Wet privatisering ABP; Brief
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24205, nr. 4

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

21-06-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

24205 nr. 4

09-06-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningBIJLAGE IVoorontwerp van Wet privatisering ABPVoorontwerp van Wet kaderregeling vut overheidspersoneelMinisteriële verantwoordelijkheidTot slotBIJLAGE IIProcedurele gang van zakenStichting Pensioenfonds ABPAd 2Stichting Vut-fondsTot slot
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24205Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 40 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 205Privatisering van het Algemeen burgerlijk pensioenfonds (Wet privatisering
ABP)nr. 4BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMERAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 9 juni 1995De regering heeft op 7 juni 1995 een voorstel van wet bij de Tweede Kamer
der Staten-Generaal ingediend inzake de privatisering van het Algemeen Burgerlijk
Pensioenfonds (ABP). Dit wetsvoorstel (Tweede Kamer, vergaderjaar 1995–1996,
24 205) (Wet privatisering ABP) geeft ons aanleiding het volgende onder
uw aandacht te brengen.De minister van Binnenlandse Zaken heeft ons op 2 november 1994, in het
kader van het overleg als bedoeld in artikel 63 van de Comptabiliteitswet,
een voorontwerp van het eerder genoemde wetsvoorstel voorgelegd. Hierin werd
er vanuit gegaan dat de mede door de minister op te richten Stichting Pensioenfonds
ABP geen rechtspersoon was als bedoeld in artikel 59, eerste lid, onder d,
van de Comptabiliteitswet. Derhalve zou de Algemene Rekenkamer geen controlebevoegdheden
hebben bij de stichting.Wij hebben de minister bij brief van 9 december 1994 laten weten deze
opvatting niet te kunnen delen. Naar aanleiding van het wetsvoorstel zoals
dat werd voorgelegd aan de Raad van State hebben wij bij brief van 21 april
1995 de minister opnieuw onze opvatting over de positie van de Rekenkamer
ten opzichte van de nieuwe Stichting Pensioenfonds ABP uiteengezet. Beide
brieven treft u hierbij in afschrift aan (zie bijlagen I en II).Uit het thans bij uw Kamer voorliggende voorstel van wet en de memorie
van toelichting blijkt dat de minister zijn oorspronkelijke uitgangspunt in
essentie niet heeft verlaten. Onze bezwaren betreffen met name hoofdstuk 10
van de toelichting waarin de positie van de Rekenkamer wordt beschreven.Wij zijn van oordeel dat de Stichting Pensioenfonds ABP een rechtspersoon
zal zijn als bedoeld in artikel 59, eerste lid, onder d, van de Comptabiliteitswet,
waarin is geregeld dat de Rekenkamer controlebevoegdheden heeft bij rechtspersonen
voor zover die een bij of krachtens de wet geregelde taak uitoefenen
en daartoe geheel of gedeeltelijk worden bekostigd uit de opbrengst van bij
of krachtens de wet ingestelde heffingen.In verband met het vorenstaande nemen wij de vrijheid u te attenderen
op het nog bij de Tweede Kamer in te dienen wetsvoorstel Kaderregeling vut
overheidspersoneel. In de aan ons voorgelegde conceptversie worden de taken
en positie van de Stichting fonds vrijwillig vervroegd uittreden overheidspersoneel
(Vut-fonds) ten aanzien van de uitvoering van de vutovereenkomsten op vergelijkbare
wijze geregeld als die van de Stichting Pensioenfonds ABP ten aanzien van
de uitvoering van de pensioenovereenkomsten. In de memorie van toelichting
bij dit wetsvoorstel wordt uiteengezet dat de Rekenkamer op grond van artikel
59, eerste lid, onder d, Comptabiliteitswet controlebevoegdheden zal hebben
bij het Vut-fonds. Deze uiteenzetting komt overeen met onze hiervoor weergegeven
opvatting over de positie van de Rekenkamer ten opzichte van de Stichting
Pensioenfonds ABP.Het zou in onze ogen niet in het belang van de eenheid van wetgeving zijn
indien op zichzelf overeenkomstige regelingen zouden leiden tot tegengestelde
conclusies over de consequenties van die regelingen voor de positie van de
Rekenkamer.Door de controlebevoegdheden die de Rekenkamer op grond van artikel 59
Comptabiliteitswet zal hebben bij de rechtspersonen die ontstaan als gevolg
van de privatiseringsoperatie ABP, zal de Rekenkamer als onafhankelijk controle-orgaan
het recht- en doelmatig functioneren van deze rechtspersonen kunnen beoordelen
en daarover kunnen rapporteren aan de Staten-Generaal, de regering en de besturen
van de rechtspersonen.Meer in het bijzonder zal zij daardoor ook het recht- en doelmatig verloop
van de privatiseringsoperatie zelve naar behoren kunnen volgen en daarover
kunnen rapporteren. Bij een en ander zal tevens aandacht worden besteed aan
de coördinerende rol van de minister van Binnenlandse Zaken ten aanzien
van het overheidspersoneelsbeleid.Wij menen derhalve uw Kamer in overweging te moeten geven om het vorenstaande
te betrekken in de besluitvorming over het onderhavige voorstel van wet.Algemene RekenkamerM. B. Engwirda, wnd. presidentT. A. M. Witteveen, secretaris BIJLAGE IAan de Minister van Binnenlandse Zaken 's-Gravenhage, 9 december 1994Bij brief van 2 november 1994 (AB94/U1759) bood u ons, in het kader van
het overleg als bedoeld in artikel 63 van de Comptabiliteitswet, drie voorontwerpen
van wet aan met de daarbij behorende memories van toelichting. Het betrof
voorontwerpen van de Wet privatisering ABP (Wet PABP), van de Wet kaderregeling
vut overheidspersoneel (Wet KVOP) en van de Wet overheidspersoneel onder de
werknemersverzekeringen. Bij brief van 14 november 1994 (MPA94/U471) bood
u ons tevens aan het voorontwerp van de Wet Stichting USZO.Alvorens op de genoemde voorontwerpen van wet in te gaan, hechten wij
eraan onze teleurstelling uit te spreken over de late toezending daarvan.In tegenstelling tot ons desbetreffende verzoek in onze brief van 26 november
1993, 1110 R, over de wetgeving met betrekking tot de privatisering van het
Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP), zijn ons de voorontwerpen eerst toegezonden
na behandeling door de ministerraad. Daardoor heeft de ministerraad onze opvattingen
over de voorontwerpen niet in zijn oordeelsvorming kunnen betrekken. Uit ambtelijke
contacten is ons gebleken dat het de bedoeling was geweest de wetsvoorstellen
uiterlijk 1 december 1994 aan de Raad van State aan te bieden. Gegeven de
zeer korte termijn die ons gegeven werd en vanwege de noodzaak de diverse
uiterst complexe voorstellen ook in hun onderlinge samenhang te beoordelen
was het ons niet mogelijk u vóór 1 december van ons standpunt
over de voorstellen op de hoogte te stellen.Hierna geven wij onze opvattingen weer over de voorstellen ter zake van
de Wet PABP en de Wet KVOP. Deze voorstellen behandelen wij gelijktijdig vanwege
de vergelijkbaarheid van de materie. Wij zetten hierbij eerst ons standpunt
uiteen over de gevolgen voor de taken en bevoegdheden van de Algemene Rekenkamer,
zoals deze voortvloeien uit beide voorstellen indien zij tot wet worden verheven.
Daarbij betrekken wij tevens waar nodig de Wet financiële voorzieningen
privatisering ABP (Wet FVP/ABP, Stb. 1994, 302 ). Vervolgens besteden wij
aandacht aan de invulling die in de beide wetsvoorstellen is gegeven aan de
ministeriële verantwoordelijkheid, zoals deze resteert bij de aanvaarding
van de voorstellen.Bij afzonderlijke brief zullen wij u zo spoedig mogelijk informeren over
onze opvattingen over de twee andere voorontwerpen. Voorontwerp van Wet privatisering ABPIndien het voorontwerp van de Wet PABP tot wet verheven wordt, heeft dit
tot gevolg dat de taken en bevoegdheden van de Rekenkamer wijzigen. De taken
en bevoegdheden die de Rekenkamer heeft ten aanzien van het ABP op grond van
de artikelen M5 en M6 van de ABP-wet komen te vervallen omdat het ABP te zijner
tijd ophoudt te bestaan en de ABP-wet wordt ingetrokken. Daarvoor in de plaats
wordt onder meer de Stichting Pensioenfonds ABP opgericht. De wettelijke grondslag
hiervoor wordt gelegd in artikel 6, eerste lid, Wet PABP waarin de minister
van Binnenlandse Zaken machtiging wordt verleend namens de Staat deel te nemen
aan de oprichting van de stichting.Wij zijn van oordeel dat de stichting valt onder de definitie van artikel
59, eerste lid, onder d, van de Comptabiliteitswet. In deze bepaling is geregeld
dat de Rekenkamer controlebevoegdheden heeft bij rechtspersonen
voor zover die een bij of krachtens de wet geregelde taak uitoefenen en daartoe
geheel of gedeeltelijk worden bekostigd uit de opbrengst van bij of krachtens
de wet ingestelde heffingen.Dat de stichting een rechtspersoon is behoeft geen betoog.De wettelijke taken van deze stichting worden geregeld in artikel 6, tweede
lid, wetsvoorstel PABP, waarin het doel van de stichting wordt aangegeven.
Het betreft het bijeenbrengen en beheren van de middelen, het voeren van de
administratie, het doen van uitkeringen en het overigens verrichten van al
hetgeen van belang is met het oog op de juiste uitvoering van de pensioenregelingen.Wat de bekostiging van de Stichting Pensioenfonds ABP uit de opbrengst
uit wettelijke heffingen betreft, merken wij het volgende op. In de memorie
van toelichting van het wetsvoorstel PABP wordt opgemerkt dat artikel 4, eerste
lid, van het wetsvoorstel, de basis legt voor de nieuwe pensioenregeling voor
overheidswerknemers. Een dergelijke wettelijke basis is vereist in verband
met het bepaalde in artikel 109 van de Grondwet. De toelichting vervolgt dat
na de inwerkingtreding van het wetsvoorstel de pensioenaanspraken en de daarmee
samenhangende verplichtingen, waaronder de premieverplichting, worden ontleend
aan een overeenkomst naar burgerlijk recht en niet aan een wettelijke pensioenregeling.
Niet ontkend kan worden dat deze overeenkomst krachtens de wet tot stand zal
komen. Bovendien moet deze overeenkomst naar ons oordeel beschouwd worden
als wetgeving in materiële zin, aangezien deze op grond van artikel 4,
vijfde en zesde lid, wetsvoorstel PABP algemeen verbindend zal zijn.Derhalve ontstaat de premieverplichting uit de krachtens de wet vereiste
overeenkomst, althans uit wetgeving in materiële zin. De conclusie kan
dan ook geen andere zijn dan dat het pensioenfonds wordt bekostigd uit de
opbrengst van krachtens de wet ingestelde heffingen.U geeft in uw brief aan dat het bij de privatisering van het ABP van meet
af aan de opzet is geweest te komen tot een pensioenfonds dat onder het algemene
regime van de Pensioen- en spaarfondsenwet (PSW) valt. In verband daarmee
hebt u in het wetsvoorstel van PABP een bepaling opgenomen (artikel 48 ) die
de bevoegdheid van de Rekenkamer ten aanzien van de Stichting Pensioenfonds
ABP uitsluit. De redenen hiervoor worden in paragraaf 10 van de memorie van
toelichting uitgewerkt.In de eerste plaats wordt daarin gesteld dat de Stichting Pensioenfonds
ABP, behoudens enkele uitzonderingen, geen wettelijke taken zal uitvoeren.
Daarbij wordt overigens aangegeven dat over deze stelling discussie mogelijk
is, gezien artikel 6 van de Wet PABP.In het voorgaande hebben wij reeds aangegeven dat het wetsvoorstel PABP
in artikel 6, tweede lid, de taken van het pensioenfonds regelt. De wetgever
wordt in artikel 6 geen machtiging gevraagd voor de mede-oprichting van een
willekeurige stichting, maar van een stichting die specifiek omschreven werkzaamheden
dient te verrichten. Met andere woorden, in de machtiging die de wetgever
verleent, ligt het takenpakket van de Stichting Pensioenfonds ABP besloten.Uit het feit overigens, dat het wetsvoorstel PABP expliciet in artikel
48 de toepasselijkheid van artikel 59, eerste lid, onder d, van de Comptabiliteitswet
uitsluit maken wij op, dat kennelijk onze opvatting onderschreven wordt dat
de Stichting Pensioenfonds ABP voldoet aan de in laatstgenoemd artikel van
de Comptabiliteitswet opgenomen definitie. In de tweede plaats wordt in de toelichting, net als in uw brief, aangegeven
dat het uitgangspunt bij de privatisering van het ABP is dat de geprivatiseerde
Stichting Pensioenfonds ABP onder het regime van de PSW zal vallen, inclusief
het in die wet geregelde toezicht van de Verzekeringskamer. Hierbij
lijkt te worden uitgegaan van de veronderstelling dat het feit, dat de Verzekeringskamer
toezicht zal houden op het pensioenfonds, controle door de Rekenkamer overbodig
zou maken. Hiermee wordt naar ons oordeel miskend dat het toezicht van de
Verzekeringskamer een ander doel dient dan de controle door de Rekenkamer.
Het toezicht door de Verzekeringskamer betreft met name de solvabiliteit van
de onder haar toezicht staande instellingen met het oog op de bescherming
van de belangen van de rechthebbenden. Controle door de Rekenkamer daarentegen
heeft tot doel de Kroon en de Staten-Generaal te informeren over het recht-
en doelmatig functioneren van de onder haar controlebereik vallende instanties.Wellicht ten overvloede merken wij op dat het toezicht van de Verzekeringskamer
niet wordt geïntroduceerd bij het wetsvoorstel PABP, maar ook thans reeds
is voorzien in de ABP-wet.Wij zijn van oordeel dat er ook wat betreft de Stichting Pensioenfonds
ABP alle aanleiding is om de Rekenkamer in staat te stellen ter informatie
van de Kroon en de Staten-Generaal controles te verrichten. Het pensioenfonds
zal ook in de toekomst voor een belangrijk deel worden gevoed uit de rijksbegroting.
Bovendien behoudt de minister van Binnenlandse Zaken in verband met artikel
109 Grondwet hoe dan ook een ministeriële verantwoordelijkheid voor het
reilen en zeilen van het pensioenfonds, zij het in meer beperkte mate dan
voor het huidige ABP. De Staten-Generaal kunnen de minister daar op aanspreken.
De rapporten van de Rekenkamer als onafhankelijk controle-orgaan zijn daarbij
een belangrijke informatiebron voor zowel de Kroon als de Staten-Generaal.
Dit is ook meer in het algemeen de bedoeling geweest van het opnemen van artikel
59, eerste lid, onder d, in de Comptabiliteitswet.Samenvattend zien wij geen redenen om de controlebevoegdheden die de Rekenkamer
bij de Stichting Pensioenfonds ABP zal hebben op grond van artikel 59, eerste
lid, onder d, van de Comptabiliteitswet, bij wet uit te sluiten. In de eerste
plaats omdat het toezicht van de Verzekeringskamer en de controle door de
Rekenkamer verschillende doelen dienen. In de tweede plaats, en met het voorgaande
samenhangend, vanwege het blijven bestaan van een, zij het meer beperkte,
ministeriële verantwoordelijkheid voor het pensioenfonds. Wij verzoeken
u daarom met klem het bepaalde in artikel 48 in het voorontwerp van de Wet
PABP te schrappen, alsmede de toelichting dienovereenkomstig aan te passen.Terzijde zij opgemerkt dat, mochten de Staten-Generaal onverhoopt toch
instemmen met de strekking van het bepaalde in artikel 48 van het wetsvoorstel
PABP, de uitsluiting van de bevoegdheden van de Rekenkamer naar onze mening
geregeld dient te worden in artikel 59 van de Comptabiliteitswet en niet in
een specifieke wet zoals de Wet PABP.Ter afsluiting van onze opmerkingen over het wetsvoorstel PABP delen wij
u nog het volgende mede. De Rekenkamer heeft thans op grond van artikel M6
van de ABP-wet bevoegdheden bij meerderheidsdeelnemingen van het ABP.Wij stemmen ermee in dat in het wetsvoorstel PABP niet in een overeenkomstige
bevoegdheid is voorzien ten aanzien van meerderheidsdeelnemingen die de Stichting
Pensioenfonds ABP zal verwerven. Door de algemene bevoegdheid van de Rekenkamer
op grond van artikel 59 Comptabiliteitswet in combinatie met het toezicht
van de Verzekeringskamer op grond van de PSW zal in onze ogen een recht- en
doelmatig handelen van het pensioenfonds op beleggingsgebied voldoende gewaarborgd
zijn. Voorontwerp van Wet kaderregeling vut overheidspersoneelOok het voorontwerp van de Wet KVOP heeft tot gevolg dat de taken en bevoegdheden
van de Rekenkamer wijzigen en wel met ingang van uiterlijk 1 januari 1996.
Alvorens daar op in te gaan besteden wij eerst aandacht aan de periode 1 januari
1995 tot uiterlijk 1 januari 1996.In de periode 1 januari 1995 tot uiterlijk 1 januari 1996 berust de uitvoering
van de Wet uitkering wegens vrijwillig vervroegd uittreden (Vut-wet) bij het
ABP, met uitzondering van de taak de daartoe benodigde middelen bijeen te
brengen en te beheren. Deze taak komt toe aan de op te richten Stichting fonds
vrijwillig vervroegd uittreden overheidspersoneel (Vut-fonds).De wettelijke grondslag voor het Vut-fonds is gelegd in artikel 11, eerste
lid, Wet FVP/ABP waarin de minister van Binnenlandse Zaken machtiging is verleend
namens de Staat deel te nemen aan de oprichting van de Stichting Vut-fonds.
Ingevolge het tweede lid van artikel 11 heeft het Vut-fonds tot doel en daarmee
tot taak de middelen bijeen te brengen en te beheren die nodig zijn voor de
dekking van de uitgaven van het ABP ter zake van de uitvoering van de Vut-wet.
De artikelen 13 en 14 Wet FVP/ABP leggen vervolgens de grondslag voor de financiering
van het Vut-fonds.Deze financieringsregeling komt erop neer dat een deel van de middelen
wordt verkregen door het heffen van vut-bijdragen van de werkgevers (artikel
13, eerste lid) en voor het overige door jaarlijkse bijdragen van het ABP,
althans tot en met het jaar 2000 (artikel 14).Gezien het vorenstaande zijn wij van oordeel dat het Vut-fonds in de periode
1 januari 1995 tot uiterlijk 1 januari 1996 een rechtspersoon is die valt
onder de definitie van artikel 59, eerste lid, onder d, Comptabiliteitswet.
Derhalve heeft de Rekenkamer gedurende die periode controlebevoegdheden bij
het Vut-fonds.Wat betreft de periode na 1 januari 1996 het volgende. Deze periode wordt
geregeerd door het wetsvoorstel KVOP.Ingevolge artikel 5, eerste lid, het wetsvoorstel KVOP is het Vut-fonds
onder bepaalde voorwaarden gehouden de uitvoering op zich te nemen van collectieve
vut-overeenkomsten die tussen overheidswerkgevers en centrales van overheidswerknemers
zijn aangegaan en wel tot een door de minister van Binnenlandse Zaken vast
te stellen tijdstip. Hiermee regelt het wetsvoorstel de uitvoeringstaak voor
het Vut-fonds en wel in ieder geval tot het door de minister vast te stellen
tijdstip dat naar verwachting op 1 januari 2001 zal vallen.De financiering van het Vut-fonds ter zake van de uitvoering van de collectieve
vut-overeenkomsten zal plaatsvinden volgens de afspraken die daaromtrent zullen
worden gemaakt in die collectieve overeenkomsten (zie artikel 1, eerste lid,
onder e, wetsvoorstel KVOP). Deze collectieve overeenkomsten zijn algemeen
verbindend ingevolge artikel 3 wetsvoorstel KVOP. Wij zijn van mening dat
deze overeenkomsten daarom beschouwd moeten worden als wetgeving in materiële
zin. Derhalve ontstaat de premieverplichting uit de krachtens de wet vereiste
overeenkomst, althans uit wetgeving in materiële zin. Dientengevolge
wordt het Vut-fonds ter zake van de uitvoering van de collectieve vut-overeenkomsten
bekostigd uit de opbrengst van krachtens de wet ingestelde heffingen.Gezien het vorenstaande zijn wij van oordeel dat het Vut-fonds ook in
de periode na 1 januari 1996 een rechtspersoon is die valt onder de definitie van artikel 59, eerste lid, onder d, Comptabiliteitswet. Derhalve heeft
de Rekenkamer ook dan controlebevoegdheden bij het Vut-fonds.U geeft in uw brief aan dat, in overeenstemming met de marktconforme positie
van het Vut-fonds, in de Wet KVOP is bepaald dat het Vut-fonds geen rechtspersoon
is als bedoeld in artikel 59, eerste lid, onder d, van de Comptabiliteitswet.
Deze bepaling (artikel 5, derde lid, wetsvoorstel KVOP) is gelijkluidend aan
die in artikel 48 wetsvoorstel PABP ten aanzien van de Stichting Pensioenfonds
ABP. Zowel in uw brief als in de artikelsgewijze toelichting bij artikel 5,
derde lid, wetsvoorstel KVOP wordt gesteld dat het innemen van een marktconforme
positie betekent dat het Vut-fonds geen wettelijke taken zal hebben. Dit met
uitzondering van taken die voortvloeien uit overgangsrecht.In het voorgaande hebben wij reeds aangegeven dat het Vut-fonds zowel
vóór als nà uiterlijk 1 januari 1996 wettelijke taken
heeft en wel op grond van artikel 11, tweede lid, Wet FVP/ABP, onderscheidenlijk
artikel 5, eerste lid, Wet KVOP. Ook hier past de volgende opmerking. Uit
het feit, dat het wetsvoorstel PABP expliciet in artikel 48 de toepasselijkheid
van artikel 59, eerste lid, onder d, van de Comptabiliteitswet uitsluit maken
wij op, dat kennelijk onze opvatting onderschreven wordt, dat de Stichting
Pensioenfonds ABP voldoet aan de in laatstgenoemd artikel van de Comptabiliteitswet
opgenomen definitie.Onder verwijzing naar hetgeen wij overigens hebben betoogd ten aanzien
van de Stichting Pensioenfonds ABP, zien wij ook wat betreft het Vut-fonds
geen redenen om de controlebevoegdheden van de Rekenkamer ex artikel 59 Comptabiliteitswet
bij wet uit te sluiten. Wij verzoeken u daarom met klem het bepaalde in artikel
5, derde lid, in het voorontwerp van de Wet KVOP te schrappen, alsmede de
toelichting dienovereenkomstig aan te passen.Terzijde: wat de uitsluiting van bevoegdheden van de Rekenkamer in specifieke
wetgeving in plaats van in de Comptabiliteitswet betreft, verwijzen wij naar
onze opmerking ter zake bij de Wet PABP. Ministeriële verantwoordelijkheidBeide voorontwerpen van wet beogen onderdelen van de rechtspositie van
ambtenaren (pensioenen en vut) zoveel mogelijk naar privaatrechtelijk model
te regelen en de verantwoordelijkheid daarvoor in handen te leggen van sociale
partners.Wij kennen veel gewicht toe aan het feit dat de Grondwet in artikel 109
eist dat de wet de rechtspositie van de ambtenaren regelt. Zowel het wetsvoorstel
PABP, als het wetsvoorstel KVOP is er zonder enige twijfel op gericht aan
deze grondwettelijke plicht te blijven voldoen, ook na de intrekking van de
huidige wettelijke regelingen en de oprichting van de twee stichtingen.Het bepaalde in de Grondwet betekent in onze ogen echter ook dat, hoe
de rechtspositie van ambtenaren ook wordt geregeld, er altijd een ministeriële
verantwoordelijkheid blijft bestaan voor alle onderwerpen die de rechtspositie
van ambtenaren betreffen. Deze verantwoordelijkheid berust bij de minister
van Binnenlandse Zaken als bestuurlijk verantwoordelijke voor het overheidspersoneelsbeleid
(vergelijk ook artikel 45, eerste lid, wetsvoorstel PABP en artikel 5, tweede
lid, wetsvoorstel KVOP). Om zijn verantwoordelijkheid te kunnen dragen, dient
de minister naar onze mening over een op de situatie toegesneden toezichtinstrumentarium
te beschikken. Zoals de Rekenkamer in haar Verslag 1993 (Kamerstukken II 1993/94,
23 670, nrs. 1–2, blz. 12–13 ) aanduidde, bestaat een toezichtinstrumentarium enerzijds uit instrumenten om informatie te verwerven
en anderzijds uit instrumenten om zonodig corrigerend op te kunnen treden. Een dergelijk instrumentarium ontbreekt thans in zowel het voorontwerp
van de Wet PABP, als in het voorontwerp van de Wet KVOP. De statutaire sturingsmogelijkheden
die de minister ter beschikking zullen komen te staan, komen hem immers toe
als sectorwerkgever voor de sector Rijk en niet als staatsrechtelijk verantwoordelijke
voor het gehele terrein van het overheidspersoneelsbeleid.Gegeven het feit dat de primaire verantwoordelijkheid voor de Stichting
Pensioenfonds ABP en voor de Stichting Vut-fonds zal komen te berusten bij
sociale partners, kan naar onze mening worden volstaan met een bescheiden
instrumentarium voor de minister. Daarbij denken wij met name aan een wettelijke
mogelijkheid voor de minister om inlichtingen in te winnen, alsmede aan een
wettelijke mogelijkheid om voorzieningen te treffen (eventueel bij algemene
maatregel van bestuur) indien het pensioenfonds of het Vut-fonds hun taken
niet naar behoren vervullen.Wij geven u derhalve in overweging de voorstellen voor de Wet PABP en
de Wet KVOP in bovenvermelde zin aan te passen. Tot slotWij zouden het op prijs stellen indien u deze brief als bijlage zou willen
voegen bij de wetsvoorstellen zoals deze aan de Raad van State zullen worden
voorgelegd en daarna aan de Staten-Generaal worden toegezonden.Algemene RekenkamerH. E. Koning, presidentT. A. M. Witteveen, secretaris BIJLAGE IIAan de Minister van Binnenlandse Zaken 's-Gravenhage, 21 april 1995U hebt inmiddels bevorderd dat drie wetsvoorstellen inzake de privatiseringsoperatie
van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) ter advisering aan de Raad
van State zijn voorgelegd. U berichtte ons daarover bij brief van 7 april
1995 (AB94/2059). Het betreft het voorstel van Wet privatisering ABP (PABP),
het voorstel van Wet kaderregeling vut overheidspersoneel (KVOP) en het voorstel
van Wet Stichting USZO. Bij onze brieven van 9 december 1994 (nrs. 1178 R
en 1177 R) hebben wij in het kader van artikel 63 van de Comptabiliteitswet
aan u onze opvattingen over de genoemde voorstellen doen toekomen. Sinds kort
beschikken wij over de teksten van de door u aan de Raad van State voorgelegde
wetsvoorstellen.Nadere bestudering daarvan geeft ons aanleiding nogmaals op deze aangelegenheid
in te gaan. Allereerst maken wij enige opmerkingen van procedurele aard. Vervolgens
besteden wij aandacht aan de positie van de Algemene Rekenkamer bij de Stichting
Pensioenfonds ABP zoals deze is geregeld in het wetsvoorstel PABP en is beschreven
in de bijbehorende memorie van toelichting. Daarna gaan wij kort in op de
positie van de Rekenkamer bij de Stichting Vut-fonds. Procedurele gang van zakenIn de eerste plaats willen wij er onze teleurstelling over uitspreken
dat u ons verzoek niet hebt gehonoreerd om onze eerstgenoemde brief (1178
R) als bijlage te voegen bij de stukken zoals deze naar de Raad van State
zijn gezonden. Wij verzoeken u dit alsnog te doen en daarbij tevens de onderhavige
brief mee te zenden. Wij gaan er verder vanuit dat u onze brieven zult willen
voegen bij de desbetreffende wetsvoorstellen zoals deze naar de Staten-Generaal
zullen worden gestuurd.In de tweede plaats heeft het ons bevreemd dat u in uw vorenbedoelde brief
van 7 april 1995 verzuimt aan te geven dat in het wetsvoorstel PABP het artikel
dat de doelstelling regelt van de Stichting Pensioenfonds (artikel 6) afwijkt
van het aan ons voorgelegde voorontwerp. Op deze vanuit het oogpunt van de
Rekenkamer belangrijke wijziging gaan wij in het vervolg van deze brief nader
in. Daarbij zal tevens blijken dat wij uw mening niet delen dat thans in het
wetsvoorstel PABP is voorzien in het blijven bestaan van de controlebevoegdheden
van de Rekenkamer bij het pensioenfonds voorzover het zijn publiekrechtelijke
taken betreft.In de derde plaats heeft het ons verbaasd in de memorie van toelichting
bij het wetsvoorstel PABP een passage aan te treffen (blz. 19, slotalinea
van het eerste volle tekstblok) die is ontleend aan een informeel ambtelijk
contact, waarbij de indruk wordt gewekt dat dit punt in het formeel overleg
met ons aan de orde is gesteld. Stichting Pensioenfonds ABPIn het wetsvoorstel PABP is het artikel uit het ons voorgelegde voorontwerp
van wet gehandhaafd waarin wordt bepaald dat de Stichting Pensioenfonds ABP
niet wordt aangemerkt als een rechtspersoon als bedoeld in artikel 59, eerste
lid, onder d, van de Comptabiliteitswet. In de memorie van toelichting geeft
u daarover een uiteenzetting die ons niet heeft kunnen overtuigen van de wenselijkheid
van een dergelijke bepaling. Het gaat bij de bepaling van de positie van de Rekenkamer bij de (nieuwe)
Stichting Pensioenfonds ABP om de volgende twee vragen:1. Is het pensioenfonds een rechtspersoon als bedoeld in artikel 59, eerste
lid, onder d, van de Comptabiliteitswet?2. Zo ja, zijn er overwegende redenen van beleidsmatige aard om de bevoegdheden
van de Rekenkamer bij het pensioenfonds als het ware uit te sluiten?Ad 1Voor het antwoord op de eerste vraag moet worden beoordeeld of de Stichting
Pensioenfonds ABP een bij of krachtens de wet geregelde taak zal hebben uit
te oefenen en of de stichting daartoe zal worden bekostigd uit de opbrengst
van bij of krachtens de wet ingestelde heffingen.In onze brief van 9 december 1994 (1178 R) gaven wij aan dat de Stichting
Pensioenfonds ABP op grond van het ons voorgelegde voorontwerp van Wet PABP
een bij of krachtens de wet geregelde taak zou hebben. Deze mening was in
hoofdzaak gebaseerd op artikel 6, tweede lid, van het voorontwerp waarin was
geregeld dat het doel van de Stichting Pensioenfonds ABP ten minste omvatte
het bijeenbrengen en beheren van de middelen, het voeren van de administratie,
het doen van uitkeringen en het overigens verrichten van al hetgeen van belang
is met het oog op de juiste uitvoering van de pensioenregelingen.Het huidige wetsvoorstel bevat, mede op aandringen van de Verzekeringskamer,
een andere omschrijving van de doelstelling van de stichting. Deze luidt nu
als volgt : het als bedrijfspensioenfonds als bedoeld in artikel 1, eerste
lid, onderdeel b, van de Pensioen- en Spaarfondsenwet werkzaam zijn ten behoeve
van overheid, onderwijs en daarmee gelieerde privaatrechtelijke lichamen.Deze gewijzigde formulering, die overigens in de memorie van toelichting
nauwelijks aandacht krijgt, heeft bij ons de vraag opgeroepen of nu nog op
basis van deze bepaling kan worden volgehouden dat er sprake is van een wettelijke
taak. U stelt in de memorie van toelichting (paragraaf 10) dat uit het feit
dat de stichting een in de wet neergelegde welomschreven doelstelling heeft,
niet volgt dat de stichting een wettelijke taakopdracht heeft. Hiertegen spreken
volgens ons de volgende twee argumenten.In de eerste plaats is de gewijzigde formulering van de doelstelling naar
onze mening in wezen een samenvatting van de doelstelling zoals die in het
voorontwerp stond. Het werkzaam zijn als bedrijfspensioenfonds houdt feitelijk
immers in dat dezelfde activiteiten moeten worden verricht als omschreven
in het oorspronkelijke artikel 6, te weten het bijeenbrengen en beheren van
middelen, het voeren van een administratie, het doen van uitkeringen en het
overigens verrichten van hetgeen van belang is met het oog op de juiste uitvoering
van de pensioenregelingen. Dit wordt naar ons oordeel onderstreept door het
feit dat de doelstelling in de wet wordt vastgelegd en dat de wetgever dus
machtiging zal geven voor het werkzaam zijn als bedrijfspensioenfonds, in
de verwachting dat de Stichting Pensioenfonds ABP ook de daarbij behorende
activiteiten zal uitvoeren.In de tweede plaats is de stelling dat uit de wettelijke vastlegging van
de doelstelling geen wettelijke taakopdracht volgt in tegenspraak met hetgeen
in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel KVOP over de taken van
de Stichting Vut-fonds wordt opgemerkt. Daarin staat dat in artikel
11, tweede lid, van de Wet financiële voorzieningen privatisering ABP
(Wet FVP/ABP) de omschrijving van de taak van het Vut-fonds is te vinden.Welnu, genoemd artikel regelt de machtiging tot mede-oprichting van de
Stichting Vut-fonds en geeft in het tweede lid het doel van de stichting weer.
De toelichting bij het wetsvoorstel KVOP gaat er blijkbaar vanuit dat een
omschrijving van een doelstelling wel kan worden opgevat als een omschrijving
van een taak, dit in tegenstelling tot de toelichting bij het wetsvoorstel
PABP.De memorie van toelichting bij het wetsvoorstel PABP stelt ook, in aansluiting
op de passage over de doelstelling van de Stichting Pensioenfonds ABP, dat
de stichting niet wordt verplicht de af te sluiten pensioenovereenkomsten
uit te voeren. In het licht van paragraaf 5 van het wetsvoorstel over verplichte
deelneming in de Stichting Pensioenfonds ABP lijkt deze stelling niet houdbaar.
In deze paragraaf wordt namelijk onder meer geregeld dat de overheidswerknemers
in ieder geval tot 1 januari 2001 verplicht zijn deel te nemen in dit pensioenfonds.
Na die datum wordt de verplichte deelname in een pensioenfonds geregeerd door
de Wet verplichte deelneming in een bedrijfspensioenfonds, waarin de mogelijkheid
is geregeld dat verplichte deelneming wordt gewijzigd of ingetrokken. Dit
leidt volgens ons tot de volgende redenering: zolang de overheidswerknemers
op grond van de Wet PABP verplicht zijn deel te nemen in de Stichting Pensioenfonds
ABP, is dit pensioenfonds wettelijk verplicht de afgesloten pensioenovereenkomsten
uit te voeren. Daarmee heeft de Stichting Pensioenfonds ABP in ieder geval
tot 2001 een wettelijke taak.In de toelichting bij het wetsvoorstel PABP wordt voorts langs twee lijnen
onze opvatting bestreden dat de Stichting Pensioenfonds ABP zal worden bekostigd
uit de opbrengst van wettelijke heffingen.Ten eerste geeft u aan dat het feit dat in de wet wordt opgenomen dat
de pensioenaanspraken in een overeenkomst worden neergelegd, nog niet betekent
dat de overeenkomst krachtens de wet tot stand zal komen. Dit zou voorbijgaan
aan het feit dat voor een overeenkomst wilsovereenstemming tussen contractpartijen
nodig is en dat de wetgever die wilsovereenstemming niet kan afdwingen.Wij zijn daarentegen van mening dat de wilsovereenstemming niet verder
en niet minder ver gaat dan de inhoud van de afspraken. Dát er een
overeenkomst moet komen tussen bepaalde partijen wordt wettelijk voorgeschreven
(dat kan ook niet anders gezien artikel 109 Grondwet) en dat in de overeenkomst
afspraken moeten worden vastgelegd over de verschuldigde pensioenpremies is
ook een wettelijk gegeven. De onderhandelingsruimte (en dus de ruimte waarbinnen
de wilsovereenstemming een rol speelt) gaat niet over de vraag òf er
een overeenkomst moet worden gesloten en wie de partijen zijn. De onderhandelingsruimte
gaat ook niet over de vraag òf er pensioenaanspraken zullen worden
geregeld en òf er pensioenpremies verschuldigd zullen zijn. Het gaat
hier over de vraag: hoe zien de pensioenaanspraken eruit, hoe hoog zijn de
pensioenpremies en wie betaalt ze?Het feit dát er pensioenpremies verschuldigd zijn vindt zijn grond
dus wel degelijk in de wet.Vervolgens wordt in de memorie van toelichting weliswaar toegegeven dat
er in verband met de algemeen verbindendheid van de overeenkomst sprake is
van wetgeving in materiële zin, maar dit zou niet leiden tot de conclusie
dat sprake is van wettelijke regelingen als bedoeld in artikel 59, eerste
lid, onder d, van de Comptabiliteitswet. Die interpretatie zou te verstrekkend
zijn, omdat daardoor ook andere fondsen (bijvoorbeeld Vut-fondsen) waarvoor
in een algemeen verbindend verklaarde CAO de basis is gelegd, onder artikel
59 zouden komen te vallen.Volgens ons doet een eventueel door u onwenselijk geacht gevolg van onze
opvatting op zichzelf niet af aan de juistheid daarvan. Bovendien strookt
vorenstaande redenering niet met die in de toelichting bij het wetsvoorstel
KVOP ten aanzien van de Stichting Vut-fonds. Daarin wordt opgemerkt : «In
samenhang met de overweging dat de beoogde collectieve vut-overeenkomsten
ook in de bekostiging van de (tijdelijke) wettelijk verplichte uitvoeringstaak
van het Vut-fonds zullen hebben te voorzien, moet het ervoor worden gehouden
dat ook voor zover het die taak betreft, het Vut-fonds een rechtspersoon is
als bedoeld in artikel 59, eerste lid, onderdeel d, van de Comptabiliteitswet.»
Blijkbaar wordt ten aanzien van het Vut-fonds wel de consequentie getrokken
dat er sprake is van wettelijke heffingen indien de bekostiging plaatsvindt
op basis van afspraken in collectieve (algemeen verbindende) overeenkomsten.Gezien het vorenstaande handhaven wij onze conclusie dat de Stichting
Pensioenfonds ABP een wettelijke taak zal hebben (althans ten minste tot 2001)
en zal worden bekostigd uit wettelijke heffingen en dus zal vallen (althans
ten minste tot dat tijdstip) onder de definitie van artikel 59, eerste lid,
onder d, van de Comptabiliteitswet. Ad 2De tweede vraag die nu beantwoord moet worden is of er overwegende redenen
van beleidsmatige aard zijn om de bevoegdheden van de Rekenkamer bij het pensioenfonds
als het ware uit te sluiten. Met andere woorden of er redenen zijn om een
artikel op te nemen in het wetsvoorstel PABP waarin wordt geregeld dat de
Stichting Pensioenfonds ABP niet wordt aangemerkt als een rechtspersoon als
bedoeld in artikel 59, eerste lid, onderdeel d van de Comptabiliteitswet.
Het thans voorliggende wetsvoorstel regelt dit in artikel 72.In de toelichting bij het thans voorliggende wetsvoorstel treffen wij
geen redenen van beleidsmatige aard aan die rechtvaardigen dat de bevoegdheden
van de Rekenkamer bij de Stichting pensioenfonds ABP als het ware worden uitgesloten.
Wel wordt ingegaan op onze beleidsmatige argumenten zoals naar voren gebracht
in onze brief van 9 december 1994 om de bevoegdheden van de Rekenkamer juist
niet uit te sluiten. Deze argumenten worden vervolgens terzijde geschoven.
In de toelichting wordt daarbij als het ware uitgegaan van een «omgekeerde
bewijslast». De Rekenkamer bracht in haar brief van 9 december 1994 twee beleidsmatige
argumenten naar voren waarom zij vond dat de bevoegdheden die zij zal hebben
op grond van artikel 59, eerste lid, onder d, Comptabiliteitswet niet zouden
moeten worden uitgesloten. Het eerste was dat er hoe dan ook veel begrotingsgeld
naar het pensioenfonds zal vloeien. Het tweede was het blijven bestaan van
een (weliswaar beperkte) ministeriële verantwoordelijkheid gezien artikel
109 Grondwet.In de toelichting bij het wetsvoorstel wordt geconstateerd dat het op
zichzelf waar is dat de Stichting Pensioenfonds ABP voor een belangrijk deel
gevoed zal worden uit de rijksbegroting, maar dat dit geen gewicht in de schaal
legt. Daaraan wordt toegevoegd dat de verplichting van de overheidswerkgevers
om pensioenbijdragen te voldoen haar grond vindt in privaatrechtelijke overeenkomsten.
Hier wordt met andere woorden gerefereerd aan het feit dat de overheid hier
als werkgever optreedt en niet als overheid. Er is, zo gaat de toelichting
verder, geen rechtsgrond voor verdere controle op wat er met
het geld gebeurt. De controle van de Rekenkamer zou daarom niet verder reiken
dan de rechtmatigheid van de betaling van hetgeen de overheidswerkgevers op
grond van de pensioenovereenkomst verschuldigd zijn.Wij wijzen er in dit verband op dat er in het onderhavige geval geen sprake
is van het claimen van nieuwe controlerechten, maar om het niet uitsluiten
van controlerechten die de Rekenkamer al zullen toekomen op grond van artikel
59 Comptabiliteitswet.Uit de toelichting blijkt ook dat u het argument van de ministeriële
verantwoordelijkheid niet overtuigend vindt. Door u wordt gesteld dat de ministeriële
verantwoordelijkheid niet verder zal reiken dan de inbreng die de minister
van Binnenlandse Zaken zal hebben in het werkgeversoverleg ten aanzien van
pensioenen die in het arbeidsvoorwaardenoverleg worden besproken met de centrales
van overheidspersoneel.Dit kan naar onze mening niet worden volgehouden. Artikel 109 Grondwet
bepaalt dat de wet de rechtspositie van ambtenaren regelt. Dit betekent niet
alleen dat delegatie is toegestaan. Het betekent ook dat, hoe ook de rechtspositie
van ambtenaren wordt geregeld, er altijd een ministeriële verantwoordelijkheid
blijft bestaan voor alle onderwerpen die de rechtspositie van ambtenaren betreffen.
Deze verantwoordelijkheid berust primair bij de minister van Binnenlandse
Zaken.Onze conclusie is dat er, met name vanwege deze verantwoordelijkheid,
geen reden is ermee in te stemmen dat de controlebevoegdheden van de Rekenkamer
bij de Stichting Pensioenfonds ABP als het ware worden uitgesloten door te
bepalen dat het pensioenfonds niet wordt aangemerkt als een rechtspersoon
als bedoeld in artikel 59, eerste lid, onder d, Comptabiliteitswet.Overigens is in het wetsvoorstel PABP geen gevolg gegeven aan onze suggestie
om, indien onverhoopt mocht worden vastgehouden aan de uitsluiting van de
bevoegdheden van de Rekenkamer, dit om wetstechnische redenen te regelen in
artikel 59, zestiende lid, Comptabiliteitswet en niet in de Wet PABP. Stichting Vut-fondsMet tevredenheid stelden wij vast dat in het wetsvoorstel KVOP het artikel
uit het aan ons toegezonden voorontwerp van wet waarin werd bepaald dat de
Stichting Vut-fonds niet wordt aangemerkt als een rechtspersoon als bedoeld
in artikel 59, eerste lid, onder d, van de Comptabiliteitswet is vervallen.
De uiteenzetting in de memorie van toelichting over de positie van de Rekenkamer
ten opzichte van de Stichting Vut-fonds achten wij dan ook bevredigend. Tot slotDoor de controlebevoegdheden van de Rekenkamer op grond van artikel 59
Comptabiliteitswet bij de rechtspersonen die ontstaan als gevolg van de privatiseringsoperatie
ABP, zal de Rekenkamer tevens in staat worden gesteld het recht- en doelmatig
verloop van deze omvangrijke operatie naar behoren te volgen en daarover te
rapporteren aan de regering, de Staten-Generaal en de besturen van de betrokken
rechtspersonen.Wij nemen tenslotte de vrijheid u nogmaals te attenderen op onze opmerkingen
aan het slot van onze brief van 9 december 1994 over de in beide
wetsvoorstellen te bescheiden en niet passend vormgegeven instrumenten voor
het ministeriële toezicht.Algemene RekenkamerH. E. Koning, presidentT. A. M. Witteveen, secretaris 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24205-4.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl