Afrika-beleid; Notitie Grote Meren
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29237, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

01-03-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

29237 nr. 5

13-02-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamNOTITIE GROTE MEREN1. Inleiding2. Kernproblemen en ontwikkelingen in de Grote Meren regio2.1 Conflict en vredesproces in historisch perspectiefHet conflict en vredesproces in de Democratische Republiek
Congo (DRC)Provincies Oriëntale en Noord- en Zuid-KivuHet conflict in BurundiHet conflict in Noord-Uganda2.2 Oorzaken van conflictKernoorzaakDisfunctionerende statenOverige oorzaken– Etniciteit en nationaliteit– Bevolkingsdruk– Grondstoffen– Regionale desintegratie– Grensoverschrijdende veiligheidsproblemen– Armoede, uitzichtloosheid, ongelijkheid.2.3 Internationale en regionale vredesinspanningenAfrikaanse initiatievenDe Regionale Conferentie voor Vrede, Veiligheid, Democratie
en Ontwikkeling in de Grote Meren van de VN en de AUOESO/INICADe United Nations Organization Mission in DRC (MONUC)Het VN Panel inzake de illegale exploitatie van grondstoffenWB «Multi-country Demobilization and Reintegration
Programme» (MDRP)EUContactgroep Grote Meren3. Nederlands beleid Grote Merenregio3.1 Beleidskader Grote MerenRegionale aanpakPartnerschapGeïntegreerde benadering: ontwikkelingssamenwerking
en politieke instrumenten3.2 Bevordering vrede, veiligheid en stabiliteitSpoor 1 Intensivering kritische dialoogSpoor 2 Ondersteuning initiatieven gericht op vrede, veiligheid
en stabiliteit3.3 Goed bestuur en goed beleidGoed bestuurGoed beleid3.4 Duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen3.5 Flankerend beleid3.6 Landenprogramma'sRwandaUgandaBurundiDRCBIJLAGE:Basisgegevens armoede en ontwikkeling voor De Grote Meren
RegioDRCUgandaRwandaBurundi
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29237Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 25098Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 113 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 237Afrika-beleid25 098Crisissituatie Grote Meren Gebiednr. 5BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKINGAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 13 februari 2004Graag bieden wij u hierbij de Grote Meren notitie aan, zoals toegezegd
in het overleg met de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken op 24 april
2003.De Minister voor Ontwikkelingssamenwerking,A. M. A. van Ardenne-van der HoevenDe Minister van Buitenlandse Zaken,B. R. BotNOTITIE GROTE MEREN1.Inleiding3   2.Kernproblemen en ontwikkelingen
in de Grote Meren regio4 2.1Conflict en vredesproces
in historisch perspectief4 2.2Oorzaken van conflict92.3Internationale en
regionale vredesinspanningen11   3.Nederlands beleid Grote
Merenregio143.1Beleidskader Grote
Meren14 3.2Bevorderen van vrede,
veiligheid en stabiliteit17 3.3Bevorderen van goed
bestuur en goed beleid20 3.4Duurzaam beheer natuurlijke
hulpbronnen22 3.5Flankerend beleid233.6Landenprogramma's25    Bijlage Basisgegevens armoede en
ontwikkeling voor De Grote Meren Regio271. InleidingIn de Afrika notitie «Sterke mensen, zwakke staten» zijn de
grote lijnen van het Nederlandse beleid voor Afrika in de komende periode
vastgelegd. Het op ontwikkelingssamenwerking betrekking hebbende deel van
het beleid is verder uitgewerkt in de notitie «Aan elkaar verplicht».
In deze notitie wordt het kader voor het Nederlandse beleid m.b.t. de regio
van de Grote Meren nader vorm gegeven.De regio van de Grote Meren is een instabiele regio die lange tijd gekenmerkt
is geweest door gewapende conflicten, etnische tegenstellingen, falende staten,1 vluchtelingenstromen en onderontwikkeling. Om in een
dergelijke omgeving een effectieve Nederlandse bijdrage te kunnen leveren
is een integrale2 en tevens regionale benadering
vereist waarbij het begrip partnerschap3 een centrale
plaats inneemt. Hierin zal primair de aandacht uit moeten gaan naar preventie
en oplossing van conflicten en naar verbetering van de kwaliteit van bestuur
en beleid. Vanwege de bijzondere rol van de illegale exploitatie van de natuurlijke
hulpbronnen in de Democratische Republiek Congo (DRC), zal dit aspect bijzondere
aandacht krijgen.Eerder informeerde mijn voorganger u over de regio van de Grote Meren
in de notitie «Crisissituatie in het Grote Meren gebied», d.d.
12 maart 20014. Thans zal derhalve worden ingegaan
op de ontwikkelingen sinds de periode beschreven in genoemde notitie.In het bestek van deze notitie worden Burundi, DRC, Rwanda en Uganda tot
de regio van de Grote Meren gerekend. Daarbij wordt aangetekend dat de omringende
landen waaronder Tanzania en Angola van grote betekenis zijn voor de ontwikkelingen
in de regio.Uit de kaders neergelegd in de notities «Sterke mensen, zwakke staten»
en «Aan elkaar verplicht» en het beleid dat thans in de landen
in de regio gevoerd wordt, vloeit voort dat de volgende hoofdthema's centraal
staan in het Nederlandse beleid in de Grote Meren regio in de periode 2004–2007:1) het bevorderen van vrede, veiligheid en stabiliteit;2) het bevorderen van goed bestuur en goed beleid;3) het versterken van de capaciteit van mensen en organisaties;4) het bevorderen van Pro-poor economische ontwikkeling; en5) het bevorderen van duurzaam beheer van water en milieu.Deze prioriteiten zullen worden nagestreefd met gebruikmaking van de benadering
uiteengezet in de notitie «Aan elkaar verplicht».In het bilaterale beleid in de partnerlanden
Rwanda en Uganda ligt de nadruk op de thema's goed bestuur, investeren in
mensen en Pro-poor economische ontwikkeling. De
situatie in de regio brengt met zich mee dat voor wat betreft het regionale beleid de aandacht zich in de komende jaren
zal richten op voorwaardenscheppende activiteiten en de thema's vrede, veiligheid,
stabiliteit, goed bestuur en – vanwege de speciale rol die de natuurlijke
hulpbronnen in de regio spelen – duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen.
Al naar gelang de ontwikkelingen in de regio op de terreinen van vrede, veiligheid
en stabiliteit en goed bestuur positief verlopen, zal er meer aandacht aan
capaciteitsversterking en Pro-poor economische
ontwikkeling gegeven kunnen worden. Gezien de ondermijnende werking van HIV/AIDS
op alle aspecten van de Afrikaanse maatschappij zal hieraan binnen elk van
de thema's aandacht worden besteed. De conflicten in de regio hebben in de
afgelopen jaren geleid tot aanzienlijke migratie, ook naar Nederland. Het
onderwerp migratie zal in de verschillende vormen van dialoog
en overleg met partners in de regio en in multilateraal verband worden opgenomen,
inclusief het tegengaan van mensensmokkel en -handel en het bevorderen van
terugkeer naar veilige gebieden.De complexiteit van de problemen in de regio vereist speciale aandacht
voor de bevordering van partnerschap, niet alleen in de relatie tussen de
partnerlanden Rwanda en Uganda en Nederland, maar ook tussen de landen in
de regio en de internationale gemeenschap. Een actieve Nederlandse rol in
de internationale gemeenschap alsmede een intensieve dialoog met Afrikaanse
leiders en instellingen is daarom vereist. Gelet op het gewicht dat de EU
in de regio vertegenwoordigt, zoals ook blijkt uit de inzet van haar speciaal
vertegenwoordiger Aldo Ajello, zal Nederland zich actief inzetten voor een
dynamisch en regionaal EU-beleid voor de Grote Meren.In het kader van het Nederlands beleid zal aansluiting worden gezocht
bij initiatieven en op verandering gerichte krachten binnen de samenlevingen
in de regio. In dit kader zal Nederland zich ervoor inzetten dat aan de eerder
genoemde vijf thema's niet alleen door de internationale gemeenschap, maar
ook door Afrikaanse regeringen en maatschappelijke organisaties bijzondere
aandacht gegeven zal worden. Daarbij zal een multi-actor benadering worden
gevolgd, waarin wordt erkend dat naast de overheid andere actoren en maatschappelijke
organisaties een rol spelen bij de ontwikkeling van de regio. De benadering
zal gedifferentieerd moeten zijn, al naar gelang de fase waarin het land zich
bevindt en de meerwaarde die Nederland kan bieden. Per land en deel van de
regio zal er sprake zijn van een verschillende combinatie van prioritaire
thema's en doelstellingen, mede in het licht van de complementariteit tussen
de bilaterale, regionale en multilaterale inspanningen.2. Kernproblemen en ontwikkelingen in de Grote Meren regio2.1 Conflict en vredesproces in historisch perspectiefDe Grote Merenregio in Centraal Afrika heeft historisch, geografisch,
politiek en sociaal-economisch raakvlakken met grote delen van Sub Sahara
Afrika.Het gebied van de Grote Meren wordt sinds lange tijd geteisterd door grensoverschrijdende
conflicten. Hoewel een aantal conflicten, zoals in Burundi en eerder in Rwanda,
zich binnen de landsgrenzen afspeelden, waren de gevolgen van grote invloed
op ontwikkelingen in de regio. Dit geldt ook voor het meest grootschalige
conflict in de geschiedenis van de regio, dat zich afspeelde in de DRC. Hierbij
was sprake van wisselende coalities tussen landen in de Centraal Afrikaanse
regio, waarbij vooral Rwanda en Uganda een prominente rol vervulden.
De internationale gemeenschap bleek niet in staat de conflicten te voorkomen
en aan een snelle oplossing van de conflicten bij te dragen.De conflicten concentreren zich – met uitzondering van de oorlog
die zich al 17 jaar afspeelt in Noord-Uganda – rond het oostelijke deel
van de DRC. Dit «oost-bassin» dat zich uitstrekt over zeven landen,
is een dichtbevolkt, vruchtbaar, hoogliggend gebied en is van oudsher in economische
zin gericht op Oost-Afrika. Het gebied heeft een grote rijkdom aan grondstoffen,
landbouw- en bosbouwpotentieel en is daarmee economisch een factor van regionaal
belang. Het oosten van de DRC herbergt een etnisch rijk geschakeerde bevolking,
deels autochtoon, deels afkomstig van recente migraties. Eén van de
belangrijkste componenten van die migraties betreft oorspronkelijk uit Rwanda
en Burundi afkomstige Hutu en Tutsi. De grote bevolkingsdruk in deze buurlanden
heeft in de Belgische koloniale tijd al geleid tot omvangrijke migraties naar
de DRC.De ontwikkelingen die moeten leiden tot vrede in de regio zijn sinds medio
2001 hoopgevend. Zowel voor de DRC als voor Burundi is sprake van een positief
verlopend vredesproces. Er bestaat ook optimisme over het vredesproces in
Sudan, waardoor voor het escalerende en schrijnende conflict in Noord-Uganda
een oplossing in zicht komt. Specifieke aandacht voor dit conflict is daarom
op zijn plaats, nu zowel in de regio van de Hoorn als de Grote Meren een voorzichtig
optimisme overheerst. Transitie is wellicht de beste typering van de fase
waarin de regio zich thans bevindt, aangezien de vredesprocessen fragiel zijn
en gevaar voor terugslag en escalatie van de conflicten aanwezig blijft.Het conflict en vredesproces in de Democratische Republiek
Congo (DRC)Het conflict in de DRC is in omvang en in regionale dimensie het ernstigste
conflict in Afrika. Sinds 1997 zijn ruim drie miljoen doden gevallen en vrijwel
de gehele Centraal Afrikaanse regio is betrokken bij de conflicten in en rond
de DRC. De complexiteit van het conflict komt onder meer voort uit wisselende
coalities, betrokkenheid van partijen zowel uit het binnen- als buitenland
en etnische tegenstellingen. Op het hoogtepunt van de oorlog waren er tien
landen uit de regio actief betrokken bij het conflict. De internationale gemeenschap
bleek niet in staat de conflicten te beteugelen.De strijd om de macht in de DRC, die sinds de opstand in Kinshasa tegen
President Kabila sr. in augustus 1998 was uitgegroeid tot een regionaal Afrikaans
conflict, is thans hoofdzakelijk beperkt tot het oosten van het land, de provincies
Oriëntale en Noord- en Zuid-Kivu. In de hoofdstad Kinshasa wordt de strijd
tussen rebellengroepen sinds de totstandkoming van de transitie regering voortgezet
met politieke middelen. In 1999 maakte het Lusaka akkoord een einde aan de
regionale oorlog waarbij onder meer Zimbabwe, Angola, Namibië, Uganda
en Rwanda betrokken waren, alsmede een groot aantal milities en snel wisselende
allianties. Het akkoord voorzag in terugtrekking van alle vreemde troepen
uit de DRC, ontplooiing van een VN-waarnemersmissie in de DRC (MONUC) en totstandkoming
van een Inter-Congolese Dialoog. Uitvoering bleef op alle fronten ver achter.
Eerst met het aantreden van Joseph Kabila na de dood van zijn vader, Laurent
Kabila, in januari 2001, werden de obstakels voor uitvoering gaandeweg verwijderd.
Kort na zijn aantreden vond de ontplooiing van MONUC plaats en in augustus
2001 werd een aanvang gemaakt met de onderhandelingen in het kader van de
Inter-Congolese Dialoog.Medio 2002 had het merendeel van de troepen afkomstig uit Namibië,
Zimbabwe en Angola zich uit de DRC teruggetrokken. Op 30 juli 2002 werdonder grote druk van de internationale gemeenschap het Pretoria-akkoord
gesloten tussen de DRC en Rwanda, op 6 september 2002 gevolgd door het Luanda-akkoord
tussen de DRC en Uganda. In beide akkoorden werden afspraken gemaakt over
de terugtrekking van de troepen uit de DRC. Rwanda trok de aanwezige troepen
vrijwel direct terug. Uganda voltooide de terugtrekking in mei 2003. Met de
terugtrekking op 30 oktober 2002 van de Angolese, Namibische en Zimbabwaanse
troepen die Kabila sr. te hulp waren geschoten toen zijn regime op instorten
stond, werd het conflict teruggebracht tot één van nationale
afmetingen.Na de terugtrekking van de buitenlandse troepen uit de DRC heeft de strijd
zich op nationaal niveau voortgezet. Milities gesteund vanuit Kinshasa, Kigali
of Kampala vochten op Congolees grondgebied om de toegang tot macht en het
daarbij behorende economische gewin, maar ook ter verdediging van de eigen
etnische groepering. Daarbij werden de provincies Zuiden Noord-Kivu en de
provincie Oriëntale, in het bijzonder het district Ituri, zwaar getroffen.De onderhandelingen in het kader van de Inter-Congolese Dialoog leidden
op 19 december 2002 tot de ondertekening van het «Accord Global et Inclusif
sur la Transition en Republique Democratique du Congo». In dit akkoord
werd een transitieperiode van twee jaar overeengekomen, die moet uitmonden
in de eerste democratische verkiezingen in de DRC. Na ondertekening van genoemd
akkoord zijn de ontwikkelingen in een stroomversnelling geraakt. In navolging
van het «Accord Global et Inclusif» ondertekenden alle bij het
interne conflict betrokken Congolese partijen op 2 april 2003 in Sun City
in Zuid Afrika, de «Final Act». Hiermee werd een programma voor
herstel van vrede en nationale soevereiniteit bekrachtigd.President Kabila heeft op 4 april 2003 een interim-grondwet afgekondigd,
waarna hij op 7 april als president voor de transitieperiode werd ingezworen.
Op 29 juni vond de ondertekening plaats van een akkoord waarbij de verdeling
van hoge militaire posten werd vastgelegd en het laatste struikelblok werd
weggenomen voor de installatie van de transitieregering. Op 17 juli kon de
interim-regering, waaronder vier vice-presidenten die de voornaamste machtsfactoren
vertegenwoordigden, worden ingezworen. Tenslotte werden op 19 juni en op 17
september akkoorden bereikt tussen de strijdende Congolese partijen waaronder
RCD Goma en de Mayi-Mayi milities voor een staakt-het-vuren in de oostelijke
provincies Oriëntale en Noord- en Zuid-Kivu.Provincies Oriëntale en Noord- en Zuid-KivuHet reeds sinds juni 1999 slepende conflict tussen de Hema en de Lendu
bevolkingsgroepen in het district Ituri in het Noord-Oosten van de DRC, dat
tot op heden ruim 50 000 levens gekost heeft, is in 2002 weer opgelaaid.
Door de terugtrekking van Rwandese en Ugandese troepen uit Ituri is een machtsvacuüm
ontstaan waarin geweld is toegenomen met als dieptepunt de massaslachting
van 3 april 2003 waarbij honderden mensen om het leven kwamen. Op 30 mei jl.
aanvaardde de VN Veiligheidsraad resolutie 1484 die de ontplooiing van een Interim Emergency Multinational Force (IEMF) opererend
onder Hoofdstuk VII van het Handvest van de VN in en rond de provinciehoofdstad
Bunia mogelijk maakte. Op 5 juni jl. besloot de EU tijdelijk de leiding te
nemen over deze interventiemacht met «Operatie Artemis», gericht
op het doorbreken van de geweldsspiraal, het creëren van een stabiele
veiligheidssituatie en verbetering van de humanitaire situatie in Bunia. Met
resolutie 1493 van 28 juli 2003 besloot de Veiligheidsraad het mandaat van
MONUC te versterken (hoofdstuk VII VN-handvest) en het aantal troepen in de
DRC uit te breiden met een brigade voor Ituri tot een totaal van 10 800.
Op 1 september 2003 kon MONUC de taken van Artemis weer overnemen.
De voornaamste taken van MONUC zijn het begeleiden van het transitieproces
en het stabiliseren van het oosten van het land. Daarnaast heeft MONUC tot
taak de vrijwillige ontwapening en demobilisatie van buitenlandse en Congolese
strijders te ondersteunen Ook hier geldt dat jarenlange strijd tussen milities
heeft gezorgd voor onnoemelijk leed onder de burgerbevolking, vele ontheemden
en het ontbreken van iedere stabiliteit of ontwikkeling. Ook nu de belangrijkste
groeperingen uit dit gebied, de RCD-Goma, Mayi-Mayi en RCD-M in de transitieregering
zijn opgenomen blijft de situatie in het gebied instabiel en duren de spanningen
tussen bevolkingsgroepen voort. De VN-Veiligheidsraad heeft voor Oost-DRC
een wapenembargo ingesteld op 25 juli 2003. De wijze van toezicht op de naleving
van het embargo is onderwerp van overleg in de Veiligheidsraad.Het conflict in BurundiEtnische tegenstellingen en daarmee samenhangende conflicten zijn een
constante factor in de historie van Burundi. Sinds de ondertekening van het
akkoord van Arusha in 2001 zijn er in Burundi belangrijke stappen gezet op
weg naar vrede. «Arusha» voorzag in een transitieperiode van drie
jaar, waarin oud-president Buyoya (Tutsi) na 18 maanden de macht zou overdragen
aan Domitien Ndayizeye (Hutu). Eind 2004 zullen in Burundi algemene verkiezingen
worden gehouden.Sinds de ondertekening van het Arusha-akkoord is de strijd tussen regering
en rebellenbewegingen echter voortgezet, waardoor van daadwerkelijke vrede
en ontwikkeling nog geen sprake kan zijn. Na het aantreden van president Ndayizeye
zijn de vredesonderhandelingen onder leiding van het «Regionaal Initiatief»,
bestaande uit Uganda, Tanzania en Zuid-Afrika, met de grootste rebellenbeweging
van Burundi, de «Conseil National Pour la Defense de la Democratie –
Forces pour la Democratie» (CNDD/FDD), in een stroomversnelling geraakt.
Op 8 oktober 2003 werd in Pretoria een principe akkoord bereikt over de machtsdeling
tussen regering en de CNDD/FDD. Eveneens werden afspraken gemaakt over de
opname van de rebellen in het regeringsleger. Het nieuwe nationale leger zal
voor 60% uit soldaten uit het bestaande leger en voor 40% uit rebellen van
de CNDD/FDD worden samengesteld.Nu regeringsleger en CNDD/FDD niet langer strijd voeren dienen cantonering,
ontwapening en herintegratie van het afvloeiende deel van het leger snel in
gang te worden gezet. De Burundese regering en de Wereldbank werken hiervoor
samen aan een nationaal plan. Voorts dient met de hervorming van de justitiële
sector en met economisch herstel een aanvang gemaakt te worden, om te voorkomen
dat het huidige momentum in het vredesproces verloren gaat. In Burundi is
een vredesmacht van de Afrikaanse Unie (AMIB) aanwezig die toeziet op de veiligheid
in Burundi en bij het vredesproces zal assisteren. Mede door ontoereikende
internationale financiële middelen dringt de AU aan op de spoedige overname
van AMIB door een VN-vredesoperatie.De recente positieve ontwikkelingen laten onverlet dat de Hutu-rebellenbeweging
«Palipehutu-Forces Nationales de Liberation» (FNL)1 onder leiding van Agathon Rwasa, de strijd niet heeft gestaakt en
het «Arusha-proces» weigert te erkennen. De FNL nam ook geen deel
aan de onderhandelingen die leidden tot het Arusha-vredesakkoord. In diverse
fora hebben in de afgelopen periode reeds consultaties plaatsgevonden tussen
regering en FNL. Echter, eerst in januari 2004 werd in Oisterwijk een belangrijke
stap gezet naar toenadering toen een delegatie o.l.v. President Ndayizeye
en een delegatie van de FNL overeen kwamen om op korte termijn vredesbesprekingen
voort te zetten. Gevechten in en rond de hoofdstad Bujumbura gaan nog door,
waardoor terugkeer van vluchtelingen vanuit de DRC en Tanzania
en een begin van economisch herstel verhinderd worden.De ontwikkelingen in de DRC zullen van invloed zijn op het verloop van
de gebeurtenissen in Burundi. Herstel van staatsgezag in Oost-DRC zal rebellen
van een deel van de bewegingsvrijheid beroven en de aanvoer van wapens bemoeilijken.
Ook zal de betrokkenheid van individuen en bedrijven uit Burundi bij de illegale
exploitatie van grondstoffen in de DRC afnemen. De druk -ook vanuit de regioom
te komen tot een «all inclusive»-vredesakkoord voor Burundi blijft
noodzakelijk.Het conflict in Noord-UgandaHet conflict in het noorden van Uganda tussen overheid en het «Lord's
Resistance Army» (LRA) speelt zich af op de scheidslijn tussen de regio
van de Grote Meren en de Hoorn en duurt al meer dan 17 jaar. Reeds eind jaren
'80 vochten in het noorden van Uganda groepen rebellen tegen het bewind van
president Museveni. Het LRA van Joseph Kony heeft de strijd tot op heden voortgezet.
De rebellen opereren deels vanuit Sudan en werden lange tijd door de regering
in Khartoem ondersteund, zoals de SPLM/A in Zuid-Sudan kan rekenen op steun
van de regering in Kampala. Een vredesakkoord in Sudan wordt als een noodzakelijke,
maar niet voldoende voorwaarde gezien voor vrede in Noord-Uganda.Voorts zijn de conflicten in de Grote Merenregio en de Hoorn verbonden
doordat Sudanese steun aan Ugandese rebellenbewegingen in Oost-DRC de hoofdreden
is geweest voor de Ugandese interventie in de DRC van 1998 tot en met 2003.
Een bilateraal akkoord tussen Uganda en Sudan in 1999 waarin werd overeengekomen
de steun aan rebellenbewegingen over en weer te staken was een eerste aanzet
tot verbetering van de relaties. Uganda heeft dan ook sinds 2002 ook militaire
acties tegen de LRA kunnen uitvoeren op Sudanees grondgebied met instemming
van Khartoem. Toch blijft de LRA vanuit Sudan actief en lijken de rebellenbewegingen
nog steun van over de grens te krijgen.De burgeroorlog trekt een zware wissel op de bevolking. Bijna anderhalf
miljoen mensen, waarvan meer dan de helft kinderen, zijn op dit moment op
de vlucht of ontheemd ten gevolge van het conflict. In juni 2002 werd de operatie
«Iron Fist» gelanceerd, gericht op uitroeiing van de LRA. Het
Ugandese leger is, ook na de terugtrekking van de troepen uit de DRC en de
oprichting door de overheid van paramilitaire groeperingen, niet in staat
het conflict langs militaire weg te beëindigen.De LRA heeft geen duidelijke politieke agenda en elke bemiddelingspoging
is tot nu toe mislukt. Recent heeft de LRA haar activiteiten zelfs uitgebreid
tot het oosten van het land. De ontvoeringen van kinderen zijn sterk toegenomen
tot ca 10 000 sinds juni 2002. De overheid blijkt op geen enkele wijze
in staat burgers te beschermen, ook niet in de speciaal opgerichte «protected
camps». Het beleid van de regering is formeel tweeledig: militaire actie
en het zoeken van een oplossing langs vreedzame weg. Een dialoog is echter
nog niet op gang gekomen.In juli 2002 heeft President Museveni een «Presidential Peace Team»
(PPT) geïnstalleerd dat vredesbesprekingen diende te gaan voeren met
de LRA. Tot op heden is het PPT niet succesvol geweest. Naast deze bemiddelingspogingen
heeft de regering in januari 2000 de «Amnesty-act» ingevoerd en
een amnestiecommissie geïnstalleerd om de demobilisatie en reïntegratie
van rebellen en het verlenen van amnestie mogelijk te maken. Tot op heden
hebben 4000 LRA-rebellen amnestie gekregen. Rebellen die mobiliseren zouden
steun van het «Multi-country Demobilization and Reintegration Programme»
(MDRP) kunnen krijgen bij de terugkeer in de samenleving. President
Museveni heeft aangegeven bereid te zijn de Amnestiewet, die begin januari
2004 afloopt, te verlengen, behalve voor leiders van de LRA.2.2 Oorzaken van conflictDe conflicten in de regio van de Grote Meren hebben een complexe ontstaansgeschiedenis,
die deels terug te voeren valt op de periode waarin koloniale structuren werden
gelegd over die van de traditionele koninkrijken en «chiefdoms»
in de regio. Een andere factor is de geringe mate waarin de landen door de
koloniale heersers waren voorbereid op de onafhankelijkheid. Met name in de
DRC deed het vrijwel geheel ontbreken van hoger opgeleiden zich voelen, in
een chaotisch proces van machtsoverdracht waarin de strijd om 's lands rijkdommen
ook toen al een vooraanstaande plaats innam. De strijd om de macht leidde
tevens tot een beroep van vele leiders op hun etnische achterban, waarmee
de kiem werd gelegd voor de huidige problemen. Niet alleen werd roofbouw,
gepleegd op instellingen, staatsmiddelen, natuurlijke hulpbronnen en bevolking,
een belangrijk kenmerk van de DRC, maar ook leidde uitsluiting van grote delen
van de bevolking van staatsvoorzieningen tot verdere marginalisering van perifere
gebieden. Ook in Burundi en Rwanda leidden keuzes gemaakt in de koloniale
tijd tot etnisch gemarkeerde uitsluitingen. In de strijd om schaarse middelen,
verergerd door grote bevolkingsdruk en de tegenstelling tussen landbouwers
en veetelers, zou dit leiden tot decennia van geweld en zelfs genocide. In
Uganda kreeg de strijd om de macht een etnische – en regionale –
kleur, die tot op heden doorwerkt en tot uitdrukking komt in de ongelijke
toegang tot staatsmiddelen.De leiders die na de onafhankelijkheid de toekomst van de landen bepaalden
waren niet in staat goed functionerende staatsstructuren op te bouwen, ten
dienste van de gehele bevolking. De afwezigheid van goed functionerende staatstructuren
wordt dan ook gezien als de kernoorzaak van de
conflicten in de regio en het voorduren ervan. Als gevolg van de afwezigheid
hiervan konden andere factoren zich ontwikkelen tot voedingsbodem voor conflicten.KernoorzaakDisfunctionerende statenDe staatsstructuren in de verschillende landen geven een wisselend beeld
te zien. Geen van hen werkt evenwel als een neutraal en op nationale ontwikkeling
gericht instrument voor toewijzing van middelen. Disfunctionerende staatsstructuren,
gekenmerkt door gebrek aan «inclusiviteit» en een beperkt democratisch
gehalte, vormen de kernoorzaak van de conflicten in de regio. De DRC kende
in de regio veruit de zwakste staatstructuur, waarvoor de «verdeel-en-heers»-strategie
uit het tijdperk Mobutu in hoge mate verantwoordelijk was. Intern verzwakt
bleek de DRC niet bij machte zelfstandig het hoofd te bieden aan de problemen,
waarmee het in de nasleep van de genocide in Rwanda werd geconfronteerd. De
implosie van de zwakke staatstructuur aan het begin van de oorlog en de onmacht
zich te verdedigen leidde ertoe dat naast Rwanda, Uganda en Burundi tal van
andere landen in de regio in het conflict werden meegezogen. Een regionale
vertrouwenscrises was het gevolg. De situatie werd nog verergerd door de aantrekkingskracht
van de bodemrijkdom van de DRC, die bij gebrek aan een functionerende staat
mede tot inzet van het conflict werd.Overige oorzaken– Etniciteit en nationaliteitEtniciteit en nationaliteit spelen een sleutelrol in de vele conflicten
in de Grote Merenregio. In de opbouw van staatstructuren is de ontwikkeling
van een nationale identiteit van groot belang. Ook is integratie van verschillende
bevolkingsgroepen essentieel. Hoewel etniciteit niet de directe oorzaak voor
conflict is, worden etnische verschillen in vrijwel alle gevallen misbruikt
om tegenstellingen aan te wakkeren en achterliggende motieven voor geweld
te verhullen. Groepen worden gemarginaliseerd en gediscrimineerd en in sommige
gevallen wordt zelfs getracht bevolkingsgroepen geheel uit te roeien, zoals
in 1994 in Rwanda. Etniciteit hangt dikwijls nauw samen met minderhedenproblematiek
en mensenrechtenschendingen. Een belangrijk voorbeeld hiervan is de positie
van de Congolese Tutsi in de provincie Zuid-Kivu (de «Banyamulenge»).
Het ontzeggen van de Congolese nationaliteit aan deze groep is één
van de oorzaken geweest voor het ontstaan van de oorlog in 1996. De pygmeeën
die in de bossen van Uganda en de DRC wonen zijn onderwerp van frequente mensenrechtenschendingen,
zowel door fysiek geweld als door het ontkennen van hun basale rechten.– BevolkingsdrukIn de conflicten heeft de bevolkingsdruk eveneens een rol gespeeld, in
combinatie met de toegang tot land. De bevolkingsdruk in Rwanda en Burundi
is een belangrijke factor geweest in het ontstaan van de conflicten in deze
landen, naast de strijd om toegang tot land tussen landbouwers en veetelers.
De hoge bevolkingsdruk in Rwanda en Burundi heeft eveneens geleid tot belangrijke
migraties naar de relatief dun bevolkte DRC, waar toegang tot land en de aanwezigheid
van de natuurlijke hulpbronnen uitzicht boden op de opbouw van een beter bestaan.
De voortdurende, sterke bevolkingsaanwas in Rwanda en Burundi zal tot toenemende
problemen in de landen zelf leiden en de druk op de regionale migratie doen
toenemen.– GrondstoffenDe falende staat in de DRC en het daaruit voortvloeiende machtsvacuüm
gaat gepaard met illegale exploitatie van de natuurlijke hulpbronnen van de
DRC. Milities, rebellenbewegingen, buitenlandse legers en multinationals zijn
betrokken bij de economische exploitatie van het grondgebied. Winsten die
worden gemaakt en belastingen die worden geheven worden zowel voor persoonlijke
verrijking gebruikt als om wapens te kopen en de conflicten voort te zetten.
Het gezagsvacuüm biedt een voedingsgrond voor illegale praktijken als
wapenhandel, drugshandel en witwassen van geld en oefent aantrekkingskracht
uit op internationale criminele groeperingen. Daarnaast heeft de grondstoffenexploitatie
en illegale handel desastreuze consequenties voor milieu en biodiversiteit.– Regionale desintegratieRegionale samenwerking en integratie ontbreken grotendeels in de Grote
Meren regio. De landen van de Grote Meren regio handelen voornamelijk vanuit
nationale belangen en hun beleid is niet primair gericht op regionale stabiliteit
en ontwikkeling. Hoewel een meer op regionale ontwikkeling gericht beleid
evidente voordelen zou hebben, overheerst de nationale dimensie. Alvorens
een regionale politiek tot stand zal kunnen komen, zal het onderling vertrouwen
versterkt moeten worden. In dit kader is de voorgenomen toetreding van Rwanda
en Burundi tot de East African Community (EAC), thans bestaande uit Kenya,
Uganda en Tanzania, een positieve ontwikkeling.– Grensoverschrijdende veiligheidsproblemenDe proliferatie van gewapende groeperingen – die vanuit een buurland
aanvallen plegen in het land van herkomst – vormt een belangrijke voedingsbron
voor de conflicten in de regio. Dit geldt met name voor de problematiek rond
de aanwezigheid van ex-FAR en Interahamwe in het oosten van de DRC. Ook Uganda
en Burundi hebben te lijden onder aanvallen door vanuit het buitenland gesteunde
rebellengroeperingen. Juist de grensoverschrijdende veiligheidsargumenten
zijn door Rwanda, Uganda en Burundi aangevoerd om de DRC binnen te vallen.– Armoede, uitzichtloosheid, ongelijkheid.Uitzichtloosheid, extreme armoede, werkloosheid, gebrek aan onderwijs
en gezondheidszorg en prevalentie van ziektes als AIDS vormen een voedingsbodem
voor conflicten. Juist op jongeren met gebrek aan uitzicht op een menswaardig
bestaan oefenen conflicten grote aantrekkingskracht uit, door het uitzicht
op inkomsten en een zekere mate van macht te bieden. Conflicten houden op
hun beurt onderontwikkeling in stand, kunnen voor explosieve toename van AIDS
zorgen en ondermijnen sociale voorzieningen. Het bieden van perspectief voor
ontwikkeling aan de bevolking en aan deelnemers aan conflict is daarom van
groot belang voor de totstandkoming van vreedzame verhoudingen.2.3 Internationale en regionale vredesinspanningenZowel binnen de regio als binnen de internationale gemeenschap groeit
het besef dat de langdurige en deel cyclische geschiedenis van conflict in
de Grote Merenregio slechts kan worden doorbroken door een regionale benadering.
Vooral de positieve consequenties van het vredesproces in de DRC voor de regionale
vrede onderstrepen het regionale karakter van enerzijds oorzaken van en anderzijds
oplossingen voor de conflicten.De regionale vredesinspanningen zijn sterk toegenomen en er is sprake
van groeiend optimisme over de duurzaamheid ervan. Zowel Afrikaanse initiatieven
als inspanningen van de internationale gemeenschap hebben bijgedragen aan
dit beeld, waarmee een «partnership» voor vrede gestalte krijgt.Afrikaanse initiatievenDe vredesprocessen in de regio worden voor een belangrijk deel door Afrikaanse
leiders en organisaties gedragen. Dit geldt zowel voor de processen in de
DRC als in Burundi. In Burundi spelen Tanzania, Uganda en Zuid Afrika een
bemiddelende rol. De Zuid-Afrikaanse vredesmacht in Burundi, die wordt aangestuurd
vanuit de AU, onderstreept de speciale betrokkenheid van dit land bij het
vredesproces. Nederland levert een substantiële financiële bijdrage
aan deze vredesmacht. Ook de totstandkoming van vredesakkoorden, zowel voor
Burundi als de DRC, vond plaats op Afrikaanse bodem en onder Afrikaans leiderschap.
De Tanzaniaanse en Zuid-Afrikaanse leiders hebben hierbij een belangrijke
rol vervuld. Ook Zambia, als één van de buurlanden van de DRC
die zich niet in het conflict hebben gemengd, heeft een rol gespeelt in de
totstandkoming van vrede in de DRC.De prominente rol van Afrikaanse initiatieven dient te worden gezien in
het licht van het NEPAD-gedachtegoed, dat het belang van versterking van regionale
samenwerking en verbetering van bestuur onderkent en hiervoor eigen verantwoordelijkheid
van Afrikaanse leiders voorstaat. Ook regionale organisaties, vooral geënt
op economische samenwerking, zijn zich aan het ontwikkelen en kunnen een belangrijkere
rol gaan spelen in het stabiliseren van de regio. De East African Community
(EAC) en COMESA zijn voorbeelden van regionale organisaties die
een dergelijke rol zouden kunnen gaan vervullen.Nu de verhoudingen tussen de landen verbeteren worden in toenemende mate
initiatieven door de landen in de regio zelf genomen om de totstandkoming
van vrede, veiligheid en stabiliteit te bevorderen. De Verklaring over Goed
Nabuurschap die de leiders uit de regio hebben afgelegd tijdens de AVVN in
september 2003 kan worden gezien als een teken van toenemende regionale verantwoordelijkheid
en vertrouwen. Het (her)openen van diplomatieke betrekkingen tussen de landen
is een ander teken van toenadering.De Regionale Conferentie voor Vrede, Veiligheid, Democratie
en Ontwikkeling in de Grote Meren van de VN en de AUHoewel er al geruime tijd wordt gewerkt aan Conferentie voor de Grote
Meren, heeft de Speciaal Vertegenwoordiger van de SGVN, Ibrahima Fall, eerst
sinds medio 2003 voortgang kunnen boeken met de voorbereidingen van de Conferentie.
De Conferentie combineert een intergouvernementeel karakter met een grote
betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld en is gebaseerd op de principes
van «regional ownership» en «international partnership».
Dit komt tot uitdrukking op nationaal en regionaal niveau en door de betrokkenheid
van regionale en multilaterale organisaties bij de voorbereidingen voor de
Conferentie. De Conferentie wordt gezien als een regionaal proces en zal uitmonden
in twee bijeenkomsten van staatshoofden en regeringsleiders. De eerste Top
zal naar verwachting plaatsvinden medio 2004 en wordt voorafgegaan door drie
voorbereidende bijeenkomsten. De tweede Top zal ongeveer zes maanden later
worden gehouden en moeten leiden tot overeenstemming over een «stabiliteitspact».
Vanuit de internationale gemeenschap zal de Conferentie worden gesteund door
een «Group of Friends», waarvan Canada en Nederland het co-voorzitterschap
bekleden.OESO/INICAOnder de paraplu van de OESO is een initiatief ontstaan dat een bijdrage
levert aan het versterken van de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld
bij de oplossing van conflicten en het opbouwen van vertrouwen in de regio.
Het «Initiative for Central Africa» (INICA) is een informeel platform
voor discussie over regionale samenwerking in de Centraal Afrikaanse regio
van alle landen grenzend aan de DRC en ondersteunt regionale initiatieven
gericht op verzoening en vertrouwensopbouw. Binnen INICA zijn zowel maatschappelijk
middenveld, private sector, parlementariërs, overheden, niet gouvernementele
organisaties en individuen vertegenwoordigd. INICA is daarom complementair
zowel aan inspanningen tussen overheden als aan inspanningen waarbij overheden
formeel samenwerken met het maatschappelijk middenveld. Het accent binnen
INICA ligt op grensoverschrijdende activiteiten. INICA zal tevens een rol
spelen in de voorbereidingen voor de VN/AU Conferentie voor de Grote Meren
en betrokken zijn bij de uitvoering van afspraken gemaakt in die Conferentie.De United Nations Organization Mission in DRC (MONUC)De «United Nations Organization Mission in Congo» (MONUC)
is een essentieel onderdeel van de vredesregeling in de DRC. Begonnen als
kleine waarnemersmissie, nam de Veiligheidsraad na de ondertekening van het
Lusaka-vredesakkoord in 2000 resolutie 1291 aan waarin werd besloten tot de
ontplooiing van een vredesoperatie onder de vlag van MONUC. De belangrijkste
taken van de vredesmissie zijn het toezien op naleving van het staakt-het-vuren
en toezicht, assistentie en verificatie van de ontwapening en herintegratie
van ex-combattanten (DDRRR). Voortdurende gevechten in de provincies Noord-
en Zuid-Kivu en Oriëntale en de daarmee samengaande mensenrechtenschendingen,
massaslachtingen en vluchtelingenstromen alsmede tegenwerking vanuit Kinshasa
en de buurlanden en een gebrek aan manschappen hebben het functioneren van
MONUC lange tijd gehinderd. Op 28 juli 2003 werd resolutie 1493 aangenomen
waarin het mandaat van MONUC werd versterkt door het te baseren op hoofdstuk
VII van het VN-handvest en werd het aantal troepen verder opgevoerd, met name
ten behoeve van een brigade voor het district Ituri, van 8700 tot 10 800.
Voorts maakte de resolutie de ontplooiing van een speciale «Task Force»
voor Noord- en Zuid-Kivu en Oriëntale mogelijk. Belangrijke bijkomende
taak voor MONUC is de bescherming van leden van de transitieregering in Kinshasa.Het VN Panel inzake de illegale exploitatie van grondstoffenDe partijen in de DRC strijden onder meer om de toegang tot grondstofrijke
gebieden. De illegale exploitatie van grondstoffen wordt gebruikt ter financiering
van de strijd en voor zelfverrijking. In 2002 publiceerde een onderzoekscommissie
van de Verenigde Naties onder leiding van Mahmoud Kassem een rapport inzake
de plundering van grondstoffen in de DRC. In dit rapport werd een lange lijst
met namen gepubliceerd van bedrijven die betrokken waren bij de illegale exploitatie
van grondstoffen. De Veiligheidsraad werd onder meer aanbevolen financiële
maatregelen te treffen tegen 29 bedrijven, de meeste in Afrika, maar ook verschillende
bedrijven afkomstig uit de landen van de OESO. Voorts werden 89 bedrijven
genoemd die volgens de onderzoekscommissie de gedragsrichtlijnen van de OESO
schenden. In oktober 2003 werd het eindrapport van het Kassem Panel gepubliceerd,
dat voorziet in onderzoek naar individuen en bedrijven genoemd in het rapport
van 2002 en aanbevelingen doet om de vicieuze cirkel conflict-exploitatie-wapenhandel
te doorbreken. Een van de aanbevelingen betreft de oprichting van een VN monitoringmechanisme
om de illegale wapenhandel tegen te gaan. Ook worden voorstellen gedaan om
de grondstoffen beter te beheren en inkomsten uit grondstoffen ten goede te
laten komen aan de bevolking. In een niet openbaar gemaakt deel van het rapport
worden beschuldigingen van betrokkenheid van de buurlanden van de DRC bij
netwerken van illegale wapenhandel geuit. De betrouwbaarheid van de informatie
in dit deel van het rapport wordt echter betwist. Wel speelt de informatie
een rol bij het ontwikkelen van instrumenten ter terugdringing van illegale
exploitatie van grondstoffen en wapenhandel.WB «Multi-country Demobilization and Reintegration
Programme» (MDRP)Het MDRP is een voorbeeld van een multilaterale activiteit die aansluit
bij de regionale problematiek en invulling geeft aan een gezamenlijke en gecoördineerde
opstelling van de internationale gemeenschap. Het MDRP levert een bijdrage
aan de uitvoering van vredesakkoorden en de totstandkoming van stabiliteit
in de landen van de regio door ondersteuning van demobilisatie, ontwapening
en reintegratie van ex-strijders («demobilisation, disarmament, reintegration» –
DDR). Nederland heeft een omvangrijke bijdrage geleverd aan dit programma
en dringt aan op een voortvarende uitvoering, met name nu er een duidelijk
perspectief op vrede in de regio bestaat. Daarbij wordt gepleit voor speciale
aandacht voor demobilisatie en reïntegratie van kindsoldaten en spoedige
terugkeer van ex-FAR en Interahamwe uit de DRC naar Rwanda. Nederland zal
specifiek toezicht houden op concrete resultaten van het programma op terrein
van demobilisatie en reintegratie van kindsoldaten in de DRC.EUDe EU wordt in de regio vertegenwoordigd door Speciale EU Gezant voor
de Grote Merenregio, Aldo Ajello die namens de EU een dialoog voert met leiders
in de regio. Operatie Artemis in Oost-DRC was de belangrijkste
gezamenlijke bijdrage van de EU in het vredesproces tot nu toe. Thans bestudeert
de EU de mogelijkheden om te assisteren bij de logistiek en training van politie
in de DRC. Daarnaast wordt door het afleggen van gezamenlijke EU-Verklaringen
in de VN en trojka demarches in de regio invulling gegeven aan een zo eensgezind
mogelijke opstelling t.b.v. de bestendiging van vrede in de regio.Contactgroep Grote MerenDe contactgroep, waarin de belangrijkste EU-donoren voor de regio, Verenigd
Koninkrijk, Frankrijk en België, met Speciaal gezant Ajello, de EU voorzitter
en de VS vertegenwoordigd zijn, heeft een positieve bijdrage geleverd aan
een meer eensgezinde opstelling van de internationale gemeenschap inzake de
problematiek in de Grote Merenregio.3. Nederlands beleid Grote Merenregio3.1 Beleidskader Grote MerenHet kader voor het Nederlandse beleid ten aanzien van de Grote Meren wordt
in grote lijnen aangegeven in de Afrika-notitie «Sterke mensen, zwakke
staten» en in de nota «Aan elkaar verplicht» en wordt nader
uitgewerkt in deze notitie.Regionale aanpakHet Nederlandse beleid sluit nauw aan bij de ontwikkelingen in de Grote
Merenregio, waar in toenemende mate de nadruk wordt gelegd op het belang van
een regionale benadering ten aanzien van vredesprocessen en wederopbouw. Niet
alleen de landen in de regio, ook de internationale gemeenschap ziet de noodzaak
in van een regionale benadering voor de oplossing van de conflicten. Ook Nederland
onderkent dat een gericht regionaal beleid de kwaliteit en effectiviteit van
de eigen inzet zal vergroten. Steun op regionaal niveau zal ten goede komen
aan de Nederlandse inspanningen in de landen en omgekeerd kunnen activiteiten
in de landenprogramma's regionale initiatieven ondersteunen. Het Nederlandse
regionale beleid is gericht op het scheppen van noodzakelijke voorwaarden
voor ontwikkeling en het wegnemen van, voor zover mogelijk, de oorzaken van
conflicten. Regionaal beleid creëert daarbij mogelijkheden voor grotere
bijdragen aan vrede, veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling door middel van
steun aan:• regionale organisaties en initiatieven;• overige organisaties en initiatieven, waar zulks vereist is om
een bijdrage te leveren aan de oplossing van regionale problemen;• partnerlanden;• niet-partnerlanden, waar zulks vereist is om een bijdrage te leveren
aan de oplossing van regionale problemen.In de uitvoering van beleid zal bij voorkeur worden aangesloten bij regionale
Afrikaanse en internationale initiatieven, onder meer vanuit de Verenigde
Naties en de Bretton Woods-instellingen, daarbij zal gebruik gemaakt worden
van bilaterale, regionale en multilaterale samenwerking. Uitgangspunt daarbij
is het streven naar een gezamenlijk optreden met andere donoren in de regio,
binnen de VN en in de EU. Deze samenwerking gaat uit van een partnerschap
en een evenwichtige verdeling van verantwoordelijkheden. Terwijl Nederland
met Rwanda en Uganda een structurele bilaterale ontwikkelingsrelatie onderhoudt
die de regionale beleidsinvulling complementeert, wordt het beleid voor Burundi
en de DRC uitsluitend ingevuld vanuit regionaal perspectief.PartnerschapEen tweetal landen in de regio behoort tot de partnerlanden van Nederland: Rwanda en Uganda. Maar ook Kenya, Tanzania en Zambia behoren
tot de partnerlanden van Nederland en oefenen een directie invloed uit op
de ontwikkelingen in de regio. Met deze landen zal de partnerschapsrelatie
in de komende periode nader worden vorm gegeven. Daartoe zal het overleg over
de bilaterale relatie in brede zin worden aangehaald. In het geval van Rwanda
zal dat dienen te leiden tot een aan de actuele omstandigheden aangepast Memorandum
of Understanding inzake de bilaterale samenwerking. In het geval van Uganda
zal het bilateraal overleg op een meer reguliere basis plaats vinden. Ook
zal binnen de samenwerking met Tanzania, Kenya en Zambia en andere landen
die een rol spelen in het regionale vredesproces, worden gewerkt aan integratie
van regionale onderwerpen in de versterking van bilateraal overleg. Daarbij
zal verkend worden of een Memorandum of Understanding inzake de bilaterale
samenwerking een middel is om de samenwerking hechter te maken en de regionale
agenda een prominentere invulling te geven. In alle gevallen geldt dat de
landen in de regio in de komende periode nadrukkelijk zullen worden aangesproken
op hun mede-verantwoordelijkheid voor vrede in de regio als geheel en voor
de ontwikkelingen in het oosten van de DRC in het bijzonder.Partnerschap zal zich ook uitstrekken tot gouvernementele en niet-gouvernementele
organisaties, alsmede bedrijven die actief zijn in Rwanda en Uganda. Daarbij
wordt beoogd het instrumentarium voor ondersteuning van organisaties en bedrijven
uit te breiden en een meer regionaal karakter te geven. Partnerschappen met
bedrijven in deze context zullen voornamelijk zijn gericht op het bevorderen
van pro-poor growth. De partnerschapsrelatie met genoemde organisaties en
bedrijven zal daarnaast worden opgebouwd voor de regio als geheel; het Nederlandse
beleid richt zich immers op de regio Grote Meren en daarmede ook op ontwikkelingen
in de niet-partnerlanden Burundi en de DRC en op regionale processen. Partnerschappen
met organisaties en bedrijven in niet-partnerlanden zullen voornamelijk worden
ingevuld ter ondersteuning van vredes- en transitieprocessen. Daarbij zal
steun aan «agents of change» voorop staan.Met maatschappelijke organisaties in Nederland die hun activiteiten richten
op de regio van de Grote Meren bestaat er een intensief overleg, voor een
deel geformaliseerd in de reguliere contacten met het Platform Grote Meren,
waarvan o.a. de volgende organisaties deel uitmaken: Afrika-Europa-Netwerk,
Amnesty International, AzG, BBO, CARE NL, CCAC/GLAN, CMC, Cordaid, Docu Congo,
ECCP, HealthNet, HIVOS, ICCO, IUCN, Justitia et Pax, Kerk in Actie, Nederlands
Burundi Comité, NiZa, Novib, NL Rode Kruis, Pax Christi, REC, Save
the Children, SNV, Stg. Samenwerking Wageningen Ndiza, St. Oogappel, St. Vluchteling,
Wg Conge-Ned, Worldvision en ZOA. In dit reguliere overleg komen alle aspecten
van het Nederlandse beleid jegens de regio aan de orde. Het overleg voorziet
in het bevorderen van de complementariteit van activiteiten en beleid door
het voeren van een kritische dialoog.Het maatschappelijk middenveld in de landen in de regio zelf is eveneens
van groot belang, juist in het licht van de grote problemen waar de staten
in de regio zich voor gesteld zien en vanwege de grensoverschrijdende problematiek.
Etnische banden, economische relaties en andere gemeenschappelijke kenmerken
zorgen ervoor dat het maatschappelijk middenveld een belangrijke rol kan spelen
in regionale processen. Daarom zal het maatschappelijk middenveld in de regio
steun ontvangen, hetgeen in voorkomende gevallen kan plaats vinden door de
Nederlandse overheid, maar waar mogelijk via Nederlandse organisaties in het
maatschappelijk middenveld. De totstandkoming van een open en pluriforme samenleving
kan niet van boven worden opgelegd, maar dient zich te ontwikkelen, waarbij
het maatschappelijk middenveld in de betreffende landen een essentiële
rol heeft te vervullen.Partnerschappen zullen eveneens tot uitdrukking komen in sterkere coördinatie
en samenwerking met andere donoren in de regio. De samenwerking met België
op het thema «Security Sector Reform» in o.a. Burundi is daarvan
een voorbeeld. Ook zal worden bezien of door «silent partnerships»
een meer directe Nederlandse bijdrage kan worden geleverd, met name in de
niet-partnerlanden. In de partnerlanden zal harmonisatie van procedures een
belangrijk aandachtspunt zijn om tot lagere transactiekomsten te komen. De
donormatrix in Uganda is een voorbeeld van een dergelijke gezamenlijke opstelling
van donoren op terrein van de monitoring van voortgang in de sector «goed
bestuur».Geïntegreerde benadering: ontwikkelingssamenwerking
en politieke instrumentenNederland wordt in de regio gezien als een waardevolle partner, met name
vanwege de bilaterale ontwikkelingssamenwerking met Uganda en Rwanda, maar
ook vanwege de grote bijdrage die Nederland verstrekt op terrein van humanitaire
hulp. Ook de Nederlandse bijdragen aan vredesmissies en aan regionale initiatieven
onderstrepen de actieve rol van Nederland in de versterking van het partnershap
met de regio. De aanwezigheid van Nederlandse maatschappelijke organisaties
en het bedrijfsleven in de regio biedt eveneens aanknopingspunten voor een
brede en «multi-actor» inzet van Nederland in de regio. Daarnaast
biedt Nederland bescherming aan vluchtelingen uit de regio die in tijden van
oorlog en conflict naar Nederland kwamen. Nog steeds biedt Nederland categoriaal
bescherming aan Burundezen en aan Tutsi uit de DRC. Tenslotte heeft de intensieve
politieke dialoog die Nederland voert met regeringen van de landen in de regio
bijgedragen aan nauwere relaties met de landen, waardoor een grotere rol kan
worden gespeeld in de vredesprocessen. Nederland wordt beschouwd als een neutrale
en betrouwbare bondgenoot die in conflictsituaties een «even-handed»
benadering volgt.De Nederlandse benadering is er op gericht een substantiële bijdrage
te leveren aan vrede, veiligheid en ontwikkeling. Het beleid is dan ook gericht
op bevordering van nauwere samenwerking op politiek gebied en op terrein van
economische ontwikkeling en duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen.Uit de kaders neergelegd in de notities «Sterke mensen, zwakke staten»
en «Aan elkaar verplicht» en het beleid dat thans in de landen
in de regio gevoerd wordt, vloeit voort dat de volgende hoofdthema's centraal
staan in het Nederlandse beleid in de Grote Meren regio in de periode 2004–2007:1) het bevorderen van vrede, veiligheid en stabiliteit;2) het bevorderen van goed bestuur en goed beleid;3) het versterken van de capaciteit van mensen en organisaties;4) het bevorderen van Pro-poor economische ontwikkeling; en5) het bevorderen van duurzaam beheer van water en milieu.Deze hoofdthema's zullen worden nagestreefd met gebruikmaking van de tien
hoofdpunten van beleid, neergelegd in de notitie «Aan elkaar verplicht».
Gezien de ondermijnende werking van HIV/AIDS op alle aspecten van de Afrikaanse
maatschappij zal hieraan binnen elk van de thema's aandacht worden besteed.In het bilaterale beleid in de partnerlanden
Rwanda en Uganda ligt de nadruk op de thema's goed bestuur, capaciteitsopbouw
en Pro-poor economische ontwikkeling. De situatie in de
regio brengt met zich mee dat voor wat betreft het regionale
beleid de aandacht zich in de komende jaren zal richten op voorwaardenscheppende
activiteiten en de thema's vrede, veiligheid, stabiliteit, goed bestuur en –
vanwege de speciale rol die de natuurlijke hulpbronnen in de regio spelen –
duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen. Al naar gelang de ontwikkelingen
in de regio op de terreinen van vrede, veiligheid en stabiliteit en goed bestuur
positief verlopen, zal er meer aandacht aan capaciteitsopbouw en Pro-poor economische ontwikkeling gegeven kunnen worden. Overigens
zal tegelijkertijd met de verschuiving van accenten tevens het belang van
regionaal beleid afnemen en van bilateraal beleid toenemen. De huidige samenwerking
met de partnerlanden is illustratief voor deze balans tussen regionaal en
bilateraal beleid.In de operationele uitwerking van het beleid wordt derhalve ingegaan op
de drie hoofdthema's voor de periode 2004–2007. In de beschrijving van
de landenprogramma's wordt dieper ingegaan op de twee andere thema's, versterking
van capaciteit en bevorderen Pro-poor economische
ontwikkeling, aangezien invulling hiervan meer landenspecifiek van aard is.Waar mogelijk zal het beleid met betrekking tot Grote Meren worden afgestemd
op dat jegens de Hoorn, opdat beide elkaar versterken. De Nederlandse inzet
ter bevordering van een vreedzame oplossing voor Noord-Uganda is voor beide
regio's van belang.3.2 Bevordering vrede, veiligheid en stabiliteitEen geïntegreerde benadering voor conflictpreventie en -beheersing
betekent dat diplomatieke instrumenten, vredesmissies en andere vredesbevorderende
activiteiten en ontwikkelingssamenwerking in samenhang ingezet worden om vrede,
veiligheid en stabiliteit te bevorderen. Daarbij wordt onderkend dat vrede
en vooral stabiliteit meer inhoudt dan een akkoord tussen strijdende partijen.
Herstel van de rechtsorde, respect voor mensenrechten en democratische beginselen
en toegang tot basisvoorzieningen zorgen voor draagvlak voor de wederopbouw
van een ontwrichte maatschappij. De opbouw van goed functionerende staatstructuren
vormt daarom de belangrijkste uitdaging, waarbij de scheiding van wetgevende,
uitvoerende en rechtelijke macht een belangrijk uitgangspunt is. Ook versterking
van lokaal bestuur is een belangrijk element in het proces van staatsopbouw.Vrede, veiligheid en stabiliteit vormen de randvoorwaarden voor ontwikkeling
in de regio. Nederland zal op dit terrein een tweesporenbeleid volgen:a) intensivering van de kritische politieke dialoog met de betrokken partijen;b) ondersteuning van initiatieven gericht op vrede, veiligheid en stabiliteit
in de regio.Spoor 1 Intensivering kritische dialoogIntensivering van de kritische dialoog vindt plaats op bilateraal, regionaal
en multilateraal terrein, waarbij brede deelname van de leden van de internationale
gemeenschap wordt nagestreefd.• BilateraalMet de partnerlanden Uganda en Rwanda zal Nederland de dialoog over de
interne situatie voortzetten en waar mogelijk intensiveren. In Uganda zal
worden gepleit voor een vreedzame oplossing voor het conflict in Noord-Uganda
en zal de Ugandese overheid worden gestimuleerd om ontwikkelingsinitiatieven
in Noord-Uganda te nemen. De inspanningen van de overheid op
dit terrein zullen nauwgezet worden gevolgd. In Rwanda zal Nederland zich
richten op versterking van de «rule of law» en verzoening, alsmede
op evenwichtige economische groei. Ook zal worden ingezet op verdergaande
democratisering en zal vanuit de invalshoek van mensenrechten de ontwikkelingen
kritisch worden gevolgd. Inclusiviteit en gendergelijkheid zijn daarbij belangrijke
aandachtspunten, evenals vrijheid van meningsuiting. Voorts zal met beide
landen de dialoog over de regionale problematiek van vrede, veiligheid en
stabiliteit worden voortgezet. Voorbeeld daarvan is de terugkeer van Rwandese
ex-strijders uit de DRC (ex-FAR en Interahamwe) in het kader van het demobilisatie-
en herintegratie programma van de Wereldbank (MDRP).De mogelijke rol van de partnerlanden bij het bevorderen van vrede, veiligheid
en stabiliteit in de regio zal een belangrijk onderdeel van de dialoog blijven
vormen. In de contacten met Rwanda en Uganda zullen betrokkenen worden aangesproken
op hun verantwoordelijkheid voor bestrijding van de illegale handel in grondstoffen
en wapens. Nederland zal duidelijk maken dat voortgaande betrokkenheid bij
conflicten consequenties kan hebben voor de hulprelatie. Ook met de niet-partnerlanden
Burundi en de DRC zal de dialoog zich richten op vredesopbouw, democratisering
en mensenrechten. Daarbij zal nadrukkelijk aandacht zijn voor maatregelen
gericht op het wegnemen van oorzaken voor conflict en het scheppen van voorwaarden
voor stabiliteit. Voor Burundi zal Nederland een bijzondere rol vervullen
in het betrekken van de rebellenbeweging Palipehutu-FNL bij het vredesproces.
Ook zal Nederland, gezamenlijk met België actief betrokken wijn bij de
hervorming van de veiligheidssector in Burundi. De diplomatieke inspanningen
zullen worden gecomplementeerd door activiteiten gefinancierd uit beschikbare
ODA- en non-ODA-middelen uit het stabiliteitsfonds en regionale fondsen.Nederland zal zich blijven inzetten om illegale exploitatie van grondstoffen
en wapenhandel tegen te gaan. Het zal de betrokken regeringen blijven aanspreken
op hun verantwoordelijkheid in deze, zowel in het kader van de opvolging van
aanbevelingen uit het Panel-rapport als in relatie tot het nakomen van internationale
verplichtingen. Voorbeeld hiervan is de «Nairobi Declaration»
inzake kleine wapens, waarin landen worden opgeroepen tot de aanpak van de
kleine wapenproblematiek. In Uganda zullen de uitkomsten van de Porter commissie,
die onderzoek heeft gedaan naar de aantijgingen uit het VN-panel rapport,
worden vertaald in actie. Tot slot zal Nederland zich inzetten voor meer transparantie
over de aantijgingen gedaan in het geheime deel van het Panel-rapport dat
illegale netwerken gesteund door Rwanda, Uganda en de DRC nog steeds betrokken
zijn bij de illegale exploitatie van grondstoffen en wapenhandel in de DRC.
Wanneer aantijgingen worden bevestigd door betrouwbaar onderzoek zullen maatregelen
niet uitblijven.• RegionaalOp regionaal niveau zet Nederland zich in voor samenwerking tussen de
landen in de regio, opdat de kans op duurzame vrede, veiligheid en stabiliteit
toeneemt. Ook zal meer dan nu het geval is de dialoog worden gezocht met omliggende
landen die invloed kunnen uitoefenen op de leiders in de regio van de Grote
meren, waaronder Zuid-Afrika, Kenia en Tanzania. Daarbij zou tevens een rol
kunnen zijn weggelegd voor NEPAD, in de vorm van het «peer review mechanisme».
Nederland zal tevens blijven benadrukken dat de Regionale Conferentie voor
Vrede, Veiligheid, Democratie en Ontwikkeling in de Grote Meren door het afsluiten
van een «stabiliteitspact» een belangrijke bijdrage kan leveren
aan de regionale vrede. Voorts zal worden bijgedragen aan de ontwikkeling
van een Regional Stability Assessment Framework,
toegesneden op het regionale karakter van de conflicten in de Grote Meren.
Daarbij zullen oorzaken van de conflict worden vertaald naar
volgbare indicatoren, zodat tijdig kan worden waargenomen dat spanningen ontstaan
of oplopen. Een dergelijk«early warning» mechanisme kan een belangrijke
bijdrage leveren aan het voorkomen en beheersen van bestaande en nieuwe conflicten.• MultilateraalNederland pleit in multilaterale fora voor intensivering van de dialoog
met overheden in de Grote Meren regio. Een grotere samenhang tussen de inspanningen
van multilaterale en bilaterale donoren is essentieel voor het bereiken van
vrede, veiligheid en stabiliteit. Nederland zal in de landen van de regio
vragen om een meer actieve opstelling van multilaterale organisaties bij het
voeren van een dialoog.Nederland zal in het kader van de opvolging van de aanbevelingen van het
VN-panel rapport steun geven aan de oprichting van een VN-monitoringmechanisme
voor regionale wapenhandel, in nauw overleg met internationale partners. Ook
zal worden ingezet op regionale transparantie van inkomsten uit grondstoffen
(«publish what you pay») en het opzetten
van een systeem voor een evenwichtige aanwending van inkomsten uit exploitatie
van grondstoffen voor armoedebestrijding.Spoor 2 Ondersteuning initiatieven gericht op vrede, veiligheid
en stabiliteitDe Nederlandse bijdrage zal zowel langs multilaterale weg als langs bilaterale
weg worden aangeboden. Het regionale beleid maakt het mogelijk ook steun te
geven aan niet-partnerlanden ter oplossing van regionale problemen.• BilateraalIn zowel de partnerlanden Rwanda en Uganda als de niet-partnerlanden Burundi
en DRC zal meer aandacht worden besteed aan de hervorming van de veiligheidssector,
zowel leger als politie. In Burundi zal dit thema door Nederland en Belgie
namens de donorgemeenschap nauwgezet worden gevolgd. Hierbij dient ook de
speciale Nederlandse aandacht voor de mensenrechtensituatie te worden voortgezet.
Uitgangspunt is de opbouw van een veiligheidssector die legitimiteit heeft
en een breed draagvlak onder de bevolking geniet. In Uganda zal bovendien
steun worden verleend aan initiatieven gericht op een vreedzame oplossing
van het conflict in Noord-Uganda.Ook zal Nederland zich bilateraal inzetten voor initiatieven gericht op
bemiddeling in vredesonderhandelingen. Daarbij gaat speciale aandacht uit
naar het betrekken van de FNL bij de vredesonderhandelingen in Burundi en
naar een mogelijke bemiddelende rol van de internationale gemeenschap in Noord-Uganda.
Nederland zal het vredesproces voor Noord-Uganda actief bevorderen en een
bijdrage leveren aan initiatieven die dit ondersteunen. In de post-conflict
fase zal door intensivering van humanitaire hulp en steun voor terugkeer van
ontheemden en vluchtelingen een bijdrage worden geleverd aan vrede, veiligheid
en stabiliteit in Uganda in het algemeen en Noord-Uganda in het bijzonder.• Regionaal / multilateraalOp regionaal niveau draagt Nederland bij aan demobilisatie, ontwapening
en reïntegratie (DDR) van ex-strijders door een bijdrage aan het Trust
Fund van het «Multi-country Demobilization and Reintegration Programme»
(MDRP) voor de Grote Meren. Nederland zal druk blijven uitoefenen op het MDRP
en de landen die werken aan een demobilisatieprogramma, met name de DRC en
Burundi, om zo snel mogelijk over te gaan tot ontwapening. Daarbij zal speciale
aandacht worden gevraagd voor regionale aspecten van ontwapening, zoals de
terugkeer van ex-FAR en Interahamwe en voorrang voor kindsoldaten.
In de DRC zal Nederland het voortouw nemen in het toezicht houden op concrete
resultaten van MDRP op terrein van demobilisatie en reïntegratie van
kindsoldaten. Ook zal worden gepleit voor een pro-actieve rol van het MDRP
in de oplossing van het conflict in Noord-Uganda en zal worden overwogen het
MDRP uit te breiden naar Sudan, wanneer het vredesproces een dergelijke stap
mogelijk maakt.Nederland zal blijven bijdragen aan geconsolideerde VN-appeals voor humanitaire
hulp aan de Grote Merenlanden, waarbij specifieke aandacht zal worden gegeven
aan de problematiek van ontheemden en vluchtelingen. Voorts zal Nederland
steun blijven geven aan voorzetting van de vredesmissies in de DRC (MONUC)
en Burundi (AMIB). Ook zal steun aan vredeswaarneming worden overwogen, waarbij
tevens zal worden bezien of een actieve rol voor het maatschappelijk middenveld
kan worden weggelegd. Inzet van militaire waarnemers op individuele basis
zal eveneens worden overwogen, waarbij actief dienenden dan wel uitgetreden
militairen zouden kunnen worden ingezet.Nederland zal tevens bijdragen aan conflictbeheersing en de voorbereidingen
op de post-conflictfase. Daarbij wordt regionale samenwerking als essentiële
factor gezien voor regionale stabiliteit. Specifieke aandacht zal uitgaan
naar vergroting van transparantie bij de handel in grondstoffen en samenwerking
op het terrein van grenscontroles, mede om illegale handel in wapens te bestrijden.
Daarbij zullen de aanbevelingen van het VN-panel worden meegenomen in de beoordeling
van ondersteuning van regionale en internationale initiatieven.3.3 Goed bestuur en goed beleidGoed bestuur• BilateraalIn de DRC, maar ook in de andere landen in de regio is het vestigen van
een staat die effectief en rechtvaardig gezag kan uitoefenen over het gehele
nationale grondgebied een absolute noodzaak. Effectieve staatsstructuren vormen
immers een essentiële voorwaarde voor stabiliteit en ontwikkeling, net
als het tegengaan van straffeloosheid en de illegale exploitatie van natuurlijke
hulpbronnen. In alle landen in de regio, ook in de niet-partnerlanden, de
DRC en Burundi, zal Nederland bijdragen aan staatsopbouw, met specifieke aandacht
voor scheiding van rechtelijke, uitvoerende en wetgevende macht en hervorming
van de veiligheids- en de juridische sector. Daarbij zal tevens aandacht zijn
voor versterking van lokaal bestuur. In de DRC en Burundi zal specifieke aandacht
uitgaan naar steun gericht op een vreedzaam verloop van de transitiefase tot
de verkiezingen; 1 januari 2006 voor de DRC en najaar 2004 voor Burundi. De
recente bijdrage aan de transitieregering in de DRC is een voorbeeld van de
Nederlandse steun in dit kader. Bescherming van de rechten van de mens, het
tegengaan van straffeloosheid, steun aan persvrijheid en het stimuleren van
verzoening zijn belangrijke punten van aandacht in deze transitiefase.In bredere zin zal waar mogelijk worden samengewerkt met «agents
of change», waaronder NGO's, wetenschapsmensen,
pers, «civil society», en hervormingsgezinde politici. In Uganda
zal nauwlettend het democratiseringsproces in de aanloop naar de presidentsverkiezingen
in 2006 worden gevolgd. Zonodig zal, in samenwerking met andere donoren, de
druk op het huidige bewind worden opgevoerd om het politieke systeem tijdig
open te stellen voor meer partijen.• RegionaalNaast steun aan nationale transitieprocessen in de post-conflict fase
zal worden bijgedragen aan regionale initiatieven en organisaties, zoals de
VN/AU-conferentie voor de Grote Meren, maar ook door steun aan initiatieven
vanuit het maatschappelijk middenveld. Het «Initiative for Central Africa»
(INICA), een regionaal informeel forum dat het ontstaan van grensoverschrijdende
netwerken en activiteiten stimuleert, zal op Nederlandse steun kunnen blijven
rekenen. Voorts zal steun aan regionale economische samenwerking worden gegeven
en aan inspanningen gericht op de totstandkoming van een vrije markt voor
personen, goederen en diensten.Regionale economische integratie zal worden bevorderd door ondersteuning
van de «East African Community» (EAC) en het bepleiten van de
opname van Rwanda en Burundi in deze organisatie. Ook steun aan COMESA zal
worden overwogen. Daarnaast zal worden bezien of steun aan revitalisatie van
de «Communauté Economique des Pays des Grands Lacs» een
bijdrage kan leveren aan toenemende stabiliteit en ontwikkeling.• MultilateraalRegionale initiatieven gericht op het doorbreken van de cirkel conflict-wapenhandel-grondstoffenexploitatie
vereisen multilaterale steun. Initiatieven op dit terrein, waaronder het opzetten
van een VN-monitoringmechanisme voor wapentransacties, zullen worden gesteund.
Nederland zal in multilateraal kader speciale aandacht geven aan het tegengaan
van straffeloosheid. De internationale berechting van genocide-plegers bij
het tribunaal in Arusha is een belangrijk, normstellend onderdeel van het
tegengaan van straffeloosheid. Nederland zal eveneens de activiteiten van
het International Criminal Court – dat zich o.a. zal richten op de mensenrechtenschendingen
gepleegd in Ituri in de DRC – ondersteunen. Voorts zal nationale rechtsvervolging
worden bevorderd.Goed beleidNederland zal zich inzetten voor de ontwikkeling van regionale programma's
van VN- en Bretton Woods-instellingen en zal de regionale benadering bij andere
donoren bepleiten. Regionale activiteiten die voortvloeien uit regionale initiatieven,
zoals INICA en de VN Conferentie voor de Grote Meren krijgen speciale aandacht,
net als verzoenings- en ontwikkelingsactiviteiten ondersteunen die in het
verlengde liggen van de beleidsaccenten: versterken van capaciteit, Pro-poor economische ontwikkeling en duurzaam beheer van
natuurlijke hulpbronnen. Aan de bestrijding van HIV/AIDS zal voorrang worden
gegeven, zowel in de verzoeningsfase als in de periode van wederopbouw. Regionaal
krijgt de bestrijding van HIV/AIDS aandacht bij multilaterale organisaties,
waaronder UNICEF en UNHCR. Het bedrijfsleven, bijvoorbeeld Heineken en Shell,
speelt al een voortrekkersrol ten aanzien van HIV/AIDS, waar het gaat om invulling
van sociale verantwoordelijkheden, maar ook de relatie bedrijf en samenleving.
De samenwerking met het bedrijfsleven op dit terrein zal worden verdiept zowel
op nationaal als regionaal niveau.Ook in de post-conflictsituatie zal humanitaire steun worden geboden aan
initiatieven voor ontheemden en vluchtelingen, zowel in het kader van terugkeer
als reïntegratie, waarbij speciale aandacht zal worden besteed aan activiteiten
gericht op kinderen en vrouwen als oorlogsslachtoffers. Bij inspanningen gericht
op reïntegratie zal worden gepleit voor een accent op capaciteitsopbouw
en onderwijs. Versterking van capaciteit is van essentieel belang in het proces
van opbouw van functionerende staatsstructuren.Daarnaast zal het beleid erop gericht zijn met de landen in de regio tot
een dialoog te komen over migratie, om vanuit gezamenlijke belangen te komen
tot een internationaal migratiebeleid. Het tegengaan, in internationaal verband,
van mensensmokkel en -handel zal deel uitmaken van zo'n migratiebeleid, evenals
het bevorderen van een effectief terugkeerbeleid voor illegaal in Nederland
verblijvenden en afgewezen asielzoekers, door meer samenwerking op het gebied
van terug- en overname. Voor de DRC zal een landenspecifieke terugkeerstrategie
worden uitgewerkt als integraal onderdeel van het Nederlandse buitenlandse
beleid voor dat land.3.4 Duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnenDe aanwezigheid van natuurlijke hulpbronnen enerzijds en het gebrek aan
grond in combinatie met overbevolking anderzijds behoren tot de oorzaken van
de conflicten in de regio. De enorme rijkdom aan natuurlijke hulpbronnen in
de regio is zowel in tijden van conflict als in tijden van post-conflict een
grote bron van inkomsten. Het omvangrijke potentieel van de rivier de Congo
als water en energieleverancier, maar ook voor transport, biedt goede mogelijkheden
voor duurzame ontwikkeling, gericht op behoud van natuurlijke hulpbronnen
en op armoedebestrijding in de regio als geheel. Investeren in verantwoorde
en duurzame exploitatie van grondstoffen is daarom een essentieel element
in een regionale benadering. Deze investeringen zijn niet alleen relevant
voor de regio, maar ook voor de internationale gemeenschap. Deze streeft immers
naar behoud van biodiversiteit en bescherming van bossen en andere habitat
voor uitstervende diersoorten, zoals mensapen. Duurzame exploitatie van natuurlijke
hulpbronnen in de Grote Meren regio is daarom geen louter economische activiteit,
maar vloeit voort uit een mondiale inspanningsverplichting. Daarom zullen
in alle stadia van samenwerking Nederlandse inspanningen worden verricht,
ook in de kritische dialoog met partnerlanden en niet-partnerlanden in de
regio. Daarnaast zijn meer directe investeringen in duurzame exploitatie en
behoud en bescherming van natuurlijke hulpbronnen nodig, waarmee een bijdrage
kan worden geleverd aan regionale en nationale conflictpreventie enoplossing.
Daarbij kan het bedrijfsleven een belangrijke ondersteunende rol vervullen.Regionaal zal Nederland steun geven aan activiteiten gericht op beter
beheer van en gelijkwaardiger aanwending van inkomsten uit hulpbronnen en
beter functionerende douanediensten, maar ook activiteiten ondersteunen die
bijdragen aan behoud van biodiversiteit, bossen en duurzaam beheer van natuurlijke
hulpbronnen. Het Nederlandse beleid is gericht op versterking van bestaande
samenwerkingsverbanden en verbetering van de controle op de exploitatie van
hulpbronnen. Steun aan de media en maatschappelijke instanties die zich inzetten
voor behoud van biodiversiteit en verantwoorde exploitatie van natuurlijke
hulpbronnen maakt onderdeel uit van het beleid. Initiatieven zoals INICA en
andere grensoverschrijdende netwerken kunnen bijdragen aan het verhogen van
het bewustzijn van de waarde van de natuurlijke hulpbronnen en het belang
van duurzame exploitatie. Daarbij zal veel aandacht uitgaan naar het stopzetten
van illegale houthandel en illegale «bushmeat» handel, teneinde
het uitsterven van de grote mensapen in Centraal Afrika te voorkomen.Aan de ene kant is het «Nile River Basin Initiative», waarin
Kenia, Tanzania, Rwanda en Burundi participeren een goede basis voor samenwerking.
Aan de andere kant zal worden geïnvesteerd in samenwerking binnen het
Congo-bassin, dat de DRC, Gabon, Centraal Afrikaanse Republiek, Kameroen,
Equatoriaal Guinee en Congo Brazaville beslaat, op het gebied van bosbeheer
en integraal waterbeheer. De ministers van milieu en bossen van deze landen
ontmoetten elkaar regelmatig, waardoor een regionale aanpak van
de problematiek wordt bevorderd. Het «Central African Regional Programme
in the Environment» (CARPE), dat het gehele Congo Basin omvat en wordt
gecoördineerd door USAID is een goed voorbeeld van een regionaal initiatief.
Op het terrein van bosbeheer is er een door Nederland ondersteund samenwerkingsprogramma
met WB en WWF, het «WSSD-WEHAB Congo Basin Partnership», het EC
programma ECOFAC en het in voorbereiding zijnde «Partenariat pour les
Forets du bassin du Congo», gecoördineerd door de EU en Canada.
Nederland zal steun aan deze initiatieven overwegen.Op multilateraal niveau zal bij de ontwikkeling en beoordeling van VN
en WB programma's kritisch worden gekeken naar de milieueffecten en de kansen
die deze programma's en de PRSP's bieden voor milieuintegratie. Tevens zal
worden bezien of het mogelijk is om in EU – en later OESO – verband
tot nadere afspraken te komen inzake duurzaam ondernemerschap, bijvoorbeeld
tussen de Europese bosexploitanten. Ook zullen de mogelijkheden voor sanctiemaatregelen
tegen overtredende landen en bedrijven in kaart worden gebracht.3.5 Flankerend beleid• Eensgezinde opstelling van westerse landen in EU en VN
verbandDe Nederlandse inspanningen kunnen slechts effectief zijn als onderdeel
van in internationaal verband overeengekomen beleid. Nederland zal zich tijdens
het EU-voorzitterschap in 2004 actief inzetten voor de totstandkoming van
een gemeenschappelijk EU-beleidskader voor de Grote Meren. Ook zal hervatting
van het EU-grondstoffenoverleg worden bepleit, zodat vanuit de EU een coherente
reactie zal kunnen worden gegeven op de aanbevelingen van het VN-Panel rapport.
Nederland zal binnen de genoemde contactgroep voor de Grote Meren een gemeenschappelijke
opstelling jegens de regio van de Grote Meren bevorderen, mede door het stimuleren
van gezamenlijke analyse en inzet van instrumenten. Ook zullen de handelsrelaties
tussen de EU en de Grote Merenregio worden versterkt.De «Group of Friends» van de VN/AU-conferentie voor de Grote
Meren biedt de mogelijkheid om een eensgezinde opstelling van de internationale
gemeenschap te bevorderen. Nederland is, samen met Canada, voorzitter van
deze «Group of Friends» en actief betrokken bij de aanloop naar
deze conferentie. Eerdergenoemde opstelling zal zowel een financiële
dimensie als een inhoudelijke dimensie behoren te hebben. Nederland zal het
initiatief nemen in het opzetten van een gezamenlijke financieringsmodaliteit
ter ondersteuning van de Conferentie, zodat op gecoördineerde wijze zal
worden bijgedragen.• Nauwere samenwerking met Nederlandse organisaties en bedrijven
die in de regio actief zijnNederlandse NGO's en ondernemingen zijn actief in de Grote Meren regio.
Samenwerking tussen de Nederlandse overheid en NGO's en bedrijfsleven zal
worden bevorderd. Het Grote Meren Platform, waarin NGO's vertegenwoordigd
zijn, zal worden gebruikt om de complementariteit tussen inspanningen van
de overheid en maatschappelijk middenveld te versterken. De samenwerking met
het bedrijfsleven zal zich richten op het stimuleren van investeringen en
de inzet van het bedrijfsleven als «agent of change». Daarbij
zal eveneens het instrument van «public private partnerships»
intensiever worden toegepast. Ook het organiseren van handelsmissies behoort
tot de instrumenten om een grotere betrokkenheid tussen Nederlandse bedrijven
en bedrijven in de regio te bevorderen. Bovendien zal de samenwerking met
het bedrijfsleven in het teken staan van ethisch ondernemerschap, zoals uiteengezet
in de notitie ondernemen in conflictgebieden en maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Tenslotte zal worden bezien wanneer het PSOM instrument
voor niet-partnerlanden in de regio kan worden ingezet. Ook de uitzending
in het kader van het Programma Uitgezonden Managers (PUM) behoort tot de mogelijkheden,
ook voor voormalige militairen.• Voldoende flexibele fondsen beschikbaar voor ondersteuning
van alle facetten van de vredesprocessenNu de vredesprocessen in de regio op gang zijn gekomen, is het noodzakelijk
om daaraan snel en flexibel bij te dragen, bijvoorbeeld voor vredesbesprekingen.
Dit zal gebeuren door de inzet van het Stabiliteitsfonds, middelen uit een
regionaal fonds voor de ondersteuning van het regionale beleid en thematische
budgetten. Uit het Stabiliteitsfonds zullen activiteiten worden gefinancierd
die op het snijvlak liggen van vrede, veiligheid en ontwikkeling en die de
overgang van een (post-)conflictsamenleving naar een meer stabiele situatie
kunnen bevorderen. De activiteiten dienen te zijn gerelateerd aan een formeel
vredesproces en in internationaal kader te zijn afgestemd. Ondersteuning van
additionele vredesbesprekingen komen voor financiering in aanmerking, evenals
activiteiten die betrekking hebben op herstructurering van nationale legers,
demobilisatie en reintegratie van ex-strijders en het bevorderen en versterken
van de civiele controle over de veiligheidssector.Naast het Stabiliteitsfonds zal een regionaal fonds worden gecreëerd
voor financiering van activiteiten die passen binnen het regionale beleid.
Ook zal vanuit thematische budgetten worden bijgedragen aan de uitvoering
van het regionale beleid. Het bilaterale OS-programma in Rwanda en Uganda
blijft gericht op de uitvoering van de sectorale benadering, waarbinnen de
nadruk ligt op het thema goed bestuur als voorwaardenscheppend en de thema's
capaciteitsopbouw en pro poor economische ontwikkeling
voor een meer directe inzet op terrein van armoedebestrijding.• Capaciteit en kennisopbouw voor uitvoering regionale beleidUitvoering van het regionale beleid betekent een extra belasting voor
de Nederlandse capaciteit, zowel in de partnerlanden als in de niet-partnerlanden
als op het departement. Daarbij is informatievoorziening uit met name het
oosten van de DRC en uit Burundi een belangrijke ondersteunende maatregel
om het beleid te kunnen uitvoeren. Tevens is kennisopbouw een belangrijk aandachtpunt.
Om dit te kunnen realiseren is naast versterking van de eigen capaciteit het
nodig om enerzijds de banden met Nederlandse maatschappelijke organisaties
aanwezig in de regio verder aan te halen en anderzijds de coördinatie
met andere donoren te versterken.• Operationalisering, Monitoring en EvaluatieHet concept regionale benadering behoeft verdere operationalisering door
vertaling van het beleid naar planning, monitoring en evaluatie van concrete
activiteiten. Dit zal gebeuren door consultaties met betrokkenen in de regio,
maar ook door het betrekken van maatschappelijke organisaties. Voorzien wordt
een tussentijdse monitoring van de uitvoering op jaarlijkse basis met betrokkenheid
van het maatschappelijke middenveld. Deze monitoring zal een bijdrage leveren
aan bijstelling van beleid door kennisopbouw.3.6 Landenprogramma'sDe landenprogramma's worden in nauw overleg met de betrokken regeringen
en andere partners in de landen, alsmede met overige leden van de internationale
gemeenschap vorm gegeven. Om het beeld van de Nederlandse inspanningen
in de regio compleet te maken, volgt hier een korte beschrijving van de bilaterale
activiteiten in de landen in de regio.RwandaNederland onderhoudt een intensieve partnerschaprelatie met Rwanda binnen
een geïntegreerd buitenlands beleid dat bijdraagt aan vrede, veiligheid
en ontwikkeling in de regio. De belangrijke politieke, militaire economische
en sociale elementen van dit beleid zijn opgenomen in een bilateraal «Memorandum
of Understanding» (MoU). Het Nederlandse OS-programma in Rwanda concentreert
zich op drie sectoren: decentralisatie, rurale economische transformatie en
justitie / rechterlijke macht. In elk van de drie sectoren is NL «lead
donor» voor de gehele sector of deelsectoren.De omvang van de hulp is, in vergelijking met de eerste jaren na de oorlog,
relatief bescheiden (EUR 16 mln per jaar). Gelet op de situatie op het gebied
van goed bestuur en mensenrechten komt Rwanda thans niet in aanmerking voor
algemene begrotingssteun. Nederland ondersteunt lokale NGO's die actief zijn
op het gebied van mensenrechten.Nederland is kritisch ten aanzien van recente ontwikkelingen in Rwanda.
In de aanloop naar de verkiezingen in augustus en oktober 2003 is de vrijheid
voor de oppositie beperkt en hebben er diverse, niet opgehelderde, verdwijningen
plaatsgevonden. Nederland besloot hierna de tweede bijdrage aan de verkiezingen
van EUR 250 000 op te schorten.UgandaNederland concentreert zijn partnerschaprelatie met Uganda op onderwijs,
governance, i.h.b. justitie en lokaal bestuur. Tevens is er steun voor sectordoorsnijdende
activiteiten gericht op corruptiebestrijding en mainstreaming van gender- en milieu-aspecten. Op onderwijsgebied worden de uitgangspunten
van de sectorale benadering, donorcoördinatie, begrotingssteun gebaseerd
op een strategisch investeringsplan, ownership
aan Ugandese kant, toegepast. Ten aanzien van good governance heeft Nederland
haar bijdrage aan de bevordering van lokaal bestuur afgestemd met een groot
Wereldbankprogramma en blijft Nederland nauw betrokken bij activiteiten op
het gebied van justitie. Voor wat betreft sectoroverstijgende programma's
draagt Nederland bij aan de verbetering van de financieel management capaciteit
en is ons land «lead donor» bij de «procurement reforms»,
de belangrijkste component van het anti-corruptie programma.In 2002 was de budgetrealisatie € 34 miljoen inclusief macrosteun
en voor 2003 en 2004 is een budget voorzien van € 30,5 miljoen.Nederland zal ook in de komende tijd de intensieve relatie aangrijpen
om een kritische dialoog te voeren met de Ugandese overheid over met name
het conflict in Noord-Uganda, het democratiseringsproces, de mensenrechtensituatie
en de betrokkenheid van Uganda bij de problemen in de DRC. Mensenrechtenschendingen
vinden met name plaats in de strijd tussen regering en LRA.BurundiNederland is actief betrokken bij het vredesproces in Burundi. De Nederlandse
bijdrage aan vrede, stabiliteit en ontwikkeling bestaat uit verschillende
componenten.Nederland voert een intensieve dialoog met alle partijen in het conflict
in Burundi en wordt zowel binnen als buiten Burundi, gezien als een bemiddelende
factor in het overleg tussen de regering en FNL. De komende maanden
zullen uitwijzen of de FNL te bewegen is om deel te nemen aan het vredesproces.
Ook levert Nederland financiële bijdragen aan initiatieven op het gebied
van vrede en veiligheid. Eerder ondersteunde Nederland de inzet van Zuid-Afrika
in de beschermingsmacht die toezag op de beveiliging van de Burundese regering.
Deze inzet is voortgezet nu de Zuid-Afrikanen de leiding hebben over een vredesmacht
van de Afrikaanse Unie in Burundi (AMIB). Daarnaast zal zodra het DDR-proces
in gang wordt gezet geld vrijkomen vanuit het MDRP. In 2004 zal Nederland
een bijdrage leveren aan de Burundese verkiezingen die najaar 2004 gehouden
dienen te worden. Al deze inspanningen zijn er op gericht om Burundi te ondersteunen
op de weg naar vrede, veiligheid en stabiliteit.Nederland zal categoriale bescherming blijven bieden aan Burundezen die
in Nederland bescherming zoeken zolang de veiligheidssituatie in Burundi daar
aanleiding toe geeft. Indien in de komende jaren de veiligheidssituatie zal
toelaten dat Burundezen naar hun land terugkeren, zal Nederland samenwerking
zoeken met de Burundese autoriteiten teneinde deze terugkeer te realiseren.DRCDe DRC vormt de spil in het vredesproces van de Grote Meren. De installatie
van een transitieregering wordt algemeen gezien als een eerste stap op weg
naart vrede en stabiliteit. De Nederlandse inspanningen in de DRC bestaan
uit een bijdrage van politieke dialoog en financiële ondersteuning zonder
dat er sprake is van een partnerschaprelatie. Als grootste donor van het MDRP
is Nederland actief betrokken bij het DDR-programma voor de DRC. Ook werd
in het afgelopen jaar een bijdrage geleverd van EUR 1 miljoen aan de installatie
van de transitieregering. Op dit moment beziet Nederland mogelijkheden om
een bijdrage te leveren aan «Security Sector Reform».Ondertussen worden door de Wereldbank en het IMF diverse programma's gelanceerd
gericht op onder meer capaciteitsopbouw, economische ontwikkeling, herstel
van de Congolese infrastructuur en schuldenverlichting. Eind 2005 zal het
eerste PRSP worden voltooid, waartoe de werkzaamheden al in gang zijn gezet.
Nederland zal in de periode 2002–2006 EUR 567,5 miljoen bijdragen aan
schuldenkwijtschelding. Nederland zal categoriale bescherming blijven bieden
aan Tutsi uit de DRC die in Nederland bescherming zoeken zolang de situatie
in de DRC daar aanleiding toe geeft. Nederland werkt reeds samen met de Congolese
autoriteiten op het gebied van de terugkeer van illegaal in Nederland verblijvende
Congolezen en afgewezen Congolese asielzoekers. Voortzetting van deze samenwerking
is van groot belang.BIJLAGE:Basisgegevens armoede en ontwikkeling voor De Grote Meren
RegioDRCInwonertal54,6 miljoenNatuurlijke bevolkingsgroei2,8% (1975–2001), 2,8% (2001–2015) BBPUS$ 4,4 miljard (2002,
schatting Economic Intelligence Unit, EIU) Economische groei3,0%
(2002, schatting EIU), -2,0% (2001, officiële schatting), -7,0% (2000) BBP per capitaPPP US$
590 (2001, schatting CIA) Beroepsbevolking per sectorLandbouw (65%),
industrie (16%), diensten (19%) (1995) Buitenlandse schuldUS$
11,6 miljard (2000)Human-development- index0,363 (2001, 167e plaats van in totaal 175) Alfabetisering51,8% (v) –
74,2% (m) (2001)HIV/AIDS-verspreiding4,9% (2001)UgandaInwonertal24,6 miljoen (2002, schatting EIU) Natuurlijke bevolkingsgroei3,5% (2001–2015) BBPUS$ 5,8 miljard (2002,
schatting EIU), US$ 5,7 miljard (2001, schatting EIU), US$ 5,7 miljard (2000,
schatting EIU)Economische groei5,5%
(2002, schatting EIU), 5,2% (2001, schatting EIU), 3,5% (2000, schatting EIU) BBP per capitaUS$ 320
(1999) Beroepsbevolking  per sectorLandbouw en
visserij (82%), industrie (5%), handel en diensten (13%) (1999)Buitenlandse schuldUS$
2,9 miljard (2002, schatting EIU)Human-development- index0,489 (2001, 147e plaats van de in totaal 175) Alfabetisering58% (v) –
78,1 (m) (2001)HIV/AIDS-verspreiding5% (2001)RwandaInwonertal8,2 miljoen (2002, schatting EIU) Natuurlijke bevolkingsgroei2,3 % (1975–2001), 1,9 % (2001–2015) BBPUS$ 1,5 miljard (2002,
schatting EIU) Economische groei9,7%
(2002), 6,7 % (2001), 6,0 % (2000) BBP per capitaUS$ 250
(1999, Wereldbank)Beroepsbevolking  per sectorTotaal 4,41
miljoen, waarvan primaire sector 4,02, secundaire sector 0,07 en tertiaire
sector 0,27 miljoen. Buitenlandse schuldUS$
1,2 miljard (2000) (n/a 2001/2002) Human-development- index0,422 (2001, 158e plaats van de 175) Alfabetisering61,9% (v) –
74,5% (m) (2001)HIV/AIDS-verspreiding8,88% (2001)BurundiInwonertal6,75 miljoen (2002, schatting EIU) Natuurlijke bevolkingsgroei2,1% (1975–2001), 3,1% (2001–2015) BBPUS$ 0,5 miljard (2002,
schatting EIU) Economische groei3,5%
(2002, schatting EIU), 2,1% (2001),0,9% (2000) BBP per capitaPPP US$
600 (2001, schatting CIA) Beroepsbevolking  per sectorLandbouw en
visserij (92%), industrie (3%), handel en diensten (6%) (1990)Buitenlandse schuldUS$
1 145 miljoen (2001)Human-development- index0,337 (2001, 171e plaats van in totaal 175) Alfabetisering42,0% (v) –
56,9% (m) (2000)HIV/AIDS-verspreiding8,3 % (2001)XNoot1Met falende staten wordt een staat bedoeld die: niet bij machte is zijn
grondgebied te controleren, noch de veiligheid van zijn burgers te garanderen,
aangezien hij zijn monopolie op geweld verloren heeft; niet langer in staat
is de interne rechtsorde te handhaven; zijn bevolking geen openbare diensten
meer kan of wil leveren (Antwoord op adviesaanvraag Falende Staten van de
Adviesraad Internationale Vraagstukken d.d. 28 mei 2003).XNoot2Het begrip integrale benadering wordt nader toegelicht in de nota «Aan
elkaar verplicht».XNoot3Het begrip partnerschap wordt nader toegelicht in de nota «Aan elkaar
verplicht».XNoot4Tweede Kamer, vergaderjaar 2000–2001, nr. 17.XNoot1De FNL is een kleine, maar goed georganiseerde rebellengroep (ongeveer
3000 leden) die vooral in de omgeving van Bujumbura opereert. De CNDD/FDD
is groter (15 000) en opereerde zowel vanuit Tanzania als de DRC. Een
andere factie van de FNL, o.l.v. leider Mugabarabone, nam wel deel aan Arusha.
Deze factie heeft militair weinig betekenis. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29237-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl