Wijziging van enkele onderwijswetten ivm vertegenwoordiging van vrouwen in leidinggevende functies in het onderwijs; Advies en nader rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24149, nr. B

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

01-05-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

24149 nr. B

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamOndertekeningBijlage bij het advies van de Raad van State van 28 december 1994,
no. W05.94.0284, met redactionele kanttekeningen die de Raad in overweging
geeft.
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24149Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 41 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 149Wijziging van enkele onderwijswetten in verband met het opnemen van
een document inzake evenredige vertegenwoordiging van vrouwen in leidinggevende
functies in het onderwijsBADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORTHieronder zijn opgenomen het advies van de Raad van State d.d. 28 december
1995 en het nader rapport d.d. 18 april 1995, aangeboden aan de Koningin door
de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, mede namens de
Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. Het advies van de Raad van
State is cursief afgedrukt. Bij Kabinetsmissive van 10 mei 1994, no. 94.003712, heeft Uwe Majesteit,
op voordracht van de Minister van Onderwijs en Wetenschappen, mede namens
de Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, bij de Raad van State
ter overweging aanhangig gemaakt het voorstel van wet met memorie van toelichting
tot wijziging van enkele onderwijswetten in verband met het opnemen van een
document inzake positieve actie voor vrouwen in leidinggevende functies.Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw kabinet van 10 mei 1994,
nr. 94.003712, machtigde Uwe Majesteit de Raad van State zijn advies inzake
het bovenvermelde voorstel van wet rechtstreeks aan mij te doen toekomen.
Dit advies gedateerd 28 december 1994, nr. W05.94.0284, bied ik U hierbij
mede namens de Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij aan.1. In dit advies zal de Raad van State allereerst aandacht besteden aan
de vraag of het opleggen van wettelijke verplichtingen de aangewezen weg is
om de beoogde «positieve actie» te bewerkstelligen (punt 2). Daarna
wordt ingegaan op de constitutionele kant van het wetsvoorstel, waarvoor in
de aanbiedingsbrief bijzondere aandacht is gevraagd (punten 3 tot en met 7).
In de derde plaats zal de Raad aandacht besteden aan de evenredigheidsnorm
(punt 8); ten slotte wordt een aantal verschillende onderwerpen besproken
(punten 9 en volgende). De Raad hecht eraan om, alvorens over te gaan tot de bespreking van de
diverse punten, uit te spreken dat het achterliggende doel van het wetsvoorstel,
namelijk bevorderen dat er voldoende vrouwen worden aangetroffen in leidinggevende
posities bij onderwijsinstellingen, wat hem betreft niet ter discussie staat,
zoals ook onder punt 5 zal blijken. In dit advies verwoorde kritiek heeft
dan ook uitsluitend betrekking op de middelen die worden voorgesteld om genoemd
doel te bereiken.1. Het verheugt de ondergetekenden dat voor de Raad het achterliggende
doel van het wetsvoorstel niet ter discussie staat. In het hiernavolgende
zullen de ondergetekenden op hetgeen de Raad van State overigens opmerkt,
ingaan.Verder is van de gelegenheid gebruik gemaakt de benaming van het voorstel
van wet aan te passen: wijziging van enkele onderwijswetten in verband met
het opnemen van een document inzake evenredige vertegenwoordiging van vrouwen
in leidinggevende functies in het onderwijs. Deze benaming duidt meer nog
dan de term «positieve actie», die in het oorspronkelijke ontwerp
werd gehanteerd, wat het beoogde doel van het voorstel is.2. Het wetsvoorstel wil een wettelijke plicht voor de bevoegd-gezagsorganen
van onderwijsinstellingen in het leven roepen om een beleid te ontwerpen in
verband met de aanwezigheid van vrouwen in leidinggevende posities en op gezette
tijden aan te geven hoe het staat met de verwezenlijking van dat beleid. Een concrete resultaatsverplichting om meer vrouwen op de bedoelde posten
te benoemen, is terecht niet voorzien. De voorgestelde norm dat vrouwen en
mannen «naar evenredigheid» werkzaam zullen zijn in de leiding
van de instelling laat bovendien ruimte voor een zekere situatie-afhankelijke
uitwerking (gewezen zij in dit verband op punt 8). In elk geval bestaat er
geen verplichting om een eventueel geformuleerd beleid om tot een verhoging
van het aandeel van leidinggevende vrouwen te komen, in concrete benoemingsbesluiten
tot uitdrukking te laten komen; dat zou trouwens ook moeilijk kunnen. Het
komt erop neer dat het wetsvoorstel een aansporing bevat om binnen de instellingen
regelmatig aandacht te besteden aan de aanwezigheid van vrouwen in leidinggevende
functies.In tegenstelling tot de indieners van het wetsvoorstel, die blijkens de
memorie van toelichting (paragraaf 5.1) een «duidelijke impuls»
verwachten van de onderhavige maatregel, is de Raad van oordeel dat deze hooguit
een zeker stimulerend effect zal kunnen hebben. Het college betwijfelt dan
ook of het scheppen van een wettelijke plicht de aangewezen weg is om voortgang
te boeken bij het allengs beëindigen van de ondervertegenwoordiging van
vrouwen. In de Aanwijzingen voor de regelgeving (Ar) is terecht bepaald dat
tot het tot stand brengen van een regeling slechts besloten wordt indien de
noodzaak daarvan is komen vast te staan (aanwijzing 6 Ar) en dat niet tot
het treffen van een regeling wordt besloten indien niet is komen vast te staan
dat de beoogde doelen niet op andere wijze kunnen worden bereikt (aanwijzing
7, aanhef en onder d, Ar). In het onderhavige geval kan bij die «andere
wijzen» vooral worden gedacht aan voorlichting.Daarom meent de Raad dat tot indiening van een wetsvoorstel pas zou moeten
worden besloten indien voldoende aannemelijk is dat andere middelen minder
resultaat zullen hebben; de memorie van toelichting zou dan een uiteenzetting
van die strekking dienen te bevatten.2. De Raad twijfelt met een beroep op aanwijzing 7 van de Aanwijzingen
van de regelgeving of een formeel-wettelijke regeling wel noodzakelijk is.
De ondergetekenden merken op dat andere wijzen van stimuleren onvoldoende
effect hebben gehad. Met de middelen die de afgelopen jaren zijn ingezet is
te weinig resultaat geboekt. Hieronder volgt een opsomming van de ingezette
middelen.Daaraan voorafgaand een opmerking: bij de inzet van middelen is steeds
gezocht naar een vruchtbare combinatie van maatregelen. Zo zijn de meeste
maatregelen vergezeld gegaan van voorlichtingsactiviteiten.a. scholingIn de jaren '80 zijn oriëntatiecursussen voor vrouwen georganiseerd.
Dit beleid is in drie achtereenvolgende jaren (1988–1991) geïntensiveerd
door het aanbod van specifieke managementcursussen voor vrouwen. Het aantal
vrouwelijke deelnemers aan deze managementcursussen bedraagt:– voor de sector primair onderwijs (PO) respectievelijk 1500 vrouwen
(cursus vrouw en management) en 300 vrouwen (cursus profileren/solliciteren),– voor de sector voortgezet onderwijs (VO) 1000 vrouwen,– voor de sector beroepsonderwijs/volwasseneneducatie (BVE) respectievelijk
100 vrouwen (cursus centrale directie), 300 vrouwen (cursus sectormanagement)
en 400 vrouwen (cursus afdelingsmanager),– voor de sector hoger beroepsonderwijs (HBO) 150 vrouwen.De cijfers hebben betrekking op cursussen die geïnitieerd zijn in
het kader van door de rijksoverheid gesubsidieerde kandidatenbanken Selekt
primair en Interstudie Selekt. Naast dit cursusaanbod vindt managementscholing
van vrouwen plaats op initiatief van onderwijsinstellingen zelf, die de professionaliteit
van het eigen management willen versterken.Uit evaluatieonderzoek (Eck en Vermeulen, 1990) is gebleken dat de cursus
Vrouw en management een positieve bijdrage heeft geleverd aan de kwalificatie
van individuele vrouwen. Zowel de deelnemers als de bevoegde gezagsorganen
waren over de kwaliteit van de cursus tevreden.b. arbeidsvoorwaardenVoor het basisonderwijs zijn de volgende aanvullende maatregelen genomen:– de mogelijkheid tot deeltijd-directeurschap,– de mogelijkheid tot meerhoofdige schoolleiding,– faciliteren van vrijwillig terugtreden van zittende directeuren
van 55 jaar en ouder in het geval van een fusie,– financiële ondersteuning van f 10 000 te besteden
aan een, op het gebied van een emancipatoire selectieprocedure deskundige
begeleiding,– gratis cursusaanbod aan schoolbesturen over werving en selectie.Uit onderzoek naar de effecten van de maatregelen is gebleken dat een
groot deel (50%) van de schoolbesturen nauwelijks gebruik maken van de aanvullende
maatregelen, met uitzondering van het cursusaanbod werving en selectie.Voor de overige sectoren kunnen de volgende maatregelen genoemd worden: – de mogelijkheid tot deeltijd-directeurschap in het VO,– maatregelen voor pluriform personeelsbeleid in de BVE-sector,– subsidiëring van het expertisecentrum Vrouw en Management
HBO, welke zorgdraagt voor een aanbod van cursussen voor vrouwen zelf en voor
personeelsfunctionarissen.c. voorlichtingZowel van de kant van de rijksoverheid als van de personeels- als de besturenorganisaties
zijn voorlichtingsactiviteiten ondernomen:– brochure Vrouw en Management (verzonden aan alle onderwijsinstellingen),– artikelen in «Uitleg», en in de bladen van de personeels-
als de besturenorganisaties,– publikatie van interviews met succesvolle vrouwelijke onderwijsmanagers,– financiering van de campagne «Een sneeuwbal-effect. Het
onderwijs baant zich een weg naar pluriform leiderschap», uitgevoerd
onder verantwoordelijkheid van de onderwijsbesturenorganisaties. Het effect
van deze campagne kan worden afgelezen uit de verspreiding van campagneprodukten
(bidbook en poster). 19 000 sets bestaande uit een bidbook en een poster
zijn verzonden naar onderwijsbesturen, de VNG, de agrarische onderwijscentra,
de vormingsinstituten, de landelijke organen beroepsonderwijs en onderwijsemancipatiebureaus.
Een meetbaar effect is, dat er in totaal 35 publikaties aan de campagne zijn
gewijd. d. subsidiesTen einde het aanbod van gekwalificeerde vrouwen met leidinggevende ambities
beter zichtbaar c.q. vindbaar te doen zijn zijn subsidies verstrekt ten behoeve
van– kandidatenbanken vrouw en management (zie memorie van toelichting), – netwerken van vrouw en management: Vrouw en management primair
onderwijs (VMPO), en Vrouwen in onderwijsmanagement (VRIOM).Voorts zijn subsidies verstrekt ter ondersteuning van de uitvoering van
de convenanten zoals die vanaf begin jaren negentig tussen besturenorganisaties
en personeelsorganisaties in het middelbaar beroepsonderwijs (MBO), het VO
en het PO zijn afgesloten om het aantal vrouwen in leidinggevende functies
te doen toenemen. In dat kader is– een project «Voorbeeldlocaties» uitgevoerd (publikatie,
conferenties),– een handreiking «van intentie naar benoeming» aan
alle scholen verzonden.Hoewel er positieve effecten van deze maatregelen zijn geregistreerd (versterking
van de inzet van de convenantspartners, positieve ervaring bij de projectscholen
met het ontwikkelen van beleid ten behoeve van de evenredige vertegenwoordiging
van vrouwen in de leidinggevende functies) blijven resultaten in termen van
toename van het aantal benoemde vrouwen in managementposities uit. Evaluatie-onderzoek
van Vianen (1993) wijst uit dat het convenant voortgezet onderwijs zeer weinig
resultaat heeft gehad.Bij vergelijking van het aandeel vrouwen in leidinggevende functies in
het onderwijs over de jaren 1986, 1990 en 1994 (bronnen: vierde onderwijsemancipatienota,
kamerstukken II 1992/93, 23 200; Thermometer Vrouw en Management, Uitleg
nr. 30 van 7 december 1994) moet worden geconstateerd dat dit aandeel slechts
in zeer beperkte mate is vergroot. Deze cijfers, bijeengebracht in een tabel,
zijn opgenomen in de memorie van toelichting bij het voorliggende wetsvoorstel.Uit recente analyse van de vervulling van de 73 vacatures schoolleider
PO waarvoor in 1993 is geadverteerd, blijkt dat in 3 gevallen een vrouw benoemd
is (De Kool, Van Tienhoven, Ellemers, 1994).Uit dit alles moge blijken dat voldoende op andere wijze is getracht het
doel van een evenredige vertegenwoordiging van vrouwen in de schoolleiding
te bereiken. De ondergetekenden constateren dat veel eerder getroffen maatregelen
weliswaar goed zijn, maar gelet op de effecten daarvan gezien de cijfers onvoldoende
zijn geweest. De ondergetekenden zijn dan ook van oordeel dat het zelfregulerend
vermogen van het onderwijsveld tekortschiet om het doel van evenredige vertegenwoordiging
van vrouwen in leidinggevende functies in het onderwijs te bewerkstelligen.
Zij hebben derhalve met inachtneming van aanwijzing 8 van de Aanwijzingen
van de regelgeving en mede gelet op de toelichting daarop, gezocht naar een
maatregel die dat zelfregulerend vermogen kan versterken. De ondergetekenden
zijn van mening dat het hier aangewende middel, nl. het verplicht stellen
van een document aan de hand waarvan het beleid ten aanzien van de evenredige
verdeling tussen mannen en vrouwen in leidinggevende functies wordt gevoerd,
aan dat doel beantwoordt. Daarbij is tevens bepaald dat de verplichting dit
document op te stellen, slechts geldt in die situatie waarin de evenredigheid
nog niet is bereikt.3. Thans zal de Raad ingaan op de verhouding van het wetsvoorstel tot
het constitutionele kader. Daarbij zijn van belang het in artikel 1 van de
Grondwet verankerde gelijkheidsbeginsel en de in artikel 23, zesde lid, gewaarborgde
vrijheid van het bijzonder onderwijs betreffende de aanstelling van personeel,
mede in verband met de in artikel 6 neergelegde vrijheid van godsdienst en
levensovertuiging. Met toetsing aan deze bepalingen wordt volstaan, nu de
daarmee corresponderende bepalingen in internationale verdragen, die in verband
met de artikelen 93 en 94 van de Grondwet eveneens van belang zijn voor het
constitutionele kader, geen verdergaande waarborgen bieden die hier van belang
zijn gezien de beleidsruimte die deze verdragen laten aan de nationale autoriteiten
bij te maken afwegingen.4. Voordat het wetsvoorstel wordt getoetst aan elk van de genoemde bepalingen
van de Grondwet, dient te worden stilgestaan bij de verhouding tussen de artikelen
1 en 23 van de Grondwet enige aandacht. In het bijzonder dient onder ogen
te worden gezien of artikel 23, zesde lid, ruimte laat om de vrijheid van
het bijzonder onderwijs met betrekking tot de benoeming van onderwijsgevenden
te beperken ten behoeve van het belang van het gelijkheidsbeginsel in de vorm
van een verplichte voorkeursbehandeling van vrouwen. In zijn advies inzake
het voorstel van een Algemene wet gelijke behandeling van 23 oktober 1990
(kamerstukken II 1990/91, 22 014 B) heeft de Raad geoordeeld dat de essentie
van de in artikel 23 van de Grondwet gegarandeerde benoemingsvrijheid «nu
juist is dat het oordeel over de vraag welke factoren voor het functioneren
ten dienste van de realisering van de grondslag relevant zijn aan het bevoegd
gezag wordt overgelaten en dat de wetgever noch de rechter zijn oordeel aan
het bevoegd gezag mag opleggen». Er zijn geen redenen om daar nu anders
over te denken.3 en 4. De Raad geeft hier het constitutioneel kader van zijn advies aan.
Hierop zal onder 6 en 7 worden ingegaan.5. Bij het bezien van het wetsvoorstel in het licht van artikel 1 van
de Grondwet kan worden vooropgesteld dat vrijwel algemeen aanvaard is dat
een beleid ter vermindering van de achterstandspositie van vrouwen niet per
definitie hetzelfde is als een beleid ter discriminatie van mannen. Dat komt
ook tot uitdrukking in nationale en internationale regelingen, zoals de memorie
van toelichting in paragraaf 4 terecht constateert. Voor het voeren van een beleid van voorkeursbehandeling moet wel een overtuigende
rechtvaardiging worden gegeven. Die bestaat in dit geval met name in de feitelijk
bestaande sterke ondervertegenwoordiging van vrouwen in de schooldirecties.
Daarbij kan het in de memorie van toelichting genoemde socialisatiemotief
op zichzelf als een rechtvaardigingsgrond voor het wetsvoorstel worden genoemd.
De bewering in paragraaf 6 van de memorie van toelichting, dat er sprake is
van «achterstelling omdat in dit geval de ondervertegenwoordiging niet
is terug te voeren op het ontbreken van een gekwalificeerd aanbod» acht
de Raad daarentegen te stellig, nu onderzoek naar de oorzaken van de ondervertegenwoordiging
ontbreekt, althans de resultaten hiervan niet in de toelichting worden vermeld.
Het staat onvoldoende vast dat er voldoende «gekwalificeerd aanbod»
van vrouwen is. De opmerking zou derhalve liever achterwege moeten worden
gelaten. Ook de opmerking dat er «aanwijzingen» zijn dat «traditionele
opvattingen over mannelijkheid en vrouwelijkheid in relatie tot leiderschap
en management» een belangrijke rol spelen in de vigerende selectiemechanismen
en -procedures kan niet zonder meer overtuigen, nu niet wordt aangegeven waaruit
die aanwijzingen bestaan. De opmerking dient ofwel achterwege te worden gelaten
ofwel nader te worden beargumenteerd of te worden genuanceerd.Op dit punt kan de conclusie zijn dat de memorie van toelichting aanvulling
behoeft maar dat het wetsvoorstel als zodanig geen bezwaren oproept die zijn
ontleend aan artikel 1 van de Grondwet.5. Vanaf begin jaren '80 is onderkend dat het ontbreken van een gekwalificeerd
aanbod van vrouwen een mogelijke oorzaak van de ondervertegenwoordiging zou
kunnen zijn. In zijn algemeenheid is die verklaring nu niet langer houdbaar.
Allereerst is er sprake van een sterke afname van kwalificatieverschillen
tussen mannen en vrouwen en een gestage groei van het aantal vrouwen dat de
arbeidsmarkt opstroomt (V. Rijsbergen, 1994). Het onderwijs is een sector
waarin relatief veel vrouwen werkzaam zijn.Door gerichte inzet van het instrument scholing zijn er duizenden vrouwen
in de jaren 1988–1991 voor een functie in het onderwijsmanagement opgeleid.
De ondergetekenden volstaan hier met te verwijzen naar de opsomming van de
ingezette middelen zoals opgenomen onder 2.Aanwijzingen dat traditionele opvattingen over mannelijkheid en vrouwelijkheid
in relatie tot leiderschap en management een belangrijke rol spelen in selectiemechanismen
zijn in twee categorieën te onderscheiden.Ten eerste worden met behulp van sekse-stereotiepe beeldvorming, mede
ten gevolge van «de macht van de vanzelfsprekendheid» (Komter,
1985) bestaande beelden over mannen en vrouwen in stand gehouden. Door in
selectiecommissies (ongewild) algemeen gangbare ideeën over mannelijkheid
en vrouwelijkheid te hanteren worden weinig vrouwen geselecteerd. Terwijl
er geen feitelijke verschillen bestaan tussen mannen en vrouwen als het gaat
om hun geschiktheid voor leidinggevende functies blijkt dat selectiecommissies
eigenschappen van «een goede manager» impliciet aan mannen toedichten.Uit onderzoek van Ruijs en Mientjes (1989) blijkt dat bij de selectie
van vrouwelijke schoolleiders vooroordelen een rol spelen.Ten tweede draagt de inrichting van de sollicitatieprocedure met daarin
het gebruik van bepaalde werving- en selectie-instrumenten ertoe bij dat weinig
vrouwen worden benoemd (Vermeulen, 1994: 11). «De gebruikelijke instrumenten,
zoals advertentie en sollicitatiebrief gevolgd door een aantal selectie- gesprekken,
lijken niet in het voordeel van vrouwen te werken. Een mixture van instrumenten
waarbij onder meer gebruik wordt gemaakt van assessment centra en psychologische
testen zou vaker tot vrouwelijke benoemingen leiden (idem).De Raad vroeg om een uitvoeriger toelichting op het socialisatiemotief. Zoals in de memorie van toelichting gesteld, en door de Raad onderschreven,
vormt dit een zeer belangrijk motief dat ten grondslag ligt aan de ongelijkheid
tussen seksen. Via socialisatie oftewel het aanleren van gedrag of rollen
wordt volgens N. Chodorow (1980) kinderen een fundamenteel seksegebonden identiteit
aangeleerd. Chodorow betoogt dat uit de seksegedifferentieerde identicatieprocessen
uiteindelijk andere verwachtingen aan mannen en vrouwen voortvloeien over
hoe men zich zou dienen te gedragen. Deze verwachtingen worden vervolgens
gevormd naar stereotiepen en vooroordelen over meisjes en jongens (vrouwen
en mannen) waardoor algemene opvattingen over vrouwelijkheid en mannelijkheid
ontstaan. Op deze manier ontstaan stereotiepe beelden en gedachten over maatschappelijke
posities van mannen en vrouwen, sekse-specifieke beroepen en verwachtingen
met betrekking tot leidinggevende kwaliteiten.Het onderwijs is een sector met een belangrijke socialisatiefunctie. De
positie van vrouwen in het onderwijs maakt deel uit van «het verborgen
leerplan», het leert leerlingen en studenten dat posities en loopbaanperspectieven
van mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt verschillend zijn. Voor veel leerlingen,
zeker leerlingen in de leerplichtige leeftijd, behoort het onderwijs tot de
weinige sectoren van de arbeidsmarkt waarmee ze direct te maken hebben. Omdat
het onderwijs de socialisatiefunctie bij uitstek vervult en daarmee leerlingen
een gedrag aanleert, gaat het hier om een belangrijk aangrijpingspunt. Zeker
waar blijkt, dat jongeren die tijdens hun opleidingsjaren vrijwel uitsluitend
mannelijke managers tegenkomen, dit seksespecifieke rollenpatroon in hun latere
leven maar zeer moeilijk kwijt raken. In die zin heeft vergroting van het
aantal vrouwelijke managers een sterk uitstralende werking naar alle overige
sectoren van de samenleving.6. In de memorie van toelichting wordt gesteld dat het wetsvoorstel niet
in strijd is met artikel 23, zesde lid, van de Grondwet. In dit verband wordt
betoogd dat het geoorloofd is dat de overheid een beleid voert om feitelijke
ongelijkheden op te heffen met betrekking tot vrouwen in leidinggevende functies.
Het document inzake positieve actie bevat, zo wordt vermeld, door het bevoegd
gezag zelf bepaalde streefcijfers, die geen verplichting inhouden tot benoeming
van vrouwen in die functies «voor die situaties waarin dit redelijkerwijs
niet verlangd zou kunnen worden vanwege de godsdienstige of levensbeschouwelijke
grondslag en het doel van de school». De Raad stelt voorop dat artikel 23, zesde lid, naar de letter alleen
betrekking heeft op het algemeen vormend lager onderwijs, maar dat de betrokken
waarborg naar ongeschreven constitutioneel recht eveneens betrekking heeft
op andere vormen van bijzonder onderwijs. In zoverre hoeft er in het nu volgende
geen onderscheid te worden gemaakt tussen de verschillende onderwijsvormen
waarop het wetsvoorstel betrekking heeft.In de tweede plaats gaat het bij de vrijheden van het bijzonder onderwijs,
historisch gezien, allereerst om de vrijheden die samenhangen met de eventuele
godsdienstige of levensbeschouwelijke achtergrond van bijzonder onderwijs.
Dit betekent niet dat vormen van bijzonder onderwijs die niet zo'n achtergrond
hebben een geringere bescherming zouden genieten, maar wel dat de vrijheid
van godsdienst of levensovertuiging, neergelegd in artikel 6 van de Grondwet,
voor zover van belang kan worden «ingelezen» in artikel 23.Onder meer op grond van verschillende adviezen die zijn uitgebracht naar
aanleiding van het voorontwerp van wet moet worden geconstateerd dat er schoolbesturen
zijn die er op godsdienstige gronden bezwaar tegen hebben, vrouwen te benoemen
in de leiding van de onder hun gezag staande scholen. De memorie van toelichting
bij het wetsvoorstel meent, zoals hiervoor werd geconstateerd, dat dergelijke
bezwaren hier geen rol spelen, aangezien het wetsvoorstel geen rechtstreekse
verplichtingen bevat om vrouwen in de schoolleiding te benoemen (paragraaf
4.1).Deze redenering kan niet overtuigen. Ook al bevat het wetsvoorstel, zoals
bij punt 2 is aangegeven, geen directe verplichting om een «positieve-actiebeleid»
te voeren, het legt wel verplichtingen op die expliciet uitgaan van de norm
dat zo'n beleid zo al niet juridisch, dan toch tenminste maatschappelijk als
verplicht moet worden beschouwd; in zoverre is er sprake van een zekere indirecte,
wettelijke dwang. Dat betekent een inbreuk op de vrijheid van aanstelling
als neergelegd en geïmpliceerd in artikel 23, zesde lid, van de Grondwet.Deze vrijheid is ook in discussie geweest in verband met de Algemene wet
gelijke behandeling. Daarbij ging het om de toepasselijkheid van algemeen
geldende eisen van arbeidsrecht op het personeel van alle onderwijsinstellingen;
in dat verband kon worden geconcludeerd dat die toepasselijkheid in beginsel
verenigbaar is met de in artikel 23 neergelegde aanstellingsvrijheid. In het
onderhavige geval gaat het oogmerk van de wettelijke verplichting in sommige
gevallen echter rechtstreeks in tegen godsdienstige opvattingen die wezenlijk
zijn voor een bijzondere instelling, zoals bleek. Daarom kan de inbreuk op
de vrijheid van aanstelling hier niet worden gerechtvaardigd met de overweging
dat de Grondwet op dit punt geen absolute garantie biedt.De Raad meent derhalve dat het wetsvoorstel in zijn huidige vorm in strijd
is met artikel 23 van de Grondwet. Het bezwaar kan worden opgeheven door aan
elk van de in te lassen artikelen een lid toe te voegen waarin wordt bepaald
dat de in de eerdere leden opgelegde verplichting niet van toepassing is op
een instelling van bijzonder onderwijs indien het streven naar evenredigheid,
bedoeld in het tweede lid van het artikel, onverenigbaar is met het verwezenlijken
van de grondslag van de instelling.Een soortgelijke constructie is ook toegepast in artikel 7, tweede lid,
van de Algemene wet gelijke behandeling.7. De toetsing aan het constitutionele kader leidt derhalve tot de slotsom
dat het wetsvoorstel – mocht tot indiening worden overgegaan niettegenstaande
de in het eerste deel van dit advies geopperde bezwaren – aanpassing
behoeft als aanbevolen bij punt 6 en aanvulling van de memorie van toelichting
als besproken onder punt 5.6 en 7. Het wetsvoorstel verplicht bevoegde gezagsorganen een document
op te stellen indien er sprake is van een ondervertegenwoordiging van vrouwen
in leidinggevende functies op een school of instelling, en in het basisonderwijs
bij alle scholen van hetzelfde bevoegd gezag tezamen. Het betreft hier een
bij de wet neergelegde algemene verplichting die raakt aan het personeels-
en benoemingsbeleid van een bevoegd gezag.De vraag is of deze verplichting in strijd is met de in artikel 23 van
de Grondwet gewaarborgde benoemingsvrijheid. De ondergetekenden zijn van mening
dat deze wettelijke plicht de toets der kritiek kan doorstaan:Artikel 23, zesde lid, van de Grondwet bepaalt dat de vrijheid van het
bijzonder onderwijs betreffende (...) de aanstelling der onderwijzers dient
te worden geëerbiedigd. Van oudsher is erkend dat deze vrijheid niet
onbegrensd is. Zo strekt de grondwetsbepaling er niet toe dat algemene wettelijke
regels van burgerlijk en strafrecht buiten toepassing zouden zijn in het bijzonder
onderwijs. De grondwetsbepaling gaat niet zo ver dat van het dwingende arbeidsovereenkomstenrecht
zou mogen worden afgeweken in verband met de benoemingsvrijheid. Zo is ook
verenigbaar met de Grondwet geacht dat de wetgever ter bescherming van de
gezondheid algemene regels stelt in verband met het bestrijden van besmettelijke
ziekten.In de sfeer van het arbeidsrecht is algemene gelijke behandelingswetgeving
tot stand gekomen. Het in het Burgerlijk Wetboek neergelegde ontslagverbod
wegens huwelijk, tijdens zwangerschap of wegens bevalling geldt onverkort
voor het onderwijsveld. Ditzelfde geldt voor de ter implementatie van EG-richtlijnen
gelijke behandeling tot stand gekomen wetgeving inzake gelijke behandeling
van mannen en vrouwen (Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen, artikel
1637ij BW). Die wetgeving verbiedt thans al dat onderscheid wordt gemaakt
tussen mannen en vrouwen bij de benoeming. In zoverre wekt het verbazing dat
de Raad van State verwijst naar schoolbesturen die op godsdienstige gronden
er bezwaar tegen hebben, vrouwen te benoemen in de schoolleiding. Artikel
1637ij BW biedt immers geen ruimte voor dergelijke bezwaren. Het aanbrengen
van uitzonderingen vanwege de onverenigbaarheid met het verwezenlijken van
de godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag is derhalve krachtens secundair
EG-recht en artikel 1637ij BW thans reeds niet toegelaten.Het onderhavige wetsvoorstel kan omdat het slechts voor het terrein van
het onderwijs geldt, niet worden aangemerkt als een algemene wettelijke regelgeving,
vergelijkbaar met de hiervoor genoemde wetten. Om die reden zou kunnen worden
betoogd dat de thans als deugdelijkheidseis/bekostigingsvoorwaarde opgelegde
verplichting om een evenredige vertegenwoordigingsdocument op te stellen niet
in overeenstemming is met artikel 23, zesde lid, van de Grondwet. Anders dan
de Raad zijn de ondergetekenden van oordeel dat dat niet het geval is.Reeds hiervoor is aangegeven dat algemene regelgeving die gelijke behandeling
bij de benoeming van mannen en vrouwen voorschrijft toelaatbaar is. In die
regelgeving is tevens de bevoegdheid opgenomen om een voorkeursbeleid te voeren.
De desbetreffende wetgeving is al geruime tijd van kracht. Dat heeft niet
geleid tot een evenredige vertegenwoordiging van vrouwen in de schoolleiding,
ook al is er sprake van een oververtegenwoordiging van vrouwen in lagere functies
op (basis)scholen. De Hoge Raad heeft in 1982 geoordeeld dat cijfermatige,
statistische verschillen mogen worden aangemerkt als motivering van de stelling
dat er gediscrimineerd is en dergelijke verschillen een (zwaarwegend) vermoeden
voor discriminatie opleveren (Binderen/Kaya, NJ 1983, 687). De memorie van
toelichting bevat dergelijke gegevens over het onderwijspersoneel.Vastgesteld is dat het treffen van een algemene wettelijke regeling van
deze materie verenigbaar is met artikel 23 van de Grondwet. Het onderhavige
wetsvoorstel, dat in het bijzonder ziet op het onderwijs, bestrijkt niet een
nieuw terrein, maar specificeert de wettelijke mogelijkheid tot voorkeursbehandeling
tegen de achtergrond van de achterstand van vrouwen in de onderwijsleiding.
Het wetsvoorstel sluit daarmee aan bij de in overeenstemming met de Grondwet
tot stand gekomen algemeen geldende wetgeving inzake gelijke behandeling van
mannen en vrouwen.Voorts is van belang het karakter van de opgelegde verplichting. Geen
dwingende verplichting wordt opgelegd met betrekking tot de concrete benoemingsvrijheid.
Waar deze vrijheid thans al niet zo ver gaat dat bij de benoeming onderscheid
tussen mannen en vrouwen mag worden gemaakt, kunnen de ondergetekenden niet
inzien dat een verdergaande concretisering van de stimulansen om meer vrouwen
in de schoolleiding te benoemen wel een ontoelaatbare beperking van de grondwettelijk
gewaarborgde vrijheid zou inhouden. In het voorstel wordt bovendien expliciet
ruimte gelaten voor een eigen invulling door het bevoegd gezag. Zo kan de
grondslag van de school doorwerken in de besluitvorming over het vaststellen
van de hoogte van de streefcijfers en de duur van het tijdvak. Die ruimte
mag echter niet neerkomen op een algehele uitsluiting van de benoeming van
vrouwen in de schoolleiding. Zulks is immers thans reeds verboden. In dit
licht kan niet gesteld worden dat dit voorstel een inbreuk op de benoemingsvrijheid
maakt.8. Het is de Raad opgevallen dat de voorgestelde wetteksten ervan uitgaan
dat er sprake is van «ondervertegenwoordiging» van vrouwen in
de leiding van een instelling indien vrouwen en mannen daar niet «naar
evenredigheid» werkzaam zijn. Het evenredigheidsbeginsel werd ook genoemd als maatstaf voor het mogen
toepassen van voorkeursbehandeling, in het kader van de Algemene wet gelijke
behandeling, zowel in het nader rapport als in het advies van de Raad (kamerstukken
II 1990/91, 22 014, B, blz.11). Het nader rapport merkte onder meer op:
«Een bepaalde vorm van voorkeursbehandeling kan eerst plaatsvinden indien
in concreto uit feiten en omstandigheden blijkt dat er sprake is van achterstanden
die met behulp van een dergelijke maatregel kunnen worden weggenomen. (...)
De mate van achterstand zal bepalend moeten zijn voor de mate van voorkeursbehandeling«
(t.a.p.). In de memorie van antwoord aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal
werd daaraan nog toegevoegd dat de achterstand duidelijk aantoonbaar moet
zijn aan de hand van bijvoorbeeld statistische gegevens (stuk nr. 5, bladzijden
74 en 75).Tegen deze achtergrond vallen enkele zaken op.In de memorie van toelichting bij het onderhavige wetsvoorstel wordt de
ondervertegenwoordiging van vrouwen in managementfuncties slechts voor het
basis- en het voortgezet onderwijs aangetoond. De Raad acht het noodzakelijk
dat de toelichting in die zin wordt aangevuld dat ook voor de overige onderwijssoorten
waarop het wetsvoorstel betrekking heeft, het bestaan van een achterstandpositie
van vrouwen in leidinggevende functies in relatie tot het aantal vrouwen onder
de onderwijsgevenden wordt aangetoond. Voor zover dit niet mogelijk is, dient
de voorgestelde maatregel voor de desbetreffende onderwijssoort of -soorten
te worden heroverwogen.In de tweede plaats geven de ondertekenaars van de memorie van toelichting
in paragraaf 6 van het algemeen gedeelte van de toelichting te kennen: «Van
ondervertegenwoordiging is naar het oordeel van de ondergetekenden derhalve
sprake wanneer leidinggevende functies voor minder dan de helft door vrouwen
worden vervuld». Die interpretatie acht de Raad in haar eenvoud niet
aanvaardbaar. Daarbij wordt immers uit het oog verloren dat tal van factoren
van invloed kunnen zijn op de kwestie van evenredigheid. Te denken valt aan
zaken als de beschikbaarheid van vrouwen voor de arbeidsmarkt in het algemeen,
de vraag in hoeverre bepaalde functies in zekere mate in deeltijd kunnen worden
verricht, het aanbod van gekwalificeerde kandidaten voor diverse functies,
verschillen die er – naar valt aan te nemen – zullen zijn tussen
diverse onderwijssoorten, tussen verschillende delen van het land, tussen
verschillende stromingen binnen het bijzonder onderwijs, en dergelijke. De
Raad beveelt aan, de memorie van toelichting op dit punt te nuanceren en aan
te vullen in de geest van het vorenstaande.Ten slotte vestigt de Raad er de aandacht op, dat achterstandsituaties
als waar het hier om gaat slechts kunnen worden gemeten op statistisch verantwoorde
wijze; dat wil zeggen dat een voldoende groot aantal functies en een voldoende
groot aantal kandidaten in ogenschouw worden genomen. Het wetsvoorstel gaat
ervan uit dat het bevoegd gezag soms voor alle onder zijn gezag staande scholen
(artikel 15 van de Wet op het basisonderwijs), doorgaans voor elk van zijn
onderwijsinstellingen afzonderlijk (de overige, daarmee vergelijkbare bepalingen)
nagaat of er sprake is van achterstand van vrouwen in leidinggevende posities,
en zo nodig aangeeft welke maatregelen zullen worden genomen om verbetering
te brengen in de situatie. Nu achterstandsituaties niet kunnen worden gemeten,
dus aangetoond, wanneer het om een gering aantal functies en functionarissen
gaat, wordt hier derhalve in de meeste gevallen het onmogelijke gevergd. De
voorgestelde regeling is in dit opzicht dan ook onaanvaardbaar.8. Dat er sprake is van ondervertegenwoordiging van vrouwen in managementfuncties
in de te onderscheiden onderwijssoorten wordt jaarlijks zichtbaar gemaakt
in de Thermometer Vrouw en Management. De meest recente thermometer is te
vinden in Uitleg nr. 30 van 7 december 1994. De memorie van toelichting zal
overeenkomstig de suggestie van de Raad worden aangevuld. De cijfers uit genoemde
thermometer zullen in de toelichting worden opgenomen.In de tweede plaats acht de Raad de interpretatie van het begrip ondervertegenwoordiging
zoals dat in paragraaf 6 van het algemeen gedeelte van de toelichting is opgenomen
in haar eenvoud niet aanvaardbaar. Tal van factoren die van invloed kunnen
zijn op de kwestie van evenredigheid zouden hierbij uit het oog worden verloren.In de memorie van toelichting is ondervertegenwoordiging, zoals de Raad
citeert, als volgt omschreven: «van ondervertegenwoordiging is naar
het oordeel van de ondergetekenden derhalve sprake wanneer leidinggevende
functies voor minder dan de helft door vrouwen wordt vervuld».De ondergetekenden onderschrijven de constatering van de Raad dat tal
van factoren van invloed kunnen zijn op de evenredigheid. Echter met die toevoeging
dat niet de uiteindelijke doelstelling «in haar eenvoud» niet
aanvaardbaar zou zijn, maar dat de weg waarlangs en het tempo waarin deze
doelstelling dichterbij kan worden gebracht van de door de Raad genoemde factoren
afhankelijk is. Op welke wijze hiervan rekenschap wordt gegeven mag blijken
uit de vierde onderwijsemancipatienota (kamerstukken II 1992/93, 23 200),
zoals op 4 oktober 1993 in de vaste commissie voor onderwijs en wetenschappen
van de Tweede Kamer behandeld (Handelingen II 1993/94, UCV1). De streefpercentages
voor de te onderscheiden onderwijssectoren voor het jaar 2001 verschillen,
naar gelang het aandeel van vrouwen in het management in 1991. Een en ander
houdt in, dat in een aantal onderwijssectoren door meer instellingen langer
conform de wettelijke bepaling een document inzake evenredige vertegenwoordiging
van vrouwen in leidinggevende functies in het onderwijs opgesteld dient te
worden dan in andere sectoren, gesteld dat in alle sectoren jaarlijks relatief
een zelfde progressie wordt geboekt.De Raad acht de voorgestelde regeling onaanvaardbaar omdat statistische
gegevens met betrekking tot achterstandssituaties zich niet zouden laten vertalen
naar onderwijsinstellingen afzonderlijk. Gegeven de in de toelichting gekozen
definitie van ondervertegenwoordiging alsmede gegeven het feit dat er in ieder
geval twee leidinggevende functies per onderwijsinstelling te onderscheiden
zijn, zijn de ondergetekenden van mening dat van de bevoegd gezagsorganen
niet het onmogelijke wordt gevergd.9. Een analyse van de oorzaken van de ondervertegenwoordiging wordt in
de memorie van toelichting nauwelijks gegeven. De Raad neemt aan dat het niet goed mogelijk is een grondige analyse te
geven van de factoren die een rol spelen. Het is dan echter evenmin mogelijk
het rechtstreekse effect van het wetsvoorstel te meten. Het is alleen mogelijk
aan te geven in hoeverre de ondervertegenwoordiging sinds de inwerkingtreding
van het wetsvoorstel verminderd is. De voorgestelde, gebruikelijke evaluatiebepaling
(artikel VIII) veronderstelt echter dat de doeltreffendheid en de effecten
van de wettelijke maatregel zelf direct meetbaar zijn. De redactie van deze
bepaling dient derhalve te worden herzien. Hierbij verdient het aanbeveling
te bepalen dat in of naar aanleiding van het verslag moet worden overwogen
of er reden is de wettelijke maatregel te handhaven.9. De aanname van de Raad dat een analyse van factoren die bij ondervertegenwoordiging
een rol spelen niet goed mogelijk is, en dat het derhalve evenmin mogelijk
is het rechtstreekse effect van het wetsvoorstel te meten, kunnen de ondergetekenden
niet delen. Wel wordt onderkend dat de verwachting van een uitputtende analyse,
en daarmee ook de suggestie van mogelijke beheersing van alle in het geding
zijnde factoren dient te worden gerelativeerd.Het tot op heden gevoerde beleid inzake de ondervertegenwoordiging van
vrouwen in leidinggevende functies in het onderwijs, waarvan de concrete maatregelen
onder 2 zijn weergeven, richt zich op het wegnemen van oorzaken die het realiseren
van een evenredige vertegenwoordiging in de weg staan. Oorzaken die zijn aangepakt
zijn een onvoldoende aanbod van gekwalificeerde vrouwen, de bekendheid en
bereikbaarheid van deze vrouwen, het kennisniveau en de attitude van de besturen
ten aanzien van vrouw en management, en arbeidsvoorwaardelijke belemmeringen.De maatregelen die tot op heden zijn getroffen om deze belemmeringen weg
te nemen, hebben niet mogen leiden tot een trendbreuk in de statistieken ten
aanzien van het aandeel vrouwen in leidinggevende functies binnen het onderwijs.
Wel zijn er aanwijzingen dat er binnen het onderwijs de intentie is om de
achterstelling aan te pakken. Besturen- en personeelsorganisaties voeren hier
zelf campagne voor en sloten convenanten af. Intenties blijken slechts mondjesmaat
tot benoeming te leiden. Een wettelijke regeling zoals voorgesteld vormt een
noodzakelijke, aan alle reeds getroffen maatregelen complementaire actie om
een evenredige vertegenwoordiging van vrouwen in leidinggevende functies binnen
het onderwijs te bevorderen.De ondergetekenden zijn van mening dat de redactie van de gebruikelijke
evaluatiebepaling niet hoeft te worden herzien. De doeltreffendheid en het
effect van de wettelijke regeling zal via monitoring (de thermometer) en met
behulp van onderzoek worden gevolgd opdat binnen 5 jaar na inwerkingtreding
een evaluatieve rapportage beschikbaar zal zijn.10. In paragraaf 6 van de memorie van toelichting wordt vermeld dat de
Onderwijsraad zich afvraagt wat de wetenschappelijke basis is van de veronderstelde
effecten, zoals socialisatie en effectief leiderschap als gevolg van een toename
van het aantal vrouwelijke leidinggevenden. Het valt op dat vervolgens in
de toelichting slechts met betrekking tot het effectief leiderschap gewezen
wordt op bepaalde onderzoekspublikaties. Het socialisatiemotief wordt echter
niet nader besproken. Het verdient aanbeveling dit alsnog te doen.10. De ondergetekenden mogen verwijzen naar wat hierover is opgemerkt
onder 5.11. Voor enkele redactionele kanttekeningen verwijst het college naar
de bij het advies behorende bijlage.11. De redactionele kanttekeningen worden overgenomen.De Raad van State heeft mitsdien bezwaar tegen het voorstel van wet en
geeft U in overweging dit niet aldus te zenden aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal.De Vice-President van de Raad van State,W. Scholten Ik moge U verzoeken het hierbij gevoegde gewijzigde voorstel van wet en
de gewijzigde memorie van toelichting aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal
te zenden.De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,T. Netelenbos Bijlage bij het advies van de Raad van State van 28 december 1994,
no. W05.94.0284, met redactionele kanttekeningen die de Raad in overweging
geeft.– In het eerste lid van het voorgestelde artikel 15 van de Wet op
het basisonderwijs en de met dit artikellid overeenkomende bepalingen in de
andere wetten de woorden «ten behoeve van» wijzigen in: ten aanzien
van.– In eerste lid van het voorgestelde artikel 15 van de Wet op het
basisonderwijs en de met dit artikellid overeenkomende bepalingen in de andere
wetten «document,» schrappen. In het tweede lid de woorden «inzake
positieve actie» schrappen. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24149-B.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl