Balansverkorting geldelijke steun volkshuisvesting; Verslag algemeen overleg inzake woningcorporaties op 11 oktober en 2 november 1995
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23817, nr. 54

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

16-02-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

23817 nr. 54

06-02-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamDiscussie op 11 oktober 1995Discussie op 2 november 1995Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23817Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 73 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 817Balansverkorting geldelijke steun volkshuisvestingnr. 54VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 6 februari 1996De vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer1 heeft op 11 oktober en 2 november 1995 overleg gevoerd
met Staatssecretaris Tommel van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer over woningcorporaties. Het overleg vond plaats aan
de hand van de brieven van de staatssecretaris van 28 juni en 14 juli 1995
(kamerstuk 23 817, nrs. 41 en 43), brief nr. VROM-95–482 ten geleide
van de aanbieding van de jaarverslagen over 1994 van het Waarborgfonds sociale
woningbouw en van het Centraal fonds voor de volkshuisvesting, en de antwoorden
van de staatssecretaris op de schriftelijke vragen van de heer Duivesteijn
over de invoering van de nationale woningbouwlening (Aanhangsel Tweede Kamer,
vergaderjaar 1995/1996, nr. 75).Van het overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Discussie op 11 oktober 1995De heer Duivesteijn (PvdA) had begrepen dat het voorstel van
de landelijke centrales van woningcorporaties inzake een nationaal programma
volkshuisvesting en het advies van de Adviescommissie gedragscode woningcorporaties
op dit moment alleen ter kennisneming aan de Kamer zijn toegezonden. Hetzelfde
geldt, zo was zijn indruk, voor de jaarverslagen over 1994 van het Waarborgfonds
en het Centraal fonds. Hij wilde zich dan ook voornamelijk richten op de brief
van 28 juni jl., waarin wordt ingegaan op de moties die zijn ingediend bij
de behandeling van het wetsvoorstel Balansverkorting geldelijke steun volkshuisvesting.
Op zichzelf waardeerde hij het dat de staatssecretaris de signalen uit de
Kamer heeft opgepakt en in de brief een aantal belangrijke correcties op het
nieuwe stelsel beschrijft, maar de heer Duivesteijn was hierdoor toch slechts
gedeeltelijk tevreden gesteld.Ter voorkoming van mogelijke misverstanden merkte hij in dit verband op,
niet uit te zijn op een geheel andere ordening dan waar indertijd in de discussie
over de stelselherziening voor is gekozen. Wel stond hij fundamentele correcties
op die ordening voor. Zo vond hij dat de posities van gemeenten, woningcorporaties,
huurders en rijksoverheid in evenwicht moeten worden gebracht met de respectievelijke
rollen en verantwoordelijkheden. De uitgangspunten van de nota Volkshuisvesting
in de jaren negentig (nota-Heerma) waar hij op zichzelf veel sympathie voor had, zijn helaas onevenwichtig uitgewerkt. Met de diverse moties
over de brutering is getracht weer evenwicht in het geheel te brengen en de
staatssecretaris heeft dat signaal begrepen, maar de uitwerking ervan is toch
nog niet voldoende. Opvallend is ook dat vrijwel alle financiële prognoses
in de nota-Heerma inmiddels door de praktijk zijn achterhaald: de huren liggen
nu op een hoger niveau, de reserves zijn omvangrijker e.d. Ook dat heeft,
zo meende de heer Duivesteijn, te maken met de onevenwichtige uitwerking van
de nota-Heerma.Hij ging vervolgens in op de diverse paragrafen uit de brief van 28 juni.
Bij paragraaf 2 (taken toegelaten instellingen) herinnerde hij eraan dat bij
motie is gevraagd om de taakstelling van de woningcorporaties aan te scherpen.
Reden voor die motie was het verschijnsel dat veel corporaties zich steeds
meer ontwikkelen tot een soort verhuur- of onroerend-goedbedrijf, met het
risico dat de aanvankelijke sociale taakstelling die is vastgelegd in de Woningwet
en het BBSH, steeds verder op de achtergrond raakt. Bij wijze van voorbeeld
wees hij op de woningcorporatie De Ronde Venen die heeft laten weten uitsluitend
nog koopwoningen te zullen bouwen, en het bericht over een stichting van een
aantal Amsterdamse woningcorporaties die koopwoningen van f 500 000
wil gaan bouwen. Hij vond het bouwen van koopwoningen door corporaties alleen
aanvaardbaar als het gaat om sociale koopwoningen. Het bouwen van koopwoningen
met als doel het behalen van winst kan, zo meende hij, geen doelstelling van
een corporatie zijn, zelfs niet als het de bedoeling is die winst vervolgens
weer aan te wenden ten behoeve van de huursector (het zogenaamde Robin Hood-effect).
Het bouwen van koopwoningen om winst te behalen, dient overgelaten te worden
aan marktpartijen, en als daar al een correctie op nodig is, dient dat te
verlopen via het grondbedrijf van de betrokken gemeente. Corporaties behoren
zich niet op dit vlak te bewegen en ook het oprichten van projectontwikkelingsmaatschappijen
door corporaties dient achterwege te blijven, als zijnde strijdig met het
karakter van de sociale taakstelling van corporaties. Bovendien moet worden
bedacht dat het hier niet gaat om het bouwen van een enkele koopwoning door
een enkele corporatie. In de planning voor de komende jaren is integendeel
de bouw van duizenden koopwoningen door corporaties voorzien.Met het oog hierop had hij grote moeite met de uitwerking die in de brief
van 28 juni aan de betreffende motie is gegeven. Het signaal van de motie
is weliswaar opgepakt, maar de uitwerking komt erop neer dat vrijwel alles
in relatie wordt gebracht met de sociale taakstelling van corporaties, dus
óók het bouwen van dure koopwoningen of het oprichten van projectontwikkelingsmaatschappijen,
namelijk via het genoemde Robin Hood-effect. Hij zou dan ook graag zien dat
commerciële activiteiten van corporaties in het BBSH worden uitgesloten,
tenzij die activiteiten echt onderdeel vormen van een project of het gaat
om de bouw van sociale koopwoningen, want marktpartijen lopen nu eenmaal niet
graag risico's met sociale koopwoningen. Als commerciële activiteiten
wel worden toegelaten, wordt in feite de algemene bedrijfsreserve van de corporatie
gebruikt als een soort risico-buffer en dat zou hij onterecht vinden.Wat de deelneming in andere rechtspersonen betreft (paragraaf 2.2) meende
hij eveneens dat de reactie van de staatssecretaris scherper had moeten zijn.
Corporaties nemen deel in projectontwikkelingsmaatschappijen of richten die
zelfs op en zetten daar geld en soms grote aantallen personeelsleden voor
in, terwijl corporaties anderzijds bezwaar hebben tegen een financiële
ondersteuning van huurdersorganisaties. Hij kende een corporatie waarbij maar
liefst zestien personeelsleden zijn vrijgemaakt voor activiteiten in de sfeer
van projectontwikkeling en dat leek hem geen gezonde ontwikkeling. Hij vond
dan ook dat de rijksoverheid het deelnemen door corporaties in andere rechtspersonen
dient af te wijzen, tenzij het evident gaat om een ondersteuning
van de sociale taakstelling.In dit verband betreurde hij het dat de staatssecretaris kennelijk niet
doorzet in het tegengaan van de BTW-constructie. Hij vond het onbegrijpelijk
dat bijvoorbeeld een toegelaten instelling in Zwolle haar bezit (toch publiek
bezit dat met publieke middelen tot stand is gekomen) overhevelt naar een
besloten vennootschap en dat de Nationale woningraad het eigen juridische
apparaat inzet om die overheveling te verdedigen.Hij waardeerde het toevoegen van leefbaarheid als een nieuw verantwoordingsveld
positief (paragraaf 2.3), waarbij hij het terecht vond dat corporaties dan
de vraag opwerpen wat nog tot de taak van een corporatie hoort en wat als
een taak van de gemeente moet worden beschouwd. Het leek hem echter evident
dat een goede woon- en leefomgeving een verantwoordelijkheid van zowel woningcorporatie
als gemeente is en hij verwachtte ook dat corporatie en gemeente die verantwoordelijkheid
nemen.De standpunten die in paragraaf 3 (de sector als revolving fund) worden
ingenomen, kon hij op zichzelf onderschrijven. Ook hij vond dat het in de
nieuwe ordening in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de toegelaten
instellingen is om hun sociale taakstelling te realiseren. Een belangrijk
uitgangspunt van de nota-Heerma was dat er voldoende geld in de sector aanwezig
is om die sociale taakstelling ook waar te kunnen maken, maar een behoorlijk
inzicht in de feitelijke reservepositie ontbreekt helaas volledig. Er is een
formele reserve van zo'n 25 mld., maar niet duidelijk is hoe het staat met
de bedrijfswaarde en de historische waarde. Opvallend is wel dat, als het
Centraal fonds tot sanering overgaat, altijd de bedrijfswaarde wordt aangehouden,
terwijl in de boekhouding door de corporaties nog veelal wordt uitgegaan van
de historische waarde. Het Centraal fonds doet dat om op een lagere saneringsbijdrage
uit te komen, maar dit alles betekent wel dat er in feite vrij veel kapitaal
in de sector aanwezig is. De heer Duivesteijn had daar enige berekeningen
over gemaakt en was daarbij uitgekomen op circa 71 mld. Hij besefte wel dat
hier niet op een eenvoudige manier vrij over beschikt kan worden, hetgeen
ook geldt voor de formele reserve van circa 25 mld., maar anderzijds zijn
er ook tal van manieren om een deel van dit geld actief te maken. Bovendien
is het voor een goede toetsing van een nationaal programma volkshuisvesting,
als dat eenmaal is uitgewerkt, noodzakelijk om precies de omvang van de financiële
reserves van de corporaties te kennen.Nader ingaand op manieren om een deel van de stille reserves actief te
maken, wees hij bijvoorbeeld op de mogelijkheid om voortaan de bedrijfswaarde
aan te houden, zoals ook het Centraal fonds dat doet. Hij had de indruk dat
de huurverhogingen dan gematigder kunnen zijn dan thans het geval is. Daarnaast
kan worden gedacht aan het gebruiken van een bepaald deel van de stille reserves
voor investeringen in de sociale sector. Ook wees hij erop dat het op dit
moment gebruik is om bijvoorbeeld verbeteringen direct af te schrijven, terwijl
het heel goed mogelijk is om die afschrijving over een aantal jaren uit te
smeren. Bovendien merkte hij op dat alleen al de rentebijschrijving op de
formele reserve circa 2 mld. per jaar bedraagt. Die steeds toenemende aanwas
van de formele reserve kan toch heel wel voor investeringen worden gebruikt?In dit verband wees hij tevens op het fenomeen van collegiale financiering.
Een ieder weet dat binnen de diverse centrales van woningcorporaties een strijd
gaande is tussen rijke en arme corporaties, waardoor het onmogelijk is om
binnen de centrales te komen tot afspraken over herverdeling of verevening.
Als noodoplossing wordt dan gekozen voor «collegiale financiering»,
maar dat is geen sociaal gedrag, doch alleen een noodverband. Daardoor ontstaat
de in zijn ogen uiterst merkwaardige situatie dat een woningcorporatie als
een soort beleggingsinstituut geld uitleent aan een andere corporatie, waarbij
er (omdat die andere corporatie kennelijk niet wordt vertrouwd)
via het Centraal fonds een garantie moet komen. Een corporatie hoort zich
echter niet op te stellen als een beleggingsinstituut en hij vond het dan
ook veel logischer om te komen tot een of andere vorm van verevening via bijvoorbeeld
het Centraal fonds.Bij paragraaf 4 (beleidsplan en prestatie-afspraken) tekende hij aan dat
het beleidsplan van de woningcorporatie in feite het enige instrument is op
basis waarvan kan worden getoetst of de prestatie-afspraken worden nagekomen.
Hij zou graag zien dat dit beleidsplan steeds eerst bij de gemeente wordt
ingediend en dat het pas vervolgens, voorzien van commentaar van het betreffende
gemeentebestuur, wordt doorgezonden naar de rijksoverheid.Bij de behandeling van het wetsvoorstel Balansverkorting is in motie nr.
37 nadrukkelijk gevraagd om een onafhankelijk instituut voor het financieel
toezicht (paragraaf 6.4). Alleen al uit de discussies binnen de centrales
van woningcorporaties over de reserveposities blijkt het grote belang van
een onafhankelijk instituut dat de Kamer kan informeren over de financiële
situatie en dat eventueel ook zelfstandig onderzoek kan doen. Volgens de brief
van 28 juni wordt gedacht aan instelling van een college van advies toezicht
toegelaten instellingen, maar hij vreesde dat zo'n college in de praktijk
toch weer gevormd zal worden door mensen uit de sector zelf, terwijl hij juist
een geheel onafhankelijk instituut voor ogen had. Hij had bovendien begrepen
dat de Algemene Rekenkamer, waarmee overleg over dit onderwerp is gepleegd,
de nodige kanttekeningen heeft geplaatst bij de gedachte van de staatssecretaris.
De heer Duivesteijn ging dan ook, al met al, niet akkoord met de voorgestelde
instelling van een college van advies toezicht toegelaten instellingen en
hield vast aan de gedachte van een onafhankelijk instituut voor financieel
toezicht.Hierna ging hij nog kort in op de brief van 14 juli inzake een nationaal
programma volkshuisvesting en een gedragscode woningcorporaties. Hij waardeerde
het op zichzelf dat de centrales van woningcorporaties een voorstel voor een
nationaal programma volkshuisvesting presenteren, maar een dergelijk nationaal
programma zou zijns inziens niet uitsluitend van de centrales van corporaties
afkomstig moeten zijn, maar zou tot stand moeten komen in overleg tussen de
rijksoverheid, de VNG en de woningcorporaties, met wellicht ook een betrokkenheid
van de Woonbond. Bovendien zou zo'n nationaal programma ook alle relevante
aspecten moeten omvatten: de plaatsen waar de woningen komen, de vraag wie
het benodigde geld ervoor uittrekt, de consequenties voor de huren e.d.Tenslotte herinnerde hij aan de motie over het tegengaan van ruimtelijke
segregatie, ingediend bij de discussie over het nationaal ruimtelijk beleid.
Daarbij had hij de staatssecretaris verzocht om deze motie nader uit te werken
en de Kamer daar nog vóór de begrotingsbehandeling over te informeren.
De heer Duivesteijn vond dit een belangrijk punt, want vrijwel alle afzonderlijke
maatregelen die de afgelopen jaren zijn genomen, blijken in de praktijk versneld
te leiden tot ruimtelijke segregatie.De heer Biesheuvel (CDA) merkte op dat bij alle discussie steeds
het doel voor ogen moet worden gehouden: kwalitatief goede woningen. De nieuwe
ordening is alleen een middel tot dat doel. Die ordening is indertijd door
de Kamer afgesproken en de heer Duivesteijn heeft weliswaar verklaard op zichzelf
achter die ordening te staan, maar wil die ordening nu toch zodanig gaan veranderen
dat de vraag rijst of de heer Duivesteijn wellicht spijt heeft van zijn steun
aan de bruteringswetgeving. Hoe denkt de staatssecretaris eigenlijk over de
stellingen die de heer Duivesteijn in zijn recente kranteartikel heeft betrokken,
zoals «woningcorporaties doen veel te weinig met hun enorme kapitaal»
of «Nederland is binnenkort het duurste huurland van Europa»?
De heer Duivesteijn wil kennelijk toch weer uitgaan van een preventief
toezicht door het Rijk, terwijl een belangrijk kenmerk van de nieuwe ordening
juist een ex post-benadering is, hetgeen vertrouwen in de sector impliceert.
Als dat vertrouwen ontbreekt, is het inderdaad begrijpelijk dat de heer Duivesteijn
maar liefst vijftien schriftelijke vragen stelt over de invoering van de nationale
woningbouwlening.De heer Biesheuvel had de indruk dat de staatssecretaris met de brief
van 28 juni een poging heeft gedaan om de heer Duivesteijn toch nog binnenboord
te houden. De brief is namelijk op een aantal punten onduidelijk en gaat,
zo vond de heer Biesheuvel, hier en daar zelfs een kant op die niet strookt
met de indertijd afgesproken nieuwe ordening. Hij vond het terecht dat de
brief lof bevat voor hetgeen tot nu toe door de sector is gepresteerd. Bedacht
moet ook worden dat de nieuwe ordening pas kort geleden is ingegaan en het
leek hem dan ook terecht om eerst nog enige tijd af te wachten op welke manier
de sector gebruik maakt van alle nieuwe mogelijkheden. Hij wilde dat overigens
zeker niet kritiekloos doen. Zo kon hij zich voorstellen dat de nu opgestelde
bedrijfstakcode op een aantal punten wel wat strikter kan worden geformuleerd,
bijvoorbeeld waar het gaat om sponsor-activiteiten, maar dat neemt niet weg
dat de Kamer met de nieuwe ordening ook vertrouwen aan de sector heeft gegeven
en dat de sector dan enige tijd moet worden gegund om dat vertrouwen waar
te maken. In dat verband betwijfelde hij ook of het wel reëel is om,
zoals in de brief van 28 juni wordt gedaan, nu al aanscherpingen van het BBSH
aan te kondigen.In het verlengde hiervan zou hij de corporaties ook wel wat meer ruimte
willen bieden waar het gaat om het bouwen van koopwoningen. Een onbegrensde
ruimte op dit punt stond hij niet voor en hij kon zich dan ook voorstellen
dat per project wordt beoordeeld of het bouwen van koopwoningen door de betreffende
corporatie al dan niet redelijk kan worden geacht. Een regel dat corporaties
zich daar in het algemeen niet mee bezig behoren te houden, vond hij weer
te veel naar de andere kant doorslaan. Zo kunnen koopwoningen in bepaalde
situaties zeer zinvol zijn voor de doorstroming en de corporaties hebben uiteraard
ook een taak bij sociale koopwoningen. Bovendien meende hij dat, als dan aan
corporaties wordt gevraagd om activiteiten ten behoeve van de sociale huursector
te ondernemen die andere partijen niet oppakken en waar dus kennelijk een
zeker risico aan kleeft, daar ook iets tegenover dient te staan voor de corporaties.
Eén van de prestatievelden voor de corporaties is immers ook om te
zorgen voor gezonde financiële verhoudingen en in bepaalde situaties
zal bouw van duurdere koopwoningen door een corporatie dan heel wel aanvaardbaar
kunnen zijn. Hierop aansluitend herinnerde de heer Biesheuvel eraan, zich al eerder
tegen gedwongen verevening te hebben gekeerd. Hij stond dan ook aarzelend
ten opzichte van het in de brief van 28 juni aangekondigde onderzoek naar
wetstechnische mogelijkheden hoe de individuele corporatie kan bijdragen aan
de in nationaal verband te verrichten volkshuisvestingstaken (blz. 12). Zo'n
onderzoek kan, zo vreesde hij, het begin vormen van een gedwongen verevening.Verder wees hij er in dit verband op dat met deelneming door corporaties
in andere rechtspersonen in het algemeen het spreiden van investeringsrisico's
wordt beoogd. Hij kon zich voorstellen dat over deelneming een aantal gedragsregels
worden geformuleerd, maar te strikte regels wees hij af en verbieden wilde
hij dit zeker niet, waarbij hij maar in het midden liet of dit eigenlijk wel
aan corporaties kàn worden verboden. In ieder geval vond hij de betreffende
paragraaf 2.2 (blz. 4) niet duidelijk en een voorbeeld van kennelijke poging
van de staatssecretaris om de heer Duivesteijn niet uit de boot te laten vallen.Bij paragraaf 2.3 (leefbaarheid) vroeg de heer Biesheuvel of deze is ingegeven
door de indertijd ingediende moties. Hij zag zelf dit nieuwe prestatieveld
in ieder geval niet als een logisch gevolg van de moties. Verder
vond hij het ook niet logisch om het BBSH al te gaan aanscherpen nu de nieuwe
ordening nog maar net van kracht is en meende hij dat de primaire verantwoordelijkheid
voor leefbaarheid moet worden gelaten waar die ligt, namelijk bij de gemeente.
Corporaties kunnen zeker een belangrijke bijdrage aan de leefbaarheid leveren,
maar als dit als nieuw prestatieveld wordt ingevoerd, kunnen daar ook concrete
eisen aan worden gesteld en wordt de verhouding tussen corporatie en gemeentelijke
overheid alleen maar diffuus. Het leek hem dan ook veel beter om hier te streven
naar afspraken met de sector en af te zien van het invoeren van dit nieuwe
prestatieveld. Daarnaast vroeg hij of dit onderwerp ook aan de orde is geweest
in de onderhandelingen over de brutering.Het college van advies toezicht toegelaten instellingen wees hij op dit
moment af. Hij zag dit college als een vreemde eend in de bijt en gaf er de
voorkeur aan eerst de bevindingen van de Algemene Rekenkamer af te wachten.
Verder was hem opgevallen dat in de brief van 28 juni wordt gesproken over
een accountantsverklaring over de volkshuisvestelijke prestaties. Hoe valt
dat te rijmen met de eerstelijns verantwoordelijkheid voor het toezicht door
het gemeentebestuur, in het bijzonder de desbetreffende wethouder? De accountant
kan in dezen toch niet op de stoel van de wethouder gaan zitten?De heer Hofstra (VVD) herinnerde eraan dat de nota-Heerma en
de verzelfstandigingsoperatie brede steun in de Kamer hebben gekregen, maar
vervolgens heeft de Kamer door middel van het aannemen van een aantal moties
toch ervoor gekozen op een aantal punten de teugels weer aan te halen. De
brief van 28 juni betekent in feite dat op een aantal punten weer opnieuw
centralisatie plaatsvindt, terwijl met de verzelfstandigingsoperatie juist
vergaande decentralisatie werd beoogd. Bovendien zal een aantal zaken nog
nader worden uitgewerkt, zo staat in de brief van 28 juni, en ook daar dreigt
het gevaar van nieuwe centralisatie. Al met al vond hij dan ook dat nu de
verkeerde kant op wordt gekoerst. Het betekent bovendien een toeneming van
de bureaucratie, met alle kosten van dien, terwijl nu al bijna f 100
per woning maandelijks nodig is voor uitsluitend het beheer.Hij onderschreef dat er op het punt van de leefbaarheid voor de corporaties
een taak ligt, maar dan vooral in katalyserende en initiërende zin, niet
of nauwelijks in financiële zin. Het is al moeilijk genoeg om de huurverhogingen
gematigd te houden en daar moet dan niet het risico bijkomen dat zaken als
herbestrating en vernieuwing van riolering, die gewoon bij gemeenten thuishoren,
naar corporaties worden toegeschoven. Hij vond dan ook dat niet gesteld kan
worden dat hier een duidelijk taakveld voor de corporaties ligt. Dit dient
in ieder geval minder strikt te worden geformuleerd dan nu in de brief wordt
gedaan.Paragraaf 2.1 over de afbakening van de werkzaamheden vond hij zeer onduidelijk
geformuleerd. In het BBSH is zeer algemeen aangegeven dat de activiteiten
van corporaties alleen op het gebied van de volkshuisvesting mogen liggen
en in de brief van 28 juni wordt dat niet nader omschreven, maar wordt alleen
die algemene formulering herhaald. Verder mogen activiteiten niet gericht
zijn op financieel gewin, maar als die winst gerelateerd kan worden aan de
realisatie van volkshuisvestingsdoelstellingen, is het maken van winst weer
wèl toegestaan. De heer Hofstra zag als primaire taak van corporaties
het beheren en vernieuwen van de aanwezige voorraad en het realiseren van
nieuwbouw in de sociale sfeer, en wilde zich daarom zeer terughoudend opstellen
ten opzichte van activiteiten die ook door marktpartijen worden verricht.
Zo zijn er vele marktpartijen die zich bezighouden met het eigen woningbezit
waar hij een warm voorstander van was, en daar hoeven de corporaties zich
dus in het algemeen niet op te richten. Bovendien is er hier het gevaar van
concurrentievervalsing, want als een corporatie moet concurreren met een marktpartij,
zal ze al snel geneigd zijn om sommige of alle kosten maar «weg
te boeken» naar de sector beheer huurwoningen. In bepaalde situaties
kan het aangewezen zijn dat een corporatie ook sociale koopwoningen bouwt,
met name in die gevallen waarin marktpartijen dat niet oppakken en sociale
koopwoningen van belang zijn voor de volkshuisvesting, maar dat behoort uitzondering
te blijven. In ieder geval zou hij graag zien dat paragraaf 2.1 helderder
wordt geformuleerd.Hetzelfde zou hij graag zien bij paragraaf 2.2 (deelneming in andere rechtspersonen).
Zo had hem de stelling in de brief verbaasd dat een kerntaak van een woningcorporatie
nooit in een besloten vennootschap zou mogen worden ondergebracht. Hij wilde
dit niet bepleiten, maar zou daar ook geen bezwaar tegen hebben als corporaties
hier aanleiding voor zien, mits dan 100% van de aandelen in die BV blijft
berusten bij de stichting. Verder begreep hij niet waarom consolidatie van
deelnemingen in andere rechtspersonen niet zou hoeven plaats te vinden in
het jaarverslag.Bij paragraaf 3 (de sector als revolving fund) vroeg hij een uiteenzetting
van de staatssecretaris naar aanleiding van de opmerkingen van de heer Duivesteijn
over de hoogte van reserves en voorzieningen. In het algemeen geldt, zo betoogde
de heer Hofstra, dat reserves en voorzieningen niet zo maar vrij besteed kunnen
worden, zonder dat dit direct consequenties heeft voor de hoogte van de huren.Hij was mordicus tegen een verplichte verevening en vond het ook niet
terecht dat in corporatie-land wordt gedaan alsof er geen rente bestaat. Er
zijn rijke en arme corporaties en bij de bespreking van de bruteringswetgeving
is al onderkend dat in de loop van de tijd wellicht een bepaald fusiepatroon
op gang zal komen. Ook had hij er geen bezwaar tegen dat corporaties die gelden
kunnen beleggen, dit uitlenen aan andere corporaties. Hij was het er overigens
mee eens dat een corporatie geen beleggingsinstelling hoort te zijn en kon
zich daarom voorstellen dat corporaties die echt overmatige reserves hebben,
worden verplicht om dat geld weer in de sector zelf te investeren. Dat kan
er bovendien toe leiden dat voor die corporaties de huurverhoging lager kan
uitvallen. Verplichte verevening wees hij echter af, want daarmee worden juist
die corporaties die door een beter beheer en bestuur enig geld overhouden,
gestraft en worden dus de verkeerde corporaties beloond. Stringente regelgeving
op dit punt zal trouwens, zo verwachtte hij, alleen maar leiden tot zeer creatief
boekhouden. Dit verschijnsel doet zich toch al op grote schaal in Nederland
voor en hij had er geen behoefte aan om dit nog verder te stimuleren.De voorstellen die in paragraaf 4 worden gedaan, spraken hem in het geheel
niet aan. Iedere corporatie en gemeente is natuurlijk vrij om tot allerlei
onderlinge afspraken te komen en op zichzelf leek het hem zeer verstandig
als een corporatie beschikt over een beleidsplan en een gemeente over een
volkshuisvestingsplan, maar hij voelde er niets voor om dat vanuit de rijksoverheid
op te gaan leggen. Dat zou immers betekenen dat op het ministerie weer alle
jaarverslagen en accountantsrapporten, vergezeld van een rapport van de betreffende
gemeente, van de circa 800 corporaties moeten worden bekeken, dus een enorme
bureaucratische rompslomp, terwijl door de bruteringswetgeving juist 60 à
100 formatieplaatsen bij het ministerie zouden vervallen. Uiteraard heeft
de centrale overheid de taak om de ontwikkelingen te volgen, maar de daarvoor
benodigde gegevens komen al beschikbaar, o.a. door middel van de statistische
overzichten. Bovendien kan de Kamer altijd om meer informatie vragen, op het
moment dat zij dat gewenst acht.Indertijd had de heer Hofstra zich geschaard achter de motie over een
onafhankelijk financieel toezicht en een samenstelling van het toezichtorgaan
buiten het «old boys-network» om. Hij voelde daarom niet voor
het nu voorgestelde college van advies toezicht toegelaten instellingen, dat
bij het ministerie zal worden ondergebracht en waarvan de leden door de minister
zullen worden benoemd. In ieder geval wilde hij de kanttekeningen
van de Algemene Rekenkamer, waar destijds ook om is gevraagd, eerst afwachten.
Op zichzelf zou hij er de voorkeur aan geven als deze essentiële toezichttaak
voor de komende bijvoorbeeld vijf jaar wordt toegekend aan een al bestaand
instituut, waarbij hij dacht aan de Algemene Rekenkamer die dan jaarlijks
een afzonderlijke rapportage over dit toezicht uitbrengt.Samenvattend vond hij dat de brief van 28 juni (nog afgezien van eventuele
verdere aanscherpingen, zoals bepleit door de heer Duivesteijn) te veel tendeert
naar een centrale ordening en nieuwe bureaucratische rompslomp, hetgeen hij
niet vond passen binnen de eerder gemaakte afspraken over verzelfstandiging
en decentralisatie. Tal van zaken op het terrein van de volkshuisvesting zijn
nog volop in ontwikkeling, zoals een herziening van de individuele huursubsidie,
een nieuwe opzet van het huurbeleid, het regelen van de verhouding tussen
huurders en verhuurders, bouwprognoses e.d., en er is nog maar net gestart
met de verzelfstandiging van corporaties. Met het oog hierop meende hij dat
eerst gewacht moet worden op de uitkomsten van het onderzoek van de Algemene
Rekenkamer die medio 1996 beschikbaar zullen komen, en dat voorlopig geen
aanpassingen van het BBSH dienen plaats te vinden. Het jaar 1998, zo'n vijf
jaar na het ingaan van de nieuwe ordening, leek hem een geschikt moment voor
een evaluatie, waarbij eventuele aanpassingen van het BBSH weer onder ogen
gezien kunnen worden.De heer Jeekel (D66) meende dat het op dit moment om twee stappen
gaat. In de eerste plaats is dat de stap van beperkte verbeteringen van de
ordening waartoe indertijd is besloten. De brief van 28 juni gaat daar nader
op in, aan de hand van de door de Kamer aangenomen moties die uiteraard een
uitwerking behoeven. De tweede stap is dan de verdere vormgeving en afwerking
van de ordening. Indertijd is gekozen voor verzelfstandiging en dat betekent
weliswaar niet zonder meer dat het na het doen van die keuze allemaal aan
anderen moet worden overgelaten, maar wel is het juist vanwege die keuze voor
verzelfstandiging primair aan de woningcorporaties, de koepels, de gemeenten
en de huurders om die verdere afwerking van de ordening vorm te geven. De
rol van de politiek in dat proces is vooral monitoring, waarbij op basis van
gestructureerde informatie regelmatig wordt nagegaan hoe het loopt en of de
uitgezette lijn nog wordt gevolgd, en prikkels worden gegeven op die punten
waar het niet helemaal goed loopt.In het bijzonder de corporaties zelf zijn het eerste aan zet waar het
gaat om de verdere vormgeving van de ordening. Van de corporaties mogen dan
ook voorstellen worden verwacht over de relatie huurders/verhuurders (waar
een aantal corporaties duidelijk achterblijven), over samenwerking op financieel
vlak (revolving fund), over het uitwerken van de vraag hoe de leefbaarheidstaak
vorm kan krijgen e.d. Ook kan in dit verband worden genoemd de verdere ontwikkeling
van het interne toezicht bij de corporaties, zowel op bestuurlijk als op financieel
vlak; ook op dat punt mogen vooral van de corporaties zelf voorstellen worden
verwacht.Terugkerend naar de eerste stap ging de heer Jeekel nader in op de brief
van 28 juni. Bij paragraaf 2 stemde hij in met de randvoorwaarde «dat
er een duidelijk aantoonbare bijdrage wordt geleverd aan de realisatie van
volkshuisvestingsdoelstellingen», maar merkte hij wel op dat die formulering
nog veel ruimte voor uiteenlopende interpretatie openlaat. Enige aanscherping
op dit punt leek hem dan ook nodig.Hetzelfde vond hij van de formuleringen in paragraaf 2.2 ten aanzien van
deelneming in andere rechtspersonen. Zelf meende hij dat corporaties een redelijke
ruimte tot deelnemingen en tot bouwen buiten de eigenlijke doelgroep zouden
moeten hebben, zij het in het algemeen in het kader van projecten die voldoen
aan de algemene doelstellingen van een corporatie. Anderzijds is echter ook
enige terughoudendheid nodig gezien de risico's die hierbij gelopen
zouden kunnen worden, nu corporaties werken met maatschappelijk kapitaal en
ze bovendien geen vennootschapsbelasting betalen. Hij voelde wel voor de suggestie
van de heer Biesheuvel om dit per project te bezien, al zag hij nog niet hoe
daar een praktische werkwijze voor kan worden gevonden. Is misschien per project
aan te geven welk percentage kan worden ingezet voor bouwen buiten de eigenlijke
doelgroep, of kan tenminste een brochure worden gemaakt met een aantal voorbeelden
van de manier waarop corporaties op dit vlak te werk zouden moeten gaan? In
ieder geval zou de heer Jeekel graag zien dat op dit punt meer duidelijkheid
wordt geschapen.Mede naar aanleiding van de brief van de VNG merkte hij op dat de organisatie
van het volkshuisvestelijk toezicht lastig wordt als de toelating van een
corporatie ruimer is dan alleen een bepaalde gemeente. Dit wordt nog extra
gecompliceerd nu het maar niet wil lukken om de discussie over BoN-gebieden
af te ronden. Op zichzelf vond de heer Jeekel een regionale toelating wenselijk,
maar voorwaarde is dan wel dat er intergemeentelijk afspraken over het toezicht
worden gemaakt. Voor een nationale toelating voelde hij voorshands weinig.Met het nieuwe prestatieveld leefbaarheid stemde hij in, vooral tegen
de achtergrond van andere nota's waarin fraaie volzinnen worden gewijd aan
de belangrijke taken van corporaties op dit vlak, zoals de integrale nota
veiligheidsbeleid en de nota's over het grote steden-beleid. Nu kennelijk
een ieder van oordeel is dat de corporaties hier belangrijke taken hebben,
had hij er geen bezwaar tegen om daar ook een prestatieveld van te maken.
Dit lijkt wellicht wat zwaar, maar in feite is dit alleen maar een explicitering
van de rol van de corporatie, als één van de partners in o.a.
het grote steden-beleid. Wel is in paragraaf 2.3 de afbakening tussen enerzijds
gemeentelijke taken en anderzijds taken van de corporaties nog zeer onduidelijk
gebleven. Op welke manier denkt de staatssecretaris hier tot een heldere afbakening
te kunnen komen?Ook met een verplichting voor een beleidsplan stemde de heer Jeekel in.
Om goed te kunnen monitoren, is het immers nodig om gegevens zo duidelijk
mogelijk op tafel te krijgen. Anderzijds moet voorkomen worden dat het een
dik stuk wordt waar steeds meer eisen aan worden gesteld, waardoor het steeds
dikker wordt en er inderdaad allerlei bureaucratische rompslomp ontstaat.
Ook behoort voorkomen te worden dat een verplichting voor een beleidsplan
in feite gaat neerkomen op preventief toezicht, omdat de nieuwe ordening juist
uitgaat van een toetsing op prestaties en dus een toetsing achteraf. Daarnaast
vond hij een beleidsplan nodig omdat hij hechtte aan een goed gemarkeerd overleg
tussen corporatie en gemeente. Overigens ligt het in dat kader voor de hand
om ook een gemeentelijk volkshuisvestingsplan verplicht te stellen.Met het voorgestelde college van advies toezicht toegelaten instellingen
komt het financieel toezicht primair te liggen bij de staatssecretaris; het
college van advies zal immers aan hem adviseren. De heer Jeekel was nog niet
zo ver. In ieder geval wilde hij de aangekondigde rapportage van de Algemene
Rekenkamer afwachten. Tot dat moment bleef hij staan achter de optie van instelling
van een onafhankelijk instituut, zoals indertijd bepleit in de motie-Duivesteijn.Waardering had hij voor al door de sector genomen initiatieven in het
kader van het revolving fund, zoals dat inzake een nationale woningbouwlening
en een nationaal programma volkshuisvesting. Voor een goede monitoring is
het nodig dat de Kamer inzicht krijgt in de aanwending van de algemene bedrijfsreserves
ten behoeve van volkshuisvestingsdoeleinden en hij zou dit als zesde prestatieveld
willen opnemen in het BBSH. Verder zijn de algemene bedrijfsreserves in het
algemeen nodig om toekomstige risico's op te vangen, maar bij bepaalde corporaties
(de «rijke corporaties») zijn er daarnaast nog extra reserves
en die zullen, zo vond de heer Jeekel, ten behoeve van de volkshuisvesting
besteed dienen te worden, bijvoorbeeld in de vorm van de laagrentende leningen. Belangrijk achtte hij vooral dat er met zo'n zesde prestatieveld een
relatie wordt gelegd tussen enerzijds inzicht in de aanwending van de algemene
bedrijfsreserves en anderzijds de volkshuisvestelijke prestaties.Voorts vond hij het waardevol dat een onderzoek zal worden ingesteld naar
de wetstechnische mogelijkheden om individuele corporaties een rol te geven
bij de in nationaal verband te verrichten volkshuisvestingstaken. Wel nam
hij aan dat hiermee alleen wordt gedoeld op de «achterblijvers»
op dit vlak en dat hiermee niet een soort wettelijke verevening wordt beoogd.
Hij vroeg daar een bevestiging van.Het voorstel voor een nationaal programma volkshuisvesting past in de
tweede fase van de zelfordening en is ook een interessant stuk, maar hij zag
nog wel veel losse einden waar het gaat om de financiering van zo'n programma.
In ieder geval zal dit voorstel nog verder moeten worden uitgewerkt. Ook de
gepresenteerde gedragscode vond hij op zichzelf nuttig, maar wel moet worden
bedacht dat die code nooit in de plaats kan komen van concrete voorstellen
uit de wereld van de corporaties. Die concrete voorstellen zag hij gaarne
tegemoet.De heer Hendriks zag als belangrijk positief punt van de brutering,
dat deze tot een grote verlichting van de staatsschuld heeft geleid. Anderzijds
beaamde hij dat de volkshuisvestingssector zelf de eerste negatieve effecten
van die brutering heeft moeten opvangen, maar daar viel nu eenmaal niet aan
te ontkomen. Hij hoopte dat ook andere ministeries tot zo'n bruteringsoperatie
overgaan, omdat op die manier de staatsschuld weer snel tot normale proporties
wordt teruggebracht.Verder verzocht hij de staatssecretaris, een aantal goede voorbeelden
van daadkracht van corporaties en samenwerking tussen woningcorporaties en
private ondernemingen in een «public-private partnership»-verband
ter tafel te brengen. De nationale overheid zal overigens steeds de vinger
aan de pols moeten houden, tenzij concreet aangetoond zou kunnen worden dat
privatisering van de corporaties veel beter zou zijn. Tot nu toe echter is
met regulering vanwege de nationale overheid een en ander nog steeds in een
goed vaarwater gehouden.De staatssecretaris stelde voorop dat het nieuwe stelsel zelf
in het geheel niet ter discussie staat. Wel hebben zich op een aantal punten
wat andere ontwikkelingen voorgedaan dan aanvankelijk werd verondersteld en
is de invulling van sommige rollen van diverse partijen hier en daar ook wat
anders dan in het begin werd beoogd. Het leek hem niet terecht om dit maar
te laten lopen tot een evaluatie van het gehele stelsel in 1997/1998. Bovendien
moet worden bedacht dat, als bij die evaluatie blijkt dat wijziging van regelgeving
nodig is, het vervolgens nog geruime tijd duurt voordat die gewijzigde regelgeving
ook in werking kan treden. Hij wilde daarom toch, in een goede balans, tot
aanpassing op een aantal punten komen.Hij bestreed de stelling dat dit tot onnodige extra bureaucratische rompslomp
leidt. Zo vond hij het voor een zeer kapitaalintensief bedrijf als een corporatie
volkomen logisch dat jaarlijks een beleidsplan wordt gemaakt met een doorkijk
naar de komende jaren. Dat doet ieder bedrijf, zelfs de «winkelier om
de hoek». Uiteraard moet dit geen dik stuk worden. Het kan beperkt blijven
tot een kort stuk, waarin de voornemens voor het komende jaar en een doorkijk
naar de komende jaren beknopt en helder worden beschreven. Zo'n stuk is trouwens
ook nodig om behoorlijk overleg met de gemeente te kunnen voeren. Op rijksniveau
worden deze stukken alleen maar gebruikt voor de monitoring. Daar hoeft geen
extra personeel voor te worden aangenomen en kan dus ook budgettair neutraal
verlopen.De bewindsman beaamde dat het eigenlijk niet nodig zou moeten zijn om
opstelling van een beleidsplan verplicht te stellen; iedere corporatie zou
dit allang moeten doen. Ook kon hij zich de stelling voorstellen dat dit verder aan het lokale of regionale niveau kan worden overgelaten en
dat het niet nodig is dat de centrale overheid zich hier nog mee bemoeit.
Bedacht moet echter worden dat regels niet zozeer worden gemaakt voor partijen
die op een goede manier opereren, maar vooral voor partijen die het niet goed
doen en hij was niet zo gelukkig met de wijze waarop op een aantal plaatsen
het overleg tussen gemeenten en corporaties verloopt. Nu in de ordening het
overleg tussen gemeente en corporatie zo centraal staat, dient de rijksoverheid
de voorwaarden te scheppen voor het goed verlopen van dit overleg en een belangrijke
voorwaarde daarvoor is dat het overleg kan plaatsvinden aan de hand van beknopte,
helder gestelde documenten. Hij zag dat zeker niet als nieuwe bureaucratische
rompslomp. Het gaat om een goede structurering van het overleg tussen gemeente
en corporatie, hetgeen het gezamenlijk opzetten van een volkshuisvestingsbeleid
op lokaal c.q. regionaal vlak alleen maar sterk kan bevorderen.De gedachte dat met het beleidsplan wordt beoogd om op rijksniveau toch
tot een vorm van preventief toezicht te komen, wees de staatssecretaris volledig
van de hand. Wel wilde hij graag van te voren inzicht hebben in de prestatievoornemens
van de onderscheiden corporaties en ook de Kamer dient daarover jaarlijks
te worden geïnformeerd. Twee A4-tjes per corporatie leken hem daarvoor
voldoende. Hij stelde zich voor dat die A4-tjes dan via de gemeente naar het
ministerie worden geleid, waarbij het voor de gemeente mogelijk is om er (eveneens
beknopt) kanttekeningen bij te maken. Op die manier kan op centraal niveau
snel een overzicht over het hele land worden verkregen en blijft de bureaucratische
rompslomp zeer beperkt.Hij had al aangegeven dat op een aantal plaatsen het overleg tussen gemeente
en corporatie voor verbetering vatbaar is. Hij vond ook dat de kwaliteit van
het overleg tussen deze beide partijen alleen maar wordt bevorderd als niet
alleen de corporatie over een beleidsplan beschikt, maar ook de gemeente dat
heeft in de vorm van een volkshuisvestingsplan. Het leek hem echter een stap
te ver om vanuit centraal niveau een volkshuisvestingsplan aan gemeenten te
gaan voorschrijven, waarbij hij wees op de afspraken over beperking van planverplichtingen
zoals die zijn gemaakt tussen de VNG en de rijksoverheid. De keuze om al dan
niet een volkshuisvestingsplan op te stellen, wilde hij dan ook aan de gemeenten
zelf overlaten. Overigens was hij bereid hierover het oordeel van de bewindslieden
van Binnenlandse Zaken in te winnen en de Kamer daarover te informeren.In de praktijk wringt er, zo merkte hij hierna op, in de praktijk ook
iets in de toezichtsrelatie. Gemeenten verkeren op dit punt in een vrij lastige
positie, omdat zij enerzijds met corporaties en projectontwikkelaars onderhandelen
over bijvoorbeeld nieuwbouwplannen en anderzijds ook toezicht op de corporaties
moeten uitoefenen. Sommige gemeenten vervullen hun toezichthoudende taak desondanks
voortreffelijk, maar bij andere gemeenten loopt het niet altijd even goed.
Hij wilde dan ook toe naar een andere vormgeving van het toezicht. Centraal
blijft staan dat de gemeenten in volle omvang het volkshuisvestelijke toezicht
uitoefenen en de prestaties meten. Bij het rechtmatigheidstoezicht staat voorop
dat het interne toezicht goed op orde dient te zijn, in de eerste plaats door
middel van een goed functionerende raad van toezicht met vakkundige leden
en vervolgens door middel van de accountantscontrole. In de brief van 28 juni
had hij overigens aangegeven dat over die controle nadere afspraken met de
betrokken beroepsorganisaties gemaakt dienen te worden, want hier kan verbetering
in worden gebracht. Daarnaast dient er dan nog een extern rechtmatigheidstoezicht
te zijn en nu in de praktijk gebleken is dat de gemeente daar niet de meest
geschikte instantie voor is, ligt het voor de hand om een instantie op centraal
niveau met dat externe rechtmatigheidstoezicht te belasten. Hij zag dat ook als een «onafhankelijk toezicht» als bedoeld
in de motie-Duivesteijn, namelijk onafhankelijk van degene op wie het toezicht
wordt uitgeoefend. Uit de opmerkingen uit de Kamer had hij nu de indruk gekregen
dat met «onafhankelijk» is bedoeld «onafhankelijk van de
overheid en van de sector». Daar voelde hij niet voor, want er is dan
geen enkele politieke controle meer op het toezichtorgaan en het zou ook betekenen
dat er niemand meer ter verantwoording kan worden geroepen als er iets mis
gaat met dit toezicht, terwijl het een sector betreft waar zeer omvangrijke
bedragen in omgaan. Daarom had hij gekozen voor het in de brief van 28 juni
omschreven college van advies toezicht toegelaten instellingen. Dat zal zeker
geen orgaan van de sector zelf worden, maar wordt een college van deskundigen
die worden benoemd door de minister (dus buiten het «old boys-network»
om), dat adviseert over te hanteren kaders en normen en het recht heeft om
zelf onderzoek te doen bij en gegevens op te vragen van corporaties.Over deze opzet van het toezicht in drie fasen (interne controle, accountantscontrole
en extern toezicht door een democratisch gelegitimeerd orgaan) vindt overleg
met de Algemene Rekenkamer plaats die de verzekering heeft gegeven dat het
hierover nog vóór de komende begrotingsbehandeling een oordeel
kan geven. Bij gelegenheid van de begrotingsbehandeling kan hier dus nader
over worden gediscussieerd. Daarop vooruitlopend, zo nam de bewindsman zich
voor, zal de inspectie zich de facto al meer bezig gaan houden met de rechtmatigheidscontrole.
Er vallen hier namelijk gaten die hij eigenlijk niet langer meer voor zijn
verantwoording wilde nemen. Daarnaast gaat de Rekenkamer zich, op eigen initiatief,
buigen over de vraag hoe het controlesysteem het beste kan worden opgebouwd
en hij steunde dit initiatief van harte.Hij bestreed dat de nu geschetste opzet van het totale toezicht een ingrijpende
verandering betekent. Het volkshuisvestelijk toezicht blijft immers berusten
bij de gemeenten en bij het rechtmatigheidstoezicht blijft het primair gaan
om het interne toezicht en de accountantscontrole. Alleen wat betreft de derde
fase van het rechtmatigheidstoezicht wilde hij de rijksoverheid een belangrijker
rol geven, overigens volledig binnen de nu geldende regelgeving, omdat hij
vond dat een politieke functionaris hier uiteindelijk op aanspreekbaar dient
te zijn, zeker gezien de omvang van de bedragen die in deze sector omgaan.
Hij meende in ieder geval dat het rechtmatigheidstoezicht in deze sector niet
gezien kan worden als een puur technische activiteit, maar een activiteit
is waar ook politieke verantwoordelijkheid voor gedragen moet kunnen worden.
Ook met het oog hierop is ervoor gekozen geen zelfstandig bestuursorgaan in
te stellen. Overigens zegde hij toe op dit punt nader schriftelijk in te gaan in de
brief waarmee de Kamer wordt geïnformeerd over het oordeel van de Rekenkamer.Hierna ging hij in op het voorgenomen nieuwe prestatieveld leefbaarheid
(paragraaf 2.3). Daarbij merkte hij eerst op dat de leefbaarheid, in het bijzonder
in de grote steden, veel zorgen baart. Gelukkig zijn zowel de gemeenten als
de corporaties bereid om hier meer aandacht aan te geven. In de praktijk hebben
corporaties hun activiteiten op het terrein van leefbaarheid ook al sterk
uitgebreid buiten de strikte contouren van het beheer van woningen. In feite
is dat echter niet legaal, op basis van de huidige regelgeving, en het is
dan ook de bedoeling om die regelgeving aan te passen, ten einde daarmee de
huidige praktijk vast te leggen. Dit onderwerp leefbaarheid is bij de onderhandelingen
over de brutering overigens niet aan de orde geweest. Hij vond dat ook terecht,
want volgens hem staat dit punt los van de brutering.In dit verband is er nog wel het lastige punt van de afbakening met de
taken van de gemeente. Uiteraard mag het niet voorkomen dat met het oog op
dit nieuwe prestatieveld een gemeente haar eigen verplichtingen ter zake van
bijvoorbeeld herbestratingen en onderhoud van rioleringen aan
de corporaties probeert over te doen, of dat een andere partij dat doet met
verplichtingen op het vlak van de zorg. Hij nam zich voor daar nauwkeurig
op toe te zien en was daartoe ook in staat als leefbaarheid als nieuw prestatieveld
wordt ingevoerd, want dan moeten de voornemens op dit vlak ook worden opgenomen
in het beleidsplan. Het zal anderzijds ook niet goed mogelijk zijn om de taken
van de gemeente en de taken van de corporatie op het vlak van de leefbaarheid
tot op de laatste millimeter precies af te bakenen. Op punten als beveiliging,
woonomgeving in bredere zin e.d. kan de corporatie echter zeker een belangrijke
rol spelen, in een goed evenwicht met de taken van de gemeente. Daarnaast
is het heel wel denkbaar dat gelden die de gemeenten krijgen ten behoeve van
de uitvoering van integrale wijk- en buurtplannen in het kader van het grote
steden-beleid, op basis van afspraken via de corporaties tot besteding worden
gebracht.Overigens zal bij de formulering van dit vijfde verantwoordingsveld ook
worden voorzien in een handreiking voor een afbakening tussen taken van de
gemeente enerzijds en taken van de corporatie anderzijds, juist om te voorkomen
dat een corporatie onder druk wordt gezet om gemeentelijke verplichtingen
over te nemen. De bewindsman was uiteraard voornemens op dit punt in nader
overleg met o.a. de VNG tot een voor alle betrokkenen hanteerbare vormgeving
te komen. Verder zegde hij in dit verband toe, nog vóór de komende
begrotingsbehandeling een reactie te geven op de motie-Duivesteijn over het
tegengaan van segregatie.Ingaande op de taken van de toegelaten instellingen wees hij erop dat
het ontwikkelen van nieuwe uitleglocaties in de loop der jaren steeds ingewikkelder
is geworden. De gemeente voert hierbij in het algemeen de regie en onderhandelt
met een aantal betrokkenen bij de voorgenomen bouwactiviteiten: particuliere
projectontwikkelaars, grondeigenaren en corporaties. Zeker bij grotere Vinex-locaties
zijn daarbij meestal meerdere corporaties betrokken. In de praktijk worden
voor een nieuwe bouwlocatie diverse deelplannen opgesteld en gaat het dan
om een deelplan voor alleen sociale woningbouw of alleen vrije sectorbouw,
dan is de keuze niet moeilijk: corporatie(s) resp. projectontwikkelaars. Het
kan echter ook voorkomen dat een deelplan van grotendeels sociale woningbouw
voorligt, waarbij ook is voorzien in koopwoningen. Vaak zal het dan gaan om
sociale koopwoningen (de vroegere premie-A-woningen), maar in een enkel geval
kan er ook nog wat vrije sectorbouw bij zitten, bijvoorbeeld ter afronding
van een wijk. In zulke gevallen wilde de bewindsman de corporaties graag enige
vrijheid gunnen en ze niet uitsluitend aan bouw van sociale huurwoningen binden.
Alleen op die manier kunnen corporaties volwaardig meedoen met planontwikkeling
in uitleglocaties. Hij onderschreef overigens de stelling dat dit dan per
project beoordeeld zal dienen te worden, primair door de betreffende gemeente,
alleen al om te bezien om welke aantallen koopwoningen het gaat.Al met al meende hij dat er geen vrees hoeft te bestaan voor een ontwikkeling
waarbij corporaties langzamerhand gaan «verworden» tot particuliere
projectontwikkelaars. Die vervreemding mag inderdaad niet optreden: de hoofdtaak
van corporaties blijft het bouwen en beheren van sociale huurwoningen. Enige
ruimte voor het bouwen van koopwoningen wilde hij de corporaties echter wel
geven, met als criterium dat die bouwactiviteiten in het belang moeten zijn
van volkshuisvestingsdoelstellingen en gericht moeten zijn op de doelgroep
van de corporatie. Zo kan het voor de doorstroming van groot belang zijn als
corporaties voor reeds zittende huurders iets kunnen doen in de sfeer van
koopwoningen. Verder beklemtoont de heer Duivesteijn nu wel sterk de risico's
die hieraan voor de corporaties zouden zitten, maar in de huidige omstandigheden
is juist vrijwel iedereen de mening toegedaan dat dit soort activiteiten in
de koopsector voor corporaties nogal profijtelijk zijn, hetgeen weer kan leiden
tot een matiging van huurverhogingen. Een beoordeling per project blijft nodig,
want bijvoorbeeld het bouwen en exploiteren van een bioscoop
in het kader van de leefbaarheid of het bouwen van zeer dure koopwoningen
vond de bewindsman niet in de termen vallen. Bovendien zal, als er risico's
aan een bepaald project zitten, een of andere constructie gevonden moeten
worden om te voorkomen dat die risico's uiteindelijk moeten worden gedragen
door de huurders in de vorm van huurverhogingen.Vervolgens ging hij kort in op het onderwerp «deelnemingen».
Hij wilde die beperken en zeker een «woud van BV's» voorkomen,
omdat er anders nauwelijks meer iets terecht komt van enig feitelijk toezicht.
Soms kan het echter nodig zijn om tot een deelneming te komen. Als bijvoorbeeld
een corporatie een aantal monumenten wil opknappen om die vervolgens als huurwoning
te exploiteren, kan de corporatie dat niet rechtstreeks ter hand nemen, maar
moet zij daarvoor op grond van de Monumentenwet een aparte organisatie in
het leven roepen. In het algemeen wilde hij dan ook voor deelnemingen de regel
«nee, tenzij» laten gelden. Uitgangspunt is dat de corporaties
voor het uitvoeren van hun kerntaken in principe geen andere rechtspersonen
nodig hebben. Wordt dat in bepaalde gevallen toch nodig geacht, dan moet een
aantal gedragsregels in acht worden genomen. Zo moet dan helder worden aangegeven
dat de deelneming van aantoonbaar belang is om tot uitvoering van de volkshuisvestelijke
taken te komen en moeten verder de financiële continuïteit van de
corporatie en de risico's van deelneming goed controleerbaar zijn voor de
toezichthouders. Verder geldt als voorwaarde dat een andere rechtspersoon
de corporatie gevraagd en ongevraagd in staat moet stellen om de gestelde
gedragsregels na te komen. Op die manier is er, zo meende de staatssecretaris,
een helder systeem waarmee bovendien niets wordt afgedaan aan de BAB-procedure.Hij wilde zich terughoudend opstellen ten opzichte van landelijke toelating.
Hij vond dat in ieder geval eerst duidelijk moet worden dat landelijke toelating
ook werkelijk nodig is. Een belangrijk nadeel hierbij is dat het toezicht
veel ingewikkelder wordt. Regionale toelating wordt veelvuldig aangevraagd
en ook verleend, maar tot nu toe zijn de concrete activiteiten van de corporaties
toch nog vooral lokaal gericht. Met een aanvraag om regionale toelating wordt
dus op dit moment kennelijk alleen beoogd om in formele zin een bepaalde positie
te verkrijgen.Tenslotte ging hij in op paragraaf 3, de sector als revolving fund, waarbij
hij vaststelde dat op dit moment te weinig gegevens bekend zijn over de financiële
positie van de individuele corporaties en de corporaties als geheel en over
de financiële consequenties van de taakstellingen in de komende jaren.
Hij kon echter toezeggen dat nog vóór de komende begrotingsbehandeling
de nodige gegevens, voorzien van een analyse, aan de Kamer zullen worden gezonden.
Verevening zal daarbij niet aan de orde komen, alleen al gezien het verwerpen
door de Kamer van de motie ter zake. Wel vond hij dat in extreme gevallen
van rijke corporaties die in feite niets met hun overmatige reserves willen
doen, moet kunnen worden teruggevallen op de een of andere formele bepaling,
opdat deze corporaties toch gehouden kunnen worden om vorm te geven aan hun
verantwoordelijkheid om beschikbare gelden in te zetten ten behoeve van een
goede volkshuisvesting van hun doelgroep. Een corporatie moet altijd enig
vermogen achter de hand hebben en is in dat opzicht dus altijd voor een klein
deel een beleggingsinstituut, maar een corporatie moet niet in feite een soort
bank worden die vooral vermogen beheert en daarnaast, als een soort nevenwerkzaamheid,
nog enige woningen verhuurt. Discussie op 2 november 1995Ook de heer Duivesteijn (PvdA) wilde, evenals de staatssecretaris,
het nieuwe stelsel zelf niet ter discussie stellen, maar stond wel een fundamentele
aanpassing ervan voor. Op dit moment hebben de corporaties immers een monopoliepositie
en hij wilde die omzetten in een meer gelijkwaardige relatie
tussen corporaties, gemeenten en huurders. Een dergelijk evenwicht is ook
beoogd in de nota-Heerma (nota Volkshuisvesting in de jaren negentig). Elke
partij dient daarbij binnen zijn eigen verantwoordelijkheden te opereren.
Dat betekent bijvoorbeeld dat gemeenten of huurders niet het verhuurbedrijf
van corporaties over mogen nemen, maar anderzijds kan een gemeente bij het
feitelijk inhoud geven aan het volkshuisvestingsbeleid ook niet volledig afhankelijk
zijn van het concrete opereren van de corporaties. Hij stelde zich voor hier
in de komende tijd, zolang dit evenwicht nog niet is bereikt, bij elke gelegenheid
een pleidooi voor te voeren.Met het oog hierop meende hij ook dat de aanpassing van het BBSH niet
tot marginale wijzigingen beperkt kan blijven. Dit besluit zal, zonder de
principes ervan aan te tasten, fundamenteel moeten worden gewijzigd, o.a.
om een goede regeling te krijgen voor de vele open einden die er nu in zitten.
Daarnaast zijn ook meer beperkte wijzigingen nodig en hij vroeg of die al
op korte termijn kunnen worden aangebracht. Hij zou het betreuren als hiermee
zou moeten worden gewacht tot 1997, zoals hij uit de begrotingsstukken had
menen te moeten opmaken.Ingaande op de taakstelling van corporaties merkte hij nogmaals op dat
zij maatschappelijke instituten zijn en zeker geen verhuurbedrijven in de
commerciële zin van het woord. Privatisering van corporaties was en is
niet aan de orde; ze zijn verzelfstandigd, maar de sociale taak staat nog
steeds centraal. Commerciële activiteiten van corporaties, zoals het
oprichten van makelaarskantoren of het bouwen van woningen van f 400 000
à f 500 000, wees hij dan ook af. Corporaties dienen zich
juist in het bijzonder bezig te houden met de meest kwetsbare groepen. De
aandacht die zij geven aan huisvesting van asielzoekers, waardeerde hij, maar
dit valt wel volledig binnen de taakstelling van corporaties. Verder vond
hij het terecht en zinvol dat corporaties ook aandacht geven aan de middengroepen,
maar het bouwen van koopwoningen in Vinex-locaties door corporaties had zijn
instemming in het algemeen niet, omdat het maatschappelijk kapitaal van corporaties
dan wordt ingezet voor risico's die juist door commerciële marktpartijen
gedragen dienen te worden. Hooguit wilde hij instemmen met het bouwen van
koopwoningen door corporaties met een prijs die correspondeert met het investeringsbedrag
voor een huurwoning met een huurprijs welke nog net onder de bovengrens van
de individuele huursubsidie valt, want die koopwoningen kunnen zo nodig vrij
gemakkelijk worden omgezet in huurwoningen voor de doelgroep. Op die manier
kunnen corporaties ook gemengde projecten realiseren. Verder is het aan gemeenten
om via het grondbedrijf een verevening van grondprijzen toe te passen, waartoe
gemeenten afspraken kunnen maken met marktpartijen. Marktpartijen vinden onrendabele
delen van een bestemmingsplan niet aantrekkelijk en hebben er daarom in het
algemeen ook een prijs voor over om te bereiken dat corporaties de woningbouw
in die delen verzorgen.De voorgenomen aanpassing van het BBSH op dit punt (brief van 28 juni,
punt 1 van paragraaf 8) vond hij dan ook niet ver genoeg gaan. Naast de al
genoemde argumenten wees hij er nog op dat het voorkomt dat corporaties een
opslag leggen op de huurverhoging in het kader van huursombenadering, om de
kosten van commerciële activiteiten te dekken.Ook punt 2 van paragraaf 8 wilde hij veel scherper formuleren. Corporaties
moeten uiterst terughoudend zijn met financiële participatie in andere
rechtspersonen en op dat punt wilde hij ook het toezicht van gemeenten versterken.
Corporaties dienen expansie te zoeken in de sociale woningbouw en de zorg
voor leefbaarheid van wijken en buurten. Met het oog hierop was hij een groot
voorstander van leefbaarheid als nieuw verantwoordingsveld. In dit verband
voelde hij ook voor een zesde veld waarbij verantwoording wordt afgelegd over
de aanwending van het vermogen voor volkshuisvestingsdoeleinden. Hij meende
dat corporaties zich daarbij vooral dienen te richten op doeleinden
ten behoeve van hun eigen huurders. Hij stond dan ook zeer terughoudend tegenover
de huidige vormen van «collegiale financiering», waarbij een rijke
corporatie geld uitleent aan een arme corporatie en dit zelfs als «sociaal
gedrag» presenteert, terwijl de rijke corporatie zich op deze wijze
eigenlijk alleen als een beleggingsinstituut gedraagt.Hij voelde tenslotte niets voor de ideeën over een college van advies
toezicht toegelaten instellingen, zoals omschreven in de brief van 28 juni.
Er ligt trouwens een duidelijke motie op dit punt op tafel, waarin wordt gepleit
voor de instelling van een onafhankelijk toezichtinstituut dat ook onafhankelijk
onderzoek kan verrichten. Op dit moment is de facto alles binnen de sector
ook door de sector zèlf geregeld en vervult een beperkt aantal mensen
allerlei dubbelfuncties. Hij vond dat geen zuivere situatie en meende dan
ook dat de rijksoverheid op een aantal plaatsen dient te participeren in het
hele systeem, juist om tot zuivere verhoudingen te komen. Het toezichtinstituut
dat hij voorstond, dient in ieder geval onafhankelijk van de sector te zijn
en dus buiten het «old boys-network» te vallen. De leden ervan,
zo stelde hij zich voor, worden benoemd door de staatssecretaris en ook de
rapportage over het toezicht en over de bevindingen van ingesteld onderzoek
vindt aan de staatssecretaris plaats.De heer Biesheuvel (CDA) moest vaststellen dat enerzijds van
PvdA-zijde wordt gezegd dat het nieuwe stelsel als zodanig niet ter discussie
staat, maar anderzijds een principiële strijd wordt aangekondigd om het
stelsel fundamenteel gewijzigd te krijgen, kennelijk met het beeld voor ogen
dat de huurders moeten worden beschermd tegen de boosaardige grillen van de
corporaties. Zelf dacht hij op dit moment zeker niet aan een fundamentele
aanpassing van het BBSH, alleen al omdat reeds een afspraak is gemaakt over
een evaluatie van dat besluit.In eerste termijn is erop gewezen dat een corporatie wel een beleidsplan
moet opstellen, maar een gemeente niet verplicht is tot opstelling van een
volkshuisvestingsplan. Is al bekend hoe de bewindslieden van Binnenlandse
Zaken denken over de suggestie om gemeenten daartoe toch te verplichten? Het
leek hem verstandig als een corporatie een beleidsplan opstelt, maar achtte
het eigenlijk niet nodig om dat verplicht te stellen, te meer omdat hij het
risico zag dat aan de hand van een verplicht beleidsplan toch weer een soort
toetsing vooraf wordt ingevoerd. Opvallend vond hij dat de staatssecretaris
in eerste termijn heeft gezegd een beleidsplan van twee A4-tjes wel voldoende
te vinden, terwijl op blz. 6 van de brief van 28 juni nogal wat eisen worden
gesteld aan een beleidsplan: het moet prestatievoornemens voor het komende
jaar met een doorkijk naar de komende jaren bevatten, inzicht geven in de
beleidsvoornemens voor de vijf verantwoordingsvelden, e.d. In ieder geval
had de heer Biesheuvel geen enkele behoefte aan een vorm van preventief toezicht
aan de hand van deze beleidsplannen.Uit het antwoord in eerste termijn had hij opgemaakt dat het vijfde prestatieveld
nodig wordt geacht om een legale status te geven aan activiteiten die corporaties
nu al ondernemen op het terrein van leefbaarheid. Hij had echter weinig behoefte
aan invoering van dit vijfde prestatieveld en vroeg dan ook of de bewuste
activiteiten wellicht kunnen worden gelegaliseerd door een uitbreiding van
de limitatieve opsomming in het BBSH.Ten aanzien van deelnemingen is in het antwoord in eerste termijn de regel
«nee, tenzij» geformuleerd. In dit verband vroeg hij of de staatssecretaris
zou kunnen instemmen met de bepalingen in de gedragscode van de koepels zelf.
Een regel «nee, tenzij» betekent immers toch weer het opleggen
van een regeling van bovenaf en zelfregulering door middel van de gedragscode
kan ook een uitstekende oplossing zijn. Kan ook dan de BAB-procedure nog een
bepaalde rol vervullen? Ten aanzien van het toezicht op toegelaten instellingen kwam de heer Biesheuvel,
zij het vanuit een ander uitgangspunt, tot dezelfde conclusie als de heer
Duivesteijn, maar het leek hem zinnig om hier verder over te discussiëren
aan de hand van het komende rapport van de Algemene Rekenkamer. Opvallend
vond hij de stelling in de beantwoording dat, als het toezicht wordt ondergebracht
in een volledig onafhankelijk orgaan (dus óók los van de overheid),
er dan geen politieke controle meer kan zijn op het toezichtorgaan en de Kamer
dus ook niemand meer voor het toezicht ter verantwoording kan roepen. Hem
leek die stelling niet geheel juist en hij vroeg daar een toelichting op.
Overigens zijn de corporaties zelf doende om het interne toezicht goed op
poten te zetten.Tenslotte vroeg hij hoe het staat met het op blz. 6 van de brief van 28
juni genoemde overleg met het Beraad Centrales Woningcorporaties over de voorwaarden
voor onrendabele investeringen.De heer Hofstra (VVD) stelde vast dat in de eerste termijn
op een vrij groot aantal punten verschillende opvattingen vanuit de Kamer
naar voren zijn gekomen. Zelf had hij gesteld dat door een aantal van de voorstellen
in de brief van 28 juni opnieuw centralisatie dreigt, met alle bureaucratische
rompslomp van dien. Zeer eens was hij het met de stelling in deze brief dat
er geen verplichte verevening dient te komen, maar juist daarom betreurde
hij het dat in de brief ook een onderzoek wordt aangekondigd naar wettelijke
mogelijkheden om een individuele corporatie eventueel te dwingen bij te dragen
aan in nationaal verband te verrichten volkshuisvestingstaken. Punt 5 van
paragraaf 8 zag hij dan ook graag geschrapt. Eerst dient duidelijk te worden
wat redelijke solvabiliteitscriteria zijn. Overschotten (dus reserves die
niet nodig zijn voor een goede solvabiliteit) mogen en moeten, zo vond hij,
worden gebruikt voor het primaire doel van een corporatie, waaronder hij ook
het temperen van huurverhogingen of zelfs het verlagen van huren verstond,
en behoren dus niet te worden ingezet voor «collegiale financiering»
met het doel om daarmee nog een extra bedrag binnen te krijgen. Daarom had
hij ook geen behoefte aan een zesde prestatieveld, zoals in eerste termijn
door de heer Jeekel gesuggereerd.In eerste termijn had de heer Hofstra onderschreven dat er op het punt
van de leefbaarheid voor de corporaties een taak ligt, vooral in katalyserende
en initiërende zin. Kosten die voor rekening van de gemeente behoren
te komen, mogen echter niet via het prestatieveld leefbaarheid worden afgewenteld
op de corporaties en dus op de huurders van die corporaties. De formulering
van het tweede lid van artikel 11 van het BBSH, waarin wordt gesproken over
het in stand houden en verbeteren van de direct aan de woningen grenzende
omgeving voor zover dit niet tot de verantwoordelijkheid van derden behoort,
kon hij geheel onderschrijven. Hij wilde het daarbij dan ook houden.Wat betreft de taakstelling van corporaties kwam hij, zij het via een
andere weg, tot dezelfde slotsom als de heer Duivesteijn. Ook hij vond dat
corporaties, zijnde sociale ondernemers, niet moeten willen treden in commerciële
activiteiten van marktpartijen die via concurrentie deze activiteiten op een
efficiënte manier verrichten. Corporaties dienen zich in het algemeen
te beperken tot de sociale huursector, al had hij geen overwegende bezwaren
tegen bouw van sociale koopwoningen door corporaties, zeker niet op die plaatsen
waar de markt dit laat liggen en deze bouw uit stedebouwkundig en volkshuisvestelijk
oogpunt wenselijk is. Ook wilde hij wel instemmen met de bouw van een enkele
duurdere woning, als dat integraal onderdeel uitmaakt van een totaalplan voor
een afgerond gebied, maar de stelling dat corporaties gedwongen zijn om dure
koopwoningen te bouwen om geld te verdienen voor de sociale sector en de doorstroming
te bevorderen, vond hij veel te ver gaan. Wat let een corporatie dan nog om
villa's in Wassenaar te gaan bouwen of benzine te gaan verkopen? Bovendien
geeft het bouwen van dure koopwoningen door corporaties onduidelijkheid
in de geldstromen, met het gevaar van kruissubsidies, terwijl het ook de nodige
tijd en energie van de medewerkers vergt.Ten aanzien van de deelnemingen door corporaties was hij het niet eens
met de opvatting van de heer Duivesteijn. Als eenmaal de taakstelling van
corporaties scherp is begrensd, leek het de heer Hofstra niet bezwaarlijk
om de corporaties vrij te laten in hun handelen ter zake van deelnemingen
binnen de wettelijke regels, al moeten daar wel enige restricties bij gelden,
bijvoorbeeld dat aandelen van een BV niet in handen van de bewoners of de
directie mogen worden gegeven.Hij vond het verstandig als een corporatie een beleidsplan maakt en een
gemeente een volkshuisvestingsplan, maar hij voelde niets voor een verplichting
voor corporatie en gemeente om die plannen te maken, gezien de bureaucratische
rompslomp die het gevolg daarvan is. Bovendien dient, nu de corporaties verzelfstandigd
zijn, de verantwoordelijkheid ook bij hen gelegd te worden.Naast het gebruikelijke toezicht bij de corporaties zelf (directie, raad
van toezicht en externe accountantscontrole) dient er, zo vond hij, op nationaal
niveau nog een zekere controle op dat toezicht te zijn. Het in het leven roepen
van een nieuw instituut daarvoor wees hij echter af. Dit leek hem ook niet
nodig, want een college als de Algemene Rekenkamer is uitstekend geschikt
om deze controle uit te oefenen. Hij zou dan ook graag zien dat de staatssecretaris
in overleg treedt met de Algemene Rekenkamer om na te gaan of dit college
bereid is in de eerstkomende vijf jaar jaarlijks een rapport hierover uit
te brengen.Hij was het ermee eens dat het niet nodig is om landelijke toelating op
grote schaal te entameren.Afsluitend herinnerde hij eraan in eerste termijn al te hebben betoogd
dat tal van zaken nog volop in ontwikkeling zijn en medio 1996 ook de uitkomsten
van het onderzoek van de Algemene Rekenkamer verwacht kunnen worden. Hij gaf
er in die situatie de voorkeur aan, de huidige regels de komende jaren ongewijzigd
te laten, ook al omdat het BBSH zijns inziens voldoende mogelijkheden biedt
voor de staatssecretaris om ongewenste ontwikkelingen tegen te gaan. Met het
voorlopig ongewijzigd laten van de huidige regels wordt ook de sector zelf
recht gedaan die nog maar net begonnen is met het werken in de nieuwe ordening.De heer Jeekel (D66) was door de beantwoording in eerste termijn
alleen maar gesterkt in zijn steun voor invoering van het prestatieveld leefbaarheid.
Wel zal er dan snel duidelijkheid moeten komen in de afbakening tussen de
taken van de corporatie en die van de gemeente op dit vlak. Op het recente
congres van de Nationale woningraad zijn daar suggesties voor gedaan. Zo werden
bevordering van de bewonersparticipatie bij woonomgevingsvragen, het aanstellen
van huismeesters (zo mogelijk iets ruimer dan de complexgrenzen) en intensivering
van onderhoud en beheer tot taken van de corporatie gerekend. Daarnaast werd
gesuggereerd, al ging het wat ver, om ook bijdragen in veiligheid in en om
het huis te rekenen tot een taak van de corporatie op het vlak van leefbaarheid.
De heer Jeekel miste op dit punt overigens een concrete uitwerking van de
nota Integrale veiligheid. Andere zaken in verband met leefbaarheid zag hij
als taken van de gemeente. Hij besefte dat het voor het Rijk niet doenlijk
is om een precieze afbakening voor iedere gemeente te geven, maar een globale
afbakening in de zin zoals hij had aangegeven, leek hem wel mogelijk. Daarnaast
tekende hij nog aan dat de genoemde taken op dit moment veelal in feite reeds
tot het takenpakket van de corporaties behoren en verder had hij begrepen
dat er enig geld voor beschikbaar kan komen in het kader van de convenanten
met de grotere gemeenten.Hij vond dat corporaties een redelijke ruimte moeten hebben voor bouwen
buiten de eigenlijke doelgroep, maar dan wel met terughoudendheid
in verband met de risico's en ook in het algemeen alleen in het kader van
projecten die voldoen aan de algemene doelstellingen van de corporatie. Er
dient sprake te zijn van een aantoonbaar direct, dan wel indirect volkshuisvestingsbelang
en het moet bij voorkeur gaan om geïntegreerde projecten met het zwaartepunt
bij de goedkope en midden-koopwoningen (globaal tot zo'n f 260 000
per woning), waarbij de corporatie geen groter risico mag lopen dan correspondeert
met het volkshuisvestingsbelang bij het bewuste project. Als corporaties buiten
deze grenzen willen treden, gaan ze in de praktijk op de commerciële
markt opereren en zouden ze ook als normale marktpartij behandeld moeten worden,
dus enerzijds bijvoorbeeld geen consultatieplicht meer, maar anderzijds ook
geen vrijstelling van vennootschapsbelasting meer. Bovendien moet er dan voor
worden gezorgd dat eventuele verliezen niet worden afgewenteld op de huurders.De heer Jeekel was benieuwd naar het oordeel van de bewindslieden van
Binnenlandse Zaken over een eventuele verplichtstelling van een gemeentelijk
volkshuisvestingsplan. Vooruitlopend daarop wees hij nog eens op enkele argumenten
voor zo'n verplichtstelling. Zo kent ongeveer de helft van de gemeenten geen
beleid voor besluiten aanmerkelijk belang, leidt regionale toelating van corporaties
nog nauwelijks tot regionaal volkshuisvestingsbeleid in het kader van een
reële intergemeentelijke samenwerking en heeft slechts een zeer beperkt
aantal gemeenten werkelijk een visie op de grootte van de strategische voorraad
sociale huurwoningen. Veel gemeenten hebben op dit vlak dus een achterstand
in te halen en hem leek dat mogelijk via het verplicht stellen van een volkshuisvestingsplan,
maar wellicht zijn er ook andere mogelijkheden om dit te bereiken.In eerste termijn had hij gepleit voor een zesde prestatieveld, maar de
omschrijving daarvan riep toen vraagtekens op. Inmiddels heeft de heer Priemus
gesuggereerd om te spreken van «het investeringsgedrag van corporaties,
gekoppeld aan de aanwending van de algemene bedrijfsreserves» en de
heer Jeekel was hierdoor aangesproken.Verder wees hij nog op de aangenomen motie nr. 26 die min of meer in het
vergeetboek dreigt te raken. Het gaat om een rapportage over corporaties met
DKP-woningen en een hoog percentage aan kapitaalmarktleningen. Hoe staat het
met de uitvoering hiervan?Hij pleitte voor een open procedure bij het aantrekken van bestuurders
van corporaties, waarbij een vacaturecommissie en een oproeping van kandidaten
in de media eigenlijk verplicht zouden moeten zijn.Tenslotte vroeg hij hoe nu gehandeld zal worden met de voornemens tot
aanpassing van het BBSH. Is het de bedoeling om met deze aanpassingen te wachten
tot de afgesproken evaluatie in 1997, of worden ze al eerder en dus min of
meer tussentijds doorgevoerd?De staatssecretaris had op 11 oktober al betoogd dat, als wordt
gewacht met aanpassingen van het BBSH tot de afgesproken evaluatie in 1997/1998,
het daarna nog geruime tijd zal duren voordat die aanpassingen ook feitelijk
in werking kunnen treden. Hij schatte het tijdstip van inwerkingtreding dan
op 1999 of misschien zelfs het jaar 2000 en vond dat echt te laat, want hij
achtte de door hem voorgenomen wijzigingen van het BBSH dringend nodig. Ook
als over enige weken duidelijkheid ontstaat over de vraag met welke aanpassingen
de Kamer kan instemmen, duurt het nog wel een jaar voordat deze feitelijk
kunnen ingaan, want het gaat om een algemene maatregel van bestuur waarover
advies van de Raad van State moet worden ingewonnen en waarvoor ook een voorhangprocedure
van enige maanden geldt.Ingaande op de opmerkingen over de afbakening van de werkzaamheden van
corporaties stelde ook hij voorop dat corporaties sociale ondernemingen zijn.
Ook hij voelde daarom beslist niet voor een ontwikkeling van corporaties tot
commerciële projectontwikkelaars en wilde ook niet een soort
van aparte status instellen voor corporaties die zich als zodanig willen ontwikkelen.
Verder geldt dat steeds meer gemeenten in binnenstedelijk gebied en in uitleglocaties
gemengde projecten opzetten, waarbij huurwoningen en koopwoningen, zowel goedkope
als wat duurdere, in één integraal project worden opgenomen.
Een dergelijke menging is zeer gewenst uit volkshuisvestelijk oogpunt en met
het oog op de pluriformiteit van de wijk en de bewindsman vond dat corporaties
op een redelijke manier in dit soort gemengde projecten moeten kunnen participeren,
dus niet alleen marginaal. Corporaties dienen zich uiteraard niet bezig te
houden met de bouw van woningen van f 500 000, maar waar de grens
dan wèl moet worden getrokken, is niet in algemene zin aan te geven.
Alleen al de grondprijzen en de bouwkosten lopen in diverse delen van Nederland
zeer uiteen, met verschillen van tienduizenden guldens. Verder rijst dan direct
de vraag hoe groot het aandeel koopwoningen in zo'n gemengd project zou mogen
zijn: 50%, 40% of misschien maar hoogstens 30%? Het antwoord op die vraag
hangt veelal geheel af van de concrete situatie in het door de gemeente opgezette
plan.Al met al vond de staatssecretaris dat corporaties in redelijkheid aan
dit soort gemengde projecten mee moeten kunnen doen, als het echt gaat om
een volkshuisvestelijk belang. Omdat de nadruk daarbij moet blijven liggen
op de sociale sector, kan het voor corporaties niet gaan om zaken als de bouw
van luxe woningen en parkeergarages of het opzetten van makelaardijen. Hij
meende dat sommige corporaties op dit punt te ver zijn gegaan en daarom wilde
hij op dit punt ook ingrijpen, zoals hij in de brief van 28 juni had geschetst.
Verder kunnen de grenzen op dit vlak niet precies worden vastgelegd, zoals
hij al had aangegeven, en er zal dus toch enige flexibiliteit moeten blijven,
omdat er anders voor corporaties niet meer goed te werken valt, hetgeen dan
zeker geldt voor de Vinex-locaties.Overigens had hij uit de hoek van commerciële projectontwikkelaars
geen enkele klacht gekregen dat corporaties «onder hun duiven»
zouden schieten of via kruissubsidies «de markt zouden bederven».
In de praktijk is juist op een aantal plaatsen samenwerking tussen projectontwikkelaars
en corporaties aan het ontstaan, maar dan is wel enige flexibiliteit nodig
om participatie door corporaties mogelijk te maken. Verder merkte hij nog
op een corporatie te kennen die uitsluitend voor de eigen huurders makelaardij-activiteiten
heeft ontwikkeld, met het doel hen goedkopere hypotheekleningen te kunnen
aanbieden als ze een huis willen kopen en daarmee voor doorstroming zorgen.
Zo'n makelaardij-activiteit vond hij niet bezwaarlijk, omdat deze in het belang
van de eigen huurders is en de corporatie bovendien niets kost, maar integendeel
juist enig geld aan provisies oplevert.De vraag of een corporatie bij een concreet project juist of niet meer
juist handelt, is in eerste instantie ter beoordeling van de gemeente. Mochten
daar problemen bij rijzen, dan zal dat bericht worden aan het ministerie.
Daarnaast kan het ministerie zich aan de hand van bijvoorbeeld jaarverslagen
en dergelijke stukken een beeld vormen van de ontwikkelingen op dit vlak en
de bewindsman nam zich voor daar dan jaarlijks in de begrotingsstukken over
te rapporteren aan de Kamer.Juist omdat corporaties hun risico's behoren te beperken, o.a. bij participatie
in gemengde projecten, kan het voor een corporatie nodig zijn om deel te nemen
in een andere rechtspersoon. Dat mag echter weer niet leiden tot een ondoorzichtig
woud van BV's, omdat het toezicht dan niet meer goed uit te oefenen valt.
Verder moet niet alleen op risico's voor corporaties worden gelet, want participatie
in gemengde projecten biedt ook kansen en in de praktijk is dit tot nu toe
vaak zeer profijtelijk gebleken voor corporaties.Ingaande op de opmerkingen over het beleidsplan en het volkshuisvestingsplan
wees de bewindsman er eerst op dat het beleidsplan zelf inderdaad niet tot
twee A4-tjes beperkt kan blijven. Dit plan moet immers, aan de
hand van een beschrijving van de voornemens voor de komende jaren, inzicht
bieden in de door de corporatie te leveren prestaties op tal van gebieden
en dient vervolgens als basis voor het overleg tussen corporatie en gemeente.
Toen hij in het overleg op 11 oktober sprak over twee A4-tjes, ging het echter
niet om zo'n beleidsplan, maar om de informatie over het beleidsplan die naar
het ministerie wordt gezonden. Die informatie dient, zo vond hij, beknopt
te zijn en kan dus beperkt blijven tot hooguit twee A4-tjes. Als alle beleidsplannen
compleet naar het ministerie wordt gezonden, geeft dat alleen maar een enorme
papierlawine en is er bovendien het risico dat het toch weer komt van preventief
toezicht.Vervolgens herinnerde hij eraan dat in de periode 1970/1980 de verplichting
voor gemeenten om beleidsplannen op allerlei gebieden op te stellen, ter discussie
is gesteld, o.a. aan de hand van het rapport van de commissie-Vonhoff. De
uitkomst van die discussie was dat het voortaan aan gemeenten zelf werd overgelaten
om te bepalen of ze een plan voor een bepaald beleidsterrein wilden opstellen
en, zo ja, in welke vorm. Conform de Gemeentewet van 16 juni 1994 kan het
Rijk de gemeenten alleen bij wet verplichten tot het opstellen van een beleidsplan
indien daar zwaarwegende argumenten voor zijn. In beginsel geldt, als een
verplichting wordt opgelegd, die verplichting dan voor een periode van maximaal
vier jaar, terwijl het Rijk dan verantwoordelijk is voor de extra financiële
inspanningen van de gemeenten.Gemeenten hebben in de praktijk voldoende wegen om hun beleid kenbaar
te maken. Indien een gemeente het noodzakelijk acht om het beleid op bepaalde
terreinen vast te leggen, kan ze dat doen in allerlei vormen, zoals beleidsnota's
of beleidsplannen, subsidieverordeningen e.d. Gelet op de diverse manieren
waarop gemeentelijk beleid kenbaar en openbaar kan worden gemaakt, is het
hebben van een volkshuisvestingsplan dan ook niet verplicht gesteld. Indien
gemeenten alsnog die verplichting zouden krijgen opgelegd, is zo'n plan ook
de basis voor het toezicht, maar het is dan mogelijk dat het in het plan neergelegde
gemeentelijke beleid niet overeenkomt met het rijksbeleid. Dat is geen theoretische
mogelijkheid, hetgeen bijvoorbeeld blijkt uit de gang van zaken rond de BTW-constructies.
Het zou betekenen dat het Rijk alle gemeentelijke volkshuisvestingsplannen
inhoudelijk moet gaan beoordelen, maar dat is weer in strijd met de decentralisatie-operaties
van de afgelopen jaren, waaronder die op het vlak van volkshuisvesting. Het
zou tevens betekenen dat het Rijk gehouden is een gemeente te volgen wanneer
die op grond van het gemeentelijke volkshuisvestingsplan het beleidsplan van
de corporatie als onvoldoende kwalificeert. Dan verdwijnt het wederzijdse
karakter van het maken van afspraken tussen corporatie en gemeente en wordt
tevens een hiërarchische verhouding tussen betrokkenen ingesteld, hetgeen
in het geheel niet past in het huidige systeem.Al met al zijn de bewindslieden van Binnenlandse Zaken, aan wie een en
ander is voorgelegd, van mening dat er geen zwaarwegende argumenten zijn om
een volkshuisvestingsplan verplicht op te leggen aan gemeenten, te meer niet
omdat gemeenten voldoende mogelijkheden hebben om het door hen voorgestane
volkshuisvestingsbeleid op andere manieren kenbaar te maken en dat ook feitelijk
doen. De staatssecretaris onderschreef die mening volledig.Hij kon zich voorstellen dat nu de vraag rijst waarom een corporatie dan
nog verplicht wordt om een beleidsplan op te stellen. Hij vond het volstrekt
logisch dat een corporatie, als sociale ondernemer, zo'n plan heeft. Dat is
in iedere behoorlijke onderneming geheel gebruikelijk. Zo'n plan is ook noodzakelijk
voor het overleg tussen corporatie en gemeente; anders is er immers geen basis
voor dat overleg. Dat betekent niet dat ook een gemeente altijd over een volkshuisvestingsplan
moet beschikken. Een gemeente kan het overleg met een corporatie ook heel
goed aangaan op basis van bijvoorbeeld een beleidsnotitie die
met de gemeenteraad is besproken; ook dan is de gemeente een gesprekspartner
die zich serieus opstelt. Wanneer een gemeente niet bereid is om haar eigen
volkshuisvestingsbeleid helder en toetsbaar te maken, is ze geen serieuze
gesprekspartner meer en zal ze ook geen bezwaar meer kunnen maken tegen bepaalde
voornemens van de corporatie. Toezicht vanwege de gemeente achtte hij in zo'n
geval overigens nog wel mogelijk.Verder was hij voornemens over dit onderwerp nog eens met de VNG in overleg
te treden en ook na te gaan in hoeveel gemeenten serieus werk wordt gemaakt
van het formuleren van het volkshuisvestingsbeleid, in welke vorm dan ook.
Hij stelde zich voor hier jaarlijks in de begrotingsstukken de Kamer over
te informeren.Hierna reageerde hij op de opmerkingen over het toezicht, waarbij hij
eerst vaststelde dat er een politiek aanspreekbare voor dat toezicht dient
te zijn. Vervolgens herinnerde hij eraan dat al overleg plaatsvindt met de
Algemene Rekenkamer over de meest gewenste wijze van toezicht en hij was bereid
om de Rekenkamer in dat verband te vragen, bij de rapportage over het toezicht
ook te betrekken de nu gedane suggestie dat de Rekenkamer zich de eerstkomende
vijf jaar met het toezicht belast. Wel tekende hij alvast aan dat de Rekenkamer
in feite tot taak heeft om toezicht te houden op de toezichthouders, zodat
hij enigszins betwijfelde of de Rekenkamer bereid zal zijn om zelf rechtstreeks
toezicht uit te gaan oefenen, maar hij wachtte de opvatting van de Rekenkamer
graag af.In dit verband wees hij ook op de vorm die indertijd is gekozen bij het
bestuur van het Centraal fonds: het Rijk heeft zitting in het bestuur, maar
het Rijk kan het bestuur ook aanwijzingen geven. Dat vond hij geen goede vorm,
want het betekent in feite dat hij toezicht op zichzelf zou moeten houden,
en daarom had hij de Kamer in de brief inzake de jaarverslagen 1994 van het
Waarborgfonds en het Centraal fonds meegedeeld dat het Rijk zich uit het bestuur
van het Centraal fonds terugtrekt.Ingaande op de financiële positie van de corporaties en een eventueel
zesde verantwoordingsveld herinnerde hij aan zijn toezegging op 11 oktober
om nog vóór de komende begrotingsbehandeling de nodige gegevens,
voorzien van een analyse, aan de Kamer te zenden. Vervolgens zal, aan de hand
van uniforme criteria over solvabiliteit e.d., de financiële positie
van de corporaties nader worden geanalyseerd, uiteraard in overleg met de
sector, waarbij tevens zal worden bezien wat de toekomstige verplichtingen
op alle verantwoordingsvelden zijn en welke investeringen daarvoor nodig zijn.
Uitgangspunt van de bewindsman daarbij was een zodanige financiële huishouding
dat de sector als revolving fund kan functioneren. Als de bedrijfsreserve
dan hoger blijkt te zijn dan volgens de norm nodig is, meende de bewindsman
dat het een verantwoordelijkheid van de sector als geheel is om dat geld in
de eerste plaats aan te wenden ten behoeve van de bouw van voldoende en betaalbare
woningen in Vinex-gebieden, en dus niet in de eerste plaats voor matiging
van huurverhogingen of zelfs verlaging van huren. Daartegenover staat uiteraard
ook, dat niet méér huurinkomsten gegenereerd behoren te worden
dan noodzakelijk is om het revolving fund in stand te houden.In dit verband lichtte hij bij punt 5 van paragraaf 8 (blz. 12 van de
brief van 28 juni) toe dat dit punt ziet op een situatie waarin een corporatie
over overmatige reserves beschikt, maar daar in feite niets mee doet ten behoeve
van de volkshuisvesting, waardoor de reserves alleen maar verder toenemen
en de corporatie op een bankinstelling begint te lijken. In een dergelijke
uitzonderlijke situatie wilde hij de mogelijkheid hebben zo'n corporatie te
verplichten die overmatige reserves ten behoeve van de volkshuisvesting aan
te wenden.Al met al leek een zesde verantwoordingsveld, zoals bepleit door de heer
Jeekel, hem niet nodig. Wat het verantwoordingsveld leefbaarheid betreft, kan het niet blijven
bij de reeds in het BBSH opgenomen tekst die spreekt over «direct aan
de woningen grenzende omgeving». Het woord «direct» blijkt
in de praktijk tot problemen te leiden, bijvoorbeeld als het gaat om de aanstelling
van huismeesters, en het leek hem dan ook beter om hier te spreken van «wijk-
en buurtniveau». Hij kon zich stellen achter de door de heer Jeekel
gegeven opsomming. Het kan onder geen beding gaan om het overnemen van gemeentelijke
taken, zoals herbestratingen, rioleringen e.d., maar zaken als het aanstellen
van huismeesters en het vergroten van de veiligheid zijn voor bewoners van
zeer grote betekenis en corporaties willen daar ook graag op inspelen.De staatssecretaris stelde zich voor, de rapportage over corporaties met
DKP-woningen en een hoog percentage kapitaalmarktleningen op te nemen in de
jaarlijkse begrotingsstukken. De eerste rapportage op dit punt zal de Kamer
dus op Prinsjesdag 1996 bereiken.Tenslotte leek het hem een goede gedachte (hoewel de corporaties daar
vrij in zijn) dat voortaan door middel van advertenties of op andere wijze
vacatures in besturen van corporaties worden gemeld en gegadigden daarvoor
worden opgeroepen. Ook voor de raden van toezicht zijn veel ter zake kundige
personen nodig, want een goedlopend intern toezicht is van essentieel belang. De voorzitter van de commissie,Versnel-SchmitzDe griffier van de commissie,Hillen XNoot1Samenstelling: Leden: Lansink (CDA), Van Erp (VVD), Te Veldhuis (VVD),
Van den Berg (SGP), Verspaget (PvdA), Soutendijk-van Appeldoorn (CDA), Esselink
(CDA), ondervoorzitter, M. M. van der Burg (PvdA), Versnel-Schmitz (D66),
voorzitter, Van Gijzel (PvdA), Verbugt (VVD), Aiking-van Wageningen (groep-Nijpels),
Poppe (SP), Gabor (CDA), Augusteijn-Esser (D66), Duivesteijn (PvdA), Giskes
(D66), Stellingwerf (RPF), Crone (PvdA), M. B. Vos (GroenLinks), Dijksma (PvdA),
Klein Molekamp (VVD), Hofstra (VVD), Assen (CDA) en Jeekel (D66).Plv. leden: Biesheuvel (CDA), Blauw (VVD), O. P. G. Vos (VVD),
Van Middelkoop (GPV), Houda (PvdA), Bukman (CDA), Van de Camp (CDA), Oudkerk
(PvdA), Jorritsma-van Oosten (D66), Valk (PvdA), Van Blerck-Woerdman (VVD),
Hendriks, Bijleveld-Schouten (CDA), Reitsma (CDA), Huys (PvdA), De Graaf (D66),
Leerkes (Unie 55+), Swildens-Rozendaal (PvdA), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks),
Witteveen-Hevinga (PvdA), Keur (VVD), H. G. J. Kamp (VVD), Ten Hoopen (CDA)
en Van 't Riet (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23817-54.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl