Rijksbegroting van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen voor het jaar 1997; Verslag algemeen overleg van 19 maart 1997 over het beleidsplan De rugzak
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25000-VIII, nr. 114

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

28-08-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25000-VIII nr. 114

26-06-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25000-VIIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 80 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 000 VIIIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar
1997nr. 114VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 26 juni 1997De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen1 heeft op 19 maart 1997 overleg gevoerd met staatssecretaris Netelenbos
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over het beleidsplan De rugzak.Hierbij zijn betrokken de brieven van de staatssecretaris d.d.– 27 oktober 1995 ter aanbieding van het advies van de commissie
Leerlinggebonden financiering, getiteld: Een steun in de rug. Naar leerlinggebonden
financiering in het primair onderwijs (OCW-95–1027);– 27 augustus 1996 ter aanbieding van het beleidsplan De rugzak
(OCW-96–957);– 10 december 1996 inzake de uitkomsten van de advies- en overlegronde
betreffende het beleidsplan De rugzak (Kamerstuk 25 000-VIII, nr. 63);– 1 mei 1996, houdende een reactie op het advies van de commissie
Onderwijs in justitiële jeugdinrichtingen (Kamerstuk 24 587, nr.
4); – 18 januari 1996 inzake voorzieningen dovenonderwijs in Midden-
en Oost-Nederland (OCW-96–78).Van het gevoerde overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Sterk (PvdA) memoreerde dat voor de PvdA-fractie voor
zowel de zorg voor als de arbeid door en de scholing van gehandicapte mensen
uitgangspunt is: gewoon waar kan, speciaal waar moet.Zij vond het goed dat na het proces Weer samen naar school (WSNS) het
onderwijs voor gehandicapte kinderen op de helling gaat met De rugzak. Ontschotting
van regulier en speciaal onderwijs en het thuisnabij onderwijs kunnen gedwongen
segregatie op jonge leeftijd voorkomen. Zij onderschreef dit, evenals het
rugzakje met geld en middelen en de keuzevrijheid voor ouders en hun gehandicapte
kinderen.Waar het gaat om een fundamentele trendbreuk van aanbod- naar vraaggestuurd
onderwijs zal dit proces met de uiterste zorgvuldigheid begeleid moeten worden,
nadat door middel van pilots mogelijkheden en onmogelijkheden zijn uitgetest.
Het ZMLK-werkverband trok een vergelijking met de rijdende trein die niet
weet waar te stoppen, omdat de stations onbekend zijn. Deze metafoor mag bij
de uitvoering van Derugzak geen werkelijkheid zijn of worden.
Ervaringen met het cliëntgebonden budget in de zorg hebben geleerd dat
een vliegende start zonder voldoende zekerheden tot behoorlijke brokkenmakerij
kan leiden. Mevrouw Sterk ging ervan uit dat nu er uitgebreide consultatierondes
met het veld zijn gehouden, in samenspraak met het veld de knelpunten, de
twijfels en de consequenties stap voor stap onderzocht en op hun merites beoordeeld
zullen worden voordat er iets van start gaat. Zij wenste een zo groot mogelijk
draagvlak. Aan een valse start heeft niemand iets.Als ouders mogen kiezen, moet er iets te kiezen zijn en moeten zij daartoe
in staat zijn. De gewone school moet voldoende toegerust zijn. Volgens mevrouw
Sterk is de informatievoorziening voor een daadwerkelijke positieversterking
van ouders cruciaal. Goede voorlichting is derhalve een must. Het samenstellen
van een brochure of regionale zorgkaart is niet voldoende. De ouders moeten
dicht bij huis op gemeentelijk niveau bij één loket terechtkunnen
voor informatie en trajectbegeleiding. Vragen over zorg, voorzieningen, wonen,
werken, dagbesteding en scholing moeten ook voor allochtone ouders bij de
«frontdesk» van dat ene loket adequaat beantwoord en afgehandeld
kunnen worden.Er is helderheid nodig voor alle ouders en er mag geen tweedeling ontstaan
als het gaat om het halen van zorg en onderwijs. Voor het zomerreces moeten
hier concrete aanzetten voor zijn.Mevrouw Sterk achtte het tevens nodig dat er een overzicht komt van de
mogelijke 2/3-kaart van Nederland, inclusief de witte vlekken die de staatssecretaris
nu al kan voorzien. Zij vroeg zich wel af of er aan de keuzevrijheid van de
ouders niet een zekere begrenzing is. Soms kan het beter zijn mensen met een
bepaalde handicap te clusteren. Als in een gemeente een school al een paar
dove leerlingen heeft en daardoor veelvuldig gebruik kan maken van een gebarentaaldeskundige,
lijkt het verstandiger om een dove leerling naar die school te sturen in plaats
van naar een dichterbij gelegen school zonder die expertise. Hoe oordeelt
de staatssecretaris hierover? Hetzelfde geldt voor de keuzevrijheid van de
scholen. Tot waar hebben deze de vrijheid om kinderen op te nemen of te weigeren?De indicatiestelling moet leiden tot een rechtvaardige verdeling van middelen.
Zij moet daarom objectief en controleerbaar zijn en systematisch gebeuren.
De voorstellen voor een indicatiestelling volgens het model-Rispens roepen
echter nogal wat vragen op. In andere landen is het indiceren op basis van
objectieve criteria niet gelukt. Denkt de staatssecretaris dat het reëel
is te verwachten dat men in de beperkte tijd die rest tot 1 januari 1999 (de
in het tijdpad genoemde datum) hanteerbare en rechtvaardige criteria kan ontwikkelen?
Ook de samenstelling van de indicatiestellingscommissies en in samenhang hiermee
de deskundigheid van de commissies roepen twijfels op. Bij veel handicaps
is sprake van een ingewikkelde diagnostiek waarvoor specialistische kennis
vereist is. Gevreesd wordt dat met de instelling van een klein aantal indicatiecommissies
(tien à twaalf) de thans aanwezige expertise verloren zal gaan. Het
werkveld, dat de leeftijdsgroepen van twee tot twintig jaar betreft en een
groot aantal verschillende handicaps, is veelomvattend. Is het reëel
te verwachten dat er voldoende mensen zijn die op het hele terrein de vereiste
deskundigheid hebben om de problematiek van elk individueel kind in kaart
te kunnen brengen?In het voorstel staat dat bij de indicatiestelling een beroep kan worden
gedaan op onafhankelijke deskundigen van buiten. De vraag is of er voldoende
deskundigen te vinden zijn en of zij dan bereid zijn veel tijd te reserveren
voor dit werk. Enkele ouderorganisaties pleiten ervoor de samenstelling van
de indicerende commissies te verruimen. In elk geval willen velen de medische
kennis binnen de commissies versterken. Wat vindt de staatssecretaris van
deze gedachte?Daarnaast bestaat de vrees dat de onafhankelijke commissies van onderzoek
door een te grote werkdruk te bureaucratisch te werk zullen gaan.
Die vrees wordt mede ingegeven doordat de gepresenteerde voorstellen wel erg
in de richting van een puur medisch model gaan. Het lijkt er bijvoorbeeld
op, dat het bij de indicering van kinderen met een verstandelijke handicap
weer een kwestie wordt van IQ. In veel reacties wordt aangegeven dat de belemmering
voor een kind meer is dan de handicap an sich. De belemmeringen die een kind
ondervindt bij het volgen van onderwijs worden voor een belangrijk deel bepaald
door subjectieve factoren, zoals omgang met de handicap en doorzettingsvermogen.
Of, zoals de Werkgroep Auditief Gehandicapten het zegt: naast kindfactoren
zijn ook milieufactoren (thuissituatie) en schoolfactoren relevant.In het beleidsplan De rugzak wordt aangegeven dat alleen mensen met duidelijk
aanwijsbare handicaps in aanmerking komen voor het leerlinggebonden budget.
Er bestaan echter tal van verborgen handicaps (bijvoorbeeld taal- en spraakstoornissen)
die moeilijk te indiceren zijn. Mevrouw Sterk vond dat koste wat kost voorkomen
moet worden dat deze groep kinderen tussen wal en schip belandt. Zij was van
mening dat de indicatiestelling niet beperkt mag blijven tot het vaststellen
van een budget, maar ook de aanzet moet zijn voor een handelingsplan. Op korte
termijn moet er daarom een plan van aanpak komen (inclusief protocollen, procedures
enz.), zodat de gewenste indicatiestelling inzichtelijk wordt. Ook wilde zij
van de staatssecretaris weten hoe sterk deze hecht aan de een à tweejaarlijkse
indicatiestelling: veel ouders van kinderen die makkelijk te diagnosticeren
zijn, hebben de wens uitgesproken dat hun kind niet elk jaar opnieuw verplicht
een nieuwe indicatiestelling behoeft te ondergaan. Daarentegen is bij sommige
kinderen voortgaande en herhaalde diagnosestelling nodig. Bij (meervoudig)
gehandicapte jonge kinderen bijvoorbeeld, is de ernst van de handicap veelal
maar moeilijk in te schatten. Vaak is een observatieperiode nodig. En er moet
meer dan eens getoetst worden. Ook voor kinderen met een zich progressief
negatief ontwikkelende handicap (bijvoorbeeld een spierziekte) kan het gat
van een jaar tussen twee indicatiestellingen te groot zijn.Gezien de vele problemen met de indicatiestelling pleitte mevrouw Sterk
ervoor, een evaluatiestuurgroep in het leven te roepen die in de aanloopfase
van het traject (1998–2002) onderzoekt of de positie van de ouders voldoende
uit de verf komt, en of de indicatiestelling goed verloopt naar inhoud, procedure
en verantwoordelijkheid. In haar ogen moet er, kortom, een conceptinstellingsbeschikking
voor een evaluatiegroep komen.Het behoud van expertise voor onderwijs aan gehandicapte kinderen is uiteraard
van groot belang. De oprichting van regionale expertisecentra lijkt een goede
manier om dat expertisebehoud te waarborgen. Wat de spreiding betreft, leek
het haar verder verstandig gebruik te maken van het leerwegondersteunend onderwijs
en van al bestaande zorg- en opleidingsstructuren die (zijn) ontstaan door
WSNS.De zeer jeugdigen (tot zeven jaar) vormen een aparte categorie. Vanwege
de leeftijd is indicatiestelling niet altijd op enig moment te realiseren.
Veelal is een longitudinale benadering van de obversatiesystematiek en de
diagnostiek vereist. Mevrouw Sterk had er behoefte aan, de totale problematiek
van deze categorie in beeld te krijgen om op deze wijze tot een juiste benadering
te kunnen komen.Om de speciale expertise die de begeleiding van deze kleuters vereist
te behouden, zal de deskundigheid ook in de toekomst een redelijke omvang
moeten hebben. Tegelijkertijd is een goede regionale spreiding van de expertise
gewenst. Voorkomen moet worden dat het speciaal onderwijs door de krimp die
met De rugzak gepaard zal gaan, expertise verliest. De angst bestaat dat de
«achterblijvers», bijvoorbeeld in het dovenonderwijs, door schaalverkleining
minder goede begeleiding zullen krijgen. Welke maatregelen wil de staatssecretaris
nemen om verdamping van expertise te voorkomen? Deskundigheidsbevordering is in dit proces van cruciaal belang. Welke
rol voorziet de staatssecretaris daarbij voor de opleidingen speciaal onderwijs?
Het externe WSNS-budget van 2,7 mln. dat tevens is ingezet ten behoeve van
de deskundigheidsbevordering jonge kind, wordt per januari 1998 afgebouwd.
Hoe denkt de staatssecretaris het behoud van werkgelegenheid te garanderen
voor mensen die werkzaam zijn in het speciaal onderwijs?Wat de fractie van de Partij van de Arbeid betreft, moeten er daarom op
korte termijn twee notities komen. In de eerste plaats over de doelgroep drie-
tot vierjarigen tot en met zes- tot zevenjarigen zowel in het kader van de
(medische) kinderdagverblijven als in het kader van de reguliere setting.
Uit deze notitie dient de samenhang te blijken tussen De rugzak/Weer samen
naar school en de reguliere setting, en dan toegespitst op indicatiestelling,
obversatiemogelijkheden, diagnose en spreiding (geen lange reistijden voor
kleuters). In de tweede plaats moet er een notitie komen waaruit blijkt hoe
vorm wordt gegeven aan de door de staatssecretaris aan het werkveld toegezegde
werkgelegenheidsgarantie.Mevrouw Sterk vroeg ook de aandacht voor de leerlingen die in gesloten
justitiële rijksinrichtingen zijn geplaatst. Een groot deel van deze
leerlingen volgt momenteel geen door OCW bekostigd onderwijs. Blijkbaar wordt
automatisch ontheffing van de leerplicht gegeven. De rijksinrichtingen verzorgen
weliswaar op enigerlei wijze een vorm van onderwijs, maar dit is niet gebonden
aan de voorschriften van de huidige onderwijswetgeving. Zij vond dit een onwenselijke
situatie. Ook deze leerlingen hebben recht op door OCW bekostigd onderwijs.Van groot belang zijn de randvoorwaarden voor het opvangen van gehandicapte
kinderen in het regulier onderwijs. Docenten moeten bijgeschoold worden en
de (fysieke) toegankelijkheid van de scholen moet verbeteren. Tot voor kort
werd in de VNG-verordening met betrekking tot scholenbouw niet eens aandacht
besteed aan de toegankelijkheid van de gebouwen. Hoe denkt de staatssecretaris
ervoor te zorgen dat bijvoorbeeld een oude Amsterdamse stadsschool toegankelijk
wordt gemaakt voor rolstoelgebruikers? Welke kosten zijn hiermee gemoeid?
Hoever moet de keuzevrijheid van ouders voor een school in dit opzicht gaan?
Tijdens het rondetafelgesprek merkte iemand terecht op: «De hele school
moet het willen». Op dit moment hebben de docenten al veel aan hun hoofd.
De onderbouw van het basisonderwijs is nog niet op orde. Velen in het veld
kijken dan ook nogal sceptisch aan tegen De rugzak. Hoe denkt de staatssecretaris
deze scepsis weg te nemen, maar ook middelen en mogelijkheden te creëren?Het leek mevrouw Sterk nodig dat er in dit kader een overzicht komt van
zowel het procesmanagement primair onderwijs als van het procesmanagement
voortgezet onderwijs over acties die nodig zijn om de noodzakelijke voorwaarden
in het regulier onderwijs te verbeteren. Ook moet worden aangegeven welke
belemmeringen men nog onderkent.Hoe wil de staatssecretaris lange wachtlijsten voorkomen? Om het proces
goed te implementeren zou zij het procesmanagement primair onderwijs kunnen
vragen om via een apart groepje functionarissen het proces te sturen.Het voornemen is, de hele operatie budgettair neutraal te laten plaatsvinden.
Denkend aan de kosten van de indicatiecommissies, goede voorlichting, deskundigheidsbevordering,
de aanpassingen die nodig zullen zijn om reguliere scholen toegankelijk te
maken en de reistijden van ambulante begeleiders, vroeg mevrouw Sterk zich
af of dit wel haalbaar is. De staatssecretaris heeft gesteld dat er nog geld
over is uit de T&B-operatie. Volgens de AOB is dat potje echter al leeg.
Hoe denkt de staatssecretaris aan de nodige middelen te komen? Is er eventueel
vanuit een andere bron geld beschikbaar? Waarschijnlijk moet men af van het
idee dat zulke veranderingsprocessen kunnen plaatsvinden zonder extra geld. Een financieel overzicht is gewenst en men moet op het ergste
scenario voorbereid zijn. Want het mag natuurlijk niet zo zijn, dat leerlingen
niet geïndiceerd kunnen worden, doordat het geld op is.De heer Bremmer (CDA) was van oordeel dat alle betrokken geledingen
(ouder-, besturen- en vakorganisaties, deskundigen en individuele scholen)
een compliment verdienen voor hun betrokkenheid bij de discussie. Dat geldt
ook voor de staatssecretaris die twee jaar geleden een commissie aankondigde
die inmiddels is verbreed.Het gaat natuurlijk om het kind, met of zonder handicap, dat zoveel mogelijk
moet worden uitgedaagd om zijn (haar) talenten te ontplooien. De kinderen
waarom het nu gaat, verdienen het dat voor hen die mogelijkheden in het onderwijs
wordt gezocht, die hun de meeste uitdagingen biedt. Evident is voor de heer
Bremmer dat zoveel mogelijk kinderen in het regulier onderwijs moeten worden
opgevangen. Het is een essentiële taak van de overheid ervoor te zorgen
dat de onderwijsinfrastructuur is afgestemd op de behoeften en ontwikkelingsmogelijkheden
van kinderen met een handicap.Uit de reacties van vele betrokkenen blijken grote zorgen. Er is een gepassioneerde
minderheid vóór (bijvoorbeeld ouders van kinderen met het syndroom
van Down) en er zijn mensen met grote twijfels. Sommigen vragen zich af of
er een verborgen agenda is voor het opheffen van het speciaal onderwijs (SO).
Wat is de reactie van de staatssecretaris hierop? Zij heeft zich eens als
staatssecretaris van implementatie betiteld. Dat betekent dat op haar bij
deze operatie een extra verantwoordelijkheid rust, omdat iedereen de uitgangspunten
ondersteunt, maar vraagtekens zet bij de implementatie.De Vereniging van Mytyl- en Tytylscholen heeft de Kamerleden gevraagd
als seinwachters te functioneren langs de «hogesnelheidslijn»
van De rugzak. De heer Bremmer wilde een andere metafoor hanteren en trok
een vergelijking met een skiafdaling, een soort slalomrace vol met hindernissen,
waarbij uiterste concentratie, grote praktijkervaring en het voorkomen van
zelfoverschatting onmisbaar zijn om de eindstreep ongeschonden te halen. De
CDA-fractie wil daaraan medewerken.Gekozen is voor een leerlinggebonden financiering. Er zijn wel alternatieven
overwogen. Waarom is niet gekozen voor verbreding van het huidige model van
de ambulante begeleiding? De CNV-onderwijsbonden vragen terecht waarom het
hele onderwijssysteem op zijn kop moet. Immers, naar verwachting zal straks
ten hoogste 25% van het aantal leerlingen van het speciaal onderwijs in het
regulier onderwijs opgenomen kunnen worden, terwijl dat percentage nu 15 is.
Rechtvaardigt die 10% extra een stelselwijziging? Het gaat niet om een blauwdruk,
maar om een beleidskader, maar het is begrijpelijk dat sommigen het als een
blauwdruk lezen, omdat er een ander stelsel wordt beoogd. Ervaringen in het
buitenland geven aanleiding tot een aantal vragen en aanmerkingen. Zo stelt
de Onderwijsraad (OR) dat een aantal van die voorstellen niet is gebaseerd
op onderzoek en empirische gegevens, maar op wenselijkheden. Kan de staatssecretaris
toelichten waarom bij vergelijking van het leerlinggebonden budget met andere
alternatieven, met name de ambulante begeleiding, haar keus op het leerlinggebonden
budget is gevallen?De heer Bremmer had vijf clusters van hoofdbezwaren en kritische kanttekeningen,
gericht op de indicatiestelling, het behoud van expertise, ruimte voor denominatie/identiteit,
de wijze van implementeren en het tijdpad, en het budget. Wat de indicatiestelling
betreft, sloot hij zich grotendeels aan bij de opmerkingen van mevrouw Sterk.
Rispens heeft de indicatiestelling de belangrijkste en kwetsbaarste schakel
genoemd. Op pagina 19 van het beleidsplan staat evenwel, dat voor een aantal
schoolsoorten met minder aanwijsbare problematiek het gevolg kan zijn dat
een deel van hun leerlingen buiten het kader van de leerlinggebonden financiering valt. Wordt het met meerdere systemen naast elkaar niet
wat ondoorzichtig? Doen de huidige commissies hun werk dan niet goed? Dat
de indicatiestelling maar één jaar geldig is, heeft natuurlijk
veel consequenties op administratief en procedureel niveau.De heer Bremmer sloot zich aan bij de vragen en opmerkingen over het behoud
van de expertise. De heer Steen van de VBS noemde kwaliteitsverbetering een
belangrijke trend in het onderwijsbeleid, maar vroeg waarom er altijd iets
verbeterd moet worden aan het onderwijs. Hij dacht dat het soms beter is te
proberen het bestaande vast te houden.Gelet op de eisen die aan de schaal van een regionaal expertisecentrum
(REC) worden gesteld, kan in de meeste gevallen uitsluitend van richtingoverstijgend
samenwerken sprake zijn. Keuzevrijheid van ouders met betrekking tot denominatie
moet volgens de heer Bremmer mogelijk blijven. Daarnaast is in zijn visie
het aanbieden van onderwijs voorbehouden aan bevoegde gezagsorganen, die op
levensbeschouwelijke overtuiging geënte scholen in stand houden. Dat
is zeker in deze tak van onderwijs in ruime mate het geval. Hij bepleitte
een aanpak van de REC's in de geest van wat in meerdere reacties naar voren
is gebracht. Die aanpak maakt het enerzijds mogelijk dat onderwijs op levensbeschouwelijke
grondslag wordt gegeven en anderzijds dat ten aanzien van de overige taken
van een REC, richtingoverstijgend kan worden samengewerkt. Dit is o.a. bepleit
door de besturenorganisaties van de BPCO en de VBKO. Ook de Onderwijsraad
doet daartoe een voorzet.Het is een gemiste kans dat het beleidsplan nergens over identiteit en
zingeving spreekt. Er wordt alleen gerept van doelmatigheid en bereikbaarheid.
Pluriformiteit en andere dimensies worden in het plan gemist.In reactie op enkele bij interruptie gemaakte opmerkingen zei de heer
Bremmer dat thuisnabij onderwijs meer ruimte biedt voor ouders om een school
te kiezen, passend bij de setting van het gezin. Echter, bepaalde richtingen
ervaren de voorstellen als een bedreiging van hun identiteit en vragen zich
af of de expertisecentra zelf onderwijs moeten gaan geven en of er, gelet
op de eisen ten aanzien van het voedingsgebied, geen veralgemeniseerde expertisecentra
zullen ontstaan, waarbij er geen ruimte is voor onderwijs op levensbeschouwelijke
grondslag. Ziet de staatssecretaris kans om de identiteit te honoreren? De kosten van de hele operatie worden op 65 mln. geschat. Het gevaar van
een aanzuigende werking is evenwel niet denkbeeldig. Het gaat niet goed met
het persoonsgebonden budget in de zorgsector. Dat wil niet zeggen dat het
in dit geval ook niet goed zal gaan, maar men mag de ogen niet sluiten voor
de ervaringen in die sector. Sommigen vragen of er in het beleidsplan niet
van wordt uitgegaan dat indicatiestelling een middel is om de uitgaven te
beheersen. Impliceert het voorgestelde systeem geen openeinderegeling, omdat
iedere leerling die aan de criteria voldoet, recht heeft op een bepaald budget?
De onafhankelijke indicatiestellers hebben toch geen zicht op de budgettaire
gevolgen op macroniveau? Ervaringen in het buitenland stemmen niet hoopvol
voor wat betreft de kostenbeheersing. Desgevraagd verklaarde de heer Bremmer
niet tegen een openeinderegeling te zijn voor kwetsbare kinderen, zij het
dat daarbij procesbeheersing nodig is.Ook wat de informatievoorziening aan de ouders betreft, sloot de heer
Bremmer zich aan bij de opmerkingen van mevrouw Sterk.Wat de implementatie en het tijdpad aangaat, wees hij erop dat er enerzijds
groepen van ouders zijn die aandringen op snelheid, terwijl er anderzijds
belangrijke geledingen in het veld zijn die het beeld van de hogesnelheidslijn
gebruiken om aan te geven dat naar hun beleving de operatie in de tijd gezien
wordt doorgedrukt. Het leek hem essentieel om de weg terug open te houden:
een retourkaartje leerlinggebonden financiering voor als het systeem niet
blijkt te werken. Voor zowel de eerste fase als de tweede fase is dan meer
tijd nodig. Hij pleitte dus voor een zekere onthaasting, maar niet voor een
op de rem staan. Wat de condities in het basisonderwijs betreft, kon hij zich grotendeels
vinden in het betoog van mevrouw Sterk. Bestaat niet het gevaar dat reguliere
basisscholen te veel hooi op hun vork nemen? Het is reëel dat scholen
zich afvragen: kunnen wij omgaan met dit soort verschillen en willen wij dat?.
Dan komt men ook op het terrein van de scholing terecht: Hoe gaan de PABO's
het in de toekomst doen? Hoe worden post-HBO en om- en bijscholing geregeld?
Dat zijn allemaal belangrijke zaken. In welke mate kunnen leerlingen met een
handicap voldoen aan de huidige kerndoelen? Moeten die kerndoelen in sommige
gevallen worden aangepast?De heer Bremmer was erkentelijk voor de opmerking over de evaluatie in
het antwoord van de staatssecretaris op de brief van de Onderwijsraad die
stelde een duidelijk evaluatiemoment te missen. Kan nadere informatie worden
verschaft over de toegezegde opzet van de evaluatie?De staatssecretaris heeft bij brief gemeld van plan te zijn per 1 januari
a.s. een pilot van start te doen gaan betreffende het dovenonderwijs in Oost-Nederland.
Is bedoeld te zeggen: mits dat plan aan de te stellen eisen voldoet? De heer
Bremmer ging ermee akkoord dat het experiment met één of meer
scholen in Oost-Nederland van start gaat. Hoe ziet de staatssecretaris de
continuïteit van de bestaande doveninstituten in relatie tot die ontwikkeling?In nogal wat reacties wordt erop gewezen dat in de voorstellen wordt afgeweken
van de huidige leeftijdsgrenzen in het 2/3-onderwijs. De leeftijd van leerlingen
aan het VSO-mytyl loopt soms door tot 24 jaar. Soms kunnen er kinderen van
twee of drie jaar op een mytylschool geplaatst worden. Op welke wijze zal
het onderwijs aan kinderen beneden de 4 jaar worden gefinancierd?Ter illustratie van de afstemming tussen onderwijs en zorg wees de heer
Bremmer op de kinderdagverblijven, die niet onder de AWBZ vallen en ook geen
onderwijs mogen geven, wat soms als een wezenlijke belemmering wordt ervaren.Er zijn in het beleidsplan De rugzak een aantal scharnierpunten waardoor
de hele operatie kan slagen of mislukken. Het eerste scharnierpunt is de indicatiestelling.
Alvorens definitief akkoord te gaan met De rugzak wil de CDA-fractie een waterdichte
indicatiestelling en de visie van de staatssecretaris daarop. Ook over het
behoud van expertise en de wijze waarop deze in de toekomst verder ontwikkeld
wordt, wil de fractie nader geïnformeerd worden om op grond daarvan een
afweging te kunnen maken. Zij heeft zorgen over de identiteit en de onduidelijkheden
betreffende de financiële consequenties. «Budgettair neutraal»
klinkt mooi, maar is het geen lege huls zolang niet helder is hoe de indicatiestelling
en plaatsing georganiseerd zullen worden en welke volumegevolgen dit heeft?
De fractie zegt dus «ja, mits». Het «mits» verwijst
naar indicatiestelling, behoud van expertise, financiële onderbouwing,
invoering en tijdpad en de visie van de staatssecretaris op de toerusting
op de basisschool.De heer Bremmer vroeg de bewindsvrouwe de Kamer op deze punten regelmatig
te informeren in het kader van een soort stappenplan. Zijn fractie benadert
het project open en constructief, maar vindt wel dat het kind niet met het
badwater weggegooid moet worden.De heer Rijpstra (VVD) vond het een voorrecht als Kamerlid
mede een begin te kunnen maken met dit plan waarin het kind zo centraal staat,
want de toenemende behoefte aan integratie en normalisatie vindt inderdaad
ook haar neerslag in het onderwijs. Ouders accepteren steeds minder vanzelfsprekend
dat hun gehandicapte kind in een internaat wordt geplaatst of dagelijks uren
moet worden vervoerd om speciaal onderwijs te kunnen volgen. Ouders wensen
dat hun kind dichtbij huis in z'n eigen omgeving opgroeit en samen met vriendjes
en vriendinnetjes naar school kan gaan. Ook na schooltijd zouden er veel meer
mogelijkheden moeten komen voor deze kinderen. Sportverenigingen
en andere verenigingen zouden zich hiermee veel meer bezig moeten houden.De Kamer heeft vele plezierige gesprekken gevoerd met organisaties die
een positieve benadering hadden gekozen. Ouderverenigingen willen wel sneller
dan besturen. Ouders zien wel problemen, maar schatten deze minder zwaar in.In dit algemeen overleg zal de Kamer zich moeten uitspreken over de vraag
of de staatssecretaris een begin kan maken met dit nieuwe beleid en, zo ja,
in welke mate. Gezien het grote belang van het slagen van de voorstellen voor
het kind, kiest de VVD-fractie voor een sterke betrokkenheid van de Kamer.
De belangen van deze kinderen wegen bijzonder zwaar en bovendien is er sprake
van een openeindefinanciering. Iedere leerling die voldoet aan het nog te
bepalen criterium heeft recht op een bepaald budget. De fractie zal dit project
niet als groot project aanmelden, maar meent dat er wel voordelen zitten aan
het benaderen van dit project als een groot project. Zij wil derhalve van
elke te nemen stap op de hoogte worden gehouden. In een volledig stappenplan
kunnen de onderdelen van het nieuwe beleid, inclusief de toets- en evaluatiemomenten
en het wetgevingstraject, uiteengezet worden. In feite is dat al aangegeven
in het schema in het beleidsplan. Als van daar uit werd gewerkt, zou de Kamer
weten in welke fase welk traject aan de orde is en welke beslismomenten er
zijn. Er is ook een bepaalde samenhang met het grote project klassenverkleining.
De uitstekende staf van het commissiebureau Rijksuitgaven zou af en toe eens
kritisch naar de financiële kant van het proces kunnen kijken. Gezien
de complexiteit van de materie dient het procesmanagement primair onderwijs
zich er uitdrukkelijk mee te gaan bemoeien.De indicatiestelling is een belangrijk onderdeel van het nieuwe beleid.
De cruciale vraag is of het zal lukken de mate van beperking die een leerling
als gevolg van zijn handicap heeft, betrouwbaar en objectief in kaart te brengen.
Ook moet zicht gekregen worden op de gevolgen van dat systeem, vergeleken
met die van de huidige toelatingspraktijk. In het beleidsplan staat hoe de
staatssecretaris een praktijktoets wil laten ontwikkelen en hoe zij wil komen
tot een onafhankelijke beoordeling van de toelaatbaarheid. Er wordt naar gestreefd,
de verdere uitwerking en toetsing van het model in 1997/1998 te realiseren
en zo mogelijk per 1 augustus 1998 een schoolonafhankelijke beoordeling in
te voeren. Indien het model realiseerbaar blijkt, zou de wettelijke regeling
van de leerlinggebonden financiering in 2002 in werking kunnen treden. Kernvraag
is of het beoogde tijdpad haalbaar is.Het is de bedoeling per 1 augustus 1998 een wettelijke regeling in werking
te laten treden voor de bekostiging van het onderwijs aan gehandicapte leerlingen
in het regulier onderwijs, indien is vastgesteld dat die leerlingen een speciale
voorziening nodig hebben. Deze regeling moet in de plaats komen van de regeling
in het kader van het aanvullend formatiebeleid basisonderwijs en van de ambulante
begeleiding door het speciaal onderwijs. Voorwaarde is dat objectief en onafhankelijk
kan worden vastgesteld welke leerlingen een speciale voorziening nodig hebben.
In verband met het wetgevingstraject dient hierover blijkens het beleidsplan
vóór 1 april 1997 duidelijkheid te bestaan. Is dat allemaal
haalbaar? Hoe staat het ermee?De beoogde stijging van de deelname van gehandicapte leerlingen aan het
basisonderwijs zal leiden tot een formatieve verschuiving van speciaal onderwijs
naar regulier basisonderwijs. Gesteld wordt dat er op basis van internationale
gegevens van wordt uitgegaan dat op termijn maximaal 25% van de ouders voor
regulier onderwijs zal kiezen. Nu bezoekt circa 15% van de gehandicapte leerlingen
het regulier onderwijs. Het gaat dan uiteraard om een gemiddelde van alle
categorieën gehandicapte kinderen, want van de visueel gehandicapte kinderen
gaat nu al 60% naar het regulier onderwijs. Voor die categorie zou 65% of
70% een streefdoel kunnen zijn. Er wordt dus een hele systematiek
veranderd voor een kleine groep leerlingen. Hoeveel kinderen van de kleine
35 000 die nu naar speciale scholen gaan, moeten er volgens de prognose
de komende jaren naar het regulier onderwijs gaan?De heer Rijpstra kon zich volledig vinden in de vorming van de expertisecentra.
De bundeling van kennis komt de leerling, maar ook het reguliere basisonderwijs
en het voortgezet onderwijs ten goede. In het beleidsplan worden vier clusters
onderscheiden: visueel gehandicapten, auditief gehandicapten en communitief
gehandicapten, lichamelijk en/of verstandelijk gehandicapten en leerlingen
met gedragsstoornissen. Onder welk cluster vallen leerlingen met sociaal-emotionele
ontwikkelingsstoornissen? Deskundigen zijn van mening dat deze een totaal
andere aanpak vragen dan kinderen met gedragsstoornissen. De functies die
aan de expertisecentra worden toegedeeld zijn helder, maar het is wel de vraag
of er een dekkend netwerk te realiseren is en waar zich op dit moment witte
vlekken in Nederland bevinden. In het beleidsplan wordt gesteld dat de ontwikkeling
van expertisecentra vanaf 1998 in gang kan worden gezet. Zal dat van onderop
gebeuren? Welke bestuursvorm krijgen die centra? Is de toegankelijkheid van
een expertisecentrum gewaarborgd voor alle leerlingen die daar onderwijs zouden
moeten volgen?Desgevraagd zei de heer Rijpstra wat de identiteit betreft het liefst
een systeem te zien, vergelijkbaar met dat van de schoolbegeleidingsdiensten:
toegankelijk voor iedereen, met de mogelijkheid dat leerlingen die dat wensen
identiteitsgebonden begeleid worden. Dat is zijns inziens ook hier haalbaar
als van onderop wordt gewerkt. Hij voelde niets voor afzonderlijke identiteitsgebonden
expertisecentra.Welke garantie is er te geven dat scholen voor regulier basisonderwijs –
en het geldt in feite ook voor het voortgezet onderwijs – zullen gaan
voldoen aan de eisen die in de nieuwe ontwikkelingen aan de leerkrachten zullen
moeten worden gesteld? Worden de reguliere en speciale lerarenopleidingen
hierbij betrokken? De scholing van personeel zal ter hand moeten worden genomen.
Gegeven onder meer de ATV-dagen en de duobanen is het van groot belang, dat
een aantal leerkrachten zich bijschoolt en niet slechts één.
Is er geld uitgetrokken voor die bijscholing? Hoe worden het reguliere basisonderwijs
en het voortgezet onderwijs voorbereid op deze ontwikkelingen in de komende
jaren? In het veld verzucht men: kunnen wij dit wel aan, want er komt al zoveel
op ons af. Dat geldt ook voor de onderwijsbegeleidingsdiensten.De vormgeving van de afstemming onderwijs–zorg in het beleidsplan
is diffuus. Is het de bedoeling in overleg met de zorgsector na te gaan hoe
de stroomlijning en afstemming van middelen kunnen worden verbeterd? Is het
niet wenselijk een werkgroep in te stellen om de knelpunten op dit terrein
in kaart te brengen en oplossingen voor te stellen? Immers, ook de Wet voorziening
gehandicapten en de AAW kunnen erbij betrokken worden. Verkokering van beleid
moet worden voorkomen. Bovendien is er nog de relatie tussen onderwijs, zorg
en justitiële inrichtingen. Het is van eminent belang dat wordt bepaald
welke knelpunten op de onderscheiden vlakken bestaan. Wellicht kan er een
relatie worden gelegd met het recentelijk opgerichte instituut Zorgonderzoek
Nederland.Tot slot ging de heer Rijpstra in op de educatieve infrastructuur. Naast
het reguliere basisonderwijs zijn er de samenwerkingsverbanden in het kader
van Weer samen naar school en de onderwijsbegeleidingsregio's. Daar komen
nu bij de regionale expertisecentra met daarbinnen regionale verwijzingscommissies
en de op te richten onafhankelijke commissies van onderzoek. Wordt het geheel
niet enorm onoverzichtelijk? Hoe wordt het voortgezet onderwijs benaderd?
Dreigen er geen wachtlijsten omdat van de commissies wordt verwacht dat zij
zelf diagnostisch onderzoek verrichten? Er is nog een groot aantal knelpunten die moeten worden opgelost. De VVD-fractie
staat positief tegenover de ideeën en voorstellen. Echter, vele van die
voorstellen bevinden zich nog in een beginstadium. Het is dan ook de vraag
of ze uitgevoerd kunnen worden. De fractie onderschrijft de uitgangspunten
van beleid, maar meent dat nog veel beleid ontwikkeld moet worden in nauwe
samenwerking met het veld. Dat zal stapsgewijs via een stappenplan moeten
gebeuren. De garantie dat het proces zowel procedureel, inhoudelijk als financieel
gecontroleerd kan worden, is voor de VVD-fractie voorwaarde om groen licht
te kunnen geven.De heer Rabbae (GroenLinks) merkte op dat de fractie van GroenLinks
de gedachte onderschrijft om het gehandicapte kind te integreren in het reguliere
onderwijs, maar zich afvraagt of dat op grond van de voorliggende voorstellen
zal lukken.Het onderwijs is het belangrijkste bedrijf in dit land. Als men probeert
vernieuwing in de samenleving te bewerkstelligen, dan kan het niet anders
dan dat men ook in het onderwijs vernieuwing probeert aan te brengen, in de
hoop gelijke tred te houden met de geest van de tijd. Dat wil niet zeggen
dat men continu moet experimenten. Immers, die experimenten moeten worden
uitgevoerd door de scholen die het, als het te veel wordt, op een gegeven
moment ook niet meer kunnen behappen. De klachten van de mensen uit het veld
zijn begrijpelijk en legitiem.De scholen hebben nu te maken met Weer samen naar school en krijgen –
zeker in het basisonderwijs – nog met een aantal nieuwe groepen te maken,
zoals de kinderen die zwaarder gehandicapt zijn dan de kinderen die onder
Weer samen naar school vallen. De onderwijsorganisatie en met name de leerkrachten
krijgen nu een belangrijke nieuwe opdracht. Leerkrachten moeten worden bij-
of omgeschoold om volgens nieuwe of bijgestelde methoden te werken. De scholen
zullen ook ruimtelijk aangepast moeten worden om voor deze kinderen toegankelijk
te zijn. Toch is het de bedoeling dat de operatie budgettair neutraal verloopt.
Kan globaal aangegeven worden of de huidige financiële middelen voldoende
ruimte bieden voor de uitvoering van de beleidsvoornemens?In de zorgsector is gebleken dat De rugzak, die waarschijnlijk straks
ook in de socialezekerheidssfeer gebruikt zal worden, enerzijds een versterking,
al dan niet tussen aanhalingstekens, heeft betekend van de positie van de
patiënt in het kader van vraaggerichte sturing van de zorg, maar anderzijds
in de uitvoeringspraktijk problemen voor de patiënt heeft opgeleverd,
met versnippering van de kwaliteit. De heer Rabbae sprak de hoop uit dat met
dit experiment in het onderwijs niet eenzelfde ervaring zal worden opgedaan.De indicatie is inderdaad een essentieel element in dit geheel. Is de
staatssecretaris van mening dat de ouders de mogelijkheid moeten krijgen om
tegen een indicatie beroep in te stellen? Een klachtenregeling is minder zwaar
dan een beroepsregeling. Een beroepsregeling kan wel meer bureaucratie veroorzaken,
maar zal de indicatiecommissie ertoe brengen goed te luisteren naar de mening
van de ouders.Ook de heer Rabbae vond dat er een stappenplan moet komen. Het gaat daarbij
om de zekerstelling van de invoering van dit traject. Hij vroeg zich wel of
dat al vanaf 1998 in gang kan worden gezet.In het kader van de internationale vergelijkingen wilde hij weten of Zweden
inderdaad teruggekomen is op een soortgelijke ontwikkeling. Al bij de behandeling
van het plan Weer samen naar school heeft hij erop gewezen dat Nederland met
het speciaal onderwijs een goede voorziening heeft voor de kinderen en dat
deze niet zomaar losgelaten mag worden, al is de doelstelling van integratie
van gehandicapte kinderen in het onderwijs op zich een goede. Het gaat er
evenwel uiteindelijk om hoe kinderen het beste opgevangen kunnen worden.Voor de kinderen van dertien tot twintig, met name in het speciaal voortgezet
onderwijs, is in het beleidsplan niets geregeld. Is dat een leemte
en, zo ja, hoe kan dat dan? Of is het een faseringskwestie? De heer Rabbae
drong aan op een heldere notitie op dit punt, opdat duidelijk wordt wat de
staatssecretaris op dit punt van plan is.Mevrouw Lambrechts (D66) meende dat het nuttig is geweest dat
de vaste commissie meer tijd heeft genomen ter voorbereiding van dit overleg
dan oorspronkelijk de bedoeling was, en uitgebreid het veld heeft geconsulteerd,
zodat nu duidelijk is welke problemen en knelpunten er zijn.De fractie van D66 heeft altijd al het uitgangspunt ondersteund van leerlinggebonden
financiering, namelijk om tegemoet te komen aan de keuze van ouders voor regulier
onderwijs voor hun gehandicapte kind. Het voorliggende systeem biedt veel
mogelijkheden tot integratie van die leerlingen en tot het honoreren van de
wensen van de ouders. Het deed mevrouw Lambrechts deugd dat dit uitgangspunt
inmiddels breed wordt ondersteund, evenals het uitgangspunt dat regionale
expertisecentra moeten worden opgericht.Zij pleitte ervoor thans voorzichtig voorwaarts te gaan, omdat er niet
alleen iets te winnen is. Deze systematiek zal een aantal kinderen mogelijkheden
bieden, maar niet álle kinderen en niet in alle gevallen voor altijd.
Tegelijk met deze verruiming van de mogelijkheden tot integratie moeten de
expertise en voorzieningen van het speciaal onderwijs worden gehandhaafd,
zal het hele proces moeten worden bewaakt en zal moeten worden gelet op de
haalbaarheid van de wensen ten aanzien van de invoering van het systeem. Het
één mag niet ten koste van het ander gaan. Er moet dan ook te
allen tijde een terugvaloptie zijn. Er zijn nog te veel onzekerheden.In wezen worden er voor het invoeringstraject drie trajecten geschetst:
het traject tot 1 augustus 1998, het daarop volgende traject van de schoolonafhankelijke
indicatie, gevolgd door het traject tot 2002 waarin de expertisecentra voltooid
moeten zijn. In wezen is het uitvoeringstraject voor iedereen gelijk. Dat
lijkt bezwaarlijk, omdat er grote verschillen bestaan tussen de doelgroepen.
Voor dove en blinde kinderen zijn er op dit terrein al forse schreden voorwaarts
gezet, maar ook is duidelijk dat ZMO-kinderen (zeer moeilijk opvoedbare kinderen)
nog niet zover zijn en op een enkeling na waarschijnlijk ook niet zover zullen
komen. Derhalve vroeg mevrouw Lambrechts, een gedifferentieerd tijdpad mogelijk
te maken. Als de criteria voor de schoolonafhankelijke indicatiestelling niet
fullproof per 1 augustus 1998 beschikbaar zijn, kan men nog even op de huidige
manier voortgaan, zij het dat het noodzakelijk is dat de financiering structureel
wordt. Voor haar stond niet vast dat alle stappen van het stappenplan voor
iedereen tegelijk moeten worden gezet. Omdat al 30% van de dove kinderen regulier
basisonderwijs volgt, mag worden verwacht dat het het gemakkelijkst is om
voor die kinderen een indiceringssysteem te ontwikkelen. Dat zou dan het eerst
kunnen gebeuren.Mevrouw Lambrechts vroeg om op z'n minst één procescoördinator
uit de groep waarom het gaat aan te stellen en die te betrekken bij het procesmanagement
primair en voortgezet onderwijs om alles in goede samenspraak van de grond
te laten komen.In elk geval moeten er volgens haar ook pilots in samenwerking met Weer
samen naar school worden uitgevoerd, omdat er meer raakvlakken zijn dan uit
de stukken blijkt. Het leek haar ook gewenst om pilots uit te voeren voor
kinderen uit kinderdagverblijven en kinderen uit het circuit van de jeugdhulpverlening
voor wie nu nog geen ambulante begeleiding beschikbaar is, terwijl het positief
zou zijn als die er wel kwam. Het is een compliment waard dat voor de dove
en slechthorende kinderen in Oost-Nederland een pilot is opgezet, gebaseerd
op de systematiek van De rugzak. Die pilotprojecten zijn natuurlijk niet vóór
1 augustus 1998 afgerond. Hoe verhouden zij zich tot de invoering
van het systeem dat de staatssecretaris nu voor ogen staat?Er zijn nogal wat mensen die betwijfelen of er ooit een uniform systeem
van indicatiestelling te bereiken is. Wordt er wel voldoende aandacht besteed
aan de sociale aspecten van de indicatiestelling? Is het mogelijk door middel
van een verlengde indicatiestelling tegemoet te komen aan het probleem dat
van een aantal kinderen niet direct duidelijk is hoeveel hulp zij nodig hebben
om in het reguliere onderwijs te kunnen functioneren? Ook hier is dus een
flexibel en gedifferentieerd systeem gewenst waardoor een handelingsplan langer
dan een jaar kan duren, maar ook korter.Wat de doelgroepen betreft, was het mevrouw Lambrechts nog steeds niet
duidelijk of kinderen met een geestelijke en lichamelijke handicap met De
rugzak terecht kunnen in het LOM-onderwijs als de ouders dat wensen. Zij onderschreef
de vragen over de leeftijdsgrens.Het is verheugend dat eigenlijk iedereen positief staat tegenover de expertisecentra.
Het handelingsplan wordt een contract tussen de ouders en de reguliere school.
Het leek mevrouw Lambrechts alleszins redelijk om de expertisecentra er ook
bij te betrekken, omdat die voor de begeleiding moeten zorgen. Zij achtte
het ook gewenst om de paramedische ondersteuning een plek te geven in de expertisecentra.Zij ondersteunde de vraag om te zorgen voor één onderwijsloket.
In overleg met het veld zal moeten worden bepaald waar dit onderwijsloket
zich moet bevinden. Er is ook duidelijk behoefte aan één doorverwijsloket.
Goede advisering is met name nodig voor de ouders die de weg nog niet kennen.Een laagdrempelige voorziening als een klachtenregeling zou inderdaad
nuttig kunnen zijn. Is een second opinion mogelijk?De ouders gaan ervan uit dat het project niet zal kunnen lukken als de
klassen niet kleiner worden. Het verdient dan ook aanbeveling dat de staatssecretaris
nu duidelijk maakt dat die kleinere klassen er binnen bepaalde marges zullen
komen. Dat zal de mensen eerder geruststellen, dan geruststellende mededelingen
van Kamerleden.Mevrouw Lambrechts had het gevoel dat de betekenis van de voorliggende
voornemens voor de reguliere scholen onderbelicht is, terwijl die voornemens
verstrekkende gevolgen voor de scholen zullen hebben. Het ware goed geweest
als hierover van tevoren met het regulier onderwijs overleg was gepleegd.
Het hoofd van een reguliere school heeft verteld dat het opnemen van een kind
met Downsyndroom op zijn school positief was uitgepakt voor leerkrachten en
leerlingen. Het is natuurlijk ook mogelijk dat het niet lukt en dat kan voor
iedereen een traumatische ervaring zijn. Geprobeerd moet worden dat te voorkomen.
Het is belangrijk dat het hele schoolteam achter de opneming van zo'n kind
staat. Scholen mogen daarom niet gedwongen worden, zeker niet nu er zoveel
tegelijk op de scholen afkomt: Weer samen naar school, De rugzak, een steeds
grotere verantwoordelijkheid op financieel gebied en fusieprocessen. Wel mag
worden geprobeerd scholen over koudwatervrees heen te helpen.Over de budgettaire consequenties bestaat veel onzekerheid. Gegeven de
overeenkomsten met het budget voor de gezondheidszorg wilde mevrouw Lambrechts
nog enkele vragen stellen. Zij meende dat er niet echt sprake is van een openeinderegeling.
Dit moet haars inziens vanaf het begin duidelijk worden gemaakt. Uitgewerkt
moet worden wie er wel voor in aanmerking komt en wie niet. Als het een succes
wordt, wordt men vroeger of later met de eindigheid van het budget geconfronteerd,
met als negatief en onbedoeld effect lange wachtlijsten. Wat is de omvang
van het budget? Kan in kaart gebracht worden wat alle verschillende geldstromen
(leerlinggebonden budget, persoonsgebonden budget enz.) behelzen en hoe het
totaalbudget per indicatie eruit ziet? Zij pleitte ervoor te zorgen dat ouders
straks met hun verschillende hulpvragen bij één loket
terecht kunnen, bijvoorbeeld om te voorkomen dat De rugzak niet kan worden
gebruikt, doordat nog op een persoonsgebonden budget wordt gewacht.Uiteraard zijn er huisvestingsconsequenties aan de plannen verbonden,
bijvoorbeeld voor expertisecentra die moeten uitbreiden. Mevrouw Lambrechts
had de indruk dat daarmee in de systematiek van de decentralisatie van de
huisvesting geen rekening is gehouden. Kan men de extra kosten dan wel volledig
voor rekening van de kleine gemeenten laten komen? Voor wiens rekening komen
de huisvestingsconsequenties voor de scholen? De vragen over het personeel
en de werkgelegenheidsgarantie ondersteunde zij. Over het IOBK zal nog worden
gesproken.Samenvattend zei mevrouw Lambrechts in grote lijnen de uitgangspunten
te onderschrijven van het beleidsplan De rugzak en de leerlinggebonden financiering,
onder voorwaarde dat de expertise wordt behouden, dat er te allen tijde een
weg terug is, dat er sprake is van een gedifferentieerd tijdpad, van ten minste
één, maar liefst meerdere procescoördinatoren uit de groep
waarom het gaat, en van een zorgvuldige uitvoering met een plan van aanpak
waarbij niet alle stappen voor iedereen tegelijkertijd worden gezet.De heer Van der Vlies (SGP) zei, sprekend mede namens de fracties
van RPF en GPV, dat de drie fracties op zichzelf een positieve grondhouding
aannemen ten aanzien van wat voorligt. Doelstelling daarvan is een zo groot
mogelijke integratie van gehandicapten in de samenleving en als hulpmiddel
daarbij zoveel mogelijk integratie van gehandicapte leerlingen in het regulier
onderwijs, met keuzevrijheid voor de ouders. Er zijn natuurlijk allerlei grenzen
aan. Wat nu goed gebeurt, moet niet beschadigd worden. Eigenlijk zou men de
garantie moeten hebben dat wat er gaat gebeuren straks leerlingen, ouders,
onderwijsgevenden, beleidsmakers en samenleving in het algemeen het idee geeft
het dat er beter op geworden is. De beste garantie om dit te bereiken, is
niet te kiezen voor een top-downbenadering, maar voor een bottom-upbenadering.
Derhalve dient de staatssecretaris, daar waar dit nog niet is gebeurd, toe
te zeggen dat zij in alle fasen van dit proces in volstrekte samenspraak met
het geschakeerde veld zal optrekken.Bij het persoonsgebonden budget in de zorg kan men, lettend op de filosofie
van die aanpak, dezelfde warme gevoelens krijgen als voor de leerlinggebonden
financiering, maar de praktijk heeft nadelen aan de dag gebracht waarvan men
moet willen leren. Een zekere nuchterheid en geleidelijkheid is dan ook geboden
bij het opzetten van het nieuwe systeem.De plannen betekenen dat er een accent wordt gelegd op samenwerking, maar
zonder dwang tot een verdergaande mate van samenwerking dan nodig is voor
het bereiken van het doel. De heer Van der Vlies bedoelde hiermee te zeggen
dat er plaats moet blijven voor richtinggebonden constructies, zoals richtinggebonden
samenwerking en ZMLK-afdelingen van scholen voor moeilijk lerende kinderen
(MLK). Hierover komen vanuit het veld verontrustende berichten. Wanneer organisaties
de plannen projecteren op hun eigen voorzieningenpatroon, dan worden bepaalde
consequenties zichtbaar die de drie fracties onaanvaardbaar vinden. Hun grondhouding
is dat denominatief 2/3-onderwijs in principe beschikbaar moet blijven. Er
is uiteraard geen bezwaar tegen samenwerkingsvormen, als de voorzieningen
zelf dat willen, maar de structuur die zo eigen is aan de inrichting van onderwijsland
in Nederland moet ook voor deze leerplichtige leerlingen beschikbaar blijven.
Dat betekent uiteraard een en ander in het patroon van regulier onderwijs,
blijvend speciaal onderwijs en expertisecentra. De heer Van der Vlies meende
zich de tolk te maken van alle ouders van de betrokken leerlingen met de opmerking
dat zij willen dat het kind met zijn eigen mogelijkheden en beperkingen op
de goede plek terechtkomt. Daar lag voor hem de verbinding tussen
het denominatieve aspect en het aspect van deskundige ondersteuning in fysiek-technische
instrumentele zin. Voor ouders die kiezen voor een bepaalde denominatie, kan
die plek nooit goed zijn als het denominatieve aspect wordt veronachtzaamd.
Dat zou betekenen dat er federatieve banden per denominatie tot stand gebracht
zouden moeten worden.Bij interruptie werd verondersteld dat de heer Van der Vlies allemaal
denominatieve verbanden wil, wat in wezen ook kritiek is op de systematiek
van het speciaal onderwijs, omdat 80% van de scholen die medewerken aan Weer
samen naar school, interzuilair functioneren. De heer Van der Vlies reageerde
hierop met de opmerking dat hij de mogelijkheid wilde openhouden dat de overblijvende
20% een eigen keus maakt. Grondwettelijk is gegarandeerd dat ouders die dat
willen die keus kunnen maken. Uiteraard kan niet elke school ondersteuning
door een bepaalde professie verzorgen, zodat men dan is aangewezen op voorzieningen
op verdere afstand. Voorzover men daarop aangewezen is, moet het denominatieve
aspect kunnen worden ingekleurd, dus moet er rekening mee worden gehouden
bij het personeelsbeleid. Ten aanzien van de visueel gehandicapten is men
ook tot ieders tevredenheid tot een oplossing gekomen in het kader van de
wet die per 1 augustus 1995 van kracht is geworden. Die oplossing zou hier
model kunnen staan. De heer Van der Vlies sprak de hoop uit dat de staatssecretaris
zal voorzien in dit voor de drie fracties belangrijke punt.Vanaf drie jaar mogen kinderen naar scholen voor speciaal onderwijs en
vanaf vier jaar naar reguliere scholen. Voor kinderen met bepaalde handicaps
is het belangrijk dat de ondersteuning al vanaf drie jaar kan worden gegeven.
Hoe gaat dat straks?Ouders moeten kunnen kiezen en moeten daarop voldoende voorbereid zijn.
Men kan pas kiezen als men kan overzien wat er te kiezen valt. Dat vergt ondersteuning,
met name van ouders die zich dit alles niet zo snel eigen maken. De ouderorganisaties
zullen een grote rol kunnen spelen. Welke rol kunnen de SPD's erbij spelen?
Bij het opstellen van een handelingsplan zouden zij, uiteraard samen met de
ouderorganisaties, ouders kunnen helpen en modelcontracten kunnen aanbieden.Van scholen in het regulier onderwijs wordt nogal wat gevraagd. Het team
moet daarvoor geschoold en gemotiveerd zijn. In korte tijd zal relatief veel
geld nodig zijn voor investeringen in aanpassingen van de schoolgebouwen.
Is daarin budgettair voorzien? Zal de wens er zeker van te zijn dat zo'n investering
rendeert, niet leiden dat bundeling van bepaalde leerlingkenmerken in één
school? Hoe gaat het bij verhuizing van leerlingen met bepaalde kenmerken?Als een kind met een handicap eenmaal in het regulier basisonderwijs is
opgenomen, dan zou het ook moeten kunnen doorstromen naar het voortgezet onderwijs,
maar daarover is nog te weinig vernomen.De indicatiestelling is het heikele punt voor de korte termijn en voor
de visie, neergelegd in het beleidsplan. Deskundigheid, betrouwbaarheid, onafhankelijkheid
en transparantie zijn trefwoorden die al zijn gebruikt. Welke disciplines
moeten vertegenwoordigd zijn in zo'n indicatiecommissie? Wat moet structureel
zijn en wat kan er «op afroep» beschikbaar komen uit een landelijk
reservoir?Is de staatssecretaris het ermee eens dat bij de indicatiestelling een
handelingsplan en een volgsysteem horen? Bij bepaalde kenmerken (aangeboren
stoornissen) zal jaarlijkse herijking niet nodig zijn.Van de visueel gehandicapte leerlingen zit 60% op een reguliere school.
Dat is mogelijk, omdat is voorzien in ambulante onderwijskundige begeleiding.
Zou dat niet het scharnierpunt in deze ontwikkeling kunnen zijn, ook als het
om andere stoornissen gaat? Gedacht zou kunnen worden aan een expertisecentrum
dat zich daarop heeft georiënteerd, maar met een vertakking naar subregionale
steunpunten. De heer Van der Vlies onderschreef de vraagstelling over de paramedische
ondersteuning en over het budget, maar voegde daar nog het volgende aan toe.De operatie moet budgettair neutraal geschieden, maar is in feite een
openeinderegeling. De indicatiecommissie moet kijken naar het kind en niet
naar het budget. Kinderen die een handicap hebben, moeten goed geholpen worden
en wat dat budgettair betekent, zal dan wel blijken. Daartegenover staat de
macrodoelstelling om het budget zo veel mogelijk te beheersen. In andere landen
is gebleken dat er een aanzuigende werking kan uitgaan van deze aanpak.Afrondend herhaalde de heer Van der Vlies dat hij een positieve grondhouding
aannam en de denominatieve keuzemogelijkheid wilde handhaven. Er mag geen
sprake zijn onomkeerbare ontwikkelingen. Nodig zijn een stapsgewijze benadering,
experimenten en enkele pilots. Hij vroeg of het voorziene tijdpad wel als
haalbaar kan worden gekwalificeerd. Het leek hem verstandig het kritisch te
bezien en wat te verlengen. Een te grote druk op het proces zou het teniet
kunnen doen. Antwoord van de regeringDe staatssecretaris was dankbaar voor de ondersteunende opmerkingen
vanuit de Kamer op hoofdlijnen. Al jaren is er een ontwikkeling gaande om
mensen met een handicap in te passen in reguliere vormen van wonen, werken,
gezondheidszorg en ook onderwijs. De huidige regelgeving maakt het niet mogelijk
om, afhankelijk van de handicap, meer dan vijf jaar aanvullende formatie te
vergoeden. Dit komt mede doordat het budget beperkt is. Toch krijgen alle
ouders en scholen die het ministerie om aanvullende formatie vragen extra
geld, met als gevolg dat ieder jaar weer het budget wordt overschreden en
dat rechtsongelijkheid wordt gecreëerd, omdat andere ouders en scholen
niet om extra geld vragen, ervan uitgaand dat het budget daarvoor toch geen
ruimte biedt. Derhalve is aanpassing van de regelgeving noodzakelijk. In deze
geëmancipeerde samenleving past vrijheid van schoolkeuze, maar als er
niet op tijd afspraken worden gemaakt over het behoud van expertise, verdwijnt
die expertise. Daarom moeten de krachten worden gebundeld, zoals is gebeurd
voor de visueel gehandicapten, waarbij is gezorgd voor een goede spreiding
van voorzieningen over Nederland.Inderdaad moet onderscheid worden gemaakt naar handicap en schoolsoort.
Mede vanwege de technologische ontwikkelingen is het mogelijk dat 60% van
de visueel gehandicapte kinderen naar reguliere scholen gaat. Ook voor dove
en slechthorende kinderen biedt de technologie allerlei nieuwe mogelijkheden.
Mede daardoor is het aantal verwijzingen van dove en slechthorende kinderen
met 20% gedaald. Om ook hier expertiseverlies te voorkomen, overleggen doven-
en slechthorendeninstituten over mogelijkheden om te komen tot een goed dekkend
netwerk over heel Nederland.Het cluster van verstandelijk gehandicapte kinderen, lichamelijk gehandicapte
kinderen en dubbelgehandicapte kinderen is zeer ingewikkeld. Iedereen begrijpt
dat afhankelijk van de cognitieve begaafdheid kinderen in een rolstoel naar
een gewone school kunnen, zij het dat die moet worden aangepast, bijvoorbeeld
wat de toegankelijkheid en de mogelijkheden voor fysiotherapie en dergelijke
betreft. Ook voor verstandelijk gehandicapte kinderen geldt dat het ene kind
het andere niet is. Per kind moeten de mogelijkheden worden bekeken. Uit experimenten,
mede gestimuleerd door de Federatie van Ouderverenigingen, blijkt dat er meer
mogelijk is dan wel werd gedacht. Sommige kinderen met het Downsyndroom doen
het heel goed. Dit jaar zal voor het eerst een leerling met Downsyndroom eindexamen
VBO doen. ZMLK-scholen zijn steeds in het defensief geweest als het ging om
het op reguliere scholen onderbrengen van kinderen die normaliter naar een
ZMLK-school gingen. De regelgeving was dermate ontmoedigend dat
zulke scholen bijna geen ambulante begeleiding konden verzorgen. Daardoor
wordt de ontwikkeling naar het opnemen van kinderen met een verstandelijke
handicap in het regulier onderwijs als heel bedreigend ervaren voor het behoud
van de expertise van ZMLK-scholen en voor hun existentie. Die dreiging kan
worden weggenomen door de leerkrachten van de scholen in dit cluster deels
in reguliere scholen werkzaam te laten zijn op basis van het budget van De
rugzak. Dit cluster is wel ingewikkelder dan dat van de visueel en de communicatief
gehandicapten. Maar ouders hebben het primaat bij de keuze van de school voor
hun kind. De school moet vervolgens zeggen of zij goed onderwijs voor dat
kind kan bieden. Dat moet worden verduidelijkt in een zorgplan. De inspectie
zal nagaan of kwalitatief goed onderwijs wordt gegeven op zo'n school.Het cluster van de jeugdpsychiatrie, de langdurig zieken en de residentiële
instellingen van Justitie is het alleringewikkeldst. ZMOK-onderwijs kan niet
zo maar via De rugzak worden geregeld vanwege de grote problemen van deze
kinderen. De rugzak kan niet gelden voor geïnterneerde kinderen. ZMOK-kinderen
zitten zowel in het proces Weer samen naar school, het proces VSO/VO (VBO-MAVO-traject)
en het proces De rugzak. Met de instellingen en Justitie is afgesproken dit
cluster nog eens apart te bekijken. Er zal een voorzieningenstructuur gecreëerd
moeten worden waarin de kinderen goed onderwijs wordt geboden in de daarvoor
noodzakelijke setting. Natuurlijk moet een langduriger indicatiestelling via
observatie mogelijk blijven. De ontwikkeling van het PI de laatste jaren van
een observatie-instituut naar een echt onderwijsinstituut moet nog eens in
samenhang onder de loep genomen worden, omdat een overaanbod van voorzieningen
moet worden voorkomen.De ontwikkeling van het beleidsplan De rugzak is niet uitsluitend gericht
op de relatie speciaal en regulier onderwijs, maar ook op de relatie tussen
de speciale scholen onderling. Het gaat erom te komen tot een flexibel stelsel
waarbij per kind met handicap wordt bepaald waar dit het best onderwijs kan
volgen.De staatssecretaris wilde per 1 augustus 1998 de huidige aanvullende formatieregeling
en ambulantebegeleidingsregeling omzetten in een systeem van leerlinggebonden
financiering, opdat zij niet op grond van het budget «nee» hoeft
te zeggen tegen ouders die goede afspraken met een school hebben gemaakt.
Zo'n school kan dan ambulante begeleiding krijgen van een ZMLK-school en kan
daarvoor dan de extra formatie gebruiken en niet voor een bestaande of extra
aan te trekken niet-gespecialiseerde leerkracht. Deze flexibilisering van
de bestaffing voorkomt ook wachtgelden. Immers, thuisnabij onderwijs op een
reguliere school kan in de eerste jaren goed zijn voor een kind met een handicap,
maar daarna niet meer. In het nieuwe systeem kan de overstap dan gemakkelijker
worden gemaakt. Het biedt meer mogelijkheden voor behoud en verspreiding van
expertise. Met de organisaties zal moeten worden overlegd over de juiste vormgeving
van dit bestaffingsstelsel.Er wordt momenteel per instituut verschillend geïndiceerd. De staatssecretaris
wilde bereiken dat doofheid en slechthorendheid over het gehele land op dezelfde
wijze worden geïndiceerd. Overlegd wordt over een soort indicatiestandaardisatie
voor alle clusters, waaronder het cluster verstandelijk, lichamelijk en dubbelgehandicapten.
Nu komt het namelijk voor dat speciale scholen hun indicatiestelling niet
kunnen uitleggen, omdat zij die te schoolspecifiek achten. Door middel van
een soort standaard zou rechtsgelijkheid onder ouders ontstaan. Immers, als
de leerling toelaatbaar wordt verklaard voor het 2/3-onderwijs, dan kunnen
de ouders kiezen of het kind naar het speciaal of regulier onderwijs gaat.
De verfijning van Rispens is heel ingewikkeld en het is de vraag of die er
komt. Als deze verfijning er niet komt, moet men terugvallen op de huidige
praktijk, maar wel met standaardisatie, die voor 1 augustus 1998 moet zijn
bereikt. Daarna moet worden bezien hoe de expertisebundeling en
-spreiding kan worden gerealiseerd. Het is dus de bedoeling ervoor te zorgen
dat het per 1 augustus 1998 mogelijk wordt altijd «ja» te zeggen
als ouders goede afspraken hebben gemaakt en er helderheid is over de huidige
indicatiestelling per schooltype 2/3.Behoudens het dovenonderwijs heeft men in veel Scandinavische landen het
speciaal onderwijs geheel willen integreren in het reguliere onderwijs. Nederland
wil het speciaal onderwijs helemaal niet afschaffen. Dat is het grote verschil.
Nederland wil ouders een optie bieden om te kiezen voor speciaal of regulier
onderwijs. Reguliere scholen worden niet verplicht altijd leerlingen met een
handicap op te nemen, maar moeten wel zwaarwegende argumenten hebben om te
weigeren. Nieuw is, dat nu het leerrecht voor kinderen met een handicap wordt
geregeld. Dat zou per 1 augustus 1998 moeten ingaan, evenals een zwaardere
procedure voor ontheffing van de leerplicht (het niet-leerbaar verklaren).
Nu weten ouders soms niet dat er een ontheffing van de leerplicht is aangevraagd.De informatie- en adviesfunctie richting ouders zal goed uitgewerkt worden.
Er zal overlegd worden met het ministerie van VWS over het gebruik voor het
onderwijs van indicaties uit de gezondheidszorg, zodat kinderen niet iedere
keer weer door de molen behoeven te gaan. De ouderorganisaties hebben een
belangrijke rol te vervullen bij de uitwerking van het beleidsplan. De staatssecretaris
wilde de ouderorganisaties vanaf 1998 tot 2002 jaarlijks ongeveer 1 mln. aan
subsidie geven om behulpzaam te kunnen zijn bij de uitwerking van het plan.
Het is de bedoeling de gezondheidszorg te gebruiken als kanaal voor het verspreiden
van de toch wel nodige brochures. De schoolgids is ook belangrijk voor de
informatieverstrekking aan ouders. Schoolbegeleidingsdiensten krijgen de opdracht
zogenaamde regionale zorgkaarten op te stellen, waarbij er per regio een overzicht
wordt gemaakt van wat er allemaal mogelijk is en welke keuzen eventueel voor
de hand liggen. Zowel in het regulier onderwijs als in het speciaal onderwijs
krijgen de ouders een rol bij het opstellen van een handelingsplan. Het is
duidelijk dat niet iedere leerling alle kerndoelen zal kunnen halen. In het
handelingsplan moet de school beschrijven wat zij denkt dat de betrokken leerling
wel kan halen en wat dus nastrevenswaardig is, zodat de ouders goed weten
waar zij aan toe zijn. Mogelijk zal dat af en toe bijgesteld moeten worden.
Een klachtenregeling zal onderdeel uitmaken van het systeem. Over de mogelijkheid
van een second opinion moet nog worden overlegd. Gedacht zou kunnen worden
aan één centraal punt in het land waar men een second opinion
kan vragen.Dat er vanuit de Kamer zoveel zorgpunten zijn genoemd, is mede het gevolg
van het stadium waarin het project verkeert. Ter voorbereiding van het plan
zijn zogenaamde ruggespraakbijeenkomsten gehouden waarvoor vrij willekeurig
en statistisch verantwoord ouders zijn uitgenodigd, evenals reguliere basisscholen,
de gezondheidssector en scholen voor speciaal onderwijs. Omdat mensen inmiddels
nogal eens niet weten waar zij aan toe zijn en zich over van alles zorgen
maken, zal er na dit algemeen overleg een betere voorlichting worden gegeven
over wat er wel en wat er niet gaat gebeuren.In april zal het overleg starten met de onderwijsorganisaties uit het
onderwijsoverleg primair en voorgezet onderwijs en de werkverbanden van de
2/3-scholen. Aan de orde zullen komen de uitwerking van de expertisecentra,
de bestuurlijke organisatie, de rechtspositie van het personeel, de positie
van IOBK, PI en PI-scholen en het vraagstuk van de denominatie. De staatssecretaris
herinnerde aan haar opmerking tijdens het overleg van 18 maart over het scholenbestand,
dat het haars inziens mogelijk moet zijn dat één school via
nevenvestigingen/lesplaatsen meerdere denominaties herbergt. In dat overleg
werd dat als een vernieuwend standpunt gekwalificeerd.De ministeries van OCW en Justitie, de particuliere justitiële jeugdinstellingen,
de justitiële rijksjeugdinstellingen en de scholen, verbonden aan
de justitiële instellingen, bekijken tezamen hoe het onderwijs voor de
daar ondergebrachte kinderen bestuurlijk moet worden georganiseerd en moet
worden bekostigd. De staatssecretaris sprak de hoop uit dat ook deze verkenning
voor de zomer afgerond zal zijn. Er bestaat al te lang onzekerheid over de
verhouding tussen het primaat van het onderwijs en het primaat van de justitiële
behandeling.Aan het overleg over afstemming van onderwijs en zorg nemen deel de ministeries
van VWS, OCW en Financiën, evenals het veld en de ouders. Daarbij is
onder meer aan de orde de afstemming tussen kinderdagverblijf (KDV) en ZMLK-school.
Omdat daarvoor geen beperkingen golden, blijken KDV's in verhouding meer ambulante
begeleiding in het regulier onderwijs te geven dan bijvoorbeeld ZMLK-scholen.
Bepaald moet worden wat des KDV's is en wat van het onderwijs. Eventueel moeten
er afspraken over uitruil worden gemaakt. Ook over de afstemming school/ZMLK/DVO
wordt overleg gevoerd tussen de ministeries van VWS en OCW. Helder moet worden
wie wat voor welke leeftijdsgroep doet. Lijfgebonden zorg is voor rekening
van VWS. Het speciaal onderwijs begint momenteel soms al als een kind twee
of drie jaar is. Dat moet zo blijven.Er wordt ook overlegd over de afstemming van AWBZ-voorziening en bekostiging.
De aanpassing van de gebouwen hoort thuis in het traject gemeente en bouwbesluit.
Iedere school móét toegankelijk zijn voor gehandicapten. De
VNG heeft het foutje verbeterd dat wat dit betreft in de modelverordening
zat.Met de expertisecentra zal ook worden gesproken over de vorming van depots
waar scholen voorzieningen kunnen lenen die tijdelijk nodig zijn voor een
leerling.Het verheugde de staatssecretaris dat de Kamer waardering heeft voor de
dovenonderwijspilot in Oost-Nederland. Dat was allang een witte plek. Samen
met drie doveninstituten en scholen voor slechthorenden wordt nagegaan hoe
daar dovenonderwijs kan worden gerealiseerd, als het kan per 1 januari a.s.
In Almere wordt een zeer vergaand experiment met het regulier onderwijs ontwikkeld.Na dit algemeen overleg zullen alle pilotaanvragen in procedure worden
gebracht om na te gaan welke aanvragen uitvoering verdienen. Daarnaast zullen
simulaties voor indicatiestelling moeten worden uitgevoerd. In het eerste
advies-Rispens is een zeer verfijnde indicatiestelling geschetst. Als in een
latere fase blijkt dat die niet hanteerbaar is, dan moet er niet toe worden
besloten, maar het is ook mogelijk dat blijkt dat die indicatiestelling winst
oplevert voor kinderen die nu geen extra bekostiging krijgen. Als het om verfijning
gaat, kan er geen vergelijking worden getrokken met het buitenland en zal
Nederland een en ander zelf moeten ontwikkelen.Om ook maar iedere zweem van verdenking te vermijden, dat andere belangen
dan die van het kind vooropstaan, moet de indicatiestelling voor toelaatbaarheid
onafhankelijk gemaakt worden. De positie van het speciaal onderwijs wordt
erdoor versterkt. De bestaffing van de onafhankelijke commissies van onderzoek
moet nog uitgewerkt worden. Daarbij zal gebruik gemaakt moeten worden van
de huidige expertise en van de mensen die in de huidige indicatiecommissies
zitten. In totaal zullen over het gehele land verdeeld tien tot twaalf commissies
voldoende zijn, ook om wachtlijsten te voorkomen.Gevraagd is of men in het regulier onderwijs wel de nodige expertise in
huis heeft. Momenteel hebben 2500 basisscholen leerlingen met een handicap
die in principe ook naar 2/3-scholen zouden kunnen gaan. Door ontwikkelingen
in de technologie kan er meer dan vroeger. De expertisecentra zullen net als
de SBD's en de opleidingen een belangrijke rol vervullen bij het vergroten
van expertise en het bevorderen van deskundigheid. In het samenspel van onderwijssectoren
zal er sprake zijn van een win-winsituatie. In het beroepsonderwijs zijn veel
knelpunten, met name inzake lichamelijk gehandicapten en revalidatie
van jongeren. In die trajectvorming zou veel winst te boeken zijn. Het is
de bedoeling dat vanaf 1998 het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs
meegaan in dit traject en vanaf 2000 de ROC's. Er is steeds meer vraag, juist
in de beroepsopleidende sfeer.Het is zeker waar dat het hele team van een reguliere school achter het
opnemen van een kind met een handicap moet staan en moet weten hoe de opvang
moet worden geregeld. Het PMPO en het PMVO spelen een heel belangrijke rol
bij het opzetten van een modelmatige benadering.In de verdere uitwerking van het beleidsplan zal de geldigheidsduur van
de indicatiestelling nader moeten worden bepaald. Enerzijds moet worden voorkomen
dat kinderen voortdurend geïndiceerd moeten worden, anderzijds zijn er
ziekten die progressief zijn en dus wél geregelde indicatie vergen.
Er is een dynamisch, niet bureaucratiserend systeem nodig waarbij telkens
moet worden vastgesteld wat de onderwijs-zorgvraag is en wat het antwoord
daarop moet zijn. Zolang er geen beter systeem is dan het huidige, zal dit
in geobjectiveerde vorm worden gebruikt. Het IQ telt wel. De staatssecretaris
zei bang te zijn voor twee ontwikkelingen: een onterechte openeinderegeling
en onderpresteren van kinderen. Het baarde haar zorgen dat in de Amsterdamse
regio het IQ in het ZMLK stijgt. Het argument dat de kinderen meer sociaal-emotionele
problemen hebben, geldt net zo goed voor het regulier onderwijs. Vandaar dat
daarin naar groepsgrootteverkleining wordt gestreefd.Momenteel gaat 15% van de kinderen met een handicap naar het regulier
onderwijs. Met De rugzak zullen naar verwachting nog eens zo'n 3000 leerlingen
met een handicap naar het regulier onderwijs gaan. Daarbij wordt de bottom-upbenadering
gehanteerd, waarbij wordt uitgegaan van de wens van de ouders.De sociaal-emotionele stoornissen zitten in het cluster IOBK, PI, ZMLK
en LZ.Het gaat in wezen om een openeinderegeling, omdat er in principe geen
wachtlijsten mogen ontstaan voor kinderen die toelaatbaar zijn verklaard naar
2/3-onderwijs. Echter, gegeven de huidige financiële dynamiek lijkt het
budgettair neutraal te kunnen. Als gevolg van de ontwikkelingen in de geboortentechnologie
is er een ontwikkeling zichtbaar naar meer handicaps op bepaalde gebieden.
Dat betekent ook iets voor het onderwijs, omdat het leerrecht en de leerplicht
ook voor deze kinderen gelden. De staatssecretaris achtte het een kwestie
van beschaving om ervoor te zorgen dat alle kinderen naar school gaan, tenzij
dat echt niet kan. Soms neemt de zwaarte van handicaps ook af, zoals in het
dovenonderwijs blijkt. Het meerjarenbudget moet aan de ontwikkelingen aangepast
worden. Dat gebeurt nu ook. Vandaar de overschrijdingen op dit onderdeel van
de begroting.Het voortgezet onderwijs wordt bij het hele project betrokken. Het komt
thans al regelmatig voor dat leerlingen uit het speciaal onderwijs overstappen
naar regulier voortgezet onderwijs. Dat geldt met name voor communicatief
en visueel gehandicapten.Via de ruggespraakbijeenkomsten is zeker met de reguliere scholen overlegd.
Verder is er in het Onderwijsoverleg primair en voortgezet onderwijs ook gesproken
met het basisonderwijs. Met de verdere communicatie wilde de staatssecretaris
na het algemeen overleg beginnen.Zij noemde het belangrijk dat voortdurend wordt bekeken hoe een leerling
zich ontwikkelt in relatie tot wat hij kan. Er moet een goed volgsysteem zijn
om na te gaan of een en ander volgens het handelingsplan gebeurt.ZMLK-onderwijs kan niet samen met MLK-onderwijs. De MLK-school valt namelijk
onder Weer samen naar school en wordt een speciale school voor basisonderwijs,
waarbij het verschil tussen LOM- en MLK-scholen in die zin verdwijnt dat beide
scholen een speciale school voor basisonderwijs kunnen gaan worden
en hetzelfde kunnen gaan doen. Via de expertisecentra zal men goed kunnen
samenwerken met alle scholen in de regio. Het moet niet zo zijn dat door die
ene institutionele benadering als het ware een weglek wordt georganiseerd.
In die zin is er een systeemscheiding tussen de Wet op de expertisecentra
en de Wet op het primair onderwijs. In bestuurlijke verbanden kan men natuurlijk
in grote mate samenwerken, maar de aansturing en indicatiestelling zijn helder
beschreven in het beleidsplan.Resumerend zei de staatssecretaris dat het tijdpad tot 1998 overzienbaar
is, dat er daarnaast pilots en simulaties zullen worden gestart en dat vervolgens
tot 2002 aan de totstandkoming van de expertisecentra zal worden gewerkt.
Hier en daar is men overigens in den lande al buitengewoon ver met afspraken,
zelfs over de clustergrenzen heen, om te komen tot expertisecentra. De staatssecretaris
was bereid precies op papier te zetten wanneer wat wordt gedaan, met wie er
wordt overlegd en wat de reikwijdte is van wat er wordt gedaan. Dit overzicht
zal de Kamer op korte termijn bereiken. Nadere gedachtewisselingMevrouw Sterk (PvdA) moest denken aan het spreekwoord «Eerst
zien en dan geloven». Het verheugde haar dat het plan van aanpak tot
1 augustus 1998 op schrift zal worden gesteld. Omdat de staatssecretaris hoopt
de aanvullende formatieregeling en de ambulante begeleiding per die datum
in de uitwerking te kunnen betrekken, vroeg mevrouw Sterk naar de betekenis
hiervan voor de rest van het veld. Het leek haar gewenst dat de Kamer betrokken
wordt bij het resultaat van het uitvoeringsoverleg in april, omdat er dan
pas goed inzicht mogelijk is in wat er wel en wat er niet gaat gebeuren. Ook
achtte zij duidelijkheid gewenst over de voornemens van de staatssecretaris
inzake de fasegewijze opzet van het éne loket, iets waarover zij met
VWS moet overleggen, wat geen sinecure zal zijn.Mevrouw Sterk vroeg nogmaals om een notitie over de problematiek van het
jonge kind met handicap t/m zes à zeven jaar. In die notitie zou een
samenhangend beeld moeten worden geschetst van de veelsoortige vormen van
expertise en de werkgelegenheidsaspecten daarbij.Zij stelde vast dat de staatssecretaris heel positief is over de mogelijkheden
van gehandicapten in het regulier onderwijs. Mevrouw Sterk meende daar ook
positief over te kunnen zijn, vooral vanwege de technologische verbeteringen,
maar zij zou wel graag precies willen weten hoever de technologische ontwikkelingen
op dit gebied zijn. Als er al 2000 reguliere basisscholen zijn met gehandicapte
leerlingen, wat is er dan op tegen om de Kamer te informeren over de expertise
op die scholen?De richting die de staatssecretaris wil inslaan is perfect, maar mevrouw
Sterk wilde eerst het plan van aanpak zien om te weten wat er tot augustus
1998 wordt gedaan en wat daarna. Natuurlijk wilde zij geen belemmering opwerpen
voor ouders die hun gehandicapte kind al in het regulier onderwijs hebben
ondergebracht of die onderbrenging hebben geregeld. Misschien kunnen dat dan
«pilotkinderen» worden. Zij begreep niet waarom het niet mogelijk
is om én dat plan van aanpak over te leggen én de ruimte voor
die ouders te scheppen.De heer Bremmer (CDA) wilde dat het proces slaagt, maar had
ook al gezegd een systematisch overzicht te wensen van de stappen die zullen
worden gedaan, zodat de Kamer de vinger aan de pols kan houden.Hij noemde het van belang dat de staatssecretaris heeft gezegd dat het
speciaal onderwijs niet wordt opgeheven, maar dat het gaat om vergroting van
de keuzemogelijkheden van de ouders. Wat de expertisecentra betreft, wees de heer Bremmer erop dat deze contact
moeten houden met de docenten in de klas, omdat die in de dagelijkse praktijk
de expertise ontwikkelen.Hij was blij met het antwoord over denominatie en identiteit, omdat hij
het belangrijk vond dat de onderwijsfunctie van een school of lesplaats vanuit
een bepaalde denominatie kan worden vervuld. Indien in een regio een denominatief
expertisecentrum ontstaat, moet dit ook onderwijs kunnen aanbieden. De heer
Bremmer sprak de hoop uit dat de staatssecretaris dit aspect volop recht wil
doen in het uitwerkingsoverleg dat in april begint. Hij vertrouwde erop dat
de bewindsvrouwe ook echt staatssecretaris van implementatie is.In reactie op een interruptie zei de heer Bremmer te menen dat zo'n expertisecentrum
van denominatieve aard dan ook inderdaad benut zal moeten kunnen worden door
andersdenkenden.Hij veronderstelde dat in het uitvoeringsoverleg aan de orde zal komen
of een subsidie van 1 mln. voor de ouderverenigingen voldoende is. Graag wilde
hij tot slot weten wat er gebeurt voor de ouders van kinderen in cluster 4.Het stemde de heer Rijpstra (VVD) tevreden dat de Kamer regelmatig
met de staatssecretaris van gedachten zal kunnen wisselen over de uitvoering
van het beleidsplan. In het overzicht zal worden weergegeven welke ontwikkelingen
gaande zijn, hoever men gevorderd is in het traject, wie erbij betrokken zijn,
waar knelpunten liggen en waar positieve punten. Een stappenplan geeft aan
hoever een traject gevorderd is. De heer Rijpstra vroeg de staatssecretaris
binnen drie maanden te rapporten over de eerste stappen, het deel van het
traject dat is afgelegd en de vervolgstappen. Dan kunnen Kamer en staatssecretaris
nog voor de zomer van gedachten wisselen, zodat er voor veld en Kamer een
waarborg ingebouwd is.De heer Rijpstra sprak de hoop uit dat er op korte termijn duidelijke
vorderingen zullen worden gemaakt bij het oplossen van knelpunten inzake onderwijs-zorg
en inzake onderwijs-zorg en de justitiële benadering.Hij vroeg in het verdere overleg specifiek aandacht voor cluster 4, omdat
het de vraag is of er geen differentiatie nodig is vanwege het grote verschil
tussen kinderen met gedragsstoornissen en kinderen met emotionele psychische
klachten.De heer Rabbae (GroenLinks) vroeg de staatssecretaris in het
stappenplan ook haar gedachten over het voortgezet speciaal onderwijs te ontvouwen
en dit stappenplan vóór de zomer over te leggen.Hij vroeg aandacht voor het bij deze ontwikkeling betrekken van de allochtone
ouders.Voorts stelde hij de vraag of de staatssecretaris de gedachte onderschrijft
dat denominatie en etniciteit ook gestalte moeten krijgen in het personeelsbestand
van de expertisecentra.De heer Rabbae was blij met de uitspraak van de staatssecretaris dat het
een kwestie van beschaving is om de kinderen te helpen en wachtlijsten te
voorkomen. Hij ging ervan uit dat de reikwijdte van de regeling budgettair
gesproken zodanig wordt afgeschermd, dat niet over enkele jaren weer de kaasschaaf
ter hand behoeft te worden genomen.Mevrouw Lambrechts (D66) stelde vast dat veel onduidelijkheden
zijn weggenomen. Het verheugde haar dat de diversiteit van de groeperingen
waarom het gaat, wordt onderkend. Zij sprak de hoop uit dat het stappenplan
ruimte zal bieden voor het doen van allerlei stappen die haars inziens niet
allemaal tegelijkertijd door de verschillende groeperingen behoeven te worden
gezet. De fractie van D66 is voorstander van een gedifferentieerd
flexibel stappenplan, waarbij de voorhoede tot haar recht komt, zonder dat
de achterhoede overhaast wordt.Zij herinnerde aan haar pleidooi om een of meer procescoördinatoren
uit de groeperingen zelf toe te voegen aan het procesmanagement primair onderwijs.
Dat zou aan beide zijden het vertrouwen en draagvlak doen toenemen.Het was haar uit het hart gegrepen dat de staatssecretaris heeft gerept
van een openeinderegeling en van leerrecht voor iedereen. Als de staatssecretaris
dat open einde al kan garanderen wat het onderwijsdeel betreft, hoe zit het
dan met het deel van het budget dat afkomstig is van het persoonsgebonden
budget? Immers, nogal wat leerlingen hebben een persoonsgebonden budget én
een leerlinggebonden budget. Kan in het stappenplan meer inzicht worden gegeven
in de totale omvang van het budget?Mevrouw Lambrechts pleitte er opnieuw voor om bij het contract tussen
de scholen voor regulier onderwijs en de ouders ook de expertisecentra een
plek te geven om de conflictgevoeligheid van het traject zo klein mogelijk
te maken. De expertisecentra moeten tenslotte de begeleiding op zich nemen.Zij was blij met de subsidietoezegging aan de ouderverenigingen, maar
wilde wel zeker weten dat deze niet ten koste gaat van de informatievoorziening
en begeleiding, die gebundeld moeten worden in één loket.Er bestaat onrust bij VSO-afdelingen van scholen in het voortgezet onderwijs
die niet vallen onder Weer samen naar school, maar meegaan in het traject-Van
Veen. Mevrouw Lambrechts ging ervan uit dat ook voor die categorie leerkrachten
een werkgelegenheidsgarantie geldt, net als in het kader van Weer samen naar
school.Tot slot sprak zij de hoop uit dat in gezamenlijkheid een zorgvuldige
uitvoering van het beleidsplan gewaarborgd zal kunnen worden.De heer Van der Vlies (SGP) deelde de mening dat het een kwestie
van beschaving is om het maximaal mogelijke te doen om leerlingen met een
handicap de best mogelijke plek te geven in het onderwijssysteem.De door hem gevraagde volstrekte samenspraak met het werkveld zal gestalte
krijgen in het uitvoeringsoverleg dat in april wordt gestart en zal van daaruit
moeten worden gecontinueerd. Hij benadrukte nogmaals de noodzaak van een goede
wisselwerking tussen expertisecentrum, ambulante onderwijskundige begeleiding
en expertise in de school. Er kan veel worden geregeld, maar als niet is voorzien
in expertise op de school, dan loopt het spaak. Het model, ontwikkeld voor
de visueel gehandicapten, kan in dit traject inspirerend werken.De heer Van der Vlies heeft tijdens het overleg van 18 maart de mogelijkheid
van verschillende denominaties in een soort holdingconstructie, een doorbraak
genoemd. In dat overleg is wel een hele batterij indringende vragen over dit
punt gesteld die nog beantwoord moeten worden. Het is bijvoorbeeld de vraag
of een PC-voorziening binnen zo'n holdingconstructie autonoom een eigen benoemingsbeleid
kan voeren. Dit alles divergeert van wat tot nu toe is geregeld inzake hoofd-
en nevenvestigingen.De fracties van SGP, GPV en RPF geven groen licht voor deze operatie,
in die zin dat zij constructief willen meedenken en dat het punt van de denominatie
deugdelijk moet worden geregeld.Op de bij interruptie gestelde vraag of hij van oordeel is dat een denominatief
expertisecentrum ook breed toegankelijk moet zijn, antwoordde de heer Van
der Vlies dat autonomie inhoudt dat een hulpvraag gemotiveerd kan worden afgewezen.
Die motivering moet in dit geval zeer sterk zijn, omdat het gaat om een voorzieningenpakket
over het land verspreid, waarbij een hoge mate van solidariteit, tolerantie
en ontvankelijkheid noodzakelijk is. De staatssecretaris zegde toe op zo kort mogelijke termijn
het stappenplan te zullen uitwerken en daarin duidelijk te zullen maken wanneer
wat aan de orde is, met wie wordt overlegd en wat dat betekent voor regelgeving
of de huidige gang van zaken. Uiteraard was zij bereid om de Kamer met de
grootste mogelijke spoed telkenmale te informeren over de resultaten van het
uitvoeringsoverleg. Dat de ambulante begeleiding in De rugzak komt en iedereen
vanuit de speciale scholen ambulante begeleiding kan geven, biedt zowel voor
ouders als voor de bestaande 2/3-scholen kansen. Sommige 2/3-scholen hebben
momenteel moeite met serviceverlening aan reguliere scholen of andere speciale
scholen. Bij onderwijs moet altijd de ouder/het kind het vertrekpunt zijn.
Als Kamer en kabinet het niet regelen, doen de ouders dat. Men moet leren
van de ontwikkeling inzake onder meer de visueel gehandicapten.In april zal er een voorstel over IOBK komen. De afstemming van zorgvoorzieningen
voor de allerjongste kinderen en het onderwijs, is nogal ingewikkeld. De KDV's
doen ook aan onderwijsachtige zaken en geven ook ambulante begeleiding. De
staatssecretaris ging ervan uit dat een deel van de KDV-activiteiten overgeheveld
moet worden naar het onderwijs, zoals anderzijds een deel van de onderwijsactiviteiten
in het voortgezet onderwijs (12- tot 18-jarigen met een uitloop daarboven)
overgeheveld moet worden naar de DVO's. Er wordt niets gedaan zonder dat iedereen,
inclusief VWS, er z'n zegje over heeft kunnen doen.De staatssecretaris was het ermee eens dat de expertise in de klas moet
worden ontwikkeld, maar wees erop dat specifieke zaken als braille en gebarentaal
niet door iedereen worden beheerst en speciale expertise vergen, die als het
ware «ingekocht» moet kunnen worden.Er is een groot verschil tussen de regelgeving inzake het persoonsgebonden
budget in de zorg en het leerlinggebonden budget, waarvan de splitsing in
de bekostiging als het ware geregeld kan worden via BRIN-nummers en vanuit
CFI. De dynamiek van het persoonsgebonden budget is veel ingewikkelder. Met
VWS wordt afgestemd wat voor een gehandicapte leerling uit het AWBZ en de
AAW wordt betaald, wat de gemeente moet betalen en wat het ministerie betaalt.
Als de gezondheidszorgkosten niet via het persoonsgebonden budget worden vergoed,
dan moet dat via de AWBZ gebeuren.In reactie op een interruptie stelde de staatssecretaris dat als een leerling
toelaatbaar is tot het 2/3-onderwijs en er bepaalde voorzieningen moeten worden
getroffen vanwege de handicap, er al goede spelregels zijn over wat uit de
AWBZ of AAW wordt bekostigd en wat Onderwijs moet financieren. Er zijn ook
goede afspraken met VWS gemaakt over de lijfgebonden financiering.Zij herhaalde dat cluster 4 het ingewikkeldste cluster is en nog apart
van commentaar zal worden voorzien. De ouders hebben ook daar inspraak in
het handelingsplan. Bij de subsidie voor de ouderorganisaties moet ook dat
cluster worden betrokken.Het is niet de bedoeling dat als gevolg van de introductie van De rugzak
de baan van leerkrachten op de tocht komt te staan. Er moeten wel goede afspraken
worden gemaakt over de onderlinge verhoudingen.De staatssecretaris was het ermee eens dat er geen wachtlijsten mogen
komen en dat niet later de kaasschaaf mag worden gehanteerd.Zij wilde met de groeperingen afspraken maken over hun betrokkenheid en
hun rol bij simulaties en pilots. Niet iedereen is een geboren procescoördinator,
maar wel is het nodig dat iedereen in het proces een rol speelt. Het is de
organisaties bekend dat zij erbij zullen worden betrokken, uiteraard vanwege
het draagvlak. Tot slot zei de staatssecretaris de opmerking van de heer Van der Vlies
over denominatie te begrijpen.De voorzitter van de commissie,M. M. H. KampDe griffier van de commissie,Mattijssen XNoot1Samenstelling: Leden: Beinema (CDA), Van der Vlies (SGP), Van Nieuwenhoven
(PvdA), M. M. H. Kamp (VVD), voorzitter, De Cloe (PvdA), Janmaat (CD), Van
Gelder (PvdA), ondervoorzitter, Van de Camp (CDA), Mulder-van Dam (CDA), Hendriks,
Rabbae (GroenLinks), Jorritsma-van Oosten (D66), De Koning (D66), Koekkoek
(CDA), J. M. de Vries (VVD), Liemburg (PvdA), Stellingwerf (RPF), Lambrechts
(D66), Rijpstra (VVD), Cornielje (VVD), Cherribi (VVD), Dijksma (PvdA), Sterk
(PvdA), Van Vliet (D66), Bremmer (CDA).Plv. leden: Reitsma (CDA), Schutte (GPV), Lilipaly (PvdA), Klein Molekamp
(VVD), Valk (PvdA), Poppe (SP), Duivesteijn (PvdA), Ten Hoopen (CDA), Van
der Hoeven (CDA), Verkerk (AOV), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), Bakker
(D66), Van 't Riet (D66), De Haan (CDA), Van Heemskerck Pillis-Duvekot (VVD),
Rehwinkel (PvdA), Leerkes (Unie 55+), Versnel-Schmitz (D66), Essers (VVD),
Korthals (VVD), Passtoors (VVD), Huys (PvdA), Van Zuijlen (PvdA), Verhagen
(CDA), Lansink (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25000-VIII-114.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl