Verklaring om een voorstel te overwegen tot verandering in Grondwet i.v.m. opneming bep. zelfstandige bestuursorganen; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25629, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

26-09-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25629 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen2. Achtergrond3. Plaatsbepaling4. Aanduiding van openbare lichamen in de Grondwet?5. De organen van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie6. Artikelsgewijs ARTIKEL II Onderdeel B (Artikel 134) Eerste lidTweede lidDerde lidOnderdeel C (Artikel 135)Onderdeel D (Artikel 136)Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25629Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 42 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 629Verklaring dat er grond bestaat een voorstel van wet in overweging te
nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen
inzake zelfstandige bestuursorganennr. 3MEMORIE VAN TOELICHTING 1. AlgemeenDit wetsvoorstel strekt tot opneming van bepalingen over zelfstandige
bestuursorganen in de Grondwet.Bij zelfstandige bestuursorganen gaat het om bestuursorganen bij of krachtens
de wet ingesteld op het niveau van de centrale overheid, welke hiërarchisch
niet ondergeschikt zijn aan een minister. Werd bij de grondwetsherziening
van 1983 de tijd nog niet rijp geacht voor een grondwettelijke regeling van
zelfstandige bestuursorganen1, thans verkeert
de rechtsontwikkeling in een zodanig stadium dat het verantwoord is een dergelijke
stap te zetten. Het is evenwel niet alleen verantwoord, doch ook aangewezen.
Mede uit het hierna aan de orde komende rapport van de Algemene Rekenkamer
kan worden geconcludeerd dat zowel het aantal als het bestuurlijke en financiële
belang van deze bestuursvorm zodanig is dat regeling niet achterwege mag blijven
in de Grondwet, die de hoofdelementen van de staatsinrichting bevat.Dit geldt te meer daar zelfstandige bestuursorganen overheidsgezag uitoefenen
jegens burgers. Ook om die reden zou in de Grondwet een bepaling over zelfstandige
bestuursorganen niet mogen ontbreken. Zo hebben bij voorbeeld adviescolleges
of waterschappen (als oudste vorm van functioneel bestuur) wel een eigen grondwettelijke
plaats. Aan het bezwaar, dat in de huidige Grondwet voorbij wordt gegaan aan
dit belangrijke deel van het publiekrechtelijk organisatierecht, kan worden
tegemoet gekomen door opneming van een artikel met een drietal bepalingen,
als grondslag in de Grondwet voor zelfstandige bestuursorganen. De Grondwet
geeft daarmee ook een meer werkelijkheidsgetrouw beeld van de inrichting van
het Nederlandse openbaar bestuur. 2. AchtergrondHet Nederlandse openbaar bestuur kent van oudsher tal van op zich onderscheiden
vormgegeven zelfstandige bestuursorganen. Desalniettemin werd op deze overheidsorganen
eerst vanaf de jaren zeventig meer systematisch de aandacht gevestigd2 . Overigens zij vermeld dat, als men thans de inventarisatie
van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid uit 1983
in ogenschouw neemt, de begripsvorming destijds inderdaad nog onvoldoende
was uitgekristalliseerd.Van meer recente datum zijn:– het regeringsstandpunt «Functioneel bestuur, waarom en hoe?»
naar aanleiding van het advies van de Raad voor binnenlands bestuur over functionele
decentralisatie,1– het rapport van de eerste externe commissie van de Bijzondere
Kamercommissie Vraagpunten (over ministeriële verantwoordelijkheid) «Steekhoudend
ministerschap»,2– de – meer bestuurskundig getinte – rapportage van
de commissie-Sint «Verantwoord verzelfstandigen» uit 19943 en– het kritische rapport «Zelfstandige bestuursorganen en ministeriële
verantwoordelijkheid» van de Algemene Rekenkamer en het bijbehorende
kabinetsstandpunt.4 In laatstgenoemd
kabinetsstandpunt heeft de regering de voorbereiding van het onderhavige voorstel
tot grondwetsherziening aangekondigd.Voorts is voor het zicht op het verschijnsel zelfstandig bestuursorgaan
van belang dat per 1 januari 1994 de Algemene wet bestuursrecht in werking
is getreden. Daarin is in het openingsartikel een voor de hele Nederlandse
wetgeving geldende omschrijving opgenomen van het begrip «bestuursorgaan»,
hetwelk tevens een strakkere afbakening met zich bracht van de categorie zelfstandige
bestuursorganen. Artikel 1:1 van de Algemene wet bestuursrecht verstaat onder
een bestuursorgaan:a. een orgaan van een rechtspersoon die krachtens publiekrecht is ingesteld
of,b. een ander persoon of college, met enig openbaar gezag bekleed.Bovendien bevat het Aanwijzingsbesluit bestuursorganen Wob en WNo een
enumeratieve opsomming van de zelfstandige bestuursorganen die onder de werking
van de Wet openbaarheid van bestuur en de Wet Nationale ombudsman zijn gebracht.5Daarnaast heeft het ingezette verzelfstandigingsbeleid (daaronder tevens
begrepen het privatiseringsbeleid) gedurende de laatste tien jaar het belang
van een juiste publiekrechtelijke plaatsbepaling van zelfstandige bestuursorganen
doen toenemen. Enerzijds nam daardoor de (taak)omvang van de eigenlijke ministeries
af, anderzijds ontstond een groeiende behoefte aan duidelijkheid over de publieke
verantwoording en controle van overheidsorganen die «op afstand (zouden)
moeten worden aangestuurd» door diezelfde ministers. Bij het in het
leven roepen van zelfstandige bestuursorganen wordt immers de omvang van de
ministeriële zeggenschap beperkt. Een andere invulling van de politieke
verantwoordelijkheid van een minister mag echter vanuit democratisch-rechtsstatelijk
gezichtspunt niet leiden tot een verlies van de noodzakelijke checks and balances.
Ministers kunnen hun ministeriële verantwoordelijkheid voor de taakuitoefening
van zelfstandige bestuursorganen juridisch uitsluitend effectueren op grond
van de bevoegdheden die uitdrukkelijk aan hen zijn toegekend in de wetgeving
met betrekking tot (de instelling van) de desbetreffende zelfstandige bestuursorganen.
Het is derhalve van cruciaal belang dat ten aanzien van zelfstandige bestuursorganen
adequate bevoegdheden bestaan voor ministers. In vrijwel alle gevallen was
daaraan in de betrokken instellingsregelgeving niet voldaan, aldus ook de
Algemene Rekenkamer.Het vorenstaande overziende, concluderen wij, dat bij aanvaarding van
het onderhavige voorstel tot grondwetsherziening aan de onbevredigende situatie
dat in de huidige Grondwet de positie van zelfstandige bestuursorganen in
ons staatsbestel niet is geregeld, een einde komt. 3. PlaatsbepalingDe hoofdstukken 2 t/m 4 van de Grondwet bevatten bepalingen over organen
van het Rijk, terwijl hoofdstuk 6 ziet op de rechterlijke organisatie. Overigens
bevat ook hoofdstuk 5 in artikel 108 thans nog een bepaling die als grondslag
dient voor een rijksorgaan, de Nationale ombudsman.1
In hoofdstuk 7 wordt ingegaan op de plaats van provincies, gemeenten en waterschappen
in het Nederlandse staatsbestel, terwijl er daarnaast enige bepalingen zijn
te vinden over andere openbare lichamen.De grondwettelijke regeling van zelfstandige bestuursorganen zal, zo is
het voorstel, worden opgenomen aan het slot van hoofdstuk 7 van de Grondwet,
na de bepalingen over de oudste vorm van functioneel bestuur: de waterschappen.
Handhaving van een afzonderlijke bepaling over de waterschappen in de Grondwet
achten wij overigens in overeenstemming met hun historische en staatkundige
positie in ons land. Het komt ons voor dat direct na artikel 133 de meest
geschikte plaats is om zelfstandige bestuursorganen constitutioneel te verankeren.
Aansluiting bij hoofdstuk 7 verdient niet alleen aanbeveling omdat daar de
constitutionele regeling van de waterschappen is opgenomen, doch tevens omdat
dat van oudsher de plaats was waar (andere) openbare lichamen waren genoemd.
De organen van zulke lichamen zijn immers naar huidig inzicht aangeduid als
zelfstandige bestuursorganen. 4. Aanduiding van openbare lichamen in de Grondwet?Voorgesteld wordt om zelfstandige bestuursorganen in de Grondwet op te
nemen naast andere reeds in de Grondwet geregelde bestuursvormen, zoals gemeenten,
waterschappen en vaste adviescolleges. Het is in dat verband nodig noch wenselijk
om naast bepalingen in artikel 134 over zelfstandige bestuursorganen tevens
de bepalingen over de andere openbare lichamen dan provincies, gemeenten en
waterschappen te handhaven. Deze bestuursvorm ziet maar op een deel van het
terrein van het functioneel bestuur en is niet zo verschillend dat er aanleiding
is voor afzonderlijke regeling naast het zelfstandig bestuursorgaan. Waar
het gaat om aanvullende bestuursvormen als zelfstandige bestuursorganen dient
als constitutioneel aanknopingspunt te gelden het bestuursorgaan dat belast
is met de uitoefening van bestuurstaken en niet de rechtsvorm van de organisatie
(openbaar lichaam, stichting) waarvan het zelfstandig bestuursorgaan deel
uitmaakt. Wij menen evenwel dat niet voorbij kan worden gegaan aan de plaats
die de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie historisch gezien
in ons bestel inneemt. De publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie
heeft dan ook haar verankering in artikel 134 van de Grondwet behouden.In elk geval was reeds aanstonds duidelijk dat het niet wenselijk is om
voor een zelfde bestuurlijke verschijningsvorm elkaar deels overlappende grondwettelijke
bepalingen te hebben met onderscheiden constitutionele aanknopingspunten.
Indien in de Grondwet zowel het zelfstandig bestuursorgaan als het openbaar
lichaam als hier bedoeld geregeld zouden worden, zou het bovendien nodig zijn
om tot een constitutioneel verantwoorde afbakening van beide bestuursvormen
te komen. Wij menen dat dat niet goed doenlijk is. Aangegeven zou moeten worden
voor welke gevallen van functioneel bestuur het openbaar lichaam als constitutionele
figuur nog een eigen, specifieke betekenis heeft naast de figuur van het zelfstandig
bestuursorgaan. Hoewel door sommigen is geopperd dat de betekenis van het
begrip openbaar lichaam zou zijn gelegen in de wederkerige band tussen het
lichaam en een specifieke kring van personen die invloed kunnen uitoefenen
op het bestuur van het lichaam, de eigen huishouding of ook de
verordenende bevoegdheid, wordt evenzeer erkend dat onduidelijkheid bestaat
over het begrip. Die onduidelijkheid ware niet te continueren in de Grondwet.
Voorts staan wij een benadering voor die uitgaat van door verkiezingen gelegitimeerd
algemeen bestuur op drie niveaus (de openbare lichamen de Staat, provincies
en gemeenten), waarbij functioneel bestuur in de vorm van zelfstandige bestuursorganen
aanvullend is. In die benadering past niet een tussencategorie met een onheldere
legitimatie en positie in het publiekrecht.In de vorengenoemde nota «Functioneel bestuur, waarom en hoe?»
is aangegeven dat er geen goede gronden zijn om de openbare lichamen als klassieke
vorm van functioneel bestuur anders te benaderen dan nieuwe vormen van functioneel
bestuur: de zelfstandige bestuursorganen. Organen van de in artikel 134 van
de Grondwet bedoelde andere openbare lichamen worden gerekend tot de ruime
categorie zelfstandige bestuursorganen. Bij de totstandkoming van de Algemene
wet bestuursrecht is ook al overwogen dat organen van PBO-lichamen bestuursorgaan
in de zin van die wet zijn.1 Uit hun zelfstandige
positie is tot voor kort afgeleid dat zij zelfstandige bestuursorganen zijn.2 In het voorgestelde artikel 134 zijn de organen van de
publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie niettemin naast de zelfstandige
bestuursorganen opgenomen. Hiermee is tot uitdrukking gebracht dat de organen
van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie gelet op de historische
achtergrond en het samenwerkingskarakter van die organen een zodanig eigen
positie innemen dat aparte vermelding in artikel 134 op zijn plaats is. In
het nieuwe artikel 134, eerste en tweede lid, is bovendien met de betekenis
en verordenende bevoegdheid van de PBO-organen expliciet rekening gehouden.Daar komt bij dat onduidelijkheid bestaat over de gevolgen welke aan de
hantering van het begrip «openbaar lichaam» moeten worden toegekend.
Toekenning van rechtspersoonlijkheid door de wetgever, zonder de aanduiding
openbaar lichaam te gebruiken, leidt in de wetgeving niet tot andere gevolgen.
In verband met het vorenstaande zal worden bezien op welke wijze artikel 1
van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek wordt aangepast aan het nieuwe artikel
134 van de Grondwet.In onze democratie komt de bevoegdheid om op centraal, provinciaal en
gemeentelijk niveau algemeen verbindende voorschriften vast te stellen toe
aan organen die door algemene verkiezingen rechtstreeks gelegitimeerd zijn,
dan wel organen die onder controle staan van door verkiezingen gelegitimeerde
organen. Dat is de hoofdregel, waarop in beperkte mate uitzonderingen mogelijk
zijn. Het is de wetgever die daarover dient te beslissen.Met inachtneming van het uitgangspunt dat de hoofdelementen van een te
regelen materie worden vastgesteld door een door verkiezingen gelegitimeerd
orgaan is het echter onder omstandigheden onvermijdelijk dat (binnen de democratische
kaders functionerende) zelfstandige bestuursorganen aanvullend algemeen verbindende
voorschriften vaststellen. Ook daarin is geen principieel verschil gelegen
in vergelijking tot de andere openbare lichamen op die op basis van het huidige
artikel 134 zijn ingesteld.In dit verband achten wij verder van belang dat de voorgestelde grondwetswijziging
tot schrapping van bepalingen over openbare lichamen als bedoeld niet leidt
tot het uit het constitutionele zicht verdwijnen van deze vormen van bestuur.Voorop moet worden gesteld dat de Grondwet de hoofdelementen van ons constitutioneel
bestel vastlegt, doch een open systeem kent dat de wetgever niet verbiedt
om bestuursvormen in het leven te roepen althans voor die gevallen waarin
geoordeeld wordt dat er nog ruimte is voor bestuursvormen die
een aanvulling vormen op de bestaande vormen van algemeen bestuur. De –
tot nog toe weinig gecoördineerde – instelling van een groeiend
aantal zelfstandige bestuursorganen is daar het levend bewijs van.De voorgestelde grondwetswijziging leidt tot een accentverschuiving ten
aanzien van de niet met name genoemde openbare lichamen op centraal niveau:
het zijn niet meer deze rechtspersoonlijkheid bezittende lichamen die grondwettelijk
gezien verankerd worden, maar organen die belast zijn met het uitoefenen van
bestuurstaken, de zelfstandige bestuursorganen. De zelfstandige bestuursorganen
zijn in staatsrechtelijke zin de vormen van functioneel bestuur die aanvullend
zijn op het algemeen bestuur op centraal niveau. Zij zijn te onderscheiden
van de lichamen van algemeen bestuur op centraal, provinciaal en gemeentelijk
niveau. Tot die (zelfstandige bestuurs)organen worden ook gerekend de organen
van bedoelde andere openbare lichamen. Bovendien is in dit voorstel naast
de categorie zelfstandige bestuursorganen een eigen constitutionele plaats
voor de PBO-organen. In dit licht achten wij, zo is de conclusie, grondwettelijke
regeling van de openbare lichamen als afzonderlijke categorie dan ook niet
meer aangewezen. Dit laat overigens onverlet dat de wetgever, gelet op het
open systeem van de Grondwet op het punt van de bestuursvormen, de bevoegdheid
behoudt in bijzondere gevallen openbare lichamen in het leven te roepen. In
de toelichting op het voorgestelde artikel 134 wordt hierop nader ingegaan. 5. De organen van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatieHet huidige artikel 134 bevat de constitutionele basis voor de publiekrechtelijke
beroeps- en bedrijfsorganisatie. Bij de grondwetsherziening van 1983 is gekozen
voor handhaving van die aparte constitutionele basis voor de instelling van
de publiekrechtelijke beroepsen bedrijfsorganisatie naast de algemene basis
voor de instelling van «andere openbare lichamen», terwijl tegelijkertijd
werd erkend dat dit staatsrechtelijk gezien niet noodzakelijk was.1In het bovenstaande is er al op gewezen dat bij de totstandkoming van
de Algemene wet bestuursrecht is overwogen dat organen van de publiekrechtelijke
beroeps- en bedrijfsorganisatie bestuursorgaan in de zin van die wet zijn
en dat uit hun zelfstandige positie tot voor kort is afgeleid dat zij zelfstandige
bestuursorganen zijn. Daar staat echter tegenover dat deze organen, door hun
historische achtergrond en hun karakter als samenwerkingsverband tussen beroeps-
en bedrijfsgenoten, zich op belangrijke punten onderscheiden van zelfstandige
bestuursorganen. Zo ontstaan de organen van de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie
uit het initiatief van werkgevers en werknemers in een bepaalde sector en
zijn zij in dat opzicht te beschouwen als «organen van en voor het bedrijfsleven».
Hun taak is om een zodanige bedrijfsuitoefening te bevorderen door de onder
hun rechtsmacht vallende ondernemingen dat deze bedrijfsuitoefening dienstbaar
is aan het algemeen belang en aan het gemeenschappelijk belang van de betrokken
bedrijven en personen. Voor de uitoefening van die taak beschikken zij over
verordenende bevoegdheid. De bijzondere positie die de pbo-organen historisch
binnen het Nederlandse staatsbestel innemen, heeft dan ook geleid tot een
aparte grondwettelijke vermelding naast de zelfstandige bestuursorganen. 6. Artikelsgewijs ARTIKEL II Onderdeel B (Artikel 134) Eerste lidZelfstandige bestuursorganen hebben een aanvullende plaats in het Nederlandse
staatsbestel. In Nederland bestaat een grote verscheidenheid aan zelfstandige
bestuursorganen. Elk orgaan of elke groep van organen heeft een eigen achtergrond
en historie en kent ook afzonderlijke regelingen voor de inrichting, samenstelling,
bevoegdheden en controle, zonder dat er altijd duidelijke verklaringen voor
de verschillen zijn aan te wijzen. Sommige organen hebben een lange voorgeschiedenis
als zelfstandig bestuursorgaan (zoals de Kiesraad als centraal stembureau),
andere waren voormalige departementale dienstonderdelen die eerst na verloop
van tijd extern zijn verzelfstandigd (zoals de Arbeidsvoorzieningsorganisatie
of het Kadaster). Overigens worden binnen de departementale organisatie «verzelfstandigde»
dienstonderdelen, zoals agentschappen, niet als zelfstandig bestuursorgaan
beschouwd. Ditzelfde geldt voor privaatrechtelijke instellingen waaraan op
grond van een overeenkomst overheidswerkzaamheden zijn uitbesteed, zonder
dat openbaar gezag wordt toegekend.Bij zelfstandige bestuursorganen gaat het om bestuursorganen (in de zin
van de Algemene wet bestuursrecht) bij of krachtens de wet ingesteld op het
niveau van de centrale overheid, welke – anders dan een dienstonderdeel
zoals een directoraat-generaal of de Inspectie volksgezondheid – hiërarchisch
niet ondergeschikt zijn aan een minister.De figuur van een zelfstandig bestuursorgaan kent uiteenlopende verschijningsvormen.
In bepaalde gevallen is er sprake van één orgaan, dat voor het
gehele Nederlandse rechtsgebied werkzaam is (bij voorbeeld de Pensioen- en
Uitkeringsraad), in andere gevallen is er sprake van organen met een eigen
gebiedsindeling (bij voorbeeld de organen van de kamers van koophandel, RBA's).
Daarnaast is er nog een beperkt aantal zelfstandige bestuursorganen waaraan
tot nu toe nog weinig aandacht is besteed, namelijk de organen van openbare
lichamen die voor een bepaalde regio in het leven zijn geroepen (men denke
bij voorbeeld aan het voormalige openbaar lichaam Zuidelijke IJsselmeerpolders
of het voormalige openbaar lichaam Rijnmond).Voor de goede orde zij hier overigens vermeld dat de organen van de zogenoemde
regionale openbare lichamen uit de Kaderwet bestuur in verandering hier niet
toe behoren, omdat dat een bestuursvorm is als bedoeld in artikel 135, tweede
volzin, van de Grondwet: de gemeenschappelijke regeling. Zij hebben staatsrechtelijk
een andere positie.Vaste adviescolleges van het Rijk hebben reeds een eigen plaats gekregen
in ons constitutionele bestel, te weten in artikel 79 van de Grondwet; deze
adviescolleges, of zij nu permanent of tijdelijk zijn, worden, zoals uit het
gestelde in het algemeen deel reeds bleek, evenmin gerekend tot de zelfstandige
bestuursorganen als hier bedoeld.Het grondwettelijk stramien is dat van het bestaan van drie niveaus van
algemeen bestuur: rijk, provincies en gemeenten. De landelijke, provinciale
en gemeentelijke bestuursorganisatie kent rechtstreeks gekozen algemeen vertegenwoordigende
organen. Deze drie bestuurslagen hebben een eigen huishouding en daarbinnen
een algemene bevoegdheid tot regeling en bestuur. Het gaat dan om een open
huishouding met een breed pakket van taken en bevoegdheden. Dit in tegenstelling
tot zelfstandige bestuursorganen en organen van de publiekrechtelijke
beroeps- en bedrijfsorganisatie, die een gesloten1
huishouding kennen. Deze zijn als zodanig uitsluitend bevoegd die taken te
verrichten die hun bij of krachtens de wet zijn opgedragen.De Grondwet gaat er niet vanuit dat er zelfstandige bestuursorganen moeten
zijn, maar dat zij in het leven kunnen worden geroepen. Met de plaats van
zelfstandige bestuursorganen in het staatsbestel is gegeven dat zelfstandige
bestuursorganen niet in het leven kunnen worden geroepen met een zodanig breed
samengesteld takenpakket dat er in wezen sprake zou zijn van een nieuw orgaan
van algemeen bestuur. Er zijn taken die behoren tot het domein van het (door
algemene verkiezingen gelegitimeerde) algemeen bestuur die niet in aanmerking
komen om door de wetgever te worden verzelfstandigd.Bij de overheidstaken die zelfstandige bestuursorganen verrichten, gaat
het overigens primair om de uitoefening van openbaar gezag. In geval van een
publiekrechtelijk vormgegeven zelfstandig bestuursorgaan, kan ook sprake zijn
van andere taken, zoals het verrichten van feitelijke uitvoeringshandelingen
(bij voorbeeld arbeidsbemiddeling), die al dan niet naast de openbaar-gezags-taak
worden verricht.In de voorgestelde grondwetsbepaling is sprake van het instellen van zelfstandige
bestuursorganen en organen van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie.
Daarmee wordt voor wat betreft de zelfstandige bestuursorganen allereerst
gedoeld op het instellen van publiekrechtelijk vormgegeven organen.2 Daarnaast wordt met instellen gedoeld op het bij of krachtens
wet bekleden van een orgaan van een privaatrechtelijke organisatie met openbaar
gezag, waardoor dat orgaan bestuursorgaan wordt. Hoewel een (bestaande of
nieuwe) privaatrechtelijke organisatie ingevolge een privaatrechtelijke rechtshandeling
(bij notariële akte) wordt opgericht, wordt eerst een zelfstandig bestuursorgaan
in het leven geroepen door aan een orgaan van die organisatie openbaar gezag
toe te kennen. Dat orgaan is een zelfstandig bestuursorgaan voor zover het
openbaar gezag uitoefent.Zelfstandige bestuursorganen dienen als regel publiekrechtelijk te worden
vormgegeven. Daarnaast zijn er ook zelfstandige bestuursorganen die privaatrechtelijk
zijn vormgegeven. Het gaat dan veelal om privaatrechtelijke instellingen die
naast hun hoofdactiviteiten een openbaar-gezagstaak uitoefenen. Ook zijn in
het verleden privaatrechtelijk vormgegeven zelfstandige bestuursorganen in
het leven geroepen die uitsluitend met een of meer van dergelijke bestuurstaken
zijn belast. De Grondwet dient naar ons oordeel enerzijds niet voorbij te
gaan aan het bestaan van dergelijke zelfstandige bestuursorganen, doch is
anderzijds niet de geschikte plaats om aan te geven in welke gevallen er ruimte
is voor privaatrechtelijk vormgegeven zelfstandige bestuursorganen.Door de woorden «bij of krachtens wet» is tot uitdrukking
gebracht dat de Grondwet de wetgever de mogelijkheid laat tot delegatie bij
het instellen van zelfstandige bestuursorganen en organen van de publiekrechtelijke
beroeps- en bedrijfsorganisatie. Uit de grondwettelijke delegatiesystematiek
vloeit voort dat de hoofdelementen in de wet zelf geregeld dienen te worden.
De grondwetsbepaling sluit echter niet uit dat er zich bijzondere gevallen
kunnen voordoen waarin zelfstandige bestuursorganenop basis van een specifieke
wettelijke grondslag bij lagere regelgeving worden ingesteld. Voor organen
van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie is van een dergelijk
bijzonder geval thans sprake; na de herziening van het PBO-stelsel zullen
deze organen bij algemene maatregel van bestuur worden ingesteld. Wel brengt
deze grondwetsbepaling mee dat zelfstandige bestuursorganen en organen van
de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie voortaan niet meer
zonder de hier bedoelde wettelijke grondslag mogen worden ingesteld. In zoverre
biedt deze grondwetsbepaling dan ook een voor de inrichting van het openbaar
bestuur verdergaande maatstaf dan de Algemene wet bestuursrecht. De Awb hanteert
overigens ook het adjectief «zelfstandig» voorafgaand aan bestuursorgaan
niet omdat zij ziet op alle bestuursorganen.Het hierboven genoemde vereiste is geheel in lijn met het bovengenoemde
regeringsstandpunt «Functioneel bestuur, waarom en hoe?» en met
het rapport van de Algemene Rekenkamer. De afwezigheid van bedoelde materieel-wettelijke
grondslag kan aldus onder omstandigheden tot de conclusie leiden dat er sprake
is van een gewone privaatrechtelijke instelling die geen openbaar gezag uitoefent
of van een voor reparatie in aanmerking komende onbevoegdelijk geconstrueerde
publiekrechtelijke instelling. Wij gaan er echter vanuit dat deze situaties
zich na het van kracht worden van de onderhavige grondwetswijziging niet meer
zullen voordoen. De wetgevingspraktijk zal dan in overeenstemming met de Grondwet
moeten zijn, resp. worden gebracht. Tweede lidHet voorgestelde artikel behelst een tweetal basisbepalingen voor zelfstandige
bestuursorganen en voor de organen van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie,
zonder dat de wetgever daarbij wordt gebonden aan het precies vastleggen van
de taakomvang en de vormgeving van deze specifieke bestuursorganisaties. De
Grondwet laat daarbij aan de wetgever – uiteraard binnen de grondwettelijke
grenzen – ruimte om de voorgeschreven regels over zelfstandige bestuursorganen
en organen van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie inhoud
te geven. Het voorgestelde grondwetsartikel laat aldus ook voor eventuele
toekomstige ontwikkelingen ruimte.In het verleden is een veelheid aan zelfstandige bestuursorganen tot stand
gekomen, met een verscheidenheid aan bestuurlijke inrichting en bevoegdheidstoedeling.
Reeds eerder is aangegeven dat hieraan vanuit het oogpunt van democratische
en publieke controle bezwaren kleven. Voor regering en Tweede Kamer1 was dit ook de reden om te streven naar meer eenduidigheid
in de bestuurlijke vormgeving van zelfstandige bestuursorganen. In dit verband
zij verwezen naar de Aanwijzingen inzake zelfstandige bestuursorganen, welke
in de Aanwijzingen voor de regelgeving zijn opgenomen.De eerste volzin behelst de grondwettelijke opdracht om wetgeving over
zelfstandige bestuursorganen en organen van de publiekrechtelijke beroepsen
bedrijfsorganisatie tot stand te brengen: regels over de inrichting, samenstelling
en de bevoegdheid van deze bestuursorganen. Dat kunnen zowel algemene als
bijzondere regels zijn. Het gaat hier om de gebruikelijke waarborgen opgenomen
voor wettelijke regeling; vgl. bij voorbeeld in de Grondwet de artikelen 75
(Raad van State), 78 (Algemene Rekenkamer), 79 (vaste adviescolleges) en 133
(waterschappen). Voor de goede orde merken wij hier nog op dat bij privaatrechtelijk
vormgegeven zelfstandige bestuursorganen de regeling over inrichting, samenstelling
e.d. in boek 2 van het Burgerlijk Wetboek van toepassing is. Voor zover organen
van private rechtspersonen met openbaar gezag worden bekleed geven de daarin
opgenomen algemene regels van privaatrecht inhoud aan deze grondwetsbepaling.
Overigens zijn de regels inzake de samenstelling van een orgaan betrekkelijk
summier. Indien er naast de algemene regels over bij voorbeeld de stichting
of de naamloze vennootschap nog behoefte zou bestaan om een specifieke publiekrechtelijke
bepaling op te nemen, biedt het voorgestelde artikel 134, tweede lid, daarvoor
een basis. Van deze mogelijkheid zal overigens wat ons betreft spaarzaam gebruik
dienen te worden gemaakt vanwege het risico van denaturering van de privaatrechtelijke
organisatievorm1. In aansluiting op de in de artikelen
75, 78, 79, 116 en 132 van de Grondwet gebezigde terminologie wordt in het
tweede lid van artikel 134 gesproken van de bevoegdheden van zelfstandige
bestuursorganen. Deze bepaling schrijft voor dat bevoegdheden van zelfstandige
bestuursorganen wettelijk worden geregeld. Daarbuiten beschikt een zelfstandig
bestuursorgaan niet over publiekrechtelijke bevoegdheden die burgers eenzijdig
binden. De gesloten huishouding van zelfstandige bestuursorganen brengt met
zich dat voor zover aan een zelfstandig bestuursorgaan andere taken (bij voorbeeld
voorlichting) worden opgedragen deze nauwkeurig wettelijk worden omschreven.Evenals in de hierboven genoemde grondwetsbepalingen vloeit uit de grondwettelijke
terminologie voort dat delegatie in beginsel is toegestaan. De wetgeving kan
aan lagere wetgevers ruimte laten om (nadere) regels te stellen, bij voorbeeld
op het terrein van het financiële toezicht. Wij achten het evenwel te
ver gaan om de delegatiemogelijkheid geheel uit te sluiten. Niet uitgesloten
kan worden dat bepaalde aspecten op een lager niveau moeten worden geregeld.Het spreekt evenwel voor zich dat de hoofdelementen van de inrichting
en samenstelling en de bevoegdheden in de wet zelve worden geregeld. In dit
verband kan worden gedacht aan de voorzieningen die nodig zijn voor een juiste
vervulling van de bestuurstaken door zelfstandige bestuursorganen respectievelijk
de organen van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie en de
effectuering van de ministeriële verantwoordelijkheid, zoals de verplichting
tot het verschaffen van inlichtingen aan de betrokken minister, tot (financiële)
verslaglegging en periodieke evaluatie, alsmede een taakverwaarlozingsregeling.
Voor de goede orde zij hier overigens nog vermeld dat bepalingen inzake toezicht
hun basis vinden in het derde lid.De eerste volzin ziet tenslotte tevens op de openbaarheid van vergaderingen
van zelfstandige bestuursorganen en organen van de publiekrechtelijke beroeps-
en bedrijfsorganisatie. Die regeling zal afgestemd dienen te worden op de
aard van de taak en de samenstelling van het bestuursorgaan (vgl. aanwijzing
124r van de Aanwijzingen voor de regelgeving). Uiteraard zal in de desbetreffende
regelgeving rekening gehouden dienen te worden met omstandigheden waarin het
wenselijk is om in afwijking van de hoofdregel geheimhouding te betrachten
dan wel geen openbaarheid voor te schrijven (men denke aan privaatrechtelijke
instellingen met een zeer beperkte bestuurstaak).De tweede volzin biedt de wetgever binnen wettelijke grenzen de mogelijkheid
om aan organen van publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie en zelfstandige
bestuursorganen ook verordenende bevoegdheid te geven. De bestuursorganen
van de publiekrechtelijke beroeps- en bedrijfsorganisatie staan daarbij voorop.
Ook in het gemoderniseerde PBO-stelsel dat ons voor ogen staat, zal er ruimte
blijven voor het vaststellen van verordeningen door de bestuursorganen van
de PBO. Doch ook aan zelfstandige bestuursorganen kan regelgevende bevoegdheid
worden toegekend.Hierbij is grote terughoudendheid geboden, zoals ook in aanwijzing 124f
van de Aanwijzingen voor de regelgeving is verwoord. Regelgevende bevoegdheden
worden aan zelfstandige bestuursorganen uitsluitend toegekend:a. voor zover het betreft organisatorische of technische onderwerpen,
ofb. in bijzondere gevallen mits voorzien is in de bevoegdheid tot goedkeuring
van de regeling door een minister. Vanwege het primaat van de verordenende bevoegdheid van organen van algemeen
bestuur zal de wetgever van deze mogelijkheid slechts een spaarzaam gebruik
mogen maken. Het is ook om die reden dat voorgesteld is dat de Grondwet –
anders dan het huidige artikel 134 – een delegatieverbod bevat en bepaalt
dat de wetgever de grenzen aangeeft waarbinnen de verordenende bevoegdheid
wordt verleend. Het is overigens in lijn met deze bepaling dat de bevoegdheid
nader kan worden beperkt. Zo zal niet elk orgaan van publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie
over alle verordenende bevoegdheden behoeven te beschikken die de Wet op de
bedrijfsorganisatie aan deze organen toekent. Derde lidIn deze bepaling is in algemene termen de regeling van het toezicht opgenomen.
De regeling van het toezicht zal uiteraard dienen te zijn afgestemd op de
bestuurstaken waarmee het zelfstandig bestuursorgaan respectievelijk PBO-orgaan
is belast. Naarmate deze ingrijpender zijn, zal ook het toezichtsinstrumentarium
uitgebreider zijn. Bij zelfstandige bestuursorganen met een beperkte bestuurstaak –
men denke in het bijzonder aan situaties waarin het gaat om neventaken met
een technisch karakter – zal het instrumentarium beperkt van omvang
kunnen zijn. Voor zover het toezicht vernietiging van besluiten van zelfstandige
bestuursorganen betreft, is dat evenals elders in de Grondwet (artikelen 132,
vierde lid, en 133, derde lid; vgl. ook artikel 10:35 Algemene wet bestuursrecht)
geclausuleerd door de formule «wegens strijd met het recht of het algemeen
belang».Het bovenstaande voorstel impliceert, zoals eerder vermeld, dat het bestaande
artikel 134 over openbare lichamen komt te vervallen.De voorgeschiedenis van het huidige artikel 134 van de Grondwet gaat terug
tot de grondwetsherzieningen van 1922 en 1938. De grondwetswijziging van 1922
diende er destijds toe om een discussie te beslechten over de vraag of al
dan niet buiten de Grondwet om instellingen met publiekrechtelijke bevoegdheden
in het leven mogen worden geroepen. De in 1938 ingevoegde bepalingen over
openbare lichamen voor beroep en bedrijf voegden daar qua strekking en systematiek
niets aan toe. Ter uitwerking van deze grondwetsbepaling is, na een lange
voorgeschiedenis, in 1950 de Wet op de bedrijfsorganisatie tot stand gekomen
die het kader biedt voor de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie, waarbinnen
enkele tientallen schappen functioneren die nu op uiteenlopende wijze in zeer
diverse sectoren van het bedrijfsleven werkzaam zijn. Wij verwijzen hier naar
het recente kabinetsstandpunt over de modernisering van het PBO-stelsel1. Dit voorstel tot grondwetswijziging voorziet in een
basis voor dat stelsel. Daarnaast laat het bestaande artikel 134 onverlet dat ook privaatrechtelijke
organisaties publiekrechtelijke bevoegdheden worden toegekend (dit zijn dan
overigens zelfstandige bestuursorganen). In het voorgaande is al aangegeven
dat voor de instelling van openbare lichamen staatsrechtelijk een speciale
grondwettelijke basis niet noodzakelijk is. Om de redenen uiteengezet in het
algemeen deel van deze memorie van toelichting zijn wij tot de overtuiging
gekomen, dat deze bepaling thans kan worden geschrapt. Bestuursorganen van
de bestaande andere openbare lichamen in de zin van artikel 134 Grondwet zijn
zelfstandige bestuursorganen. Wettelijke vermelding «openbaar lichaam»
kan voortaan achterwege blijven. Niettemin staat het de wetgever vrij in bijzondere
gevallen openbare lichamen in het leven te roepen. Daarvoor moeten dan echter
wel bijzondere redenen aanwezig zijn. Een situatie waarin de openbaar-lichaamstatus
wenselijk kan worden geacht, is bij voorbeeld die van nieuw aangewonnen land
waarvoor een tijdelijke bestuursvorm in het leven wordt geroepen (vergelijk
het vroegere openbaar lichaam Zuidelijke IJsselmeerpolders),
vanwege de sterke parallel met de organisaties van algemeen bestuur, die van
oudsher in de openbaar-lichaamvorm zijn gegoten. Onderdeel C (Artikel 135)In verband met de wijziging van artikel 134 wordt artikel 135 ook op enkele
punten aangepast. De woorden «twee of meer» in de eerste volzin
zijn gehandhaafd om tot uitdrukking te laten komen dat het artikel de grondslag
biedt voor samenwerking tussen de genoemde openbare lichamen. Voor de goede
orde wordt erop gewezen dat niet gedoeld wordt op samenwerking tussen telkens
twee of meer provincies, twee of meer gemeenten, etcetera, maar op samenwerking
tussen twee of meer in deze volzin genoemde openbare lichamen (er is dan ook
bewust vanaf gezien om na de opsomming van de openbare lichamen in dit artikel
telkens het woord «onderscheidenlijk» toe te voegen). De wet ter
uitvoering van dit grondwetsartikel, de Wet gemeenschappelijke regelingen,
kan derhalve – en heeft thans ook – mede betrekking hebben op
de samenwerking tussen bij voorbeeld een gemeente en een provincie.De wijziging van de tweede volzin behelst een technische aanpassing die
direct samenhangt met het voorstel voor het nieuwe artikel 134 van de Grondwet
over zelfstandige bestuursorganen, omdat «openbaar lichaam» een
aanduiding is voor een rechtspersoon met een publiekrechtelijke organisatievorm. Onderdeel D (Artikel 136)Nu wordt voorgesteld artikel 134 van de Grondwet als hoofdbepaling over
niet met name in de Grondwet genoemde openbare lichamen te schrappen, rijst
de vraag of de algemene geformuleerde bepaling over geschillenbeslechting
tussen openbare lichamen wel handhaving in de Grondwet als belangrijkste Nederlandse
staatsdocument behoeft.Artikel 136 bevat een minder duidelijk geformuleerde bepaling over het
door de Kroon «beslechten» van geschillen tussen openbare lichamen.
Om echte rechterlijke geschillenbeslechting in de zin van artikel 112 e.v.
van de Grondwet gaat het hier echter niet. Het betreft hier een eigensoortige
voorziening van oudsher in aanvulling op het sluitende moderne systeem van
rechtsbescherming door de burgerlijke rechter, resp. administratieve rechters.
In zoverre is artikel 136 van de Grondwet dan ook wat minder gelukkig geredigeerd.
Voor een redactionele verbetering zien wij om de navolgende redenen evenwel
geen gronden. Bekend is dat van deze voorziening een zeer spaarzaam gebruik
wordt gemaakt. Sedert de Tweede Wereldoorlog tot 1994 is nog geen twintig
maal gebruik gemaakt1 van deze in artikel 136
van de Grondwet opgenomen voorziening. Het huidige gebruik is als gevolg van
de getroffen definitieve voorzieningen in kroongeschillen beperkt tot de zogenoemde
domiciliegeschillen op grond van de Algemene bijstandswet.Met de gegroeide praktijken van bestuurlijk overleg en de verhoogde niveaus
van bestuursrechtelijke rechtsbescherming die de laatste decennia tot stand
zijn gekomen, was er voor deze lichamen ook minder reden om hun toevlucht
te nemen tot deze voorziening, welke overigens wel is aangeduid als een vorm
van (publiekrechtelijke) arbitrage2. Vanwege
dit karakter en de geringe betekenis van deze voorziening in ons staatkundig
bestel achten wij het thans wenselijk noch noodzakelijk om artikel 136 in
de Grondwet te handhaven. Niet gesteld kan (meer) worden dat sprake is van
een hoofdelement van het staatkundig leven waarvan verankering in de Grondwet
wenselijk dan wel noodzakelijk is. Dat neemt niet weg dat aan een voorziening
die niet per se de beslechting van rechtsgeschillen naar de maatstaf van het
burgerlijk of bestuursrecht behoeft te betreffen, behoefte kan
bestaan. Een dergelijke voorziening kan worden opgenomen in bij voorbeeld
de Algemene wet bestuursrecht of een andere wet in formele zin. Bij die gelegenheid
zal ook de Wet op de Raad van State (vgl. artikel 15c) hieraan worden aangepast
en uiteraard ook acht worden geslagen op de beslechting van domiciliegeschillen
op grond van de Algemene bijstandswet. De Minister-President, Minister van Algemene Zaken,W. KokDe Minister van Binnenlandse Zaken,H. F. Dijkstal XNoot1Kamerstukken II 1980/81, 16 040 (R 1141), nr. 8, blz. 20, Documentatiereeks
Naar een nieuwe grondwet, Algehele grondwets- herziening deel IV, blz. 83.XNoot2Vermelding verdienen in dit verband: – M. Scheltema, Zelfstandige bestuursorganen, oratie, Groningen
1974, – H. G. Lubberdink, De betekenis van de ministeriële verantwoordelijkheid
voor de organisatie van het openbaar bestuur 1982, – H. F. Munneke, J. B. J. M. ten Berge, F. A. M. Stroink, P. Haighton
en P. den Hoed, Organen en rechtspersonen rondom de centrale overheid, WRR-Voorstudies
en Achtergronden V35, Den Haag 1983, – J. L. Boxum, J. de Ridder en M. Scheltema, Zelfstandige bestuursorganen
in soorten, Verslag van een onderzoek naar de praktijk van zelfstandige bestuursorganen,
Deventer 1989.XNoot1Kamerstukken II 1990/91, 21 042, nr. 4.XNoot2Kamerstukken II 1992/93, 21 427, nr. 40.XNoot3Kamerstukken II 1994/95, 21 042, nr. 15.XNoot4Kamerstukken II 1994/95, 24 130, nr. 3 resp. nrs. 5 en 17.XNoot5Een wijziging van de Wet openbaarheid van bestuur en de Wet Nationale
ombudsman waarbij het stelsel van aanwijzing van «andere» (zelfstandige)
bestuursorganen die onder de werking van deze wetten vallen, wordt vervangen
door een stelsel waarin deze wetten in principe van toepassing zijn op alle
«andere» (zelfstandige) bestuursorganen, met uitzondering van
de bij algemene maatregel van bestuur aangewezen bestuursorganen, is thans
aanhangig bij de Tweede Kamer (kamerstukken II, 1996/97, 25 456).XNoot1In het bij de Tweede Kamer aanhangige voorstel tot grondwetsherziening
dat strekt tot opneming van bepalingen inzake de Nationale ombudsman wordt
voorzien in schrapping van artikel 108 (kamerstukken II 1996/97, 25 313).XNoot1Kamerstukken II 1988/89, 21 221, nr. 3, blz. 27.XNoot2Zie bijvoorbeeld de toelichting bij Aanwijzing inzake de regelgeving,
nr. 124c.XNoot1Kamerstukken II 1975/76, 13 994, nr. 3, blz. 4, Documentatiereeks
Naar een nieuwe Grondwet, algehele grondwetsherziening deel VIIa, blz. 265.XNoot1De wettelijke bevoegdheidstoedeling aan de PBO-organen is overigens in
een bepaald opzicht zo ruim dat men zou kunnen spreken van een «half-open»
huishouding.XNoot2Vgl. de terminologie in de artikelen 79, 123 en 133 van de Grondwet.XNoot1Vgl. o.m. kamerstukken II 1994/95, 24 130, nrs. 11–13.XNoot1Vgl. C. A. Schreuder, Publiekrechtelijke taken, private rechtspersonen,
1994.XNoot1Kamerstukken II 1996/97, 25 091, nr.1 e.v.XNoot1Blijkens de jaarverslagen van de Raad van State over 1994 en 1995 zijn
in 1994 34 zaken en in 1995 17 zaken als hier bedoeld ingekomen.XNoot2Memorie van toelichting bij het wetsvoorstel voltooiing eerste fase herziening
rechterlijke organisatie, kamerstukken II 1991/92, 22 495, nr. 3, blz.
52. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25629-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl