De zaak-Lancée; Verslag algemeen overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25468, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

19-11-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25468 nr. 2

31-10-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieHet antwoord van de regeringOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25468Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 468De zaak-Lancéenr. 2VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 31 oktober 1997De vaste commissie voor Justitie1 heeft op
1 oktober 1997 overleg gevoerd met minister Sorgdrager van Justitie over haar brief d.d. 25 augustus 1997 t.g.v. antwoorden op vragen over de zaak Lancée (25 468, nr. 1).Van het gevoerde overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Koekkoek gaf aan welke fouten er door het openbaar
ministerie en de minister van Justitie zijn gemaakt in de zaak-Lancée.
Er was onder andere sprake van het verstrekken van verkeerde informatie, zowel
aan de minister als aan de Kamer. De door de minister toegezegde evaluatie
verscheen pas vijf maanden na de toezegging en riep bovendien weer nieuwe
vragen op. De minister erkent inmiddels dat er sprake is van fouten en onvolkomenheden.
Toch vond zij het optreden van justitie en politie als geheel niet onverantwoord.
Staat de minister van Justitie nog op dat standpunt?Vervolgens somde de heer Koekkoek op door wie er fouten gemaakt zijn en
op welke manier dat is gebeurd. Hij noemde de regiopolitie te Groningen, de
mentor van Bianca en officier van justitie Dorhout. Er is reden voor twijfel
aan het proces-verbaal van het gesprek van de officier van justitie met Bianca
in aanwezigheid van de mentor op 19 april 1996. Het is de vraag of de verklaring
door Bianca is gegeven of door de mentor. De officier van justitie had volgens
de minister van Justitie invloed uit moeten oefenen op het verhoor door de
rijksrecherche op 22 april 1996. Heeft de hoofdofficier van justitie in Groningen
deze oordelen van de minister ter kennis gebracht van officier van justitie
Dorhout? De aanwijzing van rijksrechercheur Koster door het waarnemend hoofd
van de rijksrecherche in overleg met de plaatsvervangend procureur-generaal
in Leeuwarden was verkeerd. De heer Koster had de schijn van vooringenomenheid
tegen en was niet deskundig. Hij schetste de heer Lancée als een onberekenbare,
vuurwapengevaarlijke man die in zijn drift tot alles in staat is en hij heeft,
volgens de minister, in het eerste verhoor een niet voldoende open vraagstelling
gehanteerd. Tussen het proces-verbaal van het verhoor van 22 april 1996 en
de transcriptie van de band bestaan zeer grote verschillen. Het
proces-verbaal is niet naar waarheid opgemaakt. De heer Koekkoek constateerde
dat de rijksrechercheur talmde met de overdracht van de bandjes van het verhoor.
Deze waren in augustus nog niet beschikbaar voor het team. De maatregel t.a.v.
de rijksrechercheur (vaardigheidstraining) was onvoldoende. De plaatsvervangend
hoofdofficier van justitie Van Capelle besloot op 24 april tot inzet van een
arrestatieteam, twee dagen voor de daadwerkelijke inzet. Hij stelde dat de
aangifte de Eper incestaffaire overtreft. De heer Koekkoek vond dat deze conclusie
te snel getrokken was. De zaaksofficier, mevrouw Weel, gelastte op 26 april
de aanhouding en vroeg om de inzet van het arrestatieteam. De hoofdofficier
gaf daarvoor toestemming. Op dat moment waren er nog geen processen-verbaal
opgemaakt; er was alleen sprake van mondelinge informatie. Toen mevrouw Weel
met Bianca in het team kwam, merkte zij op dat Bianca niets hoefde te zeggen,
omdat er bewijs genoeg was. Het telefoongesprek tussen vader en dochter op
de avond van 26 april 1996 was te onduidelijk om een arrestatie op dat moment
te rechtvaardigen. Officier van justitie mevrouw Bronsvoort liet vervolgens
de passage over de verklaring van de mentor uit het afsluitend proces-verbaal
verwijderen.De heer Koekkoek merkte op dat het openbaar ministerie in Groningen overhaast
en onzorgvuldig heeft gehandeld op basis van een ondeugdelijk verhoor door
de rijksrechercheur. De minister schrijft dat de tekortkomingen niet aan één
persoon zijn toe te schrijven wat zou betekenen dat niemand verantwoordelijk
is. Inderdaad is meer dan één officier van justitie te kort
geschoten. Bij de bespreking van 24 april 1996 waren wel vijf officieren van
justitie aanwezig. Het is het OM wel eens verweten dat het te weinig sturend
optreedt ten aanzien van de politie, maar daarvan is hier zeker geen sprake.
Er is eerder sprake van oversturing, waardoor men, zoals bekend, uit de bocht
kan vliegen.Op verschillende punten is er verkeerde informatie gegeven. Onjuist is
de stelling in het ambtsbericht van de hoofdofficier van justitie de heer
Davenschot van 9 oktober 1996 dat de leiding van het onderzoeksteam berust
bij hoofdinspecteur Vos van de regionale politie. Van het begin af aan werd
de leiding door rijksrecherche en regionale politie gezamenlijk gedaan. Hij
schrijft aan de voorzitter van het college van PG's dat de teamleiding vraagt
om de inzet van een arrestatieteam. Dat is onjuist. Mevrouw Weel heeft daar
om gevraagd. Onjuist is het gestelde in de brief van de hoofdofficier van
justitie dat is voldaan aan de richtlijnen-De Beaufort. Daar was niet aan
voldaan. In de richtlijnen staat dat als een niet-deskundige de eerste aangifte
opneemt, een aantal hoofdpunten moeten worden opgenomen en vervolgens zedendeskundige
politieambtenaren moeten worden ingeschakeld. Hier zijn op basis van het eerste
verhoor al vergaande acties ondernomen.Onjuist zijn de beweringen over Groningse politiemensen. Over een vrouwelijke
rechercheur wordt gezegd dat zij intimiteiten heeft gepleegd met Bianca. Dat
is een vergaande beschuldiging. Nader onderzoek leert dat de uitdrukking «intimiteiten»
niet op haar plaats is. Tegen een andere rechercheur wordt gezegd dat hem
eigenmachtig optreden te verwijten valt. Uit de evaluatie van de regiopolitie
blijkt dat de rechercheur is opgetreden ofwel in overeenstemming met de zaaksofficier,
ofwel in overeenstemming met zijn meerderen. Het is kwalijk als dergelijke
beschuldigingen in het openbaar worden geuit.De evaluatie van de procureurs-generaal van 21 oktober 1996 was door de
minister gevraagd. De minister zou op basis daarvan een oordeel vormen. Het
is uiterst merkwaardig dat deze evaluatie niets vermeldt over de twijfels
aan het eerste verhoor door de rijksrechercheur, terwijl het OM wist dat er
redenen voor twijfel waren. De transcriptie van de bandjes was toen nog niet
gereed. De heer Docters van Leeuwen meldt dat er geen verhoor heeft plaatsgevonden
door een officier van justitie. Dat blijkt ook onjuiste informatie te zijn.
Onjuist is ook zijn bewering dat de vereiste zedendeskundigheid
tijdig is ingeroepen. Ook zijn motivering voor de inzet van het arrestatieteam
klopt niet.In de eerste evaluatie van de minister van Justitie van 24 maart 1997
staat dat uit een doktersverklaring bleek dat uitwendige sporen van seksueel
geweld bij Bianca waren geconstateerd. Dat blijkt onjuist te zijn. Ook haar
mededeling dat er maatregelen zijn genomen tegen Groningse rechercheurs wegens
onprofessioneel gedrag is onjuist. Er waren geen maatregelen genomen en over
de vraag of het gedrag onprofessioneel was, valt te twisten. In de antwoorden
op vragen van de Kamer in de brief van 25 augustus 1997 blijft de minister
bij haar oordeel dat het inleidende verhoor niet beslissend was. Dat is onjuist:
het was zeer beslissend. Ook schrijft zij dat de transcriptie van de bandjes
niet relevant was voor de evaluatie door het college van PG's. Zij schrijft
dat Bianca op 22 april 1996 aangifte heeft gedaan. Dat is niet juist. De minister
herhaalt de dreiging die van de heer Lancée uitging en blijft spreken
van onprofessioneel handelen van Groningse politiemensen.De heer Koekkoek concludeerde dat het openbaar ministerie – zowel
het college van procureurs-generaal als het openbaar ministerie in Groningen –
en de rijksrecherche in deze zaak fouten hebben gemaakt. Het openbaar ministerie
heeft de minister van Justitie verkeerd geïnformeerd. De minister van
Justitie erkent de gemaakte fouten onvoldoende. De CDA-fractie verzoekt de
minister om op grond van de gemaakte fouten en de verkeerd gegeven informatie
maatregelen te nemen ten aanzien van het openbaar ministerie. Die maatregelen
kunnen inhouden het vragen van nadere opheldering, het hebben van een stevig
gesprek met betrokken functionarissen. Hij sloot disciplinaire maatregelen
niet uit, maar vindt dat de minister daar uiteindelijk een besluit over moet
nemen. De minister wil geen excuses aanbieden aan de heer Lancée, omdat
dit ongebruikelijk is. Zou het, los van deze zaak, uit het oogpunt van een
behoorlijke overheid niet goed zijn om dat gebruik vaarwel te zeggen en juist
wel excuses aan te bieden als er fouten worden gemaakt?De heer Vos (VVD) meldde dat het vaker voorkomt dat kinderen
hun ouders zonder grond van zedendelicten beschuldigen. Dit kan verwoestende
gevolgen hebben voor alle betrokkenen. Het aantal zedendelicten waarvan aangifte
wordt gedaan is de laatste jaren sterk gestegen. Het aantal meldingen van
gemeenschap met een kind onder de zestien jaar verdrievoudigde van 65 naar
212 in 1996. Patiënten, cliënten en kinderen hebben meer te maken
met artsen, hulpverleners en pleegouders die misbruik maken van het vertrouwen.
Zedenzaken vormen een groeiend probleem. Deskundigheid van politie en justitie
moet dan ook een eerste vereiste zijn. Politie en justitie moeten ook voorbereid
zijn op zaken als die van Lancée.De aard van de beschuldigingen van Bianca aan het adres van haar vader
is zeer ernstig. Het aantal betrokkenen is bijzonder groot. Mede gelet op
het actuele belang van de zedenzaken heeft de Tweede Kamer terecht veel vragen
gesteld over het functioneren van politie en justitie in deze zaak. De Tweede
Kamer is echter geen volksrechter die de heer Lancée al dan niet moet
vrijpleiten. Het past de Kamer ook niet om uitspraken te doen over schadevergoedingen
en dergelijke. Dat moet aan een rechterlijk oordeel worden overgelaten. Politiek
relevant is wel hoe politie, rijksrecherche en justitie als onderdelen van
de rechtsstaat in Groningen hebben gefunctioneerd. Welke lering kan uit die
zaak worden getrokken om de gemaakte fouten in de toekomst te voorkomen? De
niet goede reputatie van Lancée heeft de handelwijze van politie en
justitie in belangrijke mate beïnvloed. De heer Lancée is voor
het eerst op het nationale podium verschenen met de zaak-Brands. Naar aanleiding
van deze kwestie is hij overgeplaatst naar het vasteland. Weet de minister
in hoeverre de reputatie van Lancée invloed heeft gehad op het handelen
van politie en justitie? Politiek is deze zaak in het bijzonder gaan spelen na de eerste onbevredigende
vragenronde. De reden daarvoor was dat de conclusie «niet onverantwoord
gehandeld» de lading niet dekte. Bovendien ontstak de regiopolitie in
toorn over verwijten met betrekking tot het onprofessionele gedrag. Aanvankelijk
zag het ernaar uit dat de tweede vragenronde meer duidelijkheid zou bieden.
Dat was echter niet het geval en dat blijkt uit de volgende vier punten.1. De vooringenomenheid en de dagelijkse leiding. Het OM wuift weg dat
er sprake zou zijn geweest van vooringenomenheid en voert aan dat de dagelijkse
leiding voor het opsporingsonderzoek bij de teamleiding van de regiopolitie
te Groningen lag. De politie zegt echter nauwelijks aan de dagelijkse leiding
te zijn toegekomen. Zij stelt dat de eigen bevoegdheden en verantwoordelijkheden
voor de inrichting van het onderzoek, het recherchemanagement ernstig zijn
beperkt door de directe leidinggevende rol van het openbaar ministerie. Politie
acht zich dus beknot wat de inbreng van eigen deskundigheid betreft.2. Het gezag van het OM. In de eerste ronde antwoorden wijst de minister
op het delicate evenwicht tussen toezicht en verantwoordelijkheid van het
OM voor de opsporing en anderzijds de ruimte die er moet zijn voor het opsporingsonderzoek:
het OM als leidinggevende versus de recherche als uitvoerende instantie. Bij
een onderzoek van enige betekenis moet de aanpak met de politie worden besproken.
Uit de reactie van de regiopolitie blijkt dat voornoemd uitgangspunt in deze
zaak theorie is gebleken en geen praktijk. Bij het eerste gesprek met de politie
waren maar liefst vijf officieren van justitie aanwezig, hetgeen uit het oogpunt
van sturing en verantwoordelijkheid ten minste onduidelijk is. Bovendien oordeelt
ook de politie dat ondanks het grote aantal officieren het aan de nodige leiding
en sturing heeft ontbroken. Bianca is volgens de politie in hoge mate in staat
gesteld zelf de regie van het onderzoek te bepalen.3. De nog immer durende twist over de vraag of aangifte gedaan is. Het
OM voert als bewijsmateriaal de verklaring van Bianca aan die zij op 22 april
heeft afgelegd. Inmiddels is bekend dat op die verklaring inhoudelijk valt
af te dingen, omdat de vragen van de rijksrechercheur te gesloten waren. De
politie stelt dat volledig is vertrouwd op de mededelingen van rijksrechercheur
Koster. Het team had niet de gelegenheid om feiten en gebeurtenissen te verifiëren
en beschikte niet over een uitgewerkte aangifte. Geconcludeerd kan worden
dat is gewerkt op drijfzand en dat de twee uitgangspunten van het OM, namelijk
dat de veiligheid van de aangeefster voorop moest staan en dat er voldoende
tijd moest worden genomen om zoveel mogelijk ondersteunend bewijs te verzamelen,
niet zijn gehanteerd.4. De inzet van het arrestatieteam. Het OM vond het proportioneel en de
politie zegt dat de aanhouding met behulp van het AT niet kan worden verklaard.
De doelstelling «zorgen voor de veiligheid van het slachtoffer en het
voorkomen dat bewijsmateriaal wordt weggemaakt» had ook anderszins kunnen
worden bereikt. De al dan niet dreigende aard van het telefoongesprek op 27
april staat ook niet vast. Bovendien stelt de politie dat reeds op 22 april
door hoofdofficier Van Capelle bij een cultureel uitje over de aanhouding
met een arrestatieteam was gesproken. Als dat juist is, moet hij daarvoor
ter verantwoording worden geroepen.De heer Vos concludeerde dat politie en justitie ondanks twee vragenronden
op cruciale onderdelen over deze zaak van mening blijven verschillen. Het
OM zegt dat de politie onprofessioneel heeft gehandeld en de politie zegt
dat het OM heeft geblunderd. De correspondentie met het OM biedt ook geen
duidelijkheid. Het OM blijft van mening dat twee rechercheurs onprofessioneel
handelden en zelfs over de overplaatsing van een vrouwelijke rechercheur verschillen
de partijen van mening. De heer Koekkoek achtte deze overduidelijke verschillen
van mening ernstig. Het blijft voor de Kamer onvoldoende duidelijk
hoe politie en justitie in deze zaak hebben samengewerkt. Heeft de minister
een duidelijk beeld van hetgeen in deze zaak is misgegaan? Wie zijn daarvoor
verantwoordelijk? De minister heeft de Kamer in eerste instantie waarschijnlijk
geïnformeerd op basis van inlichtingen verstrekt door het OM. Dat lijkt
thans op een partijstandpunt van twee kijvende instanties. De Kamer kan zich
daarop niet baseren. Heeft de minister het OM aangespoord om met de politie
consensus te bereiken over de antwoorden aan de Kamer? Heeft zij voor de feitelijke
beantwoording aan de Kamer enig bericht ontvangen dat die consensus niet zou
zijn bereikt? De politiek moet de losse rafels in deze zaak niet laten liggen.
Er zijn voldoende aanwijzingen voor een twijfelachtige samenwerking tussen
politie en OM te Groningen. Bovendien staat het OM in Groningen er gekleurd
op door het KPMG-onderzoek waarin onder meer twijfel wordt geuit over de wijze
van leidinggeven bij het OM. De VVD hecht eraan dat een onafhankelijk onderzoek
wordt ingesteld naar de wijze van samenwerking tussen OM en politie in Groningen.
Daarin dienen tevens de nodige aanbevelingen te worden opgenomen ter verbetering
van de samenwerking. Zo'n onderzoek moet toekomstige problemen in de kiem
smoren. Het zal met name van bestuurlijke aard behoren te zijn.De minister heeft op een tweetal punten actie aangekondigd: aanpassing
van de richtlijnen-De Beaufort en protocollering van het politieonderzoek.
De VVD ondersteunt dat initiatief dat met name van procedurele aard is en
pleit op termijn voor specifiek voor dit soort zaken opgeleide politieambtenaren
en zedenofficieren. De minister signaleert dat politie en justitie meer emotionele
afstand hadden moeten nemen in deze zaak. Acht zij de Groningse officieren
nog wel geschikt om leiding te geven aan met name zedenzaken. Daar is immers
een grote dosis sociaal gevoel voor nodig en men moet emotioneel sterk in
de schoenen staan.De heer Vos merkte nog op dat de persstrategie van het OM ertoe heeft
bijgedragen dat deze zaak zo breed is uitgemeten. In eerste instantie heeft
de persofficier zeer onduidelijk gereageerd. Daarbij past ook de merkwaardige
discussie over het volledig vrijgeven van strafdossiers. Vervolgens is gekozen
voor een strategie van zwijgen. Hij vond dat politie en justitie met één
mond moeten spreken en zeggen waar het op staat om hun gezag ten opzichte
van de samenleving te kunnen handhaven.Tot slot vroeg de heer Vos de minister of zij een bijdrage kan leveren
om de heer Lancée weer aan het werk te helpen.De heer Rabbae (GroenLinks) sloot zich voor een groot deel
aan bij de woorden van voorgaande sprekers. De minister erkent in haar laatste
brief dat er onprofessioneel en ondeskundig is gehandeld. In haar brief van
maart had zij dat nog niet gedaan. Dat is een vooruitgang. Zij concludeert
echter dat zij wat genuanceerder wil oordelen over deze zaak. Dat is met elkaar
in strijd. Aan de ene kant wordt geconstateerd dat er sprake is van fouten
en aan de andere kant vindt zij dat er deskundig is geopereerd in deze zaak.
Het heeft geen zin om de kool en de geit te sparen. Welke lijn volgt de minister
nu als het gaat om deze kwestie?De heer Rabbae betreurde het dat de minister door haar ambtenaren op het
verkeerde been is gezet toen zij de Kamer over deze zaak moest informeren.
Dat is al vaker gebeurt. Hij verwees naar de XTC-kwestie. Dit raakt het gezag
van de minister en het raakt de kwaliteit en de zorgvuldigheid waarmee dergelijke
kwesties behandeld zouden moeten worden. Hij meende dat er zware maatregelen
genomen moeten worden om dergelijke onzorgvuldigheden in de toekomst te voorkomen.
Het gaat immers om het gezag van de minister.Hoe moet nu verder worden gegaan? De heer Rabbae kon zich niet verenigen
met de «enerzijds/anderzijdsconclusie» van de minister. De minister
beschikt nu over voldoende informatie om haar politieke tanden te laten zien
aan politie en OM in Groningen. Doet zij dit niet, dan krijgt zij het
later op haar brood. De minister moet schoon schip maken en dat kan niet alleen
door het voeren van een gesprek. Er moeten zwaardere maatregelen genomen worden.De heer Rabbae concludeerde dat de minister naast het aanpassen van de
richtlijnen-De Beaufort en naast het protocolleren van het onderzoek terzake
van incestkwesties moet werken aan een stappenplan om dergelijke gevoelige
kwesties te benaderen. De fractie van GroenLinks pleit voor duidelijke maatregelen
om de verhouding tussen politie en justitie in de regio Groningen te verbeteren.
Welke maatregelen denkt de minister te nemen? Hij was het met voorgaande sprekers
eens dat het instellen van een onderzoek in dezen een goede zaak is.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA) merkte op dat er in eerste
instantie een heel ander licht op de zaak is geworpen dan later het geval
was. Via verhullend taalgebruik werd een ander beeld geschetst dan wat later
bleek waar te zijn. Zij illustreerde dit aan de hand van enkele voorbeelden
en vroeg zich af of inmiddels het juiste beeld is ontstaan. Dat is nog steeds
niet zeker. De belangen zijn gedurende het proces, dat inmiddels een jaar
loopt, groter geworden. Het is een prestigeslag geworden van diverse betrokkenen
bij politie, rijksrecherche en openbaar ministerie en ook tussen die verschillende
instanties. Niemand wil de schuld krijgen van de brokken die gemaakt zijn.
Mevrouw Kalsbeek stelde dat zij ervan overtuigd is dat betrokkenen in beginsel
wel te goeder trouw gehandeld hebben. Daarbij was de betrokkenheid te groot.
Het is heel menselijk om zo te reageren, maar het kan enige professionele
distantie in de weg staan. Ondertussen is een aantal professionele normen
geschonden. Van politie en justitie mag professionaliteit verwacht worden
en daarom moeten zij ook naar die normen beoordeeld worden.De minister stelt in haar brief dat zij terughoudend dient te zijn bij
de beoordeling van individuele strafzaken en doet daarbij ook een appèl
op de Kamer. Zij beroept zich in dit verband op artikel 5 RO. Dat is niet
terecht. De minister is toch voluit verantwoordelijk voor de kwaliteit van
het handelen van politie en justitie. Is justitie voldoende toegerust? Deugen
de algemene richtlijnen en worden die toegepast? Wordt het gezag door het
openbaar ministerie op adequate wijze uitgeoefend? Ten principale is zo'n
opmerking van de minister over terughoudendheid bij individuele strafzaken
wel juist, maar in deze context moet dit niet te zwaar worden aangezet. Dat
wekt de indruk dat er weggelopen wordt voor de meer algemene verantwoordelijkheden.Mevrouw Kalsbeek merkte vervolgens op dat op de professionaliteit van
politie, rijksrecherche en OM valt af te dingen. Op een aantal essentiële
punten zijn er fouten gemaakt. Over de mate waarin kan verschillend gedacht
worden. Zij sloot zich aan bij de voorbeelden die door eerdere sprekers al
waren genoemd en voegde daar nog aan toe dat een aantal voorwerpen niet onderzocht
is op DNA vanwege miscommunicatie. Waarschijnlijk was dit een menselijk foutje,
maar in deze zaak toch essentieel. Het had meer licht kunnen werpen op de
gehele gang van zaken.Mevrouw Kalsbeek vond dat de minister te mild is over de inzet van het
arrestatieteam. Men had niet tot de inzet van het arrestatieteam moeten overgaan
en zeker niet op de wijze waarop het gebeurd is. Tevens wees zij op een merkwaardige
opmerking in het antwoord van de minister over de vooringenomenheid van de
rijksrecherche. Op de suggestie dat met name de eerste betrokken rijksrechercheur
vooringenomen zou zijn zegt de minister: de procureur-generaal mocht ervan
uitgaan dat leden van de rijksrecherche onafhankelijk zijn en in hun professie
juist gewend zijn met dit soort situaties om te gaan. Dat is een gekke reactie.
Ten eerste gaat zij heen langs de kwestie waar het om gaat en ten tweede wordt
het OM, kennelijk voor het geval er toch sprake zou zijn van vooringenomenheid,
op voorhand vrijgepleit. Het OM stuurt toch ook de rijksrecherche aan en oefent daar gezag over uit? Of werkt dat in de praktijk anders uit?
Werkt de rijksrecherche alleen op papier onder het gezag van de procureur-generaal?
Wordt het dan niet de hoogste tijd om dat te veranderen?Vervolgens ging mevrouw Kalsbeek in op de relatie tussen OM en politie
in meer brede zin. De verhoudingen in Groningen tussen politie en justitie
zijn ernstig verstoord. Justitie kan niet meer effectief gezag uitoefenen
over de politie. Dat is een enorm probleem. Waarschijnlijk is dit probleem
door de zaak-Lancée duidelijk naar voren gekomen. In dit kader is het
instellen van een onpartijdig onderzoek gewenst, zoals de heer Vos ook bepleitte.
Daarbij moet worden nagegaan welke maatregelen er genomen moeten worden om
de samenwerking en het uitoefenen van het gezag te verbeteren. Mevrouw Kalsbeek
verzocht de minister binnen enkele maanden aan de Kamer te rapporteren, in
ieder geval zo snel als verantwoord mogelijk is.Evenals de heer Rabbae wees mevrouw Kalsbeek erop dat het de minister
al vaker gebeurd is dat haar door ambtenaren verkeerde informatie is aangeleverd.
Welke maatregelen wil de minister nemen om het risico te verkleinen dat zij
de Kamer op basis van informatie van haar ambtenaren onjuist informeert?De heer Dittrich (D66) wees erop dat het bij incestzaken vaak
een kwestie is van het «ja» van de dochter tegenover het «neen»
van de vader. Bovendien spelen er altijd allerlei ingewikkelde emoties mee.
De moeder en andere gezinsleden voelen zich vaak gedwongen om partij te kiezen.
Het gezin wordt door zo'n affaire verscheurd. De dochter verliest dan de rest
van de familie en staat alleen. Vaak gaat zij fantaseren om meer aandacht
te krijgen. Dat is een patroon dat zich voordoet bij incestzaken. Het is belangrijk
dat politie en justitie snel en adequaat ingrijpen wanneer aangifte wordt
gedaan van incest. Gebeurt dit niet, dan staat de dochter in de kou. De buitenwereld
moet weten dat dit soort gedragingen absoluut niet getolereerd kan worden.
Worden er tegenstrijdigheden in verklaringen van de dochter geconstateerd,
dan moet zij daarover gehoord worden. Aan de andere kant wil de politie in
dit soort zaken niet te veel druk uitoefenen, omdat dit schadelijk kan zijn
voor de geestelijke gezondheid van de dochter. Het handelen van politie en
justitie moet vanzelfsprekend gebaseerd zijn op deugdelijk onderzoek van de
feiten en op een redelijk vermoeden van schuld. Ook de belangen van degene
die beschuldigd wordt moeten in ogenschouw genomen worden. Dat maakt incestzaken
en zedenzaken in het algemeen ontzettend ingewikkeld.In de zaak-Lancée liet de eerste beantwoording van de minister
van schriftelijke vragen van de Kamer veel kwesties onbeantwoord. In augustus
heeft de minister een uitvoerig antwoord gegeven op een nieuwe serie vragen
van de Kamer. De conclusies bij deze tweede serie waren dat er inhoudelijk
sprake was van fouten en onvolkomenheden. In het algemeen had van politie
en justitie verwacht mogen worden dat zij meer emotionele afstand had genomen
tot de zaak. Met name geldt dat voor het OM, dat de leiding had in het onderzoek.
De uitspraak van de plaatsvervangend hoofdofficier, die de zaak-Lancée
vergeleek met de Eper incestaffaire, is een zeepbel gebleken, omdat de enige
bron de dochter was.Na ontvangst van de uitgebreide beantwoording van de minister in augustus,
met name gebaseerd op informatie van het OM, had de Kamer toch mogen verwachten
dat het OM, de regiopolitie en de rijksrecherche eensgezind in de analyse
van de problemen, de fouten en de tekortkomingen zouden zijn. Dat is echter
niet het geval. In het evaluatierapport van de regiopolitie wordt kritiek
uitgeoefend op het OM. Het OM blijft weer bij de informatie die aan de minister
is gegeven. Dat geeft te denken. Hoe verloopt de samenwerking tussen het OM,
de politie en de rijksrecherche op dit moment? D66 vindt het niet zinnig om
dit overleg te gebruiken om op alle feitelijke aspecten van deze zaak in te
gaan. Dat is niet aan de Kamer. Er moet natuurlijk wel lering
getrokken worden uit de fouten en tekortkomingen die gesignaleerd zijn. De
objectieve waarheid komt in zo'n zaak niet boven water. Het is voor de politiek
van groot belang dat er in Groningen goed wordt samengewerkt tussen OM en
politie, inclusief de korpschef. De heer Dittrich steunde het verzoek van
verschillende leden om een onafhankelijk onderzoek in te stellen, waarbij
ook aanbevelingen voor de toekomst moeten worden gedaan. Het is van belang
dat zo'n onafhankelijk onderzoek, ook uit bestuurlijk oogpunt bezien, wordt
ingesteld. Is de minister bereid tot het instellen van zo'n onderzoek? Het
is in het belang van het publiek dat dergelijke instanties goed met elkaar
samenwerken. Een slechte samenwerking gaat ten koste van mensen.De heer Dittrich wees nog op een artikel in de Drentsche Courant over
het OM in Groningen. De strekking van dat artikel was dat de laatste tijd
een aantal officieren van justitie in Groningen is weggegaan en dat van de
nu in Groningen werkzame officieren weer een aantal weg wil. Volgens dat artikel
zou er ook sprake zijn van onderlinge spanning. Kan de minister aangeven in
hoeverre die berichten waar zijn? In hoeverre heeft dit invloed op de kwaliteit
van het werk?Het voorlopig oordeel van de fractie van D66 is dat er sprake is van fouten
en tekortkomingen in dit dossier. In hoofdzaak moet het OM daarop aangesproken
worden. Ook moet echter gekeken worden naar de rijksrecherche en de politie.
In de zaak-Lancée heeft de dochter de vader maandenlang beschuldigd
van seksueel misbruik. Zij heeft de affaire in gang gezet. Toch zijn er door
de drie overheidsorganisaties zelfstandig fouten gemaakt en die fouten hadden
niet gemaakt mogen worden. Dat heeft de positie van de heer Lancée
nadelig beïnvloed. Hij zit nu thuis zonder werk. Daarbij moet aangetekend
worden dat hij zelf de publiciteit heeft gezocht en daarmee de schade niet
beperkt heeft. Het zou van sterk overheidsoptreden getuigen wanneer de minister
die fouten niet alleen tegenover de Kamer erkent, maar ook tegenover de heer
Lancée. De heer Lancée zou door de hoofdofficier van justitie
en de korpschef uitgenodigd kunnen worden voor een gezamenlijk gesprek om
hun verontschuldigingen aan te bieden. Door de landsadvocaat zouden concrete
voorstellen tot genoegdoening kunnen worden gedaan ter vermijding van een
procedure voor de rechtbank. De minister heeft gesteld dat dit ongebruikelijk
is, maar deze zaak leent zich hier wel voor. De heer Dittrich vond het niet
meer dan normaal dat de overheid in situaties als deze haar excuses aanbiedt.
Dit behoeft overigens niet wettelijk te worden vastgelegd. Het antwoord van de regeringDe minister ging uitgebreid in op het gevoelige karakter van
de zaak. Het gaat om een vermoeden van incest, om een moeizame aangifte, om
gezinsverhoudingen en om privacy. Het optreden van politie en openbaar ministerie
is voor kritiek vatbaar. De zaak is extra gecompliceerd omdat de gewezen verdachte
een politieman is.In het najaar van 1996 is door de Kamer gevraagd om een evaluatie van
het optreden van het OM en van de politie. In een zaak als deze blijkt het
erg moeilijk te zijn om de feiten boven tafel te krijgen. De minister schetste
de factoren die ertoe geleid hebben dat het zo lang duurde voordat de uiteindelijke
evaluatie verscheen. Het onderzoek liep langs verschillende schijven. Een
en ander heeft geleid tot een ambtsbericht van het OM te Groningen aan het
college van procureurs-generaal. Dit college heeft vervolgens een evaluatierapport
aan het ministerie van Justitie overhandigd. De minister heeft dit rapport
aan het verslag van het OM getoetst. Op basis daarvan is een antwoord aan
de Kamer opgesteld. Op dat moment was er voor de minister geen reden om te
checken of alle gegevens kloppen. Pas later toen haar een interne evaluatie
van de politie (van april 1997) onder ogen kwam, zag zij reden om de zaak
te onderzoeken. Het is niet verwonderlijk dat de Kamer in mei
1997 opnieuw vragen stelde, daartoe geactiveerd door die evaluatie van de
politie en door krantenberichten. Ook dat onderzoek heeft lang geduurd. Tijdens
dat onderzoek bleek er discrepantie te bestaan tussen hetgeen in eerste instantie
en hetgeen in tweede instantie werd gemeld. Er was op z'n minst sprake van
onvolledige informatie. Er is toen een intensief overleg totstandgekomen tussen
het departement en het OM. Het departement communiceert in zaken als deze
niet rechtstreeks met de politie. Dat neemt niet weg dat de politie altijd
stukken kan opstellen en aan het departement kan doen toekomen. Het departement
werkt echter nooit langs het OM heen. De minister legde er nog eens de nadruk
op dat de antwoorden die zij op 25 augustus 1997 aan de Kamer stuurde de instemming
hadden van de hoofdofficier, de korpsleiding en van de korpsbeheerder. Daarna
is er door de politie nieuwe informatie verstrekt. Dat heeft tot problemen
geleid. De minister ging immers af op informatie die door de korpsleiding
was geaccordeerd. De problemen ontstaan als het gaat om de beoordeling van
de feiten. Dat is een punt waarover altijd van mening verschild kan worden.
Het probleem is dat er in maart een bepaald beeld was ontstaan dat in augustus
anders bleek te zijn. Dat maakt het heel moeilijk om te achterhalen wat er
is gebeurd. De minister zei dat zij nooit voor 100% kan garanderen dat de
informatie die zij krijgt volledig of juist is. Zij is altijd afhankelijk
van degenen die de informatie verstrekken. Zij mag van degenen die verantwoordelijk
zijn eisen dat zij een eensluidende versie van het verhaal aan haar overhandigen.
Als die personen daartoe niet in staat zijn, dan mag van hen verwacht worden
dat zij aangeven dat zij op een aantal punten geen overeenstemming hebben
bereikt. Dat is niet gedaan. Men heeft de minister een antwoord gestuurd met
de mededeling dat men het erover eens was. Zij heeft die informatie toen voor
waar aangenomen. Daarmee is niet gegarandeerd dat die antwoorden kloppen.
Zelfs als er een onderzoekscommissie op deze zaak gezet zou worden, was het
nog niet mogelijk om de ultieme waarheid boven water te krijgen. Dat is nu
eenmaal inherent aan dit soort zaken. Uiteindelijk zijn de drie betrokkenen
het wel eens geworden over de blote feiten. Dat blijkt ook uit de antwoorden
van eind augustus. Het heeft echter veel moeite gekost om die feiten boven
tafel te krijgen. Op een vraag van mevrouw Kalsbeek of de ministeriële
verantwoordelijkheid hierbij in het geding is, antwoordde de minister dat
zij ervan uit moet kunnen gaan dat de informatie die zij krijgt juist is.
Als dat niet het geval blijkt te zijn, moet aan de organisatie in kwestie
duidelijk gemaakt worden dat dit wel moet gebeuren. Zo nodig moeten er maatregelen
genomen worden.Vervolgens verwees de minister naar de richtlijnen-De Beaufort, die zijn
opgesteld als een uitgangspunt voor de aanpak van zedenzaken. In die richtlijnen
wordt gesteld dat uitgegaan moet worden van het verhaal van het slachtoffer.
Het is niet nodig dat er aangifte gedaan wordt voordat de politie onderzoek
doet. De politie kan ambtshalve een onderzoek doen en een aangifte is niet
aan veel formaliteiten verbonden. Formeel behoeft er geen ondertekende aangifte
te liggen voordat er een politieonderzoek wordt ingesteld. Het gebeurt vaker
dat er niet ondertekend wordt, om welke reden dan ook. Dat is echter wel een
signaal en dan is het zaak om alert te zijn. Zij wees erop dat het voorkomt
dat slachtoffers zodanig getraumatiseerd zijn, dat zij moeilijk onder woorden
kunnen brengen wat er precies is gebeurd. Het is niet ongebruikelijk dat een
slachtoffer van seksueel misbruik wordt bijgestaan door een vertrouwenspersoon
die helpt bij het naar voren brengen van het verhaal. Het mag natuurlijk niet
zo zijn dat de hulpverlener het verhaal vertelt en dat het slachtoffer erbij
zit en niets zegt. Het doen van onterechte aangifte komt regelmatig voor.
Het is dan ook noodzakelijk dat degenen die voor het eerst in contact komen
met een slachtoffer zeer deskundig moeten zijn. In beginsel wordt zo'n verhaal
echter altijd serieus genomen. Het is dus van belang dat zowel
bij de politie als bij het OM de vereiste deskundigheid aanwezig is. In eerste
instantie geldt dat natuurlijk voor de politie, omdat het slachtoffer het
eerst in contact komt met de politie. In de zaak-Lancée heeft een officier
van justitie het eerste gesprek bijgewoond. Dat is niet de normale gang van
zaken en het had beter niet kunnen gebeuren. De bewuste officier van justitie
had het gevoel dat hij daar als vertrouwenspersoon zat. Dat wekt natuurlijk
misverstanden. De minister ging in op haar opmerking in de brief over terughoudendheid
bij individuele strafzaken. Zij had daarbij overigens niet verwezen naar artikel
5 RO. Zij verwees in de brief naar de memorie van toelichting op het wetsvoorstel
reorganisatie OM, waarin de terughoudendheid van de minister ten opzichte
van individuele strafzaken wordt besproken. Die terughoudendheid is van belang,
maar in sommige gevallen, zoals in deze zaak, moet minder terughoudend opgetreden
worden om de vragen zo goed en volledig mogelijk te kunnen beantwoorden. Het
is echter moeilijk om in het openbaar diep in te gaan op door personen gemaakte
fouten, omdat daardoor de privacy van die personen in het geding is. Het is
in zekere zin ook ingegeven door piëteit met bepaalde betrokkenen. Daar
moet voorzichtig mee worden omgegaan. Dat neemt niet weg dat gemaakte fouten
bespreekbaar moeten zijn. Zij had er ook geen moeite mee om gemaakte fouten
open en bloot te erkennen.Vervolgens gaf de minister in grote lijnen een opsomming van de gemaakte
fouten. De heer Dorhout had niet bij de aanvang van het onderzoek aanwezig
moeten zijn. Er had sneller een echte zedendeskundige bij betrokken moeten
worden. De heer Koster vond zichzelf zedendeskundige, maar bleek dat niet
te zijn. Hij heeft de aangifte niet op een goede manier opgenomen. De vrouwelijke
zedenrechercheur is te intiem geweest met het slachtoffer. Wat dit betreft
verschilt de minister van mening met de heer Koekkoek. Ook bij de inzet van
het arrestatieteam kunnen vraagtekens geplaatst worden. Formeel gezien is
voldaan aan de inzetvereisten. De inzet van een arrestatieteam moet niet gezien
worden als een soort straf. Het wordt gedaan met het oog op de veiligheid
van de politiemensen. Strafvorderlijk gezien was het in deze zaak juist om
een arrestatieteam in te zetten. Het is de vraag of het maatschappelijk gezien
te verantwoorden is. Ook de minister had daar haar twijfels over. De hoofdofficier
is in dezen verantwoordelijk. Hij/zij neemt de beslissing en moet bekijken
of het verantwoord is, of aan de criteria is voldaan en of het maatschappelijk
verantwoord is. In deze zaak had de vrouwelijke officier van justitie die
met de zedenzaak bezig was inzet van het AT aangevraagd.Op het punt van de sturing door het OM zei de minister dat daarover verschillend
wordt gedacht. Of men vindt dat het OM te strak stuurt, of men vindt dat er
te weinig sprake is van sturing. Beide veronderstellingen kunnen waar zijn.
Ook het optreden van het OM in deze zaak verdient niet de schoonheidsprijs.
Men heeft de zaak te weinig kritisch bekeken. Het zou echter een volstrekt
verkeerde voorstelling van zaken zijn als men zegt dat de politie er op een
gegeven moment niets meer in zag en dat het OM alles heeft doorgedrukt. Het
is een samenspel geweest tussen politie en OM en het is treurig om te zien
dat men nu probeert elkaar de schuld in de schoenen te schuiven. Dit is nog
een extra reden om een onderzoek in te stellen.De informatieverstrekking is niet goed verlopen. De minister had niet
het gevoel dat het OM haar bewust op het verkeerde been heeft gezegd. Zij
had wel het gevoel dat men onvolledig is geweest, misschien te slordig. Juist
het OM had moeten snappen dat men in deze kwestie volledige opening van zaken
moest geven. Inmiddels is er een onderzoek ingesteld naar de precieze gang
van zaken. Zodra de uitkomsten van dat onderzoek bekend zijn, zal de minister
zich beraden op wat er moet gebeuren. Zij zal dit niet laten passeren, want
het is een buitengewoon ernstige zaak.In deze zaak zijn twee soorten fouten gemaakt. De eerste soort had te
maken met de professionaliteit, de beroepsuitoefening, de tweede met de informatieverschaffing. In de beroepsuitoefening – dat geldt
zowel voor politie als voor OM – mogen binnen een zekere bandbreedte
fouten gemaakt worden. Als dat niet kan, durven mensen nooit hun nek uit te
steken of beslissingen te nemen, zeker niet beslissingen onder tijdsdruk.
Het werk van OM en politie wordt gekenmerkt door moeilijke zaken, controversiële
beslissingen, werken onder tijdsdruk. Dat wil niet zeggen dat je vervolgens
die fouten moet laten passeren. Het is van groot belang dat in zaken als deze
wordt geëvalueerd wat er fout is gegaan. Men moet in staat en bereid
zijn om alles wat fout is gegaan op tafel te leggen. Het is jammer dat het
in deze zaak niet meer mogelijk is om op deze wijze te evalueren. Wanneer
de fouten die met professionaliteit te maken hebben binnen de bandbreedte
gemaakt worden, kan dat in functioneringsgesprekken duidelijk gemaakt worden.
Voor fouten die de bandbreedte overschrijden, moet nader onderzocht worden
welke gevolgen dat heeft. Het is een andere zaak als informatie die aan de
Kamer gegeven moet worden in het geding is. Dan is er al eerder sprake van
verwijtbaar gedrag als iemand niet volledige openheid van zaken geeft. In
het uiterste geval kan dan gedacht worden aan een disciplinaire maatregel.De minister was het met de heer Vos eens dat het verstandig is, een bestuurlijk
onderzoek in te stellen naar de verhoudingen tussen politie Groningen en OM
Groningen. Daarbij zal tevens de relatie tussen OM en rijksrecherche onder
de loep worden genomen. Zij verwachtte dat de resultaten van dit onderzoek,
dat door een onafhankelijke instantie moet worden gedaan, voor het eind van
het jaar bekend zullen zijn. Het onderzoek moet in samenspraak met het departement
van Binnenlandse Zaken plaatsvinden, omdat het ook de beheerskwestie raakt.
De minister zegde tevens toe de Kamer schriftelijk op de hoogte te stellen
van eventuele maatregelen die het ministerie zal nemen ter bevordering van
deskundigheid bij OM en politie op het terrein van zedenzaken. Ook vragen
die zij vanwege tijdgebrek niet heeft kunnen beantwoorden, zal zij schriftelijk
afhandelen.De voorzitter schorst het overleg, zodat het op een later tijdstip
kan worden voortgezet. De voorzitter van de commissie,V. A. M. van der BurgDe griffier van de commissie,Pe XNoot1Samenstelling: Leden: V. A. M. van der Burg (CDA), voorzitter, Schutte
(GPV), Korthals (VVD), Janmaat (CD), Soutendijk-van Appeldoorn (CDA), Van
de Camp (CDA), Swildens-Rozendaal (PvdA), ondervoorzitter, M. M. van der Burg
(PvdA), Scheltema-de Nie (D66), Kalsbeek-Jasperse (PvdA), Zijlstra (PvdA),
Van Heemst (PvdA), Aiking-van Wageningen (groep-Nijpels), Rabbae (GroenLinks),
Koekkoek (CDA), J. M. de Vries (VVD), Van Oven (PvdA), Van der Stoel (VVD),
Dittrich (D66), Verhagen (CDA), De Graaf (D66), Rouvoet (RPF), B. M. de Vries
(VVD), O. P. G. Vos (VVD), Van Vliet (D66).Plv. leden: Smits (CDA), Van den Berg (SGP), Van Blerck-Woerdman (VVD),
Marijnissen (SP), Bremmer (CDA), Doelman-Pel (CDA), Feenstra (PvdA), Bijleveld-Schouten
(CDA), Rehwinkel (PvdA), Noorman-den Uyl (PvdA), Apostolou (PvdA), Meyer (groep-Nijpels),
Sipkes (GroenLinks), Biesheuvel (CDA), Rijpstra (VVD), Middel (PvdA), Passtoors
(VVD), Van Boxtel (D66), Van der Heijden (CDA), Roethof (D66), Leerkes (Unie
55+), Van den Doel (VVD), Weisglas (VVD), De Koning (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25468-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl