Onderzoek NATO Response Force; Verslag nota-overleg over de rol van de Tweede Kamer bij het uitzenden van militairen
Staten-Generaal — Kamerstuk Verslag van een notaoverleg
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139092
 2009-2010
 
 30 162
 Onderzoek NATO Response Force
 
 
 
 
 Nr. 
 17
 VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEG
 Vastgesteld 16 december 2009
 De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
de vaste commissie voor Defensie en de vaste commissie
voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
hebben op 14 december 2009 overleg gevoerd met minister Verhagen van
Buitenlandse Zaken, minister Van Middelkoop van Defensie en minister Ter Horst
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de rol
van de Tweede Kamer bij het uitzenden van militairen.
 Van het overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag uit.
 
 De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
 Ormel
 De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,
 Van Miltenburg
 De voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
 Leerdam
 De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
 Van der Kolk-Timmermans
 
 
 
 Stenografisch verslag van een notaoverleg van de vaste commissie voor
Buitenlandse Zaken, de vaste commissie voor Defensie en de vaste commissie
voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
 
 Maandag 
 14 december 2009
 10.00 uur
 
 Ormel
 
 Aanwezig zijn 7 leden der Kamer, te weten:
 Ormel, Van Bommel, Ten Broeke, Van Dam, Haverkamp, Peters en Voordewind,
 en de heer Verhagen, minister van Buitenlandse Zaken, de heer Van Middelkoop,
minister van Defensie, en mevrouw Ter Horst, minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties, die vergezeld zijn van enkele ambtenaren van hun ministeries.
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van:
 
 
 de brief van
de Tweede Kamer d.d. 19 juni 2006 houdende het rapport van de werkgroep
NRF "Inzet met instemming" over de rol van de Tweede Kamer bij het
uitzenden van militairen (30162, nr. 2);
 de brief van de minister
van Buitenlandse Zaken d.d. 18 augustus 2006 met de reactie op het rapport "Inzet
met instemming" (30162, nr. 6);
 de brief van de minister
van Buitenlandse Zaken d.d. 27 december 2006 houdende de aanbieding van
de vervolgadviesaanvraag over de uitzending van militairen (30162, nr. 7);
 de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d. 11 oktober
2007 inzake de toezending van een reactie op twee rapporten (30162, nr. 8);
 de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d. 25 april
2008 met de regeringsreactie op het rapport van de werkgroep NRF en het advies
van de AIV over de rol van de Tweede Kamer bij het uitzenden van militairen
(30162, nr. 9);
 de antwoorden op commissievragen inzake de regeringsreactie
op het rapport van de werkgroep NRF en het advies van de AIV (30162, nr. 10);
 de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d. 1 juli
2009 houdende de aanbieding van het Toetsingskader 2009 (30162, nr. 11).
 
 
 
 
 Ik heet de ministers van Buitenlandse Zaken, van Defensie en van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties van harte welkom, evenals de aanwezige staf,
het publiek op de tribune en de aanwezige leden. De spreektijdverdeling is
de leden bekend. De spreektijd geldt zowel voor de eerste als voor de tweede
termijn.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Voorzitter. Het is enigszins ironisch dat de discussie over de snelle
inzet van de krijgsmacht waarschijnlijk een van de langstlopende is in het
parlement. Maar je kunt het ook positief uitleggen: meerdere generaties politici
kunnen hun licht over de materie laten schijnen.
 Ik heb een compliment voor de Griffie. Dat zij dit debat precies in de
Thorbeckezaal heeft gepland is toch wel heel erg goed.
 Een aantal betrokken bewindslieden hebben nog als leden van deze Kamer
hun steentje bijgedragen aan deze discussie. Ondertussen hebben zowel de leden
die deel hebben uitgemaakt van de Srebrenica-enquête als de leden van
de werkgroep-Van Baalen de Kamer reeds verlaten. Vandaag heeft deze generatie
de mogelijkheid om een nieuw hoofdstuk toe te voegen aan de discussie tussen
de regering en de Kamer over de uitleg en de invulling van artikel 100. Aan
die discussie heeft mijn fractie steeds grote waarde gehecht. De beslissing
om Nederlandse militairen uit te zenden naar vaak gevaarlijke gebieden, vraagt
om een zorgvuldige procedure waarbij de Kamer en de volksvertegenwoordiging
zelf een overwogen oordeel kunnen geven.
 Sinds 1993 is de discussie over het instemmingsrecht van de Tweede Kamer
bij uitzending van militairen een steeds terugkerend fenomeen. Onder de inspirerende
leiding van de huidige minister van Defensie en met steun van de CDA-fractie
heeft de Tweede Kamer zich in het verleden sterk gemaakt voor een eigenstandige
afweging van de volksvertegenwoordiging bij het belangrijke besluit dat de
regering neemt, namelijk over de uitzending van Nederlandse militairen. Met
de instelling van de werkgroep NRF heeft de Kamer haar verantwoordelijkheid
genomen om de positie van de Staten-Generaal bij uitzending van Nederlandse
militairen opnieuw tegen het licht te houden en te verduidelijken. De werkgroep
NRF heeft onder leiding van oud-collega Van Baalen naar de mening van de CDA-fractie
een gedegen rapport afgeleverd met goede aanbevelingen. De CDA-fractie wil
bij dezen haar grote waardering uitspreken voor het werk dat de commissie
heeft gedaan.
 Het gaat allemaal om artikel 100. De inzet van de krijgsmacht is sinds
het einde van de Koude Oorlog steeds meer gericht op de bescherming van de
internationale rechtsorde. Nieuwe missies hebben ook gezorgd voor een grotere
betrokkenheid van de Tweede Kamer, want de kans is niet uitgesloten dat mensen
bij deze missies komen te overlijden. Op basis van die ontwikkeling
ontstond er bij de Kamer behoefte aan meer inspraak. Met de motie-Van Middelkoop/Verhagen
uit 1994 werd het startsein gegeven voor de discussie rond het instemmingsrecht.
Het werd wel duidelijk dat wij hierbij te maken hebben met een meerjarenplan,
want de Grondwet werd op dit punt pas herzien in het jaar 2000. Met het amendement-Van
Middelkoop/Hoekema werd vastgelegd dat de Kamer vooraf wordt geïnformeerd
over de inzet van de krijgsmacht. Hiermee werd de positie van de Staten-Generaal
erkend, echter zonder dat er sprake was van een formeel instemmingsrecht.
Bij de behandeling van het rapport van de commissie-Bakker in 2000 hebben
Kamer en regering opnieuw uitvoerig gesproken over de positie van de Kamer
bij de besluiten. De conclusie van dit debat was dat de Kamer op basis van
artikel 100 niet beschikt over een formeel, maar over een materieel instemmingsrecht.
Dit materiële instemmingsrecht is echter niet vastgelegd. Deze debatten
hebben geleid tot de huidige praktijk, waarbij de Kamer in derde termijn haar
oordeel uitspreekt over een kabinetsbesluit op basis van artikel 100. Daarnaast
biedt de derde termijn de mogelijkheid om expliciet stil te staan bij de missie
die de militairen gaan uitvoeren en ook om hen sterkte te wensen. Naar het
oordeel van de regering is hierbij geen sprake van een formeel instemmingsrecht
en past dat ook niet binnen de Nederlandse constitutionele verhoudingen. De
CDA-fractie deelt deze visie maar is wel van mening dat de hiervoor beschreven
gegroeide praktijk overeenkomt met een informeel instemmingsrecht. In deze
procedure verstrekt de regering de Kamer vooraf inlichtingen over de uitzending
van militairen waarbij de uitspraak van de Kamer onontbeerlijk is voordat
er militairen daadwerkelijk worden uitgezonden. Graag zouden wij vandaag van
de regering willen horen of zij deze visie deelt.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 De CDA-fractie wil niet een formeel instemmingsrecht maar meent dat er
in de praktijk al wel een informeel instemmingsrecht is gegroeid. In het CDA-verkiezingsprogramma
staat wel expliciet dat het CDA als partij er voorstander van is dat Eerste
en Tweede Kamer een formeel instemmingsrecht krijgen. Verder zou ik graag
een reactie van u krijgen op de uitlating in de brief van het kabinet van
april 2008 waarbij het expliciet ontkent dat de Kamer een instemmingsrecht
heeft. Dus voor zover er in staatsrechtelijk Nederland twijfel over was of
er in de praktijk een materieel instemmingsrecht is gegroeid, is die twijfel
weggenomen door de regering die er expliciet een stelling over heeft ingenomen:
zo'n gewoonterecht bestaat niet.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Niet voor niets had ik een vrij lange aanloop in mijn betoog. Wij hebben
in deze Kamer natuurlijk uitgebreid en meerdere keren gesproken over de rol
die zij heeft bij de uitzending van militairen. Mijn zeer gewaardeerde collega
Brinkel heeft ook deel uitgemaakt van de werkgroep NRF. Als fractie hebben
wij heel lang op het standpunt gestaan dat het in de Grondwet vastgelegd zou
moeten worden. Alleen, op basis van de discussies en de ervaringen van de
afgelopen anderhalf tot twee jaar zijn wij van mening dat het verstandiger
is dat het kabinet zelfstandig zijn besluit neemt en dat wij als Kamer vervolgens
in de gelegenheid worden gesteld om ons oordeel te geven over dat besluit,
liefst voordat de troepen worden uitgezonden. Ik zal straks in eerste termijn
een motie voorlezen, waarin hetgeen mijn fractie op dit punt beoogt, wordt
vastgelegd. Ik doe dat in eerste termijn zodat wij ook een uitgebreid debat
met de regering daarover kunnen hebben. Ik ben het helemaal met u eens dat
het nog onduidelijk is wat de regering op dit moment aangeeft. Aan de ene
kant krijgen wij een brief waarin staat: alles is goed geregeld, maakt u zich
geen zorgen. Aan de andere kant wil de regering nog niet helemaal uitspreken
dat wij als Kamer uiteindelijk toch ook gehoord moten worden voordat er troepen
uitgezonden worden. Daarover wil ik in dit debat helderheid krijgen. Uit uw
vraag beluister ik dat wij samen die helderheid op prijs stellen.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Is mijn constatering dan juist dat het CDA met deze stellingname afwijkt
van wat het in het verkiezingsprogramma heeft opgeschreven en dat wij nog
niet kunnen spreken van een in de praktijk informeel gegroeid instemmingsrecht,
gelet op de brief van de regering?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Om met dat laatste te beginnen: ik heb aangegeven dat mijn fractie ervan
uitgaat dat wij op dit moment een informeel instemmingsrecht hebben. Daar
vraag ik nog een expliciete bevestiging van, juist vanwege die onduidelijkheid
die is ontstaan in de brieven. Ik heb ook aangegeven dat wij als Kamer formeel
betrokken willen worden bij de uitzending van militairen. De vraag is hoe
je dat regelt. Regel je dat in de Grondwet? Ik zal niet verhelen dat mijn
fractie een lange tijd heeft getracht dat dit de beste manier was om het te
regelen. Ik denk aan het amendement-Koekkoek dat ooit is ingediend. Op dit
moment zijn wij evenwel van mening dat het misschien verstandiger is om het
niet in de Grondwet te regelen, maar om de bestaande praktijk te bevestigen,
onder andere via een motie.
 Dan kom ik specifiek te spreken over de NRF en de Battlegroups. Een belangrijk
punt dat aanleiding gaf tot de instelling van de commissie-Van Baalen is de
betrokkenheid van het parlement bij de inzet van snelle reactiemachten. Met
de komst van deze troepen in zowel EU- als NAVO-verband is het de vraag of
en hoe artikel 100 van toepassing is op de inzet van deze eenheden. De werkgroep
had de specifieke taak de betrokkenheid van de Staten-Generaal bij deze reactiemachten
te onderzoeken. Hierbij heeft zij de aanbeveling gedaan dat de Kamer zo veel
mogelijk moet worden betrokken bij alle stappen in het besluitvormingsproces
en daarbij houdt de Kamer haar eigen verantwoordelijkheid over de uiteindelijke
inzet van militairen. De CDA-fractie deelt deze aanbeveling van de commissie.
Het gaat hier wel om een besluit over de inzet van mensen in risicovolle gebieden.
 Vooral twee momenten in het proces, namelijk de toewijzing aan en de inzet
van een snellereactiemacht, vragen gezien artikel 100 volgens ons uitdrukkelijk
om een oordeel van de Kamer. Tot dusver heeft de Kamer altijd vrij makkelijk
kunnen instemmen met het toewijzen van Nederlandse eenheden aan de NRF en
de Battlegroups, mede omdat de NRF en de Battlegroups nog niet zijn ingezet.
Bij de daadwerkelijke inzet van de snellereactiemachten ligt het moeilijker.
Parlementaire betrokkenheid bij de daadwerkelijke inzet is cruciaal, vooral
omdat het bij de toewijzing niet duidelijk is waar de eenheden
kunnen worden ingezet. Mijn fractie is van mening dat Nederlandse eenheden
niet kunnen worden ingezet voordat de Kamer zich over het kabinetsbesluit
heeft kunnen uitspreken. De CDA-fractie vindt het belangrijk dat de regering
voorafgaande aan de beslissende zitting van de NAR of de RAZEB waarop tot
de inzet van de NRF of EU-Battlegroup wordt besloten, haar besluit aan de
Kamer meedeelt en hierover met de Kamer van gedachten wisselt. Uit de kabinetsreactie
op het rapport van de commissie-Van Baalen begrijpt mijn fractie dat dit ook
de procedure is die de regering wil volgen. Kan de regering dit bevestigen?
 Voor mijn fractie is nog niet duidelijk hoe de procedure betreffende deze
beslissende zitting van de NAR eruit ziet. Kan de regering dat aangeven? Wij
kunnen ons het volgende voorstellen. Er wordt een kabinetsbesluit genomen
conform artikel 100. Dat besluit wordt mede­gedeeld aan de Kamer. Wij
kunnen daarover met de regering van gedachten wisselen voordat de minister
naar de NAR gaat. In de NAR wordt een besluit genomen. Wij willen dat dit
besluit aan de Kamer wordt medegedeeld en dat wij daar nog over kunnen spreken.
Wat gebeurt er echter, als in de NAR een ander besluit wordt genomen dan de
minister van tevoren had ingeschat? Misschien moeten mensen langer blijven
of moeten meer mensen uitgezonden worden. Heeft de regering dan nog de mogelijkheid
om in de NAR zelf flexibel te handelen of staat een eenmaal genomen besluit
vast? Graag krijg ik daarover helderheid.
 Ik heb al mijn vragen die ik in eerste termijn wilde stellen, gesteld.
Ik overweeg in tweede termijn een motie in te dienen, maar aangezien wij hierover
toch vrij veel gediscussieerd hebben, hecht ik er belang aan dat de regering
in eerste termijn kan reageren, zodat ik zelf in tweede termijn mijn motie,
eventueel in aangepaste vorm, kan indienen. Ik wil ook nog rekening houden
met gevoelens die bij de regering leven.
 Ik overweeg de volgende motie in te dienen.
 
 De Kamer, gehoord de beraadslaging,
 constaterende dat krachtens artikel 100 van de Grondwet de regering de
Staten-Generaal vooraf inlichtingen dient te verstrekken over de inzet of
het ter beschikking stellen van de krijgsmacht ter handhaving of bevordering
van de internationale rechtsorde;
 overwegende dat besluitvorming over deelname van Nederlandse militairen
aan de NRF en de EU-Battle­groups, gezien de snelheid en het feit dat
besluitvorming ook in de internationale fora plaatsvindt, extra complex is;
 overwegende dat de Kamer ook over toewijzing en inzet van Nederlandse
militairen in het kader van de NRF en de EU-Battlegroups tijdig geïnformeerd
wordt;
 verzoekt de regering om in die gevallen waarin de regering heeft besloten
om de krijgsmacht of andere overheidsdienaren met een geweldsinstructie in
te zetten of ter beschikking te stellen ter handhaving of bevordering van
de internationale rechtsorde, dit besluit niet eerder te effectueren dan nadat
de Kamer in de gelegenheid is gesteld haar oordeel over dit besluit te geven,
waarbij de overwegingen van artikel 100, lid 2 van de Grondwet onverminderd
van kracht blijven;
 verzoekt de regering om wanneer zij vermoedt dat de inzet onverwijld na
besluitvorming in de internationale fora plaats zal vinden, de Kamer hiervan
voorafgaande aan het besluit op de hoogte te stellen en de Kamer na het besluit
binnen 24 uur van dit besluit op de hoogte te stellen;
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 Ik constateer dat dit geen ingediende motie is, maar een mogelijk in te
dienen motie. Klopt dat?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Dat klopt, voorzitter.
 
 
 Dan hoef ik niet te vragen of deze motie in voldoende mate wordt ondersteund,
hoewel ik al wel veel vingers zie. Ik laat deze motie echter wel ronddelen,
zodat het kabinet en de overige Kamerleden er kennis van kunnen nemen.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Ik wil graag weten of letterlijk wordt bedoeld wat in de motie staat,
namelijk dat het gaat om alle militairen die door Nederland met een geweldsinstructie
worden uitgezonden. Ik vraag dat zo expliciet, omdat er ook speciale missies
zijn waarover de Kamer helemaal niet wordt geïnformeerd. Dat is nu al
zo geregeld. Ik vraag me af of de reikwijdte van de motie zo bedoeld is.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Ik weet niet of de Kamer daarover niet geïnformeerd wordt. Er zijn
ook andere gremia en commissies waar deze onderwerpen worden besproken. Het
gaat mij om het volgende. De bestaande praktijk, waarvoor ik de regering eerder
complimenten heb gegeven, is dat wij op de hoogte worden gesteld van alle
uitzendingen van militairen. Ik denk bijvoorbeeld aan een waarnemingsmissie
in Georgië. Toen waren er hier bijna meer ministers aanwezig dan er waarnemers
naar Georgië gingen.
 De motie gaat ook over andere overheidsdienaren met een geweldinstructie.
Niet voor niets is de minister van Binnenlandse Zaken bij dit overleg aanwezig.
Mijn fractie vindt dat wij ook op de hoogte moeten worden gesteld als in de
toekomst bijvoorbeeld politieagenten met een geweldsinstructie worden uitgezonden.
De heer Van Bommel zegt dat de motie verder gaat dan wat wij tot nu toe hebben
besproken. Dat is correct, maar het gaat niet om alle militairen.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Dat laatste is een nieuw element dat de CDA-fractie inbrengt: dat ook
voor de uitzending van politieagenten informatie naar de Kamer gestuurd zou
moeten worden overeenkomstig artikel 100. Dat heeft de heer Haverkamp nu verduidelijkt.
 Vindt de CDA-fractie dat de Kamer voordat de NAR of de RAZEB plaatsvindt,
altijd aan de hand van een artikel 100-brief met de regering hierover moet
hebben gesproken?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Het is misschien goed om dit even te verduidelijken. Daarom is het fijn
dat ik de motie nu voorlees. Dan kunnen wij daarover praten.
 Als het om politieagenten gaat, dan hoeft het wat mij betreft niet helemaal
volgens artikel 100, maar wij willen wel dat de Kamer hiervan op de hoogte
wordt gesteld en daarover een oordeel kan vellen, juist omdat wij het vermoeden
hebben dat wij steeds meer die kant op gaan. Wij hebben niet voor niets bij
de behandeling van de begroting van Defensie een motie ingediend over de inzet
van politieagenten. Wij zouden het fijn vinden om daarbij betrokken
te worden. In mijn termijn heb ik gesteld dat wij ervan uitgaan dat, voordat
de minister naar de NAR gaat, een kabinetsbesluit is genomen en dat de Kamer
over dat kabinetsbesluit heeft kunnen spreken.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Voor de duidelijkheid: is dat nou een harde eis van de CDA-fractie of
is dat een inspanningsverplichting voor het kabinet?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Wat verstaat de heer Voordewind onder een "harde eis"? Hij ziet
immers ook dat wij er in de motie rekening mee houden dat er altijd omstandigheden
zullen zijn die wij niet kunnen voorspellen. Het is belangrijk dat daarmee
rekening wordt gehouden. Wij gaan er echter van uit dat de regering, met de
kennis van nu, wel een heel zware bewijslast heeft als zij niet eerst naar
de Kamer is gekomen. Ik ga ervan uit dat dit altijd gebeurt, maar zeg in het
leven nooit "nooit".
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Mag ik de motie die de heer Haverkamp net heeft voorgelezen, dan opvatten
als een soort toestemmingsvereiste?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Ik ga ervan uit dat de Kamer toestemming heeft gegeven voordat de regering
naar de NAR gaat. Ik wil alleen dat de Kamer op de hoogte is van het besluit
dat uiteindelijk is genomen. Ook wil ik dat de Kamer de gelegenheid heeft
om over dat besluit te praten. In de motie staat dan ook "in de gelegenheid
te stellen"; er staat niet dat expliciet toestemming nodig is. Op dat
aspect wijken wij inderdaad af van het advies van de commissie-Van Baalen.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ik constateer dan dat het niet echt om een toestemmingsvereiste gaat.
Mag ik het dan opvatten als een soort behandelvoorbehoud?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Dat klopt. Het amendement-Koekkoek, dat indertijd niet op een meerderheid
van deze Kamer kon rekenen, had het doel dit in de Grondwet op te nemen. Ik
wil dat de Kamer in de gelegenheid wordt gesteld om daarover te praten als
een meerderheid van de Kamer achteraf het gevoel heeft dat het besluit niet
juist is geweest. Wij gaan ervan uit dat het niet nodig is, maar wij vinden
het wel belangrijk om die veiligheidsklep in te bouwen.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 De regering zegt zelf dat zij de artikel 100-brief naar de Kamer zal sturen
voordat in de Noord-Atlantische Raad of in EU-verband wordt gespro­ken
over de inzet van de NRF of de EU-Battle­groups. De Kamer bespreekt die
brief. Daarmee heeft de regering niet alleen haar eigen inzet geformuleerd,
maar feitelijk ook een mandaat van de Kamer meegekregen om binnen de aangegeven
inzet te handelen. Als de regering binnen dat mandaat blijft, moet zij daarover
dan alsnog verantwoording afleggen aan de Kamer en dus in de Noord-Atlantische
Raad of op de EU-bijeenkomst een voorbehoud maken?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Nee, dat voorbehoud hoeft de regering naar de mening van mijn fractie
niet te maken. Daarom stappen wij ook af van het advies dat eerder is gegeven,
namelijk dat de regering wel een voorbehoud moet maken omdat de Kamer daarover
nog een zelfstandig besluit moet nemen. Ik kan mij voorstellen dat het kabinet
op basis van de kennis die het heeft, een besluit neemt. Daarover gaat het
kabinet in discussie met de Kamer. In de NAR kan zich echter altijd een situatie
voordoen die vooraf niet te verwachten was. Sommige landen leveren bijvoorbeeld
niet de bijdrage waar wij wel rekening mee gehouden hadden, of de situatie
is erger dan wij hadden gedacht. Ik ga ervan uit – maar dat wil ik ook
graag horen van de regering – dat de regering in de NAR nog een bepaalde
flexibiliteit wil hebben en niet met een brief komt die zij voorleest. Dan
zou de regering vervolgens de zaal moeten verlaten, want wat er ook in de
wereld om ons heen gebeurt, de regering kan niet afwijken, omdat zij ooit
die brief aan de Kamer heeft gestuurd. Ik kan mij dus voorstellen dat in de
NAR een discussie ontstaat waardoor er misschien toch net even een ander besluit
valt dan wij vooraf hier hadden afgesproken. Die ruimte wil ik de regering
zelfs nog laten. Ik kan mij voorstellen dat er bij een humanitaire ramp vier
ambulances nodig zijn in plaats van drie. Doe dat dan, maar ik wil daarvan
wel op de hoogte gesteld worden.
 Wij krijgen verslagen van alle raden en van alle zaken. Soms ontvangen
die verslagen wat later, soms wat eerder. In dit specifiek geval zou ik het
niet meer dan redelijk vinden dat wij, voordat de troepen worden ingezet,
een verslag krijgen van de NAR. Dan weten wij precies wat daar besloten is,
wat andere landen doen, hoe het plaatje zich verhoudt en of het is wat wij
gedacht hadden, voordat wij de regering stuurden. Verder kun je je nog voorstellen
dat er een situatie ontstaat waarin de humanitaire nood zo hoog is dat wij
direct mensen moeten inzetten. Daarvoor hebben wij ook begrip. Stuur dan echter
binnen 24 uur een brief, zodat de Kamer in ieder geval weet wat besloten is.
Dan kan de Kamer vervolgens zelf besluiten wat er met die brief wordt gedaan.
Zo heb ik deze motie bedoeld.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Voor alle duidelijkheid: de procedure zoals de regering ze voorstelt,
is dat zij vooraf de artikel 100-brief stuurt. De hele artikel 100-procedure
wordt dus voorafgaand aan besluitvorming in de NAR of in de EU afgerond in
deze Kamer. De materiële betekenis van deze motie is dus dat de heer
Haverkamp wil dat de regering meteen na afloop van de bijeenkomst in de NAVO-raad
of de EU-raad het verslag daarvan stuurt. Dat is toch de materiële betekenis
van deze motie? Niets meer en niets minder?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Ik wil ook dat de regering wacht met de inzet van de eenheden totdat wij
redelijkerwijs gelegenheid hebben om daarover te spreken. Wij hechten er wel
aan dat je een kans krijgt om iets ervan te vinden. Tot nu toe is dat ook
steeds gelukt. Bij de missie in Georgië bijvoorbeeld waren de mensen
wel ter plekke, maar ze zijn niet het gebied ingegaan voordat de Kamer daarover
gesproken had. Ik vind dat een buitengewoon chique manier van met elkaar omgaan.
Hetzelfde geldt voor het eerste schip dat tegen piraterij werd ingezet. Het
schip was al op weg naar het gebied, maar wij hebben er nog keurig over gesproken.
Wat dat betreft heb ik niets dan lof voor de manier waarop wij tot nu toe
gecommuniceerd hebben. Alleen moet je je ook voorbereiden op andere situaties.
Ik wil graag die nette manier van communiceren tussen Kamer en kabinet vastleggen
in deze motie.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Nu wordt het toch iets onduidelijker. Nu zegt de heer Haverkamp namelijk
dat er met de inzet gewacht moet worden. Dat betekent dus wel een voorbehoud.
De regering zal dus in die bijeenkomsten moeten aangeven dat zij dit eerst
nog moet bespreken met het parlement, omdat zij eerder niet mag inzetten.
Als de heer Haverkamp zegt "wacht met de inzet", is dat dus wel
een voorbehoud.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Ik zal het gewoon uitleggen. Ja, wij geven bij die artikel 100-brief in
derde termijn ons oordeel over het voornemen van het kabinet. Het kabinet
gaat vervolgens naar de NAR. Dan wordt een besluit genomen in de NAR. Als
de NAR op zaterdag is, kan het besluit bij wijze van spreken inhouden dat
op vrijdag troepen worden ingezet. Ik vind het dan niet meer dan logisch dat
wij voor vrijdag een brief krijgen. Als wij er iets van vinden, kunnen wij
dat dan nog kenbaar maken voordat de mensen daadwerkelijk worden ingezet.
Dat zeg ik. De regering moet dus geen voorbehoud maken, maar moet ons in kennis
stellen voordat de troepen daadwerkelijk ingezet worden. Dan bestaat er ook
nog een situatie waarin dat zelfs niet denkbaar is, omdat er bij wijze van
spreken een humanitaire ramp is. Je kunt mensen dan niet op zondag en maandag
geen hulp geven omdat wij pas op dinsdag vergaderen. Ik stel voor om dan binnen
24 uur een brief naar de Kamer te sturen, zodat dinsdag als eerste bij de
regeling van werkzaamheden gevraagd kan worden om een debat hierover. Wij
hebben dus de mogelijkheid om erover te spreken. Wat ons betreft is dat geen
plicht. Dat is het verschil met de werkgroep-Van Baalen, die heeft gezegd
dat de regering geen troepen mag inzetten voordat de Kamer een besluit heeft
genomen. Dat is wat ons betreft niet nodig, maar wij willen ons informatierecht
zo goed mogelijk geborgd hebben. Daartoe dient deze motie.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Ik heb twee vragen in dit rijtje. De motie stelt dat de Kamer na het besluit
in de NAR van dit besluit op de hoogte moet worden gesteld. Hier betreft het
een besluit tot daadwerkelijke uitzending. Is de heer Haverkamp het met mij
eens dat dit niet anders is dan een besluit waarvoor je een artikel 100-brief
moet sturen zoals in de Grondwet omschreven staat? Met andere woorden, waarom
zouden wij genoegen nemen met een verslagje, terwijl het hier gaat om een
besluit? Stuur ons dus netjes een volledige artikel 100-brief. De motie stelt
ook dat de Kamer in de gelegenheid moet worden gesteld om over dat besluit
te debatteren. Dat is ook een reden waarom het een artikel 100-brief moet
zijn. De Kamer kan niet over zo'n besluit debatteren zonder dat zij volledig
is geïnformeerd. Om bij uitzending van de krijgsmacht volledig geïnformeerd
te zijn, moeten wij informatie hebben die voldoet aan het toetsingskader waaraan
alle artikel 100-brieven voldoen. Graag zou ik hierop een reactie ontvangen.
 Als wij dat debat hebben na dat NAR-besluit, kunnen daarin moties worden
ingediend. Wat gebeurt er als dan een motie wordt aangenomen waarin staat
dat de Kamer het er eigenlijk niet mee eens is en dat in de NAR de modaliteiten
van de missie waarmee we eerder te maken dachten te hebben, zo zijn veranderd
dat de Kamer er niet langer mee instemt? Welke situatie is er dan en hoe ziet
deze motie daarop?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Ik wil nogmaals een poging doen om het besluit te beoordelen zoals ik
dat zie, maar ik krijg daarvan graag een bevestiging van het kabinet. Ik ga
in op de specifieke situatie inzake de NRF en in de NAR. Wij wijzen troepen
toe aan de NRF. Daar hebben wij dan dus al een besluit over genomen. Het gaat
dan bijvoorbeeld om een schip en een aantal mariniers. Wij wijzen dus mensen
toe en daar hebben wij al over gesproken. We weten dus al een beetje wat de
bandbreedte is. Dan komt er een internationale situatie die vraagt om inzet
van de NRF. Ik denk dat het kabinet dan een brief krijgt waarin staat dat
eraan wordt gedacht dat Nederland dat schip gaat bijdragen. Dan neemt het
kabinet dat besluit en stuurt het ons daarover een artikel 100-brief, want
het heeft al een besluit genomen. Wij praten over dat besluit, voorafgaand
aan de bijeenkomst van de NAR. Dan gaat de minister naar de NAR. Als het schip
langer moet worden ingezet, als de mariniers aan boord van het schip moeten
of als er iets anders verandert – ik zou me dat kunnen voorstellen –
is de vraag hoe dat zich verhoudt tot de eerder ontvangen artikel 100-brief.
Welke flexibiliteit heeft de regering nog? Wij verwachten dat wij het in de
NAR genomen besluit daarna terugkrijgen. Als dat besluit ernstig afwijkt van
wat wij eerder hebben besproken – maar daarop geeft de regering ook
een reactie – zullen wij de regering daarop moeten aanspreken. Dat stelt
de regering ook voor. Zij zegt: wij nemen een besluit; als dat besluit de
Kamer niet bevalt, kan de Kamer daar iets van vinden. Dat geldt ook voor alle
andere besluiten van het kabinet. Dan is het vervolgens aan het kabinet hoe
het omgaat met de mening van de Kamer. Dan krijgen wij een heel ander traject
dan het uitzenden van militairen. Dan zenden wij misschien ministers uit,
naar huis.
 
 
 Ik verzoek u om nu door te gaan met uw betoog. Of bent u klaar met uw
betoog?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Ja, voor de eerste termijn wel. Ik hoop dat ik nog spreektijd over heb.
 
 
 Ja, u hebt nog 15 minuten spreektijd voor uw tweede termijn. Voor degenen
die later zijn binnengekomen: op de agenda staat uw spreektijd vermeld. Die
geldt voor dit totale notaoverleg. Wij zullen u aan het eind van de eerste
termijn desgewenst meedelen hoeveel spreektijd u over hebt voor de tweede
termijn.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Voorzitter. Dit notaoverleg is in de ogen van de SP een volgende tussenstap
in een voortdurend debat over het voeren van oorlog en de democratische legitimatie
daarvan. Het uitzenden van de krijgsmacht is immers het meest vergaande besluit
dat de politiek kan nemen, zeker als die uitzending directe deelname aan een
gewapend conflict inhoudt. Niet in alle gevallen van een artikel 100-procedure
zal de inhoud van de voorliggende kwestie zo beladen zijn dat van "oorlog
voeren" kan worden gesproken, maar in cruciale gevallen is dat zeker
aan de orde. Bovendien zijn er over de inzet van militairen ook beslissingen
die niet onder artikel 100 worden gerekend of die krachtens de Grondwet helemaal
niet hoeven te worden voorgelegd, zoals bij speciale operaties. Ook die gevallen
gaan over het voeren van oorlog in de een of andere vorm.
 De inzet van dit debat is ook het gevolg van de verdere arbeidsdeling
tussen landen en het tijdelijk samenvoegen van krijgsmachtdelen. Het gaat
dus ook over nationale soevereiniteit. Wat is de invloed van een
regering op de inzet van Nederlandse troepen in NAVO- of EU-verband? En minstens
zo belangrijk: wat is de invloed van de Tweede Kamer bij de controle op en
de legitimatie van een dergelijke beslissing? Dat staat vandaag op de rol
en op het spel.
 Ook de parlementaire geschiedenis heeft soms ironische trekjes. In december
1994 dienden de Kamerleden Van Middelkoop en Verhagen gezamenlijk een motie
in waarin zij een formeel instemmingsrecht van het parlement bepleitten bij
uitzending van militaire eenheden. De motie haalde het, zij het zonder de
steun van de VVD. De VVD-minister Voorhoeve stelde in zijn verweer tegen de
motie dat de gegroeide praktijk van nauw overleg met de volksvertegenwoordiging
voor en tijdens de uitzending uitstekend voldeed. De motie was dus eigenlijk
overbodig, zo luidde het oordeel. Inmiddels is de motie naar ieders tevredenheid
tot leven gekomen in artikel 100 van de Grondwet, hoewel het niet tot een
formeel instemmingsrecht is gekomen. Onder leiding van oud-collega Van Baalen,
eveneens van de VVD, heeft een studieuze Kamerwerkgroep goed werk geleverd.
De werkgroep stelt voor om ook in gevallen van zeer snelle uitzending van
Nederlandse troepen in NAVO- of EU-verband een formeel instemmingsrecht in
te voeren. Dit betekent wijziging van artikel 100 van de Grondwet. De ministers
Van Middelkoop en Verhagen, jawel, achten dit bijna 15 jaar na hun spraakmakende
motie niet nodig, om verschillende redenen, maar ook vanwege de gegroeide
praktijk van nauw overleg.
 De SP-fractie zal niet verder mijmeren over de dialectische wegen die
de vooruitgang soms kiest. Tenslotte is het uitzenden van militairen naar
het buitenland soms helemaal geen vorm van vooruitgang, maar ironisch blijft
het.
 De laatste 18 jaar is het aantal militaire optredens in het buitenland
spectaculair toegenomen. Tegelijkertijd staat de nationale soevereiniteit
onder druk als gevolg van de oprichting van internationale troepenmachten,
die zo snel moeten kunnen worden ingezet dat de normale parlementaire controle
niet goed mogelijk is. Laatstgenoemde situatie heeft zich in de praktijk nog
niet voorgedaan, maar in 1991, dus bij het beëindigen van de Koude Oorlog,
konden wij ons niet voorstellen dat in de periode tot 2009 de Nederlandse
luchtmacht een deel van Joegoslavië zou bombarderen, noch dat wij steun
aan een aanvalsoorlog tegen Irak zouden geven of dat wij al jarenlang actief
zouden vechten in Afghanistan. Dat alles tevens in het licht van de ontwikkeling
naar een internationaalrechtelijke legitimering van aanvalsoorlogen, in de
vorm van het zeer onbevredigende adequaat volkenrechtelijk mandaat.
 Wie weet dus wat ons de komende 18 jaar nog te wachten staat? Daarom is
het van het grootste belang dat het Nederlandse parlement uitgebreide controle
heeft over de inzet van eigen troepen in oorlogen elders, ook als deze troepen
zijn ondergebracht in internationale formaties, waarvoor als zodanig door
de meerderheid van de Kamer toestemming is gegeven, terwijl de Kamer op dat
moment nog niet bekend was met het concrete geval van de noodzakelijk geachte
inzet van deze mensen. En over die concrete inzet gaat het natuurlijk.
 Dan kom ik nu op het rapport-Van Baalen. De SP-fractie zegt de collega's
van de werkgroep-Van Baalen uitdrukkelijk dank voor de gedegen en gewetensvolle
studie die zij hebben verricht. Niet alleen zou deze de volle mep aan studiepunten
verdienen indien dit een opleidingsinstituut was, maar ook en vooral biedt
deze studie een stevig instrument om de voorliggende vraagstukken van de inzet
van Nederlandse militairen te behandelen. De conclusies en aanbevelingen van
de werkgroep hebben de instemming van de SP-fractie. In het licht van eerder
genoemde grote thema's is het naar ons oordeel tijd om het instemmingsrecht
te formaliseren en de uitzonderingen uit het huidige toetsingskader te verwijderen.
Zo vatten wij kortweg de aanbevelingen van Van Baalen op.
 Uit antwoorden van de regering blijkt dat zij zich gedraagt als de spreekwoordelijke
duivel in het wijwatervat. Dit is Vlaamse beeldspraak, die de katholieke minister
zeker zal herkennen. De regering spartelt hevig tegen bij deze zinnige democratiseringsvoorstellen.
De tegenstelling tussen de werkgroep en de regering spitst zich toe op het
instemmingsrecht van de Staten-Generaal. De regering heeft verschillende argumenten
om te bestrijden dat dit recht formeel bestaat. In eerste instantie lijkt
het argument te zijn dat een dergelijk instemmingsrecht niet in overeenstemming
is met de constitutionele dualistische verhoudingen, ook al omdat invoering
ervan zou leiden tot een ongewenste verstrengeling van verantwoordelijkheden.
Die argumenten zijn zinnig en zij lijken valide. Daarnaast zou je kunnen zeggen
dat de regering op een goede en constructieve manier uitvoering geeft aan
artikel 100. De regering probeert, zo wijst de praktijk in tal van gevallen
uit, in allerlei opzichten de Kamer van dienst te zijn met het betrekken van
de Kamer bij de beslissing. Zij doet dit door het verschaffen van informatie
en faciliteert daarmee de controlerende taak van de Kamer. De praktijk van
een debat in drie termijnen, waarbij de Kamer in de derde termijn expliciet
al dan niet instemming uitspreekt met het uitzenden van militairen, is een
vorm die mijn fractie in elk geval steeds heeft aangesproken.
 Toch zijn naar het oordeel van de SP-fractie deze staatsrechtelijke argumenten
niet het hoofdargument van de regering om de voorstellen van de werkgroep
te bekritiseren. Het hoofdargument lijkt toch vooral te zijn dat de NAVO haar
verplichtingen kan doorvoeren zonder een formeel recht van de Kamer, dat als
vertragende of, in sommige gevallen, zelfs tegenwerkende kracht zou kunnen
werken. Nu heeft de werkgroep daartoe verstandige opmerkingen gemaakt en aanbevelingen
gedaan. Wat is dan uiteindelijk het bezwaar dat de regering rest? Vandaag
zal blijken of de Kamer haar verantwoordelijk bij het uitzenden van militairen
verder wil formaliseren. Helaas, of misschien gelukkig voor hem, gebeurt dat
niet meer in de aanwezigheid van onze oud-collega Van Baalen. Ik ben echter
ervan overtuigd dat hij kennis zal nemen van de uitkomsten van dit debat en
alle loftuitingen met een glimlach in Brussel in ontvangst zal nemen.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Voorzitter. Allereerst wil mijn fractie haar waardering uitspreken voor
het uitvoerige en grondige werk van de commissie-Van Baalen. Het is een lijvig
rapport geworden, waarin vanuit verschillende invalshoeken de rol van de Tweede
Kamer bij het besluitvormingsproces over de uitzending van militairen wordt
belicht. Het versterken van de rol van de Kamer is daarbij de belangrijkste
inzet. Nogmaals, mijn complimenten daarvoor.
 De fractie van de ChristenUnie is in het verleden ook nauw betrokken geweest
bij heel de procedure. Ik verwijs daarbij naar de genoemde motie-Van
Middelkoop/Verhagen, de instemmingsdiscussie en ook het aangenomen amendement-Van
Middelkoop om de Kamer vooraf te informeren. Mijn fractie is tevreden met
de laatste wijziging van het toetsingskader in verband met de 3D-benadering.
Ontwikkelingssamenwerking en de opbouw van goed bestuur worden nu ook meegenomen
in de informatie voor de Kamer. Dit is inmiddels al terug te zien in de voortgangsrapportages
van de missies.
 Dan de instemmingsverplichting. De belangrijkste aanbeveling van de commissie-Van
Baalen is tot een formeel instemmingsrecht van de Kamer te komen bij uitzendingen.
De fractie van de ChristenUnie vindt dit niet meer nodig, gezien de huidige
toepassing van het toetsingskader. De facto of materieel spreken wij inmiddels
dus al over een instemming van de Kamer in de derde termijn. Bij een instemmingsplicht
zou de Kamer de rol van het kabinet overnemen nog voordat het kabinet tot
een besluit zou komen. De motie-Van Dam/Voordewind over Uruzgan laat daarom
in het dictum het kabinet de ruimte om met een voorstel te komen. De Kamer
kan het kabinet uiteraard wel overwegingen meegeven, zoals dat eerder gebeurd
is bij de missie in Somalië.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Ik wil een vraag stellen over de motie-Van Dam/Voordewind waarnaar verwezen
wordt. Als het klopt wat de heer Voordewind zegt, wat vindt hij dan van het
standpunt van de regering dat die motie op gespannen voet staat met de staatsrechtelijke
verhoudingen? Die motie legt dan toch juist precies de zwakte van de bestaande
praktijk bloot?
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Het dictum van de aangenomen motie luidt dat de Kamer het voorstel van
het kabinet afwacht over een mogelijke artikel 100-brief, maar wij weten nog
niet of die er aankomt. Het kabinet is nu dus aan zet en daarna kan de Kamer
besluiten wat zij ervan vindt.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 In de motie staat ook dat de regering moet blijven bij haar besluit om
te vertrekken uit Uruzgan. De heer Voordewind benadrukt nu het ene deel van
het dictum, maar mijn interesse, en volgens mij ook het bezwaar van de regering,
betreft vooral het andere deel. Daarin wordt bevestigd dat besloten is dat
eind 2010 de Nederlandse militairen uit Uruzgan vertrekken. Graag een reactie.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 De Kamer kan natuurlijk wel overwegingen meegeven aan het kabinet bij
het formuleren van een artikel 100-brief. Dat is ook eerder zo gedaan in de
Kamer als het ging om missies in Somalië. Uiteindelijk moet het kabinet
dan echter zelf met een besluit komen en dat onderbouwd naar de Kamer sturen.
Het dictum luidt heel duidelijk dat het kabinet nu aan zet is en dat is staatsrechtelijk
juist. Het blokje over de motie heb ik daarmee afgesloten. Ik ga verder met
de artikel 100-procedure bij de verplichte inzet van de krijgsmacht.
 De regering vindt dat de artikel 100-procedure niet geldt voor artikel
5 van het NAVO-verdrag en artikel 51 van het Handvest van de Verenigde Naties.
Op basis van die artikelen is Nederland namelijk verplicht om bijstand te
leveren op het moment dat een lidstaat van de NAVO of de VN wordt aangevallen.
Ik constateer dat de regering bij het besluit over de steun aan Operation
Enduring Freedom wel in de geest van het toetsingskader heeft gehandeld. Daarom
dien ik ter overweging alvast een motie in waarin de regering wordt verzocht
om de praktijk die er toen was, in de toekomst voort te zetten.
 
 
 Mag ik u er wel op wijzen dat u nog drie minuten hebt voor uw eerste en
uw tweede termijn? Als u uw motie nu gaat voorlezen, moet u dat in tweede
termijn nogmaals doen. Daarvoor hebt u echter niet veel tijd meer.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Ik kan, zoals hier wordt gezegd, de motie laten verspreiden zonder dat
ik die voorlees. Daarmee bespaar ik tijd.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Het is misschien lastig om over die motie te spreken, nu wij nog niet
weten wat de inhoud daarvan is. Artikel 5 houdt concreet in dat, als er een
andere lidstaat wordt aangevallen, wij die te hulp schieten. Vindt de heer
Voordewind dat de Kamer dan eerst de artikel 100-brief moet bespreken? De
situatie waarover wij destijds hebben gesproken, was uitzonderlijk. Vindt
de heer Voordewind dat de uitzondering de regel moet worden?
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Met mijn motie roep ik de regering op om de Kamer in de geest van het
toetsingskader te informeren. Dat betekent dat de Kamer dan niet een standaardprocedure
met een derde termijn hoeft te doorlopen. Zij wordt dan wel geïnformeerd
overeenkomstig het toetsingskader met alle aspecten. Dan heeft de Kamer wel
alle informatie over de betreffende missie. Vaak is het een missie in een
hoger geweldsspectrum. Vandaar dat ik die motie indien.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Daartoe is de regering toch al verplicht krachtens artikel 100, voordat
zij besluit tot het inzetten van de krijgsmacht?
 
 
 Er zijn ook mensen die deze vergadering via internet volgen. Ik wijs de
heer Voordewind er daarom op dat hij in reactie op de interruptie van de heer
Haverkamp, een nadere uitleg over zijn motie kan geven. De interruptietijd
telt namelijk niet mee als spreektijd. Ik help de heer Voordewind dus.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Ik probeer mijn motie zo goed mogelijk uit te leggen. Het dictum van de
motie houdt in dat de Kamer de regering verzoekt om haar in de geest van artikel
100 te informeren indien sprake is van een missie op grond van artikel 5 van
het NAVO-verdrag, of op grond van artikel 51 van het Handvest van de Verenigde
Naties. De regering zegt dat zij de artikel 100-procedure niet zal volgen
op het moment dat de artikel 5-procedure van het NAVO-verdrag in werking treedt.
Mijn motie heeft tot doel om te voorkomen dat een volledige artikel 100-procedure
met een derde termijn moet worden doorlopen. Vanwege het verdrag zijn wij
immers sowieso verplicht om een lidstaat die wordt aangevallen, bijstand te
verlenen. Vandaar dat ik deze motie indien.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Ik hecht eraan om helderheid te verkrijgen. Ik baseer mij op de Grondwet.
Die stelt dat, voordat de krijgsmacht wordt ingezet, de regering
daarover inlichtingen geeft. Artikel 2 houdt echter in dat de regering zich
daarop moet beroepen op het moment dat een niet nader te noemen NAVO-lidstaat
wordt aangevallen. Zij informeert de Kamer dan alsnog, ondanks de daadwerkelijke
inzet die er al is geweest. Ik ga ervan uit dat de heer Voordewind het logisch
vindt om die praktijk te blijven volgen.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Er zat een aantal maanden tussen de voorbereiding van de Operatie Enduring
Freedom en de daadwerkelijke uitvoering. Mijn fractie verzoekt de regering,
juist die voorbereidingstijd te gebruiken om de Kamer heel uitgebreid te informeren
volgens de criteria van het toetsingskader. Dat is dus uitgebreider dan nu
het geval is.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Dat is op zichzelf wel aardig, maar dat toetsingskader houdt geen enkele
juridische verplichting in. Los van de vraag hoe je denkt over het toetsingskader
en op welke wijze het tot nu toe is gehanteerd, merk ik op dat het vrijblijvend
is. Wat wil de heer Voordewind dus met deze motie bereiken? Wat is de toegevoegde
waarde daarvan? Wij hebben vastgesteld dat de vorige motie geen toegevoegde
waarde had. Heeft deze motie die wel?
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Het toetsingskader geeft elementen weer van een artikel 100-brief. In
2009 is die nog eens vernieuwd en de 3D-benadering is ingevoegd. Indien er
sprake is van een bijstandsverplichting op grond van artikel 5, stelt mijn
fractie het kabinet voor om het toetsingskader te volgen op het moment dat
zij de Kamer informeert.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 In deze motie staat dat er al in de geest van het toetsingskader is geopereerd
en geïnformeerd en dat u een en ander graag wilt voortzetten. De geest
is dus over u. Op de maandagochtend is dat op zichzelf een goede zaak. Mij
is echter volstrekt onduidelijk wat deze motie toevoegt, of wat die vastlegt.
Wij weten immers dat een toetsingskader op zichzelf een vrijblijvend geheel
is.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Met mijn motie verzoek ik de regering om de praktijk die wij kenden ten
tijde van de besluitvorming over de operatie Enduring Freedom, te standaardiseren
en te formaliseren. Mocht een en ander zich in de toekomst voordoen, dan zal
deze procedure standaard worden gevolgd.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Ook ik vraag mij af wat deze motie toevoegt aan de toezegging van de regering
om conform het AIV-advies in geval van twijfel het artikel 100-format als
uitgangspunt te gebruiken voor het informeren van de Kamer. In geval van twijfel
krijgen wij die artikel 100-brief. De heer Voordewind vraagt minder, namelijk
een brief in de geest van artikel 100. Ik vraag nogmaals wat deze motie toevoegt.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Ik sloeg een beetje aan, omdat het kabinet heeft gezegd dat er geen artikel
100-brief nodig is als er sprake is van een situatie overeenkomstig artikel
5 van het NAVO-verdrag. Ik begrijp dat, want dan is er een verplichting, tenzij
je uit de NAVO stapt. Met mijn motie verzoek ik de regering om in de geest
van artikel 100 de Kamer te informeren. Ik verwijs daarbij met name naar het
toetsingskader.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 De heer Voordewind spreekt over artikel 5 van het NAVO-verdrag dat inderdaad
een bijstandsverplichting kent. Hij spreekt ook over artikel 51 van het Handvest
van de Verenigde Naties, dat niet meer inhoudt dan dat lidstaten het recht
hebben om zichzelf individueel of collectief tegen een aanval te verdedigen.
In dat artikel is geen verplichting verwoord. Dat zijn twee heel verschillende
situaties. Vindt de heer Voordewind niet dat in beide situaties artikel 100
sowieso zou moeten gelden?
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Dat is interessant. Dat is de andere kant van het verhaal. De heer Van
Dam zegt nu dat je, in tegenstelling tot wat het kabinet zegt, de artikel
100-procedure zou moeten volgen, ook indien sprake is van een situatie op
grond van artikel 5 van het NAVO-verdrag. Het kabinet zegt dat je, als je
de Kamer materieel de keuze zou voorleggen om al dan niet in te stemmen met
een dergelijke missie, tegen artikel 5 van het NAVO-verdrag in gaat. Je zou
je dan onttrekken aan de verplichting die daarin is vastgelegd. Dan zou er
naar mijn oordeel sprake zijn van een schijndemocratie. Daarom verzoek ik
de regering om de Kamer dan in ieder geval te informeren in de geest van artikel
100. Als de Kamer na een bijstandsbesluit van het kabinet zegt dat zij daaraan
niet wil meewerken, zouden wij uit de NAVO moeten stappen.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Ik neem aan dat, als het gaat om artikel 51 van het Handvest van de Verenigde
Naties en wij zouden besluiten om in een andere situatie dan binnen NAVO-verband
een bijdrage te leveren aan de verdediging van een bevriende lidstaat, dit
volgens de heer Voordewind hoe dan ook onder artikel 100 moet vallen. Klop
dat? Hij komt in zijn motie zelf met dat artikel. Dat is, zoals ik al zei,
een heel ander soort artikel dan artikel 5 van het NAVO-verdrag.
 Er is een bijstandsverplichting, conform artikel 5 van het NAVO-verdrag,
maar er is niet gedefinieerd wat voor soort bijstand er moet worden verleend.
De heer Voordewind weet dat, de enige keer dat artikel 5 is aangeroepen, alle
lidstaten daaraan een heel verschillende invulling hebben gegeven. Is de invulling
van die bijstandsverplichting niet een politieke keuze waarover de Kamer geïnformeerd
zou moeten worden en zou zij niet conform de bekende artikel 100-procedure
moeten kunnen meepraten?
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Ja, dat vind ik ook. Dan gaat het echter om de vorm van de inzet en niet
zozeer om de vraag of er bijstand zou moeten worden gegeven. Vandaar dat in
de motie wordt opgeroepen om wel de hele procedure te volgen en dus met het
kabinet mee te denken over en feedback te geven op het besluit dat dan inmiddels
is genomen om bijstand te verlenen. Dat is wat anders dan wanneer de Kamer überhaupt "nee"
zou kunnen zeggen tegen de verplichting om bijstand te verlenen. Dus "ja"
tegen meepraten over de verplichting en de vorm van de verplichting, maar
de Kamer kan dan niet besluiten om geen bijstand te verlenen, want dan zouden
wij uit de NAVO moeten stappen.
 
 
 De heer Van Dam. Laatste interruptie op dit punt.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Sowieso heeft de Kamer er geen beslisrecht over, maar de vraag die de
werkgroep-Van Baalen op tafel heeft gelegd is of artikel 100 zodanig zou moeten
worden uitgebreid dat alle inzet van de krijgsmacht buiten de Nederlandse
landsgrenzen onder artikel 100 valt. Zoals ik het zie, gaat de motie van de
heer Voordewind daarover. Hij zegt: dat wil ik niet, maar ik wil wel dat het
in de geest van artikel 100 gebeurt.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Nogmaals: als het gaat om artikel 5, dan geldt "in de geest van"
omdat je niet onder de verplichting uit kunt, tenzij je uit het verdrag stapt.
In de andere situaties is het toetsingskader er inmiddels op aangepast, als
er sprake is van overlappingen. De CDA-fractie voegt daar inmiddels ook civiele
politiemissies aan toe. Ik moet nog bekijken wat wij daarvan vinden. Het is
de vraag of wij de artikel 100-procedure bij die civiele missies zouden moeten
volgen. Mijn oordeel daarover is het volgende. Als de krijgsmacht wordt ingezet
in risicogebieden buiten artikel 5 van de NAVO, dan moet er een artikel 100-procedure
volgen.
 
 
 U vervolgt uw betoog.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Nu wij het toch hebben over de reikwijdte van artikel 100, wil ik nog
twee casussen voorleggen aan de regering. Casus 1 is de volgende. Als een
EUPOL-missie wordt ontwikkeld waarbij er een mix zou kunnen zijn van politie
en marechaussee, is dan volgens de regering ook een artikel 100-procedure
noodzakelijk? Kan de regering daarop ingaan? Casus 2 is de volgende en ik
neem overigens aan dat het antwoord hierop "ja" is. Stel dat er
militairen worden ingezet voor humanitaire doeleinden, zoals bij de levering
van een militair veldhospitaal. Daarvan heeft de regering eerder een notificatie
toegestuurd. Daarbij ging het niet om handelingen in het kader van geweld,
maar om humanitaire doeleinden. Ik neem aan dat ook daarvoor gewoon een artikel
100-procedure wordt gevolgd. Kan de regering dat bevestigen?
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 De casus die de heer Voordewind aandraagt, is vrij eenvoudig, want mensen
van de marechaussee zijn militairen, dus artikel 100. Interessant wordt het
wanneer het alleen om civiele agenten gaat, dus niet om marechaussee. Vindt
de ChristenUniefractie dat de Kamer daarvan op de hoogte moet worden gesteld?
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Ik begreep die vraag al uit de motie van de heer Haverkamp van zonet.
Ik ga mij daar even op beraden en kom daar in tweede termijn op terug. Dat
is immers een stap verder dan de regering tot nu toe is gegaan. Ik neem toch
aan dat ik dat even mag laten inzinken? Ik begrijp dat er wel een artikel
100-procedure wordt gevolgd als er een overlapping is, bijvoorbeeld als er
sprake is van EUPOL met de marechaussee. Ik ga mij hier dus even op beraden
en kom erop terug in tweede termijn.
 Ik kom op de NRF en de EU-Battlegroups. De gefaseerde besluitvorming in
het kader van de NRF of de EU-Battle­groups ontslaat de regering niet
van de verplichting om in het kader van de artikel 100-procedure de Kamer
zo tijdig en volledig mogelijk te informeren over militaire uitzendingen.
Allereerst kan de ChristenUniefractie goed leven met de voorgestelde procedure,
die inmiddels al staande praktijk is, waarbij de informatie ook zo veel mogelijk
in lijn met een artikel 100-brief aan de Kamer wordt gestuurd in een toewijzingsbrief.
Dit sluit ook goed aan bij het terechte pleidooi van de AIV om bewuster stil
te staan bij het moment van toewijzing, omdat Nederland op dat moment een
politieke verplichting aangaat.
 Ik kom op geen voorbehoud. De ChristenUniefractie deelt de mening van
de regering dat Nederland zich in de NAR en de RAZEB als betrouwbare partner
moet kunnen opstellen en dat er van een parlementair voorbehoud daarom geen
sprake kan zijn. Dit is ook niet nodig. De inzet van Nederlandse militairen
in het kader van de NRF en de EU-Battlegroups dwingt de regering en de Kamer
weliswaar tot een iets andere werkwijze, die ook om extra alertheid vraagt,
maar die geeft tegelijkertijd nog steeds de ruimte om artikel 100 toe te passen.
 Tot zover.
 
 
 U hebt nog anderhalve minuut voor uw tweede termijn.
 Het woord is aan de heer Ten Broeke.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Voorzitter. Morgen stemt de Tweede Kamer in met een wijziging in haar
Reglement van Orde dat zowel het instemmingsrecht verlengt op Europese besluitvorming
inzake Justitie en BZK, alsook – daar ben ik zo mogelijk nog tevredener
over – de instelling van een behandelvoorbehoud regelt op de volle breedte
van alle Europese besluitvorming. Al zestien Europese lidstaten bezaten het
behandelvoorbehoud. Nederland kreeg het vorig jaar via een amendement op de
goedkeuringswet op het Verdrag van Lissabon. Het amendement is van ChristenUnie/VVD-oorsprong,
het rapport dat leidde tot de verandering van ons reglement eveneens. Het
is niet helemaal zonder precedent, want vandaag spreken wij over de eventuele
wijziging van artikel 100 van de Grondwet, waarvan de geestelijk vader de
huidige minister van Defensie is die van de ChristenUnie is, namelijk de heer
Van Middelkoop. Naar aanleiding van de aanbevelingen in het rapport Inzet
met instemming van de commissie-Van Baalen, die van de VVD is.
 In dat rapport wordt voorgesteld in de Grondwet vast te leggen dat de
inzet van de Nederlandse krijgsmacht buiten landsgrenzen de expliciete toestemming
van de Kamer behoeft. Ook van onze kant complimenten voor niet alleen de heer
Van Baalen vanzelfsprekend maar de hele commissie. Hierop vroeg de regering
het advies van de AIV, die een jaar later het rapport Inzet van de krijgsmacht
publiceerde. Daarin concludeerde deze dat er geen noodzaak was om de gegroeide
praktijk van parlementaire instemming bij operaties ten behoeve van de internationale
vrede en veiligheid op meer formele wijze vast te leggen in de Grondwet. Aanscherpen
en verduidelijken van de bestaande regels en bijvoorbeeld het Toetsingskader
2001 achtte het adviescollege wel noodzakelijk. Graag krijg ik hierop een
reactie van de regering.
 Niemand ontkent het belang van groot politiek en maatschappelijk draagvlak
bij de uitzending "in harms way" van onze militairen. Niemand ontkent
ook de noodzaak dat het parlement over de besluitvorming over een
dergelijke uitzending moet worden ingelicht. Centraal staan echter de vragen
hoe de betrokkenheid van de Staten-Generaal zou moeten worden vastgelegd in
de Grondwet en of de reikwijdte van het huidige artikel 100 moet worden uitgebreid
tot alle typen operaties van de krijgsmacht, ook buiten de landsgrenzen. De
VVD-fractie is er niet van overtuigd dat dit niet noodzakelijk zou zijn. Met
andere woorden: onze centrale vraag aan de regering is de volgende. Wat is
er werkelijk op tegen om dit recht grondwettelijk vast te leggen?
 Wij kunnen op dit moment vaststellen dat het parlement beschikt over een
materieel instemmingsrecht. Dat heeft te maken met de grondwettelijke plicht
en de heersende praktijk van de regering om ons van tevoren in te lichten
over de uitzending van militaire eenheden. Omdat er soms toch weer twijfel
ontstaat over onze materiële rechten vanwege de vloeibaarheid van ons
staatsrecht, dat wij hier immers elke dag met elkaar aan het schrijven zijn,
zou het in dit wezenlijke geval goed zijn om deze ook formeel vast te leggen.
Er mag immers geen enkele twijfel bestaan. Onduidelijkheid zou bijvoorbeeld
kunnen ontstaan omdat in het rapport van de commissie-Van Baalen over een
instemmingsrecht wordt gesproken. Daarmee wordt bedoeld dat het parlement
al dan niet instemt met een besluit dat eerst door de regering is genomen,
terwijl het AIV-advies van de regering juist de nadelen van het medebeslissingsrecht
op de korrel neemt. De AIV bedoelt dat de regering een voorstel tot besluit
naar het parlement zet en geen echt besluit kan nemen. Hierdoor zou een gedeelde
verantwoordelijkheid ontstaan. Dat is volgens de VVD-fractie een gevaarlijke
glijdende schaal. Daar moeten wij in ieder geval niet op uitkomen. Voor alle
duidelijkheid: de VVD-fractie wenst juist een aanscherping van de huidige
situatie om de rollen "regering regeert, parlement controleert"
goed gescheiden te houden.
 Ik zal het nog duidelijker stellen. Parlementen zenden geen troepen en
halen deze bijgevolg ook niet terug. Het besluit daartoe neemt de regering.
Zij meldt ons dat via een artikel 100-procedure, wij stemmen vervolgens al
dan niet toe met de uitzending of terugtrekking en verbinden daar eventueel
voorwaarden aan, zoals bij de laatste Uruzganmissie is gebeurd. Ik zou derhalve
ook wat helderheid in ons woordgebruik willen aanbrengen. Omdat wij altijd
al dan niet kunnen instemmen met een aan ons voorgelegd besluit, is het beter
om over een toestemmingsvereiste te spreken. Zonder toestemming van het parlement
kan de Nederlandse krijgsmacht dus niet worden ingezet buiten de landsgrenzen,
met uitzondering van artikel 100, lid 2, wat de gebruikelijke uitzondering
is.
 Er is echter geen toestemmingsvereiste vervat in artikel 100. Met het
huidige artikel 100 wordt het de regering namelijk niet onmogelijk, praktisch
noch juridisch, om over te gaan tot de inzet of het ter beschikking stellen
van de Nederlandse krijgsmacht zonder dat daaraan voorafgaande toestemming
is verleend door de Staten-Generaal. Ik verwijs hierbij naar het betoog van
de heer Besselink waarin hij er terecht op wijst dat de vertrouwensregel,
de al sinds 1848 van kracht zijnde ministeriële verantwoordelijkheid
waarin ons parlementaire stelsel zijn grondslag vindt – artikel 42 –
het ondenkbaar maakt dat niet vooraf toestemming wordt gezocht. Om artikel
100 dan ook binnen de gewone werking van ons stelsel te plaatsen, bepleit
ook de heer Besselink een grondwettelijke of wettelijke regeling om aan enige
onduidelijkheid een einde te maken en de parlementaire praktijk te codificeren.
Besselink, maar ook de VVD-fractie, is het niet duidelijk waarom een formeel
instemmingsrecht aan het parlement zou moeten worden onthouden. Artikel 100
schept, aldus Besselink, wel een inlichtingenplicht, maar onthoudt de Kamers
een formeel instemmingsrecht, of beoogt althans het stellen van de eis om
uitdrukkelijke toestemming te vragen, te vermij­den. Ik vraag mij af waarom
dat zo is. Zeker vraag ik dit ook aan de heer Van Middelkoop, die als GPV-Kamerlid
precies dat met zijn motie van 21 december 1994 beoogde. Kan de minister
het betoog van de heer Besselink gemotiveerd bestrijden? Mijn fractie is er
namelijk door de afwerende houding die dit kabinet en, eerlijk is eerlijk,
vele kabinetten hiervoor hebben aangenomen, verre van overtuigd. De heer Van
Bommel wees hier al op de "Umwertung aller Werte". Wij kunnen niet
wachten totdat de heer Van Baalen zelf in het kabinet gaat zitten.
 Juist van de heer Van Middelkoop zou een andere houding mogen worden verwacht.
De uitvoering van zijn eigen motie werd destijds maar liefst twee jaar getraineerd,
totdat Defensieambtenaren ineens koffie bij hem kwamen drinken. In een interview
met de heer Van Middelkoop in de NRC, eind 2005, spreekt hij over een "verrommeling"
van de procedures als geen kabinetsbesluit, maar een voornemen daartoe aan
de Kamer wordt voorgelegd. Het ging destijds over Uruzgan 1, die de heer Van
Middelkoop overigens behalve aan D66, mede toeschrijft aan – ik haal
dat aan, want het is zeker in deze tijden pikant – buitengewoon slecht
crisismanagement van premier Balkenende. Ook omschrijft de heer Van Middelkoop
artikel 100 als "niet meer dan vastleggen dat de regering bij uitzending
een bijzondere informatieplicht heeft". Voorts spreekt hij over het materiële
instemmingsrecht in termen van "een bijzondere liturgie die kabinet en
Kamer hebben ontwikkeld". Als katholiek spreekt mij dat wel aan, maar
hij zou deze eredienst toch eigenlijk gewoon willen vastleggen? Dan staat
het immers geschreven.
 Toch zijn er ook andere hoofdrolspelers die hierbij interessant zijn.
Wat te denken van de heer Koenders die deel uitmaakte van de commissie-Van
Baalen? De Kamer heeft mijn motie "Spuugzat" waarin de regering
werd opgeroepen om met één mond te spreken vorige week verworpen.
Ik zou de heer Koenders graag hierover hebben gehoord, maar hij zit hier niet.
Wellicht dat zijn partijgenoot Ter Horst een duit in het zakje kan doen.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Als katholiek zult u buitengewoon veel waarde hechten aan de traditie.
Sommigen hechten voornamelijk aan hetgeen geschreven is, maar u hebt ook een
warme belangstelling voor de traditie. Hebt u het gevoel dat de traditie tot
nu toe oproept om iets aan te passen? Alles wat u vraagt, gebeurt toch al
op dit moment?
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Nee, dat is niet zo. Ik heb net heel helder uiteengezet dat de bestaande
inlichtingenplicht niet hetzelfde is als het instemmingsvereiste dat wij graag
zien. Als ik het zuiverder verwoord, gaat het om een toestemmingsvereiste.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Is er dan één moment geweest dat de Nederlandse krijgsmacht
is ingezet zonder dat de Kamer de gelegenheid heeft gehad om
daarover te spreken?
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ik wil niet zeggen dat u een onzinnig argument hanteert; het is een zinnig
argument, maar wij staan nog zo aan het begin van wat allemaal mogelijk is!
De afgelopen vijftien jaar is er veel veranderd. Dat geldt ook voor de overwegingen
die sommigen van de ex-leden van mijn eigen fractie hebben gehad. De heer
Van Bommel wees er al op dat de heer Van Baalen in 2004 nog vond dat de bestaande
praktijk eigenlijk wel voldeed. Maar ook hij is tot het inzicht gekomen –
hij heeft daarvan volgens mij getuigd met zijn commissie – dat dat nu
niet meer zo is. Wij kunnen niet in de toekomst kijken en weten niet hoe wij
onze krijgsmacht nog verder zullen inzetten. Het is alleen voortdurend aan
veranderingen onderhevig. Het lijkt mij verstandig om daarover zo min mogelijk
onduidelijkheid te laten bestaan.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 U haalt de motie uit 1994 aan van mijn partijgenoot. U moet toch wel constateren
dat juist door die motie de Kamer een voortschrijdend inzicht heeft ontwikkeld
en dus ook de procedure heeft aangepast met een derde termijn en een toetsingskader
dat in 2001 in gang is gezet. Dus wat dat aangaat, is gebeurd wat ook die
motie in 1994 behelsde. De vraag is natuurlijk wat het toevoegt om het nu
nog een keer in de Grondwet vast te leggen.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ik zal er zo meteen nog wat meer over zeggen, maar u hebt volkomen gelijk.
Er is best een hoop gebeurd en dat is niet in de laatste plaats te danken
aan uw partijgenoot die ik net de geestelijk vader hiervan heb genoemd, namelijk
de heer Van Middelkoop die nu minister van Defensie is. Dus volkomen erkenning
wat dat betreft. Het toetsingskader is op geen enkele manier formeel vastgelegd
en is niet juridisch bindend. Het is in die zin vrijblijvend. De vraag is
of dat verstandig is. En dat probeer ik hier te betogen.
 Maar misschien dat minister Verhagen ons uit de brand kan helpen. Als
fractievoorzitter van het CDA was hij een fervent voorstander van een scherpere
omschrijving van het instemmingsrecht. In de Volkskrant in juli 2005 naar
aanleiding van de Dutchbataflossing beschrijft hij hoe onduidelijkheid kan
leiden tot het meezuigen van Kamerleden in de besluitvorming en die kan er
weer toe leiden dat wij onze controlerende taken kwijtraken. Ik had die uitspraak
speciaal voor de heer Van Dam opgezocht. Het leek mij wel pikant tegen de
achtergrond van de actualiteit.
 De drie door mij genoemde heren zitten nu dus alle drie in het kabinet
en vergasten deze Kamer al ruim een jaar lang op oprispingen die leiden tot
onduidelijkheid over de mogelijke missieverlenging in Uruzgan. Het trio Van
Middelkoop, Koenders en Verhagen, laten we zeggen het trio spartelen, spinnen
en twitteren, levert misschien wel de beste bewijsvoering aan waarom heldere
afspraken en procedures tussen de Kamer en het kabinet over troepenuitzendingen
essentieel zijn. Ik zou bijna zeggen: nu meer dan ooit.
 Het ging de commissie-Van Baalen juist om zorgvuldigheid, ook en vooral
als haast geboden was. Hans van Baalen sprak zelf over een snelkookpanprocedure
en schetste het dilemma als volgt. Moet de Kamer voorafgaand aan een NAVO-vergadering
de regering instructies meegeven of moet zij wachten waarmee de regering thuiskomt?
In het laatste geval kan de Kamer weliswaar nee zeggen, maar dan zet je de
verhouding met de bondgenoten op het spel en ontketen je een prestigestrijd
tussen Kamer en kabinet. De VVD wil niet de fout van Srebrenica herhalen.
Dat was meeregeren in plaats van controleren. De regering heeft het oppergezag
over de krijgsmacht en de Kamer heeft geen chef-staf defensie, geen inlichtingenapparaat
en beschikt niet over de juiste informatie om zelf een besluit te kunnen nemen,
maar de huidige situatie is er een waarbij wij feitelijk ons controlerecht
hebben ingeruild voor een informatierecht. Dat kan leiden tot rare situaties.
Ik wil er enkele schetsen.
 Hoe valt te voorkomen dat bij formatieafspraken uitruil wordt toegepast?
Laten we zeggen: geen referendum over Europa in ruil voor een terugtrekking
uit Uruzgan. Welke garantie heeft de Kamer dat de speelruimte voor achterkamertjes
bij zulke belangrijke besluiten niet helemaal nul is? Wat gebeurt er als er
geen stabiel bestuur in Nederland zou zijn, bijvoorbeeld in het geval van
een demissionair kabinet, een verkiezingsuitslag die niet tot de vorming van
een nieuw kabinet leidt, een koningscrisis of welke andere denkbare crisis
dan ook? Let wel: het standaardantwoord van de regering dat het niet waarschijnlijk
is dat dan juist over troepenuitzending moet worden besloten, interesseert
mij niet, want het gaat er hier om dat wij mogelijkheden uitsluiten, juist
vanwege het enorme belang van brede parlementaire steun voor dit type besluiten.
In alle gevallen kan het parlement ter verantwoording worden geroepen over
de eventuele nadelige gevolgen van de inzet van de Nederlandse krijgsmacht
en dus moet, als Nederland zich verplicht tot het leveren van troepen, dit
in volle openbaarheid en wat ons betreft met formele instemming gebeuren,
bijvoorbeeld ook om te vermijden dat de Nederlandse regering zich in het voortraject
te veel in internationaal verband committeert waardoor het parlement geen
nee meer kan zeggen. Obama kan nog zo vaak bellen, het kattenbelletje van
een grondwettelijk geregelde toestemming, het toestemmingsvoorbehoud, moet
altijd luider klinken. Op die manier zullen deze gesprekken altijd plaatsvinden
onder het voorbehoud van latere parlementaire instemming. Artikel 96 van de
Grondwet waarin staat dat het Koninkrijk niet in oorlog wordt verklaard dan
na voorafgaande toestemming van de Staten-Generaal kan wat ons betreft ook
hierin meewegen, ook al heeft Nederland sinds 1941 geen oorlogsverklaring
meer afgegeven, zoals bedoeld in artikel 96. Ik wijs in dit verband op de
omvang en het karakter van de missie in Uruzgan, waarbij meer dan de helft
van onze troepen daar is ingezet. Ook noem ik het feit dat vredesmissies en
optreden in bondgenootschappelijk verband door elkaar lopen. De collectieve
verdediging is hier gewoon het argument en dan dus ook de procedure en dat
is niet in artikel 100 maar in artikel 97 geregeld.
 Ten slotte zou ik nog willen voorleggen wat er zoal in NRF- of in EU-Battlegroupverband
mogelijk is. Ik werd getriggerd door een opmerking van generaal-majoor Cobelens
die ons eraan herinnert dat zodra de SG NAVO vroegtijdig begint met het verzamelen
van troepen van lidstaten en hij daar niet of onvoldoende in slaagt –
dat is verre van denkbeeldig – kan worden uitgeweken naar de NATO Response
Force. Dat is geprobeerd bij de eerste Afghaanse verkiezing van president
Karzai, maar het kan ook op andere momenten, bijvoorbeeld in
geval van nood, bij enorme aanslagen of misschien zelfs bij een totale evacuatie.
Stel dat Nederland op dat moment in een NRF zit, wat doen wij dan? Hoe worden
wij dan ingelicht? Ik vind zelf de geannoteerde agenda van de RAZEB al summier,
maar die van de NAVO-raad is bijna onbeschreven. Een niet al te hypothetische
vraag is of de minister van Buitenlandse Zaken in de NAVO-raad zonder onze
uitdrukkelijke toestemming troepen mag toezeggen. Ik dacht dat hij dat formeel
wel kan. Is dat ondenkbaar? Is het ondenkbaar bij deze minister?
 Hetzelfde geldt overigens voor de EU-Battlegroups, maar daar bestaat de
mogelijkheid – en vanaf morgen ook de procedure – van het plaatsen
van een behandelvoorbehoud.
 Ik wil ook graag weten of er in NRF-verband niet gewoon een rekening per
man kan worden aangeslagen. De toespraak van voormalig SG De Hoop Scheffer,
die het voorbeeld noemde van de Nederlandse inzet in NRF-verband bij de aardbeving
in Pakistan, is wat dat betreft helder. Wij hebben daar toen een veldhospitaal
opgezet en mogelijk doen wij straks voor miljarden euro's mee aan een verlengd
verblijf.
 De regering zal wijzen op een toetsingskader en op de praktijk tot nu
toe. Een toetsingskader is nog geen formeel toestemmingsrecht. Het is en blijft
vrijblijvend en kent geen enkele juridische verplichting. Het huidige artikel
100 evenmin. De praktijk is niet voorspelbaar. Het verleden is hier letterlijk
geen garantie voor de toekomst, omdat Nederland zo weinig verleden heeft.
Dit verleden kent al zoveel dramatiek, dat meer duidelijkheid gewenst en geboden
is.
 De VVD-fractie stelt zich open voor de overtuigende argumenten van dit
kabinet, maar prevaleert vooralsnog een wijziging van de Grondwet, of tenminste
een wetswijziging. Sowieso zal de zogenaamde derde termijn niet alleen moeten
kunnen worden opgeschort door het kabinet vanwege nieuwe inzichten van de
Kamer, maar ook door de Kamer indien in het artikel 100-debat nieuwe inzichten
van de zijde van het kabinet verschaft.
 Vanzelfsprekend moet iedereen de verantwoordelijkheid onder ogen zien
om snel te handelen indien dit is geboden. Zelfs onvoorziene omstandigheden
worden door goede militairen goed voorbereid. "Always prepare for the
next war and leave the last war to the politicians."
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Voorzitter. De discussie over de betrokkenheid van het parlement bij de
uitzending van militairen loopt al vele jaren. In de jaren negentig pleitten
de Kamerleden Van Middelkoop en Verhagen voor een formeel instemmingsrecht
voor het parlement als formalisering van een proces dat al sinds de jaren
zeventig gaande was. Een proces, waarin het parlement vooraf werd geïnformeerd
en met het kabinet van gedachten kon wisselen. Dat leidde in 2000 tot een
wijziging van de Grondwet, zonder parlementair instemmingsrecht, maar met
vastlegging van de gegroeide praktijk.
 In 2001 volgde ook het toetsingskader, dat de afgelopen jaren heeft gediend
als lijst met overwegingen die hoe dan ook aan de orde moet komen bij de uitzending
van militairen.
 Ik begin met het eenvoudigste punt van de agenda. De aanpassing van het
toetsingskader, zoals het kabinet dat heeft voorgelegd, kan onze goedkeuring
wegdragen. Het doet recht aan de inmiddels gegroeide praktijk.
 Met de komst van snelle reactiemachten als de NRF en de EU-Battlegroups
kwam de vraag boven hoe wij daarmee moeten omgaan. De werkgroep-Van Baalen
is daar oorspronkelijk mee aan de slag gegaan. Toen in 2005 onduidelijkheid
ontstond, omdat het kabinet door de opstelling van D66 geen besluit wilde
nemen over het uitzetten van militairen en slechts kwam tot een voornemen
van een besluit, kwam er een opdracht voor de werkgroep-Van Baalen bij via
de motie van de Kamerleden Bos en Van Aertsen. De werkgroep heeft vervolgens
ook gekeken naar de besluitvorming over uitzending van militairen en heeft
opnieuw de kwestie van het instemmingsrecht onder de loep genomen.
 De werkgroep heeft een voortreffelijk rapport uitgebracht, waarvoor hij
de complimenten van mijn fractie krijgt. In dat rapport is goed terug te lezen
hoe de discussie in de afgelopen tijd is verlopen en welke argumenten daarbij
aan de orde zijn gekomen. De werkgroep doet enkele aanbevelingen voor artikel
100 van de Grondwet en voor de besluitvorming inzake de inzet van de Nederlandse
troepen in internationale operaties, die veel voer voor verdere discussies
opleveren. Dat is al te merken aan de indiening van twee moties in eerste
termijn. Dat gebeurt niet zo vaak in deze Kamer.
 De werkgroep brengt drie vragen naar voren. Het zijn vrij fundamentele
vragen, die gaan over de verhouding tussen het parlement en de regering. De
eerste en meest in het oog springende vraag is of het parlement of slechts
de Tweede Kamer, dat blijft min of meer in het midden, een formeel in de Grondwet
vastgelegd instem­mingsrecht zou moeten hebben bij de uitzending van militairen.
Dat roept een aantal vragen op, waarvan de beantwoording niet uitvoerig in
het rapport van de werkgroep-Van Baalen is terug te vinden.
 Het rapport gaat wel in op de vraag of de bestaande praktijk reden geeft
voor wijziging van de Grondwet op dit punt. Het kabinet zegt: "If it
ain't broke, don't fix it." Daar valt niet echt een speld tussen te krijgen,
maar ik ga er toch verder op in.
 De bestaande praktijk is dat het kabinet de Kamer informeert over een
besluit om Nederlandse militairen uit te zenden, voorafgaand aan de daadwerkelijke
uitzending. Dit betekent dat Kamerfracties tijdens de besprekingen kunnen
aangeven of zij kunnen instemmen met de voorliggende missie. De regering streeft
naar een breed draagvlak; dat is een van de belangrijke fundamenten van de
artikel 100-procedure. Wij sturen geen militairen uit op basis van een meerderheid
plus een. Wij willen dat de militairen kunnen rekenen op brede steun. De Kamer
krijgt de informatie die nodig is om een weging te kunnen maken.
 Als wij spreken over een formeel instemmingsrecht van de Kamer, vastgelegd
in de Grondwet, dan rijst er een aantal vragen. Is een instemmingsrecht hetzelfde
als een beslisrecht? Neemt de Kamer de finale beslissing over de uitzending
van militairen en neemt zij daarmee de verantwoordelijkheid over van het kabinet?
Die bevoegdheid heeft de Kamer als het om wetgeving en budget gaat. Daarbij
mag de Kamer ook amenderen en mag zij ook tegen de zin van het kabinet in
besluiten nemen. Dat zijn zaken die bij de uitzending van militairen uiteraard
onwenselijk zijn. Een instemmingsrecht veronderstelt een beslisrecht,
maar kan het niet zijn omdat het om een heel andere kwestie gaat.
 Bij de uitzending van militairen hoort namelijk als bij geen ander onderwerp
het adagium te gelden dat de regering regeert en dus de verantwoordelijkheid
draagt en dat de Kamer controleert. Ingeval van een instemmingsrecht beslist
de meerderheid plus een. Op basis daarvan wil mijn fractie militairen niet
uitzenden en zeker niet op een risicovolle en zwaar bediscussieerde grote
missie.
 Het streven naar een breed parlementair draagvlak verhoudt zich niet tot
het formele grondwettelijke instemmingsrecht, want dan beslist de meerderheid.
Ook die zin betekent een instemmingsrecht niet per se een verbetering van
de bestaande situatie.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Dat is in ieder geval een enorme vooruitgang, vergeleken met de periode
waarin congressen van de PvdA nog gingen over belangrijke majeure defensiebesluiten.
Ik wil graag van de heer Van Dam weten of hij dit nog wil kwantificeren. Is
het instemmingsrecht wel aan de orde op het moment dat het bijvoorbeeld twee
derde van de Kamer betreft?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Ik ben er trots op dat mijn partij een ledenpartij is, in tegenstelling
tot sommige nieuwkomers in deze Kamer. Een ledendemocratie geeft de beste
garantie dat de standpunten van de partij kunnen rekenen op draagvlak van
de achterban. Daar hoort bij dat men zich soms op congressen over alles uitspreekt
en ik ben er trots op dat in mijn partij over alles kan worden gediscussieerd.
 De heer Ten Broeke vraagt of ik kan kwantificeren. Ik kom dan al snel
op de vraag of wij moeten werken met een meerderheid van twee derde om instemming
te verkrijgen. Dat zou opmerkelijk zijn, want een oorlogsverklaring vereist
geen tweederde meerderheid van de Staten Generaal. Het vereist slechts de
instemming van de Staten Generaal. Het zou vreemd zijn als een oorlogsverklaring
een minder grote meerderheid vereist dan de uitzending van Nederlandse militairen
op internationale missies. Het is overigens wel goed dat het kabinet streeft
naar een breed draagvlak bij internationale missies. Niet lang geleden was
er een militaire missie in Tsjaad, die niet kon rekenen op een tweederde meerderheid,
maar wel op een redelijk breed draagvlak in de Kamer. Alleen de fracties van
de VVD en de SP vonden destijds dat vluchtelingen uit Darfur geen bescherming
verdienden van de Nederlandse troepen. Dat vind ik typisch een voorbeeld waarbij
een breed draagvlak niet per se betekent dat je dat kwantificeert als een
tweederdemeerderheid.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Precies om die reden stelde ik de vraag. De heer Van Dam heeft natuurlijk
allang begrepen dat "een breed draagvlak" vooral ter beoordeling
van de regering is. Die praktijk is inderdaad zo gegroeid. Als een instemmingsvereiste
ook volgens de heer Van Dam parallel loopt aan wat in de Grondwet is verwoord,
ik meen in artikel 97, namelijk de helft plus één, waar eindigt
dan zijn betoog? Hij wil kennelijk helemaal geen instemmingsvereiste meer
voor dit type belangrijke besluiten. Dat kan ik niet helemaal rijmen met eerdere
opstellingen van zijn fractie.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Laat ik duidelijk zijn. De regering kan in de ogen van mijn fractie geen
militairen uitzenden zonder dat daarvoor een breed draagvlak is in het parlement.
De facto is er volgens mijn fractie sprake van instemmingsrecht: vereiste
instemming van het parlement. De vraag die nu ter tafel ligt, is of dat ook
grondwettelijk moet worden vastgelegd. Daar zijn argumenten voor, maar er
zijn ook bedenkingen bij. Een van de bedenkingen van mijn fractie gaat over
de vraag of een grondwettelijke vastlegging van het instemmingsrecht daadwerkelijk
de positie van het parlement ten opzichte van de regering zou verbeteren.
In denk dat dit de discussie is die wij met elkaar moeten voeren.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Ik begrijp niet helemaal waarom de fractie van de Partij van de Arbeid
bij haar lijstje "bedenkingen" aanvoert dat het instemmingsrecht
zou lijken op een beslisrecht, vergelijkbaar met het aannemen van wetgeving
waarbij je ook amendementen kunt indienen. Een instemming met een besluit
tot uitzenden is toch geen wet? Die vergelijking gaat niet op. Zou je deze
instemming niet veeleer moeten vergelijken met de instemming met een oorlogsverklaring?
Daarbij is de kwestie van al dan niet amenderen ook helemaal niet aan de orde.
De heer Van Dam moet zijn analogie eerder daar zoeken dan bij wetgeving.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 De vraag die wij moeten beantwoorden, is volgens mij of een formeel grondwettelijk
instemmingsrecht een verbetering is ten opzichte van de huidige situatie.
Als de Kamer instemmingsrecht heeft en zij stemt in met de uitzending van
troepen, dan heeft zij in mijn ogen het recht om ervan uit te gaan dat de
troepen worden uitgezonden. Dat betekent dat een instemmingsrecht de facto
ook een beslisrecht wordt en dus het recht om met meerderheid van stemmen
te beslissen over de uitzending van militairen.
 Nu spreekt de regering met het parlement en hoort zij van het parlement
in hoeverre het instemt met het besluit dat de regering genomen heeft om militairen
uit te zenden. Daaropvolgend kan zij nog een eigen weging maken en besluiten
om het toch niet te doen, bijvoorbeeld als zij het draagvlak in het parlement
te beperkt vindt. Als het draagvlak in het parlement zich beperkt tot de meerderheid
plus één, of tot bijvoorbeeld alleen de coalitiepartijen, kan
ik mij voorstellen dat de regering zegt dat zij het onwenselijk vindt om in
die situatie onze militairen uit te zenden. Zij kan dan terugkomen op dat
besluit. Je neemt die mogelijkheid in wezen weg als je werkt met een grondwettelijk
vastgelegd instemmingsrecht, omdat dit eigenlijk aan het parlement het recht
geeft om te zeggen: wij hebben ingestemd, wij hebben een besluit genomen,
de minister zal de troepen dus ook uitzenden.
 Het instellen van een instemmingsrecht heeft ook gevolgen voor de informatiepositie
van de Kamer. Ik zei zojuist al dat met het instellen van een formeel instemmingsrecht
in mijn ogen de verantwoordelijkheidsverdeling tussen regering en parlement
in zekere zin verschuift naar het parlement. De Kamer kan nu onder geheimhouding
inzage krijgen in de rules of engagement, de geweldsinstructie, en de analysen
van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. De Kamer kan echter geen
inzage krijgen in inlichtingen van buitenlandse inlichtingendiensten, waar
de regering haar besluiten wel op kan baseren. Ik zei net al dat een instemmingsrecht
in mijn ogen een grotere verantwoordelijkheid veronder stelt.
Het is immers niet slechts een steunbetuiging aan het besluit van de regering
op basis van de beschikbare informatie, maar het is een actieve instemming.
De vraag is of het verschil in informatie tussen regering en parlement in
dit geval niet juist de bestaande praktijk rechtvaardigt waarbij de Kamer
meer ruimte houdt voor haar controlerende taak. De regering regeert op basis
van de informatie die de regering tot haar beschikking heeft, de Kamer controleert
op basis van de informatie die de Kamer tot haar beschikking heeft. Als je
overgaat naar een instemmingsrecht, een soort beslisrecht, vereist dat eigenlijk
dat de Kamer over dezelfde informatie kan beschikken als de regering.
 Heeft de Kamer eigenlijk niet de facto al een instemmingsrecht? De regering
heeft nog nooit militairen uitgezonden zonder steun van het parlement. Zou
een regering dat wel doen, dan is het te verwachten dat die regering niet
het vertrouwen van de Kamer behoudt. Als over een dusdanig zwaar onderwerp
een verschil van inzicht bestaat tussen de meerderheid van de Kamer en de
regering, dan heeft de Kamer daarvoor de zwaarst mogelijke sanctie reeds op
zak. Dan geldt letterlijk de vertrouwensregel: de regering heeft het vertrouwen
van het parlement tenzij zij dat vertrouwen beschaamt. In dat geval heeft
de Kamer de mogelijkheid om de regering weg te sturen, in plaats van de militairen.
Ik meen dat de heer Haverkamp dat zojuist al zei.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Wat nu als de regering demissionair is?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 In een demissionaire situatie is het zeer gebruikelijk dat de regering
zich beperkt tot zaken die niet tot een grote discussie in het parlement of
de samenleving leiden. Gaat het om een uitzending van militairen die wel tot
een grote discussie leidt, dan is de regering op dat moment dus eigenlijk
niet in de gelegenheid om een dergelijk besluit te nemen.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ik geef direct toe dat je dit een meer dan controversieel besluit kunt
noemen. Het gaat niet om een stukje infrastructuur dat wel of niet moet worden
aangelegd, of om een generaal pardon dat alsnog wordt uitgevoerd. De ultieme
sanctie is verdwenen; de heer Van Dam heeft daar zojuist op gewezen. De noodzaak
kan echter wel degelijk aanwezig zijn. Wellicht is er ook in internationaal
verband wel degelijk vooroverleg geweest. Wij hebben net vastgesteld dat in
dat vooroverleg een soort internationaal commitment kan ontstaan. Stel nu
dat een demissionaire regering dat vooroverleg heeft gevoerd. De ultieme sanctie
is komen te vervallen omdat de regering nu eenmaal een demissionaire status
heeft, maar op dat moment is toch een besluit noodzakelijk. De heer Van Dam
kan dan toch niet uitsluiten dat zo'n besluit zonder instemming van het parlement,
zelfs zonder brede instemming, zelfs zonder de helft plus één,
genomen kan worden?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Het lijkt mij dat zo'n situatie zich in de praktijk nooit kan voordoen.
De regering is immers niet bij machte om een dergelijk besluit te nemen in
een demissionaire situatie. Daar kun je ook geen duidelijke stelregel tegenoverstellen.
Er zijn immers missies die worden uitgevoerd zonder dat daarover een grote
discussie plaatsvindt in samenleving en parlement. Wij besluiten jaarlijks
over missies waarmee over het algemeen alle fracties in kunnen stemmen. Dat
zijn missies waarover ook een demissionair kabinet kan beslissen. Het gaat
bijvoorbeeld om een bijdrage van enkele personen aan – ik noem maar
even iets – de VN-operatie in Zuid-Sudan. Dat zijn zaken waarover wij
het in het algemeen met zijn allen eens zijn. Daarover kan een demissionair
kabinet wel besluiten, want dat roept geen grote discussie op, maar een demissionair
kabinet besluit in onze democratie nooit over zaken die wel een grote discussie
oproepen.
 Alles afwegende, is mijn fractie op dit moment niet overtuigd van de noodzaak
tot vastlegging van een formeel instemmingsrecht in de Grondwet. Dat wil echter
niet zeggen dat wij bij deze fundamentele kwestie niet openstaan voor alle
argumenten die vandaag ter tafel komen.
 Het tweede punt dat de werkgroep-Van Baalen naar voren bracht, is de reikwijdte
van artikel 100. Ook daarover is al even gedebatteerd. De werkgroep zegt dat
artikel 100 zich eigenlijk zou moeten uitstrekken tot al het optreden van
de krijgsmacht buiten de landsgrenzen. Voor alle duidelijkheid: dat vereist
een wijziging van artikel 100. De argumenten die de regering daartegen inbrengt,
overtuigen mijn fractie niet. Verdragsrechtelijke verplichtingen, waar bijvoorbeeld
naar verwezen wordt – in de discussie van zojuist ging het al over artikel
5 van het NAVO-verdrag – leggen geen verplichtingen op voor het type
bijstand dat wordt verleend of voor de omvang van de bijstand die wordt verleend.
In die discussie zou de Kamer dus niet alleen geïnformeerd, maar ook
geraadpleegd kunnen worden conform de artikel 100-procedure. Mijn fractie
vindt dus ook dat de Kamer in die situatie geïnformeerd zou moeten worden
over alle besluiten tot inzet van de krijgsmacht buiten de grenzen. Hierbij
blijft uiteraard de uitzondering van lid 2 van artikel 100 bestaan. Dat betekent
dat mijn fractie wel voorstander zou zijn van wijziging van artikel 100 van
de Grondwet op dat punt.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Nog even terugkomend op het interruptiedebatje dat wij samen hadden: de
uitkomst van de stelling van de heer Van Dam zou kunnen zijn dat hij ook bij
artikel 5 van het NAVO-verdrag uiteindelijk bij de behandeling, omdat wij
een derde termijn kennen, nee zou zeggen tegen het voorstel van het kabinet
om bijstand te verlenen. Is dat juist?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Zoals de Kamer nu ook in een artikel 100-procedure uiteindelijk "nee"
kan zeggen tegen de regering, zou de Kamer dan "nee" kunnen zeggen
tegen de inzet waartoe de regering heeft besloten. Dat zou kunnen. Dat betekent
niet dat de Kamer daarmee "nee" zou zeggen tegen de verdragsrechtelijke
verplichting tot bijstand. De Kamer kan wel "nee" zeggen tegen de
wijze waarop die verdragsrechtelijke verplichting wordt ingevuld. Dat kan
uiteraard. Daarvan zou mijn fractie dus ook voorstander zijn.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Kijkend naar de procedure zou dat betekenen dat de heer Van Dam een derde
termijn zou opschorten, omdat hij het niet eens is met het huidige voorstel
over artikel 100. Hij zou graag wijzigingen in dat voorstel tot bijstandverlening
zien aangebracht. Dan zou de heer Van Dam de derde termijn uitstellen. Is
dat de procedure die hij voorstaat?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Deze discussie focust zich heel erg op de instemmingsverplichting en op
de reikwijdte van artikel 100. Ik denk dat wij sowieso nog een aparte discussie
zouden kunnen voeren over de artikel 100-procedure. Wij weten immers allemaal
dat er in de praktijk nooit een voorstel ter tafel komt dat zodanig afwijkt
van wat een grote meerderheid wil dat het parlement daar "nee" tegen
zegt. Als het goed is, komen er voorstellen op tafel waarin het parlement
nog nuances kan aanbrengen. Dat is immers de gegroeide praktijk, hoewel wij
ook daarover kunnen spreken. Als de Kamer niet kan leven met de inzet die
door het kabinet is geformuleerd, kan ze in het uiterste geval ertoe besluiten
om ofwel het kabinet terug te sturen om een nieuw besluit te nemen ofwel om
de verdere behandeling te schorsen totdat het kabinet aanpassingen aanbrengt
in het besluit.
 Het derde punt waarover de werkgroep-Van Baalen spreekt, is de inzet van
de NATO Response Force of de EU-Battlegroups. Snelle inzet hiervan is uiteraard
cruciaal. De regering zegt daarover dat er geen parlementair voorbehoud hoeft
te zijn. Er hoeft dus geen artikel 100-procedure plaats te vinden na besluitvorming
in de NAVO-raad of de EU-raad. Dat zou voorafgaand aan besluitvorming in de
NAVO-raad of de RAZEB moeten gebeuren. Mijn fractie is tevreden met die opstelling
van de regering. Deze sluit namelijk aan bij de rol die de NRF en de EU-Battlegroup
zouden moeten spelen. Zij moeten snel ingezet kunnen worden. Wij herinneren
ons nog zeer goed de besluitvorming over een mogelijke inzet in Congo op verzoek
van de VN. Uiteindelijk besloot de EU helaas om de EU-Battlegroups niet in
te zetten, maar een snelle besluitvorming was op dat moment eigenlijk nodig.
 Regeringen moeten in een EU-overleg of een NAVO-overleg gemandateerd kunnen
besluiten, zonder een parlementair voorbehoud. Dat zou niet alleen de snelheid,
maar ook de slagvaardigheid van deze snelle reactiemachten ondermijnen. Er
is al een veto als wij zelf de reactiemachten bemannen en niet willen dat
onze militairen voor dat doel worden ingezet. De regering zegt terecht dat
artikel 100 alleen geldt als Nederlandse troepen de NRF of de EU-Battlegroups
bemannen en niet als andere landen die reactiemachten bemannen. Overigens –
maar dat is een debat dat minister Verhagen en ik al vaker hebben gehad –
betekent dit niet dat je hierover geen mening zou kunnen geven. Uiteraard
kan een EU-lidstaat ook een opvatting hebben over de inzet van EU-Battlegroups
als andere landen die Battlegroups bemannen. De consequentie daarvan is dat
andere landen ook een mening kunnen hebben over de inzet van Battlegroups
of de NRF als wij die bemannen. Het uiterste middel is uiteraard het veto.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Het proces is: wij krijgen een brief, de regering gaat naar die NAR of
naar het besluitgremium voor de EU-Battlegroup. Bent u van mening dat de regering
zich dan nog flexibel kan opstellen? Of moet zij gewoon de artikel 100-brief
voorlezen en zeggen: dit is het? Geeft u het kabinet nog enige ruimte om in
zo'n gremium te onderhandelen?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 De artikel 100-brief geeft de regering een mandaat dat na de afronding
van de artikel 100-procedure gestoeld is op het mandaat dat de regering van
de Kamer verkrijgt voor haar opstelling in de NAVO-raad of in de EU-raad.
Zolang de regering binnen dat mandaat blijft, kan zij dus handelen in die
besluitvormende organen. Laten wij wel wezen: ook de besluitvorming in die
organen wordt natuurlijk gewoon voorbereid. Het is dus zelden tot nooit zo
dat de hele situatie daar nog eens op de kop gaat. Dat wordt over het algemeen
vooraf voorzien, ook op het moment dat hier de voorbereiding wordt gedaan
en de artikel 100-brief hier wordt besproken. Zolang de regering binnen het
mandaat blijft, is er wat mij betreft geen enkele reden voor het parlement
om de regering na de besluitvorming alsnog ter verantwoording te roepen: u
bent binnen het mandaat gebleven, maar we willen het er toch nog over kunnen
hebben. "Erover kunnen hebben" zou dan ook betekenen dat wij het
alsnog zouden kunnen afwijzen. Ik zou dat een heel gekke vorm vinden. Ik hoor
straks wel wat de regering van de motie-Haverkamp vindt, maar ik word daar
in ieder geval niet enthousiast van.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Mijn vraag ging niet zozeer om de situatie waarin de regering binnen het
mandaat blijft. Het gaat om een crisissituatie, dus om een situatie die wij
niet voorspeld hadden. Daarom kan ik mij voorstellen dat de regering met de
beste kennis die zij heeft, zo het overleg ingaat, maar dat er altijd iets
kan gebeuren. Heeft de regering wat u betreft op dat moment nog de mogelijkheid
om in de NAR op die veranderde situatie in te spelen? Of zegt u: nee, wat
wij hebben afgesproken, is in beton gegoten?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Nogmaals: volgens mij heeft de regering alle ruimte om binnen het mandaat
zich flexibel op te stellen. Zodra een besluit ter tafel komt dat niet past
binnen het besluit dat het kabinet heeft genomen en dat met de Kamer is besproken,
zal de regering op dat moment sowieso niet in staat zijn om een definitieve
beslissing te nemen. Zij zal dan immers niet alleen moeten terugkoppelen naar
de Kamer; ook de regering zelf zal opnieuw moeten overleggen. Het is immers
niet zozeer de Kamer die het mandaat geeft. De regering zelf geeft het mandaat
mee aan de ministers die opereren in dat gremium. Men zal dus altijd binnen
dat mandaat moeten opereren en anders terugkomen bij de eigen collega's en
de Kamer.
 
 
 U vervolgt uw betoog.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Dit debat focust zich eigenlijk op de drie hoofdpunten die door de werkgroep-Van
Baalen naar voren zijn gebracht, maar ook de bestaande artikel 100-procedure
roept vragen op, waarschijnlijk minder bij parlementariërs dan bij mensen
die proberen om de politiek te volgen. Ten eerste begint de artikel 100-procedure
op het moment dat er sprake is van een verzoek om de inzet van Nederlandse
militairen. Wanneer is een verzoek echter een verzoek? Dat is een belangrijke
vraag, want de ervaring leert dat een verzoek pas lijkt te komen als er politieke
bereidheid is om naar dat verzoek te kijken. Er zijn tal van informele gesprekken
en telefoontjes over en weer over de mogelijke inzet van de krijgsmacht. Daar
hebben wij de laatste tijd ook weer iets van mogen meekrijgen. Dat betekent
dat de Kamer formeel niet betrokken wordt bij het meest politieke deel van
de beslissing, namelijk de vraag of er überhaupt politieke bereidheid
is om na te denken over een bijdrage. Ik hoor graag hoe de regering
daartegen aankijkt, want bij de ter discussie staande inzet van de krijgsmacht
is de meest relevante vraag natuurlijk welke politieke bereidheid er is.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Mag ik u uitnodigen om ook zelf uw licht over die heel interessante vraag
te laten schijnen? Stelt de PvdA-fractie bijvoorbeeld voor dat ook een informeel
polsen van Nederland door een buitenlandse regering over troepenondersteuning
aan de Kamer moet worden voorgelegd of dat de Kamer dan een signaaltje zou
moeten krijgen?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Misschien moet de regering eerst in haar termijn op deze kwestie ingaan
en dan kunnen wij daarover in tweede termijn verder discussiëren. Ik
kan mij namelijk voorstellen dat het informeel polsen veel vaker gebeurt dan
wij weten. Uiteraard wordt er voor elke VN-operatie of internationale operatie
even de ruimte genomen om te polsen. Ik hoor graag van de regering hoe zij
daar tegenaan kijkt. Ik stel de kwestie nu wel aan de orde, omdat ik vind
dat de Kamer nu in formele zin eigenlijk niet betrokken is bij het politiek
meest relevante deel van de discussie. Ik vind dat wel een punt van zorg ten
aanzien van de manier waarop wij op dit moment omgaan met artikel 100-procedures.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ik heb een vraag over dat punt van zorg. Het valt mij op dat de partij
van de heer Van Dam over het algemeen na afloop het naadje van de kous wil
weten. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de roep om een onderzoek naar de politieke
steun aan de inval in Irak in 2003 en de commissie-Davids. Waarom is de heer
Van Dam niet iets toeschietelijker bij de informatie die de Kamer vooraf al
kan krijgen, waardoor je voorkomt dat er achterkamertjespolitiek bedreven
kan worden?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Daarom breng ik dit punt juist ter tafel. Ik denk namelijk dat het voor
de mensen die in Den Haag rondlopen misschien nog wel goed te volgen is, maar
mensen die van buiten Den Haag proberen de politieke discussie daarover te
volgen, vragen zich soms af hoe dat precies gaat.
 Een andere kwestie doet zich voor als de artikel 100-procedure eenmaal
begint. Er komt uiteindelijk een formeel verzoek en er verschijnt een notificatiebrief
van de regering aan de Kamer. Dan ontstaat een proces dat zich aan het zicht
van iedere volger van de politiek onttrekt. De Kamer zet zichzelf dan een
slot op de mond en wil daarover verder geen uitlatingen doen, want de regering
moet in rust een zuiver en zorgvuldig besluit kunnen nemen als de artikel
100-procedure begonnen is. Iedereen weet echter ook dat ondertussen gezocht
wordt naar een breed parlementaire draagvlak. Er wordt dus wel degelijk contact
gelegd met Kamerfracties van zowel de zijde van de coalitie als de oppositie.
Daarbij bestaat dus wel een vraag voor mensen die de politiek volgen. Ik vind
overigens wel dat de zuiverheid en zorgvuldigheid die de besluitvorming uiteindelijk
vergt, in die zin niet tot een heel andere procedure zouden kunnen leiden.
Het maakt echter wel dat het voor mensen die de politieke besluitvorming willen
volgen, niet altijd meer duidelijk is hoe het proces verloopt. De kern van
de discussie gaat vandaag daarom volgens mij over de volgende vraag: hoe kun
je de balans houden tussen, aan de ene kant, de zuiverheid en zorgvuldigheid
die gewenst zijn bij de besluitvorming over de inzet van Nederlandse militairen
buiten de landsgrenzen en, aan de andere kant, de parlementaire betrokkenheid
en macht om ervoor te zorgen dat een dergelijke uitzending van militairen
niet plaatsvindt zonder dat daarvoor brede parlementaire steun is?
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Ik heb een vraag over de inzet van de fractie van de Partij van Arbeid
bij de vraag of de artikel 100-procedure van toepassing zou moeten zij op
alle missies van de krijgsmacht. Bedoelt de heer Van Dam daarbij ook de humanitaire
hulpverlening van de krijgsmacht bij ongewapende conflicten, de uitzending
van militairen die op individuele basis aan lopende missies worden toegevoegd
of de inzet van troepen binnen het Koninkrijk zelf? Dergelijke missies zijn
juist van het toetsingskader uitgesloten, dus ik probeer dat even scherp te
krijgen.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 De inzet van troepen buiten de landsgrenzen, maar binnen de grenzen van
het Koninkrijk, valt daar niet onder. De andere kwestie is humanitaire hulpverlening
waarbij geen sprake is van een gewapend conflict en in principe dus ook geen
geweldsinstructie of geweldsmandaat vereist is. Daarbij gaat het gewoon puur
om hulp die zo snel mogelijk verleend moet kunnen worden op het moment dat
zich ergens een ramp voordoet. Dat zijn echt heel andere kwesties dan waarover
wij het hebben bij de artikel 100-procedure. Die vereisen wat de PvdA-fractie
betreft ook geen artikel 100-procedure, want in zo'n situatie moet er gewoon
zo snel mogelijk geholpen worden.
 Het punt van de individuele militaire uitzending begrijp ik niet helemaal.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 In het toetsingskader worden ook individuele militairen uitgezonderd van
de artikel 100-procedure op het moment dat zij worden toegevoegd aan lopende
andere missies dan die waaraan Nederland deelneemt.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Dat zal helemaal liggen aan de aard van die toevoegingen. Op het moment
dat een persoon ergens een staf versterkt, zal de Kamer het volgens mij niet
nodig vinden dat heel de artikel 100-procedure afgelopen wordt. Ik heb begrip
voor die uitzondering als ergens een persoon aan wordt toegevoegd. Dat snap
ik dan nog wel.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Gehoord hebbende de inbreng van de collega's die mij voorgingen,
heb ik er behoefte aan, de volgende politieke feiten in herinnering te brengen.
De huidige regeringscoalitie bestaat uit partijen die alle in hun verkiezingsprogramma
de wenselijkheid van een formeel instemmingsrecht van het parlement bij uitzending
van de krijgsmacht naar het buitenland hebben opgenomen. In het verkiezingsprogramma
van het CDA staat letterlijk: bij besluitvorming over vredesmissies dient
het toetsingskader als leidraad; instemming van de Tweede en Eerste Kamer
is vereist. Wij horen hoe dat nu anderhalf jaar later anders is. Ik citeer
het verkiezingsprogramma van de Partij van de Arbeid: de inzet van Nederlandse
militairen is altijd een Nederlandse beslissing. De Tweede Kamer moet op voorstel
van het kabinet instemmen met deelname van Nederlandse militairen
aan buitenlandse missies. Ik hoor dat nu weer even anders.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Ik wil het niet ook voor de heer Haverkamp opnemen, maar volgens mij is
dit volstrekt in lijn met wat wij beiden zojuist hebben ingebracht.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Ik heb zojuist de heer Van Dam een betoog horen houden dat "instemmen"
zoiets betekent als een beslissingsrecht geven aan de volksvertegenwoordiging.
Dat is volgens hem een verantwoordelijkheid die je de Kamer niet kunt aandoen;
dat zou te veel gevraagd zijn en wij laten het dus liever bij onverplichte,
niet-gecodificeerde, soepele praktijkafspraken, die juridisch niet bindend
zijn, ongeacht de politieke constellatie.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Dat is niet wat ik heb gezegd en dat weet mevrouw Peters ook. Ik vind
het overigens jammer dat zij probeert er een spelletje van te maken, over
een vrij fundamentele kwestie als deze. Maar goed, dat hoort er kennelijk
bij. Wat ik heb aangegeven, is dat wij hechten aan instemming van het parlement
en dat het kabinet wat ons betreft in geen enkel geval militairen kan uitzenden
zonder dat het kan rekenen op instemming van een brede meerderheid van de
Kamer. Maar dat is een andere discussie dan die over de vraag of je dit regelt
met een grondwettelijk instemmingsrecht. Daarover staat niets in ons verkiezingsprogramma,
en dat weet mevrouw Peters.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Akkoord, maar de vraag die vandaag centraal staat en waar ik straks op
wil ingaan, is: bestaat er al een dergelijk instemmingsrecht? Wij kunnen dat
wel willen, maar hebben wij er ook recht op? Of zijn wij afhankelijk van de
goedwillendheid van het kabinet waarmee wij op dat moment te maken hebben?
 Ten slotte citeer ik het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie: Het
Nederlandse parlement moet zijn uitdrukkelijke goedkeuring geven aan de uitzending
van militairen. Dat is een beetje de achtergrond waartegen wij opereren. Als
laatste nog even een citaat uit het coalitieakkoord. Daarin staat letterlijk
dat parlementaire instemming bij militaire uitzendingen verzekerd is. Het
toetsingskader is leidraad voor de besluitvorming, waarbij parlementaire instemming
verzekerd is. Dat is dus de achtergrond.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Allereerst dank voor het feit dat er zo veel belangstelling is voor ons
verkiezingsprogramma en voor het coalitieakkoord. Maar in welk opzicht hebt
u het gevoel dat daarvan wordt afgeweken? Wij hebben toch allen betoogd dat
wij, voordat er überhaupt troepen worden toegewezen aan de NAR en voordat
daarover kan worden besloten, een artikel 100-brief van het kabinet wensen
te zien, zodat de Kamer in de gelegenheid wordt gesteld om daarover haar mening
te vormen?
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Mevrouw Peters heeft ook mij horen zeggen dat juist bij de NRF en de EU-Battlegroups
de artikel 100-procedure gevolgd zou moeten worden. Zelf bij artikel 5 van
het NAVO-verdrag heb ik daarvoor gepleit. Ik weet dus niet welke spanning
zij ziet tussen het verkiezingsprogramma van mijn partij en datgene waarvoor
ik pleit.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 In reactie op beide heren zou ik willen zeggen: de vraag die voorligt
is deze. Vormt de huidige artikel 100-praktijk nu al een instemmingsprocedure
of niet? Over die vraag hebben wij het vandaag. Gelet op de verkiezingsprogramma's
en de bijdragen zijn beiden ervoor dat een dergelijk instemmingsrecht door
de praktijk is afgedwongen, maar ik betwijfel of zij daarin gelijk hebben.
Als daaraan twijfel bestaat, moeten wij deze dan niet uit de wereld helpen,
door over te gaan tot codificatie? De twijfel wordt gewekt doordat de staatsrechtsgeleerden
het er niet over eens zijn en omdat in de regeringsbrief een en ander wordt
ontkend. Daarover wil ik het zo meteen natuurlijk hebben. Het punt waarop
wij deze discussie voeren, is volgens mij actueler dan ooit. Dat neemt niet
weg dat wij lang hebben gewacht met het voeren van deze discussie na de regeringsreactie
op het rapport van de commissie-Van Balen. Er is nog nooit een uitzending
geweest zonder dat daarvoor een breed draagvlak was in het parlement, maar
wij weten dat zich nu de situatie voordoet dat het parlement tegenstander
is van het voortzetten van het uitzenden van militairen naar Uruzgan en dat
het kabinet die optie vooralsnog uitdrukkelijk openhoudt. Dat maakt het voeren
van dit debat pikant.
 Ik kan kort zijn over de wenselijkheid om over te gaan tot het codificeren
van een dergelijk instemmingsrecht. Mijn fractie was daarvan altijd voorstander
en dat is zij nog steeds. De regering stelt dat artikel 100 nooit als een
instemmingsvereiste was bedoeld. Eind jaren negentig heeft parlementariër
Van Middelkoop veel werk verzet en hij kwam samen met de heer Verhagen tot
een motie. Zij werden echter met een kluitje in het riet gestuurd doordat
in artikel 100 alleen de inlichtingenplicht werd verwoord. Volgens staatsrechtsgeleerden
is dat een wassen neus.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Mevrouw Peters zegt dat de GroenLinksfractie voorstander is van het codificeren
van een dergelijk instemmingsrecht. Betreft het dan de Staten-Generaal in
totaliteit, of doelt zij alleen op de Tweede Kamer? Heeft mevrouw Peters een
ondergrens in gedachten? Recent hebben wij de discussie gevoerd over de vijf
waarnemers die naar Georgië gaan. Vindt mevrouw Peters dat daarover in
de plenaire zaal moet worden gestemd? Hoe ziet zij dat in de praktijk voor
zich?
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 De volgende paragraaf van mijn betoog heeft betrekking op de vraag of
het de Staten-Generaal als geheel moet zijn. Die vraag zal ik dus zo meteen
beantwoorden.
 Ik wil de grens leggen bij elke militaire uitzending met geweldsinstructie
naar conflictgebieden. De natuurramp in een vreedzaam gebied waarover de heer
Haverkamp sprak, valt daar niet onder. Georgië zal daar naar mijn idee
wel onder vallen.
 Cruciaal is de vraag of na de invoering van artikel 100 in de praktijk
een materieel instemmingsrecht, ofwel een gewoonterecht, is ontstaan waarmee
alsnog aan de geest van de oorspronkelijke motie-Van Middelkoop/Verhagen is
voldaan. Als daarvan inderdaad sprake is, dan is het wat mijn fractie betreft
niet noodzakelijk om alsnog tot codificatie over te gaan. De staatsrechtsgeleerden
hebben daarover echter een andere opvatting. De regeringsbrief
is op dit punt heel helder: die ontkent dit met zo veel woorden. Graag wil
ik een nadere toelichting daarop van het kabinet. Voor ons is het namelijk
cruciaal om te weten of je moet codificeren of niet. Als daarover twijfel
blijft bestaan, gaat mijn voorkeur uit naar het maken van een politieke keuze:
maak het instemmingsrecht expliciet en ga over tot wetgeving, juist nu inzet
van de krijgsmacht ter verdediging van landsgrenzen onwaarschijnlijk is geworden
en we het in feite alleen nog hebben over toekomstige inzet in het buitenland.
 Instemming door alleen de Tweede Kamer zou een staatsrechtelijk novum
zijn. Een novum lijkt voor sommigen op voorhand een diskwalificatie te zijn.
Die schroom hebben wij niet op voorhand. Hetzelfde geldt voor de commissie-Van
Balen. Uit de brief van professor Besselink blijkt dat er grondwettelijk en
staatsrechtelijk ook niets is wat zich tegen dit novum verzet. Hij doet de
suggestie om het instemmingsrecht aan de Verenigde Vergadering toe te kennen,
wat al het geval is met een oorlogsverklaring. Dat verdient wat ons betreft
nadere studie.
 Wat de uitbreiding betreft van het bereik van artikel 100 naar artikel
5 van het NAVO-verdrag, artikel 51 van het Handvest van de Verenigde Naties,
NRF en EU-Battle­groups, merk ik op dat de regering niet bereid is om
de Kamer ronduit toe te zeggen dat in al die gevallen een artikel 100-brief
zal worden gestuurd, nadat daarover in multilateraal verband een besluit is
genomen. De spoedeisendheid zou dat in de weg staan en het parlementair behandelingsvoorbehoud
tast volgens de regering de geloofwaardigheid van Nederland aan. Mijn fractie
volgt die redenering niet. De Tweede Kamer behoort naar ons idee vooraf altijd
goed geïnformeerd te zijn om haar oordeel te kunnen vormen. In 1995 zei
parlementariër Van Middelkoop dat het nog nooit is voorgekomen dat de
Kamer niet tijdig bijeen kon komen.
 Ik kom op de huidige artikel 100-praktijk. De heer Van Dam sprak daar
al kort over. De notificatiebrief creëert altijd een soort van krampachtige
stilte. Iedereen weet dan al lang over welke opties er wordt nagedacht, maar
het parlement mag daarover officieel nog niet praten. Mijn fractie vindt dat
er sprake is van een onnatuurlijke kramp. Ik stel daarom voor dat die kennisgevingsbrief
wordt uitgebreid. Ik pleit ervoor om daarin ook al in te gaan op de opties
waaraan wordt gedacht, wat de stand van zaken is van de internationale besluitvorming
en op de troepengeneratie. Ik overweeg om op dit punt een motie in te dienen.
Ik vind het wenselijk dat de Kamer in de toekomst al in de kennisgevingsfase
een debat over de verschillende opties kan voeren.
 Ik eindig met het bedanken van de commissie-Van Baalen. Zij heeft immers
goed werk verzet en het parlement een mooi rapport aangeboden.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Ik stel een vraag over de positie van mevrouw Peters ten aanzien van de
inzet van de snelle reactiemachten. Zodra in een NAVO-raad of in een EU-raad
wordt gesproken over het inzetten van die snelle reactiemachten, bijvoorbeeld
in een crisissituatie die vergelijkbaar is met die welke wij niet lang geleden
in Congo hebben meegemaakt, moeten alle vertegenwoordigers in die raden dan
een parlementair voorbehoud maken? Mevrouw Peters weet namelijk dat, als wij
dat doen, iedereen dat doet. Of vindt zij dat regeringen gemandateerd moeten
worden, opdat zij daar een besluit kunnen nemen dat direct kan worden uitgevoerd?
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Ik voeg aan die vraag iets toe en stel voor dat wij het hele setje vragen
aan de regering voorleggen. Kennen wij al niet de constructie van het parlementair
voorbehoud? Duitsland moet zijn voorbehoud toch bedingen? Dat land kent een
officieel instemmingsrecht. Wij kennen dat niet. Is een dergelijk officieel
instemmingsrecht nadelig voor de NAVO? Wij denken dat dit niet het geval is.
Volgens ons hoeft dit niet nadelig te werken. Moet een regering zich niet
gemandateerd achten tegen de tijd dat zij in de NAVO-raad zit? Ja, maar ik
vind de punten van de heer Haverkamp heel valide. De crisisfactoren kunnen
dusdanig zijn veranderd dat, op het moment dat de NAVO eruit is, er een ander
besluit ligt dan dat waarvan het parlement vooraf kennis had genomen. Dan
moet daar opnieuw naar gekeken worden.
 
 
 We zijn hiermee gekomen aan het eind van de eerste termijn.
 
 
 De vergadering wordt van 12.00 uur tot 12.12 uur geschorst.
 
 
 Ik verzoek de regering om de vragen van de Kamer in een uur te beantwoorden.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Voorzitter. Ik dank de Kamer voor haar inbreng. Ik sluit mij aan bij de
laatste zinnen van mevrouw Peters. Wij willen vanuit het kabinet onze grote
waardering uitspreken voor het gedegen rapport van de parlementaire werkgroep
NRF "Inzet met instemming; de rol van de Tweede Kamer bij de uitzending
van militairen". Uiteraard zijn wij ook dank verschuldigd aan de Adviesraad
Internationale Vraagstukken, aangezien aan dat rapport een context wordt gegeven
door het advies "Inzet van de krijgsmacht; wisselwerking tussen nationale
en internationale besluitvorming". Dat maakte het ons mogelijk om onze
reactie met de Kamer te delen. Veel woordvoerders hebben er al aan gerefereerd
in eerste termijn; de discussie over de parlementaire betrokkenheid bij de
inzet van de krijgsmacht is niet nieuw.
 Het eerste markante punt in die discussie, waarmee de parlementaire betrokkenheid
vaste voet kreeg, is de motie-Van Middelkoop c.s., waarvan ik een van de mede-indieners
was. Het is aardig om met de Kamer van gedachten te wisselen over de wijze
waarop de regering daar in de loop der tijd invulling aan heeft gegeven. Overigens
noem ik ook de heer Van Traa hierbij met zeer veel respect en waardering,
aangezien hij daar vóór de heer Koenders ook zeer bij was betrokken.
In dit debat werd immers gerefereerd aan de heer Koenders, maar zijn voorganger,
de heer Van Traa, heeft mede aan de basis hiervan gestaan. De reden daarvan
was dat wij vonden dat je bij de inzet van militairen in risicovolle omstandigheden
een verantwoordelijkheid hebt en daar verantwoording over hebt af te leggen.
Dat werd overigens breed gedeeld door Kamer en kabinet.
 De tweede mijlpaal was het wetsvoorstel dat na enige jaren door de regering
werd ingediend tot verandering van de Grondwet. De regering heeft daarbij
aangegeven dat met de invoering van artikel 100 de grondwettelijke positie
van het parlement werd versterkt zonder dat de constitutionele verhoudingen
werden gewijzigd. Met het amendement-Van Middelkoop/Hoekema is artikel 100
in zijn huidige vorm tot stand gekomen. Dat is sinds 2000 van
kracht. Tegen degenen die de discussie een beetje voeren in die zin dat wij
het nu allemaal moeten vastleggen, wil ik het volgende zeggen. Los van duidelijke
grondwettelijke bepalingen zoals die in artikel 100 zijn geformuleerd, zijn
staatsrecht en de verhouding tussen parlement en regering vaak een zaak van
ongeschreven regels. Staatsrecht komt juist tot stand in de wisselwerking
tussen parlement en regering, waarbij dit een goed voorbeeld is van hoe dat
gaat.
 In het rapport van de werkgroep NRF, die volgde in 2006, werd naast besluitvorming
over de inzet bij NRF en EU-Battlegroups ook ingegaan op de motie-Van Aartsen/Bos,
waar de heer Van Dam aan refereerde. Daarmee werd ook gekeken naar de aard
en reikwijdte van artikel 100.
 De minister van BZK zal straks meer in den brede ingaan op de staatsrechtelijke
aspecten. Wij hebben een en ander goed verdeeld, maar ik wil wel de volgende
korte opmerkingen daarover maken. De heer Ten Broeke bepleit vastlegging en
formalisering van regels en procedures, onder meer om te voorkomen dat de
Kamer buitenspel zou komen te staan. Die redenering verbaasde mij enigszins.
Daarbij verwees hij naar de gang van zaken rond formaties. Hij wist immers
niet wat daarbij allemaal in de achterkamertjes wordt besproken.
 Ten eerste liggen veel solide regels en gebruiken in ons staatsbestel
en de politiek niet vast – dat is dat ongeschreven staatsrecht –
maar daarom zijn ze niet minder solide. Ten tweede verbaast die opmerking
mij echt in het licht van de formatie, aangezien formatieonderhandelingen
door vertegenwoordigers van Kamerleden en -fracties geschieden. Daarbij onderhandelen
fractievoorzitters of onderhandelaars namens Kamerleden, en niet de regering.
Een formatie wordt niet door een regering gedaan maar door Kamerleden. Het
resultaat van die onderhandelingen moet ook worden goedgekeurd door een meerderheid
van de Tweede Kamer. Als de Kamer dus ergens de facto is betrokken bij wat
er in de toekomst allemaal geschiedt, dan is het bij een formatie.
 Tijdens de begrotingsbehandeling van Buitenlandse Zaken heb ik het vrij
uitgebreid gehad over de consequentieanalyse. Daarbij gaat het om vragen als:
wat gebeurt er als wij dit doen en wat gebeurt als wij het nalaten? Dat zouden
wij vandaag ook eens moeten doen. Hoe is de huidige procedure en wat is de
rol van de Tweede Kamer bij uitzending van militairen? De meest cruciale vraag
is of die procedure voldoet. Die hebben de woordvoerders al min of meer beantwoord.
Wat zou er gebeuren als wij de procedure zouden veranderen? Waar dient dat
toe? Wat zijn de gevolgen daarvan?
 De regering heeft eerder laten weten dat zij van mening is dat artikel
100 van de Grondwet als zodanig geen wijziging behoeft. Gelet op de bestaande
verhoudingen achten wij het vanuit politiek oogpunt niet nodig. Vanuit constitutioneel
oogpunt achten wij het onwenselijk, maar daar zal de minister van BZK op ingaan.
 Ik ga er toch graag wat nader op in. Met artikel 100 wordt nadrukkelijk
de mogelijkheid van controle geïntroduceerd voorafgaand aan de inzet
of terbeschikkingstelling van de krijgsmacht ter handhaving of bevordering
van de internationale rechtsorde. De Kamer heeft daarmee reeds een controlemogelijkheid
op het besluit zelf, dus niet achteraf maar voorafgaand aan de daadwerkelijke
inzet. Het toetsingskader dat wij in de loop der jaren hebben ontwikkeld,
door schade en schande wijs geworden, biedt de basis voor de gedachtewisseling
tussen parlement en regering, en ziet zowel op het besluit als de uitvoering.
Zeer nauwlettend worden daarin alle elementen van het toetsingskader afgevinkt.
In het licht van de vertrouwensrelatie tussen kabinet en parlement, zal de
regering zich terdege rekenschap geven van de opvattingen die leven bij fracties
in de Tweede Kamer.
 In de praktijk wordt dat absoluut bevestigd. Artikel 100-brieven leiden
in de regel tot een debat in de Kamer. Daarin wordt duidelijk of er voldoende
steun bestaat voor het besluit van de regering. Heel concreet komt dat tot
uitdrukking in de gewoonte die in de praktijk is gegroeid, van de derde termijn.
Daarmee krijgt het een heel formeel karakter. Daarnaast beschikt de Kamer
over het instrument van de motie, al dan niet tot onze grote vreugde. In de
zienswijze van de regering is het politiek ondenkbaar dat Nederland zou deelnemen
aan een crisisbeheersingsoperatie zonder dat daar politiek draagvlak voor
bestaat in het parlement. Daar verwezen de woordvoerders zelf ook naar. Juist
omdat de regering van opvatting is dat alleen na overleg met de Tweede Kamer
en nadat daarin voldoende steun is gebleken, kan worden overgegaan tot de
inzet van Nederlandse militairen in betreffende militaire operatie, is naar
haar mening een wijziging van de bestaande procedure niet nodig.
 Het moge duidelijk zijn dat wij bij dit soort ingrijpende besluiten streven
naar een zo breed mogelijk politiek draagvlak. Daarom wordt er in voorkomende
gevallen veel meer moeite gedaan om oppositiepartijen, buiten de steun van
de bestaande regeringscoalitie, ertoe te bewegen om daar steun aan te geven.
Daarom is met name de heer Van Middelkoop altijd zeer juichend indien de SP
bij uitzondering instemt met de uitzending van Nederlandse militairen.
 De minister van BZK zal nader ingaan op de vraag waarom wij een grondwetswijziging
niet wenselijk achten. Als ik echt kijk naar de consequentieanalyse, kan ik
benadrukken dat de huidige procedure naar onze mening voldoet en in lijn is
met ons staatkundig bestel.
 Ik kan het betoog van de heer Van Bommel op dit punt heel goed volgen.
Hij oppert aan het eind echter dat het kabinet de Kamer als remmende factor
kan zien bij besluitvorming in de Europese Unie of in het kader van de NAVO.
Ik wil hier duidelijk benadrukken dat wij de Kamer zo absoluut niet bezien.
Ook al verschillen wij soms van opvatting, dan wil dat nog niet zeggen dat
wij de Kamer als remmende factor zien. Wij willen juist de informatieplicht
goed en snel vervullen, omdat wij eraan hechten vast te stellen of voor een
voorgenomen inzet brede politieke steun bestaat. De regering wil snel en goed
communiceren met de Kamer.
 Ik zeg daarmee niet dat de procedure in beton is gegoten. De basis van
de afspraken tussen de Kamer en het kabinet is afgelopen zomer nog aangepast,
teneinde een aantal in de praktijk gegroeide afspraken vast te leggen. Het
kabinet informeert de Kamer langs de lijnen van het toetsingskader over missies
waarbij sprake is van overlappende doelstellingen, zoals missies die handhaving
van de internationale rechtsorde en het voldoen aan verplichtingen ten opzichte
van bondgenoten ten doel hebben.
 Het kabinet informeert de Kamer ook langs de lijnen van het toetsingskader
bij grote civiele missies waaraan militairen of de marechaussee deelnemen.
Als voorbeeld noem ik de EULEX-missie in Kosovo. Als wij naar de letter
en niet naar de geest van het toetsingskader zouden kijken, zou de Kamer daarover
niet geïnformeerd hoeven te worden. Dat hebben wij toch gedaan, omdat
wij de Kamer juist langs de lijnen van artikel 100 willen informeren.
 In het aangepaste toetsingskader wordt nu veel meer aandacht besteed aan
het geïntegreerde civiele militaire karakter van uitzendingen. Als een
militaire operatie mede tot doel heeft voorwaarden te scheppen voor wederopbouw,
dan zal daar in de analyse aandacht aan worden besteed in de paragraaf over
ontwikkelingssamenwerking. Op die wijze kan de Kamer het integrale karakter
van de operatie expliciet laten meewegen.
 Vandaag spreken wij natuurlijk niet alleen over artikel 100 in het algemeen,
maar ook over de toepassing van dit artikel in relatie tot RNF en de EU-Battlegroups.
Ook hier is het politiek ondenkbaar dat de Nederlandse krijgsmacht als onderdeel
van een RNF of EU-Battle­group wordt ingezet, zonder dat daarvoor een
breed draagvlak bestaat. Om recht te doen aan de wens tot parlementaire betrokkenheid,
zal het kabinet ook het artikel 100-stramien zo veel mogelijk volgen.
 Het bijzondere van de RNF en EU-Battlegroups is natuurlijk dat het stand-by
forces zijn. Enkele sprekers wezen daar al op. Wij weten dus al ruim van tevoren
wanneer Nederland geacht wordt eventueel bij te dragen aan een RNF-inzet of
aan de stand-by forces. Zoals te doen gebruikelijk, informeren wij de Kamer
over de toewijzing van een Nederlandse inzet in deze verbanden. Dit is ook
aan de orde gekomen bij de inzet in Congo.
 Ik wil nog eens onderstrepen dat het niet gaat om het poneren van een
opinie of een wens. De lidstaten hebben het laatste woord over de inzet van
hun eigen strijdkrachten. Dat geldt zowel binnen de NAVO als binnen de Europese
Unie. De inzet van de RNF is een collectief besluit, dat bij consensus wordt
genomen. Wij kunnen niet, als wij het daar niet mee eens zijn, verplicht worden
om onze strijdkrachten in te zetten.
 Tegelijkertijd is toewijzing van de troepen natuurlijk geen vrijblijvende
exercitie. Terugtrekking op het laatste moment zou het instrument als zodanig
onderuit halen. Dat hebben wij meerdere malen met de Kamer besproken. Ik heb
niet de indruk dat een eventuele reputatieschade vaak een doorslaggevend argument
is.
 Het is wel goed om op het moment van toewijzing van de eenheden aan een
stand-by force uitvoerig stil te staan bij de eventuele consequenties. Een
crisis dient zich aan en ontstaat niet van de ene op de andere dag. Als de
wens bestaat de stand-by forces in te zetten, kan de tijdsdruk groot zijn.
Een besluit over de daadwerkelijke inzet van de NRF of de EU-Battlegroups
zal natuurlijk niet van de ene op de andere dag worden genomen. Dat geeft
ons voldoende mogelijkheden om het stramien van de artikel 100-procedure zo
veel mogelijk te volgen.
 Wij streven er nadrukkelijk naar de Kamer een kennisgeving te sturen zodra
de mogelijk inzet van de NRF of EU-battelgroups in beeld komt. Tegelijkertijd
zullen wij uiteraard conform ons streven de Kamer zo volledig mogelijk informeren
gedurende het proces van internationaal overleg en besluitvorming. Dit gaat
vooraf aan de artikel 100-brief.
 Voorafgaande aan de beslissende zitting over de inzet van de RNF of de
EU-Battlegroups, zal het kabinet zijn besluit aan de Kamer meedelen in de
vorm van een artikel 100-brief. Op zo kort mogelijke termijn kan de Kamer
dan met het kabinet in overleg treden. Zo kan naar mijn mening recht worden
gedaan aan de gewenste parlementaire betrokkenheid.
 Voor een vergadering van de RAZEB vindt altijd een algemeen overleg plaats,
waarin kan worden gesproken over de formulering van de artikel 100-brief.
Dat kan naar mijn mening op zeer korte termijn plaatsvinden.
 Het kabinet gaat er wel vanuit dat bij die gelegenheid helder overleg
plaatsvindt met de Kamer, zodat van tevoren duidelijk is voor welke beslissingen
er wel en voor welke er geen parlementaire steun bestaat. De kans dat de RAZEB
met iets instemt waarvoor geen parlementaire steun bestaat, is praktisch uitgesloten.
Als dat toch het geval zou zijn, dan zal het kabinet de Kamer daarover inlichten.
Dan heeft de Kamer uiteraard altijd de ruimte het kabinet te laten weten dat
het niet kan rekenen op steun en dat het daaraan politieke consequenties moet
verbinden.
 Het kabinet kan dan twee dingen doen: het komt terug op zijn beslissing
of het treedt af. Zo eenvoudig is het. Dit is het ultieme middel dat de Kamer
altijd in handen heeft. Zij kan ons dwingen tot een ander standpunt of tot
het afkeuren van het gevoerde beleid of het ingenomen standpunt. Als het kabinet
de Kamer achteraf gelijk moet geven, worden de troepen teruggeroepen. Een
andere mogelijkheid is dat het kabinet opstapt. De termijnen zullen in dit
soort gevallen veel korter zijn. Normaal krijgt de Kamer een kennisgevingsbrief
en kan zij haar gedachten erover laten gaan. Daarna is er een debat en eventueel
nog een hoorzitting. Op het moment dat duidelijk is dat dit punt op de agenda
van de RAZEB komt, kan het vrij snel gebeuren. Vanwege die korte termijnen
moeten wij enige flexibiliteit tonen, ook vanwege de gedeelde verantwoordelijkheid
en de wens om bij uitzending van militairen die volledige procedure, inclusief
het overleg tussen Kamer en regering, te doorlopen. Wij zijn daartoe in ieder
geval volledig bereid, maar die bereidheid zullen wij van beide kanten moeten
hebben.
 
 
 Gezien de korte tijd die wij nog hebben, houden wij aan het eind van ieder
betoog van elke minister een korte interruptieronde. Dan rest er vervol­gens
nog de mogelijkheid van een tweede termijn. Als wij het niet zo doen, gaat
die tweede termijn teloor in alle interrupties.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Voorzitter. Ik rond bijna af. Ook in dit kader wil ik nog reageren op
de motie die het lid Haverkamp overweegt. De regering geeft steeds invulling
aan de actieve informatieplicht en zal dus telkens voorafgaand aan EU- of
NAVO-besluitvorming de Kamer informeren, zoals ik net heb geschetst. Daarbij
geldt echt een inspanningsverplichting; de regering moet de Kamer informeren.
Er is geen resultaatsverplichting, in de zin dat de regering op de Kamer zou
moeten wachten. Gelet op die flexibiliteit kan het niet zo zijn dat de regering
bij een NAVO-vergadering helemaal niets kan zeggen omdat de Kamer weigert
erover te praten. Ik zou de motie zo graag willen lezen. Overigens staat er
ook in de motie: "dit besluit niet eerder te effectueren dan nadat de
Tweede Kamer in de gelegenheid is gesteld om haar oordeel over dit besluit
te geven". Gelet op de tijdsdruk geef ik de heer Haverkamp in overweging
dat als volgt te formuleren: "dit besluit ten spoedigste aan de Kamer
ter kennis te brengen opdat de Kamer haar oordeel kan geven".
Je hebt dan op dat punt in ieder geval de flexibiliteit ingebouwd die naar
onze mening noodzakelijk is om internationaal te kunnen opereren, mede gelet
op het feit dat de Kamer eerder haar opvattingen kenbaar kan maken, ook bij
de toewijzing van bepaalde Nederlandse eenheden aan de NRF of de EU-Battlegroup.
 Daarmee ben ik gekomen aan het eind van mijn beantwoording. Uiteraard
zullen mijn collega's nog zeer uitvoerig in kunnen gaan op de overige vragen.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Met de opmerkingen van de minister over de Noord-Atlantische Raad en de
Raad van ministers van Buitenlandse Zaken zitten wij in het hart van de discussie.
Ik wil voor alle duidelijkheid van de minister weten of wat hij zei inderdaad
niet gaat over de beschikbaarstelling van Nederlandse militairen voor de EU-Battlegroup
of NRF, maar over de daadwerkelijke inzet daarvan, dus wanneer daartoe wordt
besloten. Verder merkt de minister op dat verzoeken tot deelname aan een uitzending
nooit uit de lucht komen vallen. Er wordt vooraf gesondeerd zodat het duidelijk
is dat daarmee zal worden ingestemd, wanneer het formele verzoek komt, want
anders wordt het een soort loterij. Ik heb daar begrip voor, maar dat plaatst
de regering wel in een moeilijke positie wanneer het gaat over de periode
voorafgaand aan de NAR of de Raad van ministers van Buitenlandse Zaken. Hoe
wil de regering daarmee omgaan? Zij moet dus feitelijk naar de Kamer komen
terwijl het concrete voorstel tot inzet nog niet eens bekend gemaakt zal worden?
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Het antwoord op uw eerste vraag is ja. Verder wijs ik erop dat een crisis
niet uit de lucht komt vallen. Dus als de kans bestaat dat de EU-Battle­group
zal worden ingezet, sturen wij de Kamer een kennisgevingsbrief indien Nederland
op dat moment deel uitmaakt van die EU-Battlegroup of de NRF. Laat ik de casus
van Congo noemen, waarvan de Kamer vond dat daar de EU-Battlegroup ingezet
moesten worden. Indien Nederland destijds deel had uitgemaakt van de EU-Battle­group
en het van mening was dat die EU-Battlegroup in Congo ingezet had moeten worden,
dan hadden wij de Kamer daarover een artikel 100-brief gestuurd. Dan had de
Kamer haar oordeel daarover kunnen geven. Zonder dat er een concreet verzoek
lag, kwam dat toen niet uit de lucht vallen omdat er een algemeen verzoek
lag van de VN om eventueel de toenmalige VN-missie uit te breiden en ook andere
landen daarin te laten participeren. Tegelijkertijd vraagt dat wel de mogelijkheid
van het parlement om erbij betrokken te worden. Net zo goed als destijds het
Britse parlement erbij betrokken had moeten kunnen worden.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 De minister zei dat hij ook bij civiele missies de Kamer volgens de artikel
100-procedure zou willen informeren. Hij noemde daarbij het voorbeeld van
EULEX. Heeft hij daar nog een verdere begrenzing bij? Ikzelf heb het voorbeeld
genoemd van EUPOL. Uit de stukken heb ik begrepen dat alleen bij overlap van
civiele inzet en militaire inzet de Kamer geïnformeerd zou worden. Mag
ik nu uit de woorden van de minister begrijpen dat ook bij civiele missies
een artikel 100-procedure volgt?
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Als Nederlandse politiemensen participeren in een missie, ongeacht of
dat nu EUPOL, EULEX of Georgië is, wordt de Kamer altijd langs de lijnen
van artikel 100 geïnformeerd. Dat geldt zelfs indien er helemaal geen
geweldsinstructie is, zoals bij Georgië het geval was. Dus het gaat nog
veel verder. Defensie deed toen helemaal niet mee en toen hebben mevrouw Ter
Horst en ondergetekende de Kamer daarover geïnformeerd. Hoewel wij formeel
dus geen verplichting hebben om de instemming van de Kamer te vragen op dit
punt, vinden wij wel dat wij haar daarover moeten informeren. Indien de Kamer
het er absoluut niet mee eens zou zijn, is de Kamer, naar ik aanneem, mans
genoeg om ons dat kenbaar te maken.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Het is interessant dat de minister nu zelf aangeeft dat hij formeel die
verplichting niet heeft, maar dat dit kabinet zo goedertierend is dat het
die verplichting als zodanig voelt.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Dat is namelijk het gegroeide staatsrecht waarover ik het in eerdere instantie
had.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ja, en dat geldt dus niet alleen voor dit kabinet maar ook voor andere
kabinetten. Laten wij hopen dat het zo blijft, maar hoop is iets wat ook snel
kan vervliegen.
 De minister maakte nog een andere interessante opmerking waarmee ik het
zeer eens ben, namelijk dat ook de internationale reputatie en prestige vooral
moeten meewegen. Als Nederland deelneemt aan de NRF, is het lastig om je daar
zomaar uit terug te trekken. Dat geldt natuurlijk ook voor de ultieme conclusie
die het parlement daaruit moet trekken. Daarom vraag ik: wanneer de minister
een besluit voorbereidt voor bijvoorbeeld de NRF of de EU-Battlegroup, wat
is er dan op tegen om in internationaal verband een voorbehoud te maken voor
toestemming?
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Het kan noodzakelijk zijn om het besluit te nemen om troepen in te zetten.
Ik vind dat wij eerder moeten stilstaan bij de consequenties van een mogelijke
inzet bij de discussie over de toewijzing van Nederlandse eenheden aan een
EU-Battlegroup of de NRF. Hoezeer je dat ook vast wilt leggen in allerlei
regels, het blijft toch een kwestie van aanvoelen op welk politiek draagvlak
je kunt rekenen. De heer Van Dam zei al dat hij benieuwd is naar de antwoorden
van de "leden" Van Middelkoop en Verhagen over de uitvoering van
de motie-Van Middelkoop/Verhagen. Daarop zou ik kunnen antwoorden dat dit
heel interessant en leuk is en dat ik daar ook benieuwd naar ben, maar over
precies dit punt hebben wij al discussie gevoerd. Wij hebben al discussies
gevoerd toen de EU-Battlegroup is geformeerd en toen de NRF tot stand is gekomen.
Toen hebben wij dezelfde vragen gesteld die de Kamer nu stelt. Op zichzelf
hebben wij wel begrip voor de vragen die de Kamer stelt, maar tegelijkertijd
kun je niet alles helemaal vastleggen. Aan de ene kant zullen er altijd omstandigheden
zijn die een optreden of een inzet van de ene op de andere dag noodzakelijk
maken, aan de andere kant is die kans vrijwel uitgesloten. Indien zich een
crisis aankondigt die ertoe kan leiden dat op dat moment de NRF of een EU-Battlegroup
ingezet wordt, dan zullen wij de Kamer daarover uiteraard informeren voorafgaand
aan de Raad van Algemene Zaken en Externe Betrekkingen, dan wel de Noord-Atlantische
Raad. Dat doen wij indien wij van mening zijn dat de NRF of een EU-Battle­group daarvoor inderdaad zou moeten worden ingezet, en wel op basis
van de artikel 100-brief.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Minister Verhagen had het over het ongeschreven gewoonterecht. Zulk gewoonterecht
staat en valt met heldere regeringsuitspraken die niet betwist worden. De
minister zegt dat het ondenkbaar is om zonder politiek draagvlak militairen
uit te zenden. Zegt hij daarmee eigenlijk dat er in het staatsrechtelijk gewoonterecht
een materieel instemmingsrecht is voor het parlement? Zo ja, wat is dan het
verschil tussen dat gewoonterecht en een formeel instemmingsrecht? Ik zou
zeggen: één verschil is dat het parlement bij een formeel instemmingsrecht
ook andere instrumenten heeft om zijn goedkeuring aan een missie te onthouden.
Als zijn enige instrument een motie van wantrouwen is, waardoor de regering
moet opstappen, is dat zeer beperkt. Alleen al om die reden zou een Kamerlid
niet tot een motie van wantrouwen willen overgaan, terwijl het wel tegen die
missie is. Bij een motie van wantrouwen spelen immers andere argumenten een
rol dan louter en alleen een uitzending.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Door de vele moties van wantrouwen die tegenwoordig worden ingediend,
heb ik de indruk dat sowieso andere argumenten een rol spelen.
 Minister Ter Horst zal dit onderdeel van de beantwoording voor haar rekening
nemen. Dit gaat immers meer om de constitutionele verhouding tussen regering
en Kamer.
 Het idee dat de Kamer er niet bij betrokken is, klopt niet. Laat ik teruggaan
naar de NRF en de Battlegroups. Ten eerste denkt de Kamer met de regering
mee op basis van een mededeling van de regering aan de Kamer dat bepaalde
eenheden ter beschikking gesteld worden aan deze groepen. In de Kamer wordt
gedebatteerd over de vraag wanneer welke eenheden ter beschikking zullen worden
gesteld aan de NATO Response Force of de EU-Battlegroup. Wij kunnen daar ook
breder over debatteren, met alle consequenties van dien. Ten tweede vindt
kennisgeving aan de Kamer plaats als zich een crisis ontwikkelt en als wij
een inzet in het kader van de Battlegroup of de NRF voorzien. Van mij mag
dan een debat plaatsvinden. Dat ligt een beetje aan de Kamer, maar zo mogelijk
vindt dus een debat plaats. Ten derde komt er een artikel 100-brief als de
regering beslist om in de NAVO-raad of in de raad voor buitenlandse betrekkingen
in te stemmen met de inzet van een van beide. De Kamer wordt dan conform de
procedure geïnformeerd, waarna een debat plaatsvindt waarin de Kamer
kenbaar kan maken of zij daar wel of niet mee instemt. De regering gaat daarmee
dan verder aan de slag. Ten vierde komt er naderhand een direct verslag, waarin
de Kamer geïnformeerd wordt over de besluiten die de regering heeft genomen
of de standpunten die de regering heeft ingenomen. Dan vindt voor de vierde
maal een debat plaats. Ik denk dat daarmee voldoende is voorzien in de parlementaire
betrokkenheid en dat voldoende tegemoet wordt gekomen aan de – legitieme –
wensen van de Kamer.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Er is nog enige onduidelijkheid over het nemen van besluiten in de NAR.
Staat het de betrokken minister vrij om te participeren naar gelang de situatie
die er is, of is dat niet mogelijk?
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 In een normale situatie zou ik daarover van tevoren met de Kamer van gedachten
hebben gewisseld. Dan ga ik niet direct een voorbehoud maken. Als de Kamer
het daar niet mee eens is, stuurt zij mij naar huis. Zo eenvoudig is het.
 
 
 Dat is een duidelijk antwoord. Alvorens het woord te geven aan de minister
van Defensie, geef ik het woord aan een spijtoptant, de heer Van Dam.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Ik ben geen spijtoptant, mijn interruptie gaat gewoon over dit deel van
het debat.
 De heer Haverkamp zei in eerste termijn dat de regering voor de besluitvorming
een verslag naar de Kamer zou moeten sturen en zou moeten wachten met het
uitzenden van de militairen. Ik neem aan dat de regering vindt dat dit niet
kan. Dat zou immers de slagvaardigheid van de NRF of EU-Battlegroups ondermijnen.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Daar heeft de heer Van Dam gelijk in. Theoretisch kun je ervan uitgaan
dat de inzet niet direct over de grens is; de militairen hebben enige tijd
nodig voordat zij het missiegebied bereiken. Indien de Kamer haar parlementaire
verantwoordelijkheden wil nemen, is de kans dus toch vrij klein dat de militairen
al daadwerkelijk ingezet zijn. Als ik op vrijdag "ja" zeg –
en daarover wordt dan bericht in alle kranten en in alle journaals –
en de Kamer is het er niet mee eens, dan ga ik ervan uit dat de Kamer mans
genoeg is om mij op zaterdag naar de Kamer te ontbieden. Toenmalig Kamerlid
Van Middelkoop zei al: als het echt nodig is, zal de Kamer heel snel bij elkaar
komen.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ook op zondag?
 
 
 Mijnheer Van Dam, kunt u uw opmerking voor de tweede termijn bewaren?
Alle aanwezige leden hebben één interruptiegelegenheid gekregen.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Raadt de regering de CDA-fractie nu aan om wel of niet die motie in te
dienen? Dat heeft zij zich immers voorgenomen voor de tweede termijn, dus
een antwoord op die vraag lijkt mij wel handig.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Ik heb aangegeven dat ik het met de heer Van Dam eens ben. Ik heb tegen
de heer Haverkamp gezegd wat ik van zijn motie vind. Ik heb hem in overweging
gegeven om op een bepaald punt een andere motie in te dienen. Indien de Kamer
de opvattingen van de regering niet deelt, staat het haar echter vrij om een
motie in te dienen. Dan is het weer aan ons om daar wel of niet mee verder
te gaan.
 
 
 
 Minister
 Van Middelkoop
 
 Naar aanleiding van de interruptie over de zondag wil ik opmerken –
om misverstanden te verkomen – dat deze minister van Defensie als het
nodig is eventueel ook op zondag beschikbaar is om met de Kamer te debatteren
over deze belangrijke materie.
 Misschien is het goed dat ik van mijn kant iets zeg over de voorgeschiedenis,
om ook de betekenis van dit debat in een kader te plaatsen. Daaraan voorafgaand
zeg ik dat de huidige minister van Defensie op geen enkele manier gebonden
is aan de opvattingen van het toenmalige Kamerlid Van Middelkoop, hoe voortreffelijk
zijn opvattingen doorgaans ook waren. Ik moet mezelf daar echter
formeel tegen in bescherming nemen. De meeste Kamerleden hebben verwezen naar
de motie die destijds door mij is ingediend, met steun overigens niet alleen
van de heer Verhagen, maar ook van de heer Van Traa. Collega Verhagen memoreerde
dat al, maar laten wij nu alle namen maar noemen. De motie werd ook gesteund
door de heer Hoekema van D66, mevrouw Sipkes van GroenLinks en de heer Van
den Berg van de SGP. Ik zal straks nog iets zeggen over het woordje "formeel"
dat in die motie stond.
 Juist om de context te schetsen, is het echter op dit moment belangrijker
dat in de overwegingen sprake is van "in het licht van de ingrijpend
gewijzigde internationale omstandigheden". Die motie is in zekere zin
ook een vrucht van de heroriëntatie van de buitenlandse politiek en de
veiligheidspolitiek, maar ook van de krijgsmacht op de situatie die was ontstaan
na de val van de Muur. De krijgsmacht heeft zich, met uitzondering van Libanon,
als het ware decennialang statisch kunnen oriënteren op de Noord-Duitse
Laagvlakte. Begin jaren negentig ontdekten wij plotsklaps dat militairen hadden
getekend om naar waar ook ter wereld uitgezonden te worden. Vrij snel gebeurde
dat ook: de eerste Golfoorlog, Cambodja enzovoort. Dat leidde toen tot onrust.
De krijgsmacht zelf werd geherstructureerd; althans, daarmee werd een begin
gemaakt. Ze werd meer expeditionair gemaakt. Later zijn er nog debatten geweest
waarover wij nu niet hoeven te spreken, zoals over de afschaffing van de opkomstplicht
en de aanvulling van de Grondwet met een aantal met name te noemen taken van
de krijgsmacht.
 Niet alleen ik, maar wij allen in de Kamer zijn toen erover gaan nadenken
wat het voor de Kamer als volksvertegenwoordiging betekent als zij betrokken
raakt bij zulke belangrijke besluiten als de uitzending van militairen naar
risicovolle gebieden. In de eerste Golfoorlog was er een moment van dreiging
of mogelijke dreiging van Iraakse Exocetraketten op ons fregat in de Golf.
Het argument om de verantwoordelijkheid te expliciteren die er hoe dan ook
voor de volksvertegenwoordiging zou zijn, was een van de redenen waarom de
motie is ingediend. Ze werd ook ingediend omdat de internationale wereld grilliger
was geworden en er een oriëntatie moest komen op verschillende plekken
in de wereld. Ook om die reden was het verstandig om een eventueel uitzet-
of inzetbesluit als het ware mee te laten dragen door een tweede actor. Vanzelfsprekend
was daarvoor de volksvertegenwoordiging de meest aangewezene. Dat heeft tot
die motie geleid.
 Inderdaad werd in het dictum gevraagd om een formeel instemmingsrecht.
Misschien is het goed om nog even te releveren wat de grondwetgever destijds
in de nota naar aanleiding van het verslag – ik heb hem vanmorgen nog
even uit de kast gehaald – heeft gesteld ter verantwoording van de keuze
die nu is vastgelegd in artikel 100. Dat was allereerst de constitutionele
overtuiging dat de primaire verantwoordelijkheid voor het besluit tot inzet
of terbeschikkingstelling van de krijgsmacht moet berusten en blijven berusten
bij de regering. Daarmee diende de bestaande constitutionele verhouding ongewijzigd
te blijven. Toen heeft de Kamer, ook ik, aanvaard dat dit een redelijke positie
was. Na de grondwetswijziging van die tijd hebben wij geleefd met de figuur
die wij nu kennen. 
 Het interessante is dat wij daarna – sommigen hebben dat vanmorgen
ook genoemd – over een informeel instemmingsrecht zijn gaan praten of
over een materieel instemmingsrecht. Het wordt nu ook "toestemmings­recht"
genoemd, met dank aan de heer Ten Broeke voor zijn bijdrage aan de terminologie.
Op dit moment is het belangrijk om vast te stellen dat wij allemaal praten
over een werkelijkheid waarmee wij zeer vertrouwd zijn geraakt. De regering
en de Kamer weten alle twee waar wij het over hebben als het over de artikel
100-procedure gaat. Ik denk dat ik namens de regering spreek, maar ik vermoed
ook namens de Kamer, als ik die praktijk als zeer waardevol bestempel. Je
moet dus ook voorzichtig zijn met het wijzigen daarvan. Overigens gaat het
niet alleen om een besluit, maar ook om de aard van het besluit. Misschien
is het beter om te zeggen dat de protocollering van het besluit zeer waardevol
is, namelijk het toetsingskader. Dat is meegekomen in de ontwikkeling van
artikel 100. Het toezichtskader wordt niet met zo veel woorden genoemd in
artikel 100, maar vormt wel een deel van de werkelijkheid bij de uitvoering
van dat grondwetsartikel. Het is waardevol voor de krijgsmacht en voor de
regering, omdat wij daarmee als het ware de lessons learned hebben verwerkt.
Wij weten waarop wij moeten letten als wij militairen uitzenden.
 Ik wil nu ingaan op het woordje "formeel" en daarna stop ik
met de voorgeschiedenis. Het woordje "formeel" in de motie van destijds
heeft een extra lading gekregen door de praktijk zoals wij die in materiële
zin hebben leren kennen. Ik spreek nu namens mijzelf. Ik heb destijds bij
het woordje "formeel" nooit gedacht in de zware termen die er nu
vaak aan worden toegekend. Ik vond alleen dat er een regeling moest komen
die de rol van de Kamer, van de volksvertegenwoordiging, extra zou articuleren,
zodat het mogelijk werd om de beslissing over de inzet van militairen zo veel
mogelijk gezamenlijk te dragen. Misschien kan ik me met deze verklaring bevrijden
van de verwijzing naar dat woordje. Ik heb tot op dit moment de praktijk zoals
wij die hebben ontwikkeld op basis van artikel 100, altijd als buitengewoon
waardevol ervaren.
 De heer Haverkamp wees nog eens op de ernst van dit besluit. Voor heel
veel of bijna alle besluiten van de regering heb je geen aparte procedures,
maar voor dit besluit wel. Dat heeft te maken met de ernst hiervan. Nogmaals,
de regering vindt het zeer waardevol dat zo'n besluit geprotocolleerd wordt
uitgeschreven. We weten dus waarop wij moeten letten, vanaf de mandatering
en legitimering tot en met de risico's en de financiering. Dit betekent tegelijkertijd
dat ook de Kamer zich verplicht moet weten om de ernst van dat besluit te
dragen, zich te oriënteren op veiligheidspolitieke analyses die gemaakt
worden en kennis te hebben van de NAVO- en de EU-werkelijkheid waar wij vandaag
ook over spreken. Daarom vind ik het zelf heel belangrijk dat de Kamer na
zo'n artikel 100-besluit meestal een eigen hoorzitting organiseert om zich
zelfstandig te oriënteren en te laten informeren.
 Met mijn collega van Buitenlandse Zaken zeg ik dat de heer Van Bommel
opvattingen te berde heeft gebracht waarin ik mij heel goed kan herkennen.
Sterker nog: hij heeft een mooi klassiek – ik zou bijna zeggen: conservatief
in de goede zin van het woord – betoog gehouden. Waardering en complimenten
daarvoor. Mocht ik hem daarmee in verlegenheid brengen, dan zal de regering
daar niet wakker van liggen. Ik moet daar wel een caveat bij
maken, namelijk dat de heer Van Bommel er altijd de voorkeur aan geeft om
het woord "oorlog" te gebruiken in situaties die dat echt niet rechtvaardigen.
Dat verschil blijft er wel, maar verder nogmaals mijn waardering.
 De heer Voordewind heeft een motie laten ronddelen en heeft het voornemen
om die wellicht in te dienen. De heer Verhagen heeft daar uitvoerig op gereageerd.
Wat in de motie wordt gevraagd, staat al met zoveel woorden in het toetsingskader.
Daaraan voeg ik toe dat achtereenvolgende kabinetten – niet regeringen
maar kabinetten – hebben gezegd dat zij bij analoge uitzendingen, waarbij
het om civiele personen kan gaan maar ook om de bekende artikel 5-procedure
van de NAVO, in de geest van artikel 100 zullen opereren. Dat hebben zij in
de loop der tijd ook daadwerkelijk gedaan en zij hebben dit ook vastgelegd
in een toetsingskader. Wij moeten ons gelukkig prijzen met die ervaring en
werkelijkheid. Ik zie dus niet in wat een motie daaraan nog zou toevoegen.
 De heer Ten Broeke heeft gewezen op artikel 96, waarin sprake is van "het
in oorlog verklaren". Ook dat is natuurlijk een onderwerp met een geschiedenis.
Eigenlijk is die bepaling obsoleet geworden. Die term is letterlijk gebruikt
in het verleden, na de opname van het geweld­verbod in het Handvest van
de VN. Ik herinner mij dat de discussie over de betekenis van dat artikel
oplaaide tijdens de eerste Golfoorlog. In de archieven van de Kamer moeten
nog ergens mooie notities liggen van constitutionele aard. Als men daar belangstelling
voor heeft, kan ik die aanbevelen. Toen is ook geconstateerd dat dit artikel
daarop niet van toepassing was. Die discussie is ook weer gevoerd tijdens
de grondwetsherziening die heeft geleid tot artikel 100. De wat pragmatische
constatering was dat het geen kwaad kan en dat we het maar moesten laten staan
in de Grondwet zoals wij die nu kennen. Misschien kan mevrouw Ter Horst daar
nog iets aan toevoegen.
 De heer Ten Broeke heeft ook gesproken over de situatie van de NRF, die
zomaar zou kunnen worden ingezet. Daarmee kom ik wat meer op mijn eigen primaire
terrein. Alles wat collega Verhagen heeft gezegd, is natuurlijk ook namens
mij gezegd, maar misschien ter aanvulling: met de vaste commissie voor Defensie
heb ik al vrij lang debatten over de inzet van de NRF en de EU-Battlegroup,
die er op papier en ook in de oefenwerkelijkheid prachtig uitzien maar in
de praktijk heel weinig worden ingezet. Het geldende regime binnen zowel de
NAVO als de EU is dat de NRF respectievelijk de EU-Battlegroup niet functioneren
als een reserve voor lopende operaties. De Kamer hoeft dus nooit bang te zijn
dat de regering op een gegeven moment, als er te weinig militairen voor Afghanistan
beschikbaar zouden komen, zegt dat de NRF ooit is aangewezen als een mogelijkheid
voor het vormen van een reservemacht en wij daarom dus militairen naar Afghanistan
sturen omdat dit ooit zo is afgesproken. Die overval zal niet plaatsvinden,
ook omdat de NRF zo niet functioneert. Als dat wel zou gebeuren, want dat
besluit kun je nemen, zal de Kamer daarover natuurlijk worden geïnformeerd.
 De heer Van Dam wees nog eens op de waarde van de bestaande praktijk.
Hij zal begrijpen dat ik hem op dat punt gaarne bijval. Hij maakte ook een
paar interessante opmerkingen om die bestaande praktijk te verdedigen, door
te wijzen op de lastige situaties die ontstaan als je het zou formaliseren.
Dan moet je namelijk ook nadenken over de betekenis van "formaliseren"
en welke vorm je daarvoor kiest. Wetgeving zou een vorm kunnen zijn. Je kunt
trouwens ook een vorm kiezen – ik moet even uit het geheugen van vijftien
jaar geleden putten – zoals de goedkeuring van verdragen. Daarbij kan
de Kamer het verdrag niet wijzigen, het besluit in dit geval, maar alleen
ja of nee zeggen.
 Als je de wetgevingsprocedure zou kiezen – de heer Van Dam wees
op de rol van de Kamer als medewetgever bij het budgetrecht en dergelijke –
dan zou je dus de figuur krijgen dat de Kamer kan amenderen. Dat moeten zowel
de regering als de Kamer volgens mij niet willen en dat is een principiële
lijn. Het zou toch raar zijn als de Kamer een amendement indient voor een
x-aantal militairen meer of minder enzovoorts? Dat zou de verantwoordelijkheden
volgens mij héél lastig maken. Ook bij de verdere uitvoering
van de missie.
 De heer Van Dam maakte ook nog de heel interessante opmerking dat bijna
al dit soort besluiten door de regering gedragen kan worden, omdat zij beschikt
over informatie die vertrouwelijk is en dat zal blijven. Het is inderdaad
zo dat die informatie niet ter beschikking van de Kamer kan komen. Als je
het zou formaliseren, komt de Kamer in de heel lastige positie terecht dat
zij een besluit in formele zin zou moeten mee tekenen, terwijl zij niet over
dezelfde informatie beschikt als de regering. Ik vond het een interessante
aanvulling van de heer Van Dam op de redenering die in het regeringsstandpunt
is vastgelegd en ik dank hem daarvoor.
 De heer Van Dam heeft wel vijf of zes keer gezegd dat het de voorkeur
verdient om brede parlementaire steun te hebben voor de uitzending van militairen.
Hij heeft mij ook nog eens geciteerd. Als hij dat zo vaak zegt, vraag ik mij
af of daarvoor een bijzondere reden is. Los van het feit dat de meerderheidsregel
geldig blijft – dat kunnen wij niet zomaar veranderen – stem ik
natuurlijk volledig in met de politieke wenselijkheid die voortvloeit uit
de aard van dit type besluit. Dat houdt in dat het goed is als je inderdaad
een zo breed mogelijke steun hebt. Daarbij verwijs ik nog maar eens naar de
heer Haverkamp. De heer Verhagen en ik hebben daarom twee jaar geleden zo
enorm geïnvesteerd om de VVD-fractie mee te krijgen bij het verlengingsbesluit,
zeg ik maar even heel huiselijk. Dat dit gelukt is, is volgens mij voor dat
besluit van belang geweest en zeker ook voor de militairen die nu in Afghanistan
het moeilijke werk doen.
 Aan de ene kant rust er dus in zekere zin een inspanningsverplichting
op de regering om zodanig te beargumenteren en misschien ook te sonderen dat
die zeer brede steun kan worden verwezenlijkt. Aan de andere kant zeg ik heel
voorzichtig dat dit natuurlijk ook betekent dat de Kamer niet lichtzinnig
mag omgaan met een dergelijk besluit. Misschien kan zij daarbij een wat gouvernementele
positie innemen, als ik het wat wervend zeg. Er mag van worden uitgegaan dat
geen enkele regering een dergelijk besluit zomaar zal nemen. Als wij elkaar
nu op deze manier wederzijds politiek-moreel weten te verplichten, denk ik
dat dit debat ook verder nog vrucht kan dragen.
 Ten slotte nog een enkele opmerking in aanvulling op collega Verhagen
over de notificatie, maar dan in meer algemene zin en dus niet over de casus
van de NRF en de EU. Misschien is het goed om zeker de heer Van Bommel er
nog eens op te wijzen dat de notificatie voortvloeide uit een aanbeveling
van de commissie-Bakker van eind jaren negentig. Hij stelde daar een vraag
over. Dat was een parlementair onderzoek. Die aanbeveling had tot doel te
voorkomen dat bij het minste of geringste interpellatiedebatten –
spoeddebatten bestonden toch nog niet– zouden worden gehouden op basis
van geruchten dat er ergens in de wereld werd gesproken over een mogelijke
Nederlandse bijdrage aan een missie. Dat gaf een heleboel onrust. Toen is
de afspraak gemaakt dat de regering zou notificeren. Dat betekent dat de Kamer
het niet alleen maar met de krant hoeft te doen. Het betekent ook dat de Kamer
zichzelf daarmee in zekere zin verplichtte om te wachten totdat er een besluit
zou worden genomen of er een brief zou komen dat er geen besluit wordt genomen.
Wij hebben dat in deze periode bijvoorbeeld gedaan met betrekking tot UNAMID
in Darfur. Ik voeg er wel aan toe, ook aan het adres van mevrouw Peters, dat
er geen verbod is op het voeren van parlementaire debatten. Wat dat betekent
voor de situatie van de NRF en de EU-Battlegroup heeft mijn collega Verhagen
goed uitgelegd: veel discussies over conflicten beginnen hier in de Kamer
met debatten met de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken. Op een gegeven
moment valt er een besluit en schuift de vaste commissie voor Defensie aan.
Er is geen zelfstandige vaste commissie voor ontwikkelingssamenwerking meer,
maar soms wordt het onderwerp verbreed. De laatste jaren is ook de minister
van BZK betrokken geraakt bij Afghanistan, en de minister van Justitie bij
de bestrijding van piraten in Somalië. Dat is de reden voor de notificatie
of kennisgeving.
 Voorzitter. Daarmee ben ik aan het einde gekomen van mijn bijdrage.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Een van mijn vragen ging over de bestaande artikel 100-procedure, die
begint met het krijgen van een verzoek. Ik heb de regering gevraagd om daarop
in te gaan, zowel op de vraag wanneer een verzoek een verzoek is en de artikel
100-procedure begint, als op de politieke discussie over de bereidheid om überhaupt
open te staan voor een verzoek.
 
 
 
 Minister
 Van Middelkoop
 
 Deze vraag ligt primair op het terrein van de minister van Buitenlandse
Zaken, maar laat ik eerst antwoord geven; dan vult hij mij wel aan als dat
nodig is. Het verzoek in formele zin is een niet-bestaande figuur in de interactie
met de Kamer. U moet dat goed voor ogen houden: wat voor de Kamer belangrijk
is, is een besluit ex artikel 100. Daar gaat het om. Hoe het ooit begonnen
is en hoe het besluit tot stand is gekomen, zal ongetwijfeld in het besluit
worden meegenomen als element van het toetsingskader, maar bij de behandeling
van de begroting heb ik ook al gezegd: laten wij er alsjeblieft voor uitkijken
om geen werkelijkheid naar binnen te halen die niet bestaat, in de vorm van
formele verzoeken. Als er een brief komt of als er in de wandelgangen van
de VN of bij de NAVO gesprekken plaatsvinden, die heel belangrijk kunnen zijn,
is de wijze waarop de regering daarmee vervolgens omgaat, alsmede de vraag
of dit al dan niet tot een besluit ex artikel 100 leidt, het enige wat voor
de Kamer belangrijk is. Het doet er echt niet toe of wij een briefje krijgen
van de secretaris-generaal van de NAVO, of dat wij hem bellen dan wel dat
er met SACEUR wordt gebeld. Dat is een deel van de werkelijkheid van de regering,
maar voor de Kamer is het relevant of het leidt tot een besluit.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 De minister had het in zijn beantwoording naar aanleiding van mijn motie
over de verwijzing naar het toetsingskader. Daarin zou worden aangegeven dat
bij toepassing van artikel 5 de Kamer wel degelijk zal worden geïnformeerd.
Ik heb het toetsingskader er nog eens op nageslagen, maar ik lees dat nergens.
Er staat uitdrukkelijk in dat artikel 100 niet zal gelden voor missies waarbij
er een verplichting geldt ten opzichte van de WEU of de NAVO. Ik heb ook de
kabinetsreactie hierop nageslagen, en daarin wordt in soortgelijke bewoordingen
de informatieverstrekking aan de Kamer in geval van artikel 5 ontkend. Mijn
motie heeft dus wel degelijk toegevoegde waarde, zij het met de beperking
dat de informatie in de geest van artikel 100 aan de Kamer zou kunnen worden
verstrekt.
 
 
 
 Minister
 Van Middelkoop
 
 Mijn collega Verhagen sprak er ook al over en ik zelf zo-even ook, maar
laat ik dan voorlezen wat er nu in het toetsingskader over dit onderwerp staat.
Dit is overigens breder dan alleen de situatie op grond van artikel 5 van
het NAVO-verdrag. Ik lees voor: "Buiten het bestek van het toetsingskader
valt ook het gebruik van militaire middelen voor hulpverlening bij natuurrampen
en voor humanitaire hulpverlening, meestal op verzoek van de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking, in situaties waarin geen sprake is van een gewapend
conflict of van een verhoogd veiligheidsrisico. Ten slotte vallen de uitzending
van militairen voor civiele missies en de uitzending van burgers in het kader
van internationale crisisbeheersingsoperaties als zodanig niet onder het toetsingskader."
En nu komt het: "Dit neemt niet weg dat de regering relevante elementen
uit het toetsingskader zal gebruiken bij de beoordeling van dit soort missies."
Einde citaat. Onder het woord "zal" staat in het toetsingskader
zelfs een streep. Dit is als het ware het condens van herhaalde beloften van
achtereenvolgende kabinetten om in dit soort voorkomende situaties, dus niet
alleen op grond van artikel 5 van het NAVO-verdrag, de Kamer zo veel mogelijk
analoog aan artikel 100 te informeren. Een belangrijk ratio daarvan is niet
dat de typen besluiten misschien veel op elkaar lijken, maar dat we ook bij
dat type besluiten het toetsingskader vruchtbaar kunnen hanteren. Collega
Verhagen en ik hebben destijds die motie ingediend. Wij hebben ook nog wel
herinneringen aan die zaterdag waarop wij hebben gediscussieerd over ISAF
I. Dat was in december 2001, over tijdsdruk gesproken. Toen ging het zowel
om het leveren van een vrijwillige bijdrage binnen het kader van ISAF als
het leveren van een bijdrage binnen de OEF. Het laatste gebeurde op grond
van artikel 5 van het NAVO-verdrag. De Kamer, met uitzondering van de GroenLinksfractie
die moeite had met de OEF, heeft toen gewoon geaccepteerd dat de informatieplicht
van de regering voor beide operaties als het ware analoog werd uitgewerkt.
Dat is vervolgens dus de praktijk geweest.
 Ik heb overigens wel eens tegen de Kamer gezegd dat, als wij voor 2001
waren overgegaan tot formalisering van artikel 100, vermoedelijk elk kabinet
dat daarna kwam met veel meer recht had kunnen zeggen dat het niet de bedoeling
was om het lastig te vallen met allerlei analoge situaties. Elk kabinet daarna
had dan kunnen zeggen dat een en ander netjes was geformaliseerd en dat artikel
100 daarvoor niet bedoeld was. Zo zie je maar dat het beter is om de toekomst
enigszins open te houden. Dat is dan ook het kenmerk van de huidige artikel
100-procedure.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 De minister zegt: geen reservemacht. Dat is interessant. Ik vroeg hem
echter ook naar de kosten. Is het een kwestie van "rekening man",
zoals Jaap de Hoop Scheffer zei? Dat zou een stimulans kunnen zijn voor andere
landen die op dat moment niet deelnemen, om de besluitvorming op een bepaalde
manier te laten verlopen.
 Verder zou het woord "oorlog" obsoleet zijn vanwege het Handvest
van de VN. Daar doelde ik niet zo zeer op. Ik heb helemaal niet de neiging
om de heer Van Bommel te volgen in het gemakkelijk gebruiken van dat woord.
Ik doelde op de artikelen 97 en 100. Daar waar de collec­tieve verdediging
van Nederland eigenlijk onder artikel 97 zou komen te vallen – in Uruzgan
speelt iets soortgelijks – zijn er juristen die zich afvragen of je
artikel 97 en artikel 100 niet onder dezelfde werkingssfeer moet laten vallen.
Ik verzoek de minister om op zoek te gaan naar een mogelijkheid om een en
ander zodanig te formuleren dat een besluit beter gezamenlijk gedragen kan
worden – ik meen dat ik de minister wat dat betreft goed heb verstaan –
maar dat dit niet gezamenlijk genomen kan worden. Een dergelijke onduidelijkheid
over het laatste willen we naar mijn idee immers niet.
 
 
 
 Minister
 Van Middelkoop
 
 Ik begin met het laatste punt. Ik zou mijn betoog volledig onderuit halen
als ik het anders had bedoeld. Ik bedoel "gezamenlijk dragen" in
de meest algemeen politieke zin, of in de politiek morele zin van het woord.
Dan is er ook sprake van een soort verantwoordelijkheid tegenover de militairen
die uitgezonden worden. Het is immers wel degelijk ook een eigen politieke
verantwoordelijkheid van de Kamer. Wij hebben weliswaar onderscheidende verantwoordelijkheden,
maar op een gegeven moment komen die toch samen in de werkelijkheid, namelijk
in geval van uitzending van militairen.
 Met grote regelmaat wordt met de commissie voor Defensie gesproken over
de kosten. Als je meedoet, moet je de bijdrage voor een belangrijk deel zelf
betalen. Dat geldt vooral voor de NAVO, maar ook voor de EU. Dat is een ingewikkelde
discussie, maar ook in Afghanistan zie je langzamerhand de praktijk ontstaan
dat het operationeel gemeenschappelijke deel uit de NAVO-pot wordt bekostigd.
Daarvan ben ik een groot voorstander. De heer Ten Broeke heeft echter wel
gelijk dat, als een land als Nederland dat nadrukkelijk wil investeren door
met zijn militairen een bijdrage te leveren aan een goede internationale rechtsorde,
daar via HGIS geld bij wordt geleverd. Dat is een debat met heel ingewikkelde
aspecten en dat loopt.
 Misschien wil minister Ter Horst iets zeggen over de relatie tussen artikel
97 en artikel 100. Er mag echter geen enkel misverstand over bestaan dat de
werkelijkheid van dit moment in Afghanistan is dat die onder artikel 100 valt.
Daarover mag geen enkel misverstand bestaan. Er is geen sprake van dat wij
de oorlog tegenover wie dan ook hebben verklaard. Er is een mandaat van de
Veiligheidsraad van de VN. Dat is de legitimatie van onze bijdrage daar. Wat
dat betreft heeft artikel 97 geen enkele betekenis.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 De minister merkte terecht op dat er geen verbod is op het voeren van
parlementaire debatten nadat de kennisgevingsbrief is ontvangen. Ik verzoek
hem te reageren op mijn opmerking dat die brief altijd dusdanig summier is
dat daarin eigenlijk niets staat, behalve het feit dat het moment is aangevangen.
Waarom kan het verzoek niet worden omschreven en waarom kan niet een schets
worden gegeven van de internationale gedachtevorming over die missie?
 
 
 
 Minister
 Van Middelkoop
 
 Minister Verhagen zei al dat het niet verboden is om daarover te spreken.
Die woorden herhaal ik. Het is een kwestie van wijsheid. In de jaren negentig
hebben wij ervaren dat het heel vervelend is voor een kabinet om door de Kamer
ter verantwoording te worden geroepen over besluiten die niet genomen zijn,
terwijl er nog sprake is van een internationaal, ingewikkeld verkeer. Het
staat de Kamer altijd vrij om met ons te debatteren, maar het is in het belang
van de regering om vooral de wijsheid van die notificatie in acht te nemen.
Als je die uitbreidt met allerlei overwegingen, ben je al halverwege de besluitvorming.
Toch is er dan nog geen echt besluit. Bovendien breng je daarmee de Kamer
in een wat lastig parket. Als wij een dergelijke "halve" brief naar
de Kamer sturen, is zij immers genoodzaakt om daarop te reageren. Leer mij
de werkelijkheid van procedure- en commissievergaderingen kennen. Ik vind
het juist waardevol dat dit niet de automatische reflex is van de Kamer. Daaraan
heb ik weinig toe te voegen.
 
 
 
 Minister
 Ter Horst
 
 Voorzitter. De heer Haverkamp suggereerde dat mijn aanwezigheid bij dit
debat vooral te maken heeft met de inzet van politieagenten tijdens bijzondere
missies. De belangrijkste reden is echter dat de minister van BZK over de
constitutie gaat en dit debat eveneens.
 Mijn beeld van de interessante betogen die ik tot op heden heb gehoord,
is dat er positief wordt geoordeeld over de praktijk die is ontstaan. Het
is maar goed dat er een Grondwet is, want de Kamerleden nemen over dit onderwerp
steeds verschillende posities in. De vraag die de Kamer bezighoudt, is waarom
de ontstane praktijk niet in de Grondwet zou moeten worden vastgelegd als
daarover tevredenheid bestaat. Mijn collega's hebben daarover het een en ander
gezegd. Ik voeg daaraan toe dat een grondwettelijk instemmingsrecht naar het
oordeel van de regering niet past in de constitutionele verhouding tussen
de Kamer en de regering. De regering draagt wat dit betreft namelijk haar
eigen verantwoordelijkheid. Die constitutionele verhoudingen zien er echter
wel op toe dat de regering altijd verantwoording verschuldigd is en dat zij
ook verantwoording aflegt aan de Kamer. Zij zal dat doen om het vertrouwen
van de Staten-Generaal te behouden. Als er wordt gesproken over ongeschreven
staatsrecht, is dat het. Dat betekent in feite dat het parlement een algemeen
instemmingsrecht heeft. Alle zaken, zowel beleidsmatige zaken als andere zaken,
worden door de vertrouwensregel in feite aan de Kamer voorgelegd. Daarmee
is er sprake van een algemeen instemmingsrecht. Binnen die constitutionele
verhoudingen zoekt de regering steun voor haar beslis­singen en in dit
geval voor de uitzending van militairen in het kader van artikel 100. De politieke
speelruimte die de regering daarbij heeft, is dat het politiek ondenkbaar
is – die woorden zijn ook gevallen – en dat het moeilijk voorstelbaar
is dat de regering dat zal doen zonder brede steun van de Kamer. Het laatste
is geen ongeschreven staatsrecht, maar de politieke praktijk die ik zojuist
heb geschetst, volgt wel uit het feit dat de regering het vertrouwen
van de Kamer zoekt en dat zij dit wil behouden. Dat is wel ongeschreven staatsrecht.
Zo is de verhouding tussen politiek, politieke moraal – die term is
ook gevallen – ongeschreven staatsrecht en constitutie. Zowel de heer
Van Dam als de heer Van Bommel heeft daar in gelijke zin iets over gezegd;
het allerbelangrijkste is dat de Kamer de regering weg kan sturen als de regering
handelt tegen de zin van de Kamer. Dat weten wij allemaal en dat is de ultieme
mogelijkheid die de Kamer heeft. Het interessante is dat wel het kabinet kan
worden weggestuurd, maar niet de Kamer. Ik hoor de minister van Buitenlandse
Zaken nu roepen dat hij onmiddellijk de Kamer weg wil sturen, waardoor ik
in verwarring word gebracht.
 
 
 Ik verzoek de minister van BZK om gebruik te maken van haar spreekrecht
en gewoon door te gaan.
 
 
 
 Minister
 Ter Horst
 
 Als je je zou verplaatsen in de positie van de burger, zou je je ook nog
kunnen afvragen of het belang van zulke belangrijke zaken als het inzetten
van militairen beter is gediend met de constructie zoals die door Kamerleden
wordt voorgesteld, dan met de systematiek zoals wij die nu hebben. Dat wat
de constitutie betreft.
 Er zijn ook nog vragen aan mij gesteld over de inzet van de politie. In
de motie die de heer Haverkamp heeft voorgelezen, wordt gesproken over andere
overheidsdienaren met een geweldsinstructie. Wij moeten een onderscheid maken
tussen politieagenten die worden uitgezonden met en zonder een geweldsinstructie.
De heer Haverkamp beperkt zich tot politieagenten met een geweldsinstructie,
dus ik zal mij daar ook toe beperken. Ik kan daar kort over zijn: als er sprake
is van uitzending van politiemensen met een geweldsinstructie, dan zal dat
altijd in combinatie zijn met de uitzending van militairen. Dat betekent dat
de regering zich gehouden voelt om de Kamer te informeren wanneer artikel
100 van toepassing is op de uitzending van militairen, met alle kanttekeningen
die in positieve zin zijn gemaakt over overheidsdienaren met een geweldsinstructie.
 
 
 Er is ruimte voor een tweede termijn van de Kamer. Daarbij wijs ik op
de spreektijd die elk van de leden rest. Die spreektijden laten exact toe
dat de tweede termijn binnen de termijn van het notaoverleg valt. Ik hoop
echter ook nog op een reactie van de regering, dus ik vraag degenen die nog
enige spreektijd over hebben, om daar prudent mee om te gaan.
 De heer Haverkamp heeft nog vijftien minuten spreekrecht.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Voorzitter. Ik dank het kabinet hartelijk voor de beantwoording, zowel
vandaag als voorafgaande aan dit debat. Wij hebben immers al menig keer schriftelijk
over deze zaak mogen debatteren. Mijn excuses aan de minister van BZK als
de indruk was ontstaan dat zij hier alleen voor de politie zat. Zij zit hier
natuurlijk ook vanwege de discussie over wel of geen grondwetswijziging.
 Ik dank haar voor de toelichting dat de Kamer voor alles een informeel
instemmingsrecht heeft. Het is altijd positief om dat te horen op zo'n maandagmiddag,
vooral aangezien wij het vandaag specifiek over de uitzending van militairen
hebben, in het bijzonder in het kader van de NRF. Ik beluister heel duidelijk
dat het kabinet mijn vraag in eerste termijn of wij een informeel instemmingsrecht
hebben, met een volmondig ja beantwoordt. Dank daarvoor.
 Als wij echter gebruik willen maken van dat recht, dan is het goed om
te weten wat het kabinet doet. Ik heb goed geluisterd toen het kabinet zei:
wij kunnen ons niet voorstellen dat militairen worden ingezet, anders dan
nadat de Kamer daarvan op de hoogte is gesteld. Daarbij gaf de minister van
Buitenlandse Zaken het voorbeeld dat de Kamer wel via de krant op de hoogte
wordt gesteld als een besluit is genomen. Ik ga ervan uit dat wij ook een
officiële brief mogen ontvangen op dat moment en dat er door de feitelijke
omstandigheden altijd een mogelijkheid is om er nog over te debatteren. Daar
refereerde ik ook aan in mijn motie. Militairen moeten immers vaak ergens
naar toe gaan. Ik dank de bewindslieden dus ook voor hun antwoord op dat punt.
 De beantwoording over de politie is ook goed om te horen. Ik hoop de minister
van BZK goed te hebben gehoord toen zij zei dat zij zich niet kon voorstellen
dat politieagenten met een geweldsinstructie worden ingezet zonder dat er
militairen meegaan en dat daardoor automatisch een artikel 100-procedure gaat
worden gevolgd. Wij kunnen er dus van uitgaan dat wij straks niet worden geconfronteerd
met een situatie waarin politieagenten geweld inzetten namens de Nederlandse
Staat zonder dat de Kamer dat weet. Dat is dan helder.
 Voorzitter, ik zal u ter wille zijn met betrekking tot de spreektijd.
Ik heb op al mijn vragen een positief antwoord gekregen. Ik heb dan ook geen
behoefte om een motie op dat punt in te dienen. Waar een niet ingediende motie
al niet toe kan leiden; je krijgt er meer mee voor elkaar dan met sommige
ingediende moties. Dank daarvoor. Ik heb wel de behoefte om een andere motie
in te dienen. Dat mag ik doen namens alle hier aanwezige collega's. Die bestaat
uit onze dankzegging aan de werkgroep-Van Baalen.
 De Kamer,
 gehoord de beraadslaging,
 gezien de opdracht die de Kamer aan de werkgroep NRF heeft verstrekt;
 van oordeel dat de commissie haar opdracht naar behoren heeft vervuld;
 spreekt daarvoor haar grote waardering uit,
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 Deze motie is voorgesteld door de leden Haverkamp, Van Bommel, Ten Broeke,
Van Dam, Peters en Voordewind.
 Zij krijgt nr. 12 (30162).
 Het woord is aan de heer Van Bommel voor zijn resterende spreektijd van
maximaal negen minuten.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Voorzitter. Het feit dat de eerste motie van de CDA-fractie niet is ingediend,
geeft wel aan dat wij het eens over de praktijk moeten hebben.
In eerste termijn wordt namelijk totale verwarring gesticht over het standpunt
van de CDA-fractie en over de betekenis van het standpunt van de regering.
Ik vind het onwenselijk dat wij daar zo veel tijd aan kwijtraken en dat er
vervolgens geen motie komt omdat inmiddels duidelijk is geworden dat die motie
niet meer nodig is. Dat lijkt mij een onwenselijke ontwikkeling in de werkwijze
van deze commissie. Aangezien een ander Kamerlid vervolgens vermoedelijk hetzelfde
deed, moeten wij daar maar eens over praten buiten deze vergadering.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Dat zijn grote woorden. U hebt negen minuten spreektijd, dus wat mij betreft
kunnen wij er hier ook over spreken. Mijn fractie wilde helder hebben hoe
zaken zijn geregeld. Die helderheid is er gekomen. Dan vind ik het netjes
om geen motie in te dienen. Wat had uw voorkeur dan wel gehad?
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Het is heel gebruikelijk dat je in eerste termijn je vragen stelt of zelfs
je eisen op tafel legt en een reactie van de regering vraagt. Als u echter
in eerste termijn een motie in de week legt om eens te kijken hoe dat links
en rechts valt en bij de regering valt, dan kan ik alleen maar de conclusie
trekken dat u van het weekend geen tijd hebt gehad om onderling te overleggen.
Daar moet u deze vergadering echter niet mee lastig vallen. Dat moet u onderling
maar regelen, buiten deze vergadering. Dat zou mijn voorkeur hebben. Het huis
van het CDA heeft vele achterkamertjes, daar moet zoiets best te regelen zijn.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Is de heer Van Bommel het niet een beetje met mij erover eens dat het
eigenlijk heel fijn is om de argumenten open over tafel te kunnen wisselen,
in plaats van dat ze in het weekend op een onzichtbare manier in de achterkamertjes
worden gewisseld? Ik vind dat dit het debat ten goede komt.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Het is veel beter als er in eerste termijn duidelijke standpunten worden
betrokken of duidelijke vragen worden gesteld met een politieke richting.
Maar om nu een motie op deze manier in te dienen ... Straks wordt dit nog
echt praktijk; ik begrijp dat er meer voorstanders van zijn. Ik moet er niet
aan denken, want dan blijven wij heel erg veel bezig met elkaar. Dat is namelijk
wat wij hiermee doen: praten over voorstellen die geen voorstellen zijn en
die ook niet, om dat woord te gebruiken, "formeel" worden ingediend
als een voorstel.
 
 
 Het lijkt mij dat u nu maar uw betoog moet vervolgen.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Voorzitter. Ik kom op de notificatie. De minister van Defensie sprak daar
al over, voortvloeiend uit het werk van de commissie-Bakker, waar ikzelf lid
van was. In die commissie spraken wij over dit thema omdat de geschiedenis
had geleerd dat het minimaal in het internationale circuit maar vervolgens
ook in het nationale circuit gaat rondzingen dat er een besluit zit aan te
komen ruim voordat er een besluit tot uitzending wordt genomen. Wij denken
dat in de commissie-Bakker met die notificatie op te lossen. Ik denk dat dat
is gelukt, maar nu hoor ik de minister van Defensie daar enigszins impliciet
een zwijgplicht aan koppelen die wij onszelf zouden opleggen. Zo is dat echter
nooit bedoeld. Zo moet het ook niet gaan werken. Ik stel echter vast dat de
minister materieel gelijk heeft met zijn opmerking. Formeel niet, maar materieel
wel. Misschien moeten wij gewoon terugkeren naar de praktijk zoals die door
de commissie-Bakker is bedoeld.
 Mijn fractie heeft het toetsingskader altijd gezien als de ruggengraat
van de artikel 100-procedure. Het is altijd goed om die te verbeteren. Wij
hebben vastgesteld dat de afgelopen tien tot vijftien jaar missies zijn veranderd,
dat de Nederlandse bijdrage is veranderd en dat alles veelzijdiger is geworden.
Het toetsingskader moet dan worden aangepast en dat is ook gebeurd. Ik ben
daar blij mee. De praktijk is daarmee ook in formele zin verbeterd.
 Ik kom terug op het woordje "formeel". De minister van Defensie
doet zichzelf tekort wanneer hij de geschiedenis zo schetst alsof het oorspronkelijke
voorstel slechts was gericht op het zoeken naar gezamenlijkheid in besluitvorming
over dit belangrijkste onderwerp waarover de politiek kan besluiten. Zijn
oorspronkelijke bedoeling, zoals blijkt uit de wetsgeschiedenis, was toch
echt om te formaliseren via een Grondwetswijziging.
 Het kabinet zegt in een reactie op het rapport van de werkgroep-Van Baalen
dat het in het kader van de constitutionele verhoudingen toch even iets anders
zit en draait de redenering zelfs om, omdat het niet de Kamer naar huis kan
sturen. Het kabinet toont daarmee aan dat de voorstellen van de werkgroep-Van
Baalen wel degelijk wenselijk zijn en tot de gewenste wijziging moeten leiden.
Ik heb nu het argument gekregen om mij daar volop bij aan te sluiten.
 De minister van Defensie heeft gezegd dat alleen het besluit interessant
is voor de Kamer. Ik wijs erop dat wij door de jaren heen juist in deze materie
het besluit anders zijn gaan beschouwen. Aanvankelijk spraken wij over een
besluit en dan bedoelden wij een besluit tot uitzending. Als wij nu spreken
over een besluit, denken wij aan de notificatie. Als het kabinet besluit een
verzoek te gaan onderzoeken, is dat ook een besluit. Daarom wordt de Kamer
over dat eerste besluit bij notificatie geïnformeerd. Het is onderdeel
van de artikel 100-procedure geworden. Wij zullen dus ook moeten spreken over
het woordje "besluit" en dat zou gekund hebben in het kader van
het rapport van de werkgroep-Van Baalen, maar de minister wil dat niet.
 Er moet een algehele vertrouwensrelatie zijn tussen de Kamer en het kabinet
en dat geldt voor alles, ook voor het materiële instemmingsrecht van
de Kamer. Dit is een beetje een dooddoener van de minister van Binnenlandse
Zaken. Zij heeft daar natuurlijk helemaal gelijk in. Wij weten dat deze materie
per definitie een besluit is waaraan de Nederlandse regering zich internationaal
committeert. Het is dus van een andere orde dan een besluit om wel of niet
rekeningrijden in te voeren of de A4 Midden Delfland door te trekken. Als
het kabinet terugkomt op een besluit om deel te nemen aan een internationale
missie, is zijn voortbestaan heel onzeker. Als dat besluit door de regering
is genomen, zullen de Kamer en de regeringspartijen dat, gezien de aard van
dat besluit, altijd moeten steunen. Anders betekent het per definitie het
einde van de regering.
 Misschien gaan wij dat binnenkort meemaken. Zoals de minister van Defensie
eerder heel veel heeft geïnvesteerd in de VVD, zal rond deze feestdagen
veel worden geïnvesteerd in de PvdA. Daarvan ben ik overtuigd. Wij zullen moeten afwachten wat dat oplevert. Het feit dat er nog geen
besluit is genomen, weerhoudt mijn fractie er in ieder geval niet van om over
een eventuele verlenging van de Nederlandse militaire aanwezigheid in Afghanistan –
daarover hebben wij het natuurlijk – volop met de minister het debat
te zoeken. Wij willen dat echter vooral ook publiekelijk doen.
 
 
 
 De heer
 Voordewind
 ChristenUnie
 
 Voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor hun beantwoording. In hun termijn
zeiden zij dat alles op alles wordt gezet om de Kamer volgens artikel 100
te informeren, voorafgaande aan de NAR en de Raad van ministers van Buitenlandse
Zaken. Dat is voor mijn fractie een grote geruststelling.
 Ik overwoog een motie in te dienen, maar die heb ik dus nog niet voorgelezen.
In die motie wilde ik de minister van Defensie herinneren aan een zin in het
toetsingskader. Ik zal die zin voorlezen, omdat de minister dat ook heeft
gedaan: "de aandachtspunten van het toetsingskader betreffen uitsluitend
vrijwillige uitzendingen, dat wil zeggen missies waarvoor geen verplichting
bestaat uit hoofde van de WEU of het NAVO-verdrag". Op dat zinnetje ben
ik aangeslagen. Ik kreeg daardoor het voornemen om een motie in te dienen,
maar de minister van Defensie heeft mij uitdrukkelijk verzekerd dat hij ook
de Kamer volgens het toetsingskader zal informeren als de procedure van artikel
5 van het NAVO-verdrag gaat lopen. Dat lijkt mij voldoende toezegging om de
motie niet in te dienen. Ik kan daarmee leven.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Dat is een tweede spookmotie en u bent er kennelijk ook nog heel tevreden
over! Wij moeten hiervan geen gebruik maken. Ik zal hierop in een procedurevergadering
nog terugkomen, want anders komen wij altijd tijd te kort voor een fatsoenlijk
debat.
 
 
 Het staat u vrij om hierop in een procedurevergadering terug te komen.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Voorzitter. Dank voor de beantwoording van de regering. Ik denk dat de
crux van het betoog van de ministers zat in het moment dat de heer Verhagen
klip-en-klaar zei: ik wil de mogelijkheid hebben om in de NAR gewoon in te
kunnen stemmen en als u dat niet bevalt, stuurt u mij gewoon naar huis, desnoods
op een zaterdag. Los van de aantrekkelijkheid van die gedachte, wil ik toch
een motie indienen. Ik bedoel daarmee niet het instemmingsrecht grondwettelijk
vast te leggen, want ik kan ook tellen.
 De Kamer,
 gehoord de beraadslaging,
 verzoekt de regering, tijdens de voorbereiding van een besluit over inzet
van de Nederlandse krijgsmacht in internationaal verband een duidelijk voorbehoud
te maken voor de daarvoor noodzakelijke parlementaire toestemming,
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Ten Broeke. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
 Zij krijgt nr. 13 (30162).
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Daarmee sluit ik aan op de praktijk die hier hopelijk, in ieder geval
op Europees niveau, vanaf morgen gebruikelijk zal zijn.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Even concreet, want u las de motie vrij snel voor. U hebt het over het
voornemen tot een besluit. Maar wij hebben het nu over het moment dat het
kabinet een besluit heeft genomen. Het kabinet heeft een besluit genomen om
troepen wel of niet in te zetten in de NRF. Het communiceert daarover met
de Kamer, die op dat moment niet aangeeft dat er een voorbehoud wordt gemaakt.
De bewindsman reist af naar Brussel. Vindt de heer Ten Broeke nog steeds dat
er in die vergadering dan een voorbehoud moet worden gemaakt?
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ja, ik vind dat het voorbehoud al op tafel moet liggen. In de motie wordt
gesproken van een "voorbereiding van een besluit". Dus op het moment
dat het duidelijk is dat er een besluit wordt voorbereid en er dus al sprake
is van een besluit dat genomen kan of gaat worden – dat weet men in
internationaal verband – moet Nederland een voorbehoud maken voor de
parlementaire toestemming.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Wij hebben het nu over het besluit tot het uitzenden van Nederlandse militairen,
niets meer en niets minder. Dat besluit heeft het kabinet al genomen voordat
wij er in de Kamer over spreken. Hoe kunt u dan in uw motie schrijven over "een
voornemen tot een besluit"?
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ik heb het hier over een besluit dat in internationaal verband, bijvoorbeeld
in de NRF, EU-Battlegroups, dus in de NAR, wordt voorbereid. U zei het volgens
mij zelf. Als een dergelijk besluit wordt voorbereid, als er wordt gesondeerd
en gezocht naar troepen en als Nederland dat zou inwilligen, dan vind ik dat
Nederland op dat moment een voorbehoud moet maken voor parlementaire toestemming.
Dat moet ook expliciet worden gesteld in het internationale overleg.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Ik wil het toch helder hebben. Wij hebben uitgebreid stilgestaan bij het
moment dat gezocht wordt naar de troepen. Het is dan de vraag wanneer de Kamer
wordt geïnformeerd. Maar uiteindelijk neemt het kabinet zelfstandig een
besluit over de inzet van Nederlandse troepen. Daarover hebben wij het nu.
Wordt dat besluit genomen onder voorbehoud van wat er internationaal nog plaatsvindt,
of vindt u dat de Kamer daarover zelfstandig kan beslissen?
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ik heb het over de voorbereiding van een besluit. Op het moment dat je
dat behandelvoorbehoud stelt en dus het vlaggetje plaatst, kan er sprake zijn
van een besluit dat in internationaal verband wordt voorbereid. Op dat moment
hoeft er nog geen sprake te zijn van een Nederlands kabinetsbesluit als zodanig,
maar het kan wel. Het voorbehoud moet dan vanzelfsprekend niet van tafel;
het moet er dan al staan.
 
 
 
 De heer
 Van Bommel
 SP
 
 Aan de geschetste situatie gaat de veronderstelling vooraf
dat dat nu niet zo zou zijn. Waarom zou de Nederlandse regering zo gek zijn
dat zij in Brussel zonder enig teken van voorbehoud instemt met zo'n aanstaand
besluit? Waarom gaat u ervan uit dat de Nederlandse regering zo gek is? Ik
denk wel dat u gelijk hebt over de werkwijze; het gaat in tranches met vele
stappen. Maar de regering zal toch niet zonder meer akkoord gaan?
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Als de motie onduidelijk is, wil ik nog wel even kijken naar de formulering,
maar ik bedoel te zeggen dat hij over de hele lijn moet blijven staan. De
heer Verhagen was net heel helder in zijn antwoord op de vraag van de heer
Voordewind. Hij zei dat hij de bevoegdheid gewoon wil behouden. Op het moment
dat hem die vraag wordt gesteld, wil hij daarop zelfstandig antwoord kunnen
geven. Als de Kamer niet kan leven met dat antwoord, dan kan zij hem naar
huis sturen, desnoods op zaterdag. Dat was ongeveer de portee van de discussie.
Om daarvan af te zijn, stel ik voor dat de regering in internationaal verband
duidelijk maakt dat ieder besluit voor dat hele traject behoudens toestemming
van de Kamer is, ook als er al een besluit is genomen. Vanzelfsprekend doet
de regering er verstandig aan het in het begin niet op de spits te drijven.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Voorzitter. Ik vind het debat tot nu toe over het algemeen goed en in
elk geval duidelijk. Dat laatste geldt ook voor de beantwoording van de regering.
Toch is het een beetje gek dat er met de regering wordt gedebatteerd over
een bevoegdheid van het parlement. Het belangrijkste deel van het debat zou
onderling in de Kamer moeten plaatsvinden, aangezien het gaat over de rechten
die het parlement wenselijk vindt in relatie tot de verantwoordelijkheden
die op dit moment duidelijk bij de regering liggen.
 Ik zwengelde de discussie over de notificatie niet voor niets aan. De
afgelopen weken merken wij allemaal hoe lastig het soms is voor mensen die
niet zijn ingevoerd in de Haagse realiteit om te volgen hoe discussies over
de inzet van Nederlandse militairen procedureel lopen. Wie neemt daarover
op welk moment een standpunt in? Terecht zegt de minister van Defensie dat
voor de Kamer het meest relevante feit een kabinetsbesluit is. Dat is waar,
maar ik gaf in eerste termijn al aan dat het ook relevant is welke politieke
bereidheid er is, zowel bij het kabinet als bij de Kamer, om überhaupt
over bepaalde besluiten te willen nadenken. Ik heb bijvoorbeeld in het debat
over de begroting voor Buitenlandse Zaken aangegeven dat een ambitie van mijn
fractie is om in de toekomst een belangrijke rol te spelen bij het leveren
van een bijdrage aan VN-operaties. De VN kan de specifieke capaciteiten die
wij als westers land hebben goed gebruiken om effectiever te opereren. Discussies
over dat soort ambitie zouden vaker kunnen plaatsvinden, maar het is de vraag
of je daarvoor in de procedure iets moet veranderen. Ik ben daarvan op dit
moment nog niet overtuigd. Wij zullen nog wel langer moeten discussiëren
over de manier waarop wij de artikel 100-procedure precies vormgeven, waarbij
het voor burgers die de politiek willen volgen transparant moet zijn wat er
gaande is.
 In eerste termijn gaf ik al aan dat mijn fractie op dit moment niet overtuigd
is van de noodzaak om het instemmingsrecht formeel in de Grondwet vast te
leggen. Sterker nog: daaraan zijn ook nadelen verbonden. Naar ik meen zeiden
zelfs de leden van het kabinet dat je dan onmiddellijk terechtkomt bij de
vertrouwenskwestie tussen kabinet en Kamer. Dat is inderdaad de sanctie die
de Kamer heeft. Dat is eigenlijk een zwaarder middel dan een grondwettelijk
instemmingsrecht. De zwaarte daarvan past naar mijn mening ook bij de aard
en het belang van de besluitvorming over de inzet van Nederlandse militairen.
 In mijn eerste termijn zei ik al dat mijn fractie het eens is met de opvatting
van de regering dat een artikel 100-procedure moet zijn afgerond voordat in
de NAVO-raad of de EU-raad voor buitenlandse betrekkingen besluitvorming plaatsvindt
over de snellereactiemachten, de NATO Response Force en de EU-Battle­groups.
Dat is ontzettend belangrijk om ervoor te zorgen dat deze snellereactiemachten
ook daadwerkelijk snel blijven. Dan kan in de NAVO-raad of in de EU-raad ook
een gemandateerd besluit genomen worden. Ik hecht dan ook zeer aan die lijn:
de artikel 100-procedure wordt voorafgaand aan deze besluitvorming gevolgd.
Eerst wordt discussie gevoerd en dan gaat de regering gemandateerd op stap.
Ik kan nu al zeggen dat de motie die zojuist door de heer Ten Broeke is ingediend,
niet kan rekenen op de steun van de fractie van de PvdA.
 In mijn eerste termijn gaf ik al aan dat ik het eens ben met de werkgroep-Van
Baalen, dat de reikwijdte van artikel 100 zich zou moeten uitstrekken tot
alle inzet van de krijgsmacht bij militaire operaties buiten het grond­gebied
van het Koninkrijk. Dat lijkt mijn fractie nou juist wel een punt dat je zou
moeten formaliseren, ook al is dit in de afgelopen jaren min of meer praktijk
gewor­den. Dat heeft minister Van Middelkoop ook duidelijk aangegeven.
Ik dien daarom de volgende motie in. In deze motie staat geen verzoek, want
het is nadrukkelijk een verantwoordelijkheid voor het parlement. Als de meerderheid
van het parlement die mening heeft, zal zij zelf het initiatief moeten nemen
om het artikel in de Grondwet in die zin aan te passen.
 De Kamer,
 gehoord de beraadslaging,
 spreekt uit dat verbreding van de reikwijdte van artikel 100, lid 1, van
de Grondwet tot alle inzet van de krijgsmacht bij militaire operaties buiten
het grondgebied van het Koninkrijk wenselijk is,
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Van Dam. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
 Zij krijgt nr. 14 (30162).
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Er was een kort interruptiedebatje tussen de heer Van Dam en de heer Voordewind.
Het toetsingskader sluit nu bijvoorbeeld individuele uitzendingen uit. De
heer Van Bommel refereerde aan speciale operaties. Is de heer Van Dam van
mening dat deze nu wel conform artikel 100 afgehandeld moeten worden?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 De heer Haverkamp spreekt over "speciale operaties". Artikel
100 lid 1 gaat over de uitzending bij militaire operaties. Artikel 100 lid
2 geeft de regering de gelegenheid om inlichtingen op een andere moment aan
de Kamer te verstrekken als die inlichtingen niet vooraf kunnen worden verstrekt.
 
 
 
 De heer
 Haverkamp
 CDA
 
 Wat is dan het verschil tussen de huidige praktijk en de praktijk volgens
de motie van de heer Van Dam?
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 De minister van Defensie gaf al aan dat er de afgelopen jaren een bepaalde
praktijk is gegroeid. Tot nu toe is het maar één keer voorgekomen
dat artikel 5 van het NAVO-verdrag in werking is gesteld. Door de motie wordt
de praktijk geformaliseerd dat ook in die situatie artikel 100 geldt, zodat
daarover in de toekomst geen misverstanden kunnen ontstaan.
 
 
 Dan is het woord nu aan mevrouw Peters, die nog een halve minuut spreektijd
heeft.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Gelet op die tijd laat ik het bij de constatering dat wij
het ook na het debat nog wenselijk vinden dat het instemmingsrecht wordt gecodificeerd.
 Over de notificatieplicht dien ik de volgende motie in.
 De Kamer,
 gehoord de beraadslaging,
 constaterende dat de notificatiebrief waarmee de regering overeenkomstig
artikel 100 van de Grondwet de Kamer informeert dat zij een verzoek tot inzet
van de krijgsmacht in het buitenland zal onderzoeken, zeer summier is;
 verzoekt de regering, voortaan in de notificatiebrief het verzoek en de
stand van de internationale gedachtevorming uitgebreider te beschrijven,
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Peters. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
 Zij krijgt nr. 15 (30162).
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Ik begrijp niet goed het verschil tussen hetgeen politiek
ondenkbaar is en wat volgens mij gewoonterecht gaat worden enerzijds en de
constatering van de minister van Binnenlandse Zaken dat het toch geen gewoonterecht
is en dat het zelfs in de grondwettelijke verhoudingen niet wenselijk is anderzijds.
Dat nuanceverschil begrijp ik niet goed. Alleen al daarom zou ik codificatie
van het instemmingsrecht in de toekomst wenselijk vinden.
 
 
 Dan zijn wij hiermee gekomen aan het einde van de tweede termijn van de
Kamer.
 Ik geef het woord aan de minister van Buitenlandse Zaken.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Ik wil ook graag de laatste motie hebben voordat ik tot de beantwoording
overga.
 
 
 Dan schors ik de vergadering enige minuten.
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Voorzitter. Ik dank de leden van de Kamer voor hun inbreng in tweede termijn.
Ik wil ook namens het kabinet mijn waardering uitspreken voor het feit dat
wij zowel de heer Haverkamp als de heer Voordewind in ieder geval hebben kunnen
overtuigen. Ik begreep dat de heer Van Bommel een nieuwe vorm van dualisme
voorstond die ik voor zijn rekening laat. Het viel mij op dat de heer Van
Bommel blijkbaar zo geschrokken was van de waarderende woorden voor zijn inbreng
in eerste termijn dat hij van de weeromstuit kritiek ging leveren op zijn
eigen inbreng in eerste termijn. Hij verkondigde nu het tegenovergestelde
standpunt. De Kamer zal begrijpen dat ik mij eerder kon vinden in zijn eerste
termijn dan in zijn tweede termijn. Ik hoop dat de heer Van Bommel nog eens
naar zijn eigen inbreng in eerste termijn wil luisteren, om zichzelf te overtuigen
van het feit dat wij daaraan geen gehoor gaan geven.
 Wij hebben de moties als volgt verdeeld: ik zal reageren op de moties
van het lid Ten Broeke en het lid Peters. De heer Van Middelkoop zal ingaan
op de motie van de heer Van Dam. De motie van de heer Haverkamp c.s. is van
de Kamer. Daarbij past mij zeer grote terughoudendheid, al kan ik mij uiteraard
goed vinden in de woorden van waardering ten aanzien van de werkgroep NRF
en de heer Van Baalen die erin geformuleerd zijn.
 Zoals altijd zal ik helder zijn. Ik ontraad de motie van het lid Ten Broeke,
ofwel omdat ze volstrekt overbodig is, want wij hebben bij iedere voorbereiding
een voorbehoud, ofwel omdat met deze motie iets bedoeld wordt wat wij absoluut
niet willen. Ik vermoed eigenlijk dat laatste. De discussie richt zich op
het inzetten van de krijgsmacht al dan niet in het kader van de NRF of de
Battlegroup. Als wij de crisis zien aankomen en wij van plan zijn om daar
positief op in te gaan, heeft dit – zoals ik in eerste termijn al gezegd
heb – consequenties voor onze krijgsmacht omdat wij op dat moment deel
uitmaken van de NRF/EU-Battlegroup. In dat geval krijgt de Kamer gewoon een
artikel 100-brief. Dan spreken wij daarover, zij het op iets kortere termijn
dan gebruikelijk, ter voorbereiding van overleg in EU- of NAVO-verband. Uiteraard
zal tijdens dat overleg ook moeten blijken of er brede steun bestaat voor
de inzet. Als die brede steun niet bestaat, moge duidelijk zijn dat wij ons
in het overleg op vrijdag bij de NAR of op maandag c.q. dinsdag in EU-verband
tegen de inzet van de NRF/EU-Battlegroup zullen uitspreken. Het ging erom
in hoeverre je een voorbehoud moet maken bij iets wat je niet voorzien hebt
en waarover niet gesproken is. De Kamer wil dus een parlementair voorbehoud
met betrekking tot overleg in NAVO-verband en in de Raad van Buitenlandse
Zaken.
 Wij opereren op basis van overleg en dus niet op basis van een opdracht
of op basis van een last. Wij opereren niet voorwaarden stellend, maar op
basis van het overleg. Het is dus niet zo dat wij geen besluiten kunnen nemen
in de NAVO-raad of in de RBZ omdat er altijd een parlementair voorbehoud is.
Wij willen niet die weg op en daarom hebben wij juist deze hele discussie
gehad. Wij hebben niet alleen de discussie gehad, maar de AIV
en wij hebben ook aan de Kamer gerapporteerd in relatie tot de NRF. Tenzij
de Kamer werkelijk steekhoudende argumenten zou hebben, zou het ook heel vreemd
zijn als wij nu opeens zouden zeggen dat het ons een prima idee lijkt. Het
zal de heer Ten Broeke dus niet verbazen dat wij deze motie ontraden.
 Nu ga ik in op de motie van mevrouw Peters. Ik denk dat de heer Van Middelkoop
al zeer helder aangegeven heeft wat naar onze mening het grootste belang voor
de Kamer is. De Kamer heeft niet alleen belang bij het besluit, maar moet
ook betrokken zijn bij dat besluit. Zij moet haar opvattingen daarover kenbaar
kunnen maken. Ook refereerde de heer Van Middelkoop aan de praktijk. Ik noem
nu maar eigen voorbeelden. Deze hele discussie is namelijk ontstaan omdat
wij destijds als Kamerleden in de krant lazen dat de regering overwoog om
militairen naar Angola of een ander land te sturen. Dan kwam er altijd wel
een lid Verhagen of een lid Van Middelkoop dat de minister interpelleerde.
Dat deden wij toen nog; althans het lid Verhagen interpelleerde. Je hoort
zoiets namelijk niet in de krant te lezen. Juist in het kader van de informatieplicht
is het natuurlijk bizar als in de krant staat dat de Nederlandse regering
dat overweegt, terwijl de regering in het normale verkeer tussen Kamer en
regering de Kamer niet informeert over het feit dat dit overwogen wordt. Daarom
is die notificatie er destijds gekomen, vooruitlopend op artikel 100 en in
vervolg daarop. Om in vrijheid een weloverwogen besluit te kunnen nemen, moet
kenbaar gemaakt dat de mogelijkheden worden onderzocht om al dan niet deel
te nemen aan een militaire missie met participatie van Nederlandse militairen.
Als die weging leidt tot een besluit, wordt de Kamer daarover met alle ins
en outs, overwegingen en argumentatie geïnformeerd. Als je al bij de
notificatiebrief die uitgebreide voors en tegens aan de orde stelt, kun je
nauwelijks meer een eigenstandig besluit verwachten. Het debat dat je normaal
in de artikel 100-procedure houdt, haal je dan eigenlijk naar voren. Ook op
dit punt moeten wij deze motie ontraden, omdat wij op dit punt conform de
huidige praktijk willen blijven opereren.
 
 
 
 Mevrouw
 Peters
 GroenLinks
 
 Ik vraag de minister om nog eens naar het dictum van de motie te kijken,
want zij vraagt niet om al in de notificatiefase een artikel 100-studie aan
de Kamer te doen toekomen. Zij vraagt alleen om het verzoek, de context daarvan
en de missie waaraan Nederlandse troepen mogelijk gaan deelnemen, iets uitgebreider
te beschrijven. Nu hebben wij namelijk dezelfde onwenselijke situatie als
de vroegere, door de minister geschetste situatie, namelijk dat je uit de
krant allerlei speculaties moet halen, terwijl de Kamer genoegen moet nemen
met een kort eenregelig briefje met "we gaan daarnaar kijken". Bijvoorbeeld
in het geval van Afghanistan hebben wij volgens mij geen onderzoeksbrief gekregen
voor de situatie na 2010. In die brief zou kunnen staan welke landen al welke
toezeggingen hebben gedaan, wat de strategie is van de operatie en dat Nederland
overweegt om daar bijvoorbeeld meer marechaussee naartoe te zenden. Zoiets
zou daarin kunnen staan en dat wordt met deze motie beoogd.
 
 
 
 Minister
 Verhagen
 
 Zoals u het nu schetst, loop je daarmee juist vooruit op je eigen besluitvorming.
Ik zal een ander voorbeeld noemen waarin wij een notificatiebrief hebben gestuurd.
Toen lag er zelfs nog geen concreet verzoek aan Nederland. Wij hebben de Kamer
toen ervan op de hoogte gesteld dat wij overwogen om te bezien welke mogelijkheden
er waren om deel te nemen aan de internationale VN-missie met betrekking tot
Darfur. Er lag toen geen concreet verzoek aan Nederland. Er was een algemeen
besluit van de VN dat er een VN-missie moest komen en er was een algemene
oproep aan de hele wereld om te bezien of aan de uitvoering van deze VN-missie
in Darfur een bijdrage kon worden geleverd. Toen hebben wij gezegd dat wij,
mede gelet op onze Grondwet – waarin de bevordering van de internationale
rechtsorde is opgenomen – maar ook op onze betrokkenheid bij Darfur,
Sudan en Afrika, wilden bekijken of dit tot de mogelijkheden of tot de onmogelijkheden
behoorde. Maar op dat moment begint vaak pas de internationale gedachtevorming.
Er is wel een VN-besluit genomen dat er een missie in Darfur moet komen, maar
het is nog niet duidelijk of er landen aan deelnemen en, zo ja, welke landen
dat dan zijn enzovoorts. Op het moment dat je in die brief de overwegingen
schrijft, terwijl je daarmee op de gedachtevorming vooruitloopt, dan vindt
het kabinet dat dit dus niet bijdraagt aan een heldere besluitvorming en aan
datgene wat het wil: de betrokkenheid van het parlement bij de uitzending
van Nederlandse militairen.
 
 
 
 Minister
 Van Middelkoop
 
 Voorzitter. Ik zie dat de heer Van Bommel er niet meer is. Hij heeft mij
in de mond gelegd dat ik bij de notificatie zou hebben gesproken over een
zwijgplicht van de Kamer. Die term heb ik niet gebruikt en die wil ik ook
niet gebruiken, want daar is geen sprake van. De notificatie is ooit begonnen
met de commissie-Bakker, waarvan de heer Van Bommel deel uitmaakte. Het is
een soort "agreement to wait" of een "agreement to respect"
tot op het moment dat de regering een artikel 100-besluit heeft genomen of
niet.
 Dan heb ik nog een opmerking aan het adres van de heer Ten Broeke. Zijn
motie is door collega Verhagen ontraden. De VVD-fractie heeft in 1994 geen
steun gegeven aan de motie en poneerde in 1999 tijdens de Kosovo-oorlog bij
monde van haar fractievoorzitter de stelling dat de Kamer zich daarmee helemaal
niet moest bemoeien, maar pas achteraf moest controleren. Die positie is nooit
gevolgd. Ik vind het uiterst curieus dat uitgerekend die fractie nu een motie
indient met de strekking die is vermeld. Daarmee verdwijnt mijn restantje
geloof in de klassieke belijning van de VVD-fractie op dit terrein en dat
vind ik jammer.
 
 
 
 De heer
 Ten Broeke
 VVD
 
 Ik heb in mijn eerste termijn al iets gezegd over dat eerste punt. De
situatie is in 1994 namelijk gevolgd door een commissie die vandaag niet alleen
omstandig door ons, maar ook door u, is bedankt. De naamgever van de commissie
zat daar zelf in en hij voerde destijds die redenering. Het voortschrijdend
inzicht, zoals dat altijd zo mooi heet, heeft daar gewoon plaatsgevonden.
Daarover ben ik heel eerlijk geweest en ik weet niet of dat zo'n opmerking
rechtvaardigt.
 Ik vind toch dat de minister er een klein beetje naast zit met zijn opmerking
over Kosovo. Dit laat namelijk helemaal onverlet dat de rollenpatronen die
wij met elkaar hebben afgesproken, ongewijzigd blijven. Daar heb ik in mijn
tekst ook uitermate lang bij stilgestaan. Een voorbehoud maken op een toestemmingsvereiste
is een heel gebruikelijke parlementaire procedure die niets aan
die rolverdeling verandert. Sterker nog, dat hoort prima thuis in de meest
klassieke opvatting van die rolverdeling. Daar was mijn hele betoog op geënt
en ik heb daarin ook de nodige medestanders opgevoerd. Ik verwijs nog even
naar het betoog van de heer Besselink op dat vlak.
 
 
 
 Minister
 Van Middelkoop
 
 De inhoudelijke posities zijn volgens mij duidelijk. Ik wilde alleen even
een politiek feitje markeren.
 Dan de motie van de heer Van Dam. Ik vind dat een lastige motie en ik
zal uitleggen waarom. In de eerste plaats – dat is niet het meest belangrijk –
wordt er nu ineens gesproken over alle inzet van de krijgsmacht. In artikel
100 van de Grondwet staat een wat andere formulering en wordt gesproken over
de inzet of het ter beschikking stellen van de krijgsmacht enzovoorts. Ik
weet niet of het de bedoeling van de heer Van Dam is of dat het misschien
argeloos geformuleerd is, maar alle inzet betekent dus ook de inzet van special
forces en iedere individuele militair. Dat moet je volgens mij niet eens willen.
Het meest belangrijk is dat het mij niet helemaal duidelijk is wat nu precies
in de motie wordt gevraagd. Er zijn twee mogelijkheden. De eerste is dat er
wordt gevraagd wat de regering al in het toetsingskader heeft vastgelegd of
beloofd. Ik verwijs naar het citaat dat ik zo-even aan de heer Voordewind
heb voorgelezen. De heer Van Dam zal de regering toch wel op haar woord willen
geloven, zeker als het in het toetsingskader staat, dat zij in analoge situaties
zal handelen in de geest van artikel 100. Als dat de bedoeling is van deze
motie is zij overbodig, omdat daarin wordt gevraagd wat wij al beloofd hebben.
 Er is ook nog een andere lezing mogelijk, en ik denk dat die het meest
voor de hand ligt. Die lezing luidt dat de heer Van Dam via een Kameruitspraak
een grondwetsbepaling anders wil gaan lezen. Met alle respect, maar dat kan
dus niet. In artikel 100, lid 1, wordt gesproken over het inzetten of ter
beschikking stellen van de krijgsmacht ter handhaving of bevordering van de
internationale rechtsorde. Die casus kennen wij. Als de heer Van Dam wil dat
er in een aantal analoge situaties precies zo wordt gehandeld, dan is er echt
maar één aangewezen weg, en dat is wijziging van de Grondwet.
Maar je kunt niet per motie eenzijdig uitspreken dat de Grondwet ineens anders
moet worden geïnterpreteerd. Om die reden ontraden wij de aanneming van
de motie. Het zou de regering echter een lief ding waard zijn als de heer
Van Dam nog eens zou willen overwegen wat hij precies wil en tot de conclusie
zou komen dat wij al lang leven onder het regime van politieke beloftes om
analoog te handelen in situaties die buiten artikel 100 liggen.
 
 
 
 De heer
 Van Dam
 PvdA
 
 Dit is toch niet helemaal de zuiverheid die ik juist van deze minister
gewend ben als het gaat om constitutionele discussies. Ik heb gewoon dezelfde
formulering gebruikt als de werkgroep-Van Baalen. Er bestaat overigens geen
misverstand over dat de uiteindelijke formulering van een grondwetstekst zo
zuiver mogelijk moet zijn. Waar het om gaat is dit. De Kamer kan een uitspraak
doen over de wenselijkheid van een grondwetswijziging. Vervolgens is het aan
de Kamer dan wel aan de regering om daadwerkelijk een grondwetswijziging voor
te bereiden. In mijn termijn heb ik al gezegd dat ik denk dat het in de rede
ligt dat het parlement zelf daarin het initiatief neemt, zoals ook de commissie-Van
Baalen destijds heeft gezegd. De minister zei dat het kabinet al heeft beloofd
om dat te doen, maar een grondwetswijziging gaat niet over dit kabinet; dat
weet de minister ook. Een grondwetswijziging gaat per definitie pas in bij
een volgend kabinet. Het gaat er dus om of de praktijk, waarvan de minister
zegt dat dit kabinet heeft beloofd om zich daaraan te houden, geformaliseerd
moet worden door opname in de Grondwet van de bepaling dat artikel 100 geldt
voor alle inzet of terbeschikkingstelling van de krijgsmacht voor operaties
buiten het grondgebied van het Koninkrijk, en niet beperkt blijft tot de huidige
formulering. De argumentatie daarvoor was overigens al lang door de werkgroep-Van
Baalen gegeven.
 
 
 
 Minister
 Van Middelkoop
 
 Dit vind ik een buitengewoon verhelderende interventie van de heer Van
Dam. Ik vrees dat ik de motie anders moet lezen dan ik aanvankelijk deed,
maar dat is een politiek oordeel. Mijn excuses als ik de heer Van Dam ervan
beschuldigde dat hij wat gemakkelijk met onze Grondwet omging. Ik begrijp
echter dat het nog een stuk serieuzer is en dat hij met deze motie vraagt
om de Grondwet te herzien. Met alle respect, maar ik begrijp daar niets van
na de eerste termijn van de heer Van Dam, die ik nu juist buitengewoon herkenbaar
vond en conform de lijn van het regeringsstandpunt. Nogmaals, met alle respect,
maar deze motie had ik zeker niet verwacht, op grond van zijn eerste termijn.
Het is niet helemaal "out of the blue", maar een klein beetje wel.
Ik vind het heel curieus dat hij nu de regering vraagt, het initiatief te
nemen tot een grondwetsherziening. Dan zou ik het een stuk chiquer en ook
gewoon beter hebben gevonden als dit in de motie wat duidelijker tot uitdrukking
was gebracht, want ik geloof niet dat het alleen maar aan mij ligt dat ik
de motie eerst iets anders las.
 Als de inzet van deze motie is, artikel 100 te wijzigen in de zin zoals
de heer Van Dam bedoelt en zoals wij het de facto allang toepassen, blijft
de regering de aanneming van deze motie ontraden.
 
 
 Ik geef het woord aan de minister van BZK.
 
 
 
 Minister
 Ter Horst
 
 Voorzitter. Ik sluit mij aan bij het oordeel dat zojuist door de minister
van Defensie is gegeven.
 De heer Haverkamp vroeg of het juist is dat er geen enkele politie-inzet
met geweldsinstructie mogelijk is, los van militaire operaties. Volgens mij
is dat niet goed denkbaar. Ik maak echter wel een uitzondering voor datgene
wat Nederland over zijn grenzen doet. Over de grens met Duitsland en België
is daarvan namelijk wel degelijk sprake, maar volgens mij doelt de heer Haverkamp
daar niet op. Als het gaat om het leveren van internationale bijstand, waarover
wij nu spreken, acht ik het inderdaad niet goed denkbaar dat dit gebeurt.
Ik zeg overigens niet dat dit onmogelijk is.
 De heer Van Bommel is al weg. Ik zeg toch dat ik het bijzonder vind dat
hij de algemene vertrouwensregel als een dooddoener beschouwt, want daarop
is naar mijn idee ons gehele bestel gebaseerd. Ik wil de vertrouwensregel
dan ook niet afdoen met "dooddoener".
 In het interruptiedebatje van het kabinet kwam de vraag aan de orde of
de Kamer het voor het zeggen heeft of de regering. Het is juist dat de Kamer
het kabinet kan wegsturen en dat laatstgenoemde de Kamer kan
ontbinden. Het laatste kan het kabinet echter slechts één keer
doen. Als er daarna verkiezingen worden gehouden en later blijkt dat het standpunt
van de nieuwe Kamer niet afwijkt van dat van de vorige Kamer, mag het kabinet
niet nogmaals overgaan tot ontbinding. Uiteindelijk is het laatste woord dus
aan de Kamer. En dat is vandaag mijn laatste woord.
 
 
 We zijn hiermee gekomen aan het eind van dit overleg. Ik concludeer dat
de rapporten en de regeringsreactie daarop voldoende zijn besproken. Als u
dat wenst, kunt u de moties morgen ter stemming aanbieden.
 Ik dank de ministers, hun staf en het publiek.
 
 
 Sluiting 14.16 uur.
 
 
 
 
 Samenstelling: 
 Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP), Waalkens (PvdA), Çörüz
(CDA), Ormel (CDA), voorzitter, Ferrier (CDA), Van Velzen (SP), Nicolaï
(VVD), De Nerée tot Babberich (CDA), Haverkamp (CDA), Blom (PvdA),
Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Irrgang
(SP), Knops (CDA), De Roon (PVV), Voordewind (ChristenUnie), Pechtold (D66),
ondervoorzitter, Ten Broeke (VVD), Van Raak (SP), Gill'ard (PvdA), Thieme
(PvdD) en Peters (GroenLinks). 
 Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP), Vermeij (PvdA), Omtzigt
(CDA), Spies (CDA), Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Jasper van Dijk (SP),
Van Miltenburg (VVD), Ten Hoopen (CDA), Jonker (CDA), Boelhouwer (PvdA), Leerdam
(PvdA), Arib (PvdA), Neppérus (VVD), Lempens (SP), Schermers (CDA),
Wilders (PVV), Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Koşer
Kaya (D66), Van Beek (VVD), Gesthuizen (SP), Samsom (PvdA) en Ouwehand (PvdD).
 
 
 Samenstelling: 
 Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP), Poppe (SP), Ferrier (CDA),
Van Velzen (SP), Haverkamp (CDA), Blom (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink (PvdA),
Van Miltenburg (VVD), voorzitter, Van Dam (PvdA), Kraneveldt-van der Veen
(PvdA), Griffith (VVD), Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Algra (CDA), Irrgang
(SP), Knops (CDA), Willemse-van der Ploeg (CDA), Jacobi (PvdA), Brinkman (PVV),
Voordewind (ChristenUnie), Pechtold (D66), Ten Broeke (VVD), Thieme (PvdD)
en Peters (GroenLinks). 
 Plv. leden: Lempens (SP), Van der Vlies (SGP), Polderman (SP), Ormel (CDA),
De Wit (SP), Çörüz (CDA), Roefs (PvdA), dsWolbert (PvdA),
Van Beek (VVD), Smeets (PvdA), Arib (PvdA), Blok (VVD), Omtzigt (CDA), Uitslag
(CDA), Roemer (SP), Jonker (CDA), De Nerée tot Babberich (CDA), Samsom
(PvdA), Wilders (PVV), Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Van
der Ham (D66), Teeven (VVD), Ouwehand (PvdD), Vendrik (GroenLinks) en Nicolaï
(VVD).
 
 
 Samenstelling: 
 Leden: Van Beek (VVD), Halsema (GroenLinks), Van der Staaij (SGP), De
Pater-van der Meer (CDA), Van Bochove (CDA), Gerkens (SP), Sterk (CDA), Leerdam
(PvdA), voorzitter, De Krom (VVD), ondervoorzitter, Griffith (VVD), Boelhouwer
(PvdA), Algra (CDA), Irrgang (SP), Kalma (PvdA), Schinkelshoek (CDA), Van
der Burg (VVD), Brinkman (PVV), Pechtold (D66), Van Raak (SP), Thieme (PvdD),
Kuiken (PvdA), Leijten (SP), Heijnen (PvdA), Bilder (CDA) en Anker (ChristenUnie). 
 Plv. leden: Teeven (VVD), Van der Vlies (SGP), Joldersma (CDA) Smilde
(CDA), Polderman (SP), Spies (CDA), Wolbert (PvdA), Aptroot (VVD), Zijlstra
(VVD), Vermeij (PvdA), Van Gerven (SP), Heerts (PvdA), Çörüz
(CDA), Remkes (VVD), De Roon (PVV), Van der Ham (D66), Van Bommel (SP), Ouwehand
(PvdD), Timmer (PvdA), De Wit (SP), Kraneveldt-van der Veen (PvdA), Van Haersma
Buma (CDA), Cramer (ChristenUnie) en Knops (CDA).