Internationalisering van het onderwijs (Grenzen verleggen); Verslag schriftelijk overleg inzake de beleidsbrief meeneembare studiefinanciering
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22452, nr. 25

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

06-04-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

22452 nr. 25

31-03-2006

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamInhoudsopgaveI. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties1. Inleiding2. Ontwikkelingen in Europa3. Uitbreiding naar alle Bologna-landen4. Onderwijskwaliteit5. Rechtmatigheid en doelmatigheid6. Dubbele aanspraken7. Kosten8. Middelbaar beroepsonderwijs9. Noodremprocedure, monitoring en evaluatie
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22452Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 43 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 452Internationalisering van het onderwijsnr. 25VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEGVastgesteld 31 maart 2006Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1 hebben enkele fracties de behoefte over de brief van
de minister en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d.
5 december 2005 (Kamerstuk 22 452, nr. 23) inzake de beleidsbrief
meeneembare studiefinanciering enkele vragen en opmerkingen voor te leggen.
Bij brief van 30 maart 2006 hebben de minister en de staatssecretaris
deze beantwoord. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.De voorzitter van de commissie,AptrootAdjunct-griffier van de commissie,JaspersInhoudsopgaveI. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties1. Inleiding 22. Ontwikkelingen in Europa 33. Uitbreiding naar alle Bologna-landen 74. Onderwijskwaliteit 85. Rechtmatigheid en doelmatigheid 96. Dubbele aanspraken 107. Kosten 108. Middelbaar beroepsonderwijs 119. Noodremprocedure, monitoring en evaluatie 121. InleidingDe leden van de CDA-fractie hebben met waardering kennisgenomen
van het voornemen om per 1 september 2007 de meeneembaarheid van studiefinanciering
naar het buitenland uit te breiden. De kans op internationalisering van het
hoger onderwijs stijgt. Zij verwachten dat de mobiliteit van Nederlandse studenten
toeneemt. Bovendien kan het de samenwerking tussen Nederlandse en buitenlandse
hoger onderwijsinstellingen stimuleren.De leden van de VVD-fractie hebben met veel belangstelling
kennisgenomen van de brief van de minister en de staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap betreffende de voorstellen met betrekking tot meeneembaarheid
van studiefinanciering. Zij hebben hier enkele vragen en opmerkingen bij.De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling
kennisgenomen van de beleidsbrief van de minister en staatssecretaris van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over meeneembare studiefinanciering. Deze
leden hechten grote waarde aan internationalisering van het onderwijs. Studenten
moeten, als dat enigszins mogelijk is, niet belemmerd worden in hun wens een
goede opleiding in het buitenland te volgen. Andersom zal Nederland een voldoende
aantrekkelijk studieaanbod moeten hebben. De leden van deze fractie zijn daarom
verheugd over het voornemen de studiefinanciering meer «meeneembaar»
te maken. Zij zien het wetsvoorstel daartoe graag tegemoet. Vooruitlopend
hierop willen deze leden alvast enkele vragen over de beleidsbrief stellen.Zoals ook een aantal leden heeft opgemerkt, zien wij de uitbreiding van
de mogelijkheden met studiefinanciering in het buitenland te kunnen studeren
als een instrument om bij te dragen aan de internationalisering van het hoger
onderwijs. Het geeft studenten meer keuzemogelijkheden hun opleiding naar
eigen inzicht in het binnen- of in het buitenland te volgen, waardoor de mobiliteit
van studenten zal toenemen. Meer studenten zullen dan een kortere of langere
periode tijdens hun opleiding internationale ervaring op kunnen doen. Internationale
ervaring die nodig is om goed te kunnen functioneren in een steeds internationalere
kennissamenleving. Uiteraard staat daarbij voorop dat de opleidingen waarvoor
studenten hun aanspraak op studiefinanciering kunnen inzetten van goede kwaliteit
zijn. Dat beginsel is leidend in Nederland, waar studiefinanciering alleen
ter beschikking wordt gesteld aan studenten die een opleiding volgen die geaccrediteerd
is dan wel de toets nieuwe opleidingen met positief gevolg heeft ondergaan.
Ook van de opleidingen in het buitenland zal moeten vaststaan dat zij van
goede kwaliteit zijn. Hierop wordt hieronder nader ingegaan.Wij delen de stelling van de leden van de CDA-fractie dat de toenemende
mobiliteit van studenten een stimulans kan zijn voor hoger onderwijsinstellingen
om hun internationale samenwerking te intensiveren. De instellingen
kunnen daarmee studenten faciliteren die een deel van hun opleiding in het
buitenland willen doorbrengen. Ons voorstel maakt het mogelijk dat studenten
hun hele opleiding in het buitenland volgen, maar voor veel studenten zal
gelden dat zij de voorkeur zullen geven aan een gedeelte.Terecht merken de leden van de D66-fractie op dat de Nederlandse instellingen
een voldoende aantrekkelijk studieaanbod zullen moeten hebben. In dat licht
bezien, kan gesteld worden dat de verruimde mogelijkheid voor studenten om
een gehele of gedeeltelijke opleiding in het buitenland te volgen een prikkel
vormt voor de Nederlandse instellingen om een concurrerend aanbod te blijven
bieden. Ook in dit kader verwachten wij van de instellingen dat zij zich op
de kwaliteit van opleidingen richten. In de Internationaliseringsbrief1 is uiteengezet op welke wijze de overheid de instellingen
hierbij ondersteunt. Wij hebben overigens de overtuiging dat de Nederlandse
instellingen goed in staat zijn met het buitenland te kunnen concurreren.
Het feit dat er aanzienlijk meer buitenlandse studenten naar Nederlandse instellingen
komen dan er Nederlandse studenten naar het buitenland gaan, sterkt ons in
deze gedachte. Wij delen de zorgen van de VSNU en de HBO-raad, zoals zij deze
in hun brief van 8 februari jl. aan uw Kamer uiteengezet hebben, dan
ook niet. Wij zijn van mening dat het belangrijk is studenten de keuze te
bieden waar zij hun opleiding willen volgen. Door hen een gelijke aanspraak
op studiefinanciering te geven onafhankelijk van de vraag of zij in Nederland
of daarbuiten studeren, kunnen zij op inhoudelijke gronden een keuze maken.
Een keuze voor de kwaliteit van de opleiding en een keuze voor internationale
ervaring.2. Ontwikkelingen in EuropaDe leden van de CDA-fractie hebben de indruk dat de
Nederlandse vergoeding voor levensonderhoud over het algemeen gunstiger is
dan de studiefinanciering in het gastland. Kunnen de bewindslieden dit bevestigen?
Nederlandse studenten hebben er dan baat bij hun Nederlandse studiefinanciering
mee te nemen wanneer zij studeren in het buitenland. Het is de leden van deze
fractie echter niet duidelijk in welke gevallen sprake is van dubbele aanspraken.
Wanneer gaat de studiefinanciering van het gastland voor, ook al mogen de
Nederlandse studenten hun studiefinanciering meenemen? Zal de problematiek
van de dubbele aanspraken verder toenemen als het Europees recht verder stuurt
in de richting van «studiefinanciering betaald door het gastland»,
zo vragen deze leden. Zij vinden internationalisering van het hoger onderwijs
van groot belang. De internationalisering is gediend met een zekere mate van
wederkerigheid in de buitenlandse studenten die naar Nederland komen en de
Nederlandse studenten die in het buitenland studeren. Deze leden vragen of
die wederkerigheid zal ontstaan.De vraag van de leden van de CDA-fractie naar de relatieve hoogte van
de Nederlandse studiefinanciering kan bevestigend worden beantwoord. Over
het algemeen genomen zal de Nederlandse studiefinanciering voor studenten
gunstiger zijn dan de studiefinanciering die in het gastland verstrekt wordt.
Het Europees recht voorziet niet in een volledig gelijke aanspraak op studiefinanciering
voor inkomende studenten. Zolang studenten in het gastland niet het duurzaam
verblijfsrecht hebben verworven hoeft het gastland de inkomende niet-economisch
actieve EU-studenten2 geen aanspraak op studiefinanciering
voor levensonderhoud te bieden. Bovendien zal gelijke behandeling in veel
landen de student niet baten. Bijvoorbeeld als de ondersteuning in het betreffende
land aan de ouders wordt verstrekt.In het geval een student uit hoofde van zijn EU-burgerschap wel een bepaalde
aanspraak jegens het gastland kan realiseren, ontstaat een dubbele
aanspraak op studiefinanciering: zowel ten laste van Nederland (de meeneembare
studiefinanciering) als ten laste van het gastland.Nederland kan studenten niet de mogelijkheid ontzeggen om aanspraak te
maken op de studiefinanciering van het gastland. Nederland kan en zal in ons
voornemen echter wel bepalen dat de student die aanspraak maakt op studiefinanciering
van het gastland zijn aanspraak op de Nederlandse meeneembare studiefinanciering
verliest. In dat geval kiest een student er dus voor de studiefinanciering
van het gastland voor te laten gaan. Gelet op de over het algemeen genomen
hogere Nederlandse studiefinanciering en het feit dat deze aan de student
zelf wordt toegekend, zullen Nederlandse studenten over het algemeen voor
de Nederlandse studiefinanciering kiezen. Met de voorgaande aanpak ontstaat
de naar onze mening gewenste situatie waarin ieder land de verantwoordelijkheid
neemt voor de studiefinanciering van zijn eigen studenten. Of deze nu in het
eigen land studeren dan wel in het buitenland.Als in het Europees recht de gevallen waarin aanspraak op studiefinanciering
van het gastland bestaat zouden toenemen, verandert de situatie voor de Nederlandse
studenten niet wezenlijk, gelet op het over het algemeen hogere niveau van
de Nederlandse studiefinanciering. Voor EU-studenten die naar Nederland komen,
bestaat de omgekeerde situatie. Door het over het algemeen hogere niveau van
de Nederlandse voorzieningen zal het veelal aantrekkelijker zijn om aanspraak
te maken op de Nederlandse studiefinanciering. Onze inzet zal zijn te voorkomen
dat de aanspraken op het gastland worden verruimd door in internationaal verband
te bepleiten dat ieder land de verantwoordelijkheid voor zijn eigen studenten
neemt. In het Bologna Proces hebben alle betrokken landen zich overigens uitgesproken
voor het meeneembaar maken van studiefinanciering. Door dat daadwerkelijk
te doen, worden de randvoorwaarden gecreëerd voor een situatie van wederkerigheid.Nederland loopt behalve bij de introductie van de meeneembaarheid
van de studiefinanciering ook voorop in het introduceren van leerrechten.
Studenten uit de Bolognalanden die in Nederland gaan studeren ontvangen leerrechten
en ook het daarbij behorende collegegeldkrediet. Tegelijkertijd vervallen
de zogenaamde Raulinvergoedingen waardoor de buitenlandse studenten het volle
pond aan collegegeld moeten betalen. Het risico bestaat dat steeds meer Nederlandse
studenten naar het buitenland gaan en dat steeds minder buitenlandse studenten
naar Nederland komen. Daarmee zal de animo van instellingen in het buitenland
om Nederlandse studenten te accepteren afnemen.In reactie op deze constateringen van de leden van de CDA-fractie zij
opgemerkt dat de bestaansreden van de Raulinvergoeding is gelegen in het feit
dat EU-studenten een gelijke tegemoetkoming in de kosten van de onderwijsbijdrage
dienen te krijgen als de Nederlandse studenten. De EU-studenten ontvangen
met de Raulinvergoeding dat deel van de studiefinanciering dat bestemd is
als tegemoetkoming in de kosten van het collegegeld. Met de invoering van
het collegegeldkrediet is het collegegeldkrediet de voorziening die Nederlandse
studenten krijgen om hun collegegeld te betalen en is de overige studiefinanciering
bestemd als tegemoetkoming in de kosten van het levensonderhoud. De introductie
van het collegegeldkrediet heeft dus als logisch gevolg dat voor de EU-studenten
de Raulinvergoeding verdwijnt ten gunste van aanspraak op het collegegeldkrediet.
De afweging waar te gaan studeren hangt af van verschillende factoren, zoals
een aansprekend onderwijsaanbod, de kwaliteit van dat onderwijs, de arbeidsmarktperspectieven
en de bereikbaarheid van de instelling. Het al dan niet ontvangen van de Raulinvergoeding
zal niet van doorslaggevende betekenis zijn om in Nederland te studeren. Wij
verwachten daarom niet dat het aantal Duitse en Vlaamse studenten dat in Nederland
zal komen studeren sterk zal afnemen door de introductie van het
collegegeldkrediet. Het collegegeldkrediet heeft bovendien als voordeel dat
studenten de mogelijkheid krijgen het hele collegegeld te lenen, terwijl de
Raulinvergoeding een gift is die slechts een deel (ongeveer 70%) van
het collegegeld dekt. Voor het collegegeldkrediet gelden de normale (soepele)
terugbetalingsvoorwaarden. De prijs van het onderwijs zou overigens niet de
reden moeten zijn om al dan niet in Nederland te komen studeren. Wij verwachten
niet dat het aantal EU-studenten dat in Nederland zal komen studeren door
de introductie van het collegegeldkrediet sterk zal afnemen. Overigens zal
de Raulinvergoeding niet ineens worden afgeschaft. EU-studenten die voor 1 september
2007 deze vergoeding ontvangen, behouden deze aanspraak voor de reguliere
duur van hun studie of totdat zij in aanmerking komen voor volledige studiefinanciering
doordat zij het duurzaam verblijfsrecht verwerven. Door deze cohortgarantie
wordt voorkomen dat individuele EU-studenten erop achteruitgaan. Bovendien
verwachten wij van de thuislanden van de betreffende EU-studenten dat zij
door middel van het eigen studiefinancieringssysteem de eigen studenten zullen
ondersteunen. Dat gebeurt overigens al: de Vlaamse regering is er recentelijk
toe overgegaan haar studenten in de gelegenheid te stellen Vlaamse studiefinanciering
mee te nemen naar Nederland. Ook Duitse studenten kunnen in veel gevallen
met ondersteuning uit Duitsland in Nederland studeren.Door studenten studiefinanciering mee te geven worden zij in een positie
gebracht waarin zij de kwaliteit van de opleiding de doorslag kunnen laten
geven. Wij verwachten niet dat er zodanige onevenwichtige studentenstromen
zullen ontstaan dat Nederlandse studenten niet meer welkom zouden zijn bij
buitenlandse instellingen.De leden van de PvdA-fractie vragen de bewindslieden
waarom de voorwaarde dat een student drie van de zes jaren voorafgaand aan
de studie in Nederland moet hebben gewoond noodzakelijk is. Hoeveel mensen
worden hierdoor uitgesloten en wat zijn de budgettaire consequenties wanneer
deze voorwaarde wordt los gelaten, zo vragen de aan het woord zijnde leden.De voorwaarde dat een student drie van de zes jaren voorafgaande aan de
aanvraag voor meeneembare studiefinanciering in Nederland moet hebben gewoond,
is noodzakelijk om te voorkomen dat van deze regeling oneigenlijk gebruik
wordt gemaakt door EU-studenten. Het risico is namelijk groot dat buitenlandse
studenten dan in het buitenland kunnen studeren met Nederlandse studiefinanciering.
Het gaat dan bijvoorbeeld om de kinderen van (ex-)migrerend EU-werknemers
of zelfstandigen die ooit in Nederland hebben gewerkt, maar die zelf nooit
in Nederland hebben gewoond. Het is niet te zeggen om hoeveel studenten dit
zou kunnen gaan. De potentieel grote omvang van deze groep en het daarmee
gepaard gaande financiële risico heeft er tot nog toe voor gezorgd dat
de uitbreiding van de meeneembaarheid niet van de grond is gekomen.Is het, [zo merken de leden van de PvdA-fractie
op], gezien de verschillen per land in de hoogte van kosten voor onder
andere leefonderhoud en studiekosten, mogelijk om ook de leengrenzen aan de
geldende omstandigheden te passen?Met uitbreiding van de meeneembaarheid van studiefinanciering is in de
beleidsbrief gedoeld op het mogen inzetten van de volledige aanspraak op studiefinanciering
voor een hoger onderwijsopleiding in meer landen dan de grensgebieden. De
studenten die in het buitenland gaan studeren (en aan de te stellen voorwaarden
voldoen) krijgen dezelfde leenmogelijkheden als studenten in Nederland. Het
collegegeldkrediet stelt hen in staat het collegegeld te lenen dat zij in
het buitenland moeten betalen, waarbij ook voor studenten in het buitenland
het maximum van deze leenvoorziening gelijk is aan vijf maal het
bedrag dat jaarlijks in Nederland aan wettelijk collegegeld moet worden betaald.
Gelet op het niveau van het totale budget waarover een student geacht wordt
te kunnen beschikken, wordt ervan uitgegaan dat dit voldoende is voor een
student om in het buitenland te kunnen rondkomen. Wij zien dan ook geen aanleiding
de leengrenzen aan te passen. Dit heeft bovendien als voordeel dat het reguliere
toekenningssyteem kan worden gebruikt.In het verlengde van meeneembare studiefinanciering
zou ook gepleit kunnen worden voor meeneembare leerrechten, zodat een student
de overheidssubsidie mee kan nemen om een opleiding in het buitenland [te
volgen]. Hoe kijken de minister en de staatssecretaris daar tegenaan,
zo vragen deze leden.De leden van de PvdA-fractie vragen voorts hoe wij aankijken tegen meeneembare
leerrechten.Het inzetten van leerrechten geeft de instellingen recht op bekostiging.
Deze rijksbijdrage is bedoeld om het onderwijs dat in Nederland wordt verzorgd
te financieren: de Nederlandse overheid acht zich niet verantwoordelijk voor
de instandhouding van het daarbuiten verzorgde hoger onderwijs. De regering
heeft niet het voornemen om vooruitlopend op onder meer de uitkomsten van
de experimenten in verband met het open bestel andere dan de nu gefinancierde
instellingen een rijksbijdrage te verschaffen.De leden van de VVD-fractie vragen de bewindslieden
of het waar is dat niet-Nederlandse EU-studenten die aanspraak willen maken
op meeneembare Nederlandse studiefinanciering ook minimaal vijf jaar in Nederland
gewoond moeten hebben. De drie jaar die worden genoemd in de voorwaarden om
hiervoor in aanmerking te komen, zouden in dat geval naast de eis van vijf
jaar in Nederland te hebben gewoond, bestaan. Is dat een correcte conclusie,
zo vragen deze leden. Zo niet, betekent dit dan dat niet-Nederlandse EU-studenten
drie jaar in Nederland kunnen verblijven en vervolgens in het eigen land kunnen
gaan studeren met Nederlandse studiefinanciering? Is het niet logischer aan
te sluiten op de vijf jaren termijn die ook na het arrest-Bidar is toegepast
als indicatie van «duurzaam verblijf»?De conclusie van de leden van de VVD-fractie dat niet-Nederlandse EU-studenten
eerst vijf jaar verblijf in Nederland dienen te houden alvorens zij in aanmerking
komen voor meeneembare studiefinanciering, geldt alleen voorzover zij niet
(kind van een) (ex-)migrerend werknemer/zelfstandige in Nederland zijn. Zijn
zij dat namelijk wel, dan hebben deze «economisch actieve» EU-studenten
in Nederland vanaf de aanvang van de opleiding aanspraak op volledige studiefinanciering.
De inkomende «niet-economisch actieve» EU-studenten kan Nederland
op grond van Richtlijn 2004/38/EG de eerste vijf jaar de aanspraak op studiefinanciering
voor levensonderhoud ontzeggen. De implementatie hiervan in de Wet studiefinanciering
2000 is u bij separaat wetsvoorstel voorgelegd (kamerstukken II, 2005–2006,
30 493, nrs. 1–3 ). Om het oneigenlijk gebruik van meeneembare
studiefinanciering door «economisch actieve» EU-studenten te voorkomen,
kan niet teruggegrepen worden op een richtlijn. Uit het arrest Bidar kan worden
afgeleid dat een termijn van drie jaar verblijf in Nederland die zowel aan
Nederlandse als aan EU-studenten wordt gesteld, in overeenstemming met het
Europees recht mag worden geacht. Gelet op het ontbreken van een richtlijn
terzake, achten wij het verstandig zo dicht mogelijk bij de jurisprudentie
van het Hof te blijven en hebben wij dus gekozen voor een termijn van drie
jaar. 3. Uitbreiding naar alle Bologna-landenDe leden van de CDA-fractie vragen in hoeverre de voortvarendheid
van de Nederlandse overheid inzake de meeneembaarheid van studiefinanciering
door andere landen wordt gevolgd. Hoever zijn de andere landen in het Bologna-proces
met de meeneembaarheid van studiefinanciering naar het buitenland? Bestaat
de kans dat op 1 september 2007 Nederland de meeneembaarheid heeft geregeld,
terwijl dit in andere landen nog jaren op zich laat wachten?In het Bologna – Proces hebben alle landen zich gecommitteerd aan
het meeneembaar maken van studiefinanciering. De binnen het Bologna –
Proces in te stellen werkgroep «meeneembaarheid van beurzen en leningen»
zal naar ons inzicht een bijdrage kunnen leveren aan het versnellen van de
invoering van meeneembare studiefinanciering in andere landen. Het is reëel
aan te nemen dat op 1 september 2007 een aantal landen, waaronder Nederland,
geregeld heeft dat studiefinanciering meegenomen kan worden naar de andere
Bologna-landen en dat andere landen zover nog niet zijn. Vooropstaat voor
ons dat wie waarde hecht aan internationale mobiliteit, zijn studenten daartoe
ook in de gelegenheid moet stellen. Wij achten internationalisering van het
hoger onderwijs van groot belang in een globaliserende kenniseconomie. Door
onze studenten te faciliteren bij hun internationale mobiliteit tijdens de
studie, bieden wij hen de mogelijkheid zich zo goed mogelijk voor te bereiden
op hun loopbaan in een steeds internationalere wereld. Wij achten dit voldoende
reden om de mogelijkheden om met studiefinanciering in het buitenland te studeren
uit te breiden, ook als andere landen nog niet zover zijn.Deze leden vinden dat de invoeringsdatum van de meeneembaarheid
van de studiefinanciering samenhangt met de invoeringsdatum van het systeem
van leerrechten in Nederland. Door leerrechten ontstaat in de studiefinanciering
de voor Europa relevante knip tussen de vergoeding van kosten voor levensonderhoud
en het collegegeldkrediet. De knip maakt het mogelijk te voorkomen dat buitenlandse
studenten aanspraak maken op Nederlandse studiefinanciering. Het regelen van
de meeneembaarheid van studiefinanciering is pas mogelijk wanneer leerrechten
zijn ingevoerd.In het wetsvoorstel financiering in het hoger onderwijs (kamerstukken
II, nr. 30 387) worden zowel de knip in de studiefinanciering tussen
de vergoeding van kosten voor levensonderhoud en het collegegeldkrediet als
de leerrechten voorgesteld. Het onderscheid tussen ondersteuning voor de kosten
van toegang tot de instelling (het collegegeldkrediet) en ondersteuning in
de kosten van levensonderhoud (de overige studiefinanciering) is relevant
voor de aanspraak van niet economisch actieve studenten met de nationaliteit
van één van de andere EU-lidstaten die in Nederland komen studeren.
Voor meeneembare studiefinanciering is de invoering van het collegegeldkrediet
relevant omdat daarmee een voorziening wordt gecreëerd die studenten
in staat stelt ook de verschillende buitenlandse niveaus van collegegeld te
financieren. Daarnaast wordt de opbrengst van de vervanging van de Raulinvergoeding
door het collegegeldkrediet gebruikt voor een deel van de financiering van
de invoering van de uitbreiding van de mogelijkheid studiefinanciering mee
te nemen naar het buitenland. De invoering van leerrechten en de scheiding
tussen de voorzieningen voor levensonderhoud en collegegeld zijn overigens
ook afzonderlijk denkbaar.De leden van de D66-fractie kunnen zich goed voorstellen
dat er landen zijn die weliswaar niet deelnemen aan het Bologna Proces, maar
waar (sommige) onderwijsinstellingen zeer goed aangeschreven staan.
Te denken valt aan de VS of Japan. Hoe denken de bewindslieden over verdere
uitbreiding van de meeneembaarheid van studiefinanciering naar dergelijke
landen? Wat zouden de extra (bruto, netto, relevante en niet-relevante) kosten
hiervan zijn, zo vragen deze leden.In de Beleidsbrief stellen wij voor de mogelijkheid studiefinanciering
mee te nemen uit te breiden tot alle landen die deelnemen aan het Bologna
Proces. Wij menen dat dit op dit moment een verantwoorde stap is. Verdere
uitbreiding van de mogelijkheid om met studiefinanciering te studeren tot
bijvoorbeeld de Verenigde Staten of Japan vraagt een nadere verkenning. In
de Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel zal op de resultaten hiervan
nader worden ingegaan. Daarbij zal ingegaan worden op de daarmee samenhangende
kosten, maar ook op andere aspecten, zoals de toetsing van de kwaliteit van
de opleidingen in landen buiten het Bologna Proces.4. OnderwijskwaliteitDe leden van de VVD-fractie steunen de doelstelling
meer Nederlandse studenten (delen van) hun studie in het buitenland te laten
volgen. Ook erkennen zij dat meeneembaarheid van de studiefinanciering een
bruikbaar instrument is om deze doelstelling te behalen. Zij delen de voorkeur
van de minister en staatssecretaris om de studiefinanciering meeneembaar te
maken boven de mogelijkheid studenten in het gastland te laten profiteren
van de daar aanwezige voorzieningen. Wel zijn deze leden van mening dat de
kwaliteit van de opleidingen waarvoor studenten Nederlandse studiefinanciering
ontvangen, onbetwist moet zijn. Daarnaast moet elke vorm van misbruik worden
uitgebannen. De leden van deze fractie hebben enkele zorgen bij deze twee
voorwaarden. Kunnen de Informatie Beheer Groep (IB-Groep) en de Netherlands
Universities Foundation For International Cooperation (Nuffic) instaan voor
de kwaliteit van de buitenlandse opleidingen? Wordt door deze opleidingen
voldaan aan de kwaliteitseisen zoals die in Nederland door de Nederlands Vlaams
Accreditatie Organisatie (NVAO) worden gehanteerd bij de accreditatie van
opleidingen, of minstens aan vergelijkbare standaarden? Waar blijkt dat uit?
Kunnen de bewindslieden garanderen dat de lijst van opleidingen in het buitenland
waarvoor de student aanspraak kan maken op Nederlandse studiefinanciering,
bestaat uit louter kwalitatief hoogstaande opleidingen vergelijkbaar met Nederlandse
hoger onderwijs opleidingen?De leden van de D66-fractie lezen in de brief dat in
het kader van het Bologna Proces gewerkt wordt aan gezamenlijke kwaliteitsniveaus
om te waarborgen dat de te financieren opleidingen van voldoende kwaliteit
zijn. Deze leden zien graag op de één of andere manier gekwantificeerd
hoever dit proces gevorderd is. Begrijpen zij het goed dat de IB-Groep samen
met Nuffic gaat beoordelen of de kwaliteit van opleidingen in het buitenland
voldoende is? Op basis van welke criteria gaan ze dat dan doen?Met de leden van de VVD-fractie en de D66-fractie zijn wij van mening
dat de opleidingen waarvoor studenten meeneembare studiefinanciering kunnen
krijgen van goede kwaliteit dienen te zijn. De opleidingen moeten leiden tot
een diploma dat bij waardering in Nederland ten minste overeenkomt met het
niveau van een Nederlands hoger onderwijsdiploma. De uitvoering van meeneembare
studiefinanciering zal grotendeels bij de IB-Groep komen te liggen, maar die
zal gebruik maken van het oordeel van Nuffic voor wat betreft de kwaliteit
van de buitenlandse opleidingen. Nuffic heeft op dit terrein grote ervaring
omdat zij ook de Internationale Diplomawaardering in het hoger onderwijs uitvoert.
Nuffic is daardoor in staat om te beoordelen welk niveau een buitenlands diploma
heeft en kan dus ook een oordeel vellen over de opleiding die
leidt tot het betreffende diploma. Bij de beoordeling van de vraag of meeneembare
studiefinanciering wordt verstrekt voor buitenlandse opleidingen zal in ieder
geval moeten vaststaan dat de student, door het met goed gevolg afronden van
de betreffende opleiding, een diploma zal verwerven dat qua niveau ten minste
overeenkomst met een Nederlands hoger onderwijsdiploma. Aangezien daarmee
een oordeel over de toekomst wordt geveld, is het van groot belang dat de
betreffende opleiding ingebed is in een kwaliteitszorgsysteem. In Nederland
en Vlaanderen wordt de kwaliteit van opleidingen gewaarborgd door de NVAO.
In andere landen zijn er vergelijkbare vormen van kwaliteitszorg. In het Bologna-Proces
vindt afstemming plaats over de gewenste niveaus van kwaliteitszorg aan de
hand van standaarden en richtlijnen die gezamenlijk ontwikkeld en aangenomen
zijn. Hiertoe is in 2005 de European Association for Quality
Assurance in Higher Education (ENQA) in het leven geroepen. Daarbij
zijn inmiddels 35 accreditatie-organisaties aangesloten. Samenvattend zal
Nuffic van elke opleiding waarvoor een student meeneembare studiefinanciering
aanvraagt nagaan of de opleiding is ingebed in een kwaliteitszorgsysteem en
wordt afgesloten met een diploma dat ten minste het niveau heeft van een Nederlands
hoger onderwijsdiploma.De leden van deze fractie vragen of een correcte toepassing
van de internemarktregels betekent dat Nederland sowieso studiefinanciering
moet verstrekken voor opleidingen waarvoor het EU-land van vestiging zelf
ook studiefinanciering geeft. Zo ja, heeft een afzonderlijke Nederlandse toets
dan wel zin, zo vragen deze leden.De regels van de interne markt brengen niet met zich dat Nederland meeneembare
studiefinanciering zou moeten verstrekken voor opleidingen waarvoor het betreffende
land zelf studiefinanciering verstrekt. Nederland kan zelf bepalen voor welk
soort opleidingen studiefinanciering wordt verstrekt. Een Nederlandse toetsing
is dan ook zeker zinvol.5. Rechtmatigheid en doelmatigheidDe leden van de VVD-fractie lezen in de brief dat,
om misbruik te voorkomen, de minister en staatssecretaris voorstellen dat
studenten (bij gebrek aan uitgewisselde informatie met het land of de onderwijsinstelling)
moeten kunnen aantonen waaraan de studiefinancieringsmiddelen zijn besteed.
Moet de student dan meer overleggen dan een student die gewoon in Nederland
studeert? Is het niet voldoende om een bewijs van inschrijving en een bewijs
van woonadres te overleggen? Zijn de bewindslieden niet bang voor onnodige
bureaucratie als hij meer eisen stelt aan de student? Uit de brief blijkt
dat de informatievoorziening tussen de landen onderling nog niet optimaal
is geregeld. Voor de korte termijn wordt daarom voorgesteld misbruik tegen
te gaan door informatie in te winnen bij de student zelf. Deze leden vinden
dit onvoldoende en willen aanvullende maatregelen treffen. Wanneer de informatievoorziening
(nog) niet op orde is, kan er geen sprake zijn van meeneembare studiefinanciering.
In de antwoorden op de schriftelijke vragen van het lid-Visser (kenmerk 2050603790)
spreekt de staatssecretaris van Europees overleg in het kader van het Bologna-proces
ten aanzien de problematiek van meeneembare studiefinanciering. Welke tijdpad
wordt hierbij gehanteerd? Wanneer worden resultaten verwacht? Hoe verhoudt
dat overleg zich tot het voorliggende wetsvoorstel, zo vragen deze leden.Om te kunnen vaststellen dat de verstrekte middelen rechtmatig door de
student zijn ontvangen, zullen, evenals in Nederland, controles worden ingericht
die zich richten op de vraag of de student voldoet aan de wettelijke voorwaarden
voor aanspraak op studiefinanciering. Zolang uitwisseling van
gegevens met andere landen niet mogelijk is, zullen studerenden met bewijsmiddelen
aannemelijk moeten maken dat zij terecht studiefinanciering hebben ontvangen.
Zoals de leden van de VVD-fractie stellen, zal het hier bijvoorbeeld gaan
om een bewijs van inschrijving of een bewijs van woonadres. Deze controlesystematiek
is besproken met de Auditdienst OCW en de Algemene Rekenkamer, en door beide
partijen als adequaat beoordeeld. Naar onze mening is hier geen sprake van
overbodige bureaucratie, maar een noodzakelijke bevraging om de rechtmatigheid
van de uitgaven door de overheid te kunnen vaststellen. Uiteraard zal een
en ander worden uitgevoerd met zo min mogelijk administratieve belasting.
Controles die verlopen via de officiële instanties in andere landen verdienen
uiteraard de voorkeur boven controles die via de student verlopen. Het overleg
in het Bologna Proces is erop gericht om te komen tot de afspraak dat wederzijds
inlichtingen worden verstrekt omtrent elkaars studenten. Om dergelijke gegevens
te kunnen verstrekken, zal ieder land een juridische basis moeten creëren.
Met het wetsvoorstel zal dit voor Nederland worden gedaan. De Bologna-werkgroep «meeneembaarheid
van beurzen en leningen» zal naar verwachting in april van dit jaar
van start gaan. Deze zal voor de Bologna-ministersconferentie in mei 2007
in Londen zijn werkzaamheden moeten hebben afgerond, zodat de resultaten op
die ministersconferentie kunnen worden bekrachtigd. Ook zonder informatieuitwisseling
met de landen waar de studenten gaan studeren zal het echter mogelijk zijn
een adequate controlesystematiek te hanteren, waardoor mis- en oneigenlijk
gebruik voldoende kan worden tegengegaan.6. Dubbele aansprakenDe leden van de VVD-fractie merken op dat, om dubbele
aanspraken te voorkomen, de onderlinge informatievoorziening tussen landen
essentieel is. De leden van deze fractie vragen of de minister en staatssecretaris
kunnen garanderen dat de voorgenomen wettelijke bepaling hiertoe, uitvoerbaar
is.Om te kunnen controleren of de student inderdaad afziet van aanspraak
op de studiefinanciering van het gastland is het essentieel om informatie
uit te kunnen wisselen met andere landen. Het stellen van de norm heeft echter,
alleen al door spontane naleving, ook een zelfstandige waarde. Wij verwachten
overigens dat binnen afzienbare termijn met de voornaamste landen van bestemming
van Nederlandse studenten gegevensuitwisseling gerealiseerd zal kunnen worden.
De mogelijkheid dubbele aanspraken te voorkomen zal bijdragen aan de bereidheid
van landen tot gegevensuitwisseling over te gaan.7. KostenDe leden van de CDA-fractie zijn benieuwd naar de scenario’s
die het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft ontwikkeld voor
de verwachte wijzigingen in het aantal buitenlandse studenten dat naar Nederland
komt en het aantal Nederlandse studenten dat naar het buitenland gaat. Zij
ontvangen graag een nadere onderbouwing van de geschatte financiële consequenties.
Zijn in het genoemde structurele bedrag van € 26 miljoen al deze
mutaties verdisconteerd, willen de leden weten.De leden van de D66-fractie constateren dat de extra
uitgaven structureel € 26 miljoen zullen bedragen. Correspondeert
dit met de in de tabel genoemde € 14 miljoen extra «relevante
uitgaven» en € 13 miljoen «niet relevante uitgaven»
in 2010, zo vragen deze leden. Zo neen, dan zien deze leden graag toegelicht
welk deel wel en welk niet relevant is. Daarnaast willen zij weten uit welke
financiële ruimte de meeneembaarheid wordt gefinancierd,
en hoe de extra belastingopbrengst van € 10 miljoen hierin een rol
speelt.Er zijn geen scenario’s ontwikkeld voor het aantal Nederlandse studenten
dat een opleiding in het buitenland gaat volgen. Uit kostenoogpunt is dit
ook niet nodig. De extra kosten van de uitbreiding van meeneembare studiefinanciering
hangen samen met de Nederlandse studenten die nu al in het buitenland studeren
en nog geen Nederlandse studiefinanciering ontvangen. Die extra uitgaven worden
geschat op 26 miljoen euro relevante uitgaven in de structurele situatie.
Daarin is een bedrag van 1 miljoen euro aan uitvoeringslasten begrepen.De beoogde vergroting van het aantal Nederlandse studenten dat in het
buitenland studeert, zorgt niet voor extra uitgaven studiefinanciering. Er
kan namelijk van worden uitgegaan dat de extra studenten die in de toekomst
hun studiefinanciering in het buitenland inzetten, dat anders in Nederland
zouden hebben gedaan.Verwacht wordt wel dat de aanspraak van buitenlandse studenten op Nederlandse
studiefinanciering in Nederland groter zal worden als gevolg van het arrest
Bidar. Dit is al eerder aangegeven in de antwoorden op de schriftelijke vragen
van het lid Visser van uw Kamer1. De ontwikkeling
van deze uitgaven is moeilijk te voorspellen. De kosten van de studiefinanciering
van inkomende EU-studenten zijn niet verdisconteerd in de voornoemde 26 miljoen
euro. De kosten van de inkomende EU-studenten betreffen autonome ontwikkelingen
in de uitgaven aan studiefinanciering. Deze worden in de reguliere begrotingscyclus
verwerkt. De implementatie van artikel 24, tweede lid, van richtlijn 2004/38/EG
is naar ons oordeel een voldoende maatregel om de uitgaven voor studiefinanciering
van inkomende EU-studenten te beteugelen. Deze maatregel behelst het onthouden
van studiefinanciering voor levensonderhoud aan niet-economisch actieve EU-studenten
zolang zij het duurzaam verblijfsrecht niet verworven hebben. Per separaat
wetsvoorstel zal uw Kamer worden voorgesteld deze maatregel in te voeren.De vraag van de leden van de D66-fractie hoe de 26 miljoen euro structurele
uitgaven zich verhouden tot de in de tabel genoemde 14 miljoen euro relevante
en 13 miljoen euro niet relevante uitgaven kan als volgt worden toegelicht.
Door het prestatiebeurseffect (verstrekte studiefinanciering wordt pas een
uitgave nadat de prestatiebeurs is omgezet in een gift) wordt de structurele
situatie pas bereikt in 2012. De structurele relevante uitgaven bedragen dan
26 miljoen euro. Daarnaast zijn er in de structurele situatie nog 1 miljoen
niet-relevante uitgaven (leningen die niet worden omgezet). De 26 miljoen
euro worden deels gedekt uit de opbrengsten uit het wetsvoorstel financiering
hoger onderwijs. Hiermee wordt gedoeld op de opbrengst als gevolg van de vervanging
van de Raulinvergoeding door collegegeldkrediet (11 miljoen euro). Voor het
overige worden de uitgaven gedekt binnen de OCW-begroting. Daarop waren sinds
de Nota «Studeren zonder grenzen» uit 2001 middelen voor internationalisering
gereserveerd. De belastingopbrengsten à 10 miljoen worden niet gebruikt
omdat dit strijdig is met de scheiding tussen inkomsten en uitgaven die het
kabinet hanteert.8. Middelbaar beroepsonderwijsDe leden van de D66-fractie willen weten of uitbreiding
van de meeneembaarheid van studiefinanciering wordt overwogen voor het middelbaar
beroepsonderwijs.Zoals in de Beleidsbrief is vermeld, is in het middelbaar beroepsonderwijs
recentelijk de mogelijkheid geïntroduceerd studiefinanciering mee te
nemen. Aan de hand van de ervaringen die thans worden opgedaan zal bezien
worden of er aanleiding is ook in het middelbaar beroepsonderwijs over
te gaan tot uitbreiding van meeneembare studiefinanciering. De evaluatie van
deze maatregel is voorzien voor 2009 met een tussentijdse evaluatie in 2007.
Er bestaan op dit moment geen voornemens om de mogelijkheden in het middelbaar
beroepsonderwijs studiefinanciering mee te nemen naar het buitenland uit te
breiden.9. Noodremprocedure, monitoring en evaluatieDe leden van de CDA-fractie hechten aan een voortvarende èn
zorgvuldige invoering van de meeneembaarheid van de studiefinanciering. Het
kan niet zo zijn dat regelmatig een beroep wordt gedaan op de «noodrem»
procedure als gevolg van veranderingen in het Europees recht. Deze leden horen
graag van de bewindslieden op welke wijze bij het beleidsvoornemen tot meeneembaarheid
van studiefinanciering naar het buitenland de nodige zorgvuldigheid is acht
is genomen.Met de leden van de CDA-fractie zijn wij van mening dat het niet de bedoeling
is regelmatig het onderhavige beleid te wijzigen door aan de noodrem te trekken.
Onze inspanningen zullen erop gericht zijn om te voorkomen dat het Nederlandse
beleid wordt doorkruist door ontwikkelingen in het Europees recht. De onderhavige
beleidsvoornemens zijn uiteraard met de nodige zorgvuldigheid voorbereid.
Daarbij zijn deskundigen van de relevante disciplines van met name de departementen
van Buitenlandse Zaken en Justitie betrokken, en heeft overleg plaatsgevonden
met ISO, LSVb, HBO-raad en VSNU. Tevens zijn de beleidsvoornemens besproken
met studiefinancieringsexperts in andere Europese landen en is over dit onderwerp
regelmatig contact gezocht met de Europese Commissie. Deze voorbereiding heeft
ons gebracht tot de conclusie dat de uitbreiding van meeneembare studiefinanciering
zoals beschreven in de beleidsbrief een verantwoorde stap is.De leden van de D66-fractie lezen in de brief dat andere
landen ons reeds voorgingen in het Bologna-Proces. Deze leden zien liever
dat Nederland voorop loopt. Welke landen gingen Nederland reeds voor en waarin,
en hoe staat Nederland in vergelijking met andere landen, zo vragen de aan
het woord zijnde leden.De Scandinavische landen en Luxemburg bieden hun studenten reeds geruime
tijd de mogelijkheid om de gehele aanspraak op studiefinanciering mee te nemen
naar het buitenland. Ook in Vlaanderen is de meeneembaarheid van de volledige
studiefinanciering recentelijk uitgebreid tot alle landen van het Bologna-Proces.
In andere landen, bijvoorbeeld Duitsland en Oostenrijk, is de meeneembaarheid
beperkt tot een gedeelte van de periode dat studiefinanciering wordt verstrekt.
Met de realisatie van het onderhavige voorstel mag gesteld worden dat Nederland
behoort tot de voorhoede voor wat betreft de mogelijkheid studiefinanciering
mee te nemen naar het buitenland. XNoot1Samenstelling: Leden: Van de Camp (CDA), Lambrechts (D66), Hamer (PvdA),
Van Bommel (SP), Mosterd (CDA), Blok (VVD), Balemans (VVD), Slob (CU), Vergeer
(SP), Tichelaar (PvdA), Joldersma (CDA), De Vries (CDA), Van Vroonhoven-Kok
(CDA), Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Eski (CDA), Aptroot (VVD), Voorzitter,
Smeets (PvdA), Ondervoorzitter, Eijsink (PvdA), Leerdam, MFA (PvdA), Van Miltenburg
(VVD), Kraneveldt (LPF), Hermans (LPF), Van Dam (PvdA), Visser (VVD), Azough
(GL), Roefs (PvdA) en Jungbluth (GL).Plv. leden: Ferrier (CDA), Bakker (D66), Bussemaker (PvdA), Vacature (SP),
Brinkel (CDA), Hirsi Ali (VVD), Örgü (VVD), Van der Vlies (SGP),
Kant (SP), Dijksma (PvdA), Hessels (CDA), Sterk (CDA), Atsma (CDA), Van Bochove
(CDA), Van Hijum (CDA), Van der Sande (VVD), Verbeet (PvdA), Arib (PvdA),
Stuurman (PvdA), De Krom (VVD), Varela (LPF), Herben (LPF), Meijer (PvdA),
Nijs (VVD), Halsema (GL), Kalsbeek (PvdA) en Vendrik (GL).XNoot1Brief van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan
de Voorzitter van de Tweede Kamer van 13 juni 2005, kamerstukken II,
22 452, nr. 21.XNoot2De betreffende Europeesrechtelijke bepalingen zijn ook van toepassing
op de niet-EU-landen die partij zijn bij de Overeenkomst betreffende de Europese
Economische Ruimte (EER) en Zwitserland. Waar in deze brief kortweg de term
EU-student wordt gebruikt, wordt dus ook gedoeld op de student met de nationaliteit
van IJsland, Noorwegen, Liechtenstein of Zwitserland.XNoot1Zie Aanhangsel van de Handelingen Tweede Kamer 2004–2005, nr. 1405. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22452-25.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl