Miljoenennota 2009 (Nota over de toestand van 's Rijks Financiën); Advies Raad van State en nader rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-24 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31700, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

06-10-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

31700 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31700Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 46 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 700Nota over de toestand van ’s Rijks Financiënnr. 3ADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORTHieronder zijn opgenomen het advies van de Raad van State d.d. 8 september
2008 en het nader rapport d.d. 11 september 2008 over de Miljoenennota
2009, aangeboden aan de Koningin door de minister van Financiën. Het
advies van de Raad van State is cursief afgedrukt.Bij Kabinetsmissive van 2 september 2008, no. 08.002.342, heeft
Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Financiën, bij de Raad
van State ter overweging aanhangig gemaakt de Ontwerp-Miljoenennota 2009,
met bijlagen.Blijkens de mededeling van de directeur van Uw Kabinet van 1 september
2008, nummer 08.002.342, machtigde Uwe Majesteit de Raad van State zijn advies
betreffende bovengenoemde Ontwerp-Miljoenennota 2009 rechtstreeks aan mij
te doen toekomen. Dit advies, gedateerd 8 september 2008, nr. W06.08.0308/III,
biedt ik U hierbij aan.De Ontwerp-Miljoenennota 2009 geeft de Raad van State aanleiding tot het
maken van een aantal inhoudelijke opmerkingen. De adviezen en suggesties van
de Raad zullen hieronder stuk voor stuk worden besproken. Het kabinet wil
echter beginnen met het uitspreken van zijn welgemeende waardering voor het
Raadsadvies.1. Tevredenheid en vertrouwenDe Miljoenennota 2009 (MJN 2009) straalt een zekere tevredenheid en vertrouwen
uit, die enigszins contrasteert met de turbulente ontwikkelingen van de laatste
tijd op de economische en financiële (wereld)markten.De tevredenheid is gebaseerd op de tussenbalans die de MJN 2009 geeft
van wat tot nu toe, ondanks de internationale turbulentie, is bereikt van
de ambities waarmee het kabinet in februari 2007 is begonnen: «Nederland
staat er [...] goed voor. De werkloosheid is in 2008 met 4 procent
zeer laag en de verwachtingen voor de werkloosheid en de loonontwikkeling
blijven vooralsnog stabiel. Verstandig begrotingsbeleid in de afgelopen jaren
werpt nu zijn vruchten af. De overheidsfinanciën zijn gezond en de inkomsten
en uitgaven ontwikkelen zich in lijn met de doelen uit het Coalitieakkoord.
Nederland kent bovendien een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor buitenlandse
investeerders. Door dit alles zijn we in staat de gevolgen van de economische
groeivertraging goed op te vangen. De plannen van het kabinet uit het Coalitieakkoord
kunnen onverkort worden voortgezet».1Ons land staat er inderdaad goed voor: binnen de eurozone behoort Nederland
met Finland, Luxemburg en Cyprus tot de best presterende landen wat betreft
EMU-saldo (een overschot van ruim 1% BBP) en EMU-schuld (rond de 40%
BBP).1 In zoverre is er inderdaad reden voor tevredenheid.
Frankrijk en Italië zitten aan het eind van een periode van hoogconjunctuur
nog steeds tegen de 3% tekort aan. Het lijkt welhaast onafwendbaar
dat deze tekorten in de conjunctureel mindere periode, waar de Europese landen
mee geconfronteerd gaan worden, boven deze grens van 3% zullen uitstijgen.
De MJN 2009 gaat echter voorbij aan deze zorgelijke ontwikkeling en de mogelijke
effecten daarvan voor Nederland.Het vertrouwen dat de MJN 2009 uitstraalt, is gebaseerd op het trendmatig
begrotingsbeleid, dat beoogt het budgettaire beleid bij de start van een kabinet
zodanig in te richten dat lopende de rit niet beleidsmatig gereageerd behoeft
te worden op de bewegingen van de conjunctuur. Dat geeft rust, voor de overheid
zelf, maar vooral ook voor burgers en bedrijven, die veelal aan den lijve
de gevolgen van de schommelingen in de conjunctuur ervaren. Het trendmatig
begrotingsbeleid is een grote verbetering ten opzichte van de situatie van
daarvoor, toen wèl in de loop van een kabinetsperiode, dikwijls veelvuldig,
beleidsmatig gereageerd moest worden op onverwachte ontwikkelingen in de conjunctuur.
Het is goed dat het kabinet nadrukkelijk aan de uitgangspunten van dit trendmatige
beleid vasthoudt.1. Tevredenheid en vertrouwenDe Raad stelt dat de Miljoenennota tevredenheid en vertrouwen uitstraalt.
En daar is ook reden toe volgens de Raad. Binnen de Eurozone behoort Nederland
tot de best presterende landen wat betreft het EMU-saldo. Daarnaast spreekt
de Raad zijn waardering uit voor het kabinet, omdat het kabinet nadrukkelijk
aan de uitgangspunten van het trendmatige beleid vasthoudt.Het kabinet deelt de zorgen van de Raad over de grote tekorten in een
aantal andere Europese landen. Ondanks de beter dan verwachte begrotingsuitkomsten,
voldoen een aantal lidstaten niet aan de verplichtingen uit het Stabiliteits-
en Groeipact (SGP). Nederland heeft dan ook herhaaldelijk aangegeven dat sommige
lidstaten een grotere verbetering van de overheidsfinanciën moeten nastreven
en is van mening dat het beschikbare instrumentarium moet worden benut zodra
dat nodig blijkt. In dit kader heeft Nederland gepleit voor het inzetten van
een waarschuwing voor Frankrijk en Roemenië. Nederland is dan ook verheugd
dat de Commissie voor het eerst een «policy advice» aan Frankrijk
gaf op 28 mei 2008 en aan Roemenië op 12 juni 2008.Tegelijk vraagt de Raad nadrukkelijk aandacht voor structurele verschuivingen
in de economische en financiële verhoudingen. Dit uit zich in turbulente
wereldmarkten (zowel de financiële markten als grondstoffen) en in een
door de vergrijzing op termijn krimpende beroepsbevolking en lagere economische
groei. De Raad stelt dat een duurzaam houdbare welvaart op grond van deze
ontwikkelingen een grotere behoedzaamheid verlangt dan waarvan de Miljoenennota
2009 blijk geeft.Het kabinet deelt de analyse dat op grond van deze ontwikkelingen het
streven naar een duurzaam houdbare welvaart een behoedzaam beleid vergt en
dat het vermogen tot veranderen van de marktsectoren en de publieke sector
gestimuleerd dient te worden. De behoedzaamheid van het kabinetsbeleid komt
tot uiting in het vasthouden aan een prudent begrotingsbeleid, óók
in economisch zwaardere tijden en bij tijdelijk hogere aardgasbaten. Het streven
naar prudentie en houdbaarheid wordt ook zichtbaar in de maatregelen die het
aantrekkelijker maken voor ouderen om te blijven werken, maatregelen die nog
krachtiger worden doorgezet dan oorspronkelijk voorzien in het Coalitieakkoord.2. ...en tochEn toch is hiermee, naar het oordeel van de Raad, het beeld niet compleet.Conjunctuurbewegingen zijn dikwijls heftig en voor burgers en bedrijven
veelal direct zichtbaar: forse bewegingen van huizenprijzen, aantallen vacatures
en inflatie. Direct voelbare conjunctuurbewegingen kunnen het zicht belemmeren
op de onderstroom in economische en financiële verhoudingen. Er
doen zich ontwikkelingen voor die de structuur van deze verhoudingen raken.
Deze ontwikkelingen worden allengs meer zichtbaar en zullen, zo schat de Raad
in, de komende jaren van doorslaggevende betekenis worden voor de mogelijkheden
om te realiseren wat in de MJN 2008 als doel is uiteengezet: duurzaam houdbare
welvaart.1 De Raad wijst wat betreft deze ontwikkelingen
in het bijzonder op de turbulentie op de wereldmarkten, de demografische ontwikkeling
en de structurele groeivertraging.Turbulentie op wereldmarktenEen aantal negatieve factoren en risico’s manifesteert zich thans
tegelijkertijd: de conjunctuur is over haar hoogtepunt heen, de crisis in
de financiële sector is nog niet voorbij en de ontwikkeling van de grondstoffenprijzen
blijft onzeker.2 Er is sprake van onzekerheden,
die de reguliere conjuncturele patronen overstijgen.Het aanbod van olie en andere grondstoffen zal voor een langere periode
de toenemende vraag van opkomende landen niet kunnen bijhouden.3 Een deel van de prijsstijgingen van grondstoffen zal daardoor structureel
van aard zijn. Dit betekent dat koopkracht wordt overgeheveld van landen die
grondstoffen importeren naar landen die grondstoffen exporteren.4Gebleken is dat de (stabiliteit van) het financiële stelsel kwetsbaar
is onder invloed van risicovol gedrag met complexe financiële producten.
Het effect van dit gedrag zal eens uitgewerkt zijn, maar onduidelijk is hoe
lang de kredietcrisis zal aanhouden en hoe omvangrijk de effecten ervan zullen
zijn op de ontwikkeling van de welvaart.5 Zeker
is dat de kredietcrisis niet alleen schade heeft toegebracht aan het onderlinge
vertrouwen van financiële instellingen, maar ook aan het vertrouwen van
burgers en bedrijven in de financiële sector. De gevolgen daarvan kunnen
nog lang doorwerken.Ons land wordt meer dan gemiddeld beïnvloed door deze turbulentie,
die niet uitsluitend kan worden afgedaan als behorend bij de gebruikelijke
conjuncturele golfbewegingen. «Tegelijk zijn er zorgen over structurele
ontwikkelingen in de wereldeconomie en de gevolgen die dit heeft voor ons
land» zo stelt de MJN 2009 terecht.6 Deze
gevolgen kunnen groter worden naarmate aan andere structurele ontwikkelingen,
zoals het krimpen van de beroepsbevolking, niet tijdig het hoofd wordt geboden.Demografie: krimpende beroepsbevolkingDe Commissie Arbeidsparticipatie heeft aangegeven dat er vanaf 2010
jaarlijks minder nieuwe toetreders op de arbeidsmarkt zullen zijn dan het
aantal arbeidskrachten dat de arbeidsmarkt zal verlaten.7 Dat is, ook historisch gezien, een bijzondere situatie, waarop ons
land niet is ingesteld na vele decennia van zorgen over een oplopende werkloosheid
van een voortdurend groeiende beroepsbevolking. Migratie kan hooguit een tijdelijke
oplossing bieden voor sommige conjuncturele arbeidstekorten, maar kan geen
structurele oplossing zijn voor de geschetste arbeidsmarktvraagstukken, omdat
de onbalans in de leeftijdsopbouw er niet door wordt ondervangen.8 Ook arbeidsduurverlenging biedt die structurele oplossing
uiteindelijk niet.Het gevolg zal zijn dat bij een dalende beroepsbevolking de bijdrage van
de arbeidsparticipatie aan de economische groei zal afnemen en mogelijk zelfs
negatief zal worden. Dit betekent dat economische groei op afzienbare termijn
vooral op basis van productiviteitsgroei tot stand zal moeten komen. Het is
voor marktsector en publieke sector de komende periode een enorme opgave om
met minder mensen toch groei van volume en kwaliteit bij het voorzien in goederen
en diensten te realiseren. Voor de publieke dienstverlening geldt bovendien
dat de mogelijkheid om productiever te worden niet één op één
vergelijkbaar is met de mogelijkheden van de marktsector.9 Daarom zal het krimpen van de beroepsbevolking in het bijzonder de
vervulling van publieke diensten en de kwaliteit ervan onder spanning plaatsen.Structurele groeivertragingIn het recente verleden kon nog grosso modo worden uitgegaan van een trendmatige
economische groei van 2% per jaar, maar recente analyses indiceren
dat de groei inmiddels lager uitkomt. Zo wijst het Centraal Planbureau
(CPB) op een dalende trend in de potentiële economische groei sinds de
jaren tachtig: van een jaargemiddelde van 2,9% tussen 1985 en 1989,
via 2,6% tussen 1995 en 1999 naar 1,9% tussen 2005 en 2009.1 De OESO komt voor de jaren tussen 2010 en 2014 tot nog
lagere groeicijfers voor ons land.2 Een afname
van de economische groei heeft grote gevolgen voor de overheidsfinanciën
en daarmee ook voor de publieke dienstverlening.Op grond van deze ontwikkelingen verlangt een duurzaam houdbare welvaart
een grotere behoedzaamheid dan waarvan de MJN 2009 blijk geeft. Tegelijkertijd
zal het vermogen tot veranderen van de marktsector en de publieke sector gestimuleerd
dienen te worden.3. Houdbare welvaartDe MJN 2008 benadrukte het streven naar een duurzaam houdbare welvaart.Dit op basis van hetgeen bij de aanvang van het kabinet, in februari 2007,
is overeengekomen inzake de doelstelling omtrent het houdbaarheidstekort3: in deze kabinetsperiode dient dit tekort voor 1/3 gedekt
te worden via een structureel overschot op het EMU-saldo van 1,0% BBP
in 2011. Bovendien heeft het kabinet zich in het Beleidsprogramma een substantiële
verhoging ten doel gesteld van de arbeidsparticipatie, tot 80% in 2016.4 Bij de start van deze kabinetsperiode is daarbij uitgegaan
van een trendmatige economische groei van 2% per jaar.5De MJN 2009 constateert dat ondanks het afkoelen van de economie het kabinet
goed op weg is de doelstelling van een structureel overschot op de begroting
in 2011 te bereiken.6 Het overschot op de begroting
is in 2008 en 2009 zelfs groter dan verwacht.7
Voor de arbeidsparticipatiedoelstellingen is in de MJN 2009 een aantal maatregelen
opgenomen die moeten bijdragen aan een structurele verhoging van de arbeidsparticipatie.8De Raad is er tegen de achtergrond van hetgeen hij hiervoor in punt 2
heeft opgemerkt niet van overtuigd dat de MJN 2009 op deze wijze voldoende
rekening houdt met de structurele ontwikkelingen, intern en extern, waarmee
ons land geconfronteerd wordt. Hij wijst daarbij meer in het bijzonder op
het volgende.Houdbaarheid van de overheidsfinanciën: aardgasbatenDe recente ontwikkelingen op de grondstoffenmarkten hebben direct invloed
op de overheidsinkomsten uit aardgas. Deze aardgasbaten zijn door de gestegen
olieprijzen sinds de eeuwwisseling sterk toegenomen: de gasopbrengsten zullen
in 2009 circa 16 mld. euro bedragen (6 mld. euro meer dan in 2007).9 Door deze stijging vertekenen de– tijdelijke –
gasbaten in steeds sterkere mate het beeld van de overheidsfinanciën
en de houdbaarheid ervan.10De houdbaarheid van de overheidsfinanciën wordt, conform de afspraak
in het Coalitieakkoord, getoetst aan de realisatie van 1% overschot
op het structurele EMU-saldo in 2011. Dit saldo is geschoond van conjuncturele
invloeden, maar niet van de (tijdelijke) aardgasbaten; het kan dan ook in
zoverre niet dienst doen als betrouwbaar kompas voor houdbare overheidsfinanciën.
Daartoe biedt het zogenaamde robuuste EMU saldo11
een betere oriëntatie: dat is de laatste jaren aanzienlijk verslechterd
van 0,1% BBP in 2005 naar– 1.2% BBP in 2008; voor
2009 raamt het CPB een verdere verslechtering tot – 2,1%
BBP in 2009.12Gelet op de verslechtering van het van de aardgasbaten geschoonde saldo
is de Raad er niet van overtuigd, dat het kabinet daadwerkelijk vorderingen
maakt met de aanpak van het houdbaarheidstekort. Dwingt het bovenstaande niet
tot het opnieuw bezien van de aanpak van het houdbaarheidstekort, die bij
het Coalitieakkoord werd overeengekomen?ParticipatieIn paragraaf 3.5 van de MJN 2009 wordt een omvangrijk pakket maatregelen
aangekondigd, gericht op verhoging van de arbeidsparticipatie. Het betreft
onder andere de introductie van een inkomensafhankelijke combinatiekorting.
Voor oudere werknemers wordt een doorwerkbonus ingevoerd en er wordt een leerwerkrecht
voor jongeren tot 27 jaar geïntroduceerd. De MJN 2009 geeft
er hiermee blijk van de urgentie te onderkennen van het verhogen van de arbeidsparticipatie.De MJN 2009 biedt daarentegen geen inzicht in de bijdragen van de verschillende
genoemde maatregelen tot de realisatie van de 80% participatiedoelstelling
in 2016, maar stelt slechts dat «om de doelstelling te halen de voorgenomen
acties voortvarend moeten worden uitgewerkt». Daarmee is echter nog
niet gezegd, noch aangetoond dat de doelstellingen met deze acties ook daadwerkelijk
zullen kunnen worden bereikt. Bovendien merkt de Raad op dat zelfs wanneer
het lukt in 2016 de arbeidsparticipatie te verhogen naar 80%, er dan
nóg aanzienlijke tekorten op de arbeidsmarkt zullen resteren: in de
periode daarna krimpt de beroepsbevolking immers verder met nog eens 700 000
personen.1Naarmate het minder lukt om duurzaam houdbare welvaart te bevorderen door
verhoging van de arbeidsparticipatie, zal het kabinet andere wegen moeten
inslaan om houdbare welvaart zeker te stellen. Uit studies van het CPB blijkt
dat daartoe in het bijzonder het geleidelijk verhogen van de AOW-leeftijd
(waartoe de Commissie Arbeidsparticipatie heeft geadviseerd) en het geleidelijk
verder opvoeren van het deel van de AOW-lasten dat uit de algemene middelen
wordt gefinancierd, effectief zijn.2 De gedeeltelijke
beperking van de indexering van de tweede belastingschijf in de inkomstenbelasting
met ingang van 2011 vormt hiertoe een te bescheiden aanzet.De Raad heeft nota genomen van de kabinetsreactie op hoofdlijnen op de
aanbevelingen van de Commissie Arbeidsparticipatie waarin wordt gesteld dat «met
de commissie het kabinet van oordeel [is] dat een verhoging van
de pensioengerechtigde leeftijd welhaast onvermijdelijkheid lijkt» maar
dat «het beleid van het kabinet er op gericht [is] die onvermijdelijkheid
te voorkomen».3 De hierboven gegeven analyses
inzake het arbeidsaanbod en de ontwikkeling van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën
duiden er op dat het een heroïsche opgave zal zijn om die onvermijdelijkheid
te voorkomen. Met de aangekondigde mogelijkheid om vrijwillig te kiezen voor
geheel of gedeeltelijk uitstel van de invoeringsdatum AOW4, wordt naar het oordeel van de Raad een eerste kleine stap in de goede
richting gezet.ArbeidsproductiviteitDe Raad heeft er hiervoor reeds op gewezen dat het gevolg van het dalende
arbeidsaanbod is dat de arbeidsparticipatie op afzienbare termijn geen positieve
bijdrage zal leveren aan de economische groei, maar waarschijnlijk zelfs een
negatieve. Dat betekent dat, anders dan tot nu toe het geval was, een stijging
van de arbeidsproductiviteit de motor voor economische groei zal moeten zijn.
Het zal evenwel een zware opgave zijn om blijvend de beoogde 2% economische
groei te realiseren, gegeven de ontwikkeling van de groei van de productiviteit
de afgelopen 20 jaar: deze lag gemiddeld over de 5 jaarsperioden 1985–1989,
1995–1999, 2005–2009 op 1,4%, 1,3% en 1,6%.5De groei van de productiviteit zal in belangrijke mate afhangen van innovatie
en verhoging van de onderwijskwaliteit.6 In dat
verband moeten de conclusies van het CBS in «Kennis en Economie 2007»
reden tot zorg geven. Het CBS concludeert dat de uitgaven voor onderzoek en
ontwikkeling in Nederland sinds 2000, in tegenstelling tot de internationale
trend, dalen.7 Ook de begroting van OCW meldt
dat de overheidsuitgaven per onderwijsdeelnemer, uitgesplitst naar primair,
secundair en tertiair onderwijs, op alle onderdelen lager zijn dan het gemiddelde
van de 27 EU lidstaten.8 De Raad is van oordeel
dat de MJN 2009 onvoldoende blijkt geeft van de urgentie om groei van productiviteit
te stimuleren.KoopkrachtDe MJN 2009 constateert in paragraaf 2.2 dat een hogere inflatie
gewoonlijk betekent dat binnenlandse producenten een hogere prijs kunnen vragen
voor hun producten, en dus meer winst maken. Nu is dat niet het geval: de
baten van de hogere grondstoffenprijzen vloeien naar het buitenland. Nederlandse
ondernemingen berekenen de duurdere grondstoffen door aan de consument, maar
hierdoor ontstaat geen extra winst en dus ook geen extra loonruimte. De MJN
2009 concludeert dat een verantwoorde loonontwikkeling betekent «dat werkgevers en werknemers er rekening mee houden dat Nederland door
de duurdere grondstoffen armer wordt».De Raad onderschrijft dit betoog: voorkomen moet worden dat Nederland
in een loon-prijs spiraal terecht komt. Tegen deze achtergrond begrijpt de
Raad op zichzelf ook de getroffen maatregelen, die erop zijn gericht de inflatie
te beperken (het niet verhogen van de BTW tot 20%).1Dit geldt echter niet voor de gerichte maatregelen voor koopkrachtcompensatie
zoals aangekondigd in paragraaf 1.2 van de MJN 2009, voor zover die samenhangen
met de hiervoor geschetste ontwikkelingen, zolang daar geen structurele inkomsten
tegenover staan. Hiermee doet de overheid naar het oordeel van de Raad precies
datgene wat werkgevers en werknemers wordt ontraden: burgers compenseren voor
de overdracht van welvaart naar het buitenland. Nederland wordt door de duurdere
grondstoffen relatief armer, ook de overheid. Compensatie van dit koopkrachtverlies
betekent dat de rekening voor het welvaartsverlies wordt doorgeschoven, althans
indien deze compensatie niet wordt gefinancierd met structurele inkomsten,
maar uit tijdelijke aardgasbaten en ruilvoetwinst.22. Houdbare welvaarta. Houdbaarheid van de overheidsfinanciën en aardgasbatenDe Raad stelt met recht dat de tijdelijk hogere aardgasbaten het beeld
van de overheidsfinanciën en de houdbaarheid daarvan vertekenen. In dit
kader merkt de Raad op dat het structurele saldo een beperkt kompas biedt
voor houdbare overheidsfinanciën, aangezien in dit saldo niet gecorrigeerd
wordt voor de tijdelijk hogere gasbaten. De Raad wijst hierbij op het sterk
dalende robuuste saldo.Het kabinet is zich zeer bewust van de tijdelijkheid en eindigheid van
de aardgasinkomsten en werkt dan ook langs de lijnen van het Coalitieakkoord
door aan de realisatie van de ambitie om het houdbaarheidstekort te reduceren.
Dit gebeurt via een breed scala aan maatregelen op het terrein van budgettair
beleid, participatie en andere maatregelen die ook na 2011 bijdragen aan het
versterken van de financiële houdbaarheid.Het kabinet hecht er aan vast te houden aan de vastgestelde begrotingskaders
en begrotingssystematiek. Deze kaders zorgen er voor dat de aardgasmeevallers
in de kabinetsperiode niet worden aangewend voor hogere uitgaven of lastenverlichting,
maar geheel ten goede komen van aflossing van de staatsschuld. De kaders fungeren
zo als «robuust» kompas voor een verantwoord generatiebewust beleid.
Het Centraal Planbureau (CPB) spreekt hierover in waarderende termen in de
Macro Economische Verkenningen 2009. Het CPB ziet de aanpassing van de voeding
van het FES door dit kabinet als een verbetering, waardoor de hogere aardgasbaten
niet leiden tot bestedingsdwang via dit begrotingsfonds. Ook het besluit om
de rentebetalingen buiten de kaders te plaatsen kan rekenen op de instemming
van het CPB. Bij gelijkblijvende reële rente impliceert een hogere inflatie
een hogere nominale rente. Doordat de rentebetalingen buiten de kaders blijven,
leidt deze rentestijging niet tot verdringing van andere uitgaven.Verder merkt het CPB op dat het structurele en robuuste saldo in de praktijk
geen betrouwbaar kompas vormen voor het begrotingsbeleid. De reden daarvan
is eenvoudig: het is heel moeilijk om vast te stellen in welke fase van de
conjunctuur we ons bevinden. Dat heeft tot gevolg dat het ook moeilijk is
om ex ante vast te stellen welk deel van het EMU-saldo conjunctureel van aard
is, en dus ook om het structurele en robuuste EMU-saldo te bepalen. Sturen
op de meting van het structurele of robuuste saldo zou dus juist kunnen leiden
tot ongewenste bestuurlijke onrust op het begrotingsfront. Dit staat haaks
op de principes van het trendmatig begrotingsbeleid. Het sturen op basis van
begrotingskaders is hieraan praktisch superieur, terwijl er wel degelijk wordt
gewaarborgd dat aardgasmeevallers niet worden «verjubeld».Technischer benaderd wordt de verslechtering van het robuuste saldo vooral
veroorzaakt door de incidentele aanwending van de ruilvoetwinst in 2009 en
de manier waarop het CPB het feitelijk saldo corrigeert voor conjunctuur én
welk structureel saldo wordt gebruikt voor berekenen van het robuust saldo. Het CPB en de Europese Commissie (EC) hebben verschillende methodes
om het feitelijk saldo te schonen voor conjuncturele effecten. Het komt wel
vaker voor dat de twee meetmethodes uit elkaar lopen, maar het verschil is
op dit moment erg opvallend. Het CPB gebruikt haar eigen structurele saldo
voor het berekenen van het robuust saldo. Dit saldo is 1,7% lager dan
het saldo volgens de EC methode. Indien de EC methode zou zijn gebruikt als
basis voor het berekenen van het robuuste saldo, dan zou het robuuste saldo
1,7% hoger uitkomen. In dat geval zou het robuust saldo nauwelijks
verslechterd zijn.De suggestie van de Raad dat de verslechtering van de berekening van het
robuuste saldo noopt tot een opnieuw bezien van de aanpak van het houdbaarheidstekort
lijkt, gegeven bovenstaande analyse, voorbarig. Dat neemt niet weg dat het
Kabinet de financiële houdbaarheid onveranderd hoog in het vaandel heeft
staan.b. ParticipatieDe Raad spreekt in zijn advies waardering uit voor de maatregelen van
het kabinet om de indexering van de tweede belastingschijf in de inkomstenbelasting
vanaf 2011 gedeeltelijk te beperken en werknemers de mogelijkheid te
bieden te besluiten tot het geheel of gedeeltelijk uitstellen van de ingangsdatum
van hun AOW-uitkering. Tegelijk zijn er twijfels bij de Raad of deze maatregelen
voldoende zoden aan de dijk zetten om de ambitie van de 80%-participatiedoelstelling
te bereiken en de financiële houdbaarheid voldoende te versterken.Een aantal observaties is hierbij van belang. Ten eerste wordt een deel
van de toename van de participatiegraad naar het beoogde doel van 80 procent
bereikt door een autonome stijging van de arbeidsdeelname. Deze autonome stijging
is deels het gevolg van de hogere arbeidsdeelname van jongere cohorten vrouwen.
Ten tweede maakt het kabinet langer doorwerken financieel aantrekkelijker,
maar de keuzevrijheid van de werknemers staat hierbij voorop. Het kabinet
beziet het streven naar een hogere arbeidsdeelname in samenhang met sociale
doelstellingen en de aansluiting bij de voorkeuren van werknemers. In dit
kader is het kabinetbeleid er op gericht om de welhaast onvermijdelijk lijkende
verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd, te voorkomen, zoals ook in
de kabinetsreactie op het advies van de Commissie Arbeidsparticipatie is aangegeven,Het kabinet deelt de analyse van de Raad dat een toename van de arbeidsparticipatie
een cruciaal ingrediënt vormt in het beleidsrecept van het kabinet om
de financiële houdbaarheid van de Nederlandse overheidsfinanciën
te versterken. Om de arbeidsdeelname te bevorderen neemt het kabinet maatregelen
die werken lonender maken. Het kabinet is bereid de WW-premie voor werknemers
tot nul te reduceren in de context van gesprekken met de sociale partners
over de loontontwikkeling. Daarnaast wordt, door nieuwe inkomensafhankelijke
arbeidskortingen (720 miljoen in 2009) de stap naar werken aantrekkelijker.
Om ouderen te stimuleren langer door te werken komt er een bonus voor mensen
die doorwerken na hun 62e. Deze doorwerkbonus wordt uitgekeerd in elk jaar
dat de desbetreffende persoon nog werkt. Het kabinet zet ook in op nadere
afspraken met de sociale partners die positief uitwerken voor de arbeidsparticipatie,
in vervolg op de aanbevelingen die de commissie Arbeidsparticipatie heeft
gedaan.c. ArbeidsproductiviteitDe Raad stelt terecht dat groei van de productiviteit de toekomstige motor
van economische groei moet worden, als de beroepsbevolking op termijn krimpt
door de vergrijzing. De Raad spreekt in dit kader zijn zorg uit over de daling
van de uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling in Nederland sinds 2000, en
de in Europees verband lage overheidsuitgaven per onderwijsdeelnemer.Het kabinet deelt het gevoel van urgentie bij het versterken van de productiviteitsgroei
in Nederland. In dit kader stimuleert het kabinet innovatie door een selectieve
voortzetting van aflopende projecten binnen het Fonds Economische Structuurversterking
(FES) op het gebied van kennis, innovatie en onderwijs. Het kabinet zet hiervoor
de komende jaren maximaal 500 miljoen uit het FES in. Daarnaast wordt komend
jaar extra geld ingezet voor maatschappelijke innovatieprogramma’s,
voor speur en ontwikkelingswerk (WBSO) en worden er innovatiekredieten beschikbaar
gesteld om risicovolle innovatieprojecten van het midden- en kleinbedrijf
te ondersteunen.Belangrijke aantekening van het kabinet bij de analyse van de Raad is
overigens wel dat de publieke uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling in Nederland
boven het Europese gemiddelde liggen en de private uitgaven op dit terrein
Europees juist achterblijven. Tweede aantekening is dat de Nederlandse beroepsbevolking
in internationaal perspectief goed tot zeer goed geschoold zijn. Overigens
merkt het kabinet op dat de door de Raad voorgestelde extra uitgaven voor
innovatie en verhoging van de onderwijskwaliteit op zichzelf weer moet wedijveren
met het beleid tot verdere versterking van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën.d. KoopkrachtDe Raad onderschrijft de analyse van het kabinet dat een verantwoorde
loonontwikkeling in de huidige economische situatie zeer belangrijk is en
begrijpt de maatregelen die getroffen zijn, om de inflatie te beperken. Daarbij
tekent de Raad aan dat de rekening van de compensatie van koopkrachtverlies
een goede en structurele dekking behoeft op lange termijn.Het kabinet onderschrijft dit van harte en dekt de voorgenomen maatregelen
dan ook op solide wijze. Het kabinet heeft er voor gekozen op korte termijn
lastenverlichting te geven om de koopkracht van burgers te beschermen en een
loon-prijsspiraal te helpen voorkomen. Binnen deze kabinetsperiode wordt een
groot deel van deze lastenverlichting structureel gedekt. Van structurele
financiering uit tijdelijke aardgaswinsten en ruilvoetwinsten, zoals de Raad
stelt, is geen sprake. Structureel is daarenboven ruimte beschikbaar omdat
met de afgesproken houdbaarheidsbijdrage een grotere houdbaarheidswinst wordt
gerealiseerd dan bij de doorrekening van het Coalitieakkoord werd verondersteld.
Op deze manier worden tegelijkertijd het kortetermijnbelang voor burgers en
het langere termijndoel van houdbare overheidsfinanciën gediend.Publieke dienstverlening: minder mensen en middelenDe Raad merkt op dat het beroep op de publieke dienstverlening zal toenemen
in de toekomst, terwijl er door de vergrijzing tegelijk minder mensen en middelen
beschikbaar zijn. De Raad maakt zich zorgen over de grote vervangingsvraag
bij de zorg, het onderwijs en de politie. Verder wijst de Raad op de noodzaak
selectief te zijn in de overheidsuitgaven en de effectiviteit van de publieke
dienstverlening te verhogen.a. Publieke dienstverleningHet kabinet onderschrijft het belang van een betaalbare en kwalitatief
hoogwaardige publieke dienstverlening, nu en in de toekomst. Een hogere productiviteit
in de collectieve sector draagt bij aan het bereiken van een hogere kwaliteit
tegen lagere kosten en een geringer beslag op schaars personeel. Daarom werkt
het kabinet aan een kleinere en efficiëntere overheid langs de lijnen
van het Coalitieakkoord. Hierop is uitgebreid ingegaan in onze reactie op
uw advies over de Ontwerp-Miljoenennota van afgelopen jaar. Daarbij zet het
kabinet ook komend jaar geld in voor maatschappelijke innovatieprogramma’s,
die een bijdrage leveren aan de toekomstige productiviteit en kwaliteit in
de publieke dienstverlening.Het kabinet realiseert zich dat naast het verhogen van de productiviteit
in de collectieve sector inspanningen geleverd moeten worden om voldoende
goede mensen aan te trekken en te behouden voor het onderwijs, de zorg en
de politie. Met betrekking tot het onderwijs merkt het kabinet op dat in het
najaar van 2007 het Actieplan Leerkracht is opgesteld. In dit actieplan zijn
maatregelen genomen om het dreigende kwalitatieve en kwantitatieve tekort
aan leraren te voorkomen. In 2009 wordt een begin gemaakt met de uitvoering
van het actieplan. De hierin opgenomen maatregelen dragen er aan bij dat leraren
beter worden beloond, meer oudere leraren voor het onderwijs worden behouden,
de opleiding van leraren wordt verbeterd (bijvoorbeeld taal- en rekenonderwijs)
en de kwaliteit van leraren wordt vergroot. Wat betreft de zorgsector investeert het kabinet via het Zorginnovatieplatform
in innovaties die de zorgverlening efficiënter en kwalitatief beter maken
en die bijdragen aan het verlichten van de werkdruk. Het aantrekken en behouden
van voldoende personeel is in eerste instantie een verantwoordelijkheid van
de zorginstellingen zelf. De dreigende tekorten overstijgen echter de oplossingsmogelijkheden
van de individuele instellingen en op sommige punten ook die van de sociale
partners. Daarom is er een actieplan Werken aan de Zorg om samen met werkgevers-
en werknemersorganisaties en andere betrokken partijen het dreigende personeelstekort
het hoofd te bieden. Ook investeert het kabinet fors in stageplaatsen voor
studenten in het zorgonderwijs. Er komt meer aandacht voor het werven van
groepen mensen die nu nog niet in de zorg werken. En als werknemers met een
deeltijdbaan in de zorg allemaal twee uur per week extra werken, scheelt dat
al tienduizenden extra arbeidsplaatsen.b. Selectieve aanwending publieke middelenDe Raad wijst in zijn advies terecht op het belang van een selectieve
en effectieve aanwending van publieke middelen. Het kabinet geeft hier onder
andere invulling aan door het beheersbaar maken van collectieve regelingen
zoals de kinderopvang en de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Uitgangspunt
is dat de groepen die het nodig hebben een beroep kunnen blijven doen op de
regelingen, maar dat oneigenlijk gebruik wordt tegengegaan. Daardoor worden
deze regelingen op een verantwoorde manier selectiever en beter beheersbaar
gemaakt.4. Publieke dienstverlening: minder mensen en middelenHiervoor is ingegaan op onder andere de structurele ontwikkelingen op
de arbeidsmarkt en op de perspectieven voor economische groei. Deze hebben
hun weerslag op de publieke dienstverlening: in verschillende sectoren, zoals
zorg en onderwijs, zal het beroep op de publieke dienstverlening toenemen,
terwijl minder middelen en minder menskracht beschikbaar zullen zijn.Door de vermindering van het arbeidsaanbod zullen grote tekorten gaan
ontstaan op de arbeidsmarkt. Meer nog dan de marktsector, gaat vooral de overheid
in de komende jaren geconfronteerd worden met de daling van het arbeidsaanbod:
de vervangingsvraag bij zorg, onderwijs (driekwart van de leraren in het voortgezet
onderwijs1) en de politie (bijna de helft van
het personeel2) is groot. In de zorg is in de
periode tot 2020 daarenboven een half miljoen extra mensen nodig.3Bij een
krimpende beroepsbevolking zal de overheid op de arbeidsmarkt in de slag moeten
met de marktsector om de schaarser wordende talenten.De mogelijkheid om op prijs (de lonen) met de marktsector te concurreren,
zal meer nog dan nu beperkt zijn. Het gevolg is dat de overheid als werkgever
financieel slechts beperkt weerstand zal kunnen bieden tegen de zuigkracht
vanuit het bedrijfsleven op het beschikbare arbeidspotentieel, terwijl het
beroep dat op de overheid zal worden gedaan niet zal afnemen. Dat doet de
vraag rijzen hoe de overheid op andere wijze een aantrekkelijke werkgever
kan zijn.In het advies over de Miljoenennota 2008 heeft de Raad reeds gewezen op
de noodzaak selectiever te zijn in de aanwending van publieke middelen: «wees
selectief in de overheidsuitgaven: schaf af wat niet meer nodig is, vooral
onder invloed van de algemene welvaartsontwikkeling sinds de jaren vijftig
en zestig van de vorige eeuw toen de huidige verzorgingsstaat in de steigers
werd gezet. Investeer meer in kennis, leefklimaat, fysieke infrastructuur
en veiligheid omdat zich op deze terreinen nieuwe opgaven manifesteren die
vragen om een actief overheidsoptreden».4Daarbij dient
centraal te staan dat publieke middelen voor alles toevloeien naar burgers
die deze het hardste nodig hebben.5Op dit punt zijn nog verbeteringen mogelijk.6Naast selectiever optreden, zal de effectiviteit van de publieke dienstverlening
vergroot moeten worden. Er zal fors moeten worden ingezet op innovatie in
de publieke dienstverlening.7De overheidsbemoeienis dient vooral te worden gericht op de toegankelijkheid
tot deze voorzieningen en het waarborgen van de kwaliteit ervan. Dat wordt
niet bereikt door steeds meer gedetailleerde voorschriften voor kwantificeerbare «producten»,
controle en verantwoording in de publieke dienstverlening. Dat laatste demotiveert
steeds vaker de werkers in de eerste lijn: de leraar, de medewerker
in de thuiszorg, de politieagent. Daar is nog een wereld te winnen.1De Raad is van oordeel dat de MJN onvoldoende blijk geeft van de urgentie
om te komen tot meer selectiviteit en effectiviteit in de publieke dienstverlening.
De veranderingsprocessen die dit vereist, zijn veelal ingrijpend en vergen
een lange adem. Naarmate langer wordt gewacht met het in gang zetten van deze
veranderingsprocessen, zullen de maatregelen die op termijn onontkoombaar
zijn, ingrijpender zijn en daardoor mogelijk op minder draagvlak kunnen rekenen.25. Tot slotIn dit advies is de Raad ingegaan op de haalbaarheid van de doelstelling
van een duurzaam houdbare welvaart, gelet op enkele structurele trends in
de wereldeconomie en in Nederland. Voorts heeft de Raad aandacht gevraagd
voor versterking van het veranderingsvermogen van de marktsector én
sectoren van (publieke)dienstverlening, om ook in de toekomst een duurzaam
houdbare welvaart te kunnen realiseren.De MJN 2009 schrijft in paragraaf 2.3 over het vermogen tot veranderen:«Een dominante stroming in dit debat benadrukt [...] de
afnemende marges voor effectief politiek handelen [...]: There is
No Alternative (TINA). Het kabinet ziet die alternatieven wel: There Are Real
Alternatives (TARA) _ door voortdurend te blijven zoeken naar nieuwe manieren
om tegelijkertijd het veranderingsvermogen van onze economie te verbeteren én
mensen houvast en perspectief op nieuw werk te bieden op het moment dat ze
in de knel komen».3Deze passage in de MJN 2009 geeft naar het oordeel van de Raad treffend
weer voor welke opgave ons land de komende jaren staat. Tegelijkertijd geeft
de MJN 2009 amper aan wat deze reële alternatieven, niet alleen na 2011,
maar ook nu al concreet zijn, juist op de beleidsterreinen waar de effecten
van de structurele ontwikkelingen nu reeds zichtbaar worden, zoals onderwijs
en zorg.Die alternatieven moeten gericht zijn op noodzakelijke veranderingen en
niet op het mitigeren van de negatieve gevolgen van het uitstellen daarvan.
Dit laatste zou er immers toe leiden dat Nederland onvermijdelijke veranderingen
voor zich uitschuift. Die veranderingen dienen zich aan. Zij behoeven een
maatschappelijk draagvlak. Dit draagvlak ontstaat door publieke discussie
op basis van actuele analyses en geobjectiveerde prognoses. In dat debat is
geen ruimte voor politieke taboes, van welke signatuur dan ook.Tot slotHet kabinet heeft de overtuiging dat het, in een tijd van versnelde globalisering,
de juiste keuze maakt door voortdurend te blijven zoeken naar nieuwe manieren
om tegelijk het veranderingsvermogen van onze economie te verbeteren én
mensen houvast en perspectief op nieuw werk te bieden op het moment dat ze
in de knel komen. In de Miljoenennota 2009 wordt duidelijk welke keuzes daarvoor
dit jaar zijn gemaakt. De verschillende constructieve aanbevelingen van de
Raad zullen echter, nu en in de toekomst, een vruchtbare rol kunnen en moeten
spelen bij het vaststellen van het kabinetsbeleid.De Raad van State geeft U in overweging het hierbij gaande ontwerp van
de Miljoenennota 2009 te zenden aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal, nadat
aan het vorenstaande aandacht zal zijn geschonken.De Vice-President van de Raad van State,H. D. Tjeenk Willink In gevolge de door Uwe Majesteit bij besluit van 6 maart 1992, nummer
92002038 verleende machtiging zal ondergetekende de begrotingsstukken voor
het dienstjaar 2009 op dinsdag 16 september 2008 aanbieden aan de Tweede
Kamer der Staten-Generaal.De minister van Financiën,W. J. Bos XNoot3Advies Commissie Arbeidsparticipatie, blz. 19.XNoot4Kamerstukken II 2007/08, 31 200, nr. 3.XNoot5Het is de Raad opgevallen dat in het Belastingplan 2009 voor het jaar
2008 met terugwerkende kracht wordt voorzien in verlaging van het middentarief
voor de vennootschapsbelasting. Het budgettaire beslag van deze maatregel
is omvangrijk (ca. 360 miljoen euro) terwijl geen enkele prikkel uitgaat van
deze tijdelijke verlaging, nu deze slechts voor het verleden geldt, zodat
onduidelijk blijft welk publiek doel met deze maatregel wordt beoogd.XNoot6Zo concludeerde het CPB, dat van de 14½ mld. euro die gemoeid zijn
met het huurwoningenbeleid, slechts 6 mld. euro terecht komt bij huurders
met lage inkomens voor wie het beleid bedoeld is. Economische effecten van
regulering en subsidiëring van de huurwoningmarkt, CPB document nr. 165.
In vorige jaren is de Raad reeds meermalen ingegaan op de fiscale behandeling
van de eigen woning. Zie ook: Economische effecten van aanpassing fiscale
behandeling eigen woning, CPB document nr. 62; Tijd voor keuze, perspectief
op een woningmarkt in balans, VROM-Raad advies 064.XNoot7De memorie van toelichting bij de begroting van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap geeft er blijk van het dreigend lerarentekort serieus te nemen
(beleidsagenda, doelstelling 38; beleidsartikel 9). De vraag is echter of
een betere beloning, een sterkere beroepsgroep, een professionelere school
en meer waarborgen voor autonomie voldoende zijn om dit tekort binnen de perken
te houden. Er ligt geen «worst case scenario»: wat te doen als
deze maatregelen niet, of onvoldoende, uitwerken? Vgl ook de memorie van toelichting
bij de begroting van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Beleidsagenda, onder «innovatie»,
alsmede de brief van de minister en staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (Kamerstukken II 2007/08, 31 200 XVI, nr. 116).XNoot1Daarom dient van het voornemen in memorie van toelichting bij de begroting
van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap betreffende «verdiend
vertrouwen» (de beleidsagenda, onderdeel bestuur en toezicht) daadwerkelijk
te worden geëffectueerd.XNoot2Vergelijk het advies van de Raad over de MJN 2008, punt 2 (Kamerstukken
II 2007/08, 31 200, nr. 3).XNoot3MJN 2009, paragraaf 2.1.XNoot1MJN 2009, paragraaf 1.1.XNoot1Zie MJN 2009 grafiek 4.5.XNoot1MJN 2008 Hoofdstuk 2, Kamerstukken II, 2007/08, 31 200, nr. 1.XNoot2Zie IMF Staff report for the 2008 Article IV Consultation, april 2008,
blz. 10/11, OECD Economic Outlook no. 83, juni 2008, blz. 7 en 17, Macro Economische
Verkenning 2009 (MEV), paragraaf 2.2.XNoot3Oil turbulence in the next decade, Instituut Clingendael juni 2008 en
MEV, paragraaf 5.1.XNoot4MJN 2009, paragraaf 2.2, CPB: «dure olie verkleint nationale
koek» (MEV, paragraaf 3.1).XNoot5Zie ook IMF Global Financial Stability report, april 2008, blz. 10 e.v.XNoot6MJN 2009, paragraaf 2.7.XNoot7Naar een toekomst die werkt, Advies van de Commissie Arbeidsparticipatie,
juni 2008, blz. 21.XNoot8Advies van de Commissie Arbeidsparticipatie, juni 2008, blz. 22. Uit daarbij
vermeld onderzoek blijkt bovendien dat vanwege de vergrijzing de EU in 2050
ca. 30 mln. werknemers tekort komt: dat betekent dat ook vanuit andere lidstaten
de vraag zal toenemen.XNoot9Sociaal en Cultureel Planbureau, Publieke prestaties in perspectief, januari
2007, paragraaf 2.4.XNoot1Centraal Economisch Plan 2008 (CEP 2008), CPB document, april 2008, blz.
78.XNoot2OECD Economic Outlook, juni 2008, blz. 71–76.XNoot3De overheidsfinanciën zijn houdbaar als alle (toekomstige) generaties
in gelijke mate van de overheid kunnen profiteren, zonder dat de staatsschuld
explodeert. «Economische Verkenning 2008–2011, CPB september 2006».XNoot4Samen werken samen leven. Beleidsprogramma van het Kabinet Balkenende
IV 2007–2011, blz. 46.XNoot5Als gemiddelde van de potentiële groei (2¼%) en de
behoedzame groeiraming (1%) (Coalitieakkoord, 7 februari 2007,
Financieel Kader 2008–2011).XNoot6MJN 2009, paragraaf 4.1.XNoot7MJN 2009, paragraaf 1.4.XNoot8Zie MJN 2009, paragraaf 3.5.XNoot9Dit bedrag is inclusief de belasting die wordt geheven op de winst op
de winning van aardgas; zie MEV 2009, blz. 2.XNoot10De presentatie van de gasbaten in de begrotingsstukken 2009 is niet helder,
onder meer doordat deze in verschillende hoofdstukken zijn opgenomen. Gelet
op het grote belang van aardgasbaten en het effect ervan op houdbare overheidsfinanciën
verdient het aanbeveling in de MJN 2009 de presentatie van omvang en aanwending
van aardgasbaten te verbeteren en inzichtelijker te maken.XNoot11Het robuuste EMU-saldo is het feitelijk saldo, gecorrigeerd voor de conjunctuur
maar ook voor de aardgasbaten en de rentelasten en -ontvangsten. Vanuit het
oogpunt van de lange termijn is dit volgens het CPB de beste indicator voor
veranderingen in de stand van de overheidsfinanciën. Actualisatie Economische
Verkenning, blz. 21.XNoot12MEV 2009, blz. 58; De Nederlandse gasbaten en het begrotingsbeleid: theorie
versus praktijk, De Nederlandsche Bank 2008.XNoot1Commissie Arbeidsparticipatie, blz. 21.XNoot2Effecten van participatiebeleid, CPB document, juni 2008.XNoot3Kabinetsreactie op hoofdlijnen op het rapport van de Commissie Arbeidsparticipatie,
Kamerstukken II 2007/08, 29 544, nr. 158.XNoot4MJN 2009, paragraaf 3.5.XNoot5CEP 2008, blz. 78.XNoot6Tegen deze achtergrond zal bijvoorbeeld aan de idee van «een leven
lang leren» krachtiger inhoud moeten worden gegeven.XNoot7De R&D uitgaven zijn in de periode 1990–2005 afgenomen van 2%
tot 1,7% BBP. Kennis en Economie 2007, CBS oktober 2007, blz. 80.XNoot8Begroting van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, De Beleidsagenda, indicatoren
en kengetallen van (kwaliteit en prestaties van) het onderwijsstelsel, tabel
6.XNoot1Zie in dit verband echter MEV, paragraaf 1.2.XNoot2MEV, paragraaf 4.1.XNoot1Begroting Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, De Beleidsagenda.XNoot2Trendnota arbeidszaken overheid 2009, paragraaf 5.3. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31700-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl