Wet conflictenrecht onrechtmatige daad; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26608, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

01-02-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

26608 nr. 5

30-01-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamI. AlgemeenII. Memorie van toelichtingIII. ArtikelenArtikel 3Artikel 5Artikel 6Artikel 7Artikel 8IV. Overige opmerkingenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26608Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 56 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 608Regeling van het conflictenrecht met betrekking tot verbintenissen uit
onrechtmatige daad (Wet conflictenrecht onrechtmatige daad)nr. 5NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 30 januari 2001Het verheugt mij dat het wetsvoorstel gunstig is ontvangen. Op de in het
verslag gemaakte opmerkingen en vragen zal hierna per onderdeel worden geantwoord.De beantwoording heeft op zich laten wachten. Dit hangt enerzijds samen
met enkele arbeidsintensieve vragen waarin om informatie over het internationaal
privaatrecht van enige ons omringende landen gevraagd werd. De late beantwoording
is ook een gevolg van vragen naar de Europese ontwikkelingen op dit rechtsgebied.
Die vragen waren aanvankelijk moeilijk te beantwoorden, omdat geen van de
werkprogramma's van de Europese Gemeenschap daarover informatie verschafte.
Pas tijdens de vergadering van de raadswerkgroep civiel recht, die op 11 januari
jl. gehouden is, heeft de Europese Commissie aangekondigd voornemens te zijn
in de loop van dit jaar met een groenboek over dit onderwerp te zullen komen.
De Commissie gaf echter ook aan dat zij nog grote moeilijkheden zag, o.a.
inzake onrechtmatige daad via internet, en ook met betrekking tot het –
in de eerste plaats tot Europa beperkte – werkingsterrein van een verordening
over dit onderwerp. Een Europese regelgeving zal dus nog lang op zich laten
wachten en zal zo mogelijk beperkt blijven tot de lidstaten van de EU. Om
deze redenen meen ik dat de behandeling van dit wetsvoorstel voortzetting
verdient. Voortzetting is ook van belang nu de codificatie van het Nederlands
IPR zijn voltooiing nadert en moeilijk zonder een regeling van het toepasselijke
recht op de onrechtmatige daad kan.I. AlgemeenDe leden van de fracties van de VVD en de PvdA vragen hoe de regering
staat tegenover een zekere analoge toepassing van de regels uit het wetsvoorstel
ten aanzien van verbintenissen uit zaakwaarneming, onverschuldigde betaling
en ongerechtvaardigde verrijking.Zoals in de memorie van toelichting is opgenomen, meent de regering dat
de noodzaak van een conflictenrechtelijke regeling betreffende de verbintenissen
uit zaakwaarneming, onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking
niet is komen vast te staan. Geschillen op dit gebied waarbij internationaal
privaatrechtelijke vragen opkomen zijn betrekkelijk zeldzaam. De Staatscommissie
voor het internationaal privaatrecht (hierna verder aangeduid als: Staatscommissie)
wijst er in haar advies daarenboven op dat het internationaal
privaatrecht voor deze categorieën van niet-contractuele verbintenissen
nog volop in beweging is. In dit verband kan het volgende worden opgemerkt.
Met betrekking tot de zaakwaarneming heeft de
Hoge Raad in het arrest van 23 februari 1996, NJ 1997, 276, m.nt. ThMdB,
de verwijzingsregels geformuleerd. Deze luiden, samengevat, dat een vordering
uit zaakwaarneming, behoudens rechtskeuze, «in beginsel» wordt
beheerst door het recht van het land waarin de zaakwaarneming heeft plaatsgevonden
en indien de zaakwaarneming in meer dan één land heeft plaatsgevonden,
door het recht van het land met welks rechtssfeer de zaakwaarneming het nauwst
is verbonden. Dit arrest komt in grote lijnen overeen met het COVA-arrest
(HR 19 november 1993, NJ 1994, 662, m.nt. JCS), in welk arrest de Hoge
Raad de verwijzingsregels voor de onrechtmatige daad heeft geformuleerd. De
overeenkomsten tussen de in genoemde arresten gegeven verwijzingsregels zijn
gelegen in de plaats van handeling en de rechtskeuze als factoren ter vaststelling
van het toepasselijke recht. Het verschil is gelegen in de voor de onrechtmatige
daad aanvaarde uitzondering op de lex loci delicti-regel
ingeval beide partijen zijn gevestigd in een ander land dan waar de onrechtmatige
daad is gepleegd en de rechtsgevolgen van de daad zich geheel in dat andere
land afspelen (de zgn. gevolgenuitzondering). Deze uitzondering wordt niet
met zo veel woorden teruggevonden in de verwijzingsregels voor de zaakwaarneming
zoals verwoord in het arrest van 1996. Annotator De Boer wijst, naar mijn
mening terecht, op de mogelijkheid dat deze uitzondering besloten ligt in
de woorden «in beginsel», waarmee de Hoge Raad de objectieve verwijzingsregel
clausuleert. Gegeven de ontwikkelingen in de rechtspraak neergelegd in de
genoemde arresten, waarvan het COVA-arrest het uitgangspunt heeft gevormd
voor de ontworpen regeling inzake de onrechtmatige daad, denk ik dat voor
de internationale zaakwaarneming van de regels van het wetsvoorstel een zekere
analoge toepassing zal uitgaan.De zeer schaarse rechtspraak betreffende de onverschuldigde
betaling laat een uit de omstandigheden van ieder geval verklaarbaar
verdeeld beeld zien: aanknoping aan de plaats waar de betaling heeft plaatsgevonden,
behoudens doorslaggevende aanknopingspunten met een ander recht (Rb. Rotterdam
18 juni 1982, NIPR 1983, 206), accessoire aanknoping aan een met de zaak
nauw verbonden bestaande overeenkomst, samenvallend met de plaats van betaling
(Rb. Assen 15 november 1988, NIPR 1989, 115).De vraag welk recht naar Nederlands internationaal privaatrecht van toepassing
is op de ongerechtvaardigde verrijking doet zich,
afgemeten naar de schaarse jurisprudentie, ook niet vaak voor. Deze jurisprudentie
laat zien dat, wanneer tussen partijen geen onderliggende contractuele rechtsverhouding
bestaat, op de vordering uit ongerechtvaardigde verrijking toepassing vindt
het recht van het land waar de verrijking heeft plaatsgevonden (zie bijvoorbeeld
Rb. Alkmaar 18 augustus 1994, NIPR 1998, 104 en Rb. Breda 23 februari
1999, NIPR 2000, 113).Een en ander overziend, meen ik dat ten aanzien van de vordering uit onverschuldigde
betaling resp. uit ongerechtvaardigde verrijking, de jurisprudentie tendeert
naar toepassing van het recht van de plaats van handeling. In deze lijn zal
ook voor de desbetreffende rechtsgebieden een zekere analoge toepassing van
de regels van het wetsvoorstel, waarin immers de lex loci
delicti-regel als hoofdregel is opgenomen, aannemelijk zijn. Vanuit
het oogpunt van rechtseenheid is een zekere analoge toepassing op de besproken
onderwerpen van niet-contractuele aansprakelijkheid positief te beoordelen,
zij het met de aantekening dat de eigenaardigheden van deze rechtsgebieden
onder bepaalde omstandigheden tot een afwijking van de in het wetsvoorstel
opgenomen regeling aanleiding zouden kunnen geven.Hieraan voeg ik toe dat met dit voorstel van wet de codificatie van het
internationaal privaatrecht nog niet afgelopen is. Het is goed denkbaar dat op enig moment, bijvoorbeeld op advies van de Staatscommissie, voor
de onderwerpen zaakwaarneming, onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde
verrijking verwijzingsregels worden geconcipieerd. Tot die tijd meen ik dat
de huidige stand van zaken aangeeft dat de praktijk zich op deze terreinen
goed weet te redden ondanks het ontbreken van geschreven verwijzingsregels,
hetgeen ervoor pleit de ontwikkelingen in rechtspraak en literatuur af te
wachten om te zien welke regeling voor deze onderwerpen de meest geschikte
is.De leden van de VVD-fractie vragen wat de betekenis is van voorliggend
wetsvoorstel voor onrechtmatige daden die plaats vinden op het virtuele internet
als locus delicti.De globalisering van de samenleving, het toenemende en gemakkelijker gebruik
van nieuwe communicatiemiddelen als het internet maakt deze vraag actueel.
Aan het vraagstuk van de onrechtmatige daad op het internet en het toepasselijke
recht is zowel in de Nederlandse als in de buitenlandse literatuur in de laatste
jaren aandacht geschonken. Ik noem hier het in 1998 voor de Nederlandse Juristen-Vereniging
uitgebrachte preadvies «Recht en Internet. Verkenningen op het gebied
van het Internationaal Privaatrecht, het Strafrecht en het Auteursrecht»,
waarin prof. mr. M.V. Polak de beschouwingen over het internationaal privaatrecht
voor zijn rekening nam onder de titel «Internationaal privaatrecht:
vangnet voor Internet». Van de buitenlandse literatuur kan gewezen worden
op de gedetailleerde uiteenzetting van Peter Mankowski, Das Internet im Internationalen
Vertrag- und Deliktsrecht, gepubliceerd in RabelsZ 1999, pag. 203–294.
Uit deze en andere publicaties blijkt dat de gedachten betreffende een objectieve
verwijzingsregel inzake de aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad voortkomend
uit gebruik van het internet nog zeer divers zijn. Zo wordt wel verdedigd
toe te passen het recht van de plaats waar de internet-informatie haar oorsprong
heeft (country of origin principe), hetgeen doorgaans het recht is van de
woon- of vestigingsplaats van de aanbieder, kortom het recht van het zgn. Handlungsort. Anderzijds wordt ook verdedigd van toepassing
te achten het recht van de plaats waar de schadelijke inwerking van de internet-informatie
zich voordoet (country of destination principe), het zgn. Erfolgsort. Voorts is gepleit voor toepassing van de lex fori, welke aanknoping ervan uitgaat dat er een algemeen aanvaarde
rechtsmachtregel is voor internetgeschillen; dat is thans nog niet het geval.Voor al deze opvattingen zijn goede argumenten vóór en tegen
aan te dragen. Daarbij dient nog te worden bedacht dat de aanknopingspunten
zèlf ook nog nadere invulling behoeven. Bij het Handlungsort bijvoorbeeld gaat het niet alleen om de plaats waar
het aanbieden van de informatie zijn oorsprong heeft (niet te verwarren met
de plaats waar de server staat), maar kan –
met evenveel recht – worden gekeken naar de plaats waar de aangeboden
informatie is ontwikkeld. Verder mag niet uit het oog worden verloren dat
de onrechtmatige daad op het internet zich in verschillende gedaanten kan
voordoen, zoals het aanbieden van onjuiste of beledigende informatie, hacking, het verspreiden van virussen, emailbombing, schending van het auteursrecht en domain grabbing (het laten registreren van een domeinnaam om deze
vervolgens tegen een hoge prijs «te koop» aan te bieden aan degene
die belang heeft bij het voeren van de betreffende domeinnaam). De huidige
opvattingen zijn thans beslist onvoldoende ontwikkeld om daaruit een algemeen
aanvaarde regel betreffende het toepasselijke recht te destilleren. Ik ben
dan ook van mening dat het té voorbarig zou zijn in het wetsvoorstel
een bepaling inzake de onrechtmatige daad op het internet op te nemen. Ik
geef er de voorkeur aan de rechtsontwikkeling de ruimte te bieden voor het
uitdenken van een verwijzingsregel die recht zal doen aan deze complexe materie.
Daarbij zal het onderhavige wetsvoorstel aan de gedachtevorming ongetwijfeld
een zinvolle bijdrage leveren. II. Memorie van toelichtingDe leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre het Nederlandse voorstel
zich verhoudt met ontwikkelingen elders en in hoeverre Nederland gebaat is
met een eigen regeling op dit moment. De aan het woord zijnde leden wijzen
in dit verband naar het voorstel van de European Group for private international
law (gepubliceerd in NILR 1998, pag. 465–471) en verder naar de op 1 juli
1999 ingevoerde nieuwe regelgeving in Duitsland. Naar de mening van deze leden
dient een nieuwe regeling aan te sluiten bij ontwikkelingen die gaande zijn
in het buitenland met het oog op rechtszekerheid, rechtseenheid en het voorkomen
van omissies in de verschillende nationale regelingen.Graag onderschrijf ik het uitgangspunt van de leden van de PvdA-fractie
dat bij het opstellen van een nieuwe regeling aandacht dient te worden geschonken
aan buitenlandse ontwikkelingen op hetzelfde gebied opdat een zekere afstemming
kan plaatsvinden. In dit kader kan het volgende worden opgemerkt. De Duitse
verwijzingsregels inzake de niet-contractuele verbintenissen zijn neergelegd
in de Artikelen 38–42 van de Einführungsgesetz
zum Bürgerlichen Gesetzbuch, hierna: EGBGB, laatstelijk herzien
door het Gesetz zum Internationalen Privatrecht für
außervertragliche Schuldverhältnisse und für Sachen vom 21.5 1999, welke wet in werking is getreden op 1 juni 1999 (zie over
deze wet en haar totstandkoming o.a. Dr. Rolf Wagner, Der Regierungsentwurf
eines Gesetzes zum Internationalen Privatrecht für außervertragliche
Schuldverhältnisse und für Sachen, IPRax 1998, pag. 429–438;
Prof. dr. Abbo Junker, Die IPR-Reform von 1999: Auswirkungen auf die Unternehmenspraxis,
Recht der Internationalen Wirtschaft 2000, pag. 241–255; Dr. dr. h.c.
Gerhard Kegel und Dr. Klaus Schurig, Internationales Privatrecht, (München
2000, pag. 612–651). Voor de onrechtmatige daad zijn de Artikelen 40–42
EGBGB relevant. De daarin vervatte verwijzingsregels kunnen als volgt samengevat
worden. Artikel 40 Abs. 1 EGBGB wijst voor de vordering uit onrechtmatige
daad als toepasselijk recht aan het recht van de plaats van handeling, het
recht van het zgn. Handlungsort. Echter, de benadeelde
heeft het recht te kiezen voor toepassing van het recht van de plaats waar
het gevolg (de schade) zich manifesteert, het recht van het zgn. Erfolgsort. Ingevolge Abs. 2 is wanneer benadeelde en dader in hetzelfde
land hun gewone verblijfplaats (plaats van vestiging) hebben, het recht van
dat land van toepassing. Abs. 3 van Artikel 40 bevat een op de onrechtmatige
daad toegesneden openbare orde-clausule. Buitenlands recht wordt niet toegepast
wanneer (1) dit recht wezenlijk verder gaat dan noodzakelijk voor passende
schadeloosstelling van de benadeelde, (2) kennelijk andere bedoelingen heeft
dan passende schadeloosstelling van de benadeelde, of (3) in strijd komt met
voor Duitsland op het gebied van de onrechtmatige daad geldende verdragen.
Artikel 40 Abs. 4, tot slot, bevat de «action directe», de rechtstreekse aanspraak jegens de verzekeraar van de dader.
Artikel 41 EGBGB bevat een bijzondere exceptieclausule, die moet worden gezien
in het licht van het algemene uitgangspunt van het Duitse internationaal privaatrecht,
te weten toepassing van het nauwst verbonden recht. Wanneer een wezenlijk
nauwere band bestaat met het recht van een andere staat dan die waarvan het
recht door Artikel 40 als toepasselijk wordt aangewezen, dan is het recht
van die andere staat van toepassing (Abs. 1). Zulk een nauwere band kan zich
in het bijzonder voordoen, aldus Abs. 2, wanneer tussen betrokkenen een bijzondere
juridische of feitelijke band bestaat in verband met een tussen hen bestaande
contractuele verhouding, dan wel – voor de onrechtmatige daad –
wanneer dader en benadeelde in dezelfde staat hun gewone verblijfplaats hebben.
Artikel 42 EGBGB biedt de partijen de mogelijkheid een gezamenlijke rechtskeuze
uit te brengen. Deze rechtskeuze achteraf dient te worden onderscheiden van
de keuze voor het recht van het Erfolgsort dat
ingevolge Artikel 40, Abs. 1 uitsluitend aan de benadeelde toekomt. Wanneer de boven besproken Duitse verwijzingsregels worden vergeleken
met de regels neergelegd in voorliggend wetsvoorstel, dan meen ik te kunnen
constateren dat op hoofdpunten voor dezelfde oplossingen is gekozen. In dit
verband wijs ik op het navolgende. In artikel 3 lid 1 van het wetsvoorstel
is de klassieke hoofdregel voor de internationale onrechtmatige daad neergelegd,
de lex loci delicti-regel, die in de Duitse regeling
is terug te vinden in Artikel 40 Abs. 1. De in artikel 3 lid 3 opgenomen afwijking
van de lex loci delicti-regel ingeval dader en
benadeelde in dezelfde staat hun gewone verblijfplaats hebben, is in het Duitse
internationaal privaatrecht neergelegd in Artikel 40 Abs. 2. De rechtskeuze
achteraf vindt men in zowel de voorgestelde Nederlandse regeling als in de
Duitse regeling terug, te weten in artikel 6 van het wetsvoorstel resp. Artikel
42 EGBGB. Ook voor de accessoire aanknoping is in beide ipr-regimes een voorziening
getroffen, in artikel 5 van het wetsvoorstel resp. in Artikel 41 onder Abs2
(sub 1) EGBGB.Naast deze overeenkomsten tussen de beide regelingen is ook een aantal
verschillen aan te wijzen. Het belangrijkste verschil is gelegen in de vaststelling
van het toepasselijke recht wanneer Handlungsort
en Erfolgsort uiteen lopen (het probleem van de
meervoudige locus). In het Duitse internationaal
privaatrecht (Artikel 40 Abs. 1) heeft de benadeelde de mogelijkheid te opteren
voor het recht van het Erfolgsort. Artikel 3 lid
2 van het wetsvoorstel daarentegen schrijft voor deze situatie toepassing
voor van het recht van de staat op welks grondgebied de schadelijke inwerkingtreding
van de daad plaatsvindt, dus toepassing van het recht van het Erfolgsort, tenzij de dader de inwerkingtreding aldaar redelijkerwijs
niet heeft kunnen voorzien. In beide regelingen is door de wetgever voor het
geval van de meervoudige locus toepassing van
het recht van de staat waar de schadelijke inwerkingtreding geschiedt mogelijk
gemaakt, in de Duitse benadering langs de weg van de keuze door de benadeelde
en in de Nederlandse benadering door de verwijzingsregel, geclausuleerd door
een onvoorzienbaarheidsexceptie. Op dit laatste kom ik nog terug.De vraag of aan de benadeelde een rechtskeuze moet worden toegekend is
een rechtspolitieke vraag. De Staatscommissie heeft in haar advies hieraan
aandacht geschonken. Daarbij heeft de Staatscommissie zich afgevraagd of aan
de regel die uitgaat van toepassing van het recht van het Erfolgsort, naast de opneming van de onvoorzienbaarheidsexceptie
welke door de dader kan worden ingeroepen, nog een keuzerecht voor de benadeelde
(in deze visie voor het recht van het Handlungsort)
moet worden toegevoegd. Volgens de Staatscommissie vindt een keuzerecht voor
de benadeelde een rechtvaardiging in de omstandigheden dat in bepaalde gevallen
het recht van het Handlungsort meer bescherming
aan het slachtoffer kan bieden dan het recht van het Erfolgsort, terwijl de dader zich er niet over kan beklagen dat het recht van
de plaats waar hij heeft gehandeld toepassing vindt. De Staatscommissie concludeert
evenwel dat er voor een dergelijk aan de benadeelde toekomend keuzerecht geen
plaats moet worden ingeruimd, omdat niet valt in te zien waarom bij dit soort
onrechtmatige daden (met een meervoudige locus)
aan de benadeelde wèl en in andere gevallen van onrechtmatige daad,
géén keuzerecht wordt toegekend.Ik sluit mij bij deze zienswijze aan. Het toekennen van een keuzerecht
als waar hier over gesproken is, maakt de regeling onevenwichtig, immers de
één mag wel, de ander mag niet kiezen. Overigens, zoals hiervoor
al aangegeven, komt het mij voor dat de uitwerking van beide regelingen in
veel gevallen tot hetzelfde resultaat zal voeren, namelijk toepassing van
het recht van het Erfolgsort. Andere verschillen
tussen de Duitse en de Nederlandse verwijzingsregels zijn van minder gewicht.
Een openbare orde-bepaling als uitgewerkt in Artikel 40 Abs.3 komt in het
wetsvoorstel niet voor. Ik meen dat het niet nodig is een dergelijke regel
in dit wetsvoorstel op te nemen, nu ook zonder zo'n regel het leerstuk van
de openbare orde in het Nederlandse internationaal privaatrecht gehanteerd wordt. Bovendien ligt het in de lijn der verwachting dat de voortschrijdende
codificatie van het internationaal privaatrecht te zijner tijd ook een aantal
algemene bepalingen van internationaal privaatrecht zal opleveren, waarvan
een bepaling inzake de openbare orde er één zal zijn.Het in het Duitse internationaal privaatrecht algemeen geldende beginsel
van de nauwste verbondenheid is voor de onrechtmatige daad uitgewerkt in Artikel
41 EGBGB. Ofschoon het voorliggende wetsvoorstel een soortgelijke bepaling
niet kent, mag uit de structuur van de verwijzingsregels worden afgeleid dat
het beginsel van de nauwe verbondenheid van betekenis is geweest bij het opstellen
van het verwijzingsregime.Resumerend meen ik dat het wetsvoorstel op hoofdpunten in de pas loopt
met de Duitse ontwikkelingen inzake de internationale onrechtmatige daad.
Waar verschillen geconstateerd worden, dient bedacht te worden dat een regeling
van een enkel bijzonder onderwerp, hier de onrechtmatige daad, niet los mag
worden gezien van de alomvattende internationaal privaatrechtelijke regeling
van het desbetreffende land. Dat hierbij voor een verschillende aanpak kan
worden gekozen spreekt voor zich.Vervolgens het voorstel voor een Europees verdrag nopens het recht dat
van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen van de European Group
for private international law /Groupe Européen de droit international
privé, hierna het GE-voorstel. Voor een bespreking van het GE-voorstel
zij verwezen naar de publicatie van Mr. L. Strikwerda, Voorstel tot regeling
van het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen (Rome
II), in WPNR 6421 (2000), pag. 774–780. Het GE-voorstel bevat in de
artikelen 3–6 de objectieve verwijzingsregels inzake de aansprakelijkheid
uit onrechtmatige daad. Artikel 8 geeft de mogelijkheid van rechtskeuze. De
opzet van het GE-voorstel sluit aan bij die van het Europees Verdrag inzake
het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst van 19
juni 1980, gewoonlijk aangeduid als EVO. Het voorstel stelt voorop dat een
verbintenis uit onrechtmatige daad wordt beheerst door het recht van het land
waarmee zij het nauwst is verbonden (artikel 3 lid 1). Vervolgens wordt dit
beginsel uitgewerkt in een aantal weerlegbare vermoedens. De verbintenis uit
onrechtmatige daad wordt vermoed het nauwst verbonden te zijn met het land
waar ten tijde van de onrechtmatige daad zowel de dader als de benadeelde
hun gewone verblijfplaats hadden (artikel 3 lid 2). Indien dader en benadeelde
in verschillende landen hun gewone verblijfplaats hadden, wordt de verbintenis
vermoed het nauwst verbonden te zijn met het land waar de daad en de schade
zich hebben voorgedaan of dreigen zich te zullen voordoen (artikel 3 lid 3).
Wanneer uit het geheel der omstandigheden blijkt dat de verbintenis nauwer
verbonden is met een ander land, dan gelden de vermoedens van lid 2 en lid
3 niet en wordt het recht van dit andere land toegepast (artikel 3 lid 4).
Het vijfde lid van artikel 3 biedt de opening naar een accessoire aanknoping
van de onrechtmatige daad, door te bepalen dat bij de vaststelling van het
nauwst betrokken rechtsstelsel rekening mag worden gehouden met een reeds
tussen partijen bestaande rechtsverhouding. Het GE-voorstel bevat geen algemene
bepaling inzake de meervoudige locus, maar geeft
voor een aantal specifieke gevallen van onrechtmatige daad waarbij Handlungsort en Erfolgsort uit
elkaar kunnen lopen (schending van privacy en persoonlijkheidsrechten alsmede
smaad en belediging; ongeoorloofde mededinging; milieuaansprakelijkheid),
enige bijzondere regels. Deze zullen in het merendeel van de gevallen resulteren
in toepassing van het recht van het Erfolgsort.
Daarbij is geen plaats ingeruimd voor de onvoorzienbaarheidsexceptie. Artikel
6 bevat een verwijzingsregel voor de «action directe» van de benadeelde tegen de verzekeraar van de dader. Artikel 8 biedt
partijen de mogelijkheid een rechtskeuze uit te brengen, waarbij het uitdrukkelijk
een rechtskeuze «achteraf» betreft.Naar mijn mening sluit het voorliggend wetsvoorstel op hoofdpunten aan
bij het hierboven kort weergegeven GE-voorstel. Mr Strikwerda komt in eerder genoemde publicatie tot eenzelfde conclusie. Hierbij wijs ik
op het volgende. In artikel 3 lid 1 van het wetsvoorstel is de lex loci delicti-regel neergelegd, die men herkent in het vermoeden
van artikel 3 lid 3 GE-voorstel. De gevolgenuitzondering van artikel 3 lid
3 wetsvoorstel komt overeen met de bepaling van artikel 3 lid 2 GE-voorstel.
Beide regelingen kennen een accessoire aanknoping, resp. neergelegd in artikel
5 wetsvoorstel en artikel 3 lid 5 GE-voorstel. In overeenstemming met de heersende
opvatting in Nederland, verwoord in artikel 3 lid 2, bevat het voorstel voor
het probleem van de meervoudige locus een voorkeur
voor hetErfolgsort (zie artikel 4 GE-voorstel
voor enige specifieke vormen van onrechtmatige daad). Beide regelingen bevatten
een voorziening voor de rechtskeuze, artikel 6 wetsvoorstel resp. artikel
8 GE-voorstel, waarbij de rechtskeuzebevoegdheid van het wetsvoorstel ruimer
is dan die van het GE-voorstel. Een duidelijk verschil tussen de beide regelingen
is gelegen in de gekozen opzet, nu het GE-voorstel, anders dan het wetsvoorstel,
uitgaat van een systeem van vermoedens. Een systeem van vermoedens heeft niet
mijn voorkeur daar dit nog al eens tot interpretatieproblemen leidt. Ook de
Staatscommissie heeft om die reden bezwaar geuit tegen het voorontwerp van
wet dat haar ter advisering was voorgelegd. Een systeem van «directe»
regels, waar in dit wetsvoorstel voor is gekozen, geeft de rechtstoepasser
meer houvast bij het hanteren van die regels.De leden van de PvdA-fractie vragen op welke termijn resultaten te verwachten
zijn van de in EG-verband ingestelde werkgroep en of er al enig zicht is op
de inhoud van deze resultaten.Op deze vraag is niet een eenvoudig antwoord mogelijk. Het onderwerp is
binnen de EU in de werkgroep Burgerlijk Recht ter discussie gesteld tijdens
het Oostenrijkse voorzitterschap in het najaar van 1998, maar door de daaropvolgende
voorzitters niet meer geagendeerd. Het komt niet voor in de conclusies van
de Eurotop van Tampere, bevindt zich wel op het door de Commissie opgestelde
zogenaamde scorebord en is niet opgenomen in het werkprogramma met betrekking
tot burgerlijke en handelszaken, dat in december 2000 door de Raad van ministers
van Justitie en Binnenlandse Zaken is vastgesteld. Er bestaat binnen de EG
geen werkgroep die specifiek belast is met de voorbereiding van een verordening
inzake het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen.
Wel heeft de Europese Commissie in januari 2001 medegedeeld voornemens te
zijn in de loop van 2001 een groenboek te publiceren, dat een aanzet zal zijn
voor een eventuele verordening betreffende het recht dat van toepassing is
op niet-contractuele verbintenissen. Nu noch de conclusies van Tampere, noch
het genoemde werkprogramma aandacht geven aan dit onderwerp is er geen reden
aan te nemen dat in de nabije toekomst een gemeenschapsinstrument inzake dit
onderwerp van internationaal privaatrecht tot stand gebracht zal zijn.Ook inhoudelijk zijn er redenen om tot die conclusie te komen. De aandacht
van de EG richt zich, waar het het burgerlijk recht betreft, in de eerste
plaats op verbetering van het procesrecht. Zeer recent is tot stand gekomen
de EG-verordening betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging
van beslissingen in burgerlijke en handelszaken. Deze verordening vervangt
en wijzigt het EG Verdrag van 27 september 1968 over hetzelfde onderwerp.
Deze verordening zal op 1 maart 2002 in werking treden. Met Denemarken
zal een verdrag gesloten moeten worden met aan deze verordening nagenoeg gelijke
inhoud, zulks ter vervanging van het verdrag van 1968. En met de staten die
partij zijn bij het Verdrag van Lugano (16 september 1988, Trb 1989,
58) dat ditzelfde onderwerp regelt met de landen van de Europese Vrijhandelsassociatie,
zal eveneens onderhandeld moeten worden om te komen tot een gewijzigd Verdrag
van Lugano, dat als het huidige zorgt voor (vrijwel) identieke regels van
rechtsmacht binnen de EG en de EVA-landen.Een ander belangrijk procesrechtelijk onderwerp is de zogenaamde Europese
executoriale titel. Met dit onderwerp wordt beoogd burgerrechtelijke uitspraken van rechters van EG staten een zodanig gezag te geven dat
zij zonder – althans met zo min mogelijk – tussenkomst van de
rechter van het land van beoogde executie aldaar ten uitvoer gelegd kunnen
worden. Ook zal een Europees systeem van buitengerechtelijke beslechting van
consumentengeschillen worden ontwikkeld. Al deze projecten zullen de komende
jaren veel tijd kosten. Met betrekking tot het conflictenrecht staat voorop
de wijziging van het op 19 juni 1980 te Rome gesloten EG verdrag inzake
het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (Trb 1980,
156), welk verdrag eveneens in een verordening zal worden omgezet. Een snelle
aanpak van een verordening betreffende het recht dat op buitengerechtelijke
geschillen van toepassing is, is dan ook niet te verwachten. Verder kan worden
toegevoegd, dat er nog grote onduidelijkheid is over het werkingsgebied van
een dergelijke verordening, die immers gericht zal dienen te zijn op de verbetering
van de werking van de interne markt en waarvan onduidelijk is of deze ook
rechtsbetrekkingen met derde landen zal bevatten.De gewenstheid van een eigen Nederlandse regeling van het recht dat van
toepassing is op niet-contractuele verbintenissen moet ook worden gezien in
het licht van de codificatie van het Nederlands IPR, dat haar voltooiing nadert
en moeilijk zonder een regeling van het toepasselijke recht op de onrechtmatige
daad kan. Gezien deze onzekerheden over de Europese ontwikkelingen op dit
rechtsgebied, en de gewenste afronding van de Nederlandse codificatie van
het internationaal privaatrecht, is een voortzetting en afronding van het
onderhavige voorstel op zijn plaats.De leden van de fracties van de PvdA en van de VVD verzoeken de regering
uitleg te geven waarom zij, in navolging van het advies van de Staatscommissie
voor het internationaal privaatrecht, de «action
directe» niet heeft opgenomen in het voorliggend wetsvoorstel,
in tegenstelling tot het voorontwerp waar voor deze kwestie wel een voorziening
was getroffen.Zoals uit de memorie van toelichting blijkt is de regeling uit het voorontwerp
betreffende het toepasselijke recht op de vraag of de «action directe» (de rechtstreekse vordering van de benadeelde
jegens de verzekeraar van de dader) mogelijk is, niet meer opgenomen in het
voorliggende wetsvoorstel. Ik heb mij in deze aangesloten bij het advies van
de Staatscommissie dat een regeling van dit onderwerp niet noodzakelijk is.
In dat verband kan erop worden gewezen dat het Haags Verkeersongevallenverdrag
van 4 mei 1971 in artikel 9 een regeling bevat inzake de «action directe». De vraag rijst dan of er buiten de
gevallen die bestreken worden door het Verkeersongevallenverdrag behoefte
bestaat aan zo'n regel. Ik meen, mij aansluitend bij de opvatting van de Staatscommissie,
van niet. Bovendien bleek uit de reactie van het Verbond van Verzekeraars,
neergelegd in een schrijven van 4 februari 1994, dat de voorgestelde
bepaling een aantal vragen openliet. Nu er geen noodzaak tot regelgeving op
dit punt bestaat, komt het mij juister voor deze materie te laten rusten.De leden van de VVD-fractie vragen of de regering bereid is wetgeving
op dit punt voor interregionale situaties in Koninkrijksverband te initiëren.
Daartoe bestaat op dit moment niet het voornemen. Om te beginnen moet erop
worden gewezen dat het interregionaal recht in het Koninkrijk niet uniform
is, elk van de landen van het Koninkrijk kent zijn eigen interregionaal privaatrechtelijk
systeem. Geen van de drie landen kent thans geschreven regels van interregionaal
privaatrecht. De mogelijkheid die het derde lid van artikel 38 van het Statuut
biedt om eenvormig interregionaal recht te scheppen, is tot op heden niet
gerealiseerd. In het algemeen worden op gevallen van interregionaal privaatrecht
de regels van het internationaal privaatrecht analogisch toegepast. Zie bijvoorbeeld
voor het interregionaal echtscheidingsrecht de beslissing van de Hoge Raad
van 25 november 1988 (NJ 1989, 421). Als de werkzaamheden aan de codificatie
van het Nederlands internationaal privaatrecht zijn afgerond, komt
de vraag aan de orde of een codificatie van het interregionaal privaatrecht
gewenst is, en of de codificatie uniform geregeld moet worden voor het gehele
koninkrijk. In dat licht ligt het initiëren van een uniforme wetgeving
van het interregionaal onrechtmatige-daadsrecht thans niet voor de hand.III. ArtikelenArtikel 3De leden van de PvdA-fractie hebben met instemming kennis genomen van
artikel 3 lid 2 als belangrijke correctie op de lex loci
delicti-regel van lid 1. De aan het woord zijnde leden plaatsen evenwel
een kanttekening bij de in artikel 3 lid 2 neergelegde onvoorzienbaarheidsexceptie.
Naar de mening van deze leden past voorzienbaarheid niet bij de doorsnee onrechtmatige
daad, waarbij het vaak gaat om lichtere schuldvormen als nalatigheid. De vraag
is of deze uitzondering bezien vanuit de positie van het slachtoffer niet
geschrapt dient te worden. In dat verband wordt door deze leden verwezen naar
de Duitse regeling waarin een dergelijke exceptie niet voorkomt.De vraag naar de onvoorzienbaarheid betreft in dit artikel alleen de toepasselijkheid
van het recht van de plaats van schadelijke inwerking van de daad, niet de
onrechtmatige daad zelve. Zij speelt alleen in gevallen van een meervoudige locus. Daarover kan het volgende worden opgemerkt. Zoals
in de memorie van toelichting is vermeld, is bij het probleem van de meervoudige locusgekozen voor de wet van het Erfolgsort. Deze keuze wordt gerechtvaardigd door het belang van de compensatoire
functie van de verbintenis uit onrechtmatige daad, het belang van de schadeafwikkeling
dus, welk belang zwaarder is gaan wegen dan de preventieve functie, het belang
van de gedragsbeïnvloeding. Door deze wijze van aanknoping worden verwachtingen
omtrent aansprakelijkheid en schadevergoeding die leven in de rechtssfeer
waarbinnen de schade zich voltrekt, gehonoreerd. Zie in deze zin de publicatie
van mr. H. L. J. Roelvink, De meervoudige locus delicti, in de uitgave
«Vijftig jaar lex locus delicti. Van Dubbinks proefschrift tot een Wet
conflictenrecht onrechtmatige daad» (redactie prof. mr. Th.M. de Boer
(Deventer 1998), pag. 29–34).Deze keuze voor het Erfolgsort is niet gebaseerd
op begunstiging van de benadeelde. Niet van belang is immers of toepassing
van het recht van het Erfolgsort gunstiger voor
de benadeelde uitpakt dan toepassing van het recht van hetHandlungsort. De in de bepaling opgenomen uitzondering voor het geval
dat de dader redelijkerwijs niet heeft kunnen voorzien dat de schadelijke
uitwerking van zijn gedrag zich in een ander land zou manifesteren, beoogt
recht te doen aan het belang van de dader dat zijn aansprakelijkheid niet
wordt bepaald volgens normen op de toepasselijkheid waarvan hij in het geheel
niet bedacht kon zijn. Gedacht kan worden aan bepaalde vormen van risicoaansprakelijkheid
die in het recht van het Handlungsort onbekend
zijn. Of een beroep op de onvoorzienbaarheidsexceptie zal slagen is afhankelijk
van de omstandigheden van het geval. In dit verband merkt de Staatscommissie
in haar advies op dat het denkbaar is dat onvoorzienbaarheid eerder wordt
aangenomen bij grensoverschrijdende belediging (bijvoorbeeld belediging geuit
via een Nederlandse radiozender die in een ander deel van de wereld wordt
ontvangen) dan bij grensoverschrijdende milieuverontreiniging (bijvoorbeeld
een ongeval in een kernreactor). Wanneer de dader niet kan voorzien dat de
schadelijke inwerking van zijn gedraging in een andere staat zou plaatsvinden,
kan het tweede lid geen toepassing vinden en dient men terug te vallen op
de regel van lid 1 (lex loci delicti). In het
algemeen zal het op de weg van de dader liggen om, wanneer hij zich daarop
beroept, de onvoorzienbaarheid aan te tonen. Ik wijs er nog op dat de Zwitserse
ipr-codificatie, de Bundesgesetz über das Internationale
Privatrecht, 18. Dezember 1987, in artikel 133 (2) eveneens
voor de meervoudige locus een keuze maakt voor
het recht van het Erfolgsort geclausuleerd door
een onvoorzienbaarheidsexceptie, zij het dat deze onvoorzienbaarheidsexceptie
positief geformuleerd is. Artikel 133 (2) luidt: «Haben Schädiger
und Geschädigter ihren gewöhnlichen Aufenthalt nicht im gleichen
Staat, so ist das Recht des Staates anzuwenden, in dem die unerlaubte Handlung
begangen worden ist. Tritt der Erfolg nicht in dem Staat ein, in dem die unerlaubte
Handlung begangen worden ist, so ist das Recht des Staates einzuwenden, in
dem die Erfolg eintritt, wenn der Schädiger mit dem Eintritt des Erfolges
in diesem Staat rechnen musste».De Duitse ipr-regel voor de meervoudige locus kent
inderdaad niet een met de onvoorzienbaarheidsexceptie vergelijkbare regel.
Bedacht dient echter te worden dat de Duitse regel (Artikel 40 Abs. 1 EGBGB)
een andere constructie kent. Toepasselijk is het recht van het Handlungsort, tenzij de benadeelde kiest voor het recht van het Erfolgsort. Dit lijkt bezien vanuit de positie van de
benadeelde in diens voordeel, immers deze kan kiezen voor het recht van het Erforgsort wanneer dit recht voor hem tot een gunstiger
resultaat zou leiden. Daarbij geldt dan echter wel de algemene exceptieclausule
van Artikel 41 EGBGB, waarop de dader op zijn beurt een beroep kan doen in
geval een wezenlijk nauwere band bestaat met het recht van een andere staat
(lees: Handlungsort) dan die waarvan het recht
door Artikel 40 als toepasselijk wordt aangewezen. Het komt mij dan ook voor
dat in de praktijk het resultaat van de onderscheiden regels niet veel uiteen
zal lopen. Het zal van de omstandigheden van het geval afhangen of de dader
bij toepassing van de Nederlandse verwijzingsregel een beroep kan doen op
de onvoorzienbaarheidsexceptie om terug te kunnen keren naar de lex loci delicti, resp. bij toepassing van de Duitse regel een beroep
kan doen op de algemene exceptieclausule om een keuze voor het Erfolgsort te ecarteren en langs die weg tot toepassing van het recht
van het Handlungsort te komen.Afrondend meen ik dat aan de positie van de benadeelde voldoende recht
wordt gedaan met de in het wetsvoorstel opgenomen regel, die uitgaat van toepassing
van het recht van het Erfolgsort ( in de meeste
gevallen zal dit samenvallen met de woonplaats van de benadeelde) en waarbij
voorts naar mag worden aangenomen de bewijslast bij de dader berust wanneer
hij op de onvoorzienbaarheidsexceptie een beroep doet om tot een ander toepasselijk
recht te raken. Ik zie dan ook geen reden om de onvoorzienbaarheidsexceptie
te schrappen.Artikel 5De leden van de VVD-fractie vragen of de regering in artikel 5 aan het
einde van de laatste zinsnede zou willen toevoegen de woorden «of heeft
beheerst».In dit verband merk ik het volgende op. Artikel 5 heeft betrekking op
de samenloop van rechtsverhoudingen, waarbij in het bijzonder kan worden gedacht
aan samenloop van onrechtmatige daad met wanprestatie. Ingevolge artikel 5
kan ingeval van een nauwe band tussen de onrechtmatige daad en een tussen
dader en benadeelde bestaande of gewezen rechtsverhouding, het recht dat die
rechtsverhouding beheerst, worden toegepast op de verbintenis uit onrechtmatige
daad. De bepaling is facultatief geredigeerd. Daarmee is tot uitdrukking gebracht
dat het aan de rechter wordt overgelaten om met inachtneming van alle omstandigheden
van het geval te beoordelen of de nauwe verbondenheid de accessoire aanknoping
rechtvaardigt. Uit de formulering van artikel 5 volgt, hetgeen eveneens is
verwoord in de memorie van toelichting, dat onder omstandigheden de rechter
kan aanknopen aan een rechtsverhouding die tussen partijen bestaan heeft,
maar die ten tijde van het plegen van de onrechtmatige daad reeds was beëindigd.
Hoewel de leden van de VVD-fractie en ik het inhoudelijk met elkaar eens zijn,
komt het mij voor dat toevoeging van de woorden «of heeft
beheerst» aan het slot van de zin aan de strekking van de bepaling niets
wezenlijks toevoegt. Wel kan een dergelijke toevoeging tot een verkeerde interpretatie
van de bepaling leiden. Artikel 5 ziet op een nauwe verbondenheid tussen de
onrechtmatige daad en bestaande of gewezen rechtsverhouding tussen partijen.
Die nauwe band zal in het algemeen, bijvoorbeeld bij een overeenkomst, betrekking
hebben of op de totstandkoming van die rechtsverhouding, of op de nakoming
ervan, of op de ontbinding ervan. Deze onderdelen behoeven niet door een en
hetzelfde rechtsstelsel beheerst te worden, terwijl ook binnen onderdelen
het toepasselijk recht in de loop van de tijd gewijzigd kan zijn. De woorden
«of heeft beheerst» kunnen de niet bedoelde indruk wekken dat
bij wijziging van het toepasselijke recht, elk rechtsstelsel, dat op de rechtsverhouding
van toepassing is geweest, voor toepassing op de verbintenis uit onrechtmatige
daad in aanmerking komt. Dat is niet het geval. Betreft de nauwe verbondenheid
de nakoming van bepaalde contractuele verplichtingen, dan is niet relevant,
welk recht op de totstandkoming van de overeenkomst van toepassing is. En
ook naar tijd kan zich de nauwe verbondenheid beperken. Resumerend, meen ik
dan ook dat de toevoeging «of heeft beheerst» niet gewenst is.Artikel 6De leden van de PvdA-fractie vragen een verduidelijking van artikel 6
lid 2, waar wordt gesproken over de rechtskeuze, in het bijzonder van de bewoordingen
«of anderszins voldoende duidelijk blijken». De aan het woord
zijnde leden wijzen op de memorie van toelichting waarin staat dat dit met
name is toegevoegd om in de gedingstukken van een gerechtelijke procedure
stilzwijgend het toepasselijke recht te kunnen kiezen. De leden van de PvdA-fractie
vragen of hiermee een rechtskeuze mogelijk is. Deze leden zijn van oordeel
dat een rechtskeuze niet stilzwijgend mogelijk is – ook niet in gedingstukken –
en menen dat deze toevoeging zou kunnen worden geschrapt.Zoals in de memorie van toelichting is aangegeven sluit artikel 6 lid
2 aan bij artikel 3 lid 1 van het eerder genoemde EVO. Ingevolge artikel 3
lid 1 EVO is een stilzwijgende rechtskeuze mogelijk, mits deze voldoende duidelijk
blijkt uit de bepalingen van de overeenkomst (bijvoorbeeld wanneer verwezen
wordt naar artikelen uit een bepaalde wet) of uit de omstandigheden van het
geval. Uit concrete omstandigheden en feiten moet met voldoende zekerheid
kunnen worden afgeleid dat partijen daadwerkelijk een rechtskeuze hebben beoogd.
Vage aanwijzingen zijn niet voldoende om van een stilzwijgende rechtskeuze
te mogen uitgaan. Een stilzwijgende rechtskeuze is rechtsgeldig wanneer uit
concrete omstandigheden kan worden afgeleid dat sprake is van een werkelijk
gewilde rechtskeuze van partijen (zie voor de interpretatie van de stilzwijgende
rechtskeuze in artikel 3 EVO, prof. mr. L. Strikwerda, De overeenkomst in
het IPR, (Deventer 1995, pag. 78–79). Met de formulering van artikel
6 lid 2 van voorliggend wetsvoorstel is beoogd aan te sluiten bij artikel
3 lid 1 EVO en bij boven weergegeven opvattingen betreffende de interpretatie
van deze bepaling (zie hierover ook de publicatie van prof. mr. P. Vlas, Rechtskeuze
op het gebied van de onrechtmatige daad in het commune ipr en in het verdragenrecht,
in de reeds genoemde uitgave «Vijftig jaar lex loci delicti» (pag.
22–24). De rechtskeuze van artikel 6 van het wetsvoorstel moet uitdrukkelijk
zijn gedaan of anderszins voldoende duidelijk blijken. Wat dit laatste betreft,
zullen de bepalingen van de overeenkomst of de omstandigheden van het geval
uitsluitsel moeten verschaffen. De houding van partijen ten processe is een
factor waarmee in dit kader rekening gehouden dient te worden. Echter, ook
hierbij geldt dat partijen op enig moment eenduidig moeten hebben kenbaar
gemaakt dat zij het geschil aan een bepaald rechtsstelsel willen onderwerpen.
Rechtskeuze kan voldoende duidelijk blijken uit bijvoorbeeld de processtukken.
Daarbij dient te worden bedacht dat wat betreft de onrechtmatige
daad veelal sprake zal zijn van een rechtskeuze achteraf, dat wil zeggen een
rechtskeuze nadat de onrechtmatige daad gepleegd is. Een dergelijke rechtskeuze
vindt dan veelal plaats bij de inleiding van of in verband met een procedure.In de memorie van toelichting wordt verder benadrukt dat een stilzwijgende
rechtskeuze slechts kan worden aangenomen, indien voldoende duidelijk blijkt
van een daadwerkelijk daarop gerichte wilsovereenstemming tussen de partijen.
Indien bijvoorbeeld beide partijen zich beroepen op Boek 6 BW mag worden aangenomen
dat daarmee voldoende duidelijk is dat een rechtskeuze voor Nederlands recht
is bedoeld. Wanneer slechts één partij zich op een bepaald rechtsstelsel
beroept, is dat niet het geval. Ook een veronderstelde rechtskeuze, dat wil
zeggen een rechtskeuze waarvan verondersteld wordt dat partijen die gewenst
zouden hebben maar die niet kan worden vastgesteld, is onaanvaardbaar. De
rechter die onzeker is over het bestaan van een stilzwijgende rechtskeuze,
zal er goed aan doen partijen te vragen zich daarover uit te laten. Een en
ander overziend, ben ik van mening dat ook de stilzwijgende rechtskeuze recht
doet aan de vrijheid van partijen om naar eigen goedvinden het op hun rechtsverhouding
toepasselijke recht te bepalen, en dat deze derhalve, mits aan de daaraan
gestelde voorwaarden is voldaan, aanvaardbaar is voor de internationale onrechtmatige
daad, op gelijke wijze als zij aanvaard is in het internationale overeenkomstenrecht.Artikel 7De leden van de PvdA-fractie merken op dat in artikel 7, waarin wordt
aangegeven welke onderwerpen door het volgens het wetsvoorstel toepasselijke
recht worden beheerst, het onderwerp bewijs niet meer is genoemd. Dit is anders
geregeld in het Voorstel van de European Group (artikel 5 onder 10). De betrokken
leden vragen of het de bedoeling is dat vragen van bewijslastverdeling niet
overeenkomstig het volgens het wetsvoorstel toepasselijke recht worden beantwoord.
Deze leden wijzen er nog op dat bewijslastverdeling en bewijsvermoedens, juist
in ingewikkelde internationale onrechtmatige daadsacties, vaak doorslaggevend
kunnen zijn voor de uitkomst van de procedure; vaak hangen deze kwesties ook
sterk samen met het materiële recht.Zoals in de memorie van toelichting is opgenomen somt artikel 7 op, welke
onderwerpen in ieder geval door het ingevolge het wetsvoorstel toepasselijke
recht worden beheerst. Deze opsomming is niet limitatief, hetgeen in de aanhef
van het artikel is aangegeven door de bewoordingen «in het bijzonder».
Conform het advies van de Staatscommissie is het onderdeel h van het voorontwerp
vervallen. Volgens dit onderdeel werd, kort samengevat, de bewijslast beheerst
door het volgens de verwijzingsregels van het voorontwerp aangewezen recht.
Het is echter uitdrukkelijk niet de bedoeling van de regering geweest om bij
voorbaat de verdeling van de bewijslast van toepassing van de volgens het
wetsvoorstel toepasselijke recht uit te sluiten. Het advies van de Staatscommissie
is gevolgd omdat niet vaststaat dat de bewijslast in alle gevallen wordt beheerst
door de lex causae (het recht dat van toepassing
is op de vordering uit onrechtmatige daad) en dat de lex
fori (het recht van de staat waar de procedure aanhangig is gemaakt)
derhalve niet van betekenis is. Ter verduidelijking moge het volgende dienen.
Het internationale bewijsrecht «balanceert» als het ware tussen
het formele en het materiële recht. Aan de ene kant is het bewijsrecht
een onderdeel van het procesrecht, hetgeen toepassing van de lex fori veronderstelt. Aan de andere kant stellen bewijsregels een
begrenzing aan de subjectieve rechten van partijen en hebben aldus (ook) een
materieel karakter, hetgeen pleit voor toepassing van de lex causae. Naar de heersende opvattingen in literatuur en rechtspraak
wordt voor vragen van bewijsrechtelijke aard een onderscheid gemaakt tussen
enerzijds formeel bewijsrecht, de procedure van bewijslevering,
en anderzijds materieel recht, de bewijsregels die de inhoud van de rechterlijke
beslissing bepalen. Kwesties van formeel bewijsrecht (zoals de wijze waarop
de getuige wordt verhoord, het afleggen van de eed of de belofte, het gerechtelijk
onderzoek) worden beheerst door de lex fori. Kwesties
van materieel recht (zoals de bewijslastverdeling, de toelaatbaarheid van
bepaalde bewijsmiddelen, de wettelijke vermoedens) zijn aan de lex causae onderworpen. Hierbij speelt de kwalificatie een belangrijke
rol. De rechter heeft nu de vrijheid bij de kwalificatie van vragen inzake
het bewijs rekening te houden met alle omstandigheden van het geval. Nu de
opsomming van artikel 7 niet limitatief is, staat het hem bovendien vrij ook
een niet in artikel 7 opgesomde kwestie, als de bewijslastverdeling, te beoordelen
volgens het op de verbintenis uit onrechtmatige daad toepasselijke recht.
De Staatscommissie heeft nog gewezen op de mogelijkheid deze materie te regelen
in het algemeen deel van de codificatie van het internationaal privaatrecht.
Deze suggestie neem ik gaarne over.Ook de leden van de VVD-fractie stellen vragen bij artikel 7. Zij wijzen
erop dat bij het toepassen van het toepasselijke recht met betrekking tot
de wijze van vergoeding van schade (artikel 7, sub d) de rechter de mogelijkheid
zou hebben zogenaamde «punitive damages»
toe te kennen. Deze leden vragen of de regering dit in overeenstemming acht
met de Nederlandse rechtsorde.Hierover het volgende. Wanneer de omvang van de schade aan de hand van
de lex causae wordt bepaald, dient ook aan de
hand van dit recht te worden bepaald of «punitive
damages» kunnen worden toegewezen. Dat de Nederlandse rechter
een dergelijke schadevergoeding op grond van een buitenlandse lex causaetoewijst, komt als ongewenst voor. De oplossing voor deze
problematiek kan worden gevonden in het algemene leerstuk van de openbare
orde. De openbare orde-exceptie geldt als een voorbehoud bij de toepassing
van het door de verwijzingsregels als toepasselijk aangewezen recht. In een
reeks van arresten uit de jaren dertig (de zgn. Goudclausule-arresten) heeft
de Hoge Raad de voorwaarden voor toepassing van deze exceptie geformuleerd.
Zij geven nog steeds de bestaande opvattingen weer. Uit deze arresten volgt
dat bij de toetsing van vreemd recht aan de openbare orde een tweeledige maatstaf
kan worden aangelegd, één die vooral betrekking heeft op de
inhoud van het vreemde recht en één die vooral betrekking heeft
op de gevolgen van toepassing van het vreemde recht. De Nederlandse rechter
zal wanneer hij buitenlands recht toepast en geconfronteerd wordt met dergelijke
vormen van schadevergoeding, zich eerst moeten afvragen of het vreemde recht
de toets aan de eerste maatstaf doorstaat. Heeft de vreemde wetgever de grenzen «wat
naar Nederlandse opvattingen voor een wetgever behoorlijk en geoorloofd is»
overschreden, of is hij met zijn regelgeving getreden «buiten het kader
van wat naar Nederlandse opvattingen ook de wetgever hier te lande zou kunnen
en mogen doen», dan blijft het vreemde voorschrift buiten toepassing
wegens strijd met de openbare orde. Doorstaat het vreemde voorschrift deze
toets, dan zal de rechter moeten kijken naar de gevolgen van toepassing van
het vreemde recht. Hierbij spelen de omstandigheden van het geval en de betrokkenheid
van de Nederlandse rechtsorde een rol. Al naar gelang de uitkomst van deze
toets zal de rechter het vreemde voorschrift nu eens wel, dan weer niet toepassen.
Gegeven deze bestendige interpretatie van deze functie van de openbare orde
(ook wel de openbare orde in negatieve zin genoemd) meen ik dat de rechter
niet behoeft over te gaan tot het toekennen van «punitive
damages» wanneer volgens het toepasselijke vreemde recht een
dergelijke vergoeding voorgeschreven is, maar het toekennen daarvan in het
desbetreffende geval strijdig is met de openbare orde (zie in deze zin prof.
mr. L. Strikwerda, De overeenkomst in het IPR, (Deventer 1995, pag. 105).
En, voor zover «punitive damages»
in het systeem van het toepasselijke recht het karakter van immateriële
schadevergoeding hebben, kan de daarvoor naar het toepasselijke recht geldende
maatstaf (bijvoorbeeld in de vorm van «treble/triple
damages») worden aangepast aan wat naar Nederlandse opvattingen
behoorlijk en geoorloofd is.Het onderwerp «punitive damages»
was ook onderwerp van vragen van de leden van de PvdA-fractie. Zij wensen
te vernemen of de Nederlandse rechter in ons recht onbekende vergoedingen
als «punitive damages» moet toekennen
indien deze de rechter op grond van het voorliggend wetsvoorstel Amerikaans
recht moet toepassen. Of zou in dit kader een uitzonderingsbepaling in het
wetsvoorstel moeten worden opgenomen, zo vragen deze leden. Voorts vragen
deze leden zich af of er wellicht andere gevallen zijn waarin het toe te passen
recht tot naar Nederlands inzicht onaanvaardbare schadevergoedingen kan leiden.
De aan het woord zijnde leden vragen of er geen minimale waarborgen zijn,
met name uit het oogpunt van slachtofferbescherming waaraan het toe te passen
recht moet voldoen.Vooreerst zij verwezen naar mijn bovenstaande beantwoording van vergelijkbare
vragen van de leden van de VVD-fractie. Ik voeg het volgende aan toe. De vraag
of in verband met de aangesneden problematiek een uitzonderingsbepaling in
de voorliggende regeling moet worden opgenomen is ook door de Staatscommissie
onder ogen gezien. De Staatscommissie heeft zich gebogen over de vraag of
er voldoende aanleiding is om (in het door haar aangeboden ontwerp van wet)
te bepalen dat de rechter een regel van het toepasselijke buitenlandse recht
omtrent de hoogte van een toe te kennen schadevergoeding buiten toepassing
mag laten wanneer deze erop neerkomt dat – bij wege van straf –
wezenlijk meer dan de door de benadeelde geleden materiële en immateriële
schade dient te worden vergoed. De Staatscommissie is daarbij tot de conclusie
gekomen dat een dergelijke bepaling geen aanbeveling verdient, nu niet bij
voorbaat kan worden gezegd dat een punitief element bij elke vorm van onrechtmatig
handelen naar Nederlandse rechtsopvattingen onaanvaardbaar is (er zijn wellicht
gevallen waarin «punitive damages»
niet buitensporig zijn), anderzijds omdat de rechter op grond van de openbare
orde een dergelijke bepaling van vreemd recht buiten toepassing kan laten
indien hij oordeelt dat toepassing door de Nederlandse rechtsorde niet wordt
verdragen. Loyale toepassing van bijvoorbeeld Amerikaans recht brengt met
zich dat wanneer de Amerikaanse rechter «treble damages» toewijst ter hoogte van drie maal de geleden schade, de Nederlandse
rechter dit ook zal moeten doen. De Nederlandse rechter zal echter, met toepassing
van het leerstuk van de openbare orde, geneigd zijn dergelijke strafrechtelijke
bepalingen buiten toepassing te laten. Of er nog andere gevallen zijn waarin
het toe te passen recht tot naar Nederlands inzicht onaanvaardbare schadevergoedingen
leidt, wil ik op voorhand niet uitsluiten. Met betrekking tot de opmerking
dat in het kader van de slachtofferbescherming het toepasselijke recht wellicht
minimale waarborgen zou moeten bevatten, wijs ik er op dat het verwijzingsregime
als zodanig neutraal is opgesteld waar het betreft de bescherming of de begunstiging
van de ene of de andere partij. Het komt de evenwichtigheid van het stelsel
niet ten goede een zeker minimum-schadevergoeding voor de benadeelde in het
voorstel op te nemen.Artikel 8De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre de mogelijkheid die artikel
8 de rechter geeft om bij vaststelling van het toepasselijke recht rekening
te houden met de op de plaats van de onrechtmatige daad geldende verkeers-
en veiligheidsvoorschriften, afbreuk doen aan de autonomie van partijen, indien
zij het toepasselijke recht zelf hebben gekozen.In dit verband dient te worden benadrukt dat de rechter een discretionaire bevoegdheid heeft bedoelde lokale voorschriften in zijn oordeel te
betrekken. Afhankelijk van de omstandigheden van het geval zal de rechter
kunnen beslissen of hij deze regels in de plaats stelt van de veiligheids-
en verkeersvoorschriften van het ingevolge het wetsvoorstel toepasselijke
recht. «Rekening houden met» ziet op een veelheid van situaties.
Zo kan men niet vermijden dat men in Engeland links moet rijden. In die zin
zijn dergelijke lokale verkeersen veiligheidsvoorschriften keuzebestendig,
anders gezegd deze typen voorschriften kunnen niet door rechtskeuze opzij
worden gezet. Aldus is hier in zekere zin sprake van een beperking van de
autonomie van de partijen, zij het dat die beperking niet direct de rechtskeuze
als zodanig betreft. Het is immers uiteindelijk aan de vrije beoordeling van
de rechter overgelaten in hoeverre hij rekening zal houden met de bedoelde
lokale verkeers- en veiligheidsvoorschriften. De partijen zijn vrij in de
keuze van het toepasselijke recht.IV. Overige opmerkingenDe onder dit hoofdstuk van het verslag gestelde vragen zijn in het voorgaande
reeds behandeld.De Minister van Justitie,A. H. Korthals 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26608-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl