Voorstel tot wijziging van de Grondwet (opneming van een zorgplicht voor het welzijn van dieren); Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30900, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

22-05-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

30900 nr. 6

15-05-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgave blz.I. ALGEMEEN1. 1nleiding2. Dierenwelzijn in wet- en regelgeving3. Dierenwelzijn als zorgplicht voor de overheid4. Dierenrechten en dierenwelzijn5. Sociale grondrechten6. Parlementaire geschiedenis7. Gevolgen voor bestaande wetgevingII ARTIKELENArtikel IIOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30900Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 63 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 900Voorstel van wet van de leden Halsema en Van Gent houdende verklaring
dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in
de Grondwet, strekkende tot opneming van een zorgplicht voor het welzijn van
dierennr. 6VERSLAGVastgesteld 15 mei 2007De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties1, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel,
heeft de eer als volgt verslag uit te brengen van haar bevindingen.Onder het voorbehoud dat de initiatiefnemers de gestelde vragen tijdig
zullen hebben beantwoord, acht de commissie de openbare beraadslaging over
dit wetsvoorstel voldoende voorbereid.Inhoudsopgave blz.I. ALGEMEEN 11. Inleiding 12. Dierenwelzijn in wet- en regelgeving 43. Dierenwelzijn als zorgplicht voor de overheid 64. Dierenrechten en dierenwelzijn 95. Sociale grondrechten 186. Parlementaire geschiedenis 187. Gevolgen voor bestaande wetgeving 19II ARTIKELEN 19I. ALGEMEEN1. 1nleidingDe leden van de CDA-fractie hebben met gemengde gevoelens kennisgenomen
van het onderhavige wetsvoorstel. Als vanzelf dragen zij het «dierenwelzijn»
een warm hart toe. Mensen hebben de verantwoordelijkheid om zorgzaam en respectvol
met dieren, als levende schepselen, om te gaan. Dat vloeit voor uit het rentmeesterschap
van de mens, een begrip dat deze leden erg dierbaar is. In het bijzonder strekt
die «zorgplicht» zich uit tot dieren, medeschepselen. Dat zijn
meer dan woorden, theorieën of grondwetteksten. Er zijn, vooral ook op
het platteland, erg veel mensen die dierenwelzijn in de praktijk van alle
dag waarmaken.Het is een belangrijke verantwoordelijkheid van de overheid om erop toe
te zien dat dieren de bescherming, de behandeling en de verzorging krijgen
waarop zij recht hebben. Ter behartiging van dierenwelzijn bestaan in ons
land, gelukkig, al geruime tijd tal van wetten, regels en andere voorzieningen.
Nederland kent, menen deze leden, een dierenwelzijnswetgeving van hoog niveau.Het is voor de aan het woord zijnde leden de vraag of een grondwetsbepaling
als door de initiatiefnemers voorgesteld iets toevoegt. Wat is het voorstel
meer dan symboliek? De indieners doen er daarom goed aan, menen zij, nog eens
expliciet toe te lichten wat hun met dit voorstel voor ogen staat. Het kan
toch niet de bedoeling zijn om in de Grondwet op zichzelf goedbedoelde verklaringen
op te nemen? Of beogen zij, al dan niet in stilte, meer? Zo ja, wat?Dat klemt te meer, menen de leden van de CDA-fractie, waar de initiatiefnemers
niet ingaan op de suggestie van de Raad van State om helder, beknopt en kloek
het dierenwelzijn als grondwettelijk uitgangspunt voor wetgeving te verankeren.
Door het te verbreden – tot en met «bescherming en verbetering» –
krijgt het voorstel op het eerste gehoor een veel verdergaande, bijna activistische
strekking, een strekking die veel meer suggereert dan wordt waargemaakt. Zien
de initiatiefnemers dat risico? Hoe denken zij ermee om te gaan?Waarom, zo vragen de leden van de CDA-fractie, reageren de initiatiefnemers
afwijzend op de suggestie van de Raad van State om «dierenwelzijn»
als grondwaarde in de Grondwet te verankeren. Hoe staan zij tegenover de impliciete
veronderstelling van de Raad dat zoiets beter zou passen bij het karakter
van de Grondwet?Het is de initiatiefnemers ongetwijfeld bekend dat het nieuwe kabinet,
blijkens het coalitieakkoord, voornemens is de Grondwet – 25 jaar na
de grootscheepse wijziging van 1983 – te laten «doorlichten»
door een staatscommissie. Verdient het geen aanbeveling om dit onderwerp in
dat onderzoek «mee te nemen»? Niet alleen met het oog op reikwijdte
en betekenis van een bepaling als voorgesteld, maar vooral ook in relatie
tot andere (sociale) grondrechten?Er liggen, zo brengen de leden van de CDA-fractie in herinnering, nog
enkele andere initiatieven voor Grondwetswijziging op de plank, onder andere
inzake «veiligheid» en «de Nederlandse taal». Wat
zouden de initiatiefnemers ervan vinden, indien alle voorstellen en suggesties
aan de in te stellen Staatscommissie werden voorgelegd? Dat voorkomt, menen
deze leden, een verbrokkelde, wellicht onsamenhangende (parlementaire) behandeling.
Is het, met andere woorden, geen tijd voor brede herijking van grondrechten
en andere grondwettelijk verankerde grondwaarden?Zijn er, vragen de aan het woord zijnde leden, andere (Europese) landen
waar dierenwelzijn in enigerlei vorm grondwettelijk is verankerd? Wat is de
betekenis van een dergelijke bepaling geweest?De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het voorstel van de leden Halsema en Van Gent. Deze leden delen de mening
van de indieners dat welzijn van dieren verbetering behoeft. Wel hebben deze
leden enkele vragen ten aanzien van het gekozen middel daarvoor, namelijk
een wijziging van de Grondwet. Daarnaast hebben zij nog andere vragen.De indieners hebben het in de toelichting bij hun wetsvoorstel over dieren
die het vermogen hebben tot lijden, «met name de hoogontwikkelde dieren».
Beperkt het wetsvoorstel zich tot alleen de hoogontwikkelde dieren, vragen
de leden van de PvdA-fractie. Zo ja, welke dieren worden daaronder precies
verstaan? Zo nee, welke dieren dan nog meer? Is «het vermogen tot lijden»
maatgevend voor het bepalen of een dier wel of niet onder de strekking van
het voorstel van de indieners valt? Of gaat het toch om de ook
door de indieners genoemde «intrinsieke waarde» van het dier?
Hebben in de ogen van de indieners alle dieren het vermogen tot lijden? Kortom,
welke dieren of diersoorten staan de indieners wel en niet voor ogen?De leden van de SP-fractie bedanken de initiatiefnemers voor hun inspanningen.
Beschaving uit zich onder meer in de wijze waarop mensen met andere levende
wezens en met hun natuurlijke omgeving omgaan. Het opnemen van een zorgplicht
voor het welzijn van dieren juichen deze leden dan ook van harte toe. De voorgestelde
wijziging legt een fundament neer, waarop wetgeving gebaseerd dient te worden
om dierwelzijn te verbeteren en wettig te verankeren.De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het voorstel van
wet van de leden Halsema en Van Gent houdende verklaring dat er grond bestaat
een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende
tot opneming van een zorgplicht voor het welzijn van dieren. Het wetsvoorstel
strekt tot het verankeren van het welzijn van dieren in de Grondwet. Daartoe
zal een nieuw sociaal grondrecht in de Grondwet worden opgenomen. De leden
van de VVD-fractie willen graag enkele opmerkingen maken en de indieners een
aantal vragen voorleggen. De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat
de primaire verantwoordelijkheid voor het welzijn van dieren ligt bij de eigenaar
of de houder van het dier. Maar de aan het woord zijnde leden vinden ook dat
er voor de overheid een belangrijke rol is weggelegd als het gaat om goede
regelgeving ten aanzien van dierenwelzijn, waarbij controle en handhaving
van essentieel belang zijn.De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van voorliggend
initiatiefvoorstel hetgeen beoogt aan artikel 21 van de Grondwet het woord «dierenwelzijn»
toe te voegen. Deze leden willen de indieners graag wijzen op de nota Dierenwelzijn
die in het najaar verschijnt. Zij willen de discussie over verbetering van
het Dierenwelzijn graag in dat brede verband voeren. Zij vragen de indieners
wat het noodzakelijk maakt voorliggend wetsvoorstel nog voor die tijd te behandelen.
Zeker nu indieners zelf een aantal punten noemen die zij zouden willen wijzigen
in de dierenwelzijnswetgeving, vragen deze leden de indieners of het dan niet
logischer is om deze voorstellen in samenhang te bezien en te koppelen aan
de discussie over de Nota Dierenwelzijn.Tevens verwijzen deze leden naar de nog in te stellen staatscommissie,
die de Grondwet onder de loep zal nemen en zich daarbij ook zal richten op
het toevoegen van grondrechten aan de huidige. De leden van de ChristenUnie-fractie
zouden graag zien dat deze commissie zich ook over voorliggend voorstel buigt,
zodat een zorgvuldige afweging kan worden gemaakt.De leden van de D66-fractie hebben met interesse en grote sympathie kennisgenomen
van dit wetsvoorstel. Deze leden ervaren het groeiende belang dat in de Nederlandse
maatschappij wordt gehecht aan het welzijn van dieren als een teken van voortschrijdende
beschaving. Vooral de aandacht voor de dieren in de zogenaamde bio-industrie
is zeer welkom. De toegenomen industrialisatie van de landbouw heeft een aantal
gunstige ontwikkelingen gehad, zoals de afneming van voedseltekorten, maar
de dieren zijn in dit proces vaak als louter productiemiddelen van economische
waarde beschouwd. Hierbij werd geen recht gedaan aan hun intrinsieke waarde.
In een beschaafde samenleving zou hier wel waarde aan moeten worden gehecht,
en moet er naar worden gestreefd zo gunstig mogelijke omstandigheden te scheppen
waaronder de dieren worden gehouden. De leden van de D66-fractie zien met
blijdschap dat deze visie steeds meer weerklank krijgt in de Nederlandse samenleving. Hoewel deze leden menen dat burgers zelf een voorname taak hebben in
het verbeteren van het dierenwelzijn in de bio-industrie, bijvoorbeeld door
een duurzamer consumptiepatroon, is het volgens hen mede een taak van de overheid,
als verlengstuk van de samenleving, om zorg te dragen voor een zo hoog mogelijke
graad van dierenwelzijn. Hoewel deze leden sympathiek staan tegenover het
onderhavige voorstel hebben zij wel enkele vragen en opmerkingen.De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van het voorliggende
initiatief voor een eerste lezing van wijziging van de Grondwet. Zij hebben
sympathie voor de achterliggende doelstelling daarvan, maar achten het onderhavige
voorstel desalniettemin onnodig en onwenselijk.De aan het woord zijnde leden wijzen er in de eerste plaats op dat het
opnemen van rechten voor dieren niet past bij de aard van de Grondwet en van
grondrechten. Deze gaan immers, naar algemene opvatting, over de verhouding
tussen overheid en burgers. De leden van de SGP-fractie menen ook dat de inhoud
van het huidige artikel 21 van de Grondwet vanuit die invalshoek gelezen moet
worden.De leden van de PvdD-fractie hebben kennisgenomen van dit voorstel van
wet strekkende tot opneming van een zorgplicht voor het welzijn van dieren
in de Grondwet.Deze leden juichen dit initiatief toe en achten het een lofwaardig en
sympathiek streven dat de bijval heeft gekregen van de Raad van State. Zij
zijn met de indieners van dit voorstel van mening dat rechten van dieren in
de Grondwet verankerd dienen te worden.Nadere bestudering van het voorstel van wet, de oorspronkelijke memorie
van toelichting, het advies van de Raad van State en de reactie van de indieners,
alsmede van de memorie van toelichting zoals gewijzigd naar aanleiding van
het advies van de Raad van State leert hun echter dat dieren na aanvaarding
van het wetsvoorstel helemaal geen rechten krijgen en zelfs dat hun rechtspositie
niet versterkt zal worden.2. Dierenwelzijn in wet- en regelgevingHet welzijn van dieren is vastgelegd in specifieke wetgeving als in de
Gezondheids- en welzijnswet voor dieren en de Wet op de dierproeven. De indieners
van het wetsvoorstel menen dat deze wetgeving onvoldoende bijdraagt aan het welzijn van dieren. Zelfs wie dat vindt –
de leden van de CDA-fractie behoren daar, zo grofweg gesteld, niet toe –
moet zich afvragen of een grondwetsbepaling als voorgesteld wel het adequate
antwoord is. Hoe kan het opnemen van het welzijn van dieren als voorwerp van
overheidszorg in de Grondwet concreet bijdragen aan dat wat de initiatiefnemers
kennelijk voor ogen staat? Of hebben zij andere ideeën?Zijn de initiatiefnemers ervan doordrongen dat – zoals ook de Raad
van State niet nalaat om duidelijk te maken – het gaat om een grondwetsbepaling
die geen rechtstreekse werking heeft? Wat beogen de indieners concreet te
bereiken met dit wetsvoorstel? Realiseren de initiatiefnemers zich, dat zij
verwachtingen wekken die zij met dit voorstel niet kunnen waarmaken? Hoe zal
het dierenwelzijn via een grondwettelijke bepaling als deze minder zijn overgeleverd
aan de waan van de dag, zoals indieners schrijven?In de toelichting worden grote woorden gebruikt, zo valt de leden van
de CDA-fractie op. Zo wordt met kennelijke instemming prof. dr. Paul Cliteur
aangehaald die een «morele blinde vlek» signaleert. Is het in
dat licht niet wrang om een voorstel in te dienen dat sympathiek oogt, maar –
zoals indieners weten – niets verandert aan een toestand die zij bekritiseren? Kunnen zij zich niet beter richten op wetgevende activiteiten die wel
effectief zijn?De leden van de PvdA-fractie vragen wat de indieners met het opnemen van
een zorgplicht van de overheid voor dierenwelzijn in de Grondwet precies voor
ogen staat. De indieners verkiezen er expliciet voor om geen precieze inhoud
te geven aan het begrip dierenwelzijn in hun voorstel, maar menen dat het
aan de wetgever is om die invulling in wet- en regelgeving vast te leggen.
Dit achten de leden van de PvdA-fractie weinig bevredigend. Juist omdat er
geen «consistente rechtspraak is ontstaan waardoor het begrip welzijn
nadere invulling kreeg» (E. C. de Bordes, «De waarde van
normen voor de bescherming van dieren, In: Nederlands Juristenblad 26-8-2005,
aflevering 29, bladzijde 1516) zou nadere invulling in de Grondwet wel nodig
kunnen zijn indien het begrip «welzijn van dieren» daarin opgenomen
zou worden.De leden van de PvdA-fractie vragen voorts waarom de indieners er niet
voor gekozen hebben om in plaats van, of desnoods naast, de voorgestelde aanvulling
van de Grondwet, niet ook voorstellen te doen om de desbetreffende wetgeving
met betrekking tot dierenwelzijn aan te passen. De indieners geven in hun
toelichting al zelf enkele voorbeelden waar in hun ogen de dierenwelzijnswetgeving
tekort schiet. Genoemd worden onder andere lacunes bij diertransporten en
doding van dieren. Waarom doen de indieners bijvoorbeeld geen voorstellen
voor een aanpassing van de Gezondheid- en welzijnswet (GWWD) voor dieren op
dit punt? Delen de indieners de mening van de leden van de PvdA-fractie dat
dergelijke wetswijzigingen in de praktijk meer zullen kunnen betekenen voor
het dierenwelzijn dan het toevoegen van een bepaling aan de Grondwet?Deze leden vragen ook of het door de indieners gestelde dat door het toevoegen
van een zorgplicht voor de overheid voor het welzijn van dieren de overheid
zich moet gaan inspannen «dat dieren vrij zijn van pijn, lijden, honger,
etc», klopt? Wat is immers de doelstelling van de GWWD en dan vooral
artikel 36?De leden van de SP-fractie vragen wel wat de feitelijke meerwaarde is
van het opnemen van een zorgplicht, zolang niet duidelijk is wat deze zorgplicht
werkelijk betekent. Naar de mening van deze leden verdient dit een nadere
invulling. De praktijk leert dat een zorgplicht voor dieren moeilijk te handhaven
en op te sporen is door de vage en niet werkbare omschrijving. Als zij kijken
naar de huidige dierenwelzijnswetgeving, de Gezondheids- en welzijnswet voor
dieren, zien zij dat bijvoorbeeld de artikelen 36 en 37 bepalen dat het verboden
is om zonder redelijk doel of met overschrijding van hetgeen ter bereiking
van zodanig doel toelaatbaar is, bij een dier pijn of letsel te veroorzaken
dan wel de gezondheid of het welzijn van een dier te benadelen. Bovendien
is het de houder van een dier verboden aan een dier de nodige verzorging te
onthouden. In de praktijk stuit deze «zorgplicht» op problemen
in verband met de werkelijke betekenis ervan. Het toevoegen van eenzelfde
zorgplicht voor dieren in de Grondwet lost naar de mening van de leden van
de SP-fractie dit probleem niet op. Kunnen de indieners dit toelichten?De indieners stellen dat zij regeling van het dierenwelzijn in gewone
wetgeving, zoals de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren en de Wet op de
dierproeven, onvoldoende vinden en pleiten daarom voor het opnemen van het
dierenwelzijn in de Grondwet. De leden van de VVD-fractie vragen de indieners
om een nadere motivering waarom zij pleiten voor het opnemen van een zorgplicht
voor dieren in de Grondwet. De aan het woord zijnde leden vragen of met het
opnemen van dierenwelzijn in de Grondwet de problemen en tekortkomingen die
er nu zijn, zullen oplossen. Is meer regelgeving een antwoord op het probleem
of zit de oplossing in de controle en de naleving van de bestaande regelgeving? Voorts vragen de leden van de VVD-fractie of het wijzigen of aanpassen
van de Gezondheidsen welzijnswet voor Dieren en de Wet op de drieproeven en
eventuele andere wetten een praktische en snellere manier zou zijn om onnodig
leed van dieren te voorkomen? Kan daarmee niet hetzelfde worden bereikt? Als
bestaande wetgeving in de ogen van de indieners niet deugt, waarom dan geen
voorstel om bestaande wetten te wijzigen? Ligt dat niet meer voor de hand?
Kan namelijk uit de bestaande wetgeving en Europese regelgeving niet reeds
een zorgplicht van de overheid voor dieren worden afgeleid? Kunnen de indieners
motiveren wat de toegevoegde waarde van de nieuwe bepaling in de Grondwet
zal zijn? Kunnen de indieners meedelen of, en zo ja hoe, het welzijn van de
dieren met de voorgestelde regelgeving werkelijk, zichtbaar en meetbaar zal
verbeteren? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie hierop een reactie
van de indieners.De leden van de SGP-fractie zijn van mening dat het welzijn van dieren
op een adequate manier door bestaande en nieuwe wetgeving wordt dan wel zal
worden geregeld. Voor het bereiken van de doelstelling van de indieners is
het onderhavige voorstel in hun ogen dus niet nodig. De aan het woord zijnde
leden stellen daarmee vast dat het opnemen van een recht voor dieren in de
Grondwet een hoge mate van symboolwetgeving heeft. Zeker in combinatie met
de eerder genoemde punten hebben de leden van de SGP-fractie daar geen behoefte
aan. Het belang van dieren is er immers niet in rechtstreekse zin mee gediend.3. Dierenwelzijn als zorgplicht voor de overheidIn het wetsvoorstel kiezen de indieners ervoor, zo stellen de leden van
de CDA-fractie vast, om het welzijn van dieren toe te voegen aan een sociaal
grondrecht, te weten artikel 21, het artikel dat «de bewoonbaarheid
van het land» en de «bescherming en verbetering van het leefmilieu»
tot zorg van de overheid verklaart. Op deze manier wordt het dierenwelzijn
opgenomen in de catalogus van sociale grondrechten.Is dat een goed doordachte stap, vragen deze leden. Past het wel in een
Grondwet, per definitie een «mensendocument», iets vast te leggen
dat dieren regardeert? Zijn de indieners zich ervan bewust dat de betekenis
van artikel 21 voor de rechtspraktijk in de literatuur als «zeer gering»
wordt getypeerd? Ligt het ook om die reden wel zo voor de hand de zorgplicht
van de overheid voor dieren te benoemen in het verlengde van de zorgplicht
voor het leefmilieu?Dat maakt de vraag des te prangender, menen deze leden, hoe een dergelijk,
algemeen beginsel leidend kan zijn voor de wettelijke uitwerking van die zorgplicht.Hoe draagt het bij aan een zorgvuldige, altijd noodzakelijke afweging
van tegenstrijdige belangen? Hoe stellen de indieners zich voor dat langs
deze weg de belangen van dieren «gelijkwaardig worden meegenomen»?
Hoe zou het kunnen verhinderen dat «de eigen intrinsieke waarde van
het dier» ondergeschikt wordt gemaakt aan andere belangen?Het milieu, preciezer: het «leefmilieu», geldt sinds 1983
al als expliciet grondwettelijk verankerde zorgplicht voor de overheid. Tot
nu toe werd (stilzwijgend) verondersteld dat zich die verantwoordelijkheid
ook uitstrekte tot dieren. Door het «dierenwelzijn» afzonderlijk
te benoemen, komt de vraag op of – naar het oordeel van de indieners –
naast de fauna ook de flora recht heeft op een grondwettelijk vastgelegde
zorgplicht. Is van initiatiefnemers ook een voorstel tot «bescherming
van het plantenwelzijn» te verwachten? Zo nee, waarom niet?De leden van de SP-fractie vragen hoe de indieners de vervolgstappen van
het opnemen van de zorgplicht zien. Welke stappen vinden zij wenselijk
om de zorgplicht ook werkelijk te definiëren en implementeren en welke
opdracht geven zij daarvoor mee aan het kabinet?De indieners kiezen ervoor om het welzijn van dieren vast te leggen door
het toevoegen van een sociaal grondrecht aan de Grondwet. Aan het bestaande
artikel 21 wordt de passage «en het welzijn van dieren» toegevoegd.
Hebben de indieners overwogen om het welzijn van dieren in een apart artikel
van de Grondwet onder te brengen? Zou dat in principe niet beter zijn, gelet
op het feit dat artikel 21 gaat over de bewoonbaarheid van het land en de
bescherming en verbetering van het leefmilieu? Gaarne krijgen de leden van
de VVD-fractie een motivering waarom voor een toevoeging aan artikel 21 is
gekozen.De leden van de VVD-fractie vragen of het opnemen van een zorgplichtbepaling
in de Grondwet de meest aangewezen weg is. Het artikel in de Grondwet is niet
meer dan een inspanningsverplichting voor de overheid. In hun ogen ligt eventuele
aanpassing van bestaande regelgeving meer voor de hand, evenals een betere
en intensievere controle op de naleving van en handhaving van regelgeving.
Dat achten zij effectiever. Daarbij komt dat de leden van de VVD-fractie van
mening zijn dat de Grondwet gericht is op de overheid en de burgers en de
verhouding tussen overheid en burgers en niet op dieren. Dieren zijn immers
geen dragers van rechten in juridische zin. Zal het artikel niet verworden
tot een symboolbepaling, zo vragen de leden van de VVD-fractie. De indieners
beogen met het wetsvoorstel een eerste stap te zetten in een andere omgang
van de overheid met dieren. Kunnen de indieners meedelen welke overheid hier
direct aangesproken kan worden op het welzijn of een andere omgang met dieren?
Als het de indieners gaat om het welzijn van dieren of om een andere omgang
met dieren, moet dan de nadruk niet komen te liggen bij de eigenaar of houder
van dieren, omdat zij regelmatiger dan de overheid de beoogde omgang met de
dieren hebben? Kunnen de indieners de vraag beantwoorden of, en zo ja, welke
plichten er voor de eigenaar of houder van dieren voortvloeit uit de voorgestelde
grondwettelijke zorgplicht voor het welzijn van dieren? Hoe zien de indieners
de zorgplicht in dezen voor de eigenaren of de houders? En welke middelen
zien zij daarin voor de overheid om deze te handhaven? Gaarne krijgen de leden
van de VVD-fractie een reactie van de indieners op deze passage.Ten aanzien van het wetsvoorstel zelf hebben de leden van de ChristenUnie-fractie
een aantal vragen. Indieners stellen dat de zorgplicht voor dieren als levend
wezen verhindert dat de gebruiksfunctie voor de mens tot enige maatstaf wordt
verheven en de eigen intrinsieke waarde van het dier daaraan ondergeschikt
gemaakt wordt. Ook stellen indieners dat de zorgplicht ervoor zorgt dat het
belang van het dier vanaf het eerste begin en op gelijkwaardige wijze wordt
meegenomen in de belangenafwegingen die gemaakt dient te worden bij het opstellen
van wet- en regelgeving. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hierop
een toelichting. Bedoelen indieners daarmee dat mens en dier gelijkwaardig
zijn? Zo ja, hoe verhoudt dit zich tot de eerdere opmerking van indieners
dat het zeker niet de bedoeling is van indieners om bijvoorbeeld het gebruik
van dieren voor voeding of als gezelschapsdier onmogelijk te maken?De leden van de D66-fractie zouden graag een uitleg van de indieners willen
hebben over de interpretatie van zorg dragen voor het welzijn van dieren.
Deze leden willen weten hoe ver de overheid zou moeten gaan om in voldoende
mate aan haar zorgplicht te hebben voldaan. Deze leden hebben al gesteld dat
wat hen betreft financieel-economische overwegingen bij het welzijn van dieren
niet leidend dienen te zijn, maar dat neemt niet weg dat er wel degelijk grenzen
zijn aan het financieel-economisch haalbare. Dit is volgens deze leden altijd
een dilemma. Ook spelen argumenten met betrekking tot concurrentieverhoudingen
en internationale wetgeving een rol in de mate waarin de zorgplicht maximaal
kan worden nagekomen. Kunnen de indieners ingaan op de vraag wanneer een overheid
het maximale heeft gedaan om aan haar zorgplicht te voldoen?De leden van de D66-fractie willen graag een toelichting van de indieners
op de materiële waarde van het wetsvoorstel. Naast de symbolische waarde
die opneming van dierenwelzijn in de Grondwet heeft, zouden deze leden graag
een aantal voorbeelden krijgen waarin dit artikel een werking zou hebben.Zo willen deze leden een uiteenzetting hoe dit grondwetsartikel zich verhoudt
tot andere grondrechten. In het bijzonder hoe dit zich verhoudt tot het grondwettelijk
recht op godsdienstvrijheid. Deze leden herinneren zich dat bij het debat
over de botsing van de grondrechten op 22 februari 2005 waarbij onderhavig
wetsvoorstel werd aangekondigd, er een debat ontstond wat de gevolgen zouden
zijn voor onder meer de wetgeving voor ritueel slachten. Graag zouden deze
leden een toelichting zien op dit vraagstuk in het algemeen, en deze casus
in het bijzonder.De leden van de D66-fractie willen graag een uiteenzetting over de vraag
hoe de werking van dit grondwetsartikel zich verhoudt tot faunabeheer. Het
kan gebeuren dat er een plaag van bepaalde diersoorten optreedt die een aantasting
kunnen vormen voor de biodiversiteit. Hoe verhoudt zich in die situaties de
zorgplicht voor het ene dier tot het andere dier?De leden van de D66-fractie vragen de indieners in te gaan op het vraagstuk
van dieren die in afgeschermde natuurgebieden leven, maar in acute nood komen
door bijvoorbeeld aanhoudende droogte of kou, en waar overwogen wordt hen
bij te voeren. Prevaleert hier de zorgplicht van mensen voor dieren, of wordt
hier de zorgplicht opgevat dat «de natuur zijn gang» moet hebben.
In welke mate vinden de indieners dat er in Nederland sprake is van werkelijk
natuurlijke omstandigheden voor dit soort dieren?De leden van de D66-fractie willen graag een uitleg van de werking op
gezelschapsdieren. Sommige dieren worden thans gehouden in gevangenschap,
maar zijn daar naar hun aard niet geschikt voor. Kan de voorgestelde zorgplicht
ook inhouden dat nu gehouden dieren niet meer gehouden mogen worden, indien
ze in redelijkheid niet te verzorgen zijn?Dieren verdienen ook naar de opvatting van de leden van de SGP-fractie
voluit bescherming. Het welzijn van dieren is dan ook een belangrijk aspect
bij de afwegingen die de overheid moet maken. De aan het woord zijnde leden
merken op dat de indieners de aandacht voor het welzijn van dieren gronden
op «de intrinsieke waarde van het dier». Naar hun mening hangt
deze fundering nogal in de lucht. Waardoor wordt de intrinsieke waarde van
het dier naar de opvatting van de indieners bepaald? De leden van de SGP-fractie
gronden de waarde van het dier met overtuiging in het schepsel zijn van God.Tegelijk hechten de leden van de SGP-fractie eraan te wijzen op het wezenlijk
onderscheid dat er naar hun opvatting bestaat tussen mens en dier. Zij vragen
de indieners nader op dit punt in te gaan en ook aan te geven waarom het welzijn
van dieren ondanks dit onderscheid op grondwettelijk niveau geregeld moet
worden.Tenslotte vragen de leden van de SGP-fractie of de indieners het met hen
eens zijn dat het belang van het welzijn van dieren niet absoluut is, maar
in concrete gevallen afgewogen moet kunnen worden tegen andere belangen –
zeker als het gaat om het welzijn van mensen.De indieners stellen voor om artikel 21 van de Grondwet uit te breiden,
merken de leden van de PvdD-fractie op, met «en het
welzijn van dieren».Over het bestaande artikel 21 hebben gezaghebbende juristen en auteurs
van het Boek «Hoofdlijnen ruimtelijk bestuursrecht»1 opgemerkt: «Aan deze tot de sociale grondrechten
behorende bepaling kan de individuele burger geen recht ontlenen. Op grond
van artikel 21 Grondwet staat alleen vast dat de overheid aan ruimtelijke
ordening moet doen, maar hoe veel of hoe weinig volgt daaruit niet». En daarmee is de zwakte – of beter het symbolische karakter –
van artikel 21 gedemonstreerd. De simpele toevoeging dat de zorg van de overheid
ook gericht moet zijn op het welzijn van dieren, zal ook in de context van
de gegeven toelichting nagenoeg zonder praktische betekenis zijn.4. Dierenrechten en dierenwelzijnDe indieners nemen als maatstaf voor het dierenwelzijn de Five Freedoms, zoals geformuleerd door prof. R. Brambell, voorzitter
van een Britse regeringscommissie. Die zouden als een soort standaard voor
de wetgever moeten gaan gelden, zo menen de leden van de CDA-fractie te begrijpen.
Dat vraagt om een toelichting, uitvoeriger en vooral ook principiëler
dan bijna en passant in de (gewijzigde) memorie
van toelichting gebeurt. Voor deze leden is het niet geheel duidelijk waarom
juist deze richtlijnen aangehaald zijn. Wat is de achtergrond? Wat is de reikwijdte?
Wat behelst dat «mogelijke handvat»? Wat zou de betekenis van
de Five Freedoms voor de Nederlandse Grondwet
zijn?Kunnen de indieners meedelen waar deze Five Freedoms zijn verwerkt in wetgeving, in Groot-Brittannië of elders?
Hoe is dat gebeurd? Met welk resultaat? Kunnen de initiatiefnemers de vraag
beantwoorden wat de vertaling van deze richtlijnen naar hun mening in wetgeving
zou (kunnen) betekenen? Hebben zij concrete wetten, regels of wellicht ook
projecten op het oog?Deze Five Freedoms zijn, zoals het beginselen
betaamt, nogal ruim geformuleerd. Dat dreigt het zicht op de feitelijke betekenis
te benemen. Wat betekent het bijvoorbeeld dat een dier het recht op vrijheid
krijgt om «soortspecifiek gedrag te vertonen»? Of dat het vrij
dient te zijn van «ongemakken, veroorzaakt door de leefomgeving»?
Kan zich dat uitstrekken – om slechts een voorbeeld te nemen –
tot het verbod op paardrijden? Of vissen? Zou het consequenties kunnen hebben
voor circussen of dierentuinen?De leden van de CDA-fractie zouden graag meer toelichting willen hebben
bij het gebruik van de juridische term rechtsobject in
verband met dieren. Volgens de indieners van het wetsvoorstel zijn dieren
niet aan te duiden met deze term. Zij kiezen vervolgens voor de term «bijzondere
rechtsobjecten». Zo’n nieuw begrip creëert veel onduidelijkheden.
Wat is de exacte betekenis? Wat zijn de gevolgen van eventuele acceptatie
van dit begrip? Weten de initiatiefnemers waar zij aan beginnen?De leden van de CDA-fractie vragen of de indieners aansturen op het gebruik
van de term rechtssubjecten voor dieren. Zou de huidige rechtsopvatting op
dit gebied aangepast moeten worden? Zo ja, kunnen de indieners voorbeelden
geven? Zo nee, wat is dan de betekenis?De leden van de SP-fractie willen graag een duidelijke invulling van de
begrippen «lijden» en «zorgen voor». Als duidelijk
is wat deze begrippen expliciet betekenen, kunnen ze makkelijker in praktische
wetgeving worden omgezet, wat deze leden wenselijk vinden. Het zou zonde zijn
als de grondwetswijziging zou vervallen tot symboolpolitiek. De leden van
de SP-fractie hopen dan ook dat invoering van een zorgplicht voor dieren meer
is dan een intentieverklaring.De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de indieners nader in te gaan
op de opmerking van de Raad van State dat dieren geen rechtssubject zijn,
maar rechtsobject en dat er geen sprake kan zijn van grondrechten van
dieren. Als de toevoeging «dierenwelzijn» wordt gepresenteerd
onder het hoofdstuk «grondrecht», dan moet het worden geformuleerd
als een grondrecht van burgers, aldus de Raad. Dit is het geval ten aanzien
van de zorgplicht voor verbetering van het leefmilieu. Kunnen indieners toelichten
op welke wijze de toevoeging van «dierenwelzijn» aan artikel 21
tegemoetkomt aan de opmerkingen van de Raad van State?De leden van de PvdD-fractie vinden dat de Raad van State dit wetsvoorstel
niet op de juiste wijze heeft beoordeeld en met zijn advies meer verwarring
sticht dan hij opheldering geeft. De Raad stelt op bladzijde 2 van zijn advies: «De Raad wijst erop dat dieren naar huidige rechtsopvatting
geen dragers van rechten in juridische zin, geen rechtssubjecten, kunnen zijn;
zij zijn rechtsobjecten. Dit neemt niet weg dat er alle reden kan zijn om
dieren niet te beschouwen als rechtsobjecten zoals alle andere, maar als bijzondere
rechtsobjecten, die een bijzondere zorg vergen, ook van overheidswege». De Raad vervolgt zijn betoog met: «Wordt
deze zorgplicht opgenomen in artikel 21, in het hoofdstuk dat als titel draagt «grondrechten»,
dan zal ze ook moeten worden gepresenteerd als een grondrecht (van de burgers)
waarmee wordt voldaan aan de eis van beschaving dat dieren behoorlijk behandeld
worden, dat actief wordt gelet op hun welzijn». Naar het oordeel
van de leden van de PvdD-fractie staat in de laatste volzin louter gezwollen
retoriek waar geen dier of mens iets mee opschiet.De leden van de PvdD-fractie haasten zich om te herhalen dat aan de goede
bedoelingen van initiatiefnemers en de Raad van State niet moet worden getwijfeld,
maar het voorstel van wet, het advies van de Raad van State en de toelichting
verdienen een zorgvuldige juridische beschouwing met overwegingen en conclusies
die berusten op de algemene rechtsleer die in Nederland van toepassing is
en op het wezen van de Grondwet.Deze leden stellen een zorgvuldige beoordeling en afweging boven een snel
politiek gewin om de grondwetswijziging ten spoedigste gerealiseerd te krijgen.
Liever zien zij dat grondig onderzoek wordt gedaan en dat consensus wordt
bereikt in alle bestuurslagen en in alle geledingen van de bevolking dan dat
het voorstel van wet ongewijzigd het Staatsblad bereikt.In het onderstaande besteden deze leden aandacht aan het wezen en de betekenis
van de Grondwet en de sociale grondrechten in verband met het voorstel van
wet, aan de bescherming van dieren krachtens de huidige wetgeving, aan het
onderscheid tussen rechtssubjecten en rechtsobjecten en de juridische mogelijkheden
om dieren dragers van rechten te doen zijn en aan de wenselijkheid en de praktische
gevolgen om aan dieren rechten toe te kennen.Overal wordt gemakkelijk gesproken over de «rechten van dieren».
Er zijn voorstanders en tegenstanders van rechten voor dieren. Velen zijn
ervan overtuigd dat dieren rechten hebben. Anderen zijn wat voorzichtiger.
Weer anderen hopen dat, als dieren maar eenmaal rechten hebben, zij veel beter
beschermd zullen worden. Kortom, iedereen heeft aan het begrip de rechten
van dieren zijn eigen invulling gegeven. De leden van de PvdD-fractie vinden
dit ongewenst en zouden graag willen zien dat over de inhoud en de betekenis
van het begrip «rechten van dieren» meer duidelijkheid zal ontstaan.Het voorliggende voorstel van wet kan daarvoor een goed middel zijn, zeker
als alle fracties in de Tweede Kamer een uniform standpunt in wensen te nemen.Deze leden merken op dat het begrip «rechten» thuishoort in
het domein van het recht dat bestaat uit wetgeving, rechtspraak en gewoonterecht.
In het geldende Nederlandse recht zijn dieren rechtsobjecten –
voorwerpen –, gelijk te stellen met stoelen, tafels en auto’s.In de algemene rechtsleer, ook wel rechtstheorie genoemd, wordt een onderscheid
gemaakt tussen rechtssubjecten en rechtsobjecten. Rechtssubjecten zijn natuurlijke
personen en rechtspersonen die drager zijn van rechten en plichten. Die rechten
strekken zich uit over de rechtsobjecten. Zo kan Jan (=rechtssubject) eigenaar
zijn van een boek (=rechtsobject). Het is duidelijk dat Jan ook eigenaar kan
zijn van een hond (=rechtsobject).De Raad van State zet deze strenge scheiding op lose schroeven door te
overwegen, als hierboven is geciteerd, om dieren niet te beschouwen als rechtsobjecten
zoals alle andere, maar als bijzondere rechtsobjecten die een bijzondere zorg
vergen, ook van overheidswege. Dat oordeel strookt niet met de rechtstheorie.
Er bestaan naar geldend Nederlands recht geen bijzondere rechtsobjecten.In de Duitse Grondwet is ook zo’n merkwaardige uitzondering gemaakt
door te bepalen: «Tiere sind keine Sachen». Geen zaken, maar wat dan wel?In het voorliggende voorstel van wet wordt deze onduidelijkheid in stand
gehouden. Zo is de titel van deze paragraaf «Dierenrechten
en dierenwelzijn», terwijl in de laatste alinea van deze paragraaf
wordt geconcludeerd dat dieren in de (huidige) Grondwet geen «dragers
van rechten» zijn. Zij zijn «slechts» rechtsobject. Indieners
vinden dat dieren niet zo maar objecten zijn als alle andere objecten, maar
speciale zorg van de overheid behoeven.Daarom kiezen zij ervoor om deze zorgplicht ook werkelijk in de Grondwet
op te nemen. Tot grote verbazing van de leden van de PvdD-fractie hebben de
initiatiefnemers er niet voor gekozen om aan dieren werkelijk rechten toe
te kennen.Zij spreken er wel over, maar hebben uiteindelijk besloten dat dieren
bijzondere rechtsobjecten dienen te worden. Wat dat betekent, wordt niet toegelicht,
terwijl daar nu juist de essentie ligt.In het vervolg van dit verslag trachten de aan het woord zijnde leden
aan te tonen dat het wel degelijk mogelijk is en ook helemaal geen bijzondere
ingreep in de wetgeving vergt om aan dieren rechten toe te kennen. Bovendien
tonen zij aan dat dieren al sinds 1980 in het Nederlandse rechtsstelsel drager
van rechten zijn.Het grootste bezwaar van deze leden is echter dat dit voorstel van wet,
nadat de Grondwet in overeenkomstige zin is gewijzigd, geen enkele verandering
in de bestaande rechtspraktijk teweeg zal brengen. Doel van het voorstel van
de wet is het verankeren van dierenwelzijn in de Grondwet.De overheid «moet er voor zorgen dat in de wetgeving
de belangen van dieren gelijkwaardig worden meegenomen». Om
het welzijn van dieren op een gelijkwaardige manier te kunnen meewegen in
de afweging tussen het «gebruik» van dieren door de mens, de intrinsieke
waarden en het welzijn van het dier, is het nodig deze beide belangen in de
Grondwet op te nemen.Met andere woorden: de indieners verwachten, omdat de zorgplicht voor
de bescherming van dieren bij de overheid wordt gelegd, een betere bescherming
van dieren in de praktijk.Deze leden trekken dat standpunt in twijfel.Op de volgende wijze zal de rechtsbescherming van dieren in het licht
van het voorstel van wet naar het oordeel van deze leden werkelijk sterk kunnen
worden verbeterd.Recht is een constructie, gemaakt door en bedoeld voor mensen. Deze constructie
manifesteert zich in een samenstel van regels neergelegd in wetten en andere
regelingen en ontwikkeld door rechtspraak en gewoonterecht.Veel van het Nederlandse recht is ontleend aan het Romeinse recht, zodat
veel delen van het (privaat)recht een ontwikkeling van honderden jaren kennen.In het rechtssysteem wordt stilzwijgend aanvaard en als uitgangspunt gekozen
dat tegenover elke rechtsplicht een recht dient te staan en omgekeerd. Op
zichzelf staande rechten of plichten zijn moeilijk denkbaar.De wettelijke bescherming van dieren gaat terug tot het Wetboek van Strafrecht
dat in 1886 is ingevoerd. Daarin was een bepaling opgenomen die luidde «Het mishandelen van een dier wordt bestraft met ...» en dan volgde een strafmaat.Bij de totstandkoming van deze strafbepaling moest de staatscommissie
belast met het wetboek onderzoeken welk recht zou moeten staan tegenover de
plicht om dieren niet te mishandelen. Als uitgangspunt was een algemene rechtsplicht
gekozen om dieren niet te mishandelen. Daar zou tegenover hebben dienen te
staan het recht van dieren om niet mishandeld te worden. Daar heeft de commissie
lang mee geworsteld. Het merendeel van de commissieleden vond dat te ver gaan.
Er is toen voor gekozen om tegenover de plicht om dieren niet te mishandelen,
het recht van mensen te stellen om niet in de zedelijke gevoelens te worden
gekwetst indien kennis werd genomen van een daad van wrede behandeling of
van ernstige verwaarlozing van dieren. Met andere woorden, feitelijk kon er
pas sprake zijn van strafbare dierenmishandeling als vaststond dat de zedelijke
gevoelens van mensen waren gekwetst. Het recht op deze wijze geformuleerd
als keerzijde van de rechtsplicht is in de praktijk onuitvoerbaar gebleken.
Rechters hebben zich bij het vormen van hun rechtsoordeel zelden gebaseerd
op de vaststelling of de zedelijke gevoelens waren geschonden. Het beginsel
verdween in de vergetelheid.In 1980 heeft de toenmalige Staatssecretaris van CRM de nota Rijksoverheid
en dierenbescherming aan de Tweede Kamer toegezonden.1 De nota bevatte onder meer de vaststelling dat de zedelijkheidsgrondslag
niet functioneerde en in de praktijk geen enkele betekenis had en dat daarvan
diende te worden afgestapt. Daarvoor in de plaats werd voorgesteld om in het
vervolg de intrinsieke waarde van dieren, de eigen belangen van dieren, te
beschermen. Met andere woorden, tegenover de rechtsplicht om dieren niet te
mishandelen, kwam feitelijk het recht van dieren te staan om niet mishandeld
te worden.De Kamer heeft deze nota aanvaard en feitelijk is hiermee vastgelegd dat
dieren rechtssubject zijn, dat wil zeggen drager van eigen rechten tegenover
de rechtsplicht van mensen om dieren niet te mishandelen. Rechten kunnen nooit
verder reiken dan de omvang van de rechtsplicht. Met andere woorden, de rechten
van dieren zijn altijd beperkt gebleven tot verbod van mishandeling door mensen.Wat onder mishandeling moet worden verstaan, is sinds 1921 nauwkeurig
geformuleerd in het toen gewijzigde artikel 254 in het Wetboek van Strafrecht.
De aanvankelijke dierenbeschermingsbepaling uit 1886 werd vervangen door een
bepaling die luidt: «Hij die, zonder redelijk doel
of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zodanig doel redelijk
toelaatbaar is, opzettelijk aan een dier pijn of letsel veroorzaakt» (die bepaling was ook nog aangevuld met het onthouden van de nodige
zorg aan dieren). Deze bepaling is nog altijd van kracht, zij het in een uitgebreide
en gewijzigde vorm als artikel 36, eerste lid, van de Gezondheids- en welzijnswet
voor dieren: «Het is verboden om zonder redelijk
doel of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zodanig doel toelaatbaar
is, bij een dier pijn of letsel te veroorzaken dan wel de gezondheid of het
welzijn van een dier te benadelen». (In artikel 37 is bepaald
dat het de houder van een dier verboden is om aan een dier de nodige verzorging
te onthouden.).Naar het oordeel van de leden van de PvdD-fractie vormt het eerste lid
van artikel 36 de kern van de dierenbeschermingswetgeving, de rechtsplicht
van mensen om dieren niet te mishandelen. Immers, in dat artikel staat
dat, als mensen helemaal geen redelijk doel hebben, zij bij een dier geen
pijn of letsel mogen veroorzaken of de gezondheid of het welzijn van een dier
benadelen. Daaronder kan worden begrepen dat wie door het bos loopt en wild
om zich heen slaat en trapt om alle insecten te vermorzelen, in wezen strafbaar
handelt. Hij heeft geen redelijk doel; hij vernielt slechts. Daarmee tonen
deze leden aan dat ook insecten onder omstandigheden wettelijke bescherming
genieten. Wie daarentegen slapende in zijn tent belaagd wordt door muggen,
is een dwaas volgens deze leden als hij die muggen ongemoeid laat. Met andere
woorden, in dat geval bestaat er een voldoende redelijk doel om de muggen
te lijf te gaan.Deze leden willen zo kort en bondig mogelijk stilstaan bij het weerbarstige
leerstuk van de subjectieve rechten en het rechtsobject. In de algemene rechtsleer
wordt een strak onderscheid gemaakt tussen rechtssubjecten (de dragers van
rechten en plichten) en rechtsobjecten. Met dat onderscheid kan in het recht
in voldoende mate worden bepaald welke entiteiten tot de rechtssubjecten behoren
en in welke verhouding zij staan tot de rechtsobjecten. In elk boek inleidend
in de rechtswetenschap worden enkele bladzijden besteed aan deze kernbegrippen
en wordt uitgelegd welke entiteiten te rekenen zijn tot rechtssubjecten. Ook
staat daarin dat de rechtsobjecten niet alleen bestaan uit stoffelijke voorwerpen,
maar ook uit vermogensrechten. Vermogensrechten zijn weer te onderscheiden
in absolute en relatieve rechten. Voor het onderwerp dieren is dit laatste
onderscheid niet van belang. Rechtssubjecten zijn in de wetgeving als zodanig
benoemd. Het gaat in de eerste plaats om de natuurlijke personen en daarnaast
om rechtspersonen, zoals de staat, de kerk, de provincies en gemeenten en,
in het privaatrecht, de naamloze en de besloten vennootschappen, stichtingen,
verenigingen en waarborgfondsen. Belangrijke kenmerken van rechtssubjecten
zijn dat zij rechten kunnen uitoefenen, hetgeen betekent dat andere rechtssubjecten
zich ervan dienen te onthouden om inbreuk te maken op die rechten. Voorts
impliceert het hebben van subjectieve rechten dat deze gehandhaafd kunnen
worden. Daar zijn juridische instrumenten voor, zoals het burgerlijk (proces)recht.
Zo is een helder en in de praktijk makkelijk toepasbaar stelsel ontstaan waarin
de verhoudingen tussen de rechtssubjecten nauwkeurig en doeltreffend zijn
vastgelegd.Toch vinden deze leden het voor de vraag of dieren subjectieve rechten
kunnen hebben, van belang om dieper door te denken, omdat twee maten van rechtssubjectiviteit
kunnen worden onderscheiden.Het is namelijk mogelijk iets rechtssubject, maar ook rechtsobject is.
Ook moet onderkend worden dat rechtssubjecten veel of weinig rechten kunnen
hebben.In het Romeinse recht waren vrouwen, kinderen, slaven, vreemdelingen en
soldaten rechteloos. Slaven bijvoorbeeld waren eigendom van de pater familias,
met andere woorden, zij waren net als stoelen en tafels rechtsobjecten. Later
is gebleken dat het niet vol te houden is om slaven als rechteloze wezens
te zien. Slaven kregen recht op het dragen van een naam, op het onderhouden
van familiebetrekkingen en ook op het in eigendom hebben van geld en bescheiden
goederen. Feitelijk kan men zeggen dat de eigenaar van de slaaf alleen nog
aanspraak kon maken op diens arbeidsprestatie, terwijl de slaaf zelf uitgegroeid
was tot beperkt rechtssubject. Daarmee willen deze leden aantonen dat het
rechtstheoretisch mogelijk en aanvaardbaar is dat aan dieren enerzijds rechten
worden toegekend, terwijl zij anderzijds nog gedeeltelijk als rechtsobject
worden beschouwd. De hond kan eigendom blijven van Jan, maar hij heeft tevens
het recht om niet mishandeld te worden en het recht op een behoorlijk welzijn.
Wie immers het wezen van de rechtssubjectiviteit tracht te doorgronden, ziet
dat niet alle rechtssubjecten dezelfde rechten hebben.Weliswaar is in artikel 1 van de Grondwet bepaald dat allen die zich in
Nederland bevinden in gelijke gevallen gelijk behandeld worden en is in artikel
1 van Boek 1, Burgerlijk Wetboek bepaald dat allen die zich in Nederland
bevinden vrij zijn en bevoegd zijn tot het genot van de burgerlijke rechten,
toch zijn de verschillen tussen de individuele rechtssubjecten – natuurlijke
personen in dit geval – groot.Er kan niet gesproken worden van gelijkheid, hooguit van gelijkwaardigheid.
Bovendien is het nog maar kort geleden dat mensen voor de wet aan elkaar gelijk
waren gesteld.Zo heeft het tot 1929 geduurd voordat kinderen als gelijkwaardige rechtssubjecten
een plaats in de wet hebben gekregen. Voordien waren zij feitelijk onbenoemde
entiteiten die voor hun opvoeding en bescherming volledig afhankelijk waren
van hun ouders, voogden of andere opvoeders.Elk rechtssubject kan gebruik maken van de mogelijkheden die de wet biedt.
Dat betekent dat rechten uitgeoefend kunnen worden voor zover deze bestaan
en dat een beroep op rechtsbescherming kan worden gedaan, voorzover dat nodig
is. Toch leiden deze uitgangspunten in de praktijk tot ongelijkheid. Uitgangspunt
is een geformaliseerd rechtsbegrip, in tegenstelling tot een psychologisch
rechtsbegrip. Vanuit psychologisch perspectief zou men kunnen menen dat een
doof persoon geen «recht» heeft op concertbezoek; het geformaliseerde
rechtsbegrip brengt echter mee dat de dove zelf bepaalt of hij een concert
zal bezoeken.Aangenomen is dat rechten alleen maar kunnen worden uitgeoefend voor zover
er rechtsbelangen bestaan. Wie geen belang heeft, kan geen rechten uitoefenen.
Wie geen strafrechtelijke overtredingen heeft begaan of als getuige is opgeroepen
in een strafproces, heeft niet te maken met de strafwetgeving. Wie geen huurder
is of verhuurder heeft met het huurrecht niets te maken. Wie niet onder de
krijgstucht staat of heeft gestaan, valt de bescherming van het militair recht
niet ten deel.Zo zijn er personen te onderscheiden die veel of nagenoeg geen belangen
hebben, waardoor respectievelijk veel rechtsgebieden op hen van toepassing
zijn, dan wel heel weinig. Het hebben van veel belangen leidt tot het uitoefenen
van veel rechten. De demente bejaarde zonder familie en zonder financieel
vermogen heeft slechts het rechtsbelang om te worden beschermd tegen schending
van zijn eer, lichamelijke integriteit en goede naam, terwijl hij ook recht
op verzorging heeft.Heel lang is bepleit dat alleen personen rechten uit kunnen oefenen voor
zover zij hun belangen kunnen overzien en voor hun belangen kunnen opkomen.
Met andere woorden, ernstig geestelijk gehandicapte personen zouden geen rechtssubject
kunnen zijn. In de eerste helft van de twintigste eeuw is het denken hierover
zo vergevorderd dat algemeen aanvaard is dat het hebben van een belang/recht
onderscheiden moet worden van het uitoefenen en handhaven van dat belang/recht.
De baby kan erfgenaam zijn van een groot industrieel object, zonder van iets
te weten, terwijl de ouders als zijn wettelijk aangewezen vertegenwoordigers,
deze nalatenschap zorgvuldig hebben te beheren. Vertegenwoordiging is in onze
samenleving een ingeburgerd begrip.Velen menen – en dat is een wijdverbreid misverstand – dat
rechtssubjecten niet kunnen bestaan zolang zij geen verplichtingen hebben,
althans niet verantwoordelijk kunnen zijn voor hun verplichtingen.Uit het bovenstaande wordt echter duidelijk dat er rechtssubjecten kunnen
zijn die uitsluitend rechten hebben en geen verplichtingen. Tevens maken deze
leden duidelijk dat de rechtsverplichtingen van het rechtssubject onderscheiden
moeten worden van het nakomen van die verplichtingen. Vertegenwoordigers kunnen
nakomen zonder dat het rechtssubject er ook maar weet van heeft.Met het bovenstaande hopen deze leden te verduidelijken dat zonder enig
bezwaar dieren zowel rechtssubject kunnen zijn als rechtsobject. Met andere
woorden, aan dieren kan het recht worden toegekend om beschermd te zijn tegen
mishandeling door mensen, terwijl het zonder bezwaar eigendom kan blijven
van een natuurlijke persoon of rechtspersoon. De rechten die
dieren hebben, kunnen uitgeoefend worden door middel van vertegenwoordiging.De eigenaar kan al in het bestaande recht opkomen voor een inbreuk op
de belangen van zijn dier. Bovendien is het ingevolge artikel 350 van het
Wetboek van Strafrecht verboden om opzettelijk en wederrechtelijk een dier
dat geheel of ten dele aan een ander toebehoort te doden, beschadigen, onbruikbaar
te maken of weg te maken. Niet alleen de eigenaar kan zijn rechten doen gelden,
ook de Staat der Nederlanden kan met behulp van het strafrecht ingrijpen.
Toch zijn dieren in het Nederlandse recht bestempeld tot rechtsobjecten. Dat
moet worden ontleend aan Titel 2 van Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek, die
handelt over de eigendom van roerende zaken en waaruit blijkt dat de wetgever
dieren met andere roerende zaken gelijk heeft gesteld (zie de artikelen 8
en 19).In de tekst van de genoemde Gezondheids- en welzijnswet voor dieren, de
Wet op de dierproeven en de Flora- en faunawet is niets bepaald over de juridische
status van dieren. In de Gezondheidswet en de Flora- en faunawet wordt er
echter vanuit gegaan dat dieren worden beschermd op grond van hun intrinsieke
waarde, terwijl bij de toepassing van de Wet op de dierproeven door de dierexperimentencommissies
artikel 36, eerste lid, in de oordeelsvorming wordt betrokken.Het begrip «intrinsieke waarde» is in de wetgeving en de toepassing
van het recht echter altijd onbruikbaar gebleken, omdat niemand precies de
betekenis ervan kent. Iedereen begrijpt dat het begrip inhoudt dat dieren
meer zijn dan stoelen en tafels, maar hoeveel meer en hoe anders is onduidelijk.Om aan de geschetste juridische onduidelijkheid een einde te maken, nodigen
de leden van de PvdD-fractie de initiatiefnemers uit ervoor te kiezen dat
in de toelichting bij het wetsvoorstel uitdrukkelijk zal worden opgenomen
dat dieren in bovengenoemde zin net als mensen (beperkte) rechtssubjecten
zijn. Pas dan ontstaat de mogelijkheid om ondubbelzinnig over dierenrechten
te spreken.Het Romeinse recht kent de rechtsfiguur van de emancipatio. In het voorgaande
hebben deze leden gememoreerd dat in het Romeinse recht slaven aanvankelijk
geen rechten hadden, maar dat zij later toch deels moesten worden beschouwd
als rechtssubjecten. Vrouwen en kinderen bleven rechteloos en waren afhankelijk
van de pater familias. Een uitzondering werd gemaakt voor jonge mannen die
door de rituele handeling van de emancipatio (letterlijk: het uit de hand
brengen) uit de macht van de pater familias werden gebracht en zelfstandig
rechtssubject werden. Aan deze rechtsfiguur is het begrip «emancipatie»
ontleend.In verband met de rechtspositie van dieren is het wenselijk om te weten
wat emancipatie in wezen betekent. Lang zijn vrouwen en kinderen buiten het
rechtssysteem gelaten. Zij waren geen rechtssubject. Toch moest op den duur
erkend worden dat alle individuele personen eigen belangen hebben. Emancipatie
is feitelijk niets anders dan de erkenning dat deze belangen bestaan en dat
deze in de wet als rechten worden neergelegd – «verankerd» –
moeten worden. Een juridisch recht impliceert dat er ook mogelijkheden zijn
om dat recht af te dwingen en om het te beschermen tegen inbreuk.«Morele rechten» missen deze mogelijkheid tot rechtsbescherming.
In wezen zijn het alleen maar aanspraken die vrijblijvend ten opzichte van
andere mensen geldend kunnen worden gemaakt. Dat is een essentieel verschil.Een goed voorbeeld van emancipatie biedt het homohuwelijk. Tot in de jaren
1980 had nog niemand van het homohuwelijk gehoord. Klaarblijkelijk is in hoog
tempo de wens om een huwelijk naar burgerlijk recht aan te gaan door twee
personen van hetzelfde geslacht in de belangstelling gekomen en heeft dat
streven steeds meer aanhangers gekregen. Wonderlijk snel zijn
de aldus nagestreefde belangen omgezet in rechten door het homohuwelijk in
de wet te verankeren en het mogelijk te maken dat het recht op een dergelijk
huwelijk onvervreemdbaar is en kan worden afgedwongen. Met andere woorden,
het verkrijgen van het recht op een homohuwelijk gaat gepaard met handhavingsmogelijkheden,
hetgeen als sluitstuk van dit onderdeel van de emancipatie moet worden beschouwd.De leden van de PvdD-fractie menen dat dieren onderdeel zijn van de emancipatiegeschiedenis.Dieren – en alle andere levende organismen – hebben eigen
belangen die zichtbaar worden door het streven van elk dier om zich te voeden,
te drinken, te rusten, zich voort te planten, zich te verdedigen en aan te
vallen, terwijl bij sommige diersoorten ook nog speelgedrag te zien is.Hoewel de vijf vrijheden van Brambell die in de toelichting op het voorstel
van wet zijn genoemd, van groot belang zijn, hechten deze leden eraan om te
wijzen op de belangen van dieren, die vanzelfsprekend ook bij mensen te onderkennen
zijn. In feite gaat het hierbij om basisbelangen die elk levend wezen nastreeft.
Westerse mensen zoeken niet meer naar voedsel, maar hebben de maatschappij
zo gecompliceerd ingericht dat nog nauwelijks te herkennen valt dat werken
en geld verdienen – geld waarmee primair voedsel wordt gekocht –
een ingewikkelde variant is van het voedselzoekgedrag. Het ene individu heeft
meer succes bij het voedsel zoeken dan het andere; het andere individu heeft
meer succes bij het werken en geld verdienen danhet andere. In zoverre zijn
er meer gelijkenissen tussen mens en dier dan verschillen.Het is een emancipatoir streven om de eigen belangen van dieren als rechten
te willen verankeren in de wet. Deze leden hebben al opgemerkt dat deze ingreep
in het recht in wezen al in 1980 is gerealiseerd, maar de doorwerking ervan
heeft nog niet plaatsgevonden en de consequenties zijn nog niet getrokken.Volgens de algemene rechtsleer is het onmogelijk dat rechtssubjecten meer
rechten uit kunnen oefenen dan dat zij belangen hebben. Een veelgehoord argument
tegen het introduceren van rechten voor dieren is dat het niet gekker moet
worden. Dieren zouden erfgenaam kunnen zijn en daarmee eigenaar van een vermogen
kunnen worden, terwijl zij noch hun verleden, noch hun toekomst kunnen overzien.
Als dieren rechten zouden krijgen, zit voor je het weet de hond aan het hoofd
van de tafel en regeert hij het gezin.De precieze definitie van subjectieve rechten maakt het mogelijk om deze
absurde uitvergroting tegen te gaan. Het opnemen van de zorgplicht voor het
dier verandert niets aan zijn feitelijke positie, omdat die niet beheerst
wordt door de rechten van het dier, maar door de juridische verplichtingen
die aan de rechtssubjecten zijn opgelegd. Recht en plicht houden elkaar in
evenwicht, terwijl dat evenwicht niet te verstoren is door de subjectieve
rechten van dieren in de Grondwet te verankeren.De aan het woord zijnde leden roepen de initiatiefnemers op om het voorstel
van wet ongewijzigd te laten, maar om in de nota naar aanleiding van het verslag
uitdrukkelijk te erkennen dat aan dieren in bovengenoemde zin subjectieve
rechten worden toegekend. Met andere woorden, dat door middel van de onderliggende
stukken bij het wetsvoorstel het aan ieder duidelijk zal worden gemaakt dat
dieren rechten hebben, voor zover deze – net als bij mensen –
in overeenstemming zijn met hun eigen belangen.Leidt dit wetsvoorstel tot een radicale omwenteling van de wetgeving in
Nederland, omdat nu ook dieren in het recht worden opgenomen? Geenszins, menen
de leden van de PvdD-fractie.De Staatscommissie voor de opstelling van een Wetboek van Strafrecht had
in de jaren 1870 letterlijk koudwatervrees bij het benoemen van de keerzijde
van de rechtsplicht om dieren niet te mishandelen. Hoewel er serieuze pogingen
zijn gedaan, vooral door de voortvarende minister van Justitie Modderman,
hadden de meeste leden van de commissie en van de Kamer zo veel koudwatervrees
dat men niet wilde erkennen dat tegenover de plicht om dieren
niet te mishandelen, het recht van dieren stond om niet mishandeld te worden.
Langs gekunstelde weg is gekozen voor het recht op de bescherming van de zedelijke
gevoelens van mensen. Absurd vinden deze leden nu, maar niemand wil erkennen
dat het geen pijn doet en dat het geen revolutie is als aan dieren beperkte
subjectieve rechten worden toegekend in de hierboven bedoelde zin. De leden
van de PvdD-fractie willen deze handschoen opnemen en verklaren dat zij meer
voor- dan nadelen zien in een dergelijke wijziging van de rechtspositie van
dieren.Door het geharrewar van de laatste 35 jaar weet geen mens meer waar hij
het over heeft als de rechten van dieren worden aangehaald. Een erkenning
dat de rechten van dieren exclusief thuishoren in het recht, in de wetgeving,
zal maken dat burgers daar anders, hopelijk hetzelfde, over gaan denken. De
aan het woord zijnde leden haasten zich om op te merken dat in het vervolg
van de wetgevingsprocedure niet mag worden volstaan met het zetten van de
stappen die tot de grondwetswijziging zullen leiden. Zij bepleiten dat met
een publiekscampagne de aandacht zal worden gevestigd niet alleen op deze
wetswijziging, maar tevens op het juiste begrip over de rechten van dieren.Evenals bij de toekenning van rechtssubjectiviteit aan kinderen, kan iedereen
eindelijk opgelucht ademhalen en het op zijn juiste merites beoordelen als
dieren rechten hebben. Via een U-bocht zijn al sinds 1985 veel belangenorganisaties
in staat om in juridische zin op te komen voor de belangen van dieren. Er
worden zowel in het privaatrecht als in het bestuursrecht procedures gevoerd,
waarbij dierenbeschermingsorganisaties moeten aantonen dat zij krachtens hun
statuten gerechtigd zijn om de belangen van dieren te behartigen, om als vertegenwoordiger
van dieren op te treden. Het argument daarbij is altijd dat de organisaties
in hun eigen belangen zijn geraakt, terwijl het veel duidelijker zou zijn
als in de rechtszaal naar voren wordt gebracht dat niet de organisaties in
hun belangen zijn getroffen, maar de dieren zie zij vertegenwoordigen. Het
dier zelf wordt in de rechtszaal gebracht. Niet de belangenorganisatie staat
in het proces centraal, maar het dier. De belangenorganisatie kan slechts
pretenderen vertegenwoordiger van het in het geding zijnde dier te zijn. Andere
belangenorganisaties kunnen daar, mede als vertegenwoordiger, een ander standpunt
tegenover stellen.Er ontstaat een systeem van rechtstreekse vertegenwoordiging, waarbij
duidelijk moet zijn dat de betrokken dieren de rechthebbenden zijn en de organisaties
slechts de boodschappers. Overigens is het met de vertegenwoordiging van werknemers
door vakbonden niet anders. Zo zal het niet alleen gaan in de rechtszaal,
maar die duidelijkheid zal ook moeten worden verschaft door de wetgever, in
het bestuur en het beleid, bij de opsporing, de vervolging, alsook bij alle
vormen van controle en toezicht.Hiermee wordt het wezen van de bescherming van dieren geraakt: omdát
dieren rechten hebben, rust op mensen de rechtsplicht om dieren niet te mishandelen.
De kwestie wordt duidelijker, scherper en daardoor voor iedereen beter te
begrijpen.De aan het woord zijnde leden bepleiten dat de door hen voorgestane argumentatie
bij de Grondwetswijziging goed zal worden overdacht, zodat van tevoren vast
zal komen te staan welke gevolgen daaraan verbonden kunnen worden.Tenslotte stellen zij vast dat de wetgeving voor de bescherming van dieren
na de invoering van de wetsbepaling tegen dierenmishandeling uit 1886 nooit
goed heeft gefunctioneerd, althans niet volgens de verwachtingen die de wetgever
over de initiatieven tot bescherming van dieren heeft gekoesterd. Daardoor
heeft de dierenbeschermingswetgeving gedurende vele decennia nooit meer dan
een symbolische betekenis gehad. Symboolwetgeving moet worden afgeschaft of
haar moet nieuw leven worden ingeblazen. Dat laatste is wat de leden van de
PvdD-fractie nastreven. Zij vragen de indieners van het wetsvoorstel
hun visie op dit onderdeel te geven.5. Sociale grondrechtenIn het Nederlands rechtssysteem kunnen wettelijke bepalingen door de rechter
niet getoetst worden aan de Grondwet, zo merken leden van de CDA-fractie op.
Wat is bij het ontbreken van een dergelijke constitutionele toetsing de (juridische)
waarde van een grondwetsbepaling als voorgesteld? Kennelijk zien de initiatiefnemers
het als een «instructienorm» voor de wetgever. Hoe interpreteren
zij dat begrip?Zien de indieners een relatie met het tevens in behandeling zijnde voorstel
van een der initiatiefnemers, Halsema, dat beoogt te komen tot een vorm van
constitutionele toetsing van grondrechten (Kamerstukken II 2001–2002,
28 331)? Zo ja, welke? Zouden zij kunnen zeggen wat aanvaarding van dat
initiatiefvoorstel betekent voor het onderhavige voorstel? Staat, voor zover
hun bekend, het lid Halsema nog steeds op het standpunt dat ook een uitgebreid
grondwetsartikel 21 «ongeschikt» is voor eventuele toetsing? Waarom
is aanvankelijk zo veel onhelderheid gecreëerd? Op dat vlak vragen deze
leden om een uitvoerigere toelichting dan beide indieners in antwoord op de
kritiek van de Raad van State verschaffen.Kunnen de initiatiefnemers toelichten welk karakter zij aan sociale grondrechten
toekennen? In het bijzonder zijn deze leden geïnteresseerd in hun visie
op de zogenaamde horizontale werking van het eerste hoofdstuk van de Grondwet.
Op het eerste gezicht lijkt dat standpunt helder: zij erkennen dat de burger «geen
expliciete aanspraken» in het vooruitzicht worden gesteld. Maar door
te schermen met zoiets als een «hoge interdependentie» tussen
de klassieke en de sociale grondrechten kan een wazig beeld ontstaan. Als
een burger een dergelijk grondrecht als het voorgestelde niet in rechte kan
afdwingen, stellen deze leden de vraag welke «minimale norm» –
de term is van de indieners – precies gesteld wordt.De leden van de PvdA-fractie hebben ook kanttekeningen bij de afdwingbaarheid
van de voorgestelde zorgplicht voor het welzijn van dieren. Temeer daar geen
concrete invulling aan dit begrip wordt gegeven, kan de wetgever immers al
vrij snel van mening zijn dat de bestaande wetgeving wel voldoende is om aan
die zorgplicht te voldoen. Waarom zou voorgestelde uitbreiding van de Grondwet
dan een uitnodiging voor de wetgever kunnen zijn om wet- en regelgeving aan
te gaan passen? Kunnen de indieners hierop ingaan? Kunnen de indieners op
dit punt ook ingaan op de opmerking van de Raad van State over de constitutionele
toetsing. Zoals bekend kan de rechter op dit moment niet aan de Grondwet toetsen.
Weliswaar beoogt de initiatiefwet Halsema met betrekking tot de constitutionele
toetsing hieraan een einde te maken, maar uit de reactie op een opmerking
van de Raad van State in het nader rapport blijkt dat het lid Halsema van
mening blijft dat artikel 21 van de Grondwet gevrijwaard dient te blijven
van toetsing door een rechter. Wat betekent het voor de afdwingbaarheid van
de voorgestelde zorgplicht voor het welzijn van dieren als het desbetreffende
Grondwetsartikel 21 uitgesloten is en moet blijven van toetsing door de rechter,
zo vragen de leden van de PvdA-fractie.6. Parlementaire geschiedenisEerdere pogingen om het dierenwelzijn in de Grondwet te verankeren, hebben –
zoals initiatiefnemers zich bewust zijn – uiteindelijk geen resultaat
gehad, merken de leden van de CDA-fractie op. Wat hebben zij ervan «opgestoken»?
Wat onderscheidt dit voorstel van eerdere initiatieven, bijvoorbeeld dat van
het lid Van den Bos (D66)?Ook de Nationale Conventie heeft geen voorstellen gedaan tot aanpassing van de Grondwet op dit punt, ondanks uitdrukkelijk verzoek van de
toenmalige minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties.
Kennen de indieners de redenen daarvoor?Bij de geschiedenis van het wetsvoorstel willen de leden van de D66-fractie
graag aandacht vragen voor de inspanningen die voormalig D66-Kamerlid en oud-Dierenbeschermer
van het Jaar Van den Bos heeft geleverd om het thema van dierenrechten in
de Grondwet aan te kaarten. Reeds in 1997 brak hij een lans voor het opnemen
van de rechten van het dier in de Grondwet. Hij stelde destijds: «Wie
het goed met de dieren voor heeft, hoeft niet bang te zijn voor goede wetgeving.
En dus ook niet voor een beschaafde Grondwet». Ook voormalig D66-Kamerlid
Augusteijn-Esser heeft hier in 1999 voor gepleit.Hoewel de heer Van den Bos en mevrouw Augusteijn uiteindelijk het wetsvoorstel
niet hebben kunnen indienen, willen deze leden hen hier graag in de wetsgeschiedenis
van onderhavig voorstel gememoreerd hebben.7. Gevolgen voor bestaande wetgevingDe indieners geven aan dat zij verwachten dat bestaande weten regelgeving,
na eventuele inwerkingtreding van dit wetsvoorstel, zal moeten worden gewijzigd.
Aan welke wetten wordt zoal gedacht, vragen de leden van de VVD-fractie. Behoeven
de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren en de Wet op de dierproeven naar
de mening van de indieners wijziging? Hebben de indieners overwogen om eerst
de bestaande regelgeving aan te passen en te wijzigen alvorens de Grondwet
aan te passen? Denken de indieners overigens aan een termijn waarbinnen deze
wetten moeten zijn veranderd? Wat denken de indieners dat er in de tijd tussen
enerzijds het behandelen van dit wetsvoorstel met daarbij de wijziging van
de Grondwet met tussentijdse verkiezingen en anderzijds de naleving en controle
op de bestaande regelgeving gebeurt met het welzijn voor dieren? Welke andere
stappen worden er genomen om het welzijn voor dieren te verbeteren? Graag
krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie.II ARTIKELENArtikel IIKunnen de initiatiefnemers een definitie geven van een dier, vragen de
leden van de CDA-fractie. Wat verstaan zij hieronder? Waar begint, anders
gezegd, de bepleite «zorgplicht» en waar houdt ze op?Kunnen de indieners toelichten waarom geen onderscheid wordt gemaakt tussen gehouden en in het wild levende dieren? De beoogde zorgplicht betreft weliswaar beide groepen, maar de
uitwerking, de vormgeving en de reikwijdte, laats zal in het ene geval ongetwijfeld
een andere zijn dan in het andere geval.Hetzelfde betreft de zogenaamde hoogontwikkelde
dieren. Met name als de grondwetgever «het voorkomen van leed»
tot uitgangspunt zou nemen, vergt dat immers van meet af aan een heldere definiëring.
Of staan initiatiefnemers op het standpunt dat er geen onderscheid dient te
bestaan tussen, bijvoorbeeld, een chimpansee en een mug? Hoe zou het uitwerken
voor de bescherming van mosdiertjes of anders de entoprocta?De voorzitter van de commissie,LeerdamDe griffier van de commissie,De GierXNoot1Samenstelling:Leden: Van Beek (VVD), Van der Staaij (SGP), De Pater-van der Meer (CDA),
Van Bochove (CDA), Duyvendak (GL), Wolfsen (PvdA), Hessels (CDA), Gerkens
(SP), Haverkamp (CDA), Leerdam (PvdA), Voorzitter, De Krom (VVD), Ondervoorzitter,
Griffith (VVD), Irrgang (SP), Kalma (PvdA), Schinkelshoek (CDA), Van der Burg
(VVD), Brinkman (PVV), Pechtold (D66), Van Raak (SP), Thieme (PvdD), Kuiken
(PvdA), Leijten (SP), Heijnen (PvdA), Bilder (CDA) en Anker (CU).Plv. leden: Teeven (VVD), Van der Vlies (SGP), Van de Camp (CDA), Atsma
(CDA), Van Gent (GL), Vermeij (PvdA), Knops (CDA), Polderman (SP), Spies (CDA),
Wolbert (PvdA), Weekers (VVD), Zijlstra (VVD), Van Gerven (SP), Van der Veen
(PvdA), Çörüz (CDA), Ten Broeke (VVD), De Roon (PVV), Van
der Ham (D66), Van Bommel (SP), Ouwehand (PvdD), Bouchibti (PvdA), De Wit
(SP), Kraneveldt-van der Veen (PvdA), Van Haersma Buma (CDA) en Cramer (CU).XNoot1Prof.mr. P. J. J. van Buuren, prof.dr. Ch. W. Bathes, mr.
A. A. J. de Gier, mr. A. G. A. Nijmegen, Hoofdlijnen ruimtelijk
bestuursrecht, Deventer, 2006 (vijfde druk).XNoot1Nota Rijksoverheid en dierenbescherming, brief van de Staatssecretaris
van CRM, 6 juli 1981, Tweede Kamer, zitting 1981, 16 966, nummer
2. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30900-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl