Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2010  ; Brief regering; Brede Kabinetsbrief ‘Turkije’
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2022-10-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST141831
 2009-2010
 
 32 123 V
 Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken (V) voor het jaar 2010
 
 
 
 
 Nr. 
 74
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 12 maart 2010
 
 Hierbij komt u de Kabinetsreactie toe op het verzoek van de vaste Kamercommissie
Buitenlandse Zaken, 28 december jl., om een brief over Turkije, die de
politieke ontwikkelingen, mensenrechten en regionale situatie bespreekt.
 1) Algemeen
 Nederland en Turkije onderhouden – door intensieve handel, culturele
samenwerking, toerisme en een omvangrijke Turks-Nederlandse gemeenschap –
goede bilaterale relaties. Het Nederlandse buitenlandse beleid onderkent daarbij
het geopolitieke belang van Turkije. Strategisch gelegen op het kruispunt
van Midden-Oosten, Kaukasus en Balkan, speelt het land een belangrijke rol
in de vrede en veiligheid van de (wijdere) regio. Omwille van onze bilaterale
relatie, de Turkse EU-aspiratie en ons beider NAVO-lidmaatschap is Nederland
gebaat bij intensieve samenwerking en verbondenheid met Turkije. Juist in
een multipolaire wereld waar China, Brazilië, Rusland en India steeds
meer hun plek opeisen.
 
 Het in 2005 gestarte EU-toetredingsproces is in dit verband van belang.
Nederland is voorstander van Turks EU-lidmaatschap, mits voldaan wordt aan
alle criteria. Verbetering van onder meer de mensenrechten en godsdienstvrijheid
zijn terugkerende aandachtspunten. Nederland ondersteunt de Turkse hervormingen
concreet door MATRA-projecten te financieren op het terrein van JBZ, mensenrechten &
media, civiel-militaire relaties, onderwijs en volkshuisvesting, en is ook
betrokken bij verscheidene Europese twinning-projecten.
 
 De bilaterale samenwerking krijgt jaarlijks een impuls door politieke
en ambtelijke consultaties in de «Wittenburg»-conferentie. Economie
en handel vormen een belangrijke pijler in de relaties tussen Nederland en
Turkije. De succesvolle handelsmissies in 2008 en 2009 illustreren dit. Nederland
was in 2009 één van de grotere investeerders in de Turkse groeimarkt.
De wederzijdse handel steeg de afgelopen jaren snel tot ongeveer € 4,1
miljard in 2008. Beide landen hebben daarnaast ambities als «energie-hub»
aan weerszijden van de Europese markt. Nederland en Turkije vieren in 2012,
tot slot, 400 jaar diplomatieke betrekkingen, waarbij stil zal worden gestaan
bij de nauwe verbondenheid tussen beide samenlevingen.
 
 Hieronder worden de geostrategische betekenis van Turkije voor de EU en
Nederland, het Turkse «geen conflicten»-beleid ten aanzien van
de (wijdere) regio, de binnenlandspolitieke ontwikkelingen en, daarmee samenhangend,
het EU-toetredingsproces behandeld.
 2) Geostrategische betekenis van Turkije
 Turkije is een cruciale speler en partner bij het oplossen van problemen
aan de grenzen van de EU. Het land is omringd door buren die om een actief
en betrokken buitenlands beleid vragen. Turkije is een solide en betrouwbare
NAVO-bondgenoot en ruimhartig deelnemer aan civiele en militaire EU-missies.
Het is daarbij betrokken bij de stabilisatie en maatschappelijke ontwikkeling
van de Oostelijke partners, Balkan-landen en Zuidelijke buren. Regio’s
die grenzen aan de EU en direct effect hebben op de veiligheid van haar lidstaten.
Turkije was eerder partij bij regionale conflictbeheersing in Libanon, Syrië,
Georgië, Afghanistan. De Turkse buurlanden zijn tevens van belang voor
de EU-energievoorziening, alsmede bestrijding van illegale migratie en drugssmokkel.
 
 Het seculiere Turkije vervult daarnaast een brugfunctie in de dialoog
van het Westen met de islamitische wereld over vrijheid, democratie en tolerantie.
Turkije draagt met z’n overwegend islamitische bevolking, streng seculiere
traditie en kompas op het Westen constructief bij aan die dialoog. Zo is Turkije
een actief lid van de Organisatie van de Islamitische Conferentie (OIC), waarvan
het de Secretaris-Generaal levert, en is het initiatiefnemer van de «Alliantie
der Beschavingen». Het kan daarom, als voorbeeldfunctie, een stabiliserende
en matigende (religieuze) invloed hebben op islamitische landen.
 
 Tegen deze achtergrond maakt de verankering in multilaterale structuren
zoals de NAVO (sinds 1952), Raad van Europa (sinds 1949), OESO (medeoprichter),
OVSE, G20 en VN Veiligheidsraad (lid in 2009–2010) van Turkije een solide
en waardevolle gesprekspartner voor de EU en Nederland. Turkije doet ertoe.
 3) «Geen conflicten»-beleid Turkije t.a.v.
de (wijdere) regio
 Het Turkse buitenlandse beleid heeft al decennialang een oriëntatie
op het Westen (NAVO-lid; EU-aspiraties), waarbij tegelijk naar stabiliteit
aan de eigen grenzen wordt gestreefd. Het «geen conflicten»-beleid
van de regering-Erdogan gaat verder en impliceert een verschuiving naar meer
actieve regionale betrokkenheid waarbij veiligheid, anti-terrorisme, energie,
handel en de positie in de islamitische wereld de inzet vormen. Ontwikkelingen
in de (wijdere) regio beïnvloeden vitale Turkse belangen – intern én
extern.
 
 De onlangs door Turkije ingezette visumliberalisatie voor de buurlanden
toont aan dat dit «geen conflicten»-beleid meer is dan symboliek.
De Koerdische kwestie, en daarmee samenhangende PKK-acties, nopen in Turkse
optiek tot goede relaties met Iran, Irak en Syrië. De aanwezigheid van
minderheden in Turkije uit buurlanden (Syriërs, Armeniërs, Azeris,
Abchazen) verklaart eveneens de nauwe Turkse betrokkenheid. Verder zijn er
economische belangen die Turkije aansporen tot hechte samenwerking met
landen in de regio. Turkije ziet economische integratie als een factor in
het oplossen van regionale conflicten.
 
 Dit «geen conflicten»-beleid betekent in de praktijk dat Turkije
zich inzet voor behoud van de territoriale eenheid van buurland Irak. Mede
ook vanwege zijn directe belang bij Noord-Irak en bestrijding van PKK-aanvallen
uit dit gebied. Verder heeft Turkije belang bij energiesamenwerking en handel
met Irak. Wat Syrië betreft, is Ankara de afgelopen jaren succesvolle
diplomatieke betrekkingen aangegaan en heeft het in het verleden discreet
bemiddeld tussen Syrië en Israël.
 In Libanon heeft Turkije in 2006 de nationale verzoening tussen religieuze
en etnische facties bevorderd, alsmede actief geparticipeerd in UNIFIL. Het
is traditioneel één van de weinige landen in de regio, die een
strategisch partnerschap onderhouden met Israël. Sinds de Gaza-crisis
is er echter sprake van verwijdering. De Turkse regering benadrukt niettemin
dat Israël nog steeds een duurzame partner is.
 
 Turkije probeert in de relatie met Iran een eigenstandige koers te varen.
Het uitgangspunt is territoriale integriteit van Iran en dialoog over het
nuclaire dossier: Ankara meent de «E3+3»-inspanningen (VK, Frankrijk,
Duitsland, VS, Rusland, China) te kunnen versterken door Teheran ervan te
overtuigen af te zien van nucleaire wapens en onverkort te kiezen voor een
diplomatieke oplossing. Niet onbelangrijk daarbij is de groeiende handel tussen
beide landen en de samenwerking op energiegebied; nu is Turkije erg afhankelijk
van Russische gas.
 
 De Turkse regering luidde in 2008, door een historisch bezoek van President
Gül, de toenadering tot Armenië in. Op 10 oktober 2009 ondertekenden
beide regeringen protocollen over herstel van diplomatieke betrekkingen, heropening
van de grenzen en een dialoog over de Armeense genocidekwestie. Het is echter
de vraag wanneer ratificatie hiervan plaatsvindt. Toch is deze toenadering
van belang, omdat het leidt tot grotere stabiliteit in de regio en mogelijk
ook tot een oplossing van het conflict Nagorno Karabach – een betwiste
regio met Azerbeidzjan. Turkije is, vanwege etnische en religieuze verwantschap,
een bondgenoot van Azerbeidzjan. De omvangrijke gasreserves die in de toekomst
de (Turkse) Nabucco-pijplijn moeten bevoorraden, spelen daarbij tevens een
rol.
 
 De Turkse regering heeft zich in de Kaukasus ook actief bemoeid met het
conflict tussen Georgië en Rusland in 2008. Hiertoe heeft het in de nasleep
ervan het «Caucasus Stability and Co-operation Platform» (CSCP)
opgericht. Doel is vrede, veiligheid en stabiliteit in de Zuidelijke Kaukasus
te bevorderen. Afgewacht moet worden of dit initiatief daadwerkelijk vruchten
zal afwerpen. Georgië is voor Turkije tevens relevant vanwege de doorvoer
van energie rondom de Zwarte Zee.
 
 De Turkse samenwerking met Rusland is evenzeer vermeldenswaard. Deze is
sinds kort ingebed in een strategisch kader waarbij premier Erdoan en president
Medvedev elkaar minstens één keer per jaar ontmoeten. Tot op
heden was dit, vanuit Moskou bezien, voorbehouden aan Duitsland, Frankrijk,
Italië en het VK. De wederzijdse belangen liggen op het terrein van energie
(olie, gas en aanleg kerncentrales), handel (Rusland grootste handelspartner
Turkije) en toerisme (3 miljoen Russische toeristen naar Turkije in 2009).
Daarnaast delen ze buitenlandspolitieke belangen zoals stabiliteit in de Kaukasus,
het Midden-Oosten Vredesproces en het Iraanse nucleaire vraagstuk. Wat de
kwestie Cyprus en het conflict over Nagorno Karabach betreft, wordt nog verschillend
gedacht.
 
 Turkije draagt eveneens actief bij aan veiligheid en democratisering in
Afghanistan en Pakistan. Het neemt deel aan ISAF (International Security Assistance Force) en investeert bijvoorbeeld in de Afghaanse onderwijs-
en gezondheidssector. Daarnaast is Turkije medeoprichter van de zogenaamde «Friends
of Democratic Pakistan». Ook organiseerde het, nog voor de recente Afghanistan-conferentie,
de vierde trilaterale top tussen Afghanistan, Pakistan en Turkije, alsmede
een bijeenkomst over regionale samenwerking tussen Afghanistan, Pakistan,
Iran, Tadzjikistan, China, Turkmenistan, Oezbekistan.
 
 Het Turkse «geen conflicten»-beleid lijkt, tot slot, te zijn
ingegeven door politiek-strategische overwegingen. De islamitische identiteit
van de AKP-regering speelt daarbij nauwelijks een rol. Deze is eerder een
vehikel om hechte banden aan te gaan met landen in de regio en zodoende de
brugfunctie met het Westen te kunnen vervullen. Vaak spoort de Turkse agenda
met de EU, maar over de wijze waarop deze wordt gerealiseerd, is soms verschil
van mening. Van belang is dat het Turkse regionale activisme voor de EU en
Nederland kansen biedt om problemen (veiligheid, anti-terrorisme, illegale
migratie, drugsbestrijding) te helpen oplossen, die vragen om een gezamenlijke
en geïntegreerde aanpak. Dit Turkse beleid is daarom buitenlandspolitiek
van strategische betekenis en noopt ons te blijven investeren in goede en
intensieve contacten met Ankara: bilateraal én zeker ook in NAVO- en
EU-verband.
 4) Binnenlandspolitieke ontwikkelingen
 De Nederlandse regering heeft veel aandacht voor het binnenlandspolitieke
hervormingsproces, met name de ontwikkeling van rechtsstaat en democratie
naar Europees niveau en bevordering van de mensenrechten. Daarbij is de inzet,
in zowel de bilaterale contacten als in EU-verband, voortdurend geweest om
nadrukkelijk aandacht te vragen voor de Koerdische kwestie, positie van religieuze
minderheden, vrouwenrechten en de civiel-militaire relaties. Zoals hieronder
wordt beschreven, heeft Turkije op deze terreinen nog een lange weg te gaan.
Ik zal dit in mijn contacten met Turkse counterparts zeker aan de orde blijven
stellen.
 Koerdische gemeenschap
 De regering-Erdogan geeft hoge prioriteit aan verbetering van de positie
van de Koerden in Turkije. Hiertoe zijn in 2009 onder de noemer van «Democratische
Opening» bemoedigende initiatieven genomen, waaronder het gebruik van
het Koerdisch op commerciële zenders en in gevangenissen, en de amnestieverlening
voor een (beperkt) aantal PKK-strijders. Eind 2009 kreeg deze toenadering
gevoelige tegenslagen te verwerken vanwege de op 11 december jl. door
het Turkse Constitutionele Hof verordonneerde sluiting van de pro-Koerdische
DTP en royering van twee DTP-parlementsleden. Hetzelfde geldt voor de arrestatie
op 24 december jl. van een groot aantal vertegenwoordigers van de Koerdische
minderheid. Inmiddels hebben 19 DTP-parlementariërs een nieuwe parlementaire
groep, onder de partijnaam BDP (Partij voor Vrede en Democratie), gevormd.
 
 Zoals de regering u reeds antwoordde op vragen van Kamerlid Van Bommel
(29 januari jl.), is de Nederlandse regering zeer bezorgd over het besluit
van het Constitutionele Hof om de DTP te verbieden. Ontbinding van politieke
partijen is een uitzonderlijke maatregel die slechts met de grootst mogelijke
terughoudendheid zou mogen worden genomen. Verbetering van de sociale, economische
en culturele rechten van de Koerdische minderheid is gebaat bij een politieke
stem in het Turkse parlement. Nederland heeft de Turkse regering opgeroepen
de dialoog in het kader van de «Democratische Opening» voort te
blijven zetten.
 
 Turkije dient ook de vereiste grondwetswijzigingen door te voeren, opdat
de Turkse wet op de politieke partijen in overeenstemming komt met de aanbevelingen
van de zogenaamde Venetië Commissie (Raad van Europa) en het Europese
Verdrag van de Rechten van de Mens. Nederland steunt daarom een breed scala
aan ngo’s zoals de pro-Koerdische Human Rights Association.
 Positie van religieuze minderheden
 De vrijheid van godsdienst wordt in beginsel gerespecteerd. Turkije maakt
serieus werk van de uitvoering van de Wet op de Stichtingen. Het Kabinet is
echter van oordeel dat aanvullende maatregelen vereist zijn. Turkije dient
onder andere eigendomsrechten van alle niet-moslim gemeenschappen te respecteren
en non-discriminatie van religieuze minderheden bij wet vast te leggen. De
autoriteiten dienen voorts beter samen te werken met de OVSE Hoge Vertegenwoordiger
voor Nationale Minderheden. Positief is de ingezette dialoog met de Alevieten
in het kader van de «Democratische Opening». Na een reeks van
rondetafelgesprekken, zal de Turkse regering nu met concrete aanbevelingen
moeten komen.
 
 Nederland volgt de kwestie van godsdienstvrijheid in Turkije op de voet.
Dit gebeurt bijvoorbeeld via de Raad van Europa en het volgen van zaken in
de Turkse gerechtshoven zoals in het geval van het klooster Mor Gabriel. Maar
het is tevens een terugkerend thema in directe contacten met onze Turkse collega’s.
Kwesties zoals heropening van het Halki-seminarie komen daarin ook aan bod.
 Vrouwenemancipatie
 De emancipatie van vrouwen is in bepaalde maatschappelijke sectoren, met
name in de grote steden, ver gevorderd. Toch blijft gendergelijkheid reden
tot zorg. Zo dient een gendergelijkheidslichaam (een vereiste volgens het
EU-acquis) nog te worden opgericht. Wel heeft Turkije een parlementaire gelijkheidscommissie
opgericht, die ontwikkelingen inzake gendergelijkheid monitort en advies geeft
over wetgevingsvoorstellen. Voorts is de vrouwenparticipatie op de arbeidsmarkt
nog laag en is er sprake van huiselijk geweld, eerwraak en gedwongen huwelijken
op jonge leeftijd. In slechts weinig gevallen wordt aangifte gedaan bij de
politie. Bewustwording is daarom noodzakelijk. Tot slot dient een effectievere
dialoog van ngo’s met de overheid over gender-issues te worden ontwikkeld.
 Civiel-militaire relaties
 De Europese Commissie heeft in haar laatste voortgangsrapportage kritiek
geuit op de formele positie van de strijdkrachten binnen de Turkse samenleving
en de politieke beïnvloeding, al dan niet via publieke uitspraken, die
leden van de generale staf nastreven. Daarbij werd ook de tekortschietende
controlerende macht van het parlement op de militaire begroting genoemd. De
Commissie gaf tegelijkertijd aan dat er enige voortgang is geboekt, met name
door het aannemen van een wet vorige zomer, die het mogelijk maakt om militairen
voor een civiele rechtbank te dagen. Het Turkse Constitutionele Hof heeft
recentelijk echter geoordeeld dat deze wet in strijd is met de Turkse grondwet.
 
 Er zijn aanwijzingen dat de invloed van het leger onder de huidige AKP-regering
is afgenomen. Zo wordt een aanzienlijk aantal voormalige hoge militairen in
de spraakmakende Ergenekon-zaak verdacht van het beramen van een staatsgreep
en terroristische aanslagen. Nederland zal het justitieel onderzoek
naar dit mogelijk criminele netwerk nauwlettend blijven volgen.
 5) EU-toetredingsproces
 Met uw Kamer is de laatste maanden intensief overleg gevoerd (schriftelijk
en mondeling) over het EU-toetredingsproces. Deze brief beperkt zich daarom
tot een aantal hoofdpunten. Het doel van de toetredingsonderhandelingen met
Turkije is EU-lidmaatschap. Dit is conform het onderhandelingsraamwerk van
oktober 2005. Het onderhandelingstraject is evenwel een proces met een open
einde, waarvan de uitkomst niet op voorhand kan worden gegarandeerd. Turkije
is aan zet.
 
 Sinds de start van de onderhandelingen (oktober 2005) is bijna éénderde
deel van de 35 onderhandelingshoofdstukken geopend, waarvan nu één
hoofdstuk (wetenschap) voorlopig is gesloten. Met de Europese Commissie stelt
het Kabinet vast dat de Turkse regering gecommitteerd blijft aan het EU-integratieproces.
Illustratie hiervan is de aanname van het Nationaal Plan voor aanvaarding
van het EU-acquis, benoeming van een EU-onderhandelaar, de succesvolle uitvoering
van pre-accessieprojecten door Turkije en uitbreiding van het Turkse Secretariaat-Generaal
voor EU-zaken. Indrukken opgedaan tijdens het bezoek van de Turkse Minister
van Buitenlandse Zaken aan Den Haag (7 oktober jl.), alsmede van Staatssecretaris
Timmermans aan Turkije (25 januari jl.), sterken het Kabinet in dit oordeel.
 
 Echter, zoals ook gesteld in onze brief van 30 oktober 2009, het
Kabinet verwacht meer van Turkije. Na een veelbelovende start, zijn de hervormingen
de afgelopen jaren vertraagd. Het tempo moet daarom omhoog. Dit geldt zowel
voor de politieke Kopenhagen-criteria als voor de uitstaande, meer technische
onderhandelingskwesties. Mede op aandringen van Nederland heeft de Raad Algemene
Zaken (7 dec. jl.) in zijn conclusies expliciet gewezen op het belang van
vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid, alsook de naleving van vrouwen-
en kinderrechten. Ik wil dan ook benadrukken dat zolang Turkije niet voldoet
aan de politieke criteria, het geen lid van de EU kan worden.
 
 De EU dringt daarnaast, net als Nederland, aan op uitvoering van het Ankara-protocol.
Turkije heeft immers, ondanks herhaalde aansporingen, de Douane-unie met de
EU nog altijd niet van toepassing verklaard op Cyprus . Hierdoor worden de
acht bevroren hoofdstukken (2006) niet in de onderhandelingen betrokken en
kan geen enkel hoofdstuk voorlopig worden gesloten. Daarnaast zijn er, als
gevolg van uiteenlopende politieke bezwaren van enkele lidstaten, nog maar
vier hoofdstukken waarop geen de facto blokkade ligt (sociaal beleid, mededinging,
aanbesteding en fytosanitaire zaken). Turkije benadeelt zichzelf dus zeer
door het Ankara-protocol niet uit te voeren. Ook de nieuwe EU-commissaris
voor Uitbreiding, Štefan Füle, heeft in zijn hearings met het
Europees Parlement Turkije gewezen op de noodzaak dit protocol uit te voeren.
 6) Tot besluit
 De kern van deze brief is dat de EU, Nederland en Turkije vitale belangen
delen en elkaar nodig hebben om, in deze multipolaire wereld, gezamenlijk
een rol van betekenis te kunnen spelen. Turkije is een belangrijke schakel
in het bevorderen van stabiliteit, veiligheid, bestrijding van illegale migratie
en drugssmokkel en energievoorziening in de grensgebieden van de EU. De EU-inspanningen
ten aanzien van de Balkan, Oostelijke partners, Zuidelijke buren, het Midden-Oosten
en de Zuidelijke Kaukasus zijn daarom gebaat bij een actief en betrokken Turkije.
Het Turkse «geen conflicten»-beleid draagt daar in
belangrijke mate aan bij. De hechte verankering in multilaterale structuren
zoals de NAVO en de OVSE, alsook het traditionele kompas op het Westen maken
van Turkije een solide en betrouwbare partner voor de EU en Nederland. Denk
daarbij aan de genoemde dialoog met de islamitische wereld over vrijheid,
democratie en tolerantie.
 
 Cruciaal in dit verband is dat Turkije zich politiek en sociaal-economisch
blijft hervormen. Het EU-integratieproces is daarbij van onschatbare waarde.
Het is momenteel het meest geschikte instrument om te bereiken dat Turkije
op den duur dezelfde Europese normen onderschrijft. Daartoe zal Turkije de
binnenlandspolitieke hervormingen voortvarend moeten voortzetten. Niet alleen
vanwege een eventueel EU-lidmaatschap, maar vooral ook omdat verbetering van
bijvoorbeeld de mensenrechten en godsdienstvrijheid een eigenstandig Turks
belang dient. Immers, juist de politieke Kopenhagen-criteria voorzien in de
noodzakelijke versterking van democratie en rechtsstaat in Turkije. Het EU-toetredingsproces
zal dan ook onomkeerbare hervormingen in Turkije te weeg moeten brengen. Nederland
zal hieraan, bilateraal én via de EU, z’n steentje blijven bijdragen.
 
 De minister van Buitenlandse Zaken,
 M. J. M. Verhagen