenselijk dat belastinggrondslag niet sterk varieert met de economische ontwikkelingen.
De verbreding van de grondslag tot de toegevoegde waarde zal waarschijnlijk
een tegenovergesteld effect hebben. De toegevoegde waarde is immers gevoeliger
voor conjuncturele ontwikkelingen dan de loonsom.Tevens kan de bredere, maar voor conjunctuur gevoelige, grondslag bovendien
gevoelig worden voor ontwijkingsgedrag doordat winst onderdeel gaat uitmaken
van de belastinggrondslag. Voor internationale ondernemingen wordt het aantrekkelijk
opbrengsten zoveel mogelijk in het buitenland te laten neerslaan of buitenlandse
kosten zoveel mogelijk ten laste van het in Nederland behaalde bedrijfsresultaat
te brengen. Ook om deze redenen is invoering van het plan Van Elswijk niet
wenselijk.5. Economische consequenties van het plan Van ElswijkZoals in paragraaf 2 reeds is aangegeven heeft het CPB ondanks de
gunstige werkgelegenheidseffecten die het plan Van Elswijk volgens de CPB-modellen
genereert, de toepasbaarheid van het plan in twijfel getrokken. Het CPB wijst
daarbij niet alleen op de uitvoeringsproblemen maar ook op de onzekerheden
in de loonontwikkeling, het risico van kapitaalvlucht naar het buitenland
en de mogelijk negatieve gevolgen voor innovatie en vernieuwing van producten
en productieprocessen.Bij andere onderzoekers klinkt deze zorg eveneens door. In feite verklaart
deze ook de terughoudendheid die de voormalige Minister van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid steeds in acht heeft genomen. Naast de uitvoeringsproblemen
heeft hij in de opeenvolgende brieven over het plan Van Elswijk veel aandacht
besteed aan de effecten die een eventuele invoering van het plan zou hebben
op zaken als onder meer technologische ontwikkeling, grensoverschrijdende
investeringen of de sectorstructuur. Deze effecten raken de concurrentiepositie
en de aantrekkelijkheid van Nederland als vestigingsland. Veel van deze effecten
konden tot dusverre niet of in onvoldoende mate in de modellen van het CPB
in beeld worden gebracht. Verplaatsing van bedrijfsactiviteit naar het buitenland
zou tot gevolg kunnen hebben dat het plan Van Elswijk de werkgelegenheid doet
afnemen in plaats van toenemen. Tegen deze achtergrond vraagt de motie Kalsbeek-Jasperse
c.s. om middels experimenteel onderzoek de effecten van Van Elswijk in internationaal
perspectief te toetsen.Theoretische uitkomsten CREED-onderzoekBepalend voor de vraag of en in hoeverre bedrijfsactiviteit naar het buitenland
zal worden verplaatst, is de mate waarin de bedrijfsactiviteit na invoering
van het plan Van Elswijk in het binnenland minder gaat renderen dan in het
buitenland waar Van Elswijk niet ten uitvoer wordt gebracht. Uit het onderzoek
van CREED, waarvan de resultaten staan samengevat in tabel 5.1, blijkt dat
het winstinkomen van de bedrijven na invoering van het plan Van Elswijk in
het als gunstig beschouwde evenwicht circa 30 procent lager uitkomt, en in
het ongunstige evenwicht circa 75 procent lager37. De tabel laat
zien dat het winstinkomen onder het huidige stelsel, het loonbelastingsysteem,
circa 176 mld gulden bedraagt. Dit bedrag is verkregen door het bedrag dat
CREED hanteert te vertalen en vergelijkbaar te maken met de huidige economische
situatie in Nederland. Na invoering van het plan Van Elswijk daalt het winstinkomen
dan tot 126 mld gulden onder het gunstige evenwicht en tot 43 mld gulden onder
het ongunstige evenwicht.38In bijlage 2 van deze notitie wordt van de door CREED gevonden prijzen
gebruik gemaakt om te komen tot een waardering van de kapitaalgoe- derenvoorraad.
Dit resulteert in een kapitaalrendement van 9,7% onder het huidige loonbelastingsysteem.
Indien Nederland het plan Van Elswijk zou invoeren, blijft het kapitaalrendement
in het buitenland circa 9,7%. In Nederland echter daalt het kapitaalrendement
tot 6,7% onder het gunstige evenwicht en tot 3,9% onder het ongunstige evenwicht.
Bedrijven die na invoering van Van Elswijk de bedrijfsactiviteit verplaatsen
naar het buitenland behalen dus een rendementsstijging van 50 procent (het
rendement stijgt van 6,7% naar 9,7%) onder het gunstige evenwicht. Onder het
ongunstige evenwicht kan zelfs een rendementsstijging van 150 procent worden
behaald door de bedrijfsactiviteit naar het buitenland te verplaatsen. Deze
cijfers maken duidelijk dat het na invoering van het plan Van Elswijk bedrijfseconomisch
niet verantwoord is om bedrijfsactiviteit in Nederland voort te zetten.Door verplaatsing van bedrijfsactiviteit zal het gunstige evenwicht bovendien
plaats gaan maken voor het ongunstige. Er dreigt een verslechtering die in
versneld tempo groter wordt. De door CREED gevonden resultaten die in tabel
5.1 staan samengevat en die naast een stijging van de arbeidsinkomensquote
ook een forse stijging van de lastendruk te zien geven, onderstrepen deze
dreiging.Experimentele uitkomsten CREED-onderzoekVolgens de onderzoekers tenderen de resultaten van de experimenten in
de richting van het gunstige evenwicht. In deze fase van het onderzoek is
in de experimenten is evenwel geen rekening gehouden met de mogelijkheid van
verplaatsing van bedrijfsactiviteit naar het buitenland. Het daarin gemodelleerde
internationale kapitaalverkeer beperkt zich tot consumenten die tegen een
uniform rentepercentage kunnen inschrijven op obligatierekeningen van binnenlandse
of buitenlandse bedrijven. Volgens de begeleidingscommissie moet de «pachtvoet»
van dit kapitaal dan ook worden onderscheiden van het kapitaalrendement dat
in bijlage 2 van deze notitie is bepaald door het winstinkomen (zonder aftrek
van de vergoeding voor het aangetrokken vreemd vermogen) te relateren aan
de vervangingswaarde van de kapitaalgoederenvoorraad39.Tabel 5.1 Theoretische evenwichtsresultaten op basis van
het CREED eindrapport1 Effecten voor de Nederlandse economie  LoonbelastingsysteemVan Elswijk systeem   gunstigongunstigLooninkomen (mld gld)658650235 Winstinkomen (mld gld)17612643 BBP, factorkosten (mld gld)834776278     Werkgelegenheidsgraad (%)62,773,340,4 Arbeidsinkomensquote (%)78,983,884,5 Collectieve lastendruk (%BBP)21,651,682,9     Kapitaalrendement (%)9,76,73,91 Bijlage 2 laat zien hoe de cijfers van deze tabel zijn ontleend
aan het CREED eindrapport. Om een zo realistisch mogelijk beeld van de effecten
voor de Nederlandse economie te verkrijgen zijn de in bijlage 2 gehanteerde
geldbedragen vermenigvuldigd met 100 en voorzien van de aanduiding mld guldens.
Daardoor ontstaan herkenbare bedragen. Uit bijlage 2 blijkt ook dat de economische
structuur van het buitenland overeenkomt met de structuur van de Nederlandse
economie onder het loonbelastingsysteem, alsmede dat deze structuur in het
buitenland (ook met betrekking tot de nominale bedragen) weinig verandering
ondergaat indien Nederland overgaat tot invoering van het plan Van Elswijk.Een herhaling van het experiment in een vervolgfase waarbij wel rekening
wordt gehouden met de mogelijkheid van verplaatsing van bedrijfsactiviteiten
naar het buitenland, kan bijdragen aan een verrijking van de wetenschap met
innovatief onderzoek. Een nieuwe fase in het CREED onderzoek, waarbij nog
moet blijken of het mogelijk is verplaatsing van bedrijfsactiviteiten op realistische
wijze te modelleren, is echter niet nodig om nu al conclusies te trekken.
De vermindering van het winstinkomen die blijkens de vertaalslag van tabel
5.1 bij invoering van het plan Van Elswijk kan oplopen tot meer dan 130 mld
gulden is reeds prohibitief.6. ConclusiesIn deze notitie is het plan Van Elswijk ten principale besproken zoals
toegezegd in de brief aan de Tweede Kamer op 27 september 1999.Uit paragraaf 2 blijkt dat verschillende analyses en onderzoeken
naar het plan Van Elswijk zijn uitgevoerd. In sommige gevallen lijkt er steun
te bestaan voor het plan Van Elswijk. Bij nadere analyse van het onderzoek
en de onderzoeksmethode is dit veelal minder eenduidig. In andere gevallen
wordt het plan Van Elswijk met meer twijfels bezien.Los van de vraag of het plan Van Elswijk een effectief instrument zou
kunnen zijn om de werkloosheid te verminderen, zijn er twee belangrijke actuele
ontwikkelingen die invoering van dit plan niet wenselijk maken. Allereerst
wordt de huidige arbeidsmarkt voor een groot deel gekenmerkt door spanningen.
Het aantal vacatures heeft (met name in de hogere segmenten) recordhoogtes
bereikt. In juni 1999 stonden 180 000 vacatures open. De werkloosheid
is gedaald tot een van de laagste niveaus in de afgelopen twintig jaar. In
deze situatie is het onwenselijk de vraag naar arbeid, en met name in het
bovenste segment, te vergroten via een ongerichte arbeidssubsidie. Tevens
zal een invoering van het plan Van Elswijk een aanmerkelijk ingrijpende wijziging
betreffen van de fiscaliteit, die aanmerkelijk verder gaat dan de belastingherziening
2001 die op dit moment door de Tweede Kamer behandeld wordt. Het is niet wenselijk
de invoering van de belastingherziening 2001 te belasten door het nieuwe belastingstelsel
direct ter discussie te stellen en over te gaan tot invoering van het plan
Van Elswijk. Paragraaf 4 van deze notitie schetst fiscale en uitvoeringstechnische
aspecten die verbonden zijn aan het plan Van Elswijk. Deze zijn zodanig dat
invoering prohibitief is.Tot slot schetst paragraaf 5 de economische consequenties van het
plan Van Elswijk aan de hand van het onderzoek van CREED waar de motie Kalsbeek-Jasperse
c.s. om heeft gevraagd. Hoewel in de afgeronde fase van het onderzoek van
CREED nog geen rekening kon worden gehouden met verplaatsing van bedrijfsactiviteit
naar het buitenland, blijken de consequenties voor het overig inkomen ronduit
desastreus: het overig inkomen komt bij een vertaling van de door CREED gevonden
resultaten naar de huidige economische situatie duurzaam 50 à 130 mld
gulden lager uit. Hieruit blijkt dat het risico van verplaatsing van bedrijfsactiviteit
naar het buitenland zo groot is dat afgezien zou moeten worden van invoering.Gezien het bovenstaande zijn de betrokken bewindspersonen niet voornemens,
in aanvulling op het nog lopend veldexperiment in de provincie Groningen,
het plan Van Elswijk nader te onderzoeken op zijn economische merites. 1Motie Kalsbeek-Jasperse c.s., TK 25 000 XV, nr. 23.2 Soza-99-728.3 Piet van Elswijk, De markteconomie sociaal ingevuld, Van
Gorkum, Assen, 1996. In dit boek geeft dhr. Van Elswijk aan dat de discussie
over dit plan al langer loopt, vanaf 1981. Zo zijn in een eerder ESB-artikel
Homeostatische financiering van de sociale zekerheid (4 mei 1994) de hoofdlijnen
van het plan reeds gepresenteerd.4TK 25 000 XV, nr. 23, de motie was (mede-) ondertekend door leden
van de volgende partijen: PvdA, CDA, D66, GroenLinks, SGP, RPF en GPV.5 TK 25 000 XV, nr. 63.6 De waarnemend griffier van de Vaste Kamercommissie voor Sociale
Zaken en Werkgelegenheid heeft namens deze commissie bij brief op 5 juni 1997
(Soza-97-451) de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid verzocht ruim
vóór het zomerreces te informeren over de stand van zaken met
betrekking tot de uitvoering van de motie Kalsbeek-Jasperse c.s.7 Er worden vier redenen gegeven waarom veldexperimenten veelal
niet meer duidelijkheid kunnen verschaffen over de omvang en richting van
de uiteindelijke effecten van het plan Van Elswijk:• «Ten eerste vinden de experimenten plaats op basis van vrijwilligheid.
De negatieve effecten die het plan heeft, komen op deze wijze per definitie
niet boven tafel. Te verwachten is dat zich alleen bedrijven melden die denken
voordeel te hebben bij de nieuwe systematiek. Er zullen zich geen bedrijven
melden die naar verwachting meer premies moeten betalen dan onder het huidige
systeem. De steekproef zal dan ook – alleen al om deze reden –
niet representatief zijn.• Ten tweede is om bedrijven niet af te schrikken (...) de regel
geïntroduceerd dat bedrijven er niet op achteruit kunnen gaan (de zogenaamde
«no-pay-garantie»). Als de deelnemende bedrijven onder het plan
Van Elswijk per saldo meer belasting moeten betalen dan in het huidige systeem,
wordt dit extra bedrag kwijtgescholden. (...).• Ten derde is één van de belangrijkste effecten van
het plan Van Elswijk waarover onzekerheid bestaat gelegen in de mogelijke
invloed op de economische structuur. Omdat bij de voorgestelde experimenten
maar een zeer beperkt aantal bedrijven meedoen, zullen eventuele negatieve
effecten van sectorale verschuivingen buiten beeld blijven. (...)• Het is, ten vierde, moeilijk vast te stellen hoe succesvol dergelijke
experimenten zijn. Een eventuele werkgelegenheidsgroei kan natuurlijk ook
aan andere factoren te danken zijn, zoals verschuivende voorkeuren van consumenten,
weersinvloeden, regionale ontwikkelingen et cetera. Eén van de basisvoorwaarden
voor een goede experimentopzet, namelijk meetbaarheid van het resultaat is
dus niet aanwezig.»8 TK 25 600 XV, nr. 8.9Deze begeleidingscommissie heeft bestaan uit Prof. dr. F.A.G. den Butter
(voorzitter), Prof. dr. A.L. Bovenberg, Prof. dr. E.E.C. van Damme, Prof.
dr. K.P. Goudswaard en Prof. dr. S.K. Kuipers.10 CPB, Alternatieve financiering van de sociale zekerheid:
Plan van Van Elswijk, werkdocument, No. 79, Den Haag, augustus 1995.11 Gekozen is voor een gedeeltelijke invoering, omdat bij volledige
invoering van het voorstel van Van Elswijk de toegevoegde waardeheffing zodanig
groot (f 165 mld) is dat zij ver buiten de range valt waarbinnen wordt
gerekend met het FKSEC-model, p. 12.12CPB, MEV 1997, Den Haag, september 1996, p. 108.13 TK, 25 000 XV, nr. 63.14 De belasting wordt immers niet meer geheven over «loon»,
maar over «loon, rente, pacht en winst». 15Deze brief is in afschrift gestuurd aan de Voorzitter van de Tweede Kamer,
soza-99-249.16 Nederlands Economisch Instituut, Evaluatie experiment Prohef,
Rotterdam, mei 1998. 17De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft, ondanks zijn aarzelingen
bij veldexperimenten (zoals geformuleerd in de brief van 3 juli 1997), toch
besloten om over te gaan tot co-subsidiëring van het veldexperiment in
Groningen; het veldexperiment vormde onderdeel van de zogenaamde «Langman-afspraken»
met de drie Noordelijke provincies. Tevens was de Europese Unie bereid gebleken
het experiment mede te financieren.18 Gedeputeerde Staten der provincie Groningen, Voortgangsrapportage
1999 experiment Nieuwe Sociale Markteconomie, nr. 99/15.347/42, IEE, Groningen,
26 oktober 1999. 19Ieder van de verschillende onderzoeksmethoden heeft zijn sterke en zwakke
kanten. De begeleidingscommissie bij het CREED-onderzoek beschrijft op pg.
3 van haar rapportage deze voor- en nadelen. De begeleidingscommissie concludeert
dat het experimenteel macro-economisch onderzoek geen vervanging is van bestaand
econometrisch onderzoek, maar het eerder een complement is van deze onderzoeksmethoden.
Vervolgens merkt de begeleidingscommissie op dat het belangrijk is in hoeverre
de voordelen van het niet hoeven maken van gedragsveronderstellingen (als
nutsmaximalisatie en rationeel gedrag) opwegen tegen de nadelen van verdere
vereenvoudigingen bij de modellering van de economische werkelijkheid in een
relatief eenvoudig experiment.20 Soza-99-728.21 Experimenteel economisch onderzoek naar het plan Van Elswijk,
eindrapport, Faculteit der Economische Wetenschappen, Universiteit van Amsterdam,
Amsterdam, september 1999, pagina 10.22 Rapport van de Begeleidingscommissie bij experimenteel onderzoek
door CREED naar het plan Van Elswijk, Den Haag, september 1999, pagina 16.23 Het plan Van Elswijk gaat er van uit dat er sprake is van
onvrijwillige werkloosheid. Werklozen willen graag werken, maar er zijn niet
voldoende banen. Hun loonkosten zijn, mede als gevolg van de lasten en premies,
hoger dan hun productiviteit. Een andere benadering van werkloosheid is dat
de hoogte van de uitkeringen te hoog zijn in vergelijking met de lonen, en
dat daardoor niet gewerkt wordt. In het onderzoek van CREED is werkloosheid
op deze wijze gemodelleerd. 24In 1998 betrof het aanbodoverschot (saldo van de werkloze beroepsbevolking
en het aantal vacatures) op het niveau van basisonderwijs en LBO/Mavo 129 000
personen. De werkloosheid voor personen met enkel basisonderwijs is 12%. De
inactiviteit onder laagopgeleiden is nog groter dan deze cijfers weergeven.
De bruto-participatiegraad (werkend en werkloos tezamen) voor personen met
enkel basisonderwijs bedraagt slechts 39%. De non-participatie is dus 61%.
Deze laatste groep werkt niet en is óók niet actief zoekend
naar werk en op korte termijn beschikbaar voor de arbeidsmarkt.25 Op 21 december 1999 heeft het CPB dit laatste kwartaalbericht
van 1999 gepresenteerd. De ramingen voor de BBP-groei in 1999 en 2000 zijn
in beide jaren met ¾% BBP opgehoogd ten opzichte van de ramingen van
MEV2000.26 Bij brief van 24 november 1999 heeft de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, mede namens de Staatssecretaris van Financiën,
het NEI-rapport Werkgelegenheidseffecten van SPAK en VLW aangeboden aan de
Tweede Kamer. Gelijktijdig is een notitie over het gebruik en de effectiviteit
van de SPAK aangeboden. Het NEI concludeert op basis van een enquête
onder werkgevers een positief effect van de SPAK op de werkgelegenheid voor
laagbetaalden van tussen 54 000 en 64 000 werknemers. Het effect
van de SPAK op de totale werkgelegenheid ligt volgens het NEI tussen 46 000
en 59 000 werknemers. De uitkomsten van het NEI-rapport geven aan dat
het effect van de SPAK groter is dan vooraf op basis van CPB-berekeningen
verwacht werd. Op basis van deze CPB-berekening blijkt overigens reeds dat
het werkgelegenheidseffect van de SPAK groter is dan dat van generieke (werkgevers)lastenverlichting.27 Uit het NEI-onderzoek naar de SPAK blijkt dat in 1999 werkgevers
in 23% van de vacatures voor laag opgeleiden problemen hadden met de vervulling.
Dit beeld wordt versterkt door de grote hoeveelheden vacatures in de horeca
en de detailhandel.28 TK 25 810, nr. 2.29 TK 26 727, nr. 1, 2 en 3.30Het CPB gaf in werkdocument 79 reeds aan dat invoering van het plan Van
Elswijk in 1995 een bedrag van 165 miljard gulden zou betreffen. Dit zou betekenen
dat het plan Van Elswijk vele malen ingrijpender is dan de huidige wijzigingen
in het fiscaal stelsel.31 Bij een arbeidssubsidie van 13 000 gulden per werknemer
(zoals in veldexperiment in Rotterdam is gebruikt), en een werkgelegenheid
ter grootte van 6,1 miljoen arbeidsjaren, zou hiermee in 1998 een bedrag van
80 miljard gulden omgegaan zijn. Dit komt overeen met 10% BBP.32 Uit Toets op het Concurrentievermogen 2000, Op de drempel
van het nieuwe Millennium (zoals op 8 november 1999 door de Minister van Economische
Zaken naar de Tweede Kamer verstuurd) blijkt op pg 74 en 75 dat het Vpb-tarief
op dit moment iets boven het EU-gemiddelde ligt. Deze toets schetst dat in
een aantal landen vergevorderde plannen bestaan om de vennootschapsbelasting
te verlagen. Hiermee zet de dalende tendens door die het EU-gemiddelde al
enige tijd laat zijn. De toets stelt dat bij ongewijzigd beleid de internationale
positie van Nederland zal verslechteren. Het plan Van Elswijk zou een versterking
van deze verslechtering betekenen.33 Een ander punt van aandacht bij de internationale ontwikkeling
zijn de consequenties voor de internationale belastingverdragen. Indien een
heffing op de toegevoegde waarde in internationale belastingverdragen niet
als belasting op inkomen wordt geaccepteerd, bestaat een aanzienlijke kans
op dubbele belastingheffing op buitenlandse investeringen. 34Het kabinet streeft naar een vermindering van de administratieve lasten.
In het najaar van 1998 heeft de minister van Economische Zaken een externe
commissie ingesteld onder voorzitterschap van de heer Slechte, die moet adviseren
over de wijze waarop de administratieve lastendruk met (nog eens) 15% kan
worden verminderd. De commissie heeft op 25 november 1999 een rapport uitgebracht
getiteld Regels zonder overlast, eindrapport van de Commissie Slechte. Naar
verwachting zal het kabinetsstandpunt in de loop van februari aan de TK worden
aangeboden. Invoering van het plan Van Elswijk staat haaks op deze gewenste
vermindering van de administratieve lasten.35 Piet van Elswijk, De markteconomie sociaal ingevuld, Van
Gorkum, Assen, 1996, hoofdstuk 5. 36Deze punten zijn ook ingebracht door Prof. dr. L.A. Bovenberg in zijn
commentaar bij de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
aan de Tweede Kamer van 3 juli 1997 (TK 25 000 XV, nr. 63). 37Bij het onderzoek van CREED worden eerst theoretische evenwichten berekend
voor het loonbelastingsysteem en het Van Elswijksysteem. Bij de theoretische
evenwichten kent het Van Elswijksysteem een gunstig en een ongunstig evenwicht. Vervolgens wordt door CREED het experiment uitgevoerd.38 Bijlage 2 van deze notitie laat zien hoe deze cijfers aan
het rapport van CREED ontleend kunnen worden.39Zie bijlage 1 voor een samenvatting van het rapport van de begeleidingscommissie.BIJLAGE 1 Onderzoek van CREED en het rapport van
de begeleidingscommissie1. InleidingOp verzoek van de Tweede Kamer40 heeft de Minister van SZW
een onderzoek aanbesteed bij het onderzoekscentrum voor experimentele economie
CREED van de Universiteit van Amsterdam.De onderzoeksvraag in het door CREED uitgevoerde onderzoek luidt:«Wat zijn de economische prestaties van het Plan
Van Elswijk ten opzichte van de huidige financieringswijze van de sociale
zekerheid, in een kleine economie met een relatief arbeidsintensieve «sheltered
sector» een relatief kapitaalintensieve «exposed sector»,
waarbij het buitenland de huidige financieringswijze aanhoudt?»De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft een commissie bestaande
uit externe deskundigen in het leven geroepen voor de begeleiding van dit
door CREED uit te voeren onderzoek.Op 27 september 1999 heeft de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
dit onderzoek aan de Tweede Kamer aangeboden, evenals het rapport van de begeleidingscommissie41, 42, 43.2. Onderzoek van CREED44CREED heeft het plan Van Elswijk onderzocht met behulp van een experimenteel
economisch onderzoek. Daartoe is allereerst een economisch model geformuleerd
dat ten grondslag ligt van het experiment.In dit economisch model is de opzet van de arbeidsmarkt en het ontstaan
van werkloosheid gemodelleerd. Bij de opzet waarvoor CREED gekozen heeft,
ontstaat werkloosheid doordat werknemers niet bereid zullen zijn om tegen
iedere prijs arbeid aan te bieden op de arbeidsmarkt.Een tweede belangrijke beslissing die genomen moest worden, betreft de
productiesectoren. Door onderscheid te maken tussen een relatief arbeidsintensieve
«shelterd sector» en een relatief kapitaalintensieve «exposed
sector», alsmede door de specificaties van de productiefuncties is volgens
CREED kwalitatief nauw aangesloten bij het MIMIC-model van het CPB.In het onderzoek van CREED is een (kleine) binnenlandse en een (grote)
buitenlandse economie gemodelleerd. In beide economieën zijn consumenten
en producenten aanwezig met dezelfde eigenschappen, die eenheden kapitaal
en arbeid aanbieden. De consumenten kunnen hun arbeid slechts in hun eigen
land aanbieden, terwijl zij hun hoeveelheden kapitaal zowel aan producenten
in het eigen land als in het andere land kunnen verkopen. Aangenomen wordt
dat in het buitenland altijd het loonbelastingsysteem van kracht is, terwijl
in het binnenland gekozen kan worden om het plan Van Elswijk in te voeren.De onderzoekers hebben eerst de theoretische evenwichten berekend voor
het geval dat het plan Van Elswijk in het binnenland ingevoerd wordt en het
geval dat het loonbelastingsysteem gehandhaafd wordt. Bij deze doorrekening
bleek dat sprake was van een «gunstig» en een «ongunstig»
evenwicht in geval van invoering van het plan Van Elswijk. Bij het loonbelastingsysteem
bleek sprake te zijn van een evenwicht.Vervolgens hebben de onderzoekers het experiment uitgevoerd. In het totaal
zijn zowel met het loonbelastingsysteem als het Van Elswijk systeem 3 sessies uitgevoerd, die 16 handelsperioden duurden. Aan ieder
van de sessies namen 16 personen deel, gelijkelijk verdeeld over de 4 verschillende
typen proefpersonen: consumenten binnenland, producenten binnenland, consumenten
buitenland, producenten buitenland.Aan het begin van elke periode kregen de consumenten de beschikking over
een aantal eenheden arbeid en kapitaal, alsmede een hoeveelheid kasgeld, terwijl
de producenten een bedrag aan werkkapitaal werd toebedeeld. Met behulp van
hun werkkapitaal konden producenten eenheden arbeid en kapitaal komen van
de consumenten, waardoor de omvang van hun productie van de kapitaal- en arbeidsintensieve
goederen werd bepaald. Naast deze opbrengsten uit de verkoop van arbeid en
kapitaal ontvingen de consumenten een vaste uitkering voor elke niet verkochte
eenheid. Tezamen met het kasgeld bepaalden deze inkomsten de totale middelen
die de consumenten ter beschikking stonden om op hun beurt goederen te kopen
van de producenten.De verdiensten uit een periode van proefpersonen in de rol van consumenten
werden bepaald door hun resterende bezit aan arbeidseenheden («vrije
tijd») en hun bezit aan eenheden van goederen X en Y aan het eind van
de periode, via de voor hen geldende nutsfunctie. De periodeverdiensten van
proefpersonen in de rol van producenten werden bepaald door hun winsten aan
het eind van de periode. Kasgeld en werkkapitaal dat niet besteed werd, alsmede
niet verkochte eenheden kapitaal en niet verkochte goederen, konden niet overgeheveld
worden naar de volgende periode, en leverden de betrokkenen derhalve geen
verdiensten op. Alleen de verdiensten uit de periode werden bijgeschreven
op de rekening van de proefpersoon.3. Oordeel van de begeleidingscommissieParagraaf 5 «Conclusie en eindoordeel» van het rapport
van de begeleidingscommissie luidt als volgt:«De commissie heeft met veel belangstelling het onderzoek van CREED
begeleid. Er is sprake van een innovatieve methode om de effecten van institutionele
wijzigingen op macro-economische grootheden met een experimenteel onderzoek
te meten. Zoals de onderzoekers aangeven, is er tot nu toe internationaal
nog weinig ervaring opgedaan met experimenteel onderzoek op macro-economisch
terrein. Vanuit dit perspectief is het door CREED uitgevoerde onderzoek zeer
interessant. De begeleidingscommissie oordeelt dat het onderzoek van CREED
heeft bijgedragen aan de kennis binnen de economische wetenschap:– De ontwikkeling van experimenteel onderzoek heeft de gereedschapskist
van de wetenschapper en de beleidsmedewerker uitgebreid. Dit gold reeds langere
tijd voor micro-economisch onderzoek, bijvoorbeeld naar veilingmethodieken
of de vormgeving van de aanbesteding van het openbaar vervoer. Met dit onderzoek
van CREED is ook op macro-economisch terrein een innoverende weg ingeslagen.– Interessant was dat de berekening van het theoretische evenwicht
resulteerde in twee evenwichten. De beleidsmatige consequenties hiervan zouden
nader onderzocht kunnen worden.– Ook heeft het onderzoek van CREED nadrukkelijk licht geworpen
op de consequenties van het moment van heffen voor het ondernemersrisico,
als gevolg van het tijdsverschil tussen de aankoop van productiefactoren en
de verkoop van de producten. Dit risico-element voor de producent speelt in
de (meer traditionele) economische analyses een minder grote rol. Het is interessant
nader te onderzoeken of dit element in de praktijk ook een belangrijke rol
speelt. De begeleidingscommissie onderschrijft de conclusie van de onderzoekers
dat experimenteel onderzoek naar de macro-economische effecten van financieel-economische
stelsels geen substituut is voor de traditionele onderzoeksmethoden (bijvoorbeeld
econometrische modellen). De methoden kunnen complementair genoemd worden.
Hierbij geldt dat op dit moment het experimentele macro-economische onderzoek
nog een zo nieuw instrument is dat het niet verstandig is er een algemeen
oordeel over stelselherzieningen op te baseren.Vooralsnog zijn we dus aangewezen op de gebruikelijke econometrische technieken
bij ingrijpende stelselwijzigingen. Een voorbeeld hiervan is het eerst meten
van de effecten van een ander belastingstelsel voor de fundamentele factoren
die de toekomstige welvaart bepalen, zoals kapitaalintensiteit, investerings-
en spaarquote. De statische allocatie-effecten zijn vervolgens met een algemeen
evenwichtsmodel als MIMIC vast te stellen. Waarbij opgemerkt moet worden dat
ook deze gebruikelijke econometrische modellen hun beperkingen kennen bij
het doorrekenen van ingrijpende wijzigingen als het plan Van Elswijk (zie
ook paragraaf 2).Het experimentele economische onderzoek van CREED naar het plan Van Elswijk
kent een aantal beperkingen. De commissie concludeert dat de gekozen onderzoeksopzet,
de afspraken met de opdrachtgever en het beschikbare budget noodzaakten tot
een sterk vereenvoudigd model van de economische werkelijkheid. Op belangrijke
punten zijn abstracties gemaakt, waarvan de indruk bestaat dat deze van essentiële
betekenis kunnen zijn voor de uitkomsten. De abstracties wijken op een aantal
punten af van de meer gebruikelijke modellen, zonder dat overtuigend aangetoond
is dat de gekozen abstracties en veronderstellingen plausibeler zijn dan andere
mogelijke veronderstellingen:– Door de vormgeving van het gebruik van kapitaal en het ontbreken
van een kapitaalmarkt, is niet sprake van een corrigerend proces bij structurele
overschotten of tekorten op de lopende rekening.– Tevens is op de arbeidsmarkt geabstraheerd van een aantal belangrijke
instituties in vergelijking met bijvoorbeeld MIMIC.In overleg met de opdrachtgever is in deze fase van het onderzoek afgezien
van het modelleren van dynamische effecten op groei, innovatie en ondernemerschap.
Dit betreft een belangrijke abstractie van de werkelijkheid, die essentieel
is voor de beoordeling van de resultaten. Op lange termijn zouden deze dynamische
effecten immers wel eens belangrijker kunnen zijn dan de statische welvaartseffecten.Bij de vormgeving van de productiefunctie is verondersteld dat sprake
is van afnemende schaalopbrengsten. Dit wijkt af van de meeste nationale en
internationale modellen waarin constante schaalopbrengsten gemodelleerd zijn.De door de onderzoekers uitgevoerde gevoeligheidsanalyses illustreren
dat de theoretische uitkomsten afhankelijk zijn van de gehanteerde veronderstellingen
rond de vormgeving van productiefunctie en de toepassing van de koppeling
tussen lonen en uitkeringen.Bij andere veronderstellingen, zoals toepassing van de koppeling volgens
de bestaande Nederlandse praktijk en een lagere vaste productiefactor (dichter
bij de MIMIC-waarde van 0%, namelijk 5% in plaats 10%) komen de theoretische
uitkomsten van het plan Van Elswijk aanmerkelijk minder gunstig uit. De partiële
effecten van de beide uitgevoerde gevoeligheidsanalyses bedragen samen 15%,
wat ruwweg overeenkomt met het werkgelegenheidsverschil tussen het loonbelastingsysteem
en het systeem Van Elswijk. De beide analyses zijn evenwel niet simultaan
uitgevoerd waardoor geen zekerheid bestaat over de wijze waarop beide effecten
elkaar beïnvloeden (neutraal, versterken of afzwakken). Helaas hebben de onderzoekers geen gevoeligheidsanalyses kunnen uitvoeren
bij een vaste productiefactor van 0% (cf. de gebruikelijke modellering van
economische modellen). De begeleidingscommissie verwacht dat bij een dergelijke
waarde van de productiefactor de uitkomsten bij het loonbelastingsysteem gunstiger
zouden geweest zijn dan onder het systeem Van Elswijk.Bij de experimentele uitkomsten vraagt de commissie de aandacht voor de
ontwikkeling van de pachtvoet voor kapitaal. Waar de uitkomsten in de theoretische
sessies rond de 3% schommelen, variëren de uitkomsten in de experimentele
sessies tussen 1,8% en 0,1%. Hoewel de pachtvoet van kapitaal voor zowel het
loonbelastingsysteem als het Van Elswijksysteem lager uitkomen in de experimentele
sessies, blijken in het Van Elswijksysteem de waarden systematisch aanmerkelijk
onder de waarden in het loonbelastingsysteem te liggen (gemiddeld met een
factor 15). Dit lijkt te impliceren dat de vormgeving van het belastingstelsel
in het kleine binnenland ook de pachtvoet voor kapitaal in het zeven maal
grotere buitenland ingrijpend beïnvloedt.Het positieve effect van het plan Van Elswijk (en dan met name de lastenverschuiving)
hangt volgens de onderzoekers samen met de vaste productiefactor en het zogenoemde
risicogecompenseerde prijsmechanisme. Beide elementen zijn niet exclusief
verbonden aan het plan Van Elswijk. Dat maakt het volgens de commissie interessant
ook andere vormen van lastenverschuivingen te onderzoeken, waarbij dit risicogecompenseerde
prijsmechanisme een rol zou kunnen spelen. Men kan daarbij bijvoorbeeld denken
aan verlaging van de lasten op arbeid gecombineerd met hogere Vennootschapsbelasting
of hogere BTW.Bij de commissie bestaan aarzelingen of het «risicogecompenseerde
prijsmechanisme» in de praktijk in even sterke mate optreedt als door
de onderzoekers is gemodelleerd en beschreven. Ook is het sterk de vraag of
de vrij cruciale aanname omtrent de fixed factor (10%) voor Nederland een
realistische is.Alles afwegend meent de begeleidingscommissie dat verdere inzichten in
alternatieve financieringssystemen voor de sociale zekerheid nodig zijn alvorens
de invoering van een plan als dat van Van Elswijk ter vervanging van het huidige
systeem te bepleiten. In het licht van de vele voorbehouden lijkt er vooralsnog
onvoldoende grond voor de conclusie die de onderzoekers in de paragraaf «Additionele
opmerkingen» trekken. De onderzoekers constateren daar dat de economische
gevolgen van het plan Van Elswijk voor de Nederlandse economie zodanig positief
kunnen zijn, dat een toename van de werkgelegenheid met meer dan 10% mogelijk
wordt geacht.Een en ander neemt niet weg dat het experiment op bepaalde punten originele
inzichten heeft geopenbaard. Om deze maximaal te benutten zouden bij een eventueel
vervolg de meest perspectiefvolle instrumenten als nader studieobject geselecteerd
moeten worden, waarbij de vraag zich aandient of deze selectie zich binnen
het kader van Van Elswijk moet afspelen of ook in ruimer verband moet worden
bezien.» 40Motie Kalsbeek-Jasperse c.s., TK 25 000 XV, nr. 23.41 Soza-99-728.42 Experimenteel economisch onderzoek naar het plan Van Elswijk,
eindrapport, Faculteit der Economische Wetenschappen, Universiteit van Amsterdam,
Amsterdam, september 1999.43 Rapport van de Begeleidingscommissie bij experimenteel onderzoek
door CREED naar het plan Van Elswijk, Den Haag, september 1999.44 In deze paragraaf is het rapport van de onderzoekers zoveel
mogelijk gevolgd. Deel II van het onderzoeksrapport geeft een volledige beschrijving.BIJLAGE 2 De uitkomsten van het experimenteel economisch
onderzoek naar het plan Van Elswijk: perspectieven voor een vervolgonderzoek?1. Inleiding/conclusie.In het eindrapport van CREED worden de uitkomsten van het experimenteel
economisch onderzoek naar het plan Van Elswijk vergeleken met theoretische
evenwichtsresultaten van het gehanteerde model. Hieronder worden deze onderzoeksresultaten
samengevat en vertaald in gangbare begrippen zoals het binnenlands product
tegen factorkosten en marktprijzen, de werkgelegenheidsgraad, de arbeidsinkomensquote
(AIQ) en de collectieve lastendruk (CLD).Allereerst worden de experimentele resultaten besproken. Dit leidt tot
de conclusie dat de uitvoering van het experiment in deze fase van het onderzoek
nog tekortkomingen vertoont. De economische werkelijkheid komt daarin onvoldoende
tot leven.Dat er mogelijkheden zijn om de gebleken tekortkomingen in een vervolgfase
het hoofd te bieden, blijkt uit de bespreking van de theoretische evenwichtsresultaten.
In een eventuele vervolgfase zullen echter ook dynamische aspecten meegenomen
moeten worden. De theoretische resultaten van de nu afgesloten fase bieden
daarvoor reeds de nodige aanknopingspunten. Volstaan wordt evenwel met de
conclusie dat deze aanknopingspunten zo sterk in het nadeel van het plan Van
Elswijk wijzen dat een vervolgfase niet nodig is om nu al tot een eindconclusie
te komen.2. De experimentele resultatenTabel 1 geeft een samenvatting van de resultaten van de zes sessies waaruit
het experimenteel onderzoek van CREED heeft bestaan: drie sessies met een
open economie waarin het binnen- en buitenland werken met het loonbelastingsysteem,
en drie sessies waarin het Van Elswijk systeem wordt toegepast in het binnenland
terwijl in het concurrerend buitenland wordt gewerkt met het loonbelastingsysteem.
Per sessie worden de gemiddelden over de perioden 13 tot en met 16 gepresenteerd,
zoals die zijn ontleend aan tabel 4.3 van het eindrapport van CREED. In de
annex wordt dit regel voor regel toegelicht.Uit tabel 1 blijkt dat het Van Elswijk systeem in de experimentele sessies
goed scoort in termen van welvaart en werkgelegenheid. Het BBP-volume per
hoofd van de bevolking dat onder het Van Elswijk systeem in het binnenland
steeds hoger is dan 1, komt onder het loonbelastingsysteem alleen in sessie
3 in het binnenland boven de waarde 1 uit. De hoge werkgelegenheidsgraad onder
het Van Elswijk systeem wordt onder het loonbelastingsysteem noch in het binnenland
noch in het buitenland overtroffen. De enige prijs lijkt te zijn een hogere
collectieve lastendruk. Maar bij al deze positieve uitkomsten voor het Van
Elswijk systeem valt op dat in sessie 2 onder het Van Elswijk systeem in het
buitenland een wel zeer lage werkgelegenheidsgraad van 25 procent wordt gerealiseerd.
Meer algemeen vertonen de uitkomsten van de sessies aanzienlijke variatie.Bij de interpretatie van deze verschillen moet worden bedacht dat het
experiment is uitgevoerd door per sessie verschillende studenten. Gemiddeld
verdienden de deelnemers (afgezien van de vergoeding voor opkomst en training)
120 gulden. Iedere deelnemer kon weten hoe zijn of haar verdiensten zouden
worden bepaald. De zes studenten die per sessie arbeid en kapitaal aanbieden
(drie in het binnenland en drie in het buitenland) konden uit de formule voor
hun verdiensten (zie blz. 95 van het eindrapport) afleiden dat verkoop van
kapitaal altijd geld oplevert. Het niet verkopen van arbeid levert
via de in het spel verkregen uitkering ook geld op. Om methodologische redenen
is de uitkering per eenheid arbeid in alle sessies vastgezet op 70 frank.
De formule maakt dan duidelijk dat de student in franken gemeten erop achteruit
gaat indien hij of zij arbeid verkoopt voor een loon dat minder is dan tweemaal
de uitkeringshoogte. Arbeid verkopen wordt pas financieel aantrekkelijk zodra
de netto replacement rate minder dan 50 procent bedraagt. Maximalisatie van
de verdiensten in franken betekent echter niet noodzakelijk dat ook de verdiensten
in guldens worden gemaximeerd. Om de verdiensten in guldens te bepalen moeten
de studenten gebruik maken van een opbrengstwaardetabel (zie blz. 119), waaruit
minder eenduidig valt op te maken wanneer het loont om arbeid te verkopen.Tabel 1 CREED experimentele resultaten, gemiddelden over
de perioden 13 t/m 16  Loonbelastingsysteem Van Elswijk systeem sessie 123 sessie
123 BINNENLAND               Looninkomen4,466,287,68 7,474,57,29Overig inkomen1,422,412,06 3,124,721,48Binnenlands product,
factorkosten5,888,699,74 10,599,228,77Kostprijsverhogende belastingen
minus subsidies000 0,871,012,55Binnenlands product, marktprijzen5,888,699,74 11,4610,2310,32        Werkgelegenheidsgraad38,8953,3369,56 86,2277,7871,78Arbeidsinkomensquote75,8572,2778,85 70,5448,8183,12BBP-volume per hoofd0,600,821,06 1,221,051,04        Collectieve lasten (%BBP)35,8830,0317,04 51,8345,1649,71Collectieve uitgaven (%BBP)55,3230,119,14 52,3145,3960,75Financieringstekort19,440,072,1 0,480,2311,04Netto uitkering11,8312,4613,61 14,9110,3421,18Netto loon13,4315,2519,24 19,2712,8522,60Netto replacement
rate88,0981,770,7 77,3780,4793,72        BUITENLAND               Looninkomen38,1933,3347,17 42,6221,8129,68Overig inkomen11,4613,795,52 11,4414,838,5Binnenlands product, factorkosten49,6547,1252,69 54,0636,6438,18Kostprijsverhogende belastingen minus subsidies000 000Binnenlands
product, marktprijzen49,6547,1252,69 54,0636,6438,18        Werkgelegenheidsgraad47,743,8163,37 48,625,4941,94Arbeidsinkomensquote76,9270,7389,52 78,8459,5377,74BBP-volume per hoofd0,720,660,89 0,720,390,62        Collectieve lasten (%BBP)36,4433,5128,83 36,4828,1936,83Collectieve uitgaven (%BBP)39,2746,7929,8 39,1765,9953,16Financieringstekort2,8313,280,97 2,6937,8016,33Netto uitkering11,8412,4613,61 13,0810,3011,10Netto loon13,3812,7116,03 14,9714,3011,83Netto replacement rate88,4998,0384,90 87,3772,0393,83Bron: CREED eindrapport, tabel 4.3. Zie het annex voor nadere toelichting.Uit de hoogte van de replacement rate in tabel 1 zou men kunnen afleiden
dat sessie 2 onder het Van Elswijk systeem wordt gekenmerkt door een of twee studenten in het buitenland die meenden rationeel te handelen
door de verdiensten in franken te maximaliseren en te weigeren arbeid te verkopen
voor een loon dat minder is dan tweemaal de van te voren vastgestelde uitkeringshoogte.Dit rationeel handelen leidt in het experiment vervolgens tot een «economische»
ontsporing met een financieringstekort dat in het buitenland oploopt tot ruim
35 procent BBP, met een prijs voor het internationaal verhandelbare goed die
meer dan verdubbelt ten opzichte van andere sessies, en met een werkgelegenheid
die in het binnenland fors toeneemt omdat men daar bereid is in het gat te
springen dat de rationeel handelende student-uitkeringstrekker in het buitenland
veroorzaakt. De opzet van het experiment verdient verbetering. Waar op zich
rationeel wordt gehandeld, komen immers vreemde uitkomsten voor zonder dat
de opzet van het experiment voorziet in corrigerende actie. De conclusie moet
daarom zijn dat de thans gepresenteerde experimentele resultaten meer zeggen
over de huidige stand van deze tak van wetenschapsbeoefening dan over de werking
van de economie in de werkelijkheid.3. De theoretische evenwichtsresultatenDe boven gepresenteerde experimentele resultaten betreffen de uitkomsten
van de twee eerste fasen van het onderzoek van CREED. Om zicht te krijgen
op de mogelijkheden om de gebleken tekortkomingen in de volgende fasen het
hoofd te bieden, kan worden gekeken naar de theoretische evenwichtsresultaten.
Zowel onder het loonbelastingsysteem als onder het Van Elswijk systeem resulteren
twee evenwichten. Omdat de evenwichten onder het loonbelastingsysteem blijkens
tabel 3.1 van het eindrapport van CREED nauwelijks van elkaar afwijken, wordt
in tabel 2 alleen het eerste evenwicht gepresenteerd. Deze tabel is eveneens
volgens de methode die in de annex staat beschreven, afgeleid uit tabel 3.1.Tabel 2 laat replacement rates zien die duidelijk lager uitkomen dan in
de experimentele sessies. In eventueel volgende sessies zou daarom rationeel
gedrag bevorderd kunnen worden door de formule voor de verdiensten meer expliciet
onder de aandacht van de deelnemende studenten te brengen.Uit tabel 2 blijkt voorts dat onder het loonbelastingsysteem de werkgelegenheidsgraad
in het binnenland dezelfde is als in het buitenland. Ook het BBP-volume per
hoofd, de CLD en de AIQ zijn nagenoeg identiek.Onder het Van Elswijk systeem resulteren twee sterk van elkaar afwijkende
evenwichten. In vergelijking met het loonbelastingsysteem komt de werkgelegenheidsgraad
in het binnenland in evenwicht A hoger en in evenwicht B lager uit. Voor de
welvaart gemeten door het BBP-volume per hoofd geldt dezelfde uiteenlopende
ontwikkeling. Een ander beeld blijkt uit de ontwikkeling van de AIQ en CLD.
Deze grootheden komen in het binnenland in zowel evenwicht A als evenwicht
B duidelijk hoger uit dan in het evenwicht van het loonbelastingsysteem. De
AIQ ligt onder het Van Elswijk systeem in beide evenwichten circa 5 procentpunt
hoger, terwijl de CLD meer dan verdubbelt in evenwicht A en bijna verviervoudigt
in evenwicht B. Tabel 2 CREED eindrapport: theoretische evenwichtsresultaten
  Loonbelasting-Van Elswijk systeem  systeemABBINNENLAND       Looninkomen6,586,52,35Overig inkomen1,761,260,43 Binnenlands product, factorkosten8,347,762,78 Kostprijsverhogende belastingen minus subsidies01,242,71Binnenlands product, marktprijzen8,3495,49    Werkgelegenheidsgraad62,6773,3340,44Arbeidsinkomensquote78,983,7684,53 BBP-volume per hoofd0,911,020,55     Collectieve lasten (%BBP)21,5851,5682,88 Collectieve uitgaven
(%BBP)21,5851,5682,88 netto uitkering10,7110,3310,11 netto loon16,9419,7112,92 netto replacement rate63,2252,4178,25    BUITENLAND       Looninkomen46,0844,647,48Overig inkomen12,2811,912,61 Binnenlands product, factorkosten58,3656,560,09Kostprijsverhogende belastingen minus subsidies000 Binnenlands
product, marktprijzen58,3656,560,09    Werkgelegenheidsgraad62,6663,2467,71Arbeidsinkomensquote78,9678,9479,01 BBP-volume per hoofd0,910,920,98     Collectieve lastendruk (%BBP)21,6421,1317,14 Collectieve uitgaven (%BBP)21,6421,1317,14 netto uitkering10,7410,3110,13 netto loon16,9416,4017,43 netto replacement rate63,4062,8758,12Bron: CREED eindrapport, tabel 3.1. Zie het annex voor nadere toelichting.Verder valt op dat de collectieve lasten in de theoretische exercitie
exact gelijk zijn aan de collectieve uitgaven. In de opzet van de experimentele
sessies is de conditie van budgettaire neutraliteit echter opvallend afwezig.
Daarom zou in eventueel volgende experimentele sessies een terugkoppelingsmechanisme
ingebouwd moeten worden dat rationeel handelen bevordert en budgettaire neutraliteit
waarborgt.Los daarvan zullen in een eventuele vervolgfase ook dynamische aspecten
meegenomen moeten worden. Volgens de begeleidingscommissie behoeft dan met
name de modellering van het kapitaalgebruik aanpassing. In haar rapport merkt
de commissie op dat het kapitaalgebruik in de afgesloten fase van het onderzoek
zodanig is vormgegeven dat niet gesproken kan worden van een kapitaalvoet
in de zin van kapitaalrendement: het gaat louter om een pachtvergoeding voor
het kapitaalgebruik (zie blz. 4). De voorliggende theoretische resultaten
bieden echter reeds de nodige aanknopingspunten om een beeld te schetsen van
hoe deze dynamiek vorm zou kunnen krijgen. Het kapitaalrendement kan daarbij
nader worden gekwantificeerd. 4. Het kapitaalrendement nader gekwantificeerdHet «gunstige» evenwicht van het Van Elswijk systeem met een
CLD en AIQ die ten opzichte van het buitenland in ongunstige zin afwijkt,
roept de vraag op of en in hoeverre het voor ondernemers onder dit systeem
aantrekkelijk is om productie naar het buitenland te verplaatsen. Relevant
hierbij is ook het overig inkomen dat onder het «gunstige» evenwicht
van het Van Elswijk systeem daalt tot 1,26 vanaf een niveau van 1,76 onder
het loonbelastingsysteem. Onder het ongunstige evenwicht resulteert zelfs
een daling tot 0,43. Dit roept des te meer de vraag op naar de hoogte van
het kapitaalrendement.In het rapport van de begeleidingscommissie is aangegeven dat de door
de onderzoekers gepresenteerde kapitaalvoet in feite een pachtvoet is op het
gebruik van kapitaal. Deze pachtvoet moet worden onderscheiden van het kapitaalrendement
dat naast de vergoeding voor het kapitaalgebruik ook de ondernemerswinst omvat.
Een probleem bij de beantwoording van deze vraag vormt de nog betrekkelijk
simpele modellering van het kapitaalgebruik in de twee eerste fasen van het
onderzoek, met geen vervangingsinvesteringen en geen waardebepaling van de
kapitaalgoederenvoorraad aan de hand van de prijs van de vervangingsinvesteringen.Dit probleem kan evenwel worden ondervangen indien de theoretische evenwichten
mogen worden opgevat als stationaire economieën die jaar na jaar hetzelfde
beeld vertonen. Een aantal aanvullende veronderstellingen volstaat dan om
op tentatieve wijze de omvang van de vervangingsinvesteringen en de waarde
van de kapitaalgoederenvoorraad te bepalen.Stel dat het kapitaalgebruik dat volgens de onderzoekers in het theoretische
evenwicht onder het loonbelastingsysteem 30 eenheden omvat, vraagt om de inzet
van 40 eenheden van het internationaal verhandelbare goed X en 20 eenheden
van het in de binnenlandse sector geproduceerde goed Y. Stel verder dat elke
eenheid kapitaal een levensduur heeft van 20 jaar. In dat geval resulteren
in de stationaire economie van het loonbelastingsysteem vervangingsinvesteringen
in het binnenland van 2 eenheden X en 1 eenheid Y. Bij een marktprijs die
volgens tabel 3.1 van het eindrapport van CREED uitkomt op 0,1882 voor eenheid
X en op 0,2211 voor eenheid Y, bedragen de vervangingsinvesteringen in totaal
0.6. De tegen vervangingswaarde gewaardeerde kapitaalgoederenvoorraad bedraagt
dan 11,95. Tabel 3 laat dit zien.Onder het «gunstige» evenwicht van het van Elswijk systeem
met een kapitaalgebruik van 28 komen de vervangingsinvesteringen uit op 1,87
eenheid X en 0,93 eenheid Y. Bij een prijs volgens tabel 3.1 van 0,1807 resp.
0,2165 kan dan het totaal van de vervangingsinvesteringen worden becijferd
op 0,54 en de waarde van de kapitaalgoederenvoorraad op 10,79.Het netto overig inkomen resulteert door de afschrijvingen die gelijk
zijn aan de vervangingsinvesteringen in mindering te brengen op het bruto
overig inkomen van tabel 2. Het kapitaalrendement wordt verkregen door het
netto overig inkomen uit te drukken als percentage van de kapitaalgoederenvoorraad.
Dit resulteert in een kapitaalrendement van 9,71 procent onder het loonbelastingsysteem
en van 6,67 procent onder het «gunstige» evenwicht van het Van
Elswijk systeem. In het «ongunstige» evenwicht daalt het rendement
zelfs tot 3,9 procent. In de cijfers die tabel 3 voor het buitenland laat
zien, blijft het rendement circa 9,7 procent.De theoretische evenwichtsresultaten kunnen dergelijk grote rendementsverschillen
te zien geven omdat verplaatsing van productie naar het buitenland in deze
fase van het onderzoek niet is toegestaan. Dit beeld verandert
indien de mogelijkheid van verplaatsing van bedrijfsactiviteit wel in de beschouwing
wordt betrokken.Tabel 3 Kapitaalgebruik en kapitaalrendement  Loonbelasting-Van Elswijk systeem  systeemAB BINNENLAND    Bruto overig inkomen1,761,260,43Vervangingsinvesteringen0,60,540,24 Netto overig inkomen1,160,720,19     Kapitaalgoederenvoorraad (vervangingswaarde)11,9510,794,88Kapitaalrendement9,716,673,9    BUITENLAND       Bruto overig inkomen12,2811,912,61Vervangingsinvesteringen4,184,054,37Netto overig inkomen8,17,858,24    Kapitaalgoederenvoorraad (vervangingswaarde)83,6581,0887,37Kapitaalrendement9,689,689,43Bron: Bewerking op basis van CREED eindrapport, tabel 3.1.De rendementcijfers laten immers zien dat het voor ondernemers onder het
Van Elswijk systeem zeer aantrekkelijk wordt om productie te verplaatsen naar
het buitenland en daardoor het rendement te vergroten tot circa 9,7 procent.
Onder het «gunstige» evenwicht van het Van Elswijk systeem kan
aldus een bijna 50 procent hoger rendement worden behaald (van 6,7 naar 9,7
procent). Onder het «ongunstige» evenwicht zorgt productieverplaatsing
zelfs voor een bijna 150 procent hoger rendement, namelijk van 3,9 naar 9,4
procent.Tabel 3 laat ook zien dat naarmate meer productie naar het buitenland
wordt verplaatst zodat meer wordt opgeschoven in de richting van evenwicht
B, verplaatsing van productie steeds aantrekkelijker kan worden. Er dreigt
met andere woorden een verslechtering die in versneld tempo groter kan worden.Hiertegenover moet worden opgemerkt dat de in tabel 3 gepresenteerde cijfers
duiden op een mogelijkheid die in een eventuele vervolgfase nader onderzocht
zou kunnen worden. Zoals aangegeven zijn in de twee eerste fasen van het experimenteel
economisch onderzoek de dynamische aspecten nog niet gemodelleerd. Een modellering
van het kapitaalgebruik langs de boven aangegeven lijnen lijkt in een vervolgfase
evenwel onontbeerlijk om tegemoet te kunnen komen aan het uitdrukkelijk verzoek
om de effecten van het plan Van Elswijk in een internationaal perspectief
te toetsen. De mate waarin het onder Van Elswijk voor ondernemers aantrekkelijk
wordt om productie naar het buitenland te verplaatsen vormt dan een belangrijk
aandachtspunt.Nu een op dit aandachtspunt toegespitste interpretatie van de uitkomsten
van de twee eerste fasen van het door CREED beoogde onderzoek reeds laat zien
dat onder het Van Elswijk systeem verplaatsing van productie niet alleen in
het «ongunstige» evenwicht maar ook in het «gunstige»
evenwicht aantrekkelijk kan worden, rijst de vraag of het nog zin heeft om
in een vervolgfase deze tentatieve uitkomsten nader te toetsen. 5. Overige aandachtspuntenBij een eventueel vervolgonderzoek verdienen in aanvulling op het bovenstaande
ook de onderstaande vier punten aandacht. Deze punten die betrekking hebben
op de dynamiek, de internationale kapitaalmarkt, de economische kringloop
en de categoriale inkomensverdeling, sluiten deels ook aan bij het rapport
van de begeleidingscommissie.1. In een stationaire economie kan worden verondersteld dat de afdracht
van de kostprijsverhogende belastingen samenvalt met de ontvangst van de kostprijsverlagende
subsidies. Of de kostprijsverhogende belastingen betrekking hebben op de verkopen
in het afgelopen jaar en de subsidies op het gebruik van arbeid bij vooruitbetaling
worden gedaan, is in een stationaire economie weinig meer dan een semantische
kwestie. Voor het bedrijf gaat het om de cashflow jaar in jaar uit.De suggestie in het rapport dat de verschuiving in het moment van belastingheffing
een belangrijke rol lijkt te spelen verdient dan ook nuancering. In het experiment
worden twee elkaar opvolgende fasen onderscheiden. In de eerste fase schakelt
een bedrijf arbeid en kapitaal in, waarbij onder het loonbelastingsysteem
loonbelasting moet worden betaald en onder het Van Elswijk systeem de ingeschakelde
arbeid wordt gesubsidieerd. In de tweede fase wordt de productie naar de markt
gebracht. Onder het Van Elswijk systeem moet dan achteraf een deel van de
opbrengst als kostprijsverhogende belasting worden afgedragen.De suggestie dat verschuivingen in het moment van belastingheffing een
belangrijke rol spelen, kan op twee manieren worden genuanceerd. Op de eerste
plaats moeten de onderscheiden fasen worden verwisseld voor bedrijven die
op bestelling produceren. Het had voor de hand gelegen dat het model ook op
dit punt aan een gevoeligheidsanalyse was onderworpen. De tweede nuance vloeit
voort uit de stationaire economie en de omstandigheid dat onder het loonbelastingsysteem
jaarlijks 1,8 aan loonbelasting wordt afgedragen, terwijl de afdrachten onder
het «gunstige» evenwicht van het Van Elswijk systeem per saldo
beperkt blijven tot 1,24. De hogere netto loonvoet van 0,1971 onder dit laatste
systeem tegen 0,1694 onder het loonbelastingsysteem zorgt intussen wel voor
een fors lager overig inkomen.Een beter zicht op de dynamiek resulteert door de beide in het experiment
onderscheiden fasen te verwisselen.2. De onderzoekers leggen nadruk op de internationale kapitaalmarkt die
in het gehanteerde model is opgenomen en waarop al het beschikbare kapitaal
wordt verhandeld. Op deze markt komt een kapitaalvoet tot stand die in binnen-
en buitenland hetzelfde is. Maar dit rendement, de pachtvoet volgens de begeleidingscommissie,
moet goed worden onderscheiden van het kapitaalrendement dat voortvloeit uit
ondernemersactiviteit. Beslissingen of productie al dan niet wordt verplaatst
naar het buitenland worden door ondernemers genomen en veel minder door consumenten
die inschrijven op een obligatielening van een onderneming hier of in het
buitenland.Ook een expliciet onderscheid tussen pachtvoet en kapitaalrendement is
een eis die aan vervolgonderzoek gesteld zou moeten worden.3. De onderzoekers besteden weinig aandacht aan de opvallende discrepanties
in de netto winst, alsmede aan de grote uitslagen in het saldo van de lopende
rekening. Nadere analyse is hier niet alleen van belang voor een beoordeling
van de winstgevendheid van ondernemersactiviteit, maar ook om ervoor te zorgen
dat de economische kringloop rondloopt met een sluitende confrontatie van
middelen en bestedingen. In de theoretische evenwichtsresultaten, maar vooral
ook in de uitkomsten van het experiment is de economische kringloop niet gesloten.
Dat is een manco in een macro-economische analyse. Het experiment zou moeten uitmonden in sluitende confrontaties van middelen
en bestedingen.4. Om meer recht te doen aan de economische kringloop zouden twee typen
consumenten kunnen worden onderscheiden: consumenten die alleen de factor
arbeid aanbieden en consumenten die alleen kapitaal bezitten. De laatste consumenten
zouden dan tevens de rol van producent kunnen spelen: door arbeid in te kopen
kunnen zij met hun kapitaal hetzij goed X hetzij goed Y produceren. De winst
die deze consument/producenten overhouden (na aftrek van de vervangingsinvesteringen),
kunnen zij in aankoop van consumptiegoederen omzetten.Deze verdeling van arbeid en kapitaal kan helpen bij het aanbrengen van
dynamiek in het model. Het wordt dan immers mogelijk meer recht te doen aan
de mobiliteit van ondernemerskapitaal. De consument die alleen kapitaal bezit
mag dan zijn productie activiteit uitvoeren in het land van zijn keuze.De verdeling van arbeid en kapitaal en van productie en consumptie over
de aan het experiment deelnemende personen verdient heroverweging. AnnexToelichting bij de afleiding van de tabellen 1 en 2 uit
de tabellen 4.3 en 3.1 van het eindrapport van CREEDTer toelichting kunnen de tabellen 1 en 2 als volgt regel voor regel worden
afgeleid uit de tabellen 4.3 en 3.1 van het eindrapport van CREED. Om de systematiek
inzichtelijk te presenteren wordt de toelichting beperkt tot de afleiding
van tabel 2 uit tabel 3.1. Daarenboven wordt de afleiding beperkt tot alleen
het binnenland. Voor het buitenland en de andere tabel geldt dezelfde systematiek.Het bruto binnenlands product tegen marktprijzen is per definitie gelijk
aan het bruto binnenlands product tegen factorkosten vermeerderd met de kostprijsverlagende
belastingen minus subsidies. Het bruto binnenlands product tegen factorkosten
bestaat uit het looninkomen en overig inkomen. In tabel 2 is het looninkomen
onder het loonbelastingsysteem verkregen door optelling van de netto loonsom
van 4,78 (die gelijk is aan het product van de netto loonvoet van 0,1695 en
de werkgelegenheid van 28,2) en de over de netto loonsom te betalen loonbelasting
van 1,8. Dat geeft samen 6,58. Het overig inkomen bestaat uit de beloning
van kapitaal van 0,92 en de netto winst van 0,84: opgeteld 1,76. Zowel de
kostprijsverhogende belastingen als de kostprijsverlagende subsidies zijn
onder het loonbelastingsysteem gelijk aan 0.In het «gunstige» evenwicht van het Van Elswijk systeem is
het looninkomen gelijk aan de netto loonsom van 6,5. Onder Van Elswijk wordt
immers geen belasting geheven over het looninkomen. Het overig inkomen is
ook hier gelijk aan de beloning van kapitaal van 0,83 en de netto winst van
0,43: samen 1,26. De kostprijsverhogende belastingen zijn gelijk aan 4,64.
De kostprijsverlagende subsidies van 3,4 moeten daarop in mindering worden
gebracht. Het saldo bedraagt dan 1,24.Aldus resulteert een BBP tegen marktprijzen dat onder het loonbelastingsysteem
uitkomt op 8,34 en op 9 onder het «gunstige» evenwicht van het
Van Elswijk systeem.De werkgelegenheidsgraad van 62,67 resp. 73,33 volgt door de werkgelegenheid
van 28,2 onder het loonbelastingsysteem en van 33 onder het «gunstige»
evenwicht van Van Elswijk uit te drukken in het totaal van het aantal verhandelbare
arbeidseenheden van 45. Dit aantal volgt uit het product van het aantal aanbieders
van arbeid (3 consumenten volgens tabel 2.2) en het aantal eenheden per aanbieder
(15 volgens tabel 2.4). Het aantal verhandelbare arbeidseenheden wordt ook
gebruikt voor de bepaling van het BBP-volume per hoofd. Het BBP-volume, dat
is het productievolume van X en Y, bedraagt 41,1 onder het loonbelastingsysteem
en 45,7 onder het «gunstige» evenwicht van Van Elswijk.De arbeidsinkomensquote wordt verkregen door het looninkomen uit te drukken
in het totale factorinkomen. Zo resulteert een AIQ van 78,9 (6,58 als percentage
van 8,34) en 83,76 (6,5 als percentage van 7,76).Het BBP tegen marktprijzen wordt gehanteerd bij de berekening van de collectieve
lasten- en uitgavenquote. Onder het loonbelastingsysteem resulteert
een CLD van 21,58 (1,8 als percentage van 8,34). Onder het «gunstige»
evenwicht van Van Elswijk komt de CLD uit op 51,56 (4,64 als percentage van
9). De collectieve uitgavenquote komt in tabel 2 overeen met de CLD. In tabel
1 bestaan de collectieve uitgaven uit de optelling van premies, subsidies
en financieringstekort.Het netto loon volgt rechtstreeks uit de tabellen 3.1 en 4.3. Het netto
loon is verkregen door de som van premies en financieringstekort te delen
door het niet tewerkgestelde arbeidsaanbod. De netto replacement rate geeft
de verhouding tussen de netto uitkering en het netto loon. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26993-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl