Wet rechtskracht diverse planologische kernbeslissingen; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26129, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

29-10-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26129 nr. 5

27-10-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamI. ALGEMEENII. ARTIKELEN OndertekeningOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26129Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 46 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 129Alsnog toekennen van rechtskracht aan enkele planologische kernbeslissingen
(Wet rechtskracht diverse planologische kernbeslissingen)nr. 5NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 27 oktober 1998Ik heb met belangstelling kennis genomen van het verslag en ben verheugd
te constateren dat het wetsvoorstel rechtskracht diverse planologische kernbeslissingen
door de leden van de VVD-fractie goed is ontvangen. Voorts waardeer ik de
gestelde vragen als een nieuwe mogelijkheid om nader in te gaan op de betekenis
van het wetsvoorstel.Het uitgangspunt van het wetsvoorstel is dat de bij wet aan te merken
plannen als planologische kernbeslissingen het planologisch beleid weergeven
zoals dat nu geldt. Het gaat slechts om het herstellen van de pkb-status van
het beleid. Het wetsvoorstel verandert dus niet de heersende ruimtelijke beleidsopvattingen.
Dit betekent niet dat de betreffende planologische kernbeslissingen de komende
vijf jaar niet gewijzigd zullen worden. De beleidsterreinen waarop de onderhavige
planologische kernbeslissingen zien zijn in beweging. Er wordt dan ook gewerkt
aan actualisering van de planologische kernbeslissingen.Waar door de leden van de verschillende fracties vragen van gelijke inhoud
zijn gesteld, zijn deze zoveel mogelijk op één plaats beantwoord. I. ALGEMEENDe leden van de PvdA-fractie vragen zich af wat de oorzaken zijn geweest
van het laten verlopen van de onderhavige planologische kernbeslissingen (pkb's),
en welke rol de uitspraak van de Raad van State inzake de aanwijzing en de
aanleg en het gebruik van de oost-west baan van Maastricht Aachen Airport
heeft gespeeld bij het ontdekken van het probleem.De regering is inderdaad tot de genoemde uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State van oordeel geweest dat het SBL en de overige pkb's
op de juiste wijze waren verlengd (zie ook de brief van 3 december 1997, kamerstukken
1997/98, 25 803, nr. 1). Pas sinds de uitspraak van de Afdeling blijkt
dat de onderhavige pkb's niet op de juiste wijze zijn verlengd. Nu de Wet
op de Ruimtelijke Ordening (verder: WRO) geen procedure kent voor het ongewijzigd
verlengen van pkb's, en ook inderdaad geen wijzigingen werden beoogd, is destijds
de weg gekozen van het mededelen van de verlenging bij brief aan de Tweede Kamer, welke weg tot de uitspraak van de Raad van State bij niemand
bevreemding wekte.Voorts vragen de leden van de PvdA-fractie zich af hoe in de toekomst
kan worden voorkomen dat pkb's kunnen verlopen.Voor het antwoord op deze vraag refereer ik aan de uitspraak van de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State van 8 januari jl. naar aanleiding
van een geding tussen diverse appellanten en de Ministers van Verkeer en Waterstaat
en Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, inzake de aanwijzing
ten behoeve van de aanleg en het gebruik van de oost-west baan van het luchtvaartterrein
Maastricht Aachen Airport. De Afdeling bestuursrechtspraak maakt in deze uitspraak
duidelijk dat ten behoeve van een verlenging van een pkb tenminste het volgen
van de procedure ingevolge artikel 2b van de WRO is vereist. De uitspraak
schept duidelijkheid ten aanzien van de procedure die in geval van verlenging
in ieder geval gevolgd dient te worden.De leden van de PvdA-fractie merken in aansluiting op het voorgaande op
dat de WRO thans geen procedure kent voor het inhoudelijk ongewijzigd verlengen
van pkb's. De leden vragen zich af waarom de WRO een dergelijke procedure
niet kent.Ook de leden van de VVD-fractie en de GroenLinks-fractie wijzen op het
feit dat de WRO geen procedure kent voor het ongewijzigd verlengen van een
pkb.Het ontbreken van een dergelijke, afzonderlijke procedure voor het ongewijzigd
verlengen is echter in de WRO niet ongebruikelijk. Voor de ongewijzigde verlenging
van andere ruimtelijke plannen dan een pkb bestaat evenmin een afzonderlijke
procedure in de WRO.Nader zal worden bezien of het wenselijk is te voorzien in een afzonderlijke
procedure ten behoeve van de ongewijzigde verlenging van een pkb. Het invoeren
van zo'n procedure als reparatiemogelijkheid, waarop de leden van de VVD-fractie
zinspelen, zou geen soelaas bieden voor de opvulling van het rechtsvacuüm
dat door de nu voorgestelde regeling wel wordt opgevuld.De leden van de PvdA-fractie vragen verder welke concrete beleidsbeslissingen
zijn genomen op basis van de niet langer geldende pkb's.Een concrete beleidsbeslissing maakt onderdeel uit van een pkb zelf. Het
gaat daarbij niet om besluiten die op basis van een pkb worden genomen.De aanduiding concrete beleidsbeslissing wordt eerst vanaf 1 januari
1994, met de inwerkingtreding van de Algemene wet bestuursrecht, gehanteerd.
In het bij uw Kamer aanhangige wetsvoorstel tot wijziging van de WRO (kamerstukken
1997/98, 25 311) zal dit begrip pas officieel in de wet worden geïntroduceerd.
De rechter heeft sinds 1994 op eenduidige wijze invulling gegeven aan de inhoud
van het begrip concrete beleidsbeslissing. Van een concrete beleidsbeslissing
in een pkb is blijkens vaste jurisprudentie sprake indien:1° het bestuursorgaan ten tijde van de planvaststelling heeft beoogd
met het betreffende planonderdeel een afgewogen beslissing te nemen,2° de plaats of het gebied waarvoor deze beslissing geldt voldoende
concreet is bepaald en3° het beoogde project of de ruimtelijke ingreep voldoende concreet
is aangegeven.Op het moment dat de onderhavige pkb's werden vastgesteld, speelde –
gelet op het moment van inwerkingtreding van de Algemene wet bestuursrecht –
het begrip concrete beleidsbeslissing nog niet.Toetsen we thans de inhoud van de pkb's aan de eerder genoemde criteria
van een concrete beleidsbeslissing dan kan worden geconstateerd dat enkel
in het Structuurschema Militaire Terreinen (verder: SMT) en de PKB-Waddenzee
concrete beleidsbeslissingen voorkomen. Het Structuurschema Burgerluchtvaartterreinen
(verder: SBL) en het Structuurschema Buisleidingen bevatten geen concrete
beleidsbeslissingen.Door de leden van de PvdA-fractie wordt in aansluiting op het voorgaande
gevraagd per geval specifiek aan te geven hoe ingrijpend de gevolgen zijn
indien de pkb's niet met terugwerkende kracht rechtsgeldig zouden worden verklaard.Voor de goede orde zij vermeld dat met het onderhavige wetsvoorstel wordt
beoogd de formele status van de totale pkb (met inbegrip van de daarvan deel
uitmakende concrete beleidsbeslissingen) te herstellen.De mate van ingrijpendheid van het ontbreken van de formele status verschilt
per pkb. Voor het SBL is het ontbreken van de formele status van pkb op zijn
minst een onwenselijke situatie. Immers alle op het SBL gebaseerde aanwijzingen
op grond van de Luchtvaartwet zijn daardoor in principe vernietigbaar. Voor
het SMT geldt hetzelfde probleem. Voor het SBL en het SMT is het dan ook onontkoombaar
om te voorzien in het herstel van de rechtskracht van deze pkb's. Het ligt
in de rede dat niet alleen het rechtsvacuüm wordt hersteld ten behoeve
van het SBL, maar dat dat ook voor de andere pkb's met een vergelijkbaar gebrek
wordt gedaan. De leden van de PvdA-fractie kunnen zich voorstellen dat gerelateerd
aan onderhavige pkb's bestemmingsplannen zijn vastgesteld of in voorbereiding
zijn. De leden vragen zich af hoe het staat met de rechtsgeldigheid daarvan
op de betreffende onderdelen nu er sprake is van een rechtsvacuüm.Hierover kan worden opgemerkt dat in algemene zin niet voor de rechtsgeldigheid
van bestemmingsplannen gevreesd hoeft te worden. Er kan zich overigens wel
een situatie voordoen dat bij de totstandkoming van een bestemmingsplan ingevolge
een aanwijzing op basis van het SBL een belanghebbende zich beroept op het
gegeven dat de onderliggende aanwijzing niet rechtsgeldig tot stand is gekomen.
Het ontbreken van een rechtsgeldige pkb kan in die situatie de totstandkoming
van een bestemmingsplan en mogelijke vergunningen op die basis frustreren.De leden van de PvdA-fractie vragen een indicatie te geven van de duur
van het opnieuw doorlopen van de artikel 2a procedure van de WRO.Het doorlopen van de artikel 2a procedure van de WRO kent voor de realisering
van deel 1 tot en met 3 van de pkb een vast tijdsbestek van maximaal 9 maanden,
ingaande op het tijdstip van terinzagelegging van deel 1. Het verdere verloop
en de daarmee gepaard gaande tijdsduur is afhankelijk van de behandeling door
de Tweede en de Eerste Kamer en de aan de terinzagelegging van deel 1 voorafgaande
voorbereidingen.Hierop aansluitend vragen deze leden zich af of de tijdsdruk dermate groot
is dat dit de thans gekozen weg met fictieve constructies volgens artikel
2a, en daarop vervolgens weer een mogelijke uitzondering door het buiten toepassing
verklaren van artikel 24, rechtvaardigt.De tijdsdruk is inderdaad groot. Immers de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State heeft in de uitspraak van 8 januari jl. inzake de aanwijzing
betreffende het luchtvaartterrein Maastricht Aachen Airport aangegeven dat
in ieder geval binnen een periode van een jaar – dat wil zeggen vóór
8 januari 1999 – op basis van een rechtsgeldige grondslag een nieuwe
beslissing op bezwaar dient te worden genomen. Echter dit tijdselement is
niet het enige aspect dat in onderhavige kwestie een rol speelt.Van niet minder belang is het gegeven dat met het volgen van de artikel
2a WRO-procedure niet kan worden bereikt wat wel met het onderhavige wetsvoorstel
wordt gerealiseerd, namelijk de terugwerkende kracht. De terugwerkende kracht
voorkomt een vacuüm met betrekking tot de rechtsbasis van bestaand ruimtelijk
beleid zoals dat is neergelegd in en gebaseerd op deze pkb's,
tussen het moment dat de betreffende pkb is verlopen en het moment waarop
ingevolge deze wet deze plannen weer worden aangemerkt als een plan in de
zin van artikel 2a van de WRO.Het is de leden van de PvdA-fractie niet geheel duidelijk waarom in afwijking
van de WRO voor «geldende» in plaats van «van kracht zijnde»
plannen is gekozen.Er is gekozen de pkb's aan te merken als «geldend» plan als
bedoeld in artikel 2a van de WRO om duidelijker te maken dat de gehele WRO
onverkort op deze plannen van toepassing is. De woorden «van kracht
zijnde» suggereren dat een pkb tot stand is gekomen door middel van
het volgend van de procedure van artikel 2a WRO. Dit is niet het geval. Om
die reden is gekozen voor «geldende» plannen. Juridisch is er
geen verschil. Overigens is deze formulering niet in afwijking van de WRO.
Immers artikel 2a, eerste lid, laatste volzin, WRO bepaalt dat in een pkb
wordt vermeld voor welke tijdsduur de pkb geldt: er is hier dus sprake van
«geldende» pkb's.De leden van de PvdA-fractie vragen een nadere reactie te geven op de
vaststelling van de Raad van State dat er sprake is van onduidelijkheid in
relatie tot het EVRM. Een zelfde vraag wordt gesteld door de leden van de
VVD-fractie en de leden van de D66-fractie. Ook de leden van de GroenLinks-fractie,
de GPV-fractie en de RPF-fractie stellen een dergelijke vraag.De Raad van State legt twee maal de relatie met het EVRM. In beide gevallen
spreekt de Raad over de kwetsbaarheid van de terugwerkende kracht. De Raad
vraagt duidelijkheid te geven over de verenigbaarheid van de beroepsmogelijkheden
met het EVRM. Tevens is het de Raad niet duidelijk of de rechtsgevolgen van
de terugwerkende kracht niet strijden met het EVRM. De Raad doelt in deze
gevallen op de verenigbaarheid met artikel 6 EVRM, het recht op een behoorlijke
beroepsgang.In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel is uiteengezet dat
het ontbreken van beroepsmogelijkheden voor burgers inzake het bij wet aanmerken
van plannen als pkb's wordt ondervangen, omdat er op een eerder moment beroepsmogelijkheden
zijn geweest, dan wel op een later moment beroepsmogelijkheden zullen zijn.
Ik heb echter geconstateerd dat in geval van de PKB-Waddenzee het gebrek aan
beroepsmogelijkheden voor burgers niet wordt ondervangen. Voor dit geval is
een voorziening getroffen door artikel 24 WRO opzij te zetten, waardoor beroep
mogelijk wordt gemaakt.Terecht merkt de Raad van State op dat het algemene karakter van de terugwerkende
kracht met zich meebrengt dat niet op voorhand zeker kan worden gesteld dat
bepalingen of gevolgen daarvan niet in strijd zijn met het EVRM. Het met terugwerkende
kracht aanmerken van plannen als pkb's heeft echter geen andere gevolgen dan
die er al waren voor de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van
de Raad van State. Immers tot deze uitspraak is een ieder er vanuit gegaan
dat de plannen de pkb-status bezaten. Daar is ook altijd naar gehandeld. Voor
zover er rechtsgevolgen kleven aan deze pkb-status zijn er altijd de gebruikelijke
beroepsmogelijkheden geweest en zijn deze rechtsgevolgen ook altijd bekeken
als ware er sprake van een rechtsgeldige pkb.Normaal gesproken wordt het instrument terugwerkende kracht gebruikt met
betrekking tot regelingen die nieuw zijn. In die gevallen treedt de door de
Raad bedoelde gevoeligheid in. Immers, er is een nieuwe situatie, die terugwerkt
tot een moment dat niemand nog rekening hield met deze nieuwe situatie.In onderhavig geval wordt slechts de naar ieders inzicht altijd bestaande
situatie hersteld, namelijk de pkb-status van het geldende nationale ruimtelijke
beleid.Al met al levert in casu de terugwerkende kracht geen strijd op met het
EVRM. De leden van de PvdA-fractie vinden de redenering dat een beroepsmogelijkheid
voor wat betreft het SBL, het SMT en het Structuurschema Buisleidingen niet
nodig is om reden dat de wet destijds geen beroepsmogelijkheid kende van weinig
waardering getuigen voor de veranderende inzichten voor wat betreft inspraak-
en beroepsmogelijkheden van burgers bij besluiten (van ruimtelijke aard) die
hen raken.Met de opmerking in de memorie van toelichting is enkel beoogd een feitelijke
constatering weer te geven. Bij de voorbereiding van het onderhavige wetsvoorstel
is terdege gekeken naar de mogelijkheden van rechtsbescherming. Deze kritische
toets is aanleiding geweest om ten behoeve van de PKB-Waddenzee een voorziening
te treffen in de vorm van het niet van toepassing verklaren van artikel 24
van de Wet op de Ruimtelijke Ordening. Dat betekent dat in de gevallen waarin
de burger niet de mogelijkheid heeft gehad om in rechte tegen de verlenging
op te komen, deze mogelijkheid alsnog wordt opengesteld via de weg van beroep
tegen het bestemmingsplan.De leden van de PvdA-fractie vragen – in het kader van een zorgvuldige
omgang met de rechtsbescherming van burgers – zich vervolgens af op
welke wijze aandacht is besteed aan de reactie van burgers en organisaties
die hebben gereageerd op voorliggend wetsvoorstel. Deze reacties waren, zo
stellen de leden, niet onverdeeld positief.In dit kader zou ik er nogmaals op willen wijzen dat met het onderhavige
wetsvoorstel wordt beoogd de formele status te herstellen van bestaand nationaal
ruimtelijk beleid zoals dat is neergelegd in het Structuurschema voor de Burgerluchtvaart
en de andere in het wetsvoorstel opgenomen pkb's. Er is nadrukkelijk geen
sprake van nieuw beleid als gevolg van veranderde inzichten. Het herstellen
van de formele status van het bestaand nationaal ruimtelijk beleid geschiedt
zonder dat er aan de inhoud van het beleid van de pkb's ook maar iets wordt
gewijzigd. Het gaat zuiver en alleen om het herstellen van de juridische status
van beleid waarvan iedereen denkt en ook altijd heeft gedacht dat het beleid
er nog steeds was. De Afdeling bestuursrechtspraak biedt hiervoor zelfs aanknopingspunten
nu in de uitspraken in beroep ten aanzien van de luchtvaartterreinen Maastricht
Aachen Airport, Ameland, Seppe en Teuge het primaire besluit – te weten
de aanwijzing – in stand blijft. Gelet op dit herstel van de formele
status van de pkb's en in verband met de tijdsdruk is over het voorliggende
wetsvoorstel niet gecommuniceerd met burgers en belangenorganisaties.Zowel de leden van de PvdA-fractie, de GPV-fractie en de RPF-fractie vragen
zich in aansluiting op het voorgaande af waarom is gekozen voor een geldigheid
van het SBL tot 2003. Ook de leden van de D66-fractie stellen deze vraag en
vragen bovendien waarom de geldigheidsduur van het SBL niet tot 2000 wordt
vastgesteld. Daarnaast vragen de leden wanneer een herziening van het SBL
aan de Kamer wordt voorgelegd. De leden merken in dit kader nog op dat ook
op basis van de andere pkb's besluiten zijn genomen nadat de rechtsgeldigheid
daaraan ontvallen was. De leden zijn dan ook niet geheel overtuigd dat slechts
door het met terugwerkende kracht vaststellen van die pkb's alsnog gesproken
kan worden van ongewijzigd beleid. De leden van de D66-fractie vragen eveneens
hierover te worden geïnformeerd.Er is voor wat betreft de periode van verlenging van de pkb's gekozen
voor een algemene formule, namelijk een periode van vijf jaar. Met de keuze
voor deze algemene formule wordt in ieder geval voorkomen dat opnieuw een
pkb verloopt zonder dat er een nieuwe pkb-herziening geldt. Daarmee is niet
gezegd dat de betreffende pkb's de komende vijf jaar ongewijzigd zullen doorlopen.
De beleidsmatige inzichten zijn uiteraard door de jaren heen aan verandering
onderhevig. Deze veranderde inzichten resulteren uiteindelijk in nieuw geformuleerd
en nog te formuleren beleid dat zijn beslag krijgt in nieuwe dan
wel herziene pkb's die op verschillende momenten tot stand kunnen komen. Het
gekozen tijdsbestek voor de verlenging van de pkb's staat aan de totstandkoming
van de nieuwe dan wel te herziene pkb's op verschillende momenten niet in
de weg.De beleidsterreinen in onderhavige pkb's zijn momenteel in beweging en
er wordt dientengevolge gewerkt aan een actualisering ervan.Het voortraject van de uiteindelijke herziening van het Structuurschema
voor de Burgerluchtvaart speelt zich af in het kader van de TNLI-discussie.
Deze discussie zal binnen afzienbare tijd worden afgerond en zal uiteindelijk
resulteren – even afgezien van welke vorm dat zal aannemen, een herziening
van het SBL of het vaststellen van diverse projectpkb's – in een actualisering
van het beleid dat is neergelegd in het SBL. Het Structuurschema Militaire
Terreinen wordt eveneens – hoewel nog in een pril stadium – geactualiseerd.
Ten aanzien van de PKB-Waddenzee vindt momenteel een evaluatie plaats die
binnen afzienbare tijd zal resulteren in een eindrapport. Het Structuurschema
Buisleidingen tot slot wordt ook geactualiseerd. Deze actualisatie vindt echter
plaats vanuit een bredere integrale visie ten aanzien van het ondergronds
transport.Met de reactie op deze vraag hoop ik ook voldoende te hebben gereageerd
op de vraag van deze leden – maar ook van de leden van de GPV-fractie
en de RPF-fractie – ten aanzien van gedateerde feiten en oordelen.De leden van de PvdA-fractie vragen de minister in te schatten hoe groot
de kans is dat de rechter wel meent dat er sprake is van concrete beleidsbeslissingen
in het SBL. Deze leden zijn van mening dat ten aanzien van luchtvaartterreinen
zeer precieze aanwijzingen gegeven worden inzake de ligging van de start-
en landingsbanen.Ook de leden van de CDA-fractie zijn deze mening toegedaan. Deze leden
verwijzen in dit kader ook nog naar de door de regering aangehaalde uitvoerige
jurisprudentie van de bestuursrechter waarin criteria zijn geformuleerd voor
het antwoord op de vraag of er al dan niet gesproken kan worden van een concrete
beleidsbeslissing. Deze leden stellen dientengevolge dat ten aanzien van het
SBL derhalve evengoed de mogelijkheid van rechterlijke tussenkomst gesauveerd
dient te worden.Toets ik de door de leden van de CDA-fractie aangehaalde uitspraken in
het SBL over de baanverlenging van het vliegveld Eelde aan de reeds hierboven
uiteengezette criteria van een concrete beleidsbeslissing dan kan het volgende
worden opgemerkt.In het SBL wordt over Eelde gezegd dat ten behoeve van een volledige inschakeling
van de luchthaven in het Europese luchtverkeer een verlenging van de hoofdbaan
met 700 meter nodig is. Het kabinet stelt een dergelijke verlenging wenselijk
te vinden doch laat de ruimte aan de plaatselijke overheden voor de afweging
en het onderzoek naar de inpasbaarheid daarvan.Gerelateerd aan de eerder weergegeven criteria van de rechter voor het
aannemen van een voor beroep vatbare concrete beleidsbeslissing moet ik constateren
dat met deze uitspraken in het SBL niet is beoogd om ten aanzien van het betreffende
planonderdeel een afgewogen beslissing te nemen over de baanverlenging. De
ruimte voor de afweging en het onderzoek naar de inpasbaarheid van een dergelijke
baanverlenging wordt overgelaten aan de plaatselijke overheid.De leden van de PvdA-fractie vragen zich af of de toekenning van EU-subsidies
in het kader van de uitbreiding van vliegveld Maastricht Aachen Airport in
gevaar komen.De huidige toezegging van de EU-bijdrage in de aanleg van de Oost-Westbaan
voor de luchthaven Maastricht Aachen Airport loopt tot 31 december 2001. De
bezwaar- en beroepsprocedures tegen het aanwijzingsbesluit op
grond van de Luchtvaartwet en het bijbehorende besluit op grond van de Wet
op de Ruimtelijke Ordening hebben echter zodanig veel tijd meer gekost dan
eerst was voorzien, dat volgens huidige inzichten bedoelde baan eerst eind
2004 gereed zal kunnen zijn. In verband hiermede wordt binnenkort een verlengingsverzoek
bij de EU voor genoemde bijdrage aanhangig gemaakt. Er is voorshands geen
aanleiding te veronderstellen dat het verlengingsverzoek niet zal worden ingewilligd,
omdat de gronden waarop destijds de bijdrage is toegezegd, niet gewijzigd
zijn.Indien echter de rechtskracht van het SBL niet wordt hersteld via het
onderhavige wetsvoorstel, moet er van worden uitgegaan dat het aanwijzingsbesluit
voor de aanleg van de Oost-Westbaan van het luchtvaartterrein Maastrich Aachen
Airport alsnog door de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
zal worden vernietigd wegens het ontbreken van een rechtsgeldige pkb. Dat
betekent vervolgens dat eerst een nieuwe pkb moet worden gemaakt en de voorgescheven
procedure moet worden doorlopen, waarna een nieuw aanwijzingsbesluit moet
worden genomen. Eerst wanneer dat besluit onherroepelijk is geworden kan dan
met de aanleg van de baan worden begonnen. Dat levert een zeer ernstige vertraging
op. De mogelijkhied dat de EU de toegezegde bijdrage alsnog zal intrekken
zou door zo'n vertraging in zeer hoge mate kunnen worden vergroot.De leden van de PvdA-fractie vragen naar de mening over de opmerking van
de Raad van State dat er door een afzonderlijke wet voor ieder plan voorkomen
zou kunnen worden dat discussie over een van de plannen de vaststelling van
de andere zou ophouden. Voorts vragen de leden nader in te gaan op de constatering
van de Raad dat door middel van een aparte wet voor elk van de plannen de
beoogde rechtsgevolgen nauwkeuriger kunnen worden gepreciseerd en afgewogen.
Een zelfde vraag wordt ook gesteld door de leden van de D66-fractie en de
leden van de GroenLinks-fractie.Ik ben de mening toegedaan dat voor elk der plannen ook in één
wet de beoogde rechtsgevolgen nauwkeurig kunnen worden gespecificeerd en afgewogen.
Daartoe is er binnen dit ene wetsvoorstel onderscheid gemaakt tussen de vier
verschillende pkb's en is in de memorie van toelichting een afweging weergegeven
van de rechtsgevolgen per pkb.Overigens is het rechtsgevolg van het bij wet aanmerken van de plannen
als pkb, dat al deze plannen weer opnieuw met terugwerkende kracht de pkb-status
krijgen. Dit is de status die deze plannen ook voor de uitspraak van de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State van 8 januari jl. inzake het vliegveld
Beek hadden. Het gevolg van het opnieuw met terugwerkende kracht verkrijgen
van de pkb-status is dat alle rechtsgevolgen die voor de uitspraak van de
Raad van State aan de pkb-status verbonden waren er nu ook weer aan verbonden
zijn. Discussies die met betrekking tot een der plannen kunnen spelen, spelen
ook met betrekking tot de andere plannen.Om deze redenen is het niet nodig per plan een aparte wet vast te stellen.
De overzichtelijkheid van één regeling gaat dus boven vier verschillende
regelingen. Door in één wet te kijken is het mogelijk te ontdekken
aan welke pkb's een gebrek kleefde, welk gebrek nu hersteld is.De leden van de CDA-fractie stellen dat àls er sprake is van een
concrete beleidsbeslissing en àls daarbij de rechten van individuele
burgers worden geraakt, er ingevolge artikel 6 EVRM wel degelijk een beroepsmogelijkheid
opengesteld geweest had moeten zijn. Zij stellen dat de regering zich niet
kan beroepen op de omstandigheid dat de situatie vroeger ook al gebrekkig
was. Volgens de leden van de CDA-fractie klemt dit te meer, als men zich te
binnen brengt dat ook een later beroep tegen een op een pkb teruggaand
bestemmingsplan werd verhinderd door het bepaalde in artikel 24 WRO.De situatie waar de CDA-fractie op doelt is de tijd dat er nog geen beroepsmogelijkheden
waren voor burgers tegen de vaststelling van pkb's. Het is echter zeker niet
zo dat de situatie toen gebrekkig was, in die zin dat er strijd geweest zou
zijn met het EVRM. Voor het Awb-tijdperk was er geen administratieve rechtsgang
inzake pkb's. Geheel vreemd was dit niet, aangezien pkb's plannen zijn met
dus een indicatief karakter en in beginsel geen besluiten bevatten. Mocht
het echter zo zijn dat een dergelijk plan zeer ongewenste gevolgen voor burgers
met zich mee had gebracht, dan hadden deze burgers beroep kunnen instellen
bij de burgerlijke rechter, bijvoorbeeld op grond van onrechtmatige daad.
Er bestond dus wel een beroepsgang, echter geen administratieve. Van de mogelijkheid
om bij de burgerlijke rechter beroep in te stellen, is echter nooit gebruik
gemaakt.Artikel 24 WRO sluit inderdaad beroep tegen een op een pkb teruggaand
bestemmingsplan uit, voor zover deze pkb voor beroep vatbare besluiten bevat.Dit artikel speelde echter niet. Het artikel stamt immers uit 1994 toen
de Awb is ingevoerd en er daadwerkelijk beroep op grond van de Awb tegen voor
beroep vatbare besluiten binnen een pkb is opengesteld. Voor die tijd bestond
dit artikel niet en kon tegen bestemmingsplannen onverkort beroep worden ingesteld.De leden van de CDA-fractie maken zich zorgen over de rechtskracht van
de besluiten genomen op grond van een der pkb's, namelijk die, genomen juist
in de periode dat ze in feite niet meer als van kracht aangemerkt moesten
worden. De leden vragen zich met name af of rechtsgevolgen die intraden tijdens
het vacuüm en ook toen hun onmiddellijke eenmalige uitwerking hadden
(weigering van een vergunning) wel meegerepareerd kunnen worden. Immers er
is dan een onomkeerbare en irreparabele situatie. De leden achten het niet
uitgesloten dat de Europese rechter op grond van het EVRM een dergelijk in
essentie onrechtmatig besluit niet ongemoeid zal laten. De leden vragen zich
af of er niet sprake is van onrechtmatige wetgeving in de wetenschap dat de
rechter, had die destijds kunnen oordelen, het betreffende besluit zou hebben
«weggetoetst», nadat het op een van de betreffende pkb's was gebaseerd.Ook de leden van de GPV-fractie en de RPF-fractie stellen een vraag van
een dergelijke strekking.Uitgangspunt van het wetsvoorstel is de handhaving van de rechtsgeldigheid
van pkb's. Daartoe is terugwerkende kracht onontbeerlijk. Terugwerkende kracht
bewerkstelligt dat er geen rechtsvacuüm is geweest met betrekking tot
de pkb-status van het nationaal ruimtelijk beleid. Door de terugwerkende kracht
ontstaat er een situatie die dezelfde is als toen de rechter besluiten beoordeelde.
Immers, de rechter is er tot de genoemde uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State bij de beoordeling van dergelijke besluiten vanuit gegaan
dat de pkb's geldig waren. Als het wetsvoorstel geen terugwerkende kracht
zou kennen ontstaat de situatie dat de rechter besluiten zou kunnen «wegtoetsen».
De terugwerkende kracht voorkomt dit, omdat er nu altijd sprake is geweest
van een geldige pkb.De leden van de D66-fractie halen de mening van de regering aan dat het
doorlopen van de artikel 2a WRO-procedure bij de onderhavige problematiek
wel de meest voor de hand liggende oplossing is, met de kanttekening dat deze
procedure «een zeer uitgebreide procedure is die veel tijd in beslag
neemt», «terwijl het niet de bedoeling is dat de inhoud gewijzigd
wordt». De leden van de fractie vragen zich af of deze redenering niet ook opgaat
bij een «tijdige» verlenging van de pkb's. Naar de mening van
de leden van de D66-fractie kan het immers ook voorkomen dat het niet de bedoeling
is de inhoud te wijzigen, maar alleen de verlenging te regelen. De leden vragen
zich af of de regering de procedure ingevolge artikel 2a WRO in dat geval
ook ongewenst vindt.Dienaangaande kan worden opgemerkt dat ten behoeve van een «tijdige»
verlenging de door de leden van de D66-fractie aangehaalde procedure van artikel
2a WRO niet de geëigende procedure is. Uitgaande van een tijdige verlenging
kan namelijk gebruik worden gemaakt van de procedure ingevolge artikel 2b
WRO die eenvoudiger kan zijn.Verder vinden de leden van de fractie de redenering dat een uitgebreide
consultatieronde onnodig is omdat het niet de bedoeling is de inhoud te wijzigen
ook om een andere reden discutabel. De leden vragen zich af of de regering
uitsluit, dat bij een «tijdige» verlenging (volgens de procedure
van 2a) waarbij de inhoud niet gewijzigd behoeft te worden, overlegorganen,
de VROM-raad of de Staten-Generaal daar anders over kunnen denken en met –
ook voor de regering – overtuigende argumenten daarvoor komen. De leden
vragen dan ook aan de regering aan te geven, waarom in het wetsvoorstel wel
wordt ingegaan op het «repareren» van beroepsmogelijkheden, maar
niet of nauwelijks het verlies aan politiek-beleidsmatige advies- en inspraakmogelijkheden
wordt behandeld.Ten aanzien van een ongewijzigde verlenging van een pkb is in principe
artikel 2b van de WRO de geëigende procedure. In het kortste geval daarvan
heb je dan geen advies- en inspraakronde. Mocht worden gekozen voor het volgen
van de artikel 2a WRO-procedure dan kan zich inderdaad de situatie voordoen
die deze leden schetsen. Het kan dan zijn dat de overlegorganen en de VROM-raad
en – ongeacht of er sprake is van een artikel 2a of 2b procedure,
de Staten-Generaal – van mening zijn dat ongewijzigde verlenging niet
op zijn plaats is.In onderhavige situatie gaat het – zoals deze leden ook opmerken –
veeleer om een reparatie van de formele rechtskracht. Juist vanwege dit «reparatie»-karakter
van het onderhavige wetsvoorstel is afgezien van de gebruikelijke consultatieronde
en inspraak. Aandacht voor de rechtsbescherming is in deze situatie noodzakelijk.
De reparatie van de formele rechtskracht van de pkb's mag immers niet ten
koste van de rechtsbescherming gaan. Dat is ook de reden waarom in de memorie
van toelichting bij het wetsvoorstel zo uitgebreid op de rechtsbescherming
is ingegaan. Uiteraard kunnen bij het onderhavige wetsvoorstel geen inhoudelijke
wijzigingen van de pkb's worden meegenomen. Immers, in dat geval zou een gewijzigde
tekst met terugwerkende kracht gelding krijgen, terwijl het doel van dit wetsvoorstel
slechts het herstellen is van een situatie waarvan iedereen aannam dat het
vigerend beleid betrof. Uit het oogpunt van rechtsbescherming zou dit onaanvaardbaar
zijn.De leden van de D66-fractie vragen de regering in te gaan op de stelling
dat voor de herziening van het SBL een procedure geldt die een evaluatie inhoudt.
Zij vragen zich af of die evaluatie als gevolg van onderhavig wetsvoorstel
niet langer vereist is en zo ja, of dit verlies aan inspraakmogelijkheid voor
de burgers gerepareerd wordt.Artikel 2b WRO regelt de herziening van een pkb. Voorafgaande aan een
herziening zal het beleid inderdaad worden geëvalueerd. Deze evaluatie
staat echter los van de procedure, zoals neergelegd in artikel 2b WRO. Voor
de burgers bestaan op dat moment nog geen inspraakmogelijkheden. Pas als er
besloten wordt tot herziening zijn er eventueel inspraakmogelijkheden voor
de burgers. Artikel 2b WRO kent echter de mogelijkheid om bij herziening gebruik
te maken van een lichtere procedure. Indien deze lichtere procedure gevolgd
wordt, bestaan er eveneens geen inspraakmogelijkheden voor burgers.
Het wetsvoorstel brengt dus geen verlies aan inspraakmogelijkheden voor de
burgers mee.Overigens dient het SBL zoals dat na inwerkingtreding van onderhavig wetsvoorstel
gaat gelden wel degelijk geëvalueerd te worden voordat het wordt herzien.
Zoals reeds eerder gemeld wordt het beleid op dit moment al in het kader van
de TNLI-discussie geëvalueerd.De leden van de D66-fractie vragen zich af of het mogelijk is dat de PKB-Waddenzee –
al dan niet rechtstreeks – beslissingen bevat dan wel consequenties
heeft voor burgers die niet neerslaan in het bestemmingsplan of mijnbouwactiviteiten.
Deze leden vragen zich af hoe in die gevallen de aantasting van de rechtsbescherming
wordt gerepareerd.Gelet op de eerder genoemde eisen van concrete beleidsbeslissingen ligt
dit niet voor de hand. Dit blijkt ook uit de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State van 21 november 1996, No. E01.95 0024, waarin de
Afdeling ook de paragraaf omtrent de exploratieboringen expliciet niet aanmerkt
als concrete beleidsbeslissing.Door de leden van de GroenLinks-fractie wordt gevraagd of de minister
de verantwoordelijkheid neemt voor het achterwege laten van een tijdige verlenging.
De leden wijzen daarvoor naar de Raad van State die aangeeft dat het achterwege
laten van een tijdige verlenging van de betreffende planologische kernbeslissingen
een omissie van de regering is.Al eerder is opgemerkt dat de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State van 8 januari jl. zeer verrassend was. De interpretatie
van de Raad van State op het punt van de voor ongewijzigde verlenging van
een pkb te doorlopen procedure is strenger dan tot op heden is aangenomen.
Met het onderhavige wetsvoorstel beoog ik in nauw overleg met mijn betrokken
ambtgenoten voor de ontstane problematiek een oplossing te creëren.De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich af of het juist is dat
de geldigheidsduur van de pkb's middels dit wetsvoorstel wordt verlengd ten
opzichte van de voorziene looptijd van deze pkb's ten tijde van de opstelling
van, de behandeling van en de besluitvorming over de pkb's en dat de verlenging –
inclusief de terugwerking betrekking heeft op een langere periode dan de bepaalde
verlengingsduur van maximaal 5 jaar. De leden van de fractie vragen zich dienaangaande
af of als de geldigheidsduur langer is, het wellicht toch nodig is eventuele
justitiabelen alsnog de mogelijkheid te bieden om te reageren op de inhoud
van de genoemde pkb's en de rechtsgevolgen ervan.De geldigheidsduur van de pkb's door middel van dit wetsvoorstel is inderdaad
langer dan de voorziene looptijd van de pkb's inclusief de verlenging daarvan.
De inhoud van het in deze pkb's neergelegde nationaal ruimtelijke beleid wijzigt
niet. Eventuele wijzigingen van dit beleid staan overigens niet in de weg
aan de tussentijdse totstandkoming van nieuwe dan wel herziene pkb's. Om te
voorkomen dat de geldigheid van de pkb's weer vervalt, zonder dat eventuele
nieuwe pkb's, dan wel herziene pkb's tot stand zijn gekomen, is gekozen voor
een geldigheidsduur van vijf jaar.De leden van de GroenLinks-fractie vragen vervolgens nog of de minister
van mening is dat een «verlenging van de rechtskracht met terugwerkende
kracht» een betere oplossing is dan het heroverwegen van de inhoud van
de genoemde pkb's, waarbij in overweging genomen dient te worden dat hier
wordt gesproken over pkb's die zijn gebaseerd op deels verouderde gegevens.In mijn eerdere reactie aan de leden van de PvdA-fractie is opgemerkt
dat het herstel van de juridische formele status van de pkb's – met
het oog op de terugwerkende kracht daarvan – slechts bij wet kan worden
gerealiseerd. Een heroverweging van de inhoud van de genoemde
pkb's is in dit kader niet aan de orde. Aan de actualisering van de diverse
pkb's wordt overigens wel gewerkt. E.e.a. zal uiteindelijk zijn beslag krijgen
in nieuwe dan wel herziene pkb's.De leden van de GroenLinks-fractie vragen of er op dit moment nog rechterlijke
procedures aanhangig zijn die betrekking hebben op een van de in het wetsvoorstel
genoemde pkb's of op de rechtsgevolgen daarvan. Als dat inderdaad het geval
is vragen deze leden of de minister een overzicht kan geven van deze procedures.Op dit moment is er een rechterlijke procedure aanhangig inzake de aanwijzing
van vliegbasis Volkel. Met betrekking tot de aanwijzing van de luchtvaaartterreinen
Ameland, Teuge, Seppe en Maastricht Aachen Airport heeft de rechter in eerder
aanhangige procedures bepaald dat er nieuwe beslissingen op de naar voren
gebrachte bezwaren genomen moeten worden. Het zou kunnen dat tegen deze nieuwe
beslissingen op bezwaar opnieuw beroep wordt ingesteld.Daarnaast willen de leden van de GroenLinks-fractie, maar ook de leden
van GPV-fractie en de RPF-fractie weten welke gevolgen de minister heeft waargenomen
of op korte termijn verwacht waar te nemen van het ontbreken van rechtskracht
van betreffende pkb's.Het ontbreken van rechtsgeldige pkb's waarin het nationaal ruimtelijk
beleid is neergelegd heeft gevolgen. Het betekent namelijk dat er op diverse
deelterreinen onduidelijkheid bestaat over de status van het nationaal ruimtelijk
beleid, hetgeen niet wenselijk is voor de doorwerking van dit beleid. Voor
de gevolgen van het ontbreken van rechtsgeldige pkb's als het SBL en het SMT
verwijs ik naar mijn antwoord aan de leden van de PvdA-fractie. Zonder een
rechtsgeldige pkb kan er geen nieuwe aanwijzing plaatsvinden en reeds ingezette
procedures zullen aanmerkelijke vertraging ondervinden.De leden van de GPV-fractie vragen mede namens de leden van de RPF-fractie
of bij de voorbereiding van het wetsvoorstel overleg is gepleegd met de betrokken
besturen van provincies, gemeenten en waterschappen en andere openbare lichamen.
De leden vragen – zo dit niet is gebeurd – naar de reden daarvan.De vraag die de leden hier aan de orde stellen hangt samen met het doel
dat beoogd wordt met het onderhavige wetsvoorstel. Het betreft het herstellen
van de formele status van het bestaand nationaal ruimtelijk beleid zonder
dat aan de inhoud van het beleid iets wordt gewijzigd. Het betreft beleid
waarvan iedereen heeft gedacht dat het er nog steeds was. Met inachtneming
hiervan en met het oog op de eerder geschetste tijdsdruk is bij de voorbereiding
van het wetsvoorstel afgezien van overleg met genoemde bestuursorganen.De leden van de GPV-fractie vragen mede namens de leden van de RPF-fractie
of de regering van mening is dat het SBL en het Structuurschema Buisleidingen
geen concrete beleidsbeslissingen bevatten, zodat geen beroepsmogelijkheden
gegeven zouden moeten worden. Zij vragen of met dit standpunt vooruit gelopen
wordt op een eventueel onafhankelijk oordeel van de rechter of bepaalde onderdelen
van een plan aangemerkt moeten worden als concrete beleidsbeslissingen en
wat de consequenties daarvan kunnen zijn. Het is inderdaad uiteindelijk aan
de rechter om te beoordelen of er sprake is van concrete beleidsbeslissingen.
Zoals reeds uiteengezet aan de leden van de PvdA-fractie hanteert de rechter
echter zeer consequent dezelfde criteria om te toetsen of er sprake is van
concrete beleidsbeslissingen. Gebleken is dat de rechter op basis van deze
criteria niet snel tot het oordeel komt dat een pkb concrete beleidsbeslissingen
bevat. Dit is ook niet geheel verwonderlijk, aangezien pkb's
bedoeld zijn om een formele status te geven aan nationaal ruimtelijk beleid.
In beginsel bevatten dergelijke pkb's geen voor beroep vatbare besluiten,
omdat er geen directe rechtsgevolgen uit voortvloeien voor de burger. Gezien
deze achtergrondgedachten is het uiterst onwaarschijnlijk dat de rechter tot
het oordeel komt dat het SBL en het Structuurschema Buisleidingen concrete
beleidsbeslissingen bevatten. Mocht de rechter toch tot dit oordeel komen,
dan werken deze concrete beleidsbeslissingen door in aanwijzingen op basis
van de Luchtvaartwet en bestemmingsplannen. Tegen deze besluiten staan de
gebruikelijke beroepsprocedures open. II. ARTIKELEN OndertekeningDe leden van de GPV-fractie merken tot slot evenals de leden van de RPF-fractie
nog op dat het onderhavige wetsvoorstel door slecht één minister
is ondertekend. Plannen voor nationaal ruimtelijk beleid, als bedoeld in artikel
2a WRO, alsmede herziening of intrekking van die plannen worden echter ondertekend
door de ministers wie het aangaat. Zo is het SBL ondertekend door de ministers
van VROM en V&W. De leden vragen zich af waarom het onderhavige wetsvoorstel
slechts door één minister is ondertekend.Het onderhavige wetsvoorstel betreft een herstelactie van de formele status
van het nationaal ruimtelijk beleid zoals dat is neergelegd in de verschillende
pkb's. Er verandert niets aan de inhoud van het nationaal ruimtelijk beleid.
In die zin is er beleidsmatig dan ook geen aanleiding om meerdere bewindslieden
het wetsvoorstel te laten ondertekenen. Uiteraard zijn de voorbereiding van
het wetsvoorstel en deze beantwoording van het verslag in nauw overleg met
de betrokken ambtgenoten geschied.De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,J. P. Pronk 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26129-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl