Islamitisch radicalisme in het Midden-Oosten en Centraal-Azië; Notitie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28091, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

20-11-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

28091 nr. 1

10-11-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamIslamitisch radicalisme in het Midden-Oosten en Centraal-Azië Inleiding1. Radicaal islamitisch activisme2. Afghanistan, Pakistan en Centraal-Azië2.1 Afghanistan2.2 Pakistan2.3 Ontwikkelingen in Centraal-Azië2.4 Tadzjikistan2.5 Oezbekistan en de Ferghana vallei2.6 De Islamic Movement of Uzbekistan (IMU)2.7 Internationale betrokkenheid bij stabiliteit in Centraal-Azië3. Het Midden-Oosten, de Golfstaten, Noord-Afrika en Turkije3.1 De Palestijnse Gebieden3.2 Libanon3.3 Syrië3.4 Jordanië3.5 Egypte3.6 Iran3.7 Irak3.8 Saoedi-Arabië3.9 Jemen3.10 Noord-Afrika3.10.1 Algerije3.10.2 Marokko3.10.3 Tunesië3.10.4 Libië3.11 Turkije4. De kwetsbaarheid van Europa en Nederland4.1 De dreiging buiten het Midden-Oosten en Centraal-Azië4.2 Terroristen en massavernietigingswapens4.3 De kwetsbaarheid van Nederland
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28091Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 91 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 091Islamitisch radicalisme in het Midden-Oosten en Centraal-Aziënr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 10 november 2001Met verwijzing naar de motie 26 800 V nr. 50 ingediend door het lid
Wilders c.s. tijdens het debat over de begroting van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken voor het jaar 2000, op 7, 8 en 9 december 1999, doe ik u hierbij
een notitie toekomen getiteld: «Islamitisch radicalisme in het Midden-Oosten
en Centraal-Azië». Deze notitie dient ter aanvulling op de eerder
uitgebrachte notitie «Midden-Oosten: een analyse» (Tweede Kamer,
vergaderjaar 1999–2000, 26 800 V, nr. 102).De Minister van Buitenlandse Zaken,J. J. van Aartsen Islamitisch radicalisme in het Midden-Oosten en Centraal-Azië  Inleiding3   1.Radicaal islamitisch activisme6   2.Afghanistan, Pakistan en Centraal-Azië112.1Afghanistan112.2Pakistan13 2.3Ontwikkelingen in Centraal-Azië14 2.4Tadzjikistan152.5Oezbekistan en de Ferghana vallei15 2.6De Islamic Movement of Uzbekistan
(IMU)16 2.7Internationale betrokkenheid bij
stabiliteit in Centraal-Azië16   3.Het Midden-Oosten, de Golfstaten, Noord-Afrika en Turkije183.1De Palestijnse Gebieden183.2Libanon19 3.3Syrië203.4Jordanië21 3.5Egypte223.6Iran22 3.7Irak233.8Saoedi-Arabië23 3.9Jemen243.10Noord-Afrika24 3.11Turkije26   4.De kwetsbaarheid van Europa en Nederland274.1De dreiging buiten het Midden-Oosten
en Centraal-Azië27 4.2Terroristen en massavernietigingswapens27 4.3De kwetsbaarheid van Nederland28InleidingDe Tweede Kamer nam op 9 december 1999 de navolgende door het lid Wilders
c.s. ingediende motie (26 800 V, nr. 50) aan:De Kamer, gehoord de beraadslaging, overwegende, dat
het moslim-extremisme in het Midden-Oosten en Centraal-Azië een reële
dreiging is; van mening, dat dit een bedreiging vormt voor de vrede en stabiliteit;
verzoekt de regering een analyse te maken en een visie te ontwikkelen over
het moslim-extremisme in het Midden-Oosten en Centraal-Azië, waaronder
de mogelijke gevolgen voor Europa en Nederland, en een notitie hierover aan
de Kamer te doen toekomen, en gaat over tot de orde van de dag.De aanslagen van 11 september op het World Trade Center in New York en
het Pentagon in Washington hebben de wereld diep geschokt: samenlevingen en
regeringen zijn op indringende wijze geconfronteerd met de vraag welke maatregelen
genomen moeten worden om herhaling te voorkomen en zich te beveiligen tegen
terrorisme. Tevens is de vraag gerezen naar de herkomst en achtergronden van
deze niets ontziende zelfmoordacties die beogen op maximale schaal dood en
verderf te zaaien om zo de westerse samenleving te ontwrichten.Alom is onmiddellijk onderkend dat zich hier een wereldomspannende dreiging
manifesteerde die voor de voorzienbare toekomst een zeer prominente plaats
op de internationale agenda zal innemen. Dit besef reflecteert zich in de
onmiddellijke bijeenkomst van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties,
de aanvaarding van resoluties 1368 en 1373, en het debat in de Algemene Vergadering
van de Verenigde Naties gewijd aan het terrorismevraagstuk; de besluiten van
de NAVO Raad, leidend tot de vaststelling dat de terroristische aanvallen
op de VS bestreken worden door artikel 5 van het NAVO-verdrag; en de veelomvattende
besluiten van de Europese Unie om op een veelheid van terreinen samen met
de VS en andere partners het hoofd te bieden aan de terroristische dreiging.
Tevens zijn de aanslagen van 11 september aanleiding om nationaal, in
EU-kader en in internationaal verband het huidige beleid ten aanzien van terrorisme
te bezien, en waar nodig aan te scherpen en te intensiveren.De navolgende analyse gaat met name in op de achtergronden van groeperingen
die zich voor de ideologische rechtvaardiging van hun gewelddadige activiteiten
beroepen op de islam. Deze notitie verschijnt op een ogenblik dat het vraagstuk
van internationaal terrorisme en gewelddadig extremisme op een tot dusver
ongekende manier in beweging is gekomen. Gezien de snelle ontwikkelingen op
tal van gerelateerde terreinen dient deze notitie gelezen te worden in de
context van de brieven die Uw Kamer sinds 11 september zijn toegegaan met
betrekking tot dit onderwerp1.Voorop gesteld zij dat de Regering op geen enkele wijze de indruk wenst
te wekken als zou er naar haar indruk een speciale relatie bestaan tussen
de islam als religie die honderden miljoenen aanhangers heeft en de dreiging
waarnaar de motie verwijst. Integendeel, regeringen en religieuze gedragsdragers
in de gehele islamitische wereld hebben de aanslagen in Amerika veroordeeld.
Daarbij werd benadrukt dat de islam een vreedzame godsdienst is die terrorisme
als strijdmiddel afwijst. Het feit dat groeperingen als de Qa'ida organisatie
van Osama bin Laden zich presenteren als moslims die worden gedreven door
geloofsijver wordt in grote delen van de islamitische wereld ervaren als een
ernstige bedreiging van de eigen religie en beschaving. De Regering hecht
eraan dit gegeven te onderstrepen teneinde zich te distantiëren
van enigerlei identificatie van de islam, als belangrijke wereldreligie, met
gewelddadig extremisme.Daarbij dient bedacht te worden dat politiek radicale, gewelddadige groeperingen
en individuen hun activiteiten in de regel motiveren met een beroep op een
bepaalde godsdienst of wereldbeschouwing. De islam heeft daarop niet het monopolie.
Wel is het ongetwijfeld zo dat de islam de dominante godsdienst is in een
deel van de wereld dat zich bevindt in een ernstige economische, maatschappelijke,
politieke, en culturele crisis, zoals uiteengezet in de notitie «Midden-Oosten:
een analyse» van 26 mei 2000 (TK 268 000 V nr. 102) Zoals inzichtelijk
is gemaakt in genoemde notitie kan er een relatie worden verondersteld tussen
dit gegeven en de verbreiding van het verschijnsel van islamitisch radicalisme
(de term die in deze notitie zal worden gebruikt ter aanduiding van deze groeperingen)
in dit deel van de wereld. Overigens is er in de regio geen gebrek aan voorbeelden
van organisaties die terrorisme gebruiken als politiek drukmiddel zonder zich
te bedienen van een islamitische ideologie, zoals de MKO, die zijn voornaamste
basis heeft in Irak en zijn aanslagen uitvoert in Iran.De problematiek in de regio's genoemd in de motie, waaronder voor de doeleinden
van deze notitie ook Afghanistan en Pakistan gerekend worden, ligt voor een
belangrijk deel ten grondslag aan het islamitisch radicalisme. Niettemin kan
met een nationale of regionale benadering niet worden volstaan voor een beschrijving
van het fenomeen en de dreiging die daarvan uitgaat voor Europa en Nederland.
Immers, de gebeurtenissen in de Verenigde Staten hebben aangetoond dat sprake
is van een globale dreiging en dat deze ook uitgaat van vertegenwoordigers
van deze groeperingen die zich voor kortere of langere tijd hebben gevestigd
in landen en gebieden buiten hun oorspronkelijke regio. De al-Qa'ida van Bin
Laden is een netwerk-organisatie die gebruik maakt van activisten afkomstig
uit tientallen landen met cellen en vertakkingen, en banden met zusterorganisaties,
niet alleen in het Midden-Oosten, maar verspreid over delen van Azië,
Europa en Amerika. Evenals leden van gewone criminele organisaties, maken
terroristen gebruik van moderne informatie- en communicatiemiddelen, de toegenomen
mogelijkheden om te reizen, en de anonimiteit waarmee in westerse samenlevingen
kan worden geopereerd.Alleen daaruit blijkt al dat een effectieve aanpak van het probleem, die
ook op de langere termijn zekerheid biedt tegen het gevaar dat zich thans
heeft gemanifesteerd, een globale aanpak vereist. Daarbij doen zich twee complicaties
voor: de problemen ten aanzien van de definitie van welke organisaties als
terroristisch kunnen worden gekenmerkt (zoals duidelijk aan het licht trad
tijdens de conferentie van islamitische staten op 10 oktober) en het
feit dat de meerderheid van organisaties die door westerse landen als terroristisch
worden aangemerkt hun basis in genoemde regio hebben. Hoe zal worden omgegaan
met de spanning die bestaat tussen deze twee gegevens zal ongetwijfeld mede
van invloed zijn op de mate waarin op dit terrein succesvol met staten van
de regio kan worden samengewerkt.Deze complicaties verklaren ook waarom Nederland geen voorstander is van
het houden van een internationale top ter bestrijding van terrorisme. Dergelijke
bijeenkomsten hebben op hun best een hoog declaratoir gehalte en leiden doorgaans
niet tot praktische maatregelen, zoals op de recente anti-racismetop in Durban
helaas weer bleek. Een eerdere «Midden-Oosten terrorismetop»
in Sharm el-Sheikh (maart 1996) onder leiding van Clinton en Mubarak heeft
geen concrete resultaten opgeleverd.Zulks neemt niet weg dat Nederland wel voorstander is van een belangrijke
rol voor de VN. Nederland steunt ten aanzien van een Alomvattend Verdrag ter
bestrijding van internationaal terrorisme een voortvarende aanpak en is terzake
zeer pro-actief. Bij de onderhandelingen in New York over dit verdrag wordt
inmiddels goede voortgang gemaakt. Positief is ook de constatering dat er
een brede acceptatie bestaat van het Indiase voorstel (zie hierover de eerder
genoemde kamerbrieven) als basis voor de discussie.Er is, met uitzondering van het Talibanbewind in Afghanistan en Irak dat
als enige land geen veroordeling van de aanslagen in de Verenigde Staten heeft
laten horen, geen regering in de regio die zich niet openlijk van de terroristische
acties van het netwerk van Bin Laden heeft gedistantieerd. Het islamitisch
radicalisme dat grijpt naar terreur en andere gewelddadige middelen vindt
niettemin steunpunten in de samenlevingen en in sommige gevallen ook bij (delen
van) het overheidsapparaat in deze landen. Zoals beschreven wordt in navolgende
hoofdstukken varieert deze steun van de financiële middelen die ter beschikking
worden gesteld voor islamitische «goede doelen» door kapitaalkrachtige
individuen en organisaties tot diverse vormen van assistentie verstrekt door
inlichtingen- en andere diensten, zoals de banden die bestaan tussen de Pakistaanse
ISI en de Taliban en tussen Iran en organisaties zoals Hizbollah. In deze
gevallen gaat het om steun die weliswaar ideologisch gemotiveerd wordt, maar
tevens gezien wordt als middel om invloed te winnen in de rivaliteit tussen
staten in de regio. Deze steun wordt in het geheim verleend en voor zover
deze banden bekend zijn zal worden betoogd dat het niet gaat om steun aan
terrorisme doch aan de gerechtvaardigde eisen van vrijheidsstrijders die het
opnemen tegen een bezettende of onderdrukkende mogendheid of zijn handlangers.
In het eerste geval – dat van de individuen en instellingen die steun
verlenen bij wijze van vrome gaven – zal moeilijk zijn om vast te stellen
in hoeverre de geldschieters zich bewust zijn van de uiteindelijke bestemming
van hun gaven. Aangenomen moet worden dat daarvan diverse gradaties bestaan
in de keten tussen de oorspronkelijke donaties en het deel ervan dat metterdaad
wordt gebruikt voor terroristische activiteiten of de financiering van organisaties
die zich daarop toeleggen. Voorts is het ongetwijfeld zo dat desbetreffende
organisaties zodanig zijn gestructureerd dat verschillende takken niet of
slechts in algemene lijnen op de hoogte zijn van elkaars activiteiten. Dat
geldt in het bijzonder voor de takken die terroristische acties voorbereiden
en uitvoeren in het kader van de djihad, de zogenaamde heilige oorlog, zoals
dit begrip door de desbetreffende organisatie wordt gedefinieerd.Aanslagen die gepleegd worden door internationale netwerkorganisaties,
zoals de Al-Qa'ida van Bin Laden, en groeperingen die opereren met steun van
geheime diensten veronderstellen een relatief hoog niveau van organisatie
en technische vaardigheden. Even moorddadig zijn echter de radicaal islamitische
groeperingen die met relatief primitieve middelen terreur als wapen inzetten
in situaties van burgeroorlog of binnenlandse revoltes, zoals in Algerije,
waar reeds meer dan 100 000 slachtoffers zijn gevallen in geweld en contrageweld,
en tot voor kort in Egypte.Het komt echter ook voor dat islamitische principes worden aangevoerd
als dekmantel voor ordinaire criminaliteit. De kennelijke bedoeling is dan
het legitimeren van misdadige activiteiten, het verwerven van sympathie onder
lokale bevolkingsgroepen, of ook het verkrijgen van financiële bijdragen
van radicaal-islamitische geldschieters van buiten. Criminaliteit (anders
dan terrorisme) onder het mom van islamitisch radicalisme wordt in deze notitie
verder overigens niet behandeld.De conclusie kan zijn dat het gebruik van geweld in conflicten die geen
(openlijk) interstatelijk karakter hebben zich vaak niet alleen richt op degenen
die als combattanten kunnen worden beschouwd, maar mede tegen, of juist doelbewust
tegen burgerdoelen van de staat of partij die wordt gezien als de vijand.
Zoals in alle hevigheid aan het licht is getreden met de aanvallen op het
WTC en het Pentagon kunnen radicaal islamitische groeperingen die hun oorsprong
vinden in lokale conflicten de definitie van de «vijand» uitbreiden
tot een breed begrip als «het Westen». Aangenomen moet worden
dat acties in dit kader naast de concrete vernietiging en ontwrichting en
het aanjagen van vrees voor terreur in de ogen van de daders vooral ook een
symbolische betekenis hebben. Hiermee wordt het ideologisch gemotiveerd terrorisme
door een islamitisch radicale groepering tot zijn meest extreme consequentie
doorgevoerd.1. Radicaal islamitisch activismeDe achtergronden van het islamitisch radicalisme kunnen niet los worden
gezien van de opkomst van de politieke islam in het algemeen. In de ogen van
velen in de islamitische wereld, in het bijzonder van de conservatieve middenklassen,
betekenen de veranderingen onder invloed van buitenaf niet altijd een verbetering.
De verpaupering en de vaak enorme kloof tussen arm en rijk, de grote druk
op de voorzieningen als gevolg van de explosieve bevolkingsgroei, de introductie
van een levensstijl die sterk afwijkt van hetgeen traditioneel aanvaardbaar
wordt geacht, het onvermogen of het verbod om zich politiek te organiseren
en het gevoel van machteloosheid tegenover het wassende tij van problemen –
dit zijn enkele van de factoren die velen in deze landen op een nieuwe manier
hun toevlucht hebben doen nemen in de religie en in het verlengde daarvan
de politieke islam. De verslechterende maatschappelijke omstandigheden van
groepen die voorheen in sociaal opzicht de ruggengraat van de samenleving
waren werd veelal in verband gebracht met de vreemde mogendheden die in de
regio een dominante positie innamen. Anders dan bijvoorbeeld het Ottomaanse
Rijk, dat eeuwenlang de islam als een zelfstandige wereldmacht symboliseerde,
behoorden deze mogendheden tot de wereld die altijd buiten het gebied van
de islam had gelegen. De Turkse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog en de
ontmanteling van het Ottomaanse Rijk, die samenviel met de Balfour Verklaring
en de vestiging van een Joods Tehuis als onderdeel van het Britse mandaat
voor Palestina, werd gezien als instorting van het laatste bastion dat het
islamitische Midden-Oosten beschermde tegen de macht van niet-islamitische
veroveraars. En anders dan dynastieën afkomstig uit de Aziatische steppen
namen deze veroveraars, de Mandatarissen van de Volkenbond het Verenigd Koninkrijk
en Frankrijk, niet het geloof over van de inheemse bevolking, maar namen zij
een geprivilegieerde positie in met behoud van hun eigen religie en gewoontes.Ook na beëindiging van de mandaten of andere vormen van koloniaal
bestuur na 1945 bleven de bewoners van deze landen zich bewust van een afhankelijkheidsrelatie
tot deze niet-islamitische mogendheden. Dat gold evenzeer voor de invloed
die werd uitgeoefend door de Sovjet-Unie als die van de Verenigde Staten en
zijn bondgenoten. Anders dan het Ottomaanse Rijk, zo was de algemene indruk,
hadden de staten waarin het Midden-Oosten was opgedeeld te weinig gewicht
om een werkelijk onafhankelijke positie in de wereld in te nemen. De talrijke
conflicten waarin deze staten onderling verwikkeld waren en de cliëntstatus
van de regimes ten opzichte van de grote mogendheden deden in brede lagen
van de bevolking de gedachte postvatten dat deze situatie juist
met dit doel zo door genoemde mogendheden was gecreëerd. De socialistische
experimenten in diverse landen (Syrië, Irak, Algerije, Libië, Egypte,
Zuid-Jemen) en het pan-arabische nationalisme van de Egyptische president
Nasser brachten in die zienswijze geen wezenlijke verandering. De mislukking
van het staatssocialisme, de vetes tussen landen die wedijverden in nationalistische
gedrevenheid, en de nederlagen in de strijd tegen Israël, en in het geval
van Pakistan tegen India, versterkten de indruk in brede lagen van de bevolking
dat zij het slachtoffer waren van een «complot tegen de islam».Dit gevoel van slachtofferschap werd door leiders gemanipuleerd en heeft
ongetwijfeld bijgedragen tot het ontstaan van een nieuw soort islamitische
identiteit. Centraal daarin staan de gedachte van verzet tegen de overheersing
van «ongelovige» machten en een verlangen naar de zuiverheid en
overzichtelijkheid van een gedroomd verleden, de «gouden eeuwen»
van de vroege islam. Aanhangers van deze verpolitiekte islam ontwikkelden
programma's waarin politieke en gewapende strijd hand in hand gingen met interne
sociale en religieuze «zuivering». De afwijzing van het gedachtegoed
van de niet-islamitische mogendheden, inclusief secularisering en de scheiding
van staat en kerk, betekende niet dat ook de technische vaardigheden van deze
mogendheden werden verworpen. Integendeel, deze politieke islamitische groeperingen
rekenden het zich tot plicht op technologisch en militair gebied gelijkwaardigheid
na te streven met het doel deze mogendheden daarmee des te effectiever te
kunnen bestrijden.De politieke islam was dus een reactie op de confrontatie met het westerse
gedachtegoed dat op grote schaal binnendrong in de islamitische wereld in
het kielzog van de politieke, militaire en economische macht en invloed van
de voornaamste westerse mogendheden. Op geestelijk gebied leidde dit tot een
herziening van de traditionele islamitische wetenschappen, zoals de koranuitleg.
In Egypte, dat in de Arabische wereld een toonaangevende rol speelde, begon
Muhammad Abduh, een leerling van de pan-islamitische agitator Djamal al-Din
Afghani, een project met het doel de uitleg van de koran te verzoenen met
de westerse wetenschap en het moderne denken. Andere richtingen, zoals de
salafi stroming (zie hieronder voor uitleg van dit begrip), stelden zich echter
op het standpunt dat een omgekeerde koers diende te worden ingeslagen. Zij
gingen ervan uit dat de zwakte van de islamitische wereld te wijten was aan
het afdwalen van de oorspronkelijke, zuivere islam zoals die vorm kreeg tijdens
het leven van de profeet Mohammed en onder het bestuur van de eerste vier
«rechtgeleide» kaliefen. De «oplossing» die zij voorstonden
was derhalve een herinrichting van de maatschappij naar de voorschriften van
de koran en de traditie van de Profeet, zoals uitgewerkt in de Sharia, de
Islamitische Wet.Om tal van redenen is de eerste stroming, die de islamitische leer en
praxis in overeenstemming trachtte te brengen met de niet-islamitische invloeden
van buitenaf, in de loop van de vorige eeuw steeds meer in het defensief gedrongen.
De tweede stroming, die de leuze hanteert «islam is de oplossing»,
heeft voor velen op het eerste gezicht de aantrekkelijkheid van de eenvoud,
overzichtelijkheid en onmiddellijke toepasbaarheid. Immers, er hoeven geen
concessies te worden gedaan; men hoeft slechts toe te passen en uit te voeren
wat kant en klaar gereed ligt in de canonieke teksten en de werken over de
islamitische Wet. Dat het in de praktijk onmogelijk blijkt op deze manier
een kader te bieden dat beantwoordt aan de behoeften en eisen van de moderne
samenleving deert de voorstanders niet. Twee factoren maken dat de boodschap
van de fundamentalisten een brede respons krijgt en steeds verder is opgerukt:
het diepe respect waarin de koran en de traditie van de Profeet
worden gehouden en de afschuw die de bevolking voelt voor de sociale en politieke
wantoestanden die het leven van de mensen uitzichtloos doen lijken. Slechts
wanneer de fundamentalisten aan de macht komen, zoals in Soedan en Iran, blijkt
dat zij weinig meer te bieden hebben dan invoering van de «islamitische»
straffen (zoals publieke geseling, het afhakken van handen en steniging van
overspelige vrouwen), de invoering van strenge kledingvoorschriften en andere
maatregelen die geen oplossing bieden voor de werkelijke problemen. Dit verklaart
de sterk demagogische inslag die de reactionaire stroming van «de islam
is de oplossing» kenmerkt.Dat deze stroming steeds meer de wind in de zeilen heeft gekregen heeft
ook te maken met de politiek-strategische ontwikkelingen in de regio. De explosie
van de olieprijzen heeft landen die tot dat ogenblik in demografisch, politiek,
en economisch opzicht van marginale betekenis waren plotseling in een regionale
en zelfs mondiale sleutelpositie gebracht. Het belangrijkste land in dit opzicht
is Saoedi-Arabië. Hoewel het land als zodanig eerst in 1932 zijn intrede
deed in de internationale gemeenschap gaat de kern van de Saoedische staat
terug op een verbond dat in het midden van de 18e eeuw in centraal-Arabië
werd gesloten tussen de vorsten van het Huis van Saoed en de puriteinse hervormer
Mohammed ibn Abd al-Wahhab. Nog altijd is dit politiek-religieuze verbond
de pijler waarop de stabiliteit van het koninkrijk is gevestigd. Dit betekent
dat het koningshuis voor zijn legitimatie is aangewezen op de omvangrijke
kaste van schriftgeleerden, die zijn bestaansrecht ontleent aan de voortzetting
van de wahhabitische leer. In deze traditie staat terugkeer naar de vroege
islamitische samenleving centraal en dient alles wat daarvan afwijkt te worden
bestreden.In de Saoedische staat had de djihad, de plicht van de heilige oorlog,
vrijwel uitsluitend betrekking op de strijd tegen de stammen en steden die
deze staat aan zich onderwierp, dat wil zeggen, moslims die zich niet wilden
conformeren aan de wahhabitische leer en zich niet wilden onderwerpen aan
het Saoedische politieke gezag. Ook de strijd tegen de imam van Jemen, tegen
de Turkse machthebbers, en het Sherifijnse gezag over de heilige steden Mekka
en Medina viel in deze categorie.Na een periode van interne consolidatie in het nieuwe Saoedische koninkrijk,
en beperkte betrokkenheid bij de strijd in Palestina, werd het begrip van
djihad opnieuw geactiveerd in verband met de strijd van de mujahidien in Afghanistan
tegen de Sovjet-Unie. Tegelijk manifesteerde zich in Saoedi-Arabië een
dissidente beweging die vond dat de heersende klasse de wahhabitische idealen
nog slechts met de mond en in uiterlijkheden beleed en in werkelijkheid in
de ban was geraakt van de westerse levensstijl en de Amerikaanse macht. Tot
op zekere hoogte boden de activiteiten van de mujahidien in Afghanistan een
uitlaatklep voor dit wahhabitische «idealisme». In dit verband
moet een onderscheid worden gemaakt tussen de wahhabitische hervormingsbeweging
als bindende ideologische factor die staatkundige eenheid onder Saoedische
vlag mogelijk maakte en anderzijds het militante puritanisme van wahhabitische
extremisten die zich niet stoorden aan bredere afwegingen van staatsbelang.
Deze laatsten zijn altijd al een bedreiging voor de interne Saoedische politieke
stabiliteit geweest (bijvoorbeeld in de opstanden in de jaren 20 van de vorige
eeuw). Afhankelijk van de politieke situatie wordt het ongenoegen waarvan
dit extremisme een uiting is tot op zekere hoogte gedeeld door delen van de
geestelijkheid en de rest van de samenleving. In het huidige tijdsbestek is
Bin Laden een exponent van deze extremistische stroming die zijn ideologische
voedingsbodem heeft in de wahhabitische revolutie van de 18e eeuw. De extremistische methodes van Bin Laden worden zeker niet goedgekeurd
door de meerderheid van de bevolking. Het gedachtegoed waarop hij zich beroept
in geschriften en interviews is voor velen echter herkenbaar en invoelbaar.
Dit blijkt ook uit de grote stromen geld uit particuliere bron naar charitatieve
organisaties die in grote lijnen evenals Bin Laden de visie aanhangen dat
de wereld het toneel is van een strijd tussen goed en kwaad, dat wil zeggen
tussen de islam en ongelovige machten die uit zijn op ondermijning van het
ware geloof. Voor werkelijke verzoening is in deze visie geen plaats, hooguit
voor een bestand of naast elkaar leven zonder dat de essentie van de eigen
visie onder invloed van de ander verandering ondergaat.De plotselinge olierijkdom in de Golf had ook andere gevolgen. Een groot
deel van de inkomsten werd onvermijdelijk aan de gevestigde religieuze orde
toegekend en ook de organisaties die zich toelegden op islamitische (dwz.
wahhabitische) zendingsactiviteiten kregen de beschikking over ongekende middelen.
Hiermee werden in het buitenland bewegingen gesteund die samenvattend als
de «salafi» stroming in de soennitische islam worden gekenschetst
(salafi wil zeggen, terugkerend naar de oorspronkelijke, zuivere vorm van
de islam zoals die werd geleefd door de vrome voorouders van de eerste generaties
moslims): een intolerante vorm van islam die bereid is tot krachtige pressiemiddelen
om alles wat niet met deze visie in overeenstemming is uit te bannen.Daarnaast kwamen miljoenen gastarbeiders uit Egypte, Jemen, de Palestijnse
gebieden, Pakistan, Afghanistan, India, en tal van andere landen in Saoedi-Arabië
in aanraking met de wahhabitische islam en werden zij aangemoedigd deze in
hun eigen land uit te dragen. Tenslotte vonden radicale islamitische dissidenten,
zoals leden van de Moslim Broeders die in Syrië de repressie van het
Assad regime ontvluchtten, een onderkomen en werk in Saoedi-Arabië. Dit
alles is van invloed geweest op het geestelijke en sociale klimaat in landen
als Egypte, Algerije, Pakistan, Afghanistan en elders in de islamitische wereld.De virulentie van deze militante visie werd nog aangemoedigd door de Iraanse
revolutie in 1979, die door de overwegend soennitische Arabische staten met
hun shi'itische minderheden als een directe bedreiging werd ervaren. De competitie
tussen de soennitische salafi en de shi'itische vormen van fundamentalisme
breidde zich uit door de gehele islamitische wereld en de islamitische gemeenschappen
die zich hebben gevestigd in Europa en andere delen van de niet-islamitische
wereld.De grote mobiliteit tussen de islamitische landen, mede als gevolg van
de arbeidsmigratie op gang gebracht door de olie-boom, en de gemengde islamitische
gemeenschappen die ontstonden, ook in Europa, bevorderden het ontstaan van
internationale netwerken van islamitisch radicale bewegingen. Ook het feit
dat (radicaal) islamitische bewegingen in verschillende landen te maken hebben
met harde repressie heeft geleid tot een vlucht van leden van deze bewegingen
naar het vrije westen. Een aantal van hen vond een toevlucht in zogenaamde
«failed states» als Afghanistan en Soedan, waar het gebrekkige
overheidsapparaat niet in staat is hun handelen te beperken.Niettemin zijn de specifieke politieke omstandigheden in de landen van
het Midden-Oosten en Centraal- en Zuid-Azië bepalend gebleken voor de
manier waarop het fundamentalistische gedachtegoed zich heeft gemanifesteerd.
De zeer verschillende situaties in de landen van de Magreb, waar de relatie
van de machthebbers tot de politieke islam is uitgegroeid tot het belangrijkste
politieke thema, kan in dat verband als illustratie dienen. Waar Marokko ondanks
grote educatieve en economische achterstanden betrekkelijk stabiel
is gebleven, wellicht dankzij de traditionele religieuze symboliek die het
koninklijk gezag omringde, heeft in Algerije de uitermate bloedige bevrijdingsoorlog
en het daarop volgende staatssocialisme als instrument van een seculier, repressief
militair regime geleid tot een situatie van permanente burgeroorlog en een
politieke islam die steeds gewelddadiger groepen voortbracht. In Tunesië,
daarentegen, bleef de stabiliteit gehandhaafd en wist een krachtige middenklasse
zijn westerse oriëntatie te handhaven dankzij een autoritair bestuur
dat opposanten uit de hoek van de politieke islam geen enkele ruimte bood.
Zo verschilt het patroon van land tot land.Extremistische groeperingen die zich bedienen van diverse vormen van geweld
in combinatie met een ideologie die zich beroept op de islam ontstaan vooral
in landen waar de sociale en politieke tegenstellingen op de spits zijn gedreven.
Deze tegenstellingen kunnen vele vormen aannemen, zoals grote ongelijkheden
in medezeggenschap en inkomen; botsingen van elkaar over en weer uitsluitende
ideologieën; etnische, sektarische en tribale conflicten; en de strijd
tegen een bezettende mogendheid of de projectie van die vijand op «het
westen».Het motief van afvalligheid wordt gehanteerd tegenover islamitische heersers
die zich naar de smaak van radicaal-islamitische activisten teveel voegen
naar de wensen en bedoelingen van ongelovige machten van buiten, in het bijzonder
de Verenigde Staten. Daarmee is deze vorm van radicalisme als anti-Amerikaans
(of, in ruimere zin, anti-westers) te definiëren, maar wel in afgeleide
zin, niet ten principale. Deze activisten zien zich dikwijls als de bestrijders
van ongelovige indringers. Ze hebben gewelddadige acties ondernomen tegen
ostentatief-westerse doelwitten in hun eigen regio die ongewenste dominantie
door ongelovigen van buitenaf symboliseren.In veel van deze conflicten is de scheidslijn tussen terroristisch en
ander geweld niet altijd even scherp te trekken. Dat geldt voor de ondoorzichtige
situatie in het uitermate bloedige binnenlandse geweld in Algerije. In Egypte
was bijvoorbeeld de aanslag op toeristen in Luxor in november 1997 door aanhangers
van een radicale fundamentalistische groepering, al-Djama'a al-Islamiyya,
een duidelijk voorbeeld van terrorisme. In de nasleep van deze aanval hebben
gewapende fundamentalistische groepen deze actie afgewezen als een vorm van
terrorisme die niet past in hun islamitische ideologie. De aanslagen op militairen
of ordetroepen door aanhangers van dezelfde beweging uit wraak voor diverse
vormen van geweld die van staatswege werd toegepast tegen aanhangers van deze
beweging of hun clangenoten zal in ieder geval in de ogen van betrokken groepen
zelf van een andere orde zijn geweest.Feit blijft echter dat de politieke islam in zijn algemeenheid een ideologische
kern heeft waarvan begrippen als strijd en verzet wezenlijk onderdeel zijn.
Dit element is ook ontegenzeggelijk het aantrekkelijke ervan voor groepen
die zich onderdrukt of bedreigd voelen door het regime waaronder zij leven,
door een vreemde bezettende macht, of in het uiterste geval door de machten
en invloeden, zoals «het Westen» aangevoerd door de Verenigde
Staten, en uiteraard Israël, die naar hun mening de bron en symbool zijn
van alle bedreigingen tegen de islam tezamen.Zijn meest extreme vorm heeft deze vorm van islamitisch «revolutionair»
geweld bereikt in de zelfmoordaanval. Op grote schaal werd de met zelfmoord
verwante «menselijke golf» aanval toegepast door Iran in de Iraans-Iraakse
oorlog, die volgens sommige schattingen een miljoen mensenlevens heeft gekost,
in een poging om de Iraakse superioriteit op het gebied van bewapening en
technologie te overwinnen. Onder Iraanse invloed werd de zelfmoordaanslag
ook toegepast door de Libanese Hizbollah, bijvoorbeeld in de aanval die de
Amerikaanse ambassade in Beiroet verwoestte in 1983. Vervolgens is de toepassing
ervan op grote schaal overgenomen door ideologisch verwante soennitische groeperingen
van het Palestijnse verzet, zoals Hamas en de Islamitische Djihad. De vliegtuigkapingen
als onderdeel van een zelfmoordaanval op 11 september 2001 in New York en
Washington hebben aangetoond dat de methodiek van de zelfmoordaanval niet
geschuwd wordt door terroristische netwerken in de Verenigde Staten en Europa
die banden onderhouden met bovengenoemde groeperingen.2. Afghanistan, Pakistan en Centraal-Azië2.1 AfghanistanDe betrokkenheid van de Sovjetunie en het Westen bij Afghanistan werd
na de terugtrekking van eerstgenoemde in 1989 zo goed als beëindigd.
Hoewel enkele regionale machten de positie van VS en Sovjet Unie trachtten
over te nemen, slaagden zij er niet in om de lokale Afghaanse militaire commandanten
onder controle te brengen. Het resultaat was een zeer gefragmenteerde samenleving,
zonder een effectieve centrale overheid. Orde en veiligheid waren ver te zoeken.
Deze ontwikkeling bracht met zich mee dat Pakistan de facto van zijn Centraal-Aziatische
achterland werd afgesneden, zowel in economisch als in militair opzicht (de
gedachte dat Afghanistan «strategische diepte» biedt in geval
van oorlog met India). In deze situatie maakte een coalitie van delen van
de Pakistaanse regering, veiligheidsdiensten en leger, samen met Afghaanse
en Pakistaanse handelaren en ultra-conservatieve religieuze leiders de weg
vrij voor de Taliban. Deze beweging ontstond begin jaren '90 onder de Afghaanse
vluchtelingen in Pakistan. Zij bestond, zeker in het begin, in hoofdzaak uit
min of meer ongeschoolde Afghaanse (Pashtun) leerlingen van koranscholen in
Pakistan. De Taliban genoten aanvankelijk (1994/95) aanzienlijke steun onder
de bevolking, in die delen van Afghanistan waar de Pashtun in de meerderheid
waren. Zij presenteerden zich als een islamitisch alternatief voor de (afwezige)
staat, zamelden wapens in, en handhaafden voor het eerst sinds lange tijd
orde en veiligheid op basis van de Sharia. Met steun van Pakistan grepen de
Taliban vervolgens de macht in verreweg het grootste deel (90–95%) van
Afghanistan. Nadat de Taliban in het voorjaar van 1997 het grootste gedeelte
van Afghanistan onder controle hadden gekregen, werd het Taliban regime als
eerste door Pakistan erkend als de legitieme regering van Afghanistan. Slechts
in het noorden werd de strijd voortgezet door de «Noordelijke Alliantie»,
onder leiding van de onlangs vermoorde Ahmed Shah Massoud, die een wisselende
coalitie van hoofdzakelijk etnische Tadzjieken en Oezbeken leidde.In de loop der jaren werd het autoritaire, fundamentalistische karakter
van het Taliban bewind steeds uitgesprokener, met alle gevolgen van dien voor
de mensenrechten. Vooral de positie van vrouwen en niet-Pashtun groeperingen
verslechterde dramatisch. Om deze reden, maar vooral omdat het bewind bescherming
bood en biedt aan internationale terroristische organisaties, raakte het regime
steeds meer geïsoleerd en verkreeg het uiteindelijk de status van een
paria in de wereldgemeenschap.In 1999 stelde de VN Veiligheidsraad sancties in tegen het Taliban regime,
onder meer omdat de Taliban weigerden Bin Laden uit te leveren. Op initiatief
van Rusland en de VS werden deze sancties door de Veiligheidsraad in december
2000 verscherpt. De aangescherpte sancties voorzien onder meer in een wapenembargo
tegen de Taliban. Overigens heeft de EU een wapenembargo ingesteld tegen alle
strijdende partijen. Ondanks herhaalde oproepen van de VN aan alle landen
om zich te onthouden van steun aan de partijen bij het conflict
in Afghanistan, worden nog steeds wapens vanuit de omliggende landen in Afghanistan
ingevoerd. Deze buitenlandse bemoeienis belemmert de mogelijkheden om een
politieke oplossing voor het Afghaanse conflict te vinden.De reputatie die Afghanistan zich heeft verworven als vrijhaven voor radicaal
islamitische terroristen is ontstaan als uitvloeisel van de situatie van burgeroorlog
en de bezetting door de Sovjet-Unie. In de jaren '80 vochten behalve Afghanen
ook strijders uit Pakistan, Centraal Azie en het Midden Oosten tegen de Sovjettroepen.
Na de Russische nederlaag vormde zich uit hun gelederen een soort terroristisch
vreemdelingenlegioen. «Afghanen» zijn in het scala van radicaal-islamitische
terroristen het meest actief gebleken buiten de eigen regio. Ze doken op in
Algerije, Egypte, Bosnië en Tsjetsjenië; ze hebben een leidende
rol gespeeld bij aanslagen in India. Volslagen gebrek aan respect voor mensenlevens
kenmerkt hun acties. Typerend is ook, dat ze niet zijn georganiseerd in een
duidelijke hiërarchie en bevelstructuur, maar in netwerken van oude kameraden.Al-Qa'ida sluit – voor zover bekend – op deze karakterisering
goed aan. Het netwerk bestaat in essentie uit losse en wisselende allianties
en cellen, die onafhankelijk opereren en dan weer wel, dan weer niet onder
commando van, of met financiering van het centrum werken. Osama Bin Laden
is de centrale figuur die fungeert als de spin in het web. Het netwerk wordt
gefinancierd uit eigen middelen van de organisatie, maar ook uit bijdragen
van particulieren (en regeringen) uit de islamitische wereld. Bin Laden maakte
begin jaren '90 zijn entree in Afghanistan en steunde daar de strijd van de
mujahidien tegen de Sovjetunie met geld, logistieke middelen en strijders
uit met name het Midden-Oosten. Zijn rol in deze oorlog, in combinatie met
zijn streng islamitische opvattingen maakten hem tot een held, en tot een
logische en welkome bondgenoot voor de Taliban. In Afghanistan, maar ook op
andere plaatsen werden trainingskampen voor terroristen opgezet en contacten
gelegd met radicaal islamitische bewegingen in de hele wereld. Het in alle
opzichten geïsoleerde Afghanistan en Bin Laden's goede relatie met de
Taliban heersers boden hem en zijn organisatie bescherming. Zijn eigen rijkdom
en moderne communicatiemiddelen verschaften de noodzakelijke vrijheid. In
de loop der jaren ontwikkelde hij zich tot vooraanstaand adviseur van het
Taliban regime, en trouwde hij in de familie van opperste leider Mullah Omar.
Recente berichten suggereren dat Bin Laden in feite voor een belangrijk deel
de macht in handen heeft gekregen. Het voorgaande maakt duidelijk waarom Bin
Laden door het Taliban regime als belangrijke «gast» wordt beschouwd,
die niet zo maar kan worden uitgewezen. Al Qa'ida en Bin LadenInleidingNog meer dan in het geval van nationaal georiënteerde groeperingen
zijn de grensoverschrijdende netwerken zoals al-Qa'ida moeilijk te lokaliseren
en op te rollen. Van een centrale organisatie is vrijwel geen sprake. Voor
het uitvoeren van een aanslag maakt al-Qa'ida doorgaans gebruik van meerdere,
relatief kleine cellen, vaak niet groter dan tien personen, die niet of nauwelijks
in direct contact met elkaar staan. Doordat de organisatie gebruik maakt van
deze afzonderlijke cellen is het moeilijk om greep te krijgen op de totale
activiteiten van al-Qa'ida.Een groep die een aanslag wil plegen en op enigerlei wijze in contact
heeft gestaan met Bin Laden wordt al gauw beschouwd als een groep die handelt
in opdracht van Bin Laden. Osama bin Laden fungeert hoe dan ook binnen al-Qa'ida
als inspirator, ideologische mentor en in veel gevallen waarschijnlijk ook
als financier. Over de afgelopen jaren is hij uitgegroeid tot
de leidende figuur in het internationale netwerk van mujahidien. Zijn stellingnamen
oefenen sterke aantrekkingskracht uit op gewelddadige islamisten over de gehele
wereld en hij geldt als het symbool van verzet tegen wat als de Westerse overheersing
wordt gezien. Achtergrond van al-Qa'idaAl-Qa'ida is ontstaan in 1989 – na het vertrek van de Sovjet troepen
uit Afghanistan – en heeft zich sindsdien ontwikkeld tot een overkoepelende
organisatie voor een aantal radicaal islamitische groeperingen uit ondermeer
Pakistan, Algerije en Egypte. Daarnaast bestaan er tussen al-Qa'ida en diverse
andere gelijkgezinde bewegingen losse samenwerkingsverbanden.In de Golfoorlog van 1991 bood Osama bin Laden zijn diensten aan in de
strijd tegen Irak. Tot zijn verontwaardiging besloot de Saoedische regering
echter om de strijd te laten voeren door de Verenigde Staten. Het land waar
de islamitische heilige steden Mekka en Medina zijn gelegen behoort volgens
de wahhabitische traditie geheel aan moslims toe. Volgens deze traditie mag
de uitoefening van andere godsdiensten in Saoedi-Arabië niet getolereerd
worden.Deze zuiver islamitische bodem werd tijdens de Golfoorlog tot ontzetting
van Bin Laden en die van vele anderen omgevormd in een groot Amerikaans legerkamp.
Ook na afloop van de oorlog handhaafde de Verenigde Staten in Saoedi-Arabië
een militaire presentie. Als gevolg hiervan groeide bij Bin Laden en zijn
medestanders de overtuiging dat de Saoedische regering een instrument in Amerikaanse
handen was geworden en dat zijn land in feite door een «ongelovige»
mogendheid bezet werd gehouden. Zo kwam hij tot de overtuiging dat de djihad
moest worden uitgeroepen tegen deze nieuwe tegenstander. De Amerikaanse «bezetting»
moest met alle middelen worden bestreden, zonder onderscheid te maken tussen
civiele en militaire doelen. Israël wordt door Bin Laden en veel andere
radicale islamitische bewegingen beschouwd als een Amerikaans «bruggenhoofd»
in de regio dat de islamitische heiligdommen in Jeruzalem bedreigt en evenals
het Westen de ondermijning van de islam nastreeft. Een reeks aanslagen volgde
in de jaren '90, waarbij ook partners van de Verenigde Staten tot doel werden.In 1991 werd Osama bin Laden uit zijn vaderland Saoedi-Arabië verbannen
en vestigde hij zich in het straatarme Soedan. Daar hield hij zich onder andere
bezig met het aanleggen van wegen en agrarische projecten, wat hem veel geld
opleverde, maar ook met het verder uitbreiden van zijn organisatie. In 1996
werd Bin Laden onder westerse druk uit Soedan verbannen en week hij uit naar
Afghanistan.Begin 1998 werden het «Wereld Islamitisch Front voor Djihad tegen
Joden en Kruisvaarders» en het «Islamitische Heilige Plaatsen
Bevrijdingsleger» opgericht. De verklaring die de oprichting van deze
organisaties bekendmaakte werd ondertekend door een aantal personen die tot
de entourage van Osama bin Laden behoren en hoge functies bekleden binnen
al-Qa'ida. Het Front verklaarde het aanvallen van Amerikanen en hun bondgenoten
in de gehele wereld tot doel van de organisatie. Op 7 augustus 1998 bleek
dit geen loos dreigement te zijn: simultaan ontploften bommen bij de Amerikaanse
ambassades in Kenia en Tanzania.Op 2 oktober jl. hebben de Verenigde Staten in de Noord Atlantische Raad
en aan NAVO bondgenoten afzonderlijk gegevens gepresenteerd die betrekking
hebben op de terroristische aanvallen van 11 september 2001. Uit deze informatie
blijkt de betrokkenheid van de al-Qa'ida beweging van Bin Laden bij de aanslagen
in New York en Washington.2.2 PakistanUit het voorgaande blijkt dat het hedendaagse Afghanistan in belangrijke
mate een Pakistaanse creatie is. Dit heeft te maken met de actieve bemoeienis
van de Pakistaanse veiligheidsdiensten en met de koranscholen
in Pakistan die een vruchtbare bodem bleken te vormen voor het radicaal islamitische
gedachtegoed. In Pakistan, en met name onder het Pashtun deel van de Pakistaanse
bevolking, bestaat nog steeds veel sympathie voor het Taliban regime, en zelfs
voor de persoon en organisatie van Bin Laden. Ook heden ten dage worden de
rangen van de Taliban strijdkrachten deels gevuld met Pakistanen en Afghaanse
vluchtelingen, afkomstig uit Pakistan. De ondubbelzinnige keuze van de Pakistaanse
president Musharraf voor de internationale anti-terrorisme coalitie is voor
zijn bewind dan ook niet van risico ontbloot, en levert hem binnenslands de
nodige tegenstand op. In het belang van de stabiliteit van Pakistan dient
steun aan Musharraf derhalve bij voorkeur zo verleend te worden dat zijn tegenstanders
hem niet kunnen afschilderen als «marionet» van het Westen.Een aantal Pakistaanse politieke partijen kan zonder meer als radicaal
islamitisch worden gekenschetst. De meeste daarvan maken deel uit van de «Afghanistan
Defense Council». Voorbeelden zijn de Jamaat-e-Islami, die vele honderdduizenden
aanhangers heeft, en de beide facties van de Jamiat-e-Ulema Islam (JUI). Daarnaast
telt Pakistan een aantal radicaal islamitische, terroristische organisaties,
waarvan enkele, zoals Harkatul Mujahedien, ook voorkomen op de VS-lijst van
terroristische organisaties. Trainingskampen in Afghanistan van de eerstgenoemde
organisatie waren in 1998 doelwit van Amerikaanse raketaanvallen. Overigens
heeft Pakistan in augustus 2001 een aantal terroristische groeperingen (Lashkar-e-Jhangvi
en Sipah-e-Muhammad) verboden. Deze organisaties onderhouden nauwe banden
met de Taliban en waarschijnlijk ook Bin Laden, maar zij richten zij zich
in hoofdzaak op de strijd – met alle middelen – voor een van India
onafhankelijk, islamitisch Kashmir.2.3 Ontwikkelingen in Centraal-AziëAl in de nadagen van de Sovjet-Unie was sprake van een herontdekking van
de eigen islamitische culturele wortels in de Centraal-Aziatische republieken.
Deze tendens kreeg een nieuwe impuls na de onafhankelijkheid van de vijf nieuwe
staten in de regio (Kazachstan, Kyrgyzstan, Oezbekistan, Turkmenistan en Tadzjikistan),
zoals onder meer tot uiting kwam in de bouw van nieuwe moskeeën, madrassa's
en breder onderwijs in de koran. Deels werd voorgebouwd op de parallelle (d.w.z.
niet door de overheid erkende en gecontroleerde) islamitische structuren die
in de Sovjet tijd waren gegroeid en op soefi tradities die traditioneel veel
aanhang vonden in Centraal-Azië. De opbloei van de islam in deze landen
werd breed gesteund vanuit de moslimwereld (met name door Saoedi-Arabië
en Turkije). De moslims in Centraal-Azië zijn in overgrote meerderheid
soennieten. Slechts in Tadzjikistan zijn ook minderheden van shi'ieten en
ismaelieten (de volgelingen van de Aga Khan).In enkele van de nieuwe Centraal-Aziatische landen (allereerst in Tadzjikistan
en later eveneens in Oezbekistan) kwamen ook bewegingen op die een politieke
islam nastreefden, met name de uit de Islamic Renaissance Party voortgekomen
islamisten binnen de United Tajik Opposition (UTO) en de Islamic Movement
of Uzbekistan (IMU). Hoewel deze bewegingen gebruik maken van internationale
contacten met soortgelijke groepen in de bredere regio en gedurende kortere
of langere tijd schuilplaats vonden in Afghanistan, is hun politieke agenda
momenteel primair nationaal bepaald. Hooguit vormt de Ferghana vallei waarin
Oezbekistan, Tadzjikistan en Kyrgyzstan aan elkaar grenzen en de verschillende
ethnische groepen doorelkaar en verspreid over de drie genoemde staten wonen
een breder regionaal kader waarin met name de IMU opereert. De IMU is de enige
organisatie in Centraal-Azië die mede vanwege de nauwe contacten
met de Taliban en Al Qa'ida op de Amerikaanse lijst van terroristische organisaties
voorkomt.Daarnaast opereert in Centraal-Azië (met name in Oezbekistan) een
meer internationalistische beweging, de Hizb-ul Tahrir, die een kalifaat in
de gehele regio nastreeft. Voorzover bekend streeft deze groepering haar politieke
doelstellingen slechts na met vreedzame middelen.In het onderstaande wordt
slechts ingegaan op die landen in Centraal-Azië die het meest te maken
hebben gehad met radicaal islamitische groeperingen (vooral Tadzjikistan,
Oezbekistan en de bredere Ferghana vallei). Interne ontwikkelingen in Turkmenistan,
Kazachstan en Noord-Kyrgyzstan blijven daarom buiten beschouwing.2.4 TadzjikistanDe politieke islam in Centraal-Azië deed openlijk zijn intrede rond
1992 in Tadzjikistan met de opkomst van wat toen nog de Islamic Renaissance
Party (IRP) heette. De Tadzjiekse burgeroorlog (1992–1997) was vooral
een politieke machtsstrijd tussen de seculiere ex-communistische machthebbers
en de democratische en islamitische oppositie (waaronder IRP), die in feite
neerkwam op een strijd tussen rivaliserende clans.Vanaf het begin van deze burgeroorlog waren er dwarsverbanden met het
interne conflict in Afghanistan waar ook etnische Tadzjieken wonen (naast
etnische Oezbeken). Zowel strijders van de IRP (later opgegaan in de UTO)
als van de latere IMU opereerden samen (deels vanuit Afghanistan) binnen de
context van de Tadzjiekse burgeroorlog. Daarnaast konden strijders van de
internationale mudjahidien, geholpen door het feit dat een centraal gezag
ontbrak en de grenzen ook door de Russische grenstroepen vaak moeilijk te
bewaken waren, bases opzetten in de Karategin vallei en het onherbergzame
Pamir gebergte.Vanaf 1997 kwam er langzaam een vredesproces op gang, dat in 2000
leidde tot parlementsverkiezingen waarbij de islamisten (opgegaan in de United
Tajik Opposition) een nederlaag leden. Niettemin namen de islamisten deel
aan de coalitieregering waarin alle betrokken partijen vertegenwoordigd waren.
Het politieke evenwicht is echter broos en kan gemakkelijk door externe ontwikkelingen
zoals grote vluchtelingenstromen vanuit Afghanistan worden verstoord. De centrale
regering is afhankelijk van Rusland dat naast de organisatie van de grenstroepen
ook nog een gepantserde infanterie-eenheid in Tadzjikistan heeft gelegerd.2.5 Oezbekistan en de Ferghana valleiIn Oezbekistan, dat als oude sedentaire maatschappij een diepgaander islamisering
heeft doorgemaakt dan de nomadische Kazachen, Kirgiezen en Turkmenen, kreeg
vanaf 1993 in het Oezbeekse deel van de van oudsher islamitische Ferghana
vallei de politieke oppositie steeds meer een religieus karakter. Een voedingsbodem
voor de onvrede was het sociaal-economisch beleid, de steeds groeiende kloof
tussen rijk en arm en de wijdverbreide corruptie. Het regime van president
Karimov, dat voortkwam uit de voormalige communistische elite, tolereerde
echter geen afwijkende politieke geluiden of islamitische activiteiten buiten
de officieel goedgekeurde kanalen. Dit had onder meer tot gevolg dat oppositionele
krachten in de armen van de politieke islam werden gedreven. Door de repressie
zag het meest actieve deel van de oppositie zich gedwongen uit te wijken naar
Tadzjikistan en Afghanistan. In die context is ook de Islamic Movement of
Uzbekistan (IMU) ontstaan (zie hieronder). Ook in de andere delen van de Ferghana vallei (met name in Kyrgyzstan)
zijn er in het recente verleden interne spanningen geweest, al hadden die
tot nu toe meer een inter-etnisch karakter (met name tussen Oezbeken en Kyrgyzen)
dan dat deze religieus van aard waren. Denkbaar is echter dat dergelijke tegenstellingen
in de toekomst alsnog ook een religieuze dimensie krijgen, aangezien in het
algemeen de Oezbeken meer dan de Kyrgiezen open lijken te staan voor een politieke
vorm van de islam.Dergelijke conflicten kunnen gemakkelijk ontaarden in spanningen tussen
enerzijds Oezbekistan en anderzijds Kyrgyzstan en Tadzjikistan. Oezbekistan
is militair de sterkste van de drie staten en acht de andere twee onvoldoende
in staat de eigen grenzen te controleren, waardoor bewegingen als de IMU via
die landen kunnen trachten het Oezbeekse deel van de Ferghana vallei te bereiken.
Daarom heeft Oezbekistan in het verleden wel bombardementen uitgevoerd op
doelen binnen de buurlanden en hebben Oezbeekse veiligheidsdiensten daar leden
van de Oezbeekse oppositie opgepakt. Voorts heeft Oezbekistan een deel van
de grenzen tegenwoordig afgegrendeld met landmijnen.2.6 De Islamic Movement of Uzbekistan (IMU)De IMU is een amalgaam van politieke (anti-Karimov), religieuze (islamitische)
en criminele (drugsmokkel) elementen dat wordt geleid door de Oezbeekse krijgsheren
Namangani en Yuldashev. De beweging heeft nauwe connecties met de Taliban
en met de al Qa'ida van Osama bin Laden. Zij opereert vanuit bases in bergachtige
streken van Afghanistan en Tadzjikistan met assistentie van ex-medestrijders
in Tadzjikistan.In februari 1999 werd in Tasjkent een serie bomaanslagen gepleegd op overheidsgebouwen,
waarbij zestien personen de dood vonden. De daders werden door de Oezbeekse
overheid aangemerkt als fundamentalisten. De verdenking viel daarbij op de
IMU, maar ook viel de verdenking op elementen van de Oezbeekse elite die het
hebben gemunt op Karimov.De IMU heeft enkele malen getracht via het Kyrgyzische deel van de Ferghana
vallei door te stoten naar Oezbekistan. Onder druk van de Oezbeekse regering,
die dreigde de schuilplaatsen van extremisten in Tadzjikistan te zullen bombarderen,
trok in de zomer van 1999 een groep van naar schatting 1000 strijders van
de IMU vanuit de Tadzjiekse Karategin vallei naar de Batken regio in het zuidwesten
van Kyrgyzstan in een poging om door te breken naar de Ferghana vallei of
de Oezbeekse enclave Sokh. Na schermutselingen trokken enkele leiders van
de IMU zich terug in Afghanistan. De achtergrond van de inval in Kyrgyzstan
is niet duidelijk. De meest waarschijnlijke verklaring is dat de IMU verwachtte
dat Kyrgyzische Oezbeken zich spontaan zouden aansluiten bij de rebellen en
dat vervolgens een algehele opstand in de Ferghana vallei zou uitbreken. In
augustus 2000 werd door de IMU een soortgelijke poging ondernomen Oezbekistan
binnen te vallen (waarbij ook tijdelijk enkele Amerikaanse toeristen waren
gegijzeld), die eveneens mislukte.Op 15 september 2000 werd de IMU door de VS tot terroristische organisatie
verklaard. Na de aanslagen in de VS werd de IMU opgenomen in de lijst met
financiële sancties tegen terroristen en terroristische organisaties.2.7 Internationale betrokkenheid bij stabiliteit in Centraal-AziëHoewel de Taliban altijd hebben benadrukt geen territoriale aspiraties
te koesteren wordt de aanwezigheid van Taliban eenheden aan de zuidelijke
grenzen van Centraal-Azië door de betrokken staten gevreesd. Alle betrokken
regeringen stellen beducht te zijn voor «export van het Talibanisme».
Onafhankelijke onderzoeksinstellingen als de ICG wijzen er echter op dat het
ondemocratische en repressieve karakter van de betrokken regeringen de belangrijkste
voedingsboden voor (islamitisch) radicalisme is. Daarnaast zijn de buurlanden
bevreesd voor verplaatsing van de gewapende strijd naar het eigen grondgebied,
als bijv. de Noordelijke Alliantie (waarvan Afghaanse Oezbeken en Tadzjieken
deel uitmaken) zou moeten uitwijken. Om beide redenen staat men ook zeer afhoudend
tegen opname van grote stromen vluchtelingen uit Afghanistan.In de strijd tegen de destabiliserende effecten vanuit Afghanistan hebben
de Centraal-Aziatische staten de afgelopen jaren reeds regelmatig steun gezocht
bij andere staten en internationale organisaties. Rusland is nog altijd een
belangrijke factor in de regio, zoals onder meer tot uitdrukking komt in de
militaire en andere samenwerking (zowel via het GOS als bilateraal) met Tadzjikistan,
Kyrgyzstan en Kazachstan; de banden met Turkmenistan en het militair meer
onafhankelijke Oezbekistan zijn primair bilateraal waarbij Rusland vooral
invloed uitoefent via de onderlinge economische relaties. Rusland ziet Centraal-Azië
als de Achilleshiel van het GOS en potentieel een bron van islamitische dreiging.
In dat verband zijn de Russische wapenleveranties aan de Noordelijke Alliantie
in Afghanistan de afgelopen jaren aanzienlijk opgevoerd. Na de aanslagen in
de VS heeft de Russische opstelling een belangrijke rol gespeeld om aanvankelijke
aarzelingen bij sommige Centraal-Aziatische weg te nemen m.b.t. actieve samenwerking
met de coalitie (overvliegrechten, gebruik van militaire bases en vliegvelden
e.d.).Oezbekistan neemt in dit verband een aparte positie in. Pas in een vrij
laat stadium heeft Oezbekistan zich aangesloten bij regionale inspanningen
in het kader van de Sjanghai Samenwerkingsorganisatie (voorheen Sjanghai Forum)
ter bestrijding van separatisme, terrorisme en radicale islamitische bewegingen.
In het huidige conflict met de Taliban ziet Oezbekistan zowel nieuwe mogelijkheden
ter bestrijding van de IMU als een kans om door samenwerking met de VS zijn
onafhankelijkheid ten opzichte van Rusland te onderstrepen. Het belang van
China is vooral gelegen in samenwerking bij de bestrijding van separatistische
bewegingen onder de (Turkstalige) islamitische Oeigoeren in Xinjiang (de in
West-China gelegen autonome Oeigoerse regio). In met name de buurlanden Kazachstan
en Kyrgyzstan wonen Oeigoerse minderheden die de vrijheidsstrijd ondersteunen
in wat zij beschouwen als «Oost-Turkestan». Soms vinden bomaanslagen
plaats door groeperingen die mogelijk ook steun verkrijgen vanuit het buitenland.Vraagstukken van stabiliteit en veiligheid in de regio zijn regelmatig
aan de orde geweest in het kader van door de OVSE georganiseerde conferenties
in de regio. Een van de voornaamste problemen die zich in dat verband voordoet
is het vinden van de juiste balans tussen enerzijds het belang van stabiliteit
en bestrijding van terrorisme en anderzijds bevordering van de overgang naar
een democratische rechtsstaat en een sociale markteconomie. Deze problematiek
komt in de volle breedte aan de orde bij de in december a.s. in Bisjkek (Kyrgyzstan)
te organiseren OVSE-conferentie.Het algemene Nederlandse uitgangspunt bij het bepalen van de rol van de
OVSE in het bestrijden van terrorisme is dat voortbouwend op de sterke kanten
van de OVSE moet worden gezocht naar de mogelijkheid van het ontwikkelen van
activiteiten op bijvoorbeeld het gebied van de bevordering van de democratische
rechtsstaat, het bevorderen van tolerantie ten opzichte van nationale en religieuze
minderheden, politietraining of de integratie van oud-strijders in de regio.
Bovendien kan de OVSE een belangrijke rol spelen bij de acceptatie en implementatie
van overeengekomen verdragen en afspraken, waarbij het als een
forum zou kunnen optreden dat de OVSE-landen aanspoort de (elders) overeengekomen
verdragen te ratificeren en zich er aan te houden.3. Het Midden-Oosten, de Golfstaten, Noord-Afrika en TurkijeIn de regio's die het onderwerp zijn van dit hoofdstuk lopen veel regeringen
sinds de aanslagen in de VS op eieren. De meeste regeringen hebben zich aan
de zijde van de VS geschaard in de strijd tegen het terrorisme. Bij de publieke
opinie lijkt de inhoud van Bin Ladens propagandaboodschap echter weerklank
te vinden. Veelal wordt gerefereerd aan de steun van de VS aan Israël
en de daarmee samenhangende huidige situatie van het Palestijnse volk. In
dit verband staan veel regeringen in de regio terughoudend of afwijzend tegenover
de categorisering van Hizbollah, Hamas, Islamic Djihad en andere radicaal
islamitische bewegingen als terroristische organisaties en wordt gesteld dat
het in die gevallen gaat om legitiem verzet tegen een bezettende mogendheid,
i.c. Israël, zoals onder meer bleek tijdens het debat over dit onderwerp
in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties.Een verder afglijden van de strijd in de bezette Palestijnse gebieden
en wellicht in Israël zelf naar een oorlogssituatie zou het radicaal
islamitische gedachtegoed terrein doen winnen, met name als Jeruzalem meer
frequent strijdtoneel wordt en belangrijke islamitische heiligdommen worden
geschonden. Dit verband is reeds zichtbaar in de toenemende populariteit van
Hamas en Islamic Djihad onder de Palestijnen, sinds het begin van de tweede
Intifada. Dit is niet alleen een bedreiging voor Israël en de Palestijnse
Autoriteit, maar ook voor de Arabische regeringen die een vredesakkoord met
Israël hebben getekend of anderszins voortgang hebben geboekt bij het
normaliseren van de betrekkingen met Israël. Dat geldt in de eerste plaats
voor Egypte, waar al geruime tijd radicaal islamitische stromingen actief
zijn. Ook in Jordanië zou een combinatie van radicaal islamitische en
Palestijnse opstandigheid (Palestijnen vormen de meerderheid van de Jordaanse
bevolking) een bedreiging voor de bestaande staatsvorm kunnen gaan betekenen.In dit hoofdstuk worden per land de belangrijkste radicaal islamitische
organisaties besproken, waarbij dient te worden aangetekend dat een aantal
van de organisaties cellen heeft in verschillende landen of contacten onderhoudt
met ander organisaties.3.1 De Palestijnse GebiedenIn de Palestijnse Gebieden zijn sinds de tweede helft van de jaren tachtig
hoofdzakelijk twee radicale islamitische organisaties actief: Hamas en de
(Palestijnse) Islamitische Djihad.Hamas, de grootste van de twee, is tijdens de eerste Intifada tot wasdom
gekomen. Spiritueel leider van deze organisatie is Ahmad Isma'il Yasin. De
groep heeft een onbekend aantal leden en tienduizenden volgelingen en sympathisanten.
De organisatie streeft volgens haar handvest naar de stichting van een islamitische
Palestijnse staat in de Bezette Gebieden. Op de langere termijn is het doel
van Hamas de stichting van een dergelijke staat in het gehele historische
mandaatgebied Palestina. Voor verwezenlijking hiervan worden zowel politieke
als gewelddadige middelen legitiem geacht. De organisatie heeft een losse
structuur en opereert gedeeltelijk in openheid. Dit is met name zichtbaar
in het uitgebreide netwerk aan sociale voorzieningen, waaronder liefdadigheid,
scholen en klinieken. Daarmee concurreert Hamas met de Palestijnse Autoriteit,
die niet in staat is gebleken een adequate sociale infrastructuur te creëren. Hamas, in het bijzonder de militaire vleugel genaamd Izz el-Din el-Qassem
Brigades, heeft in de afgelopen jaren vele aanslagen op militaire en civiele
Israëlische doelen opgeëist, zowel in de Bezette Gebieden als in
Israël zelf. Ook zijn Palestijnen die van collaboratie met Israël
werden verdacht, alsmede leden van de rivaliserende Fatah factie, in naam
van Hamas vermoord. Sinds het uitbreken van de tweede Intifada in september
2000 is het aantal zelfmoordaanslagen en andere aanslagen door Hamas sterk
opgelopen . Hamas heeft Hizbollah als voorbeeld genomen, maar beschikt niet
over de (militaire) professionaliteit van deze Libanese organisatie. Hamas
financiert haar activiteiten uit geldinzamelingen in de Bezette Gebieden en
onder Palestijnen in andere delen in de wereld. Naar verluidt ontvangt het
ook bijdragen uit Iran en Saoedi-Arabië.De Islamitische Djihad bestaat langer dan Hamas, maar is kleiner. De precieze
omvang is onbekend, mede als gevolg van de ondoorzichtige cellenstructuur.
Deze organisatie is uit op de vernietiging van de staat Israël door middel
van een gewapende strijd in naam van de islam en streeft naar de stichting
van een islamitische Palestijnse staat. De organisatie zou worden gesteund
door Iran en – in beperkte mate logistiek – door Syrië. De
Islamitische Djihad beschouwt de VS als een vijand vanwege haar steun aan
Israël. Dit heeft zich tot op heden wel geuit in dreigementen, maar niet
in acties tegen de VS. Ook pro-westerse Arabische regimes worden door de Islamitische
Djihad als vijand beschouwd. Net als Hamas voert de Islamitische Djihad haar
acties zowel in de Bezette Gebieden als in Israël zelf uit.Beide organisaties vinden hun aanhang voor een belangrijk deel onder gedesillusioneerde
jongeren uit vluchtelingenkampen. Sinds het begin van de tweede Intifada is
de populariteit van Hamas en Djihad sterk gegroeid. Een kort voor 11 september
jl. uitgevoerd opinieonderzoek wees uit dat Hamas 20,7% van de bevolking achter
zich wist. Daarmee was het in omvang na Fatah de grootste Palestijnse factie.
De Islamitische Djihad volgde op de derde plaats met 5,7%. Overigens moet
worden opgemerkt dat steun voor de gewapende Palestijnse strijd tegen Israël
over het algemeen, dus niet alleen onder radicale moslims, het afgelopen jaar
sterk is toegenomen. In de verzetscomite's, die vooral in Gaza actief zijn,
werken de radicaal islamitische organisaties samen met niet-islamitische facties
zoals Fatah, PFLP en DFLP.Zover bekend zijn Hamas en de Islamitische Djihad niet internationaal
actief. Wel wordt vermoed dat zij steun ontvangen vanuit andere landen (zo
zou de Islamitische Djihad vanuit Syrië worden gesteund). De activiteiten
van deze organisaties zijn vooralsnog beperkt tot de nationale strijd tegen
Israël en de bezetting. Of dit ook in de toekomst het geval zal blijven
hangt mede af van de ontwikkelingen in het conflict met Israël en in
de regio. De aanzienlijke steun voor beide organisaties onder Palestijnen
(en moslims wereldwijd) en het effect van hun gewapende acties op het verloop
van het Israëlisch-Palestijns conflict zijn direct van invloed op de
stabiliteit in de regio en daarbuiten.3.2 LibanonDe belangrijkste radicaal islamitische beweging in Libanon is Hizbollah
(Partij van God). De (sji'itisch) religieus geïnspireerde beweging is
ontstaan in reactie op de Israëlische invasie van Libanon. Het radicalisme
van Hizbollah is derhalve territoriaal begrensd en niet gericht op mondiale
islamisering. Hizbollah heeft dan ook geen heilige oorlog tegen de VS of het
Westen verklaard. De doelstelling van Hizbollah is de bevrijding van door
Israël bezet Libanees land en verbetering van de sji'itsche geloofsgenoten
die in Libanon lang een achtergestelde positie hebben ingenomen. Hizbollah
heeft zich sinds het einde van de burgeroorlog (1991) in toenemende mate geprofileerd
als politieke en sociale organisatie die onderdeel is geworden van Libanese
politieke landschap. De partij heeft thans 12 van de 128 zetels in het parlement
en beheert een uitgebreid netwerk van sociale en humanitaire activiteiten.
Het verkiezingsprogramma van Hebzollah voor het jaar 2000 rept niet langer
van invoering van de Sharia in Libanon en keert zich niet tegen het Libanese
staatsgezag.De militaire activiteiten van Hizbollah beperkten zich tijdens de bezetting
van Zuid-Libanon tot Israëlische troepen en collaborateurs (met name
de door Israël gesteunde South Lebanon Army). Tijdens deze bezetting
heeft Hizbollah ook van tijd tot tijd raketaanvallen uitgevoerd op burgerdoelen
in het noorden van Israël als vergelding voor Israëlische bombardementen
in Zuid-Libanon waarbij Libanese burgerslachtoffers vielen. Na de Israëlische
terugtrekking van mei 2000 richt de militaire aandacht van Hizbollah zich
op de nog door Israël bezette Sheba'a-farms, een klein gebied dat in
de ogen van de Libanese regering Libanees grondgebied is. Op 7 oktober 2000
werden in dit gebied drie Israëlische soldaten ontvoerd door Hizbollah.De gijzelneming van westerlingen en de aanslagen op westerse doelen in
Beiroet tijdens de burgeroorlog worden over het algemeen toegeschreven aan
voorlopers van Hizbollah. De aanslagen op de Israëlische Ambassade (1992)
en het Joods Cultureel Centrum (1994), beide in Buenos Aires, zijn opgeëist
door een Libanese groep die zich Islamitische Djihad noemt (niet te verwarren
met de Palestijnse groepering met dezelfde naam) en die waarschijnlijk aan
Hizbollah gelieerd is. De troepensterkte van Hizbollah wordt geschat op ongeveer
3000. Hizbollah ontvangt steun van Iran (financieel en militair) en Syrië
(logistiek). Zolang er geen vrede is tussen Israël en Libanon/Syrië
zal van Hizbollah een destabiliserende werking in de regio blijven uitgaan.
Of de beweging ook daarna militair actief zal blijven is onduidelijk. Zeker
is dat Hizbollah vrede met Israël op ideologische gronden principieel
verwerpt en weigert het bestaan van een Joodse staat op wat wordt gezien als
Arabisch land te erkennen.Voorts zijn alle Palestijnse groeperingen en partijen in Libanon vertegenwoordigd.
Onder hen bevindt zich een uiterst kleine en extremistisch islamitische splintergroep
genaamd Asbat al-Ansar (Liga van Partisanen), die banden zou hebben met het
al-Qa'ida-netwerk. Asbat al-Ansar wordt in verband gebracht met de aanslag
op vier rechters in Saida, de moord op de Libanese Moefti en de fundamentalistische
onlusten in Noord-Libanon (2000). De activiteiten van Asbat al-Ansar beperken
zich tot Libanon.3.3 SyriëRadicale islamitische organisaties in Syrië zijn de afgelopen decennia
op vaak hardhandige wijze door het seculiere Baath regime onderdrukt. In 1980
werd het lidmaatschap van de Moslim Broederschap verboden op straffe van de
doodstraf. De gewelddadige beëindiging van een opstand van Moslim Broeders
in Hama in 1982 (cijfers variëren van 10 000–20 000 slachtoffers)
maakte de Syrische bevolking duidelijk dat sympathie voor, of deelname aan
het Moslim Broederschap niet getolereerd zou worden. Nog steeds zien de Syrische
autoriteiten de radicale islam als een potentiële bedreiging voor het
Syrische regime en de stabiliteit in Syrië die met alle mogelijke middelen
dient te worden bestreden. De Moslim Broederschap is in Syrië ondergronds
wel aanwezig; onduidelijk is echter hoe groot het aantal sympathisanten en
daadwerkelijke leden is. Damascus fungeert als een belangrijke ontmoetingsplaats voor de Palestijnse
oppositie tegen het Midden-Oosten vredesproces. De steun van Syrië aan
diverse Palestijnse oppositiegroeperingen moet worden gezien in het licht
van de rol die Syrië in het Midden-Oosten wil spelen («de vijand
van mijn vijand is mijn vriend»). De radicale Palestijnse splintergroep
Popular Front for the Liberation of Palestine – General Command (PFLP-GC)
heeft haar hoofdkantoor in Damascus. Deze organisatie onderhoudt nauwe banden
met de Islamitische Djihad en is de laatste jaren steeds meer in de invloedssfeer
van Iran geraakt. In het voorjaar van 2001 werd voor de kust van Gaza een
boot met wapens door de Israëlische marine onderschept. De leider van
de PFLP-GC, Ahmad Jebreel, heeft de verantwoordelijkheid voor deze actie opgeëist
en tegelijkertijd Syrische betrokkenheid ontkend.Syrië en Hizbollah onderhouden nauwe banden Syrië staat toe
dat Hizbollah via Syrisch grondgebied financiële en militaire steun ontvangt
van Iran. Hizbollah is niettemin in veel opzichten een autonome organisatie
met een eigen politiek en sociaal programma. De mate van afstemming tussen
Syrië en Libanon over militaire operaties van Hizbollah is iets wat zich
aan de waarneming onttrekt. Uiteraard is Syrië volledig op de hoogte
van de betrokkenheid van Hizbollah bij trainingen van Palestijnse en wellicht
ook andere extremistische bewegingen in de Bekaavallei. Deze faciliterende
rol van Syrië betekent echter niet dat het regime in Damascus sympathie
heeft voor het radicaal islamitische gedachtegoed als zodanig.3.4 JordaniëIn Jordanië bevinden zich geen vertegenwoordigingen van radicale
islamitische of andere extremistische organisaties. De regering voert een
duidelijk en hard beleid op dat punt. Onder de Jordaanse bevolking bestaat
veel sympathie voor het verzet tegen de Israëlische bezetting. Hamas,
Islamitische Djihad en dissidente Fatah stromingen hebben aanhang in Jordanië,
met name in de Palestijnse vluchtelingenkampen. Deze aanhang spreekt steun
uit voor de acties van Hamas en Islamitische Djihad, maar onderneemt in het
algemeen zelf geen gewelddadige activiteiten.Voortduring of verergering van het Palestijns-Israelische conflict kan
leiden tot groeiende steun in Jordanië, met name binnen de Palestijnse
vluchtelingenkampen, voor alle organisaties die de gewapende strijd tegen
Israël voorstaan of fel gekant zijn tegen de normalisering van de betrekkingen
tussen Arabische landen en Israël. Sinds het begin van de Intifada zijn
er drie aanslagen geweest op Israëliërs (twee diplomaten en een
zakenman) en werden er enkele arrestaties verricht van personen die het plan
hadden aanslagen te plegen op Israëlische en Amerikaanse doelen in Jordanië.
In deze gevallen bleek het niet mogelijk een verband te leggen met bekende
terroristische organisaties. Wel vormen zij een indicatie van de frustratie
over de ontwikkelingen in Israël en de groeiende bereidheid tot gebruik
van geweld.Sinds het begin van de jaren negentig is Al-Qa'ida actief op Jordaans
grondgebied. Anders dan Hamas, Islamitische Djihad en Hizbollah, die zich
concentreren op het Israelisch-Palestijnse conflict, heeft Al-Qa'ida het steeds
gemunt op doelen in Jordanië (Amerikaanse, Israëlische en Jordaanse
doelen). Recent kwam naar buiten dat Koning Abdallah en Koningin Rania in
de zomer van 2000 het doelwit van een (verijdelde) aanslag zouden zijn geweest.
In de dagen voor de millenniumwisseling werden 28 leden van Al-Qa'ida opgepakt
op verdenking dat zij aanslagen voorbereidden. 3.5 EgypteIn Egypte zijn drie invloedrijke extremistisch islamitische organisaties
werkzaam: de Moslim Broederschap, de Djama'at al-Islamiyya en de Egyptische
Djihad.De Moslim Broeders (ook wel Ichwan genoemd) ontstonden in de jaren 20
van de vorige eeuw en zijn daarmee de oudste organisatie. De organisatie streeft
naar invoering van een islamitische staat met gebruikmaking van de legale
middelen die daartoe ter beschikking staan. Hoewel de organisatie sinds jaar
en dag verboden is, is over het algemeen wel bekend welke personen bij de
organisatie horen of ermee sympathiseren. Hieronder bevinden zich veel personen
met een hoge opleiding. Momenteel hebben 17 sympathisanten van de Moslim Broeders
zitting in het Egyptische parlement. De regering spant zich in de invloed
van de Moslim Broeders te verminderen. Deze was sterk gegroeid onder president
Sadat en bereikte in het begin van de jaren '90 zijn hoogtepunt.De Djama'at al-Islamiyya en de Egyptische Djihad zijn verboden organisaties
die nauw verbonden zijn met de Moslim Broeders, maar anders dan dezen voorstander
zijn van het gebruik van geweld ter verwezenlijking van een islamitische staat.
De organisaties hebben aanzienlijk aan kracht gewonnen tijdens het bewind
van Sadat, die meende de islamisten nodig te hebben om de invloed van de nasseristen
te beperken. Sadat heeft de organisaties echter niet naar zijn hand kunnen
zetten en werd door leden van de betrokken organisaties vermoord.De Djama'at al-Islamiyya is een gesloten organisatie met een strakke hiërarchie.
Over het algemeen wordt gerekruteerd onder jonge mensen uit de lagere middenklasse
en de onderklasse. De Djama'at al-Islamiyya was in 1997 verantwoordelijk voor
de aanslag op toeristen in Luxor. Overigens is deze aanslag door een aantal
radicaal islamitische organisaties, waaronder Hamas, afgekeurd. De Djama'at
wordt verdacht van betrokkenheid bij de aanslagen op de Amerikaanse ambassades
in Nairobi en Dar es Salaam.Nog minder is bekend over de Egyptische Djihad, de meest gesloten organisatie.
Op vrijwel geen enkele manier zijn bijzonderheden over de leden en hun activiteiten
te achterhalen. De organisatie houdt zich gedurende lange perioden slapende:
in tegenstelling tot de Djama'at worden geen kleine aanslagen gepleegd, maar
wordt een strategie uitgestippeld en het juiste moment afgewacht voor grote
aanslagen. Het westen, en met name Amerika, is tot dusver meer in de retoriek
dan in de acties van Egyptische Djihad veelvuldig doelwit.3.6 IranIn 1979 werd in Iran de sjah verdreven door een volksopstand aangevoerd
door de orthodox-shi'itische geestelijkheid. De Iraanse vorst had gepoogd
in geforceerd tempo en met harde hand een beleid van verwestersing in zijn
land door te voeren. Zijn religieus geïnspireerde tegenstanders verweten
hem daarom dat hij afvallig was van de rechte leer, en ook, dat hij de belangen
van zijn grote buitenlandse bondgenoot, de Verenigde Staten, liet prevaleren
boven het landsbelang. De ideologie van de nieuwe Iraanse leiders had een
krachtig missionair karakter dat binnen en buiten het Midden-Oosten weerklank
vond bij onderdrukten en maatschappelijk achtergestelde groeperingen in diverse
moslimse samenlevingen. Het regime liet het niet bij het stellen van het goede
voorbeeld. Zo bood het training, wapens en geld aan Libanese islamitische
bewegingen die zich in de jaren tachtig gewapenderhand verzetten
tegen de aanwezigheid van een Israëlisch bezettingsleger in het zuiden
van Libanon.In Iran heeft na twintig jaar de Khomeini revolutie haar meeste glans
verloren. Vooral onder jongeren overheerst de kritiek op de maatschappelijke
onvrijheden, de corruptie en de achterblijvende economische ontwikkeling in
het land. Hervormingsgezinden boekten de afgelopen jaren op verschillende
niveaus winst in verkiezingen, en op economisch gebied streeft de regering
naar verbeterde betrekkingen met het westen. Tussen de conservatieven en de
hervormingsgezinde krachten is een voortdurende strijd om invloed en macht
gaande. Dit kwam ook tot uiting bij de Iraanse reactie op de aanslagen in
de VS: de regering en bevolking uitten sympathie met de Amerikaanse slachtoffers,
maar de geestelijk leider en andere functionarissen van de conservatieve gevestigde
orde legden er de nadruk op dat Iran niet zou meedoen aan tegenacties tegen
het terrorisme o.l.v. de VS. Er is geen wijziging gekomen in het beeld dat
president Khatami zijn beloftes niet heeft kunnen waarmaken. De kloof tussen
de erfgenamen van Khomeini en de jongere generatie, die de meerderheid van
de bevolking uitmaakt, wordt steeds groter. Op termijn kan dit opnieuw tot
spanningen leiden. Voor radicaal islamitische bewegingen elders kan de revolutie
van Khomeini niettemin een bron van inspiratie blijven betekenen.3.7 IrakIrak zelf is geen bron van islamitisch extremisme. De islamitische oppositie
wordt door het regime van de Irakese leider Saddam Hoessein met harde hand
onderdrukt. Wel steunt Saddam Hoessein het Palestijnse extremisme moreel door
in geval van zelfmoordaanslagen tegen Israël uitkeringen toe te kennen
aan de nabestaanden van de daders.In het Koerdische deel is onlangs een nieuwe militante groep opgekomen,
de Jund al-Islam (soldaten van de Islam). Deze groep heeft op 23 september
2001 nabij Halabjah een twintigtal personen op gruwelijke wijze omgebracht
tijdens schermutselingen met de Patriotic Union of Kurdistan (PUK). De Jund
al-Islam wordt verdacht van banden met Osama bin Laden.3.8 Saoedi-ArabiëSaoedi-Arabië is zelf ook doelwit geweest van islamitische extremisten
zoals Osama bin Laden, die een fatwa heeft uitgevaardigd
tegen het Saoedisch koningshuis. Bin Laden werd in 1991 uit Saoedi-Arabië
verbannen. In 1993 vaardigde zijn vaderland een arrestatiebevel tegen hem
uit en in 1994 verloor hij vervolgens het Saoedisch staatsburgerschap. Toen
echter in 1996 de Soedanese regering aanbood om Osama bin Laden uit te leveren
aan Saoedi-Arabië, nam de Saoedische regering dit aanbod niet aan. De
Saoediërs waren bezorgd dat het gevangenzetten of executeren van Bin
Laden zou leiden tot hevige reacties van gelijkgezinde groeperingen in het
land.Saoedi-Arabië heeft de VS geen toestemming gegeven om vanuit bases
in het land aanvallen uit te voeren op Afghanistan uit vrees voor negatieve
reacties onder de Saoedische bevolking waar Bin Ladens standpunt over het
ontoelaatbare van stationering van «ongelovige» troepen breed
wordt gedeeld. Wel worden diverse vormen van andere discrete assistentie verleend.
Saoedi-Arabië, dat één van de drie landen was die het Taliban
regime erkende, heeft na de aanslagen van 11 september de banden met de Taliban
verbroken. 3.9 JemenAandacht verdient de aanwezigheid in Jemen van vele zgn. «moslim
strijders», veteranen afkomstig uit de in de tachtiger jaren in Afghanistan
gevoerde oorlog tegen Rusland, en sympathisanten van radicaal-islamitische
stromingen en hun mogelijke banden met het Al-Qa'ida netwerk. Niet al diegenen
steunen uiteraard per definitie het terrorisme van Osama Bin Laden en de zijnen
of maken deel uit van het Al-Qaïda netwerk. Dat er evenwel (al dan niet
met Osama Bin laden en Al-Qa'ida gelieerde) terroristische cellen aanwezig
kunnen zijn wordt ook door de regering van Jemen zelf niet uitgesloten.Wellicht nog meer dan in andere landen is het uiterst moeilijk voor de
autoriteiten om dit soort in het geheim opererende lieden op het spoor te
komen. Jemen is een onherbergzaam land, en zeker buiten de steden bestaat
nog een sterke tribale machtsstructuur en mede daardoor beperkt overheidsgezag.
Bovendien heeft het land een turbulente periode doorgemaakt, met de moeilijke
hereniging en daaropvolgende burgeroorlog alsmede de gedwongen terugkeer van
honderdduizenden gastarbeiders uit Saoedi-Arabië na de Golfoorlog.Jemen verwerpt elke vorm van terrorisme en verleent daaraan geen steun.
Het land voert een actief anti-terrorisme beleid en werkt daartoe nauw samen
met o.a. de VS, zoals blijkt uit het onderzoek naar de daders van de aanslag
op de USS COLE in oktober vorig jaar, die algemeen aan het Al-Qa'ida netwerk
werd toegeschreven. Na de aanslagen in de VS is die samenwerking alleen maar
geïntensiveerd. In de internationale strijd tegen het terrorisme is Jemen
voor de VS, naar eigen zeggen, dan ook geen doelwit maar juist een partner.3.10 Noord-Afrika3.10.1 AlgerijeDe eerste democratische parlementsverkiezingen in Algerije werden gehouden
in 1991. Deze leverden in de eerste ronde een overwinning op voor het radicaal
islamitische Front Islamique du Salut (FIS). De regeringspartij Front pour
la Libération Nationale (FLN) en het leger aanvaardden deze uitslag
niet. De verkiezingsuitslag werd ongeldig verklaard en de noodtoestand is
tot op heden van kracht.Het FIS werd verboden, ging ondergronds en zijn gewapende vleugel Armée
Islamique du Salut (AIS) bond de strijd aan met de regering. Algerije raakte
in de greep van een buitengewoon wrede burgeroorlog, waarin regeringstroepen,
de AIS en de nog veel radicalere Groupe Islamique Armée (GIA) en de
hiervan afgesplitste GSPC (Groupe Salafiste pour la Prédication et
le Combat) elkaar en de burgerbevolking naar het leven stonden. Sinds 1991
zijn in deze strijd ongeveer 100 000 mensen omgekomen.In 1999 begon president Bouteflika een verzoeningspolitiek met als belangrijkste
element een amnestiewet die een eind moest maken aan het geweld. Deze politiek
heeft gedeeltelijk succes gehad. Een aantal islamitische groeperingen, waaronder
het AIS, dat zichzelf inmiddels heeft ontbonden, besloot de gewapende strijd
te staken. Andere groeperingen zoals de GIA en de GSPC zetten de terreurcampagne
voort. De GSPC heeft zich de afgelopen twee jaar ontwikkeld tot de belangrijkste
terroristische organisatie in Algerije. Algerije heeft de recente aanslagen in de VS veroordeeld. De Algerijnse
steun bestaat voornamelijk uit het verstrekken van informatie over vermeende
Algerijnse islamitische terroristen die zich in Algerije, Europa en Noord-Amerika
bevinden. Bij arrestaties in Europa na de aanslagen werd een aantal Algerijnen
opgepakt die worden verdacht van banden met Osama bin Laden. De GSPC, waarvan
vermoed wordt dat zij is opgericht door Bin Laden, heeft laten weten dat westerlingen
doelwit zullen worden van aanslagen in Algerije als Afghanistan wordt aangevallen.3.10.2 MarokkoDe Marokkaanse regering is zeer beducht voor «Algerijnse toestanden»
en houdt daarom de fundamentalistische bewegingen en hun leiders scherp in
de gaten. Radicale vormen van de islam, maar ook bijvoorbeeld een politieke
partij met het woord «islam» erin, worden in Marokko niet getolereerd.
Zo mocht naar Nederland uitgeweken en hier inmiddels vanwege zijn uitspraken
over homo's beruchte imam al-Moumni in Marokko niet meer preken vanwege zijn
radicale ideeën. Gezien de repressieve houding van de Marokkaanse regering
ten aanzien van de politieke islam is het moeilijk vast te stellen of het
moslimfundamentalisme in Marokko groeiende is. De regering lijkt de zaak onder
controle te hebben en tot dusver hebben fundamentalistische moslimorganisaties
zich in Marokko overwegend op vreedzame wijze gemanifesteerd. Er zijn wel
aanwijzingen dat individuele Marokkanen buiten Marokko banden hebben met de
mujahedien of het netwerk van Bin Laden. De bekendste islamitische criticus
van het Marokkaanse bewind en voorstander van verregaande islamisering van
Marokko, Sheikh Yasin, heeft de aanslagen van 11 september sterk afgekeurd.3.10.3 TunesiëTunesië is een land met veel westerse trekjes. De islam speelt een
beperkte rol in de politiek en in het openbare leven. De rol van het islamitische
geloof wordt zoveel mogelijk beperkt tot de persoonlijke leefwereld en krijgt
een liberale interpretatie. Tunesië heeft een brede middenklasse die
profiteert van relatief goede openbare voorzieningen. Deze omstandigheden
verklaren waarom het islamitisch fundamentalisme in dit land geen factor van
betekenis is geworden. De Tunesische autoriteiten waken ervoor dat hierin
verandering komt door een politiek van harde repressie tegen fundamentalistische
elementen. De fundamentalistische beweging En-Nahda is verboden en activisten
en sympathisanten worden gevangen gezet. Velen zijn uitgeweken naar het buitenland,
met name naar het Verenigd Koninkrijk.De Tunesische autoriteiten zien de aanslagen in de Verenigde Staten als
een bevestiging van hun gelijk in de drastische aanpak van islamitisch fundamentalisme.3.10.4 LibiëIn de tweede helft van de jaren zeventig wierp Libië zich steeds
nadrukkelijker op als beschermheer van extremistische bewegingen en (terreur)organisaties.
Na diverse Libische terroristische activiteiten in de jaren tachtig riepen
de Verenigde Staten op het Libische bewind internationaal te isoleren. Eind
jaren tachtig poogde Kadhafi door een matiging van zijn buitenlandse beleid
dit isolement te doorbreken. Deze ontwikkeling werd als gevolg van de Lockerbie-affaire
(1988) en het neerhalen van een UTA-vliegtuig in Niger (1989) weer teniet
gedaan. Kadhafi ontkent heden ten dage nog iets met terrorisme van doen te hebben.
Wel zijn er in Libië terroristische cellen actief, die het in de eerste
plaats hebben gemunt op Kadhafi zelf en zijn regime. Men vermoedt dat zij
banden hebben met het internationale netwerk van Bin Laden. Het is niet ondenkbaar
dat individuen uit deze kring elders in de wereld door Bin Laden worden «ingezet»
voor terroristische activiteiten.Libië heeft de aanslagen in de VS veroordeeld en medeleven betuigd
Tevens heeft Libië hulp aangeboden, overigens zonder dat duidelijk werd
gemaakt welke vorm deze steun zou kunnen aannemen. Evenals Soedan ziet Libië
in de aanslagen mogelijk een kans om uit zijn internationale isolement te
breken.3.11 TurkijeDe Turkse staatsinrichting is sinds de revolutie van Kemal Atatürk
van de jaren twintig van de vorige eeuw op seculiere leest geschoeid –
een uitzonderlijk verschijnsel in de regio. De meerderheid van de bevolking
aanvaardt het seculiere staatsbestel en is tezelfdertijd gelovig moslim. Het
religieuze leven wordt door een staatsinstelling (Diyanet) vorm gegeven en
getoetst. Een substantieel deel van het electoraat heeft zich de afgelopen
dertig jaar op gezette tijden geschaard achter de roep om islamisering van
de politiek. Islamitische activisten hebben officieel aan het politieke leven
van Turkije kunnen deelnemen, zij het dat hun partijen steeds onder scherp
toezicht hebben gestaan van de krijgsmacht, die zich ziet als de hoeder van
de Kemalistische revolutie en pleegt op te treden tegen iedere mogelijke aantasting
van de Kemalistische uitgangspunten. Meermalen zijn islamitische partijen
verboden door Turkse rechtbanken, om vervolgens onder een andere naam opnieuw
op te duiken.Halverwege de jaren negentig leidden de islamisten van professor Necmettin
Erbakan een regeringscoalitie met conservatieve secularisten, die later onder
druk van het leger uiteenviel. Op gemeentelijk niveau hebben islamisten in
dezelfde periode opvallende successen geboekt bij verkiezingen. Islamistische
stadsbestuurders spanden zich vervolgens in de openbare voorzieningen –
zoals vuilophaal, bestrating en riolering – te verbeteren. Bij de verkiezingen
van 1999 herwonnen de grote seculiere partijen veel stemmen, mede omdat de
belangrijkste islamitische partij – de in 1998 verboden Refah, die werd
voortgezet in de vorm van de Fazilet Partisi – door de Nationale Veiligheidsraad
politiek was gekortwiekt. De Refah Partisi is in februari 1998 door het Turkse
Constitutionele Hof verboden op grond van het feit dat de partij als doel
had om het seculiere staatsbestel te ondermijnen. In juli 2001 heeft het Europese
Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg gevonnist dat dit verbod niet
in strijd is met het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens.De orthodoxe moslims van de na dit verbod als navolger van de Refah Partisi
opgerichte Fazilet Partisi hebben tot op heden altijd de democratische weg
bepleit en ook daadwerkelijk bewandeld. Ook hun vele geestverwanten in Europa,
verenigd in de Milli Görüs (Nationale Visie) Beweging, volgen deze
lijn. Gewelddadige acties van radicale moslims in Turkije – waaronder
enkele tientallen brute moorden in de jaren 1999 en 2000 – kwamen de
afgelopen decennia vooral op het conto van de Turkse Hizbullah, die lange
tijd streed tegen de Koerdische PKK.In juni 2001 is ook de Fazilet Partisi verboden. De motivatie van het
verbod was vrijwel gelijkluidend aan die welke werd gegeven voor het verbod
van de Refah Partisi. Inmiddels zijn als navolger twee nieuwe partijen opgericht.
De behoudende vleugel van de voormalige FP heeft zich gehergroepeerd in de
Saadet Partisi (Partij van het Geluk) en de meer vooruitstrevende
parlementariërs hebben onderdak gevonden bij de nieuw opgerichte AK Partisi.4. De kwetsbaarheid van Europa en Nederland14.1 De dreiging buiten het Midden-Oosten en Centraal-AziëReeds bij de aanslagen in Afrika in 1998 (Nairobi, Dar es Salaam) viel
het niets ontziende karakter van het radicaal islamitische geweld op. De recente
terroristische acties in de Verenigde Staten vertonen andermaal dit kenmerk.
Het was de opzet van de daders om zoveel mogelijk slachtoffers te maken; dat
zich onder de slachtoffers ook veel moslims zouden bevinden vormde daarbij
geen bezwaar. Hun doelwitselectie was echter niet willekeurig. Er kan gesteld
worden dat dergelijke aanslagen worden gepleegd door daders die zichzelf in
(heilige) oorlog achten met de Amerikanen en mutatis mutandis met de gehele
westerse of niet-islamitische wereld. Groeperingen of individuen die in het
verleden aanslagen hebben opgeëist hebben zich ook in deze zin uitgelaten.Voor Europa gaat derhalve ook dreiging uit van het islamitisch radicalisme
in het Midden-Oosten en Centraal-Azië. Daarbij bestaan verschillen in
kwetsbaarheid van de verschillende Europese landen. Europese staten die een
koloniaal verleden hebben in de islamitische wereld en waar thans grote moslimgemeenschappen
uit de voormalige koloniën woonachtig zijn, blijken verhoudingsgewijs
het meest gevoelig voor radicaal islamitisch activisme. Een duidelijk voorbeeld
is Frankrijk. Het staat vast dat de aanslagen in 1995 en 1997 – toen
het conflict in Algerije zelf in alle felheid woedde – mede gepleegd
zijn door daders uit Algerijnse kring. Gelet op recente arrestaties in Duitsland,
Groot-Brittannië, België, Spanje en Nederland mag ook de rest van
Europa zich echter allerminst gevrijwaard achten van mogelijke gewelddadige
acties van radicaal islamitische groeperingen, zoals ook beschreven in de
hier in voetnoot 2 genoemde notitie van de BVD. Daarbij gaat het onder meer
om «djihadisten», die met buitensporig geweld strijd willen voeren
tegen het westen dat wordt gezien als «het rijk van het kwaad».4.2 Terroristen en massavernietigingswapens«Afghanistan-veteranen» weten uit ervaring dat ze met conventionele
middelen, die makkelijker te verwerven en te hanteren zijn dan niet-conventionele,
hun doeleinden effectief kunnen bereiken. Met name deze «Afghanen»,
waar Bin Laden ook toe gerekend kan worden, zijn in belangrijke mate verantwoordelijk
voor de globalisering van het islamitisch terrorisme.Iran, Soedan en ook Irak worden genoemd in publicaties die het gebruik
door terroristen van massavernietigingwapens behandelen. Van Iran en Irak
staat vast dat zij chemische wapens hebben vervaardigd en ingezet (tegen elkaars
troepen; Irak ook tegen de eigen Koerdische bevolking). Zeker is dat Irak
werkte aan de vervaardiging van nucleaire en biologische wapens. Wat betreft
Iran bestaat er een vermoeden dat het land een productiecapaciteit voor nucleaire
wapens nastreeft.Van zelfstandige vervaardiging van niet-conventionele wapens door terroristische
groepen bestaat tot nu toe slechts één concreet voorbeeld, dat
van de Japanse Aum-sekte. Deze groepering verspreidde in 1995 in eigen laboratoria
vervaardigd gifgas in de Tokiose metro met als resultaat twaalf doden, duizenden
gewonden en grote opschudding. Onderzoek zal moeten uitwijzen of de recente
gevallen van miltvuur in de VS ook het gevolg zijn van een terroristische
actie. De eerder genoemde aanslagen in Afrika en de Verenigde
Staten, die een veel hoger dodental eisten dan de aanslag in Tokio, werden
met conventionele middelen gepleegd.Waakzaamheid is dan ook geboden, mede in het algemene kader van proliferatie
risico's in de regio. Niet-conventionele wapens kunnen immers ook «gewoon»
gekocht worden, bijvoorbeeld van handelaars uit de voormalige Sovjet-Unie.
Bin Laden heeft opgeroepen tot gebruik van niet-conventionele wapens tegen
Amerikaanse en Israëlische doelwitten en beschikt over de financiële
middelen die derden in de verleiding kunnen brengen om hem te assisteren bij
het illegaal verkrijgen van dergelijke wapens. Zelfs wanneer zijn aanhangers
erin zouden slagen geloofwaardig met een dergelijk inzet te dreigen, zou daarvan een ontwrichtend effect uitgaan.4.3 De kwetsbaarheid van NederlandDe dreiging voor Nederland beperkt zich hoofdzakelijk tot de aanwezigheid
van kleine kernen of individuen – onder wie een gering aantal «Afghanistan-veteranen» –
met vaak een sterke oriëntatie op het land of de regio van herkomst en
intensieve internationale contacten met radicale geestverwanten. Er moet rekening
mee worden gehouden dat in deze kleine kring van moslims bereidheid bestaat
geweld te gebruiken als middel om politiek-religieuze doelen na te streven.
Het wereldwijd bestaande risico van terroristische acties vanuit radicaal
islamitische hoek tegen met name Amerikaanse doelen als Ambassades of militaire
presentie geldt ook voor Nederland, zoals reeds vermeld in de BVD-notitie
inzake terrorisme (zie voetnoot 2). Daarnaast vormt de aanwezigheid in Nederland
van internationale organisaties, zoals de OPCW (Organisation for Prohibition
of Chemical Weapons), het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, en het Lockerbie-tribunaal
in Zeist een risicofactor.Bij dit alles moet bedacht worden dat Nederland één van
de belangrijkste toegangspoorten tot het Europese vasteland is, in het bijzonder
vanwege de aanwezigheid van grote havens en een grote luchthaven. Dit louter
geografische gegeven maakt het aannemelijk dat Nederland als tijdelijke verblijfplaats
of doorgangsland aantrekkelijk is voor radicaal islamitische terroristen die
elders in Europa of in de wereld aanslagen willen plegen. Nederland heeft
zich internationaal verplicht ook dergelijke steunverlening aan terrorisme
zoveel mogelijk tegen te gaan. XNoot1Zie onder andere de volgende brieven die Uw Kamer toegingen: «Internationaal
overleg over aanslagen in VS» (13 september jl.); «Recente
ontwikkelingen bij de Verenigde Naties naar aanleiding van de terroristische
aanslagen in de Verenigde Staten» (27 september jl.); «Mogelijkheden
tot verstrekken informatie over terroristische aanvallen 11 september»
(3 oktober jl.); «Aanslagen op de VS, operationalisering van art. 5
NAVO» (4 oktober jl.); «Militaire Acties VS en VK»
(9 oktober jl.); Verslag Algemene Raad (17 oktober jl.) en «Internationale
acties in het kader van terrorismebestrijding» (23 oktober jl.).XNoot1Voor meer informatie inzake het dreigingsbeeld voor Nederland zij verwezen
naar de notitie van het Ministerie van BZK Terrorisme aan
het begin van de 21e eeuw, Dreigingsbeeld en positionering BVD. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28091-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl