Een vlucht door de tijd: rekenkamers en de F16; Rapport "Een vlucht door de tijd: rekenkamers en de F16"
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28235, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

28-02-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

28235 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAfscheidspublicatie mr. dr. A.J.E. HavermansInhoud blz. 1 AFSCHEIDSCADEAU2 PROLOOG3 AFSPRAKEN4 CONTROLERECHTEN5 REKENKAMERS EN DE F-165.1 Inleiding5.2 Eerste waarnemingen5.3 De opslagen5.4 Meevallende kosten5.5 F-16-vloot niet geheel paraat5.6 Trage eindafrekening5.7 Modernisering F-16-vloot5.8 Nog meer lessen6 MOEILIJKE KAMERSTUKKEN7 EPILOOG8 REACTIE MINISTER VAN DEFENSIEBIJLAGE 1Belangrijkste organisaties betrokken bij het F-16-projectStuurgroep (Steering Committee) en subgroepen F-16 Multinational
Fighter ProgramSystem Program Office (F-16 SPO)Defense Security Assistance Agency (DSAA) tegenwoordig
Defense Security and Co-operation agency (DSCA)General Accounting Office (GAO)Defense Contract Audit Agency (DCAA)F-16 Supreme Audit Institutions Conference (F-16 SAI Conference)BIJLAGE 2F-16 in publicaties Algemene RekenkamerCompensatiebeleidBIJLAGE 3Hoofdstuk X Defensie: projectkosten F-16
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28235Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 101 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 235Een vlucht door de tijd: rekenkamers en de F-16nr. 2RAPPORTAfscheidspublicatie mr. dr. A.J.E. HavermansInhoud blz. 1Afscheidscadeau5   2Proloog6   3Afspraken8   4Controlerechten10   5Rekenkamers en de F-16125.1Inleiding12 5.2Eerste waarnemingen125.3De opslagen13 5.4Meevallende kosten155.5F-16-vloot niet geheel paraat18 5.6Trage eindafrekening19 5.7Modernisering F-16-vloot215.8Nog meer lessen22    6Moeilijke Kamerstukken24   7Epiloog27   8Reactie minister van Defensie28   Bijlage 1Belangrijkste organisaties
betrokken bij het F-16-project29 Bijlage 2F-16 in publicaties Algemene
Rekenkamer31 Bijlage 3Hoofdstuk X Defensie: projectkosten
F-16331 AFSCHEIDSCADEAUPer 1 maart 2002 neemt mr. dr. A.J.E. Havermans afscheid als lid van het
College van de Algemene Rekenkamer. Ter gelegenheid van dit afscheid brengen
wij deze publicatie uit over het resultaat van bijna 25 jaar onderzoek naar
de financiële afwikkeling van het F-16-project.Het F-16-project was niet alleen een noviteit op het gebied van militaire
en industriële samenwerking, het was ook iets geheel nieuws voor de rekenkamers
van de vijf deelnemende naties: de Verenigde Staten, Noorwegen, Denemarken,
België en Nederland. Ook zij besloten om samen te gaan werken bij de
financiële controle op aankoop en onderhoud van F16-vliegtuigen. Daarmee
begonnen ze aan een langdurig avontuur.Het scheidend Collegelid heeft de financiële afwikkeling van het
F-16-project met meer dan gewone belangstelling als lid-rapporteur onder zijn
hoede gehad. In de loop van de tijd ging hij het project een steeds warmer
hart toedragen. Hij vond altijd dat de samenwerkende rekenkamers best eens
wat meer aandacht hadden mogen besteden aan de in veel opzichten mooie resultaten
van dit project. Door herhaaldelijk kritische geluiden te laten horen, zou
de succeskant te veel onderbelicht zijn gebleven.Nu zijn rekenkamers met handen en voeten gebonden als het gaat om het
belichten van successen. Maar wij denken recht te doen aan de waardering die
Havermans voor dit project had, door als saluut de geschiedenis van de F-16
eens te herschrijven vanuit het perspectief van financieel beheer en Rekenkamercontrole. 2 PROLOOGRond 1975 speelde wat toen «de order van de eeuw» werd genoemd.
Het betrof de vervanging van de ruggengraat van de Koninklijke Luchtmacht,
de F-104G Starfighter. De koude oorlog met het voormalige Warschaupact was
een nieuwe periode ingegaan met een nieuwe doctrine: «het aangepaste
antwoord» van het Noord-Atlantisch bondgenootschap (NAVO).In Nederland had het kabinet-Den Uyl de Defensienota Om de veiligheid
van het bestaan door het parlement geloodst.1
De Starfighter, snel maar niet veelzijdig, paste niet meer in de nieuwe doctrine.
Dit toestel moest worden vervangen door een modernere alleskunner die het
Nederlands takenpakket binnen de NAVO beter kon ondersteunen. De noodzaak
van de vervanging was onderwerp van een heftig parlementair en partijpolitiek
debat. De keuze voor een opvolger was dat eveneens. Het ging tussen twee langer
bestaande Europese ontwerpen en een nieuw Amerikaans ontwerp, waarvan alleen
een prototype rondvloog.Minister van Defensie ir. H. Vredeling maakte destijds met de uitspraak
«Congressen kopen geen vliegtuigen» een eind aan de discussie
in de grootste regeringspartij en koos, net als drie andere Europese NAVO-landen,
voor de Amerikaanse F-16. Not-to-exceed price«A further inducement to the European Governments to select the
F-16 was the ability of the U.S. to offer a «not-to-exceed price»
of about $ 6 million that would give the Europeans some protection against
the wild cost growth commonly experienced in major weapon systems procurements.»2Op 10 juni 1975 ondertekenden de vijf deelnemende landen een «Memorandum
of understanding» (MOU) en legden de basis voor een coproductieprogramma.
De ministers Vanden Boeynants (België), Møller (Denemarken), Fostervoll
(Noorwegen) en Schlesinger (Verenigde Staten) committeerden zich met Vredeling
aan het in gezamenlijkheid ontwerpen en bouwen van 998 F-16-vliegtuigen waarvan
de eerste rond 1979 moesten gaan vliegen. Het was een miljardenproject. De
organisatie was zeer complex en er waren geen precedenten.Het F-16-programma was primair een militair programma met slagkracht in
de lucht als doel. Economische belangen en werkgelegenheid speelden ook een
belangrijke rol. Over deze onderwerpen en de hierbij behaalde resultaten is
al veel gezegd en geschreven. Deze publicatie behandelt voornamelijk de historie
van het financieel beheer en de rol van de rekenkamers van de vijf deelnemende
landen daarin.Voor het financieel beheer van een langdurig lopend project als de F-16
had Nederland rond 1975 slechts een beperkt instrumentarium. Datzelfde gold
voor de andere drie Europese landen die deelnamen aan het F-16-project. De
Amerikanen waren hier al verder mee. Het was dan ook geen punt van discussie
dat de financiële projectadministraties en procedures op Amerikaanse
leest werden geschoeid. Vooral ook omdat de Amerikanen ook het grootste financieel
belang vertegenwoordigden en als «pilot nation» fungeerden. De
Europeanen maakten gebruik van de gespecialiseerde Amerikaanse overheidsdiensten.Rond 1975 was de Algemene Rekenkamer bezig haar controletaak en -aanpak
opnieuw in te richten naar aanleiding van de nieuwe Comptabiliteitswet
1976. Deze wet verving de eerste Comptabiliteitswet uit 1927 en maakte de
weg vrij naar een meer moderne en systeemgerichte controleaanpak, doelmatigheidsonderzoek
en onderzoek bij bedrijven waarmee het Rijk een financiële binding had.De Comptabiliteitswet 1976 bood ook een kader voor een beter beheer van
de overheidsfinanciën. Veel houvast voor de beheersing van langetermijnprojecten
van grote omvang gaf ze echter niet. De financiële overheidsautomatisering
stond nog in de kinderschoenen, en de financiële functie kende een beperkte
graad van professionalisering. De goedkeuring van de rijksrekeningen kende
achterstanden tot wel zes jaar!Het duurde even voor de financiële implicaties van het F-16-project
waren doorgedrongen tot de nationale rekenkamers van de deelnemende Europese
landen. Toen dat wel het geval was, kon niemand voorzien dat ze 25 jaar lang
aandacht zouden schenken aan dit onderwerp. Met afstand is het F-16-project
het langstlopende project binnen de Algemene Rekenkamer. Er zijn meer dan
honderd memo's en rapporten in de archieven te vinden. Al die rapportages
schetsen een vrij consistent beeld en bevestigen dat de vinger aan de pols
werd gehouden. 3 AFSPRAKENHet keuzeproces dat resulteerde in deelname aan het F-16-programma kan
worden omschreven als een complex steekspel tussen regering, parlement en
bedrijfsleven. Politieke, militaire en economische argumenten wisselden elkaar
in hoog tempo af en werden steeds anders gewogen. De keuze voor de Starfighter
rond 1962 was nog een uitvloeisel van naoorlogse Amerikaanse militaire hulp
aan Europese NAVO-partners. Nederland had daar destijds een aantal toestellen
gratis bij gekregen. Ze werden in licentie door Fokker gebouwd.Rond 1975 lagen de kaarten duidelijk anders. De Europese vliegtuigbouwindustrie
was zelf in staat concurrerende toestellen te bouwen. Bovendien speelde er
een anti-Amerikaans sentiment in Nederland, dat mede was veroorzaakt door
het Vietnamconflict.3Uiteindelijk waren er drie kandidaten om de F-104G Starfighter op te volgen.
De Franse Mirage F1, de Zweedse Saab Viggen en de Amerikaanse F-16, die alleen
nog als prototype rondvloog. De F-16 was overigens een winnend ontwerp na
een competitie met een ander Amerikaans toestel. Toen de kruitdampen van het
debat waren opgetrokken en de uiteindelijke keuze voor de F-16 was gemaakt,
konden de onderhandelingen tussen de vier Europese NAVO-partners en de Amerikanen
beginnen.Op 10 juni 1975 ondertekenden de vijf ministers van Defensie het «Memorandum
of Understanding» (MOU), waarin de rechten en plichten van alle betrokkenen
waren vastgelegd. Het MOU was een soort «grondwet» voor het F-16-project.
Hierin werden onder meer geregeld: de compensatieorders, de overdracht van
kennis en technologie, de prijzen, de betalingsmodaliteiten, de op te richten
productie-instellingen en de testfaciliteiten.4De eerste 998 F-16's, later werden ze de «initial buy» genoemd,
waren als volgt over de landen verdeeld.Enkele jaren later deden de landen vervolgbestellingen, de «follow-on
buy». Nederland nam er nog eens 111 voor zijn rekening, en heeft in
totaal 213 F-16's afgenomen. Het MOU kwam tot stand onder hectische omstandigheden. De tijdsdruk was
groot en het unieke coproductiearrangement bracht de vijf naties op juridische
terreinen waar niemand zich ooit op had begeven. Arrangements«That's why the Steering committee was meeting so often and so late
in to the night later on, coming up with other arrangements if you tried to
write all the details out, before ever getting the program going, you would
still be trying to write it down.» (Lt. Gen. George L. Monahan, voormalig
project-directeur USAF)5Een van de belangrijkste onderdelen in het Memorandum vormde de «not-to-exceed
price». Volgens deze afspraak mochten de kosten per toestel niet hoger
worden dan $ 6.09 miljoen (koerspeil 1975). Dit was een baken om kostenontwikkelingen
aan een limiet te binden. De not-to-exceed price was samengesteld uit: Airframe$ 3 450 mlnkale vliegtuig Engine$ 1 445 mlnmotorRadar$ 0 372
mlnradar GFAE$ 0,153
mlndoor Amerikaanse overheid geleverde apparatuur
en installaties FSD share$ 0,470 mlnaandeel in de ontwikkelkosten
(EMD1) Industry management$ 0,005 mlnmanagementkosten industrieën Duplicate tooling$ 0 196 mlnkosten Europese productielijnenTotal$ 6 091
mln 1 Engineering Manufacturing Design.De Europeanen zouden verder voor gegarandeerd 58% van hun aanschaffingen
compensatie krijgen in de vorm van tegenorders zodra een productie van 1500
toestellen zou worden gehaald.Het MOU gaf ook indicaties van wat er allemaal niet door deze prijzen
werd gedekt. Dit waren onder meer trainingskosten en reservedelen die per
land verschilden. In de latere «Letter of Offer and Acceptance»
(LOA) waarin Nederland de juridische verplichting tot koop aanging, werd dan
ook een totaalbedrag overeengekomen van $ 786 289 100 (voor
102 F-16's). Dat was $ 7 708 716 per toestel.Toen het project eenmaal liep, volgde er nog veel discussie over de rechten
en plichten uit het Memorandum. De tekst bleek voor velerlei uitleg en interpretatie
vatbaar. De Amerikanen verzuchtten verschillende malen dat de Europeanen het
allemaal veel te letterlijk namen en harde onderhandelaars waren. Skilled professionals«Maxfield Assosiates further stated that the European nations were
represented at the negotiation tables by skilled professionals who were more
experienced in the preparation of international agreements than the USA team.
And, the Europeans had the advantage of comparing the initial incomplete American
cost data against competing offers provided by the French and the Swedish.
The European countries moreover, skillfully used the escalating offers of
the French, Swedish and Americans to gain more favourable consessions.»64 CONTROLERECHTENDe vijf deelnemende naties legden nadere afspraken en regels over het
F-16-project vast in zogenaamde «Technical Agreements». Er zijn
twintig van dit soort documenten van kracht geworden. Het eerste document –
TA1 – behandelde de controle. Om tot TA1 te komen kwamen de rekenkamers
van vier partnerlanden in 1976 bijeen en legden de kiem voor een jarenlange
samenwerking, de zogeheten F-16 SAI (Supreme Audit Institutions) working group,
ofwel de F-16 SAI Conference.Aanvankelijk wist de Algemene Rekenkamer niets van deze samenwerking af.
Tijdens een eerste oriëntatie op het F-16-programma in 1978 ontdekte
ze pas dat haar vier zusterinstellingen TA1 al in 1976 hadden medeondertekend.
De Algemene Rekenkamer vroeg de toenmalig minister van Defensie Scholten om
opheldering. Die meende dat de F-16 uitsluitend tot de competentie van de
eigen accountantsdienst behoorde. Hij had de Algemene Rekenkamer niet bij
het vooroverleg betrokken omdat ze nu eenmaal alleen achteraf controleert.7 Het feit dat de andere landen hun rekenkamer wel hadden
gestuurd, maakte geen indruk op de minister.In de context van de Comptabiliteitswet 1927 was er misschien wel wat
te zeggen voor de redenering van de minister. Maar de wet was net veranderd.
Het College van de Algemene Rekenkamer nam dan ook geen genoegen met de uitleg
en schreef de minister dat «het haar normaal zou hebben toegeschenen
indien zij terzake van deze overeenkomst was geraadpleegd.»In de overige deelnemende landen hadden departementale accountantsdiensten
een andere rol en was het derhalve ook vanzelfsprekend dat de rekenkamers
bij de controle werden betrokken. In Nederland ontbrak het op dat punt aan
afspraken.Toen de Noorse rekenkamer in januari 1979 een brief stuurde met een uitnodiging
om met de vijf rekenkamers bijeen te komen, voegde de Algemene Rekenkamer
zich alsnog bij de zusterinstellingen. Het Collegelid dr. W. Drees ging samen
met een medewerker naar Noorwegen voor een eerste bijeenkomst. Ze werden vergezeld
door een ambtenaar van de accountantsdienst van het Ministerie van Defensie.Uit correspondentie uit die tijd blijkt dat de rekenkamers van de vier
Europese landen op een gegeven moment ontdekten dat de Amerikaanse rekenkamer,
de General Accounting Office (GAO), zich in Europa vertoonde om eigen waarnemingen
te doen – naast de «contract-auditors» van de Europese ministeries
van Defensie. De Noren riepen de Europese collega's op om op dezelfde wijze
hun rechten in de Verenigde Staten uit te oefenen. De controlerechten die
in TA1 aan de rekenkamers waren toegekend, moesten immers ook uitgeoefend
worden om geloofwaardig te blijven. Daarnaast wilden de rekenkamers de kans
niet voorbij laten gaan om van elkaars werkwijzen en die van de GAO te leren.
Voor de rekenkamers in Europa zou het voor het eerst zijn om op zo'n manier
met elkaar samen te werken.Medio 1979 ging de F-16-werkgroep van rekenkamers aan de slag. Al snel
bleek dat de mandaten en de taakopvattingen van de vijf rekenkamers verschilden.
De rekenkamers van de Verenigde Staten, België en Nederland gingen er
in principe vanuit dat de departementale accountantsdiensten verantwoordelijk
waren voor de voorcontrole en dat gespecialiseerde interne controleorganen
de contracten zouden beoordelen. De Noren en de Denen hadden destijds andere
opvattingen. Zij wilden – overeenkomstig hun wettelijke taak –
eigen onafhankelijke waarneming ter plekke doen. De anderen hadden
noch de expertise noch de ambitie om dit type controles te doen.TA1 was niet duidelijk over de rol van de rekenkamers en liet ruimte voor
zowel de Scandinavische opvatting als de Nederlands/Belgische. Nederland en
België wilden eigenlijk hun Defensie-accountantsdiensten bij het samenwerkingsverband
tussen de rekenkamers betrekken. Hier waren de Scandinaviërs echter fel
op tegen. Ze vonden dat dit de onafhankelijke positie van rekenkamers tegenover
hun ministeries in gevaar bracht. De Denen kwamen met een compromis: de rekenkamers
zouden zich eerst een oordeel moeten vormen over de organisatie van het F-16-project
en de waarborgen voor het goed nakomen van de contractuele afspraken tussen
de landen. Dit ging alle rekenkamers ongeacht hun taak aan, en paste bij de
positie van «Supreme Audit Institution» die in de positie is om
rechtstreeks aan regering en parlement te rapporteren. Als rekenkamers hierbij
expertise wilden benutten van «lagere» controleorganen, dan konden
medewerkers daarvan een «waarnemerstatus» krijgen. Aldus werd
besloten. 5 REKENKAMERS EN DE F-165.1 InleidingIn de 25 jaar rekenkamerbemoeienis met de F-16 zijn diverse onderwerpen
aan de orde geweest. In dit hoofdstuk is een keuze te vinden van de belangrijkste
onderwerpen waarmee de F-16-conferentie van rekenkamers (F-16 SAI Conference)
zich heeft bezighouden. Verder wordt kort aandacht besteedt aan enkele onderwerpen
die de Algemene Rekenkamer buiten het werkgroepverband zelf heeft onderzocht.5.2 Eerste waarnemingenTijdens de eerste bijeenkomsten kwamen de rekenkamers tot de conclusie
dat het project erg complex was en dat het zich goeddeels aan hun waarneming
onttrok, omdat de administraties grotendeels in Amerika werden gevoerd. Ze
vonden het nodig om een nadere oriëntatie in de Verenigde Staten te doen
bij de betrokken overheidsorganisaties (zie bijlage 1 voor een beknopte beschrijving)
en de werkverbanden die tijdelijk waren opgericht in het kader van het project.
Afhankelijk van de uitkomsten wilden de rekenkamers besluiten hoe ze eventuele
verdere controles konden uitvoeren.Binnen een krap schema bezochten de rekenkamers de beoogde instanties
volgens plan. Collega's van de Amerikaanse rekenkamer fungeerden als liaison.
In het Verslag van de Algemene Rekenkamer over 19808 zijn de uitkomsten van de oriëntatie te vinden.Aan de orde kwam:• De constructie van een «currency clearing house» voor
het valutaverkeer. Dit was ingesteld om te voorkomen dat de bij het F-16-project
betrokken overheden en industrieën te maken kregen met onbedoelde valutawinsten
of -verliezen. Het kwam erop neer dat de vijf landen alle rekeningen in alle
vijf valuta's moesten voldoen volgens een vaste onderlinge verhouding naar
rato van het aantal af te nemen toestellen. Gezien de aantallen F-16's betekende
dat ongeveer tweederde van het bedrag in Amerikaanse dollars en eenderde in
de Europese valuta. De uitvoering van deze afspraak was zeer complex;• De Amerikaanse systematiek van contractprijsaanpassingen door de
inflatie en de invloed daarvan op voorschotbetalingen;• De overheadkosten als reis- en verblijfskosten, waarvan niet duidelijk
was hoe, en aan wie deze doorberekend moesten worden.De Algemene Rekenkamer trad niet in details maar kwam tot de slotconclusie
dat «de indruk is verkregen dat het F-16-project in het algemeen effectief
wordt geleid en dat bij handhaving van dit peil erop mag worden vertrouwd
dat de uitvoering van dit gecompliceerde project tot een goed einde mag worden
gebracht.»Uit dossiers die aan het Verslag ten grondslag liggen blijkt dat de rekenkamers
verder kritiek hadden op het (niet) verantwoorden van rentebaten. Dit werd
naar tevredenheid opgelost. In Nederland werden de rente-inkomsten voortaan
verantwoord op de begroting van het Ministerie van Defensie.De comptabele regels in Nederland waren niet ingesteld op een langdurig
project van deze aard. Er werd bijvoorbeeld geld geparkeerd in trustfunds
in de Verenigde Staten om in de liquideitsbehoefte van de fabrikanten te voorzien tijdens de productie en om discrepanties tussen betalingsschema's
en beschikbare middelen op te vangen. Maar het Ministerie van Financiën
en de Nederlandse Bank werkten actief mee aan het dirigeren van de geld- en
valutastromen. Daarom was de Algemene Rekenkamer na vooroverleg, wel zo praktisch
om hier verder geen punt van te maken. Problemen met financiële regelgeving
speelden overigens bij alle partnerlanden. Budgetary paradox«Because of US congressional budgetprocess, the US Government could
not commit to purchasing 650 aircraft but could only provide a plan pending
funding approval However, as stated by Mr. Jan van Houwelingen, deputy for
logistics to the Dutch Defense Minister, the European countries also had a
budgetary paradox. He said that on the one hand, defense budgets were fixed
over time to such a degree that is was difficult to make available money for
promising co-operative projects. He added that if co-operative projects were
implemented, they were threatened continualy by austerity reviews. He said
that is was difficult to get development and procurement projects moving,
and abandoning them was very easy.A greater budget flexiblity was required
to insure successful co-operative pursuits lasting for more than a single
fiscal year.»95.3 De opslagenTijdens een tweede reis bekeken de Europese rekenkamers een aantal onderwerpen
die eerder de aandacht hadden getrokken, maar nader onderzoek vergden. In
het Verslag over 198310 maakte de Algemene Rekenkamer
opmerkingen over onduidelijkheid bij het vaststellen van de«loadings».
Dit waren de opslagen voor de Amerikaanse hoofdaannemers (i.c. General Dynamics
voor de vliegtuigen en Pratt and Whitney voor de motoren) op de kosten van
de Europese deelproductie. LoadingsDe F-16 was een Amerikaans initiatief en werd grotendeels door Amerikaanse
industrieën geproduceerd. In het kader van compensatieafspraken werd
er echter in Europa een complete coproductielijn ingericht: Fokker in Nederland
en SABCA in België. Gevolg was dat de Amerikaanse industrieën hierdoor
inkomsten derfden. Ze veronderstelden ook dat het voordeliger zou zijn als
alle F-16's via een enkele productielijn in de VS werden geproduceerd.De Amerikanen vonden dat de Europese deelname aan de productie in ieder
geval niet betaald mocht worden door de Amerikaanse belastingbetaler. Ze vonden
dat de Europese landen de extra kosten zelf moesten compenseren in de vorm
van «loadings» (opslagen) op de «kale» prijzen voor
de F-16's. De opslagen maakten in principe onderdeel uit van de not-to-exceed-prijzen
voor de F16's.Er was echter geen algemeen geaccepteerde standaardmethode voor het berekenen
en administreren van zo'n opslag voorhanden. Dat had ook te maken met het
unieke karakter van de coproductie: het ging hier niet om onderaannemerschap,
maar om een situatie waar overheden onderling de contractpartners vormden.De rekenkamers hadden niet zozeer problemen met het principe van de opslagen.
Dat was onderdeel van de overeenkomst. Ze hadden moeite met de weinig inzichtelijke
manier waarop het bedrag van de opslag tot stand kwam.De rekenkamers constateerden dat er al van meet af aan discussies liepen
tussen de Europese partners en de Amerikanen. Het F-16 Steering Committee,
waarin de hoogste vertegenwoordigers van de luchtmachten hun regeringen vertegenwoordigden,
had geen duidelijkheid weten te scheppen over de hoogte van de loadings. Een
eigen analyse van de Europese rekenkamers maakte duidelijk hoe complex het
probleem was.11 De Amerikaans/Europese
tegenstellingen vloeiden overigens ook voort uit verschillende interpretatie
van wet- en regelgeving.Ook de not-to-exceed price kwam door deze kwestie weer ter sprake. De
Amerikanen (met name de industrie) interpreteerden dit liever als een doel, de Europeanen als een plafond. De Europese rekenkamers persisteerden natuurlijk bij dat laatste,
en zagen er op toe dat deze interpretatie overeind bleef.De druk van de rekenkamers leidde er toe dat het F-16 Steering Committee
een werkgroep instelde om het loading issue definitief op te helderen.12 Door middel van een «overhead benefit analysis»
kwam deze werkgroep tot de conclusie dat de aan elk van de partners toegewezen
kosten binnen redelijke grenzen evenredig waren aan de genoten voordelen.
Met andere woorden: de opslagen op de Europese productie compenseerden de
gederfde omzet van de Amerikaanse industrie in die mate dat beide partijen
tevreden konden zijn.De rekenkamers vonden de analyse niet erg concreet omdat deze nog steeds
weinig inzicht gaf in de berekeningswijze van de opslagen. Ze schortten hun
oordeel op maar hielden wel de vinger aan de pols bij de ontwikkeling van
de not-to-exceedprijs. Immers zolang deze onder het overeengekomen plafond
bleef, zouden ook de loadings binnen acceptabele grenzen blijven.Rond 1990 meende de F-16 SAI Conference dat er alsnog maximale zekerheid
gewenst was over de juiste prijzen inclusief de loadings, aangezien de eindafrekening
voor de eerste 998 vliegtuigen in zicht was.13
Onder voorzitterschap van Collegelid Saskia J. Stuiveling is daarover intensief
overleg gevoerd met de Amerikaanse rekenkamer. Deze schoot haar Europese collega's
te hulp met een onderzoek waarin de prijzen van een deel (twee stukken airframe
en het munitietransportsysteem) van de Europese coproductie vergeleken werden
met een vergelijkbaar deel van de Amerikaanse productie door General Dynamics.14 De Amerikaanse rekenkamer concludeerde dat de opslagen«reasonable
and accurate» waren. Ze onthulde ook de systematiek waarlangs de opslagen
berekend waren en verklaarde dat er volgens Amerikaanse controlestandaards
gewerkt was. Prijsdetails zelf mochten niet worden onthuld in verband met
industriële concurrentiebelangen. Omdat het er naar uitzag dat de not-to-exceedprijs
op dat moment definitief onder het afgesproken plafond zou blijven, hadden
de rekenkamers geen sterk argument meer om een punt te maken van de opslagen.
Ze namen genoegen met het rapport van de Amerikaanse Rekenkamer.Wel bleven de rekenkamers op het standpunt staan dat achteraf gezien in
het MOU 1975 de transparantie rond loadings duidelijker had moeten zijn geregeld.
De rekenkamers schreven dan ook een brief aan het F-16 Steering Committee
en hun respectievelijke ministeries om in nieuwe vergelijkbare situaties dit
punt op voorhand te regelen.De Amerikanen zelf hadden ook twijfel over de hoogte van de loadings en
de overheadkosten van het FMS-stelsel. Dat blijkt uit eerder onderzoek van
de Amerikaanse rekenkamer in het kader van hun reguliere taak voor het Amerikaanse
Congres. Ze meende dat de Amerikaanse overheid misschien wel tekort kon komen
bij de afrekening van het F-16-programma. Dit illustreert dat alle partijen
problemen hebben gekend met het tekort aan transparantie op dit punt.155.4 Meevallende kostenIn de loop van de jaren tachtig lag het F-16-project goed op stoom. De
Nederlandse overheid was in die tijd ook druk bezig met de operatie Comptabel
Bestel.16 Doel was een verbetering van publieke
administratie. De noodzaak van nieuwe financiële beheersinstrumenten
werd onderstreept door de onbeheersbaarheid van langdurige projecten, zoals
de Oosterscheldewerken, de staatssteun aan Rijn-Schelde-Verolme en het Walrusproject.
In hoog tempo nam de Nederlandse overheid maatregelen. Ze verbeterde de departementale
accountantscontrole en werkte achterstanden in de goedkeuring van de Rijksrekening
weg. Bovendien kwam er een «slot» op de begroting door middel
van het Geïntegreerd Verplichtingen Kasstelsel (GVKA).De Comptabiliteitswet 1976 werd in 1986 aangepast en de Algemene Rekenkamer
maakte zich op voor het jaarlijks opstellen van een Rapport bij de Rekening
(tegenwoordig «rapport bij de financiële verantwoording»).Uit de eerste grafiek (figuur 2) blijkt dat de koersen in de loop van
het project vrij beweeglijk zijn geweest. De Amerikaanse dollar kende de grootste
schommeling. De Nederlandse gulden werd vanaf eind 1986 met afstand de krachtigste
valuta ten opzichte van de andere partnerlanden. Vanwege de systematiek van
het «currency clearing house» (zie § 5.2) kreeg onze
munt relatief meer gewicht.Uit de tweede grafiek (figuur 3) blijkt verder dat de inflatie in de Verenigde
Staten zich na 1979 aanzienlijk progressiever ontwikkelde dan in Nederland.17De derde grafiek (figuur 4) combineert de Amerikaanse inflatie en de koers
van de dollar en indiceert hoe de not-to-exceed-prijs
zich in guldens globaal heeft ontwikkeld gedurende de jaren.18 De prijs bedroeg rond de f 15 miljoen (€ 6,8 miljoen)
in 1979, klom naar f 40 miljoen (€ 18,2 miljoen) medio 1985
en stabiliseerde zich vanaf 1988 rond de f 23 miljoen (€ 10,4
miljoen) tot aan 1995, het jaar waarin het merendeel van de betalingen wel
was gedaan. De trendbreuk rond 1985 komt door de verlaagde prijzen van de
vervolgbestelling.Duidelijk is dat de sterke daling van de Amerikaanse dollar rond 1986
een neerwaarts gericht prijspeil voor de F-16 betekende. Dit prijspeil stabiliseerde
zich vanaf 1988 in weerwil van de inflatie in de Verenigde Staten en
die in Nederland. De inflatie werd dus gecompenseerd door de koersval van
de dollar. Een gunstige ontwikkeling voor de Europese partners dus, en gezien
de sterke gulden het meest voor Nederland.En toch kwam deze meevaller negatief in het nieuws. Waarom? Dat had weer
een andere oorzaak. Bij het aangaan van verplichtingen voor grote materieelprojecten
in de Verenigde Staten schafte het Ministerie van Defensie als regel termijndollars
aan. Met die dollars – tegen een vaste koers – kon het ministerie
zich indekken tegen grote koersschommelingen. Zo kon het voorkomen dat het
F-16-budget door een koersstijging van de dollar ineens omhoog zou schieten
en de Defensiematerieelplannen in zijn totaliteit zou doorkruisen.De werkelijkheid ontwikkelde zich echter in omgekeerde richting. Zoals
in de eerste grafiek te zien valt, trad er in het eerste kwartaal van 1986
juist een sterke daling van de Amerikaanse dollar in.In april 1986 kocht het Ministerie van Defensie nog voor f 385 miljoen
(€ 175 miljoen) aan termijndollars, bedoeld voor de F-16 en het
Patriot-raketsysteem. Dit bleek een ongelukkige keuze. De termijndollars werden
aangeschaft tegen een koers van f 2,58 (€ 1,17), terwijl de
Amerikaanse dollar uiteindelijk zou wegzakken tot ver onder de f 2,00
(€ 0,90).Het feit dat het Ministerie van Defensie met onnodig dure termijndollars
zat opgescheept, kwam negatief in de media. Verhitte discussies in de Tweede
Kamer volgden.Berichtgeving in de media vormde voor de Commissie van de Rijksuitgaven
en de vaste Commissie voor Defensie aanleiding om een «fact finding
onderzoek»19 te verrichten naar de financiering
van de F-16. Uit het onderzoek bleek het volgende:• De F-16's van de vervolgbestellingen waren goedkoper uitgevallen
(circa $ 0,9 miljoen prijspeil 1975). De bijdragen voor ontwikkelkosten
en productielijnen werden voor de Europese partners geëlimineerd, en
vanwege de schaalgrootte waarin het toestel inmiddels werd geproduceerd waren
de overige componenten ook goedkoper geworden. Dit voordeel was nog niet in
de behoeften doorberekend.• Er was nog gerekend met achterhaalde dollarkoersverwachtingen van
de Amerikaanse autoriteiten.In het Kamerdebat werd de link gelegd met de Walrusaffaire. Daar waar
de kosten van deze onderzeeër onbeheersbaar waren (deze werd steeds duurder),
bleek de aanschaf van de F-16 achteraf gezien een meevaller.20 De Tweede Kamer viel uiteindelijk niet zozeer, zoals de media, over
het gebruik van termijndollars. In de jaren 1975–1987 had het benutten
van dit instrument immers f 250 miljoen (€ 113 miljoen) opgeleverd.
Vooral viel ze over het feit dat ze te laat was geïnformeerd en het in
de krant had moeten lezen. En ze viel over het feit dat uit de fact-finding
tevens bleek dat het Ministerie van Defensie al dollars had gereserveerd
voor verplichtingen die de Kamer nog moest goedkeuren. Verkeerd ingelichtTweede Kamerlid Engwirda (D66): «De prijsdaling bij de F-16 is aan
de Kamer gemeld in het Kamerstuk 19 700 Nr. 3. In die brief is mededeling
echter op zodanige wijze gedaan dat de indruk werd gewekt dat de prijsdaling
in maart '87 was opgetreden. Nu wordt beweerd dat de prijsdaling reeds in
maart '86 was opgetreden. Als dat waar is, dan is duidelijk welke fout in
april 1986 bij de aankoop van termijndollars is gemaakt. Dit spoort echter
niet met de brief van vorig jaar. De Kamer is op enigerlei moment verkeerd
ingelicht. Is dat nu, of was dat vorig jaar?»De termijndollarkwestie leidde tot aanpassingen in de procedures die herhaling
moesten voorkomen. Ook de accountantsdienst kreeg een rol bij het vooraf toetsen
van voorgenomen termijndollar contracten.21Natuurlijk was het wel zo dat de blijvend lagere dollarprijs en de kostenreducties
uiteindelijk gunstig uitvielen voor het hele project vanuit Nederlandse optiek.22 Het werd alleen pas later onderkend. De zaak maakte
wel duidelijk dat het ook andersom had kunnen uitpakken. De systematiek hield
kennelijk het risico in dat het Ministerie van Defensie en de Tweede Kamer
wellicht even zo goed (te) laat op de hoogte zouden zijn van tegenvallende
ontwikkelingen. Increased costsNatuurlijk waren koersmeevallers in Europees opzicht een tegenvaller voor
de Amerikanen. De Amerikaanse Rekenkamer had al eens gerapporteerd:«The coproduction requirement has created numerous management challenges.
At least two European coproducers have profited in converting their currency
to U.S. dollars, and others are suspected of doing the same. This is a violation
of an agreement between the United States and the European Participating Governments
(EPG). In addition, due to the dollar's decline, the United States has been
subjected to increased costs under the F-16 program.»235.5 F-16-vloot niet geheel paraatEind jaren tachtig verrichtte de Algemene Rekenkamer een onderzoek naar
de inzetbaarheid van de F-16-squadrons.24 Zou
Nederland kunnen voldoen aan verplichtingen jegens de NAVO? De Algemene Rekenkamer
kwam tot de conclusie dat Nederland de NAVO-normen niet haalde. Vliegers en
onderhoudstechnici waren onvoldoende inzetbaar en geoefend, en er was personeelstekort.
Bovendien bleken reservedelen voor het onderhoud onvoldoende beschikbaar.Staatssecretaris Van Houwelingen van Defensie kondigde maatregelen aan
om de personeelstekorten op te heffen. Hij verhoogde de vliegtoelagen en bindingspremies
en verlengde de aanstellingsduur. Uit de correspondentie bleek overigens dat
hij twijfel had over de peildatum waarop de Algemene Rekenkamer de vliegbases
had getoetst. Het College liet dat niet op zich zitten en liet een nieuwe
toets verrichten op een peildatum zoals gesuggereerd door de staatssecretaris.
Resultaat was dat de NAVO-norm evenmin werd gehaald.Ter verbetering van de beschikbaarheid van reservedelen nam de staatssecretaris
eveneens maatregelen. Het onderhoud werd voortaan meer uitbesteed en er kwam
een beter beheer voor repareerbare onderdelen. De Algemene Rekenkamer maakte in haar onderzoek ook nog een formeel punt:
de organisatietabel met de gegevens over het optimaal benodigde personeel
en materieel, stamde nog uit het Starfighter-tijdperk. Verouderd dus. De staatssecretaris
ging hier verder niet op in.De Tweede Kamer deelde de zorgen van de Algemene Rekenkamer.25ZorgenTweede Kamerlid Korthals (VVD):«Moet er eerst altijd een rapport van de Rekenkamer nodig zijn alvorens
de minister actie onderneemt? Het is toch sterk te betreuren dat men niet
in staat is om voldoende uren te vliegen met een duur toestel als de F-16
als men evenmin kan voldoen aan de NAVO-normen? Denkt Defensie op deze manier
aan bezuinigingen te komen? In feite heeft Nederland op dit moment te veel
F-16's. Wat moet er in de nabije toekomst gebeuren?»In zijn verweer op de vrij kritische vragen van de parlementsleden nam
minister Ter Beek van Defensie echter alvast een voorschot op de consequenties
van de val van de Berlijnse muur in 1989. Hij stelde dat het rapport van de
Algemene Rekenkamer gericht was op een vliegtuigenbestand dat wel eens zou
kunnen verminderen. Hij maakte gewag van het voornemen een squadron minder
aan de NAVO beschikbaar te gaan stellen. Met andere woorden: leuk onderzoek,
maar door de feiten achterhaald.5.6 Trage eindafrekeningDe F-16-contracten werden afgehandeld volgens de systematiek van het Foreign
Military Sales programma (FMS). De administratie was daarmee ook uitbesteed
aan de Amerikaanse overheid, die hiervoor overigens een vergoeding ontving
(2%). Deze systematiek is gebaseerd op nacalculatie, zodat een afrekening
per definitie pas achteraf plaatsvindt. Een extra complicerende factor voor
de administratieve afwikkeling van de F-16 was het principe van de horizontale
lijn (level-line). Dit waren de landen in het MOU overeengekomen. Net als
bij het «currency clearing house», was dit principe bedoeld om
alle partnerlanden zo gelijk mogelijk te behandelen. Iedereen moest overal
dezelfde prijs voor betalen over de gehele periode. Dit lijkt eenvoudig, maar
is bij vliegtuigbouw zeer gecompliceerd – zeker in het geval van verscheidene
productielijnen. Bij vliegtuigbouw is er namelijk sprake van een «leer-curve».Naarmate een productielijn langer in bedrijf is, wordt de productieprijs
per eenheid lager. Dit komt onder meer doordat het personeel ingewerkt raakt
en kinderziekten in de productiemachinerie zijn weggenomen.Bij de F-16 kon pas achteraf een «horizontale-lijnprijs» worden
vastgesteld die voor iedereen hetzelfde was. Daardoor duurde het ook lang
voor er een eindafrekening kon worden opgesteld. Daarbij kwam dat de landen
onder de oorspronkelijke contracten vervolgaanschaffingen deden (bijvoorbeeld
reserveonderdelen), waardoor er in de Amerikaanse administratie een aantal
«subcases» ontstonden, die maar niet konden worden afgesloten
omdat er regelmatig werd bijbesteld.De rekenkamers zagen eind 1994 nog maar weinig voortgang in de uiteindelijke
afrekening.26 Omdat het System Program Office
(SPO) voor de F-16 een defensieonderdeel was, vroegen ze de Amerikaanse Inspecteur-Generaal
van de Krijgsmacht, de administratieve afrekening te bevorderen. Probleem
vormde een aantal openstaande verplichtingen (Unliquidated Obligations oftewel
ULO's). Het betrof soms bedragen waarvan eigenlijk niemand meer wist of ze
nog verschuldigd waren. Personeel van het SPO moest dit uitzoeken voordat
er administratief kon worden afgesloten. Immers, zodra er een afsluiting (case
closure) had plaatsgevonden, was de juridische basis weg om nog een betaling
te doen als iemand toch nog met een onbetaalde rekening kwam. Bij het SPO
was het personeel al sterk gereduceerd, mede door het aflopend karakter van
het F-16-project. Voor het uitzoekwerk was er eigenlijk weinig personeel meer
beschikbaar.De druk van de rekenkamers leidde tot een «accelerated case-closure»
(sic), die uiteindelijk in het jaar 2000 tot de eindafrekening zou leiden.
Hierbij moet wel worden opgemerkt dat het de laatste jaren nog maar ging om
onzekerheid over enkele miljoenen dollars. Ook mag worden gezegd dat het SPO
de rekenkamers jaarlijks exact op de hoogte heeft gehouden van
de laatste standen. Dit deel van de projectorganisatie had er ook zelf belang
bij om tot afsluiting en decharge te komen.Op 18 april 2000 kon de Algemene Rekenkamer minister De Grave van Defensie
meedelen dat ze kennis had genomen van de administratieve afsluiting van de
eerste 998 F-16's, waaronder de eerste 102 F-16's voor Nederland. Ze vroeg
er aandacht voor om in de toekomst een dergelijk lang traject te voorkomen.De rekeningen van de vervolgaanschaf van de Nederlandse F-16's (111 stuks)
zijn tot op heden nog niet afgesloten. Dit jaar wordt deze definitieve afrekening
verwacht.Van het cumulatieve kostenbedrag voor de 213 F-16's (f 8,761 miljard)
zal naar verwachting in de jaren 2001 en 2002 nog een bedrag van circa $ 100
miljoen administratief worden afgeboekt van de nog openstaande verplichtingen
en voorschotten.5.7 Modernisering F-16-vlootIn 1990 stemden de regeringen van de Europese landen in met het streven
naar een moderniseringsprogramma, de Midlife Update van de F-16. Oorspronkelijk
was de verwachting dat het toestel tot circa het jaar 2000 mee zou gaan. Het
verkoopsucces (maar liefst 4000 stuks) had echter geleid tot een permanente
doorontwikkeling van de technologie. Hierdoor werd levensduurverlenging van
de F-16 mogelijk.27In zijn notitie aan de Tweede Kamer kondigde staatssecretaris Van Voorst
tot Voorst van Defensie aan dat de landen ernaar zouden streven om volgens
de wensen van de vijf rekenkamers de controlemogelijkheden op prijzen en toeslagen
te verbeteren.De Algemene Rekenkamer rapporteerde in 1993 wat het Ministerie van Defensie
moest regelen om de update goed in te bedden.28
Defensie had de update immers in de begroting en de Defensie Materieel Procedure
als nieuw groot project aangemerkt. Het oorspronkelijke F-16-project was zoals
eerder beschreven administratief vooral in de Verenigde Staten beheerd en
gemodelleerd naar Amerikaanse regelgeving.29
Hoewel Defensie ernaar streefde om dit project stapsgewijs in te passen in
de nieuwe comptabele regelgeving, was er nog geen sprake van harmonisatie
en voldeed de projectadministratie in Nederland nog steeds niet aan alle comptabele
eisen. Ten aanzien van de update kwam de Algemene Rekenkamer dan ook tot aanbevelingen
om meer consistent en consequent met de projectdefinitie om te gaan.Minister Ter Beek zegde verbetering toe en wees ook op een aanpassing
van Technical Agreement 1 dat een meer adequate controle mogelijk zou maken.
De Algemene Rekenkamer gaf aan deze ontwikkelingen met belangstelling te zullen
volgen.Ook de Midlife Update werd onder de vlag van het F-16-programma ontwikkeld.
De Amerikanen deden bij nader inzien niet mee. De F-16-vloot van de US Airforce
kromp fors in als gevolg van het wegvallen van de dreiging van het Warschau
Pact. De Amerikanen behielden de meer recent aangeschafte F-16's, die van
een jongere generatie waren dan de typen van de Europese partners.Door de Midlife Update kwamen de Europese toestellen technologisch gezien
op het meest actuele peil (Block 50 uitvoering) met onder meer een modernere
cockpit en meer geavanceerde elektronica. De Koninklijke Luchtmacht zou uiteindelijk 138 F-16's gaan modificeren.In dollars van 1990 waren er met het contract gemoeid: België$ 425,9 mlnDenemarken$ 332,7 mln Nederland$ 852,8 mlnNoorwegen$ 358,2 mlnVoor de administratieve overhead van de Amerikaanse luchtmacht die zelf
niet meedeed werd 57,2 miljoen Amerikaanse dollar overeengekomen. Hoewel er
hier niet meer sprake was van «loadings» en het contract alleen
in dollars luidde, wat administratief veel minder complex was dan via een
«currency clearing house», herhaalde de geschiedenis zich gedeeltelijk.
De Europese rekenkamers kregen geen toegang tot prijsgevoelige gegevens en
berekeningfactoren voor winstopslagen. Dat was inmiddels zelfs volgens (Amerikaanse)
wet niet toegestaan. Het gemoderniseerde Technical Agreement 1 bleek op dit
punt ook niet geheel duidelijk. Met name de Scandinavische rekenkamers achtten
deze situatie principieel onjuist, gezien hun taakopvatting en informatieplicht
aan hun parlementen.Op verzoek van de Europeanen heeft de Amerikaanse Rekenkamer een vergelijkbare
actie gedaan als destijds bij de loadings. De rekenkamers selecteerden vier
prijsgevoelige (sub)contracten, waarna hun Amerikaanse collega's een onderzoek
deden. Eind 1996 luidde het oordeel: «Based on the result of our review,
we consider the negociated prices of the contracts to be fair and reasonable.»Tijdens de F-16 SAI-conferentie van 1997 namen de Europese rekenkamers
deze verklaring over, maar meenden wel dat een eigen onderzoek naar de opzet
en de werking van de projectorganisatie voor de Midlife Update gewenst was.
Daarbij speelde mee dat ook de Amerikaanse (project)organisatie, en de taken
en procedures in de loop der jaren diverse wijzigingen hadden gekend.Het onderzoek door de rekenkamers naar het management van de Midlife Update
verliep niet geheel zonder problemen. Zo hadden ze geen formele bevoegdheid
om bij Amerikaanse overheidsinstanties onderzoek te doen, en dat woog zwaar
bij de Amerikanen. Dit leverde de nodige beperkingen op.De rekenkamers kwamen uiteindelijk tot een positief
oordeel.30De Algemene Rekenkamer bood de minister van Defensie het rapport aan als
bijlage bij een brief, waarin onder andere de positieve effecten van de nationale
vertegenwoordigers van de respectievelijke luchtmachten bij de programma's
werden gemeld.31 Dit had zich al die jaren een
beetje onttrokken aan de waarneming van de rekenkamers. De Algemene Rekenkamer
was opgevallen dat de Nederlandse vertegenwoordiging daarbij een goed voorbeeld
vormde voor de Europese collega's.De Midlife Update zal niet voor 2006 administratief worden afgesloten.
De laatst bekende stand vermeldt circa $ 36 miljoen aan nog openstaande
verplichtingen.5.8 Nog meer lessenDe samenwerking tussen de rekenkamers bij de controle op het F-16-project
heeft nog veel meer punten van aandacht en discussie gekend. Gezien de lange
periode zijn er veel onderwerpen aan de orde geweest, die op
het moment van aankaarten relevant waren, maar waarvan later gezegd kon worden
dat de zaak geklaard was. Om een vergelijking mogelijk te maken hebben de
rekenkamers alle bevindingen samengevat en vastgelegd in het rapport Lessons
Learned.32De Algemene Rekenkamer is voor de Nederlandse situatie nagegaan, in hoeverre
de geleerde lessen hun weerslag kregen in werkwijzen en procedures zoals bekend
in 1997. Dit gaf een vrij positief beeld te zien als het ging om procedures
en management rond contractuele afspraken, afdekken van valutarisico's, de
kwaliteit van de projectadministratie en de informatievoorziening aan de Staten
Generaal.Omdat het F-16-project Amerikaans gericht was, legde de Algemene Rekenkamer
nog de nadruk op een aantal punten die in de samenwerking met de Amerikanen
tot problemen en onduidelijkheden hadden geleid. Bij nieuwe contracten zou
er sprake moeten zijn van:• clausules voor de invloed op prijzen als gevolg van wijzigingen
in wet- en regelgeving na afsluiten van contracten;• toegang tot informatie en grondslagen voor de berekening van compensatierechten
en- orders, voor zover daar sprake van is;33• toegang tot relevante gegevens door nationale controle-instellingen34;• invloed op het beleid bij verkopen aan derde-landen, zoals bij
het afstoten van overtollig materieel.De minister was het op de meeste punten wel eens met de Algemene Rekenkamer,
maar benadrukte dat Nederland als enkele klant beperkt is in zijn mogelijkheden
om invloed uit te oefenen op het Amerikaans beleid in het kader van het «Foreign
Military Sales»-programma. Overigens was er sprake van een herstructurering
van het Foreign Military Sales-concept. Het geheel ademde nog de geest uit
van de tijd van de Military Assistance, van naoorlogse militaire steun aan
onder meer NAVO-partners. De Amerikanen zagen de Europeanen nog te veel als
hulpontvangers en niet als klanten die recht op meer transparantie konden
claimen. ControlerechtenVerschil van mening tussen minister en Algemene Rekenkamer bleef bestaan
over de wenselijkheid van controlerechten voor nationale controle-instellingen.
De minister achtte dit niet doelmatig. Het College vond dit geen doelmatigheidsvraagstuk,
maar een principekwestie. Het zou inderdaad niet doelmatig zijn als de Algemene
Rekenkamer of de accountantsdienst van het Ministerie van Defensie zelf onnodig
of ongecoördineerd gebruik zou maken van de controlerechten. Maar als
het nodig is zouden er geen belemmeringen moeten zijn. De Algemene Rekenkamer
wees erop dat de Noorse en Deense ministers van Defensie een fermer standpunt
op dit vlak innemen.Enige totalen in guldens35: Totaal aan compensatieorders:
f 4305 miljoen (€ 1957 miljoen), meerkosten inschakeling Nederlandse
industrie f 653 miljoen (€ 297 miljoen). Van het laatste bedrag
kunnen in principe royalties (recoupments) uit verkopen van F-16's aan landen
buiten het samenwerkingsverband, weer in mindering worden gebracht (schatting
Algemene Rekenkamer: circa f 100 miljoen of€ 45 miljoen). 6 MOEILIJKE KAMERSTUKKENEerder is al opgemerkt dat het F-16-project uniek was qua omvang, organisatie
en complexiteit. Dat gold niet alleen voor de operationele en logistieke aspecten.
Kijken we naar het financieel beheer en de controle, dan blijken die even
complex te zijn geweest. Het is ook niet verwonderlijk dat de informatie aan
de Tweede Kamer complex van aard was. De Amerikaanse invloed op het programma
gaf het F-16-project een geheel eigen jargon.Tijdens het opstellen van deze publicatie is de Algemene Rekenkamer nog
eens door alle Kamerstukken over de F-16 gelopen. Daarin is duidelijk een
trendbreuk te zien. Het Ministerie van Defensie heeft duidelijk meer structuur
in de stukken gebracht na de operatie Comptabel Bestel en de invoering van
de Defensie Materieelverwervingsplannen, en na de procedure «Grote projecten».Dit neemt niet weg dat het van begin af aan een complexe materie betrof.
Een mooi voorbeeld is de Notitie prijsontwikkeling F-16van 1987.36 Dit is wellicht de meest
complexe financiële rapportage uit de Nederlandse parlementaire geschiedenis.
De notitie kwam tot stand na een verzoek van de Tweede Kamer tijdens een mondeling
debat. Het stuk biedt informatie over not-to-exceed-prijzen, systeemprijzen,
projectkosten, LOA's, Case directives, Ten-year-dollar-ramingen enzovoort.
De veelheid aan termen en de variatie in cijferopstellingen vormt echter zelfs
voor in de materie ingewijden een moeilijk te doorgronden geheel. Maar wie
de moed heeft zich er daadwerkelijk in te verdiepen, zal merken dat alles
klopt.De informatie aan de Tweede Kamer was dus niet onjuist. Ze was alleen
wat moeilijk te doorgronden. De Amerikaanse administraties, waarop ook de
Europese landen de eerste tien jaar van het project steunden, waren er niet
op gericht om aan de behoefte van Nederlandse parlementariërs te voldoen.Toen mr. dr. A. J. E. Havermans in 1997 de F-16-portefeuille
bij de Algemene Rekenkamer overnam, stelde hij de eenvoudige vraag of er niet
een registertje was waaruit bleek wat het project tot dan toe had gekost.
Hij dacht dat een Kamerlid dat toch zou moeten willen weten? Destijds moesten
zijn Rekenkamermedewerkers hem het antwoord schuldig blijven.Voor deze publicatie heeft de Algemene Rekenkamer zich de vraag gesteld:
kan een Kamerlid anno 2002 uit de parlementaire stukken construeren wat het
F-16-project37 in totaal heeft gekost en kloppen
deze cijfers met de eerdere informatievoorziening aan de Tweede Kamer?Om dit aan te tonen heeft de Algemene Rekenkamer vanaf 1973 (het
project heette toen nog «Vervanging F-104») de standen uit begrotingen
en verantwoordingen doorgerekend. De volgende grafieken geven het beeld daaruit
weer (cijfers en verantwoording in bijlage 3). Het antwoord op de eerste vraag is dus positief: ja, een Kamerlid kan
erachter komen wat het allemaal heeft gekost.38
Het antwoord op de tweede vraag blijkt ook positief uit te vallen. De cumulatieven
die de Algemene Rekenkamer heeft nagerekend kloppen (afgerond) met de totalen
die in de geschiedenis van de F-16 op verschillende momenten aan de Tweede
Kamer zijn gerapporteerd39. Hierbij moet wel
worden opgemerkt dat meer verfijnde informatiebehoeften, gericht op kosten
voor reservedelen en modificaties naast de «kale» prijzen, niet
zonder meer uit de Kamerstukken af te leiden zijn. Ook hier is de conclusie:
de informatie klopte, de presentatie had transparanter gekund. Bijvoorbeeld
door jaarlijks een relatief eenvoudig standenregister bij de begrotingen bij
te voegen. Hierbij had Defensie dan onderscheid kunnen maken
tussen het kale vliegtuig, reservedelen, modificaties en dergelijke.Afgezien van de periode rond 1986 toen de termijndollarkwestie speelde,
zijn er in de Tweede Kamer geen grote problemen geweest met de informatievoorziening
over de F-16. Wel was er regelmatig behoefte aan informatie over vredesverliezen,
vooral in relatie tot incidenten en crashes. Ook dit soort informatie had
zich uitstekend geleend voor een terugkerend standenregister met gegevens
over aantallen in relatie tot vlieguren en dergelijke.407 EPILOOGDeze publicatie van de Algemene Rekenkamer gaat over Rekenkameronderzoek
naar de F-16 en de samenwerking met vier zusterinstellingen. Er zijn geen
nieuwe feiten en conclusies gepresenteerd. Wel zijn de bekende feiten en conclusies
op een periode-overstijgende en daardoor toegankelijker manier weergegeven.
Oude bevindingen zijn in perspectief geplaatst. Met de kennis van het heden
is soms het gebeurde in het verleden beter te begrijpen dan destijds. Cijfers
kunnen aan de hand van macro-economische grootheden en statistieken nog eens
worden nagerekend, trends kunnen worden aangetoond.De F-16-case bergt nog een schat aan geleerde lessen in zich. De discussie
over een opvolger woedt al in volle hevigheid, net als 27 jaar geleden. Diverse
geleerde lessen zullen weer relevant zijn, andere weer niet.Staatssecretaris Van Hoof van Defensie heeft recent een aantal voorwaarden
genoemd waar een succesvol internationaal materieelproject anno 2002 aan zou
moeten voldoen.41 Dit waren:– grensoverschrijdende samenwerking;– gezamenlijke behoeftestellingen en joint requirements;– de standaardisatie van materieel die de interoperabiliteit bevordert;– invloed op de ontwikkeling van materieel;– de toepassing van de nieuwste inzichten en technologieën;– daadkrachtig management, met kostenbeheersing als leidraad;– grotere series, dus schaalvoordelen die je terugziet in de stuksprijs;– concurrentiekracht als uitgangspunt voor de inschakeling van bedrijven
in binnen- en buitenland.Het F-16-project overziende mag achteraf worden gesteld dat het MOU uit
1975 op al deze punten al een kader stelde, en de resultaten hebben zich vervolgens
binnen dat kader ontwikkeld. De grootste problemen in Nederland zijn uiteindelijk
veroorzaakt door een meevallerdie lang verborgen
bleef als gevolg van problemen met de kwaliteit van de beleidsinformatie.
Afgezien daarvan was het verder een goed project.De samenwerkende rekenkamers hebben hieraan procesmatig een steentje bijgedragen;
de adequate inhoudelijke sturing van het project komt voor rekening van de
Koninklijke Luchtmacht. Terugziende op de aard van de interventies van de
rekenkamers kunnen deze worden betiteld als het houden van de vinger aan de
pols. Daarnaast werd vooral geha-merd op het vergroten van de transparantie
waar deze onvoldoende was. Het leeuwendeel van het meer gedetailleerde en
complexe controlewerk werd echter verricht door de samenwerkende defensieorganisaties
zelf.Voor de Midlife Update en een toekomstig project in het kader van de opvolging
van de F-16 wenkt voor het financieel beheer een helder perspectief. In het
kader van de operatie van «Beleidsbegroting tot Beleidsverantwoording»
(VBTB) verwacht de Algemene Rekenkamer dat in het vervolg ook voor de Defensiematerieelprojecten
nog veel te winnen valt. Wapensystemen zoals vliegtuigen laten zich uitstekend
uitdrukken in kengetallen, kosten en trends. De F-16-case zou daarbij een
uitstekend oefenobject kunnen zijn om de bestuurlijke en parlementaire informatievoorziening
over een opvolger van meet af aan goed in te richten. Bij voorkeur op een
wijze die tot ver in de tweede helft van deze eeuw bestendig is. Dan hoeft
een opvolger van Ad Havermans in het College van de Algemene Rekenkamer tegen
die tijd niet meer te vragen: «Is er nergens een registertje van wat
dit nu in al die jaren heeft gekost?» 8 REACTIE MINISTER VAN DEFENSIEHet rapport «Een vlucht door de tijd. Rekenkamers en de F-16»
is voorgelegd aan de minister van Defensie. In zijn brief van 15 februari
stelt de minister dat hij met belangstelling heeft kennisgenomen van de afscheidspublicatie
voor mr. dr. A.J.E. Havermans. De minister vindt dat het rapport een interessant
historisch overzicht bevat van de betrokkenheid van de Algemene Rekenkamer
bij dit defensie-onderwerp. De minister heeft de actieve en constructieve
betrokkenheid van de heer Havermans bij deze onderzoeken zeer gewaardeerd. BIJLAGE 1Belangrijkste organisaties betrokken bij het F-16-projectStuurgroep (Steering Committee) en subgroepen F-16 Multinational
Fighter ProgramAls uitvloeisel van het MOU 1975 is een stuurgroep opgericht waarin de
luchtmachttoppen van de deelnemende landen zijn vertegenwoordigd. Deze stuurgroep
behandelt beleidszaken en adviseert de betrokken ministers van Defensie. Ook
vormt de stuurgroep het liaison met de Amerikaanse Luchtmacht voorzover het
F-16-programma betreft. Onder de stuurgroep ressorteren subgroepen voor industriële
aangelegenheden, logistiek, operaties en financiële zaken. Na het in
gebruik nemen van de F-16 is een van de belangrijkste taken het interoperabel
houden van de F-16's in NAVO-verband. Overigens is recent Portugal tot het
Multinational Fighter Program (MNFP) toegetreden. Het secretariaat van MNFP
huist in Brussel, ook de nationale vertegenwoordiger (een officier van de
Koninklijke Luchtmacht) is daar vertegenwoordigd.System Program Office (F-16 SPO)Onderdeel van de Amerikaanse Luchtmacht en belast met de uitvoering van
de contractuele overeenkomsten die voortvloeien uit de Letters of Offer and
Acceptance (LOA's). De Europese landen zijn ook hier vertegenwoordigd door
middel van National Representatives die het liaison vormen tussen hun luchtmachten
en de Amerikaanse Luchtmacht. Deze zien ook toe op de geldstromen en het nakomen
van compensatieverplichtingen uit verkopen van F-16's aan derde landen.Defense Security Assistance Agency (DSAA) tegenwoordig
Defense Security and Co-operation agency (DSCA)Verantwoordelijk voor het Foreign Military Sales (FMS) regiem en de toepassing
daarvan voor het F-16-programma. Bij Foreign Military Sales is het Amerikaanse
ministerie van Defensie contractpartij met overheden van landen die Amerikaans
Defensiemateriaal afnemen. De contracten met de Amerikaanse industrie worden
door FMS afgesloten zodat de afnemende overheid maar met een partij te maken
heeft. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken is verantwoordelijk
voor het FMS beleid en bepaalt welke wapensystemen voor wie te koop zijn,
terwijl het Pentagon het FMS-beleid nader operationaliseert.General Accounting Office (GAO)Amerikaanse tegenhanger van de Algemene Rekenkamer zij het dat deze direct
opdrachten uitvoert van het Amerikaanse Congres. Het werk is praktische hetzelfde
en bestaat uit recht- en doelmatigheidsonderzoeken, adviezen, en aanbevelingen
voor verbeterd overheidsfunctioneren. De GAO is veel groter dan de algemene
Rekenkamer. Alleen voor audits van defensieaanschaffingen heeft ze al bijna
200 man personeel.Defense Contract Audit Agency (DCAA)Apart onder de minister van Defensie geplaatst controle-orgaan gericht
op specifieke onderzoeken op het gebied van Defensie-contracten vanaf de fase
van onderhandeling tot uiteindelijke betaling. Deze dienst heeft het leeuwendeel
van de contract-audits voor de F-16 verricht. De Amerikanen gaan
op dit vlak veelal verder dan de Europeanen mede in verband met Amerikaanse
wetgeving.F-16 Supreme Audit Institutions Conference (F-16 SAI Conference)De rekenkamers van België, Denemarken, Nederland, Noorwegen en Amerika
hebben de F-16 SAI Conference opgericht, waarin de rekenkamers op vrijwillige
basis participeren. De eerste formele bijeenkomst vond plaats in 1979. Vanaf
dat moment is de Conference jaarlijks georganiseerd. De F-16 SAI Conference
is een samenwerkingsorgaan dat ervaringen uitwisselt over het F-16-programma
en over controlespecifieke onderwerpen. De bevindingen van de conferentie
worden door de individuele rekenkamers aan hun respectievelijke ministers
van Defensie en de parlementen gerapporteerd op de wijze die hun wettelijke
taken mogelijk maken of voorschrijven. De rekenkamer van Portugal is sedert
2001 ook lid geworden van de Conferentie.Niet verder beschreven organen die een rol hebben zijn:Secretary of the air force, International Affairs (SAF/IA)Defense Finance and Accounting Service (DFAS)Department of Defense, Inspector General (DOD/IG)Airforce Audit agency (AFAA). BIJLAGE 2F-16 in publicaties Algemene Rekenkamer• Verslag Algemene Rekenkamer over 1979paragraaf 6.2 Beoordeling van uitgaven van het Ministerie van Defensie
die voortvloeien uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten,
p. 70–74• Verslag Algemene Rekenkamer over 1980paragraaf 6.15 Beoordeling van uitgaven van het Ministerie van Defensie
die voortvloeien uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten,
p. 131–134• Verslag Algemene Rekenkamer over 1983 (Kamerstuk 18 313, nrs. 1–3)paragraaf 5.11 Beoordeling van uitgaven van het Ministerie van Defensie
die voortvloeien uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten,
p. 112–113• Verslag Algemene Rekenkamer over 1984 (Kamerstuk 18 918, nrs. 1–3)paragraaf 5.3 Uitgaven van het Ministerie van Defensie die voortvloeien
uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten, p. 125–126• Verslag Algemene Rekenkamer over 1989 (Kamerstuk 21 481, nrs. 1–2)paragraaf 3.10.4 Uitgaven van het Ministerie van Defensie die voortvloeien
uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten, p. 226–227• Verslag Algemene Rekenkamer over 1989 (Kamerstuk 21 481, nrs. 1–2)Gevechtsgereedheid/inzetbaarheid van het F16-wapen-systeem van de Koninklijke
Landmacht, p. 203–210• Verslag Algemene Rekenkamer over 1990 (Kamerstuk 22 032, nrs. 1–2)paragraaf 3.10.6 Uitgaven van het Ministerie van Defensie die voortvloeien
uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten, p. 143–144• Verslag Algemene Rekenkamer over 1991 (Kamerstuk 22 560, nrs. 1–2)paragraaf 2.10.4 Uitgaven van het Ministerie van Defensie die voortvloeien
uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten, p. 36• Verslag Algemene Rekenkamer over 1992 (Kamerstuk 23 065, nrs. 1–2)paragraaf 2.10.5 Uitgaven van het Ministerie van Defensie die voortvloeien
uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten, p. 32–33• Verslag Algemene Rekenkamer over 1993 (Kamerstuk 23 670, nrs. 1–2)paragraaf 3.9 Controle F-16-Project, p. 103• Juniverslag 1993 van de Algemene Rekenkamer (Kamerstuk 23 210,
nrs. 1–2)paragraaf 10.1 F16, p. 45–51• Verslag Algemene Rekenkamer over 1994 (Kamerstuk 24 130, nrs. 1–2)paragraaf 2.5 Controle F-16-Project, p. 25• Verslag Algemene Rekenkamer over 1998 (Kamerstuk 26 450, nrs. 1–2)Rapportage aan ministers, Lessons Learned (april 1998), p. 26 • Lessons Learned: F16 Conference of Supreme Audit Institutions of
Denmark, Norway, Belgium and The Netherlands (9 april 1998)Zie ook kamerstukken: 26 253, nr. 1, F-16 Gevechtsvliegtuigen
21 490, nr. 24, Hoofdlijnen veteranenbeleid, VAO 25 nov. 1998/26 253
F-16 GevechtsvliegtuigenCompensatiebeleidCompensatiebeleid aanschaf defensiematerieel in het buitenland (Kamerstuk
26 231, nrs.1–2, 1 oktober 1998) BIJLAGE 3Hoofdstuk X Defensie: projectkosten F-16In onderstaande tabel zijn de bedragen weergegeven die in de jaren 1973
tot en met 1995 in rekening zijn gebracht (inclusief BTW) voor de initial
buy en de follow-on buy (tezamen 213 F-16's). Jaar NRekeningCumulatiefEuros cumulatiefKamerstukken1973f   323 000f     323 000€     146 75113 100 X, nr. 41974f  1 617 000f    1 940 000€     880 33413 600 X, nr. 41975f  53 934 000f    55 874 000€    25 354 51614 100 X, nr. 41976f  74 608 000f   130 482 000€    59 210 15014 800 X, nr. 31977f 266 371 000f   396 853 000€   180 084 04015 300 X, nr. 31978f 450 934 000f   847 787 000€   384 708 96815 800 X, nr. 31979f 477 639 000f 1 325 426 000€   601 452 09716 400 X, nr. 31980f 524 824 000f 1 850 250 000€   839 606 84517 100 X, nr. 31981f 484 215 000f 2 334 465 000€ 1 059 334 03217 600 X, nr. 31982f 637 390 000f 2 971 855 000€ 1 348 569 00418 100 X, nr. 31983f 651 713 000f 3 623 568 000€ 1 644 303 47018 600 X, nr. 31984f 769 325 000f 4 392 893 000€ 1 993 407 93519 200 X, nr. 31985f 687 838 000f 5 080 731 000€ 2 305 535 21119 700 X, nr. 31986f 683 079 000f 5 763 810 0001 € 2 615 502 94720 200 X, nr. 31987f 504 400 000f 6 268 210 000€ 2 844 389 68820 800 X, nr. 21988f 522 400 000f 6 790 610 000€ 3 081 444 47321 300 X, nr. 21989f 508 400 000f 7 299 010 000€ 3 312 146 33521 800 X, nr. 21990f 341 600 000f 7 640 610 000€ 3 467 157 65722 300 X, nr. 21991f 444 500 000f 8 085 110 000€ 3 668 862 96322 800 X, nr. 21992f 298 260 000f 8 383 370 000€ 3 804 207 45023 400 X, nr. 21993f  90 966 000f 8 474 336 000€ 3 845 486 02123 900 X, nr. 21994f 109 930 000f 8 584 266 0002 € 3 895 370 08024 400 X, nr. 21995f 177 145 000f 8 761 411 000€ 3 975 754 97725 000 X, nr. 21 Tweede Kamer, vergaderjaar 1986–1987, 19 700 X,
nr. 53, Notitie prijsontwikkeling F-16.2 Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 23 900 X,
nr. 30 Evaluatie F-16-project in kader van DMP.In het totaalbedrag van f 8,761 miljard (inclusief BTW) zit een bedrag
van circa $ 100 miljoen dat waarschijnlijk in de jaren 2001 en 2002 administratief
afgeboekt wordt van de openstaande verplichtingen en voorschotten.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 1973–1974, 12 994 nr. 1.XNoot2GAO review/summer 1976, artikel van de Amerikaanse rekenkamer over de
implicaties van het F-16-project.XNoot3Een uitgebreide analyse over de F-16-besluitvorming is beschreven in Hoogvliegers over de Lage Landen van W. Willems e.a. Uitgave:
Internationale vredesinformatiedienst 1984. ISBN 90–70316–26–9.XNoot4Memorandum of Understanding Between the Government of the United States
and the Governments of Belgium, Denmark, The Netherlands and Norway relating
to the procurement and the production of the F-16 aircraft.XNoot5MOU review, onderdeel van een Amerikaans lessons learned rapport Lessons from harvest Partner, Management of the F-16 program,
USAF 1988.XNoot6zie eerdere voetnoot 5.XNoot7Verslag Algemene Rekenkamer 1979, § 6.2, «Beoordeling uitgaven
van het Ministerie van Defensie die voortvloeien uit met andere landen gesloten
samenwerkingsovereenkomsten.»XNoot8Verslag Algemene Rekenkamer 1980, § 6.15 «Beoordeling uitgaven
van het Ministerie van Defensie die voortvloeien uit met andere landen gesloten
samenwerkingsovereenkomsten.»XNoot9MOU review, onderdeel van een Amerikaans lessons learned rapport Lessons from harvest Partner, Management of the F-16 program, USAF 1988.XNoot10Verslag Algemene Rekenkamer 1983 § 5.11 «Beoordeling uitgaven
van het Ministerie van Defensie die voortvloeien uit met andere landen gesloten
samenwerkingsovereenkomsten.» Tweede Kamer, vergaderjaar 1983–1984,
18 313, nrs. 1–3.XNoot11Paper on the history and impact of the loading issue
on the F-16 program, F-16 SAI conference April 29, 1982.XNoot12Verslag Algemene Rekenkamer 1984, § 5.3 «Beoordeling uitgaven
van het Ministerie van Defensie die voortvloeien uit met andere landen gesloten
samenwerkingsovereenkomsten.» (Tweede Kamer, vergaderjaar 1984–1985,
18 918, nrs. 1–3).XNoot13Tweede Kamer, vergaderjaar 1989–1990, 21 481, nrs. 1–2.
§ 3.10.4, «Beoordeling uitgaven van het Ministerie van Defensie
die voortvloeien uit met andere landen gesloten samenwerkingsovereenkomsten.»XNoot14GAO/NSIA-90-181 F-16 Program Premiums.XNoot5GAO: Contract for the Development and Production of F-16 Aircraft] PSAD-78–3
October 21, 1977.XNoot16Operatie Comptabel Bestel, Tweede Kamer, vergaderjaar
1986–1987, 19 395 nr. 14.XNoot17De Algemene Rekenkamer heeft hier twee vergelijkbare indexen gebruikt,
namelijk de Consumer Price Index in de Verenigde Staten en in die in Nederland.
Er zijn meer verfijnde indexen gericht op de (vliegtuig-)industrie, maar die
zijn per land lastiger vergelijkbaar. De grafiek moet dan ook met enige reserve
worden bekeken. De trend zal evenwel niet substantieel afwijken.XNoot18Een trend in guldens geeft uiteraard hetzelfde beeld.XNoot19Factfindings waren eigen onderzoeken rond 1988 door de vastekamercommissies
aan de hand van accountsrapporten en opmerkingen van de Algemene Rekenkamer.XNoot20Zie behalve de eerder aangehaalde Kamerstukken ook de doctoraalscriptie De invloed van de Algemene Rekenkamer op het beleid van het ministerie
van Defensie, G. Bergsma en J. Wehren, Ministerie van Defensie 1995.
Hier worden parallellen getrokken tussen beide cases qua werking van het beheersinstrumentarium.XNoot21Rapport bij de Rekening 1988, Tweede Kamer, vergaderjaar 1988–1989,
21 299-05 nr. 3.XNoot22Tweede Kamer, vergaderjaar 1992–1993, 23 210. Later zou een
kostenonderschrijding van circa f 1 mlrd (€ 455 miljoen) worden
becijferd. De Algemene Rekenkamer was later op grond van een analyse van de
projectadministratie van mening dat deze ontoereikend was gebleken voor het
volgen en beoordelen van het kostenverloop.XNoot23GAO-rapport The Multinational F-16 Aircraft Program:
Its Progress and Concerns, PSAD-79-63 June 25, 1979.XNoot24Tweede Kamer, vergaderjaar 1989–1990, 21 481, nrs. 1–2,
§ 3.10.1, «Gevechtsgereedheid/inzetbaarheid van het F-16-wapensysteem
van de Koninklijke Luchtmacht».XNoot25Tweede Kamer, vergaderjaar 1989–1990, 21 300 X, nr. 72.XNoot26Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 24 130, nrs. 1–2.XNoot27Tweede Kamer, vergaderjaar 1990–1991, 21 800 nr. X. nr. 30.XNoot28Tweede Kamer, vergaderjaar 1992–1993, 23 201, nrs. 1–2.
Juniverslag 1993.XNoot29Tweede Kamer, vergaderjaar 1992–1993, 23 210.XNoot30Report on the management of the F-16 Mid-Life Update, 18 April 2000, F-16 SAI Working Group.XNoot31Brief Algemene Rekenkamer aan minister de Grave van Defensie, 18 april
2000, nr 376R. Zie ook Verslag 2000.XNoot32Tweede Kamer, vergaderjaar 1998–1999, 26 253, nr 1.XNoot33Niet over de F-16-case, maar wel over compensatiebeleid defensiematerieel
in het algemeen gaat het rapport: Compensatiebeleid aanschaf
defensiematerieel in het buitenland, Tweede Kamer, vergaderjaar 1998–1999,
nrs. 1–2. De bestuurlijke informatievoorziening over het nakomen van
afspraken en de realisatie liet te wensen over.XNoot34In de Nederlandse situatie, is dit niet hetzelfde als toegang van de Algemene
Rekenkamer. Primair zal de Defensie-accountsdienst of een interne controledienst
van de Koninklijke Luchtmacht toegang moeten hebben. Zij verrichten het eigenlijke
werk. De Algemene Rekenkamer maakt alleen dan van haar toegangsrecht gebruik
indien dat haar nodig voorkomt.XNoot35Tweede Kamer vergaderjaar 1994–1995, 23 900 X, nr. 30.XNoot36Tweede Kamer, vergaderjaar 1986–1987, 19 700 hfst X, nr. 53.XNoot37Afgezien van de Midlife Update omdat dit een apart project is dat nog
loopt.XNoot38Het vergt wel enkele dagen nazoeken en rekenen aan de hand van een paar
honderd pagina's informatie.XNoot39Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 23 900 X, nr. 30, «Evaluatie
F-16 in kade van Defensie Materieelkeuze Project».XNoot40Tweede Kamer, vergaderjaar 1991–1992, 22 300 X, nr. 60.XNoot41Toespraak van staatsecretaris van Defensie H. A. L. van Hoof
ter gelegenheid van een NIID symposium. Hij refereerde aan het Europees materieel
agentschap OCCAR. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28235-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl