Gehandicaptenbeleid; Verslag algemeen overleg op 2 april 1998
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24170, nr. 37

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

03-06-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

24170 nr. 37

20-05-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24170Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 170Gehandicaptenbeleidnr. 37VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 20 mei 1998De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 heeft op 2 april 1998 overleg gevoerd met staatssecretaris Terpstra
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over haar brief van 2 juni 1997
inzake het kabinetsstandpunt op het rapport Gehandicaptenrecht (24 170,
nr. 27).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Rouvoet (RPF) memoreerde dat de bestrijding van ongelijke
behandeling van mensen met een handicap deze kabinetsperiode meermalen aan
de orde is geweest en dat dit zowel door de Kamer als door het kabinet als
een belangrijke aangelegenheid is gezien en vond het dan ook wat spijtig dat
pas aan het eind van deze kabinetsperiode een eerste inhoudelijke discussie
plaatsvindt over de wijze waarop die ongelijke behandeling kan c.q. moet worden
bestreden. Uit het overzicht van wat er in het buitenland op dit punt wordt
of is gedaan, blijkt dat Nederland zeker niet voorop loopt in dit soort wetgeving.
De staatssecretaris stelt dat wetgeving uit andere landen niet zomaar kan
worden gekopieerd, maar is Nederland dan zo uniek dat geen enkel element van
wetgeving uit die andere landen bruikbaar is?De Kamer heeft verschillende malen aangegeven groot belang aan wetgeving
op dit punt te hechten en ook gesteld dat als het kabinet zelf geen voortgang
maakt zij zo nodig zelf met initiatieven zal komen, al moest de heer Rouvoet
erkennen dat het een complexe materie is waarbij uiterste zorgvuldigheid is
geboden. Het is wel gemakkelijk om te zeggen dat ongelijke behandeling op
grond van een handicap moet worden bestreden, maar de juridische vormgeving
daarvan is heel lastig. Dat is ook wel gebleken uit de discussies over een
mogelijk initiatiefvoorstel vanuit de Kamer met als eerste ondertekenaar de
heer Rosenmöller, dat voor een reactie ook aan enkele organisaties is
voorgelegd.In de brief d.d. 2 juni 1997 schetst de regering in hoofdlijnen de richting
die zij wil volgen en ook de voorgenomen aanpak, waarbij drie mogelijke trajecten
zijn aangegeven; de Grondwet, Wetboek van Strafrecht en het civiele recht,
zoals de Algemene wet gelijke behandeling. De heer Rouvoet was het met de
regering eens dat er in art. 22 geen aparte norm bij desociale
grondrechten zou moeten worden opgenomen. Wel zag hij een mogelijkheid om
zo'n norm in art. 1 op te nemen. Het argument dat dit alleen een symbolische
waarde zou hebben vond hij, omdat het om de Grondwet gaat, niet helemaal opgaan,
want een deel van de daarin opgenomen grondrechten heeft ook een symbolische
betekenis. Is het overigens juist dat als een grond niet expliciet in art.
1 van de Grondwet is genoemd, maar wellicht valt onder de clausule «op
welke andere grond dan ook», de rechter een wat minder royale toetsingsmogelijkheid
heeft?De regering voelt er niet voor om het traject van de strafwetgeving te
bewandelen omdat in het algemeen niet kan worden gesproken over «discriminatie».
Volgens de heer Rouvoet gaan de artikelen 137.c e.v. van het Wetboek van Strafrecht
over beledigend uitlaten, aanzetten tot haat of discriminatie en het was voor
hem de vraag of iets veel moet voorkomen om het strafwaardig te achten. Uitlatingen
die voor gehandicapten zeer kwetsend kunnen zijn, moeten zijns inziens strafbaar
worden gesteld.Hij erkende vervolgens dat het traject van opneming in de Algemene wet
gelijke behandeling geen goede weg is vanwege het gesloten systeem van de
wet. Wel vroeg hij zich af, of niet bij die wet kan worden aangehaakt, wellicht
als een apart deel, om zo het gesloten systeem te vermijden. Als dit alles
niet mogelijk is, kon hij zich wel vinden in de door de regering gesuggereerde
opbouwwetgeving, zij het dat hij nog de nodige vraagtekens zette bij de door
haar gestelde prioriteiten. Hij kon niet inzien waarom sport een hogere prioriteit
krijgt dan bijvoorbeeld verkeer en vervoer. Toegankelijkheid van sportaccommodaties
is natuurlijk heel goed, maar als men er niet kan komen, heeft men er niets
aan! Kan de bewindsvrouwe aangeven waarom tot deze prioriteitsstelling is
gekomen en kan zij overigens nog een fasering en een tijdpad aangeven?Mevrouw Sterk (PvdA) was de mening toegedaan dat bestrijding
van discriminatie van mensen met een functiebeperking op alle terreinen zou
moeten plaatsvinden en niet alleen de terreinen die in het hoofdstukje «voorgenomen
aanpak» worden genoemd. Ook zou moeten worden aangegeven op welke termijn
het kabinet met een voorstel van non-discriminatiewetgeving komt. Kan het
rapport «Een schijn van kans», waarin wordt aangetoond dat gehandicapten
gediscrimineerd worden, niet als uitgangspunt dienen?Waarom zal het opnemen van de grond «functiebeperking» als
aanvulling op art. 1 Grondwet slechts symboolwetgeving zijn? Zou dit niet
eerder de bewijsrechtelijke positie van de klagers versterken en toetsing
van lagere wet- en regelgeving beter mogelijk maken?Het Wetboek van Strafrecht zou zich volgens het kabinet niet lenen tot
het opnemen van de grond «functiebeperking» terwijl het strafbaar
stellen van discriminatie toch zo'n belangrijk signaal is. Is de bewindsvrouwe
bereid onderzoek in te stellen naar de mogelijkheden om discriminatie van
gehandicapten via het Wetboek van Strafrecht strafbaar te stellen?Als, zoals het kabinet stelt, op dit moment alleen een zgn. «opbouw»-wet
tot de mogelijkheden behoort, lijken de drie gekozen terreinen de PvdA-fractie
niet de hoogste prioriteit te hebben. Sport, hoe belangrijk ook, is toch niet
het belangrijkste aspect van een volwaardig burgerschap? Wat is de betekenis
van werving en selectie als loopbaanbeleid, promotie, beloning en ook ontslag
buiten beschouwing blijven? Zou, waar nog zo weinig gehandicapten een baan
krijgen, niet eerder een gehandicaptenvoorkeursbeleid moeten worden geformuleerd?
Moet de overheid hierbij niet het voortouw nemen, temeer daar zij zelf die
5% ook niet haalt?Een gebodsbepaling over wat in het kader van arbeid als een redelijke
aanpassing kan worden beschouwd, leek mevrouw Sterk geen overbodige luxe.
Toegankelijkheid van openbare gebouwen is nodig, maar zoals dat nu wordt voorgesteld
blijft dat beperkt tot de inrichting en het beheer van openbare ruimten van
gebouwen. Is het niet zinniger om eerder de toegankelijkheid van
openbare gelegenheden, van informatie en diensten aan te pakken? Waarom niet
gekozen voor het openbaar vervoer, toch het terrein bij uitstek voor de BTB-samenleving
waar eenieder zo de mond van vol heeft; een samenleving die voor gehandicapten
bereikbaar, toegankelijk en bruikbaar moet zijn?De door het kabinet voorgelegde proeve van wetgeving bevat slechts een
verbodsbepaling op discriminatie en geen gebod tot redelijke aanpassingen.
Dat kan betekenen dat een gehandicapte wel wordt aangenomen, maar niet kan
functioneren omdat de werkgever niet de verplichting heeft om de werkplek,
de werkomgeving en het gebouw aan te passen. Bij openbare gebouwen slaat de
proeve alleen op de inrichting en het beheer van een deel van het gebouw terwijl
het Bouwbesluit slechts enkele summiere richtlijnen voor nieuwbouw bevat die
geen enkele integrale toegankelijkheid van een gebouw garanderen. Controle
op naleving van het Bouwbesluit blijft overigens ook achterwege.Voorts zag mevrouw Sterk graag dat op elk terrein werd aangegeven op welke
termijn aan welke voorwaarden c.q. doelstellingen moet worden voldaan en dat
de Commissie gelijke behandeling als klachteninstantie gaat functioneren,
maar zij zou dan wel een bindend oordeel moeten kunnen uitspreken, om te beginnen
voor de overheid zelf.Gehandicapten hebben nog steeds minder scholingsmogelijkheden, betalen
hogere premies voor verzekeringen. Arbeidsbureaus weigeren bemiddeling naar
werk, stemhokjes zijn vaak ontoegankelijk. Slechts 16 uur op jaarbasis zijn
voor een doventolk beschikbaar. De BTB-samenleving is voor gehandicapten met
andere woorden nog ver weg. Mevrouw Sterk waardeerde de inspanningen van de
staatssecretaris om te komen met de proeve van wetgeving, maar voor haar had
die wel wat meer inhoud mogen hebben. Waarom heeft de bewindsvrouwe er niet
meer uit weten te halen? Is angst voor de enorme kosten bepalend geweest voor
de drie terreinen die blijkens de proeve zullen worden uitgewerkt? Is het
kostenplaatje überhaupt aan de orde geweest? Zo ja, in welke zin en om
welke bedragen ging het daarbij? Is de staatssecretaris het er niet mee eens
dat de kosten bij antidiscriminatiewetgeving niet de enige leidraad mogen
zijn? In hoeverre zal de proeve straks sporen met de normstelling, de systematiek,
de begrippen en toetsingskaders van overige wetgeving, zoals de Algemene wet
gelijke behandeling, de Wet gelijke behandeling mannen en vrouwen en de Wet
op de leeftijdsdiscriminatie?Mevrouw Dankers (CDA) vond de notitie te mager qua inhoud en
ook qua perspectief dat er op korte termijn daadwerkelijk regels komen ter
bestrijding van discriminatie van gehandicapten. Er moeten nog veel studies
worden verricht en veel juridische aspecten worden uitgezocht. Als het kabinet
ervoor kiest om niet de Grondwet en het Wetboek van Strafrecht aan te passen,
had daar op zijn minst toch tegenover moeten staan dat op veel meer deelterreinen
knelpunten worden weggenomen die mensen met functiebeperkingen op dit moment
nog verhinderen om volwaardig te participeren in de samenleving. Natuurlijk
zal eenieder de hoofdlijn onderschrijven waarmee de notitie begint, nl. dat
de elementaire rechten van mensen met een handicap of chronische ziekten worden
gerespecteerd en dat het rijksbeleid erop gericht moet zijn om knelpunten
weg te nemen. Elk mens is volwaardig en dus zou het eigenlijk vanzelfsprekend
moeten zijn dat er inclusief wordt gedacht en dat dit op alle beleidsterreinen
al volledig ingang had gevonden. Ook onbewust en ondoordacht zou geen onderscheid
tussen mensen mogen worden gemaakt. Helaas is dat nog niet zo ver en dus moeten
er op korte termijn wel degelijk concrete maatregelen worden genomen.In grote lijnen onderschreef de CDA-fractie de argumenten van het kabinet
om geen specifieke doelgroep toe te voegen aan art. 1 Grondwet. Het druiste
ook in tegen de gevoelens van mevrouw Dankers over gelijkwaardigheid en volwaardigheid
van iedereen als steeds meer groepen expliciet in dat art. 1 zouden
worden genoemd. Zij vond het al erg genoeg dat er nu al vijf concrete gronden
in dat artikel staan en wat dat betreft, was zij het dan ook zeer oneens met
de opvatting van de Gehandicaptenraad. Er mag toch geen mentaliteit ontstaan
dat alles mag wat niet expliciet bij wet is verboden?Ook zij kon en wilde de ogen niet sluiten voor het feit dat er in Nederland
wordt gediscrimineerd. Daar moeten in ieder geval getroffenen iets aan kunnen
doen en zij moeten daartoe ook voldoende rechten krijgen. In Noorwegen hebben
fysiek gehandicapten van 23 jaar en ouder bijvoorbeeld een wettelijk recht
op zelfstandige woonruimte van een minimale omvang en is er ook een maximale
wachttijd bepaald. Het maakte haar niet uit hoe dat daar geregeld is, als
het maar effectief geregeld wordt en er geen wachttijden ontstaan van zo'n
10 jaar, zoals in Nederland het geval blijkt te zijn! Een van de bezwaren
van het kabinet tegen de weg van het strafrecht is bijvoorbeeld dat het begrip
handicap niet eenduidig is te definiëren, maar waarom dan niet aangesloten
bij de systematiek van de WHO?Beperkt de proeve zich nu alleen tot de drie genoemde terreinen omdat
daarover voldoende bekend is of is het inderdaad een afweging tussen de terechte
behoeften van mensen met een handicap en de financiële consequenties?
Hoe staat het overigens met de door het kabinet nagestreefde positieve beeldvorming?
Zijn er al gesprekken gevoerd met de sociale partners en andere betrokkenen
en zijn er al bindende afspraken gemaakt?Wat de verdere route betreft, vond mevrouw Dankers het allerbelangrijkste
dat op zo kort mogelijke termijn helderheid wordt verschaft. Over het principe
zal eenieder het eens zijn, maar over de te volgen weg blijkt nog de nodige
onduidelijkheid te bestaan en daarvoor is ook een tijdpad onontbeerlijk. De
bouwstenenroute leek haar vooralsnog het meest haalbaar, maar een probleem
vond zij toch het vrijblijvende karakter.Volgens mevrouw Vos (GroenLinks) gaven de twee studies «Een
schijn van kans» en «Gehandicaptenrecht» niet alleen duidelijk
aan dat er sprake is van een behoorlijke achterstelling van mensen met een
handicap, maar ook een duidelijk overzicht van de juridische instrumenten
om discriminatie van gehandicapten aan te pakken, maar het kabinet is op dat
punt terughoudend en verschuilt zich achter het algemene gehandicaptenbeleid
dat integratie al voldoende zou bevorderen. De fractie van GroenLinks was
die mening zeker niet toegedaan en vond dat er nu heel snel wat moet gebeuren.
Nederland loopt op dit punt al erg achter bij andere landen, vooral Angelsaksische.
Internationale verdragen verbieden weliswaar discriminatie op welke grond
dan ook, maar als dat niet wordt geïmplementeerd in nationale wetgeving
blijkt het voor gehandicapten onvoldoende basis te bieden om er iets tegen
te doen. Datzelfde geldt voor richtlijnen van de VN. Hiermee wilde mevrouw
Vos niet zeggen dat het met wetgeving ineens is opgelost, maar het maatschappelijke
effect ervan mag haars inziens ook niet worden onderschat, ook al is het,
zoals het kabinet dat noemt, symboolwetgeving.Omdat gehandicapten van oudsher aparte voorzieningen zijn aangeboden en
het beleid de laatste jaren steeds meer is gericht op integratie, wordt ineens
het argument aangevoerd dat geen aparte wetgeving voor gehandicapten moet
worden opgesteld, maar waarom niet? Wetgeving kan toch ook leiden tot bevordering
van die integratie?Gelukkig heeft het kabinet wel besloten om een begin te maken met wetgeving.
De voorgelegde proeve heeft betrekking op werving en selectie bij loonarbeid,
sport en toegankelijkheid van openbare gebouwen. Komt er nog een adviesronde
nadat er in 1997 al een adviesronde is geweest over de kabinetsreactie? Had
toch niet beter meteen een wetsvoorstel kunnen worden gemaakt om tijdverlies
te voorkomen? Op zich vond mevrouw Vos de opzet van de gedachte wetgeving
nogal beperkt. Het is goed om achterstelling bij loonarbeid aan
te pakken, maar ook gehandicapten werken als zelfstandige, vrijwilliger en
hebben te maken met scholing, vorming, promotie, ontslag, arbeidsvoorwaarden.
De toegankelijkheid van openbare gebouwen verbeteren is op zich goed, maar
wat hebben gehandicapten eraan als het vervoer ernaartoe niet toegankelijk
is? De keuze voor sport is op zich wel goed, maar het lijkt toch ietwat arbitrair.De fractie van GroenLinks was kortom van mening dat er wel wetgeving moet
komen die veel meer terreinen van het maatschappelijke leven bestrijkt. Vanuit
de gehandicaptenwereld wordt aangedrongen op toevoeging van enkele bepalingen
aan het Wetboek van Strafrecht, zoals over belediging wegens handicap. Belediging
op zich is inderdaad al een strafbaar feit, maar analoog aan rassendiscriminatie
vond mevrouw Vos er veel voor te zeggen om ook belediging wegens handicap
als een zwaarder strafbaar feit te zien dan de «gewone» belediging.Wat het pleidooi voor toevoeging aan art. 1 Grondwet van het begrip «handicap»
betreft, erkende zij dat in dat artikel al staat dat discriminatie op welke
grond dan ook verboden is, maar in de praktijk blijken rechters veel terughoudender
te zijn in het honoreren van klachten over discriminatie wegens handicap dan
wegens sekse. Dat komt toch omdat het begrip «sekse» expliciet
is opgenomen en het begrip «handicap» niet? In dit licht gezien
was er volgens haar fractie ook veel te zeggen voor opname van dat begrip
in art. 1 Grondwet.Mevrouw Essers (VVD) memoreerde het uitgangspunt van haar fractie,
nl. dat elk mens op zich uniek en van waarde is en dat daarom niet op grond
van welke reden dan ook uitsluiting mag plaatsvinden van deelname aan de samenleving
en arbeid of toegang tot voorzieningen. Al jaren lang komen er berichten van
burgers en organisaties over ongerechtvaardigd geacht onderscheid enkel op
grond van chronische ziekte, handicap of leeftijd. Op een veel breder terrein
dan louter en alleen arbeid voelen mensen zich onterecht buitengesloten omdat
zonder enkele noodzaak onderscheid wordt gemaakt op grond van specifieke kenmerken.
Het gaat daarbij niet uitsluitend om wet- of regelgeving en/of om handelingen
of houding van de overheid, maar ook om maatschappelijke organisaties en instellingen.
Vooral opvallend is dat het nogal generaliserende beeld over datgene wat mensen
op grond van hun handicap, chronische ziekte of leeftijd nog wel zouden kunnen,
mogen of moeten, vaak als uitermate kwetsend wordt ervaren. Het sluit die
mensen niet alleen uit van deelname aan het maatschappelijke leven, arbeid
en scholing, maar beperkt ook de mogelijkheid van de samenleving om juist
door de verscheidenheid en diversiteit een belangrijke bijdrage aan die samenleving
te leveren. Een cultuuromslag is nodig om dit te bewerkstelligen. Overheid
en maatschappelijke geledingen zullen daaraan gestructureerd moeten bouwen.
Dat vergt niet alleen geruime tijd, maar ook voortdurende bewaking en toetsing
en aanvullend en stimulerend beleid. Met het vorenstaande herhaalde mevrouw
Essers haar inbreng in de discussie over de Wet op leeftijdsdiscriminatie
bij werving en selectie. Gelukkig staat dit in het kort ook in de brief van
het kabinet en hieruit moge duidelijk zijn dat er een grote parallel is tussen
beide onderwerpen.Haar fractie deelde in ieder geval de visie van het kabinet om een en
ander niet in art. 1 Grondwet onder te brengen. Ook voelde zij niets voor
de route van de Wet gelijke behandeling vooral niet vanwege de zeer gesloten
wetssystematiek. De voorzitter van de commissie gelijke behandeling, de commissie
die dan ook in dit verband als klachtencommissie moet dienen, stelt dat bij
evaluatie van de Wet gelijke behandeling nog eens goed naar die gesloten systematiek
moet worden gezien. Er staat alleen maar dat men niet mag discrimineren en
dat maakt discussies over eventuele uitzonderingen bij voorbaat al vrijwel
onmogelijk. Ook die commissie pleit met andere woorden voor een half open systematiek, waardoor rekening kan worden gehouden met veranderende
omstandigheden, jurisprudentie, enz.In de Wet op de leeftijdsdiscriminatie ontbreekt het sanctie-instrument.
Haar fractie bepleitte vooralsnog niet discriminatie op grond van handicap
of chronische ziekte op te nemen in het Wetboek van Strafrecht, maar vroeg
de bewindsvrouwe wel hoe sancties dan zouden kunnen c.q. moeten worden geregeld.Haar fractie pleitte voor snelle stappen in de richting van goede en uitvoerbare
wet- en regelgeving op dit punt en zag graag dat de parallel met de Wet op
de leeftijdsdiscriminatie goed werd bezien, want daaraan blijken nog de nodige
haken en ogen te zitten. Het zou een goede zaak zijn als stap voor stap voor
beide wetgevingen een goed uitvoerbaar juridisch instrumentarium kan worden
opgebouwd waardoor zo nodig ook stap voor stap de reikwijdte van de wetgeving
kan worden uitgebreid, dus prioriteitsstelling. Voorkomen moet worden dat
er in Nederland een jungle van verschillende antidiscriminatiewetgevingen
ontstaat met verschillende systematieken met alle negatieve gevolgen voor
uitvoerbaarheid en handhaving van dien. Als bovendien de commissie gelijke
behandeling ook als klachtencommissie in de onderhavige wetgeving wordt gezien –
hetgeen de VVD-fractie vooralsnog een goede weg lijkt – moet zij daarvoor
ook wel adequaat worden geëquipeerd.Mevrouw Essers bepleitte derhalve dat als al stappen richting wetgeving
worden gezet – hetgeen zij ondersteunt – dat stapsgewijze wordt
gedaan en dan ook gelijk oplopend met andere vergelijkbare wetgeving.Hoewel de fractie van de heer Fermina (D66) geen voorstander
is van deelwetgeving, heeft zij de staatssecretaris de kans willen bieden
met een voorstel te komen. Omdat dit slechts enkele dagen geleden is gekomen,
was hij niet in staat daarop al inhoudelijk te reageren en zal hij nu slechts
kunnen ingaan op de kabinetsreactie op het rapport Gehandicaptenrecht.De D66-fractie had al meermalen te kennen gegeven dat de antidiscriminatiewetgeving
haars inziens diende te worden aangepast ten behoeve van mensen met een handicap
of chronische ziekte. De kabinetsreactie doet volgens haar geen recht aan
deze groep burgers. Zij pleit voor wijziging van art. 1 Grondwet, de antidiscriminatieartikelen
in het Wetboek van Strafrecht en de Algemene wet gelijke behandeling opdat
mensen met een handicap of chronische ziekte dezelfde rechten krijgen als
elke andere burger. Waarom volgt het kabinet in dezen toch niet de internationale
mensenrechtenverdragen?Volgens het kabinet vormt het systeem van de Algemene wet gelijke behandeling
een probleem voor de opneming van de gronden «handicap» en «chronische
ziekte». Ook al is dat probleem bij de voorbereiding van die wetgeving
over het hoofd gezien, het kan nooit een reden zijn om de rechten van bepaalde
groepen burgers te schenden. Ook in mensenrechtenverdragen gaat het systeem
nooit boven de fundamentele rechten. Art. 26 BUPO biedt daar volgens de heer
Fermina zeker geen ruimte voor. Als het kabinet van mening blijft dat de systematiek
van de AWGB zich niet leent voor opneming van de gronden «handicap»
en «chronische ziekte», waarom beziet het dan niet de mogelijkheid
om die systematiek aan te passen?Het kabinet voert twee argumenten aan om de bestaande wetgeving niet aan
te passen. Het eerste heeft te maken met de eisen waaraan Nederlandse wetsontwerpen
dienen te voldoen voordat zij kunnen worden behandeld. Die eisen betreffen
de effectiviteit, doelmatigheid en handhaafbaarheid. Volgens de D66-fractie
voldoet een voorstel tot wijziging van art. 1 Grondwet, het Wetboek van Strafrecht
en de AWGB wel degelijk aan die eisen. Mensen met een handicap of chronische
ziekte hebben recht op dezelfde toetsing door een rechter indien hun grondrechten
worden geschonden. Het tweede argument is dat de wijziging nog niet te voorziene
financiële gevolgen zou kunnen hebben. Hoe rijmt de bewindsvrouwe
de combinatie van deze twee argumenten? Volgens de heer Fermina ging het hier
om een tegenstelling op onderdelen. Overigens vond hij het financiële
argument al helemaal niet passen in zo'n fundamentele discussie, net zo min
als het argument van de systematiek. Geld mag nooit boven mensenrechten gaan.
Ondanks het feit dat alle organisaties van gehandicapten en mensen met een
chronische ziekte groot belang hechten aan verbetering van hun rechten op
vervoersgebied, geeft het kabinet geen prioriteit aan hun vervoersmogelijkheden.
Hoe is het kabinet tot zijn prioriteiten gekomen? Is daarover met belangenorganisaties
overlegd?Tijdens de begrotingsbehandeling had de heer Fermina al aangegeven dat
als wetgeving lang op zich zou laten wachten, zijn fractie in overleg met
andere fracties de mogelijkheden van een initiatiefvoorstel zou bezien. De
fractie van GroenLinks heeft al zo'n voorstel gemaakt, maar hij vond het fatsoenlijk
om als de staatssecretaris dan met een proeve komt, haar ook de kans te bieden
om daarover met de Kamer van gedachten te wisselen en die kans wilde zijn
fractie haar ook bieden. Wel merkte hij op dat inmiddels al regelmatig onderling
overleg is gevoerd over dat voorstel van GroenLinks.Recent had de heer Fermina interessante informatie uit Zuid-Afrika ontvangen
over de grondwet en de bepalingen daarin inzake discriminatie. Aangezien dat
hem zeer aansprak, zag hij graag dat de bewindsvrouwe eens contact opnam met
haar Zuid-Afrikaanse collega. Antwoord van de regeringDe staatssecretaris was het ermee mee eens dat het tijd wordt
om de achterstand van Nederland aan te pakken op het gebied van wetgeving
op het gebied van discriminatie van onder andere gehandicapten, maar dat een
en ander zo lang duurt heeft ook te maken met het grote gewicht dat het kabinet
hecht aan effectiviteit, doelmatigheid en handhaafbaarheid van wetgeving,
want wetgeving alleen is niet voldoende. In dat verband sprak haar de suggestie
van mevrouw Essers aan om de wetgeving inzake leeftijdsdiscriminatie en de
voorgenomen wetgeving inzake discriminatie van gehandicapten op elkaar te
laten aansluiten, maar zij zou er moeite mee hebben als daardoor het wetgevingstraject
van de wetgeving inzake leeftijdsdiscriminatie werd vertraagd. Dat traject
moest haars inziens doorgaan en op weg naar wetgeving inzake discriminatie
van gehandicapten zou daarop kunnen worden aangesloten.Zij sprak vervolgens grote waardering uit in de richting van haar medewerkers
die erin zijn geslaagd om in zo'n korte tijd voor zo'n complexe aangelegenheid
als de onderhavige een meersporenbeleid aan te geven; niet alleen wetgeving
waarvan een eerste proeve aan de Kamer is voorgelegd, maar ook andere wegen
want, zoals gezegd, wetgeving alleen zal niet de benodigde cultuuromslag kunnen
bewerkstelligen. De suggestie van de heer Fermina om ook naar de wetgeving
in Zuid-Afrika te kijken, nam zij graag over. In het kader van de samenwerking
die op tal van terreinen met Zuid-Afrika is c.q. wordt aangegaan, zal dat
ook zeker mogelijk zijn.Over de prioriteitsstelling is met de belangengroeperingen geen overleg
gevoerd omdat dit een politieke verantwoordelijkheid is, dus van het kabinet
en daarna gefiatteerd door het parlement. Natuurlijk is bij de prioriteitenstelling
wel gekeken naar de beschikbare onderzoeken.De twee sporen waarover de bewindsvrouwe sprak zijn in feite uitwisselbaar.
Het ene spoor is het voeren van voorwaardenscheppend en stimulerend beleid
op grond van met name art. 22 Grondwet, het andere is het tot stand brengen
van een specifiek wettelijk verbod op ongerechtvaardigd onderscheid op basis
van art. 1 Grondwet. Uiteindelijk komen beide sporen bij elkaar en ze zijn
derhalve ook niet los van elkaar te bezien. Het kabinet is voornemens om over de proeve zowel met de Kamer als met
het maatschappelijk veld uitvoerig van gedachten te wisselen. De instanties
en organisaties waaraan ter voorbereiding van de proeve al om advies is gevraagd,
zal worden gevraagd spoedig op de proeve te reageren opdat de bewindsvrouwe
de Kamer per 1 januari 1999 een overzicht kan voorleggen van de ingekomen
reacties. Ondertussen wordt ook de noodzakelijke AMvB voorbereid waarin wordt
vastgesteld wat onder handicap of chronische ziekte dient te worden verstaan
en wordt het afgesproken traject van de bouwstenen vervolgd. Als de eerste
deelonderwerpen zijn ingevuld kan op basis daarvan worden bezien op welke
andere terreinen uitwerking nodig is en hoeveel tijd dat ongeveer zal vragen.
In de brief van 2 juni is al een analysekader en een tijdpad toegezegd. In
de bij de proeve gevoegde memorie van toelichting staat ook aangegeven wat
de Kamer op welke termijn kan verwachten. Desgevraagd gaf de staatssecretaris
nog aan dat een eerste evaluatie van de nu gekozen deelterreinen over vijf
jaar is voorzien, maar dat dit uiteraard niet wil zeggen dat verdere uitbouw
van de wetgeving daarop moet wachten. Het kabinet heeft ervoor gekozen om
niet te wachten tot het moment waarop alles kan worden afgeregeld, maar om
in ieder geval te beginnen met kleine stapjes. Het is met andere woorden een
opbouwwet. De keuze voor bijvoorbeeld sport heeft ermee te maken dat uit verschillende
rapporten blijkt dat er op dat terrein sprake is van discriminatie van gehandicapten
en chronisch zieken. Aangezien sport en recreatie een goed afgebakend terrein
is, kan de uitwerking daarvan wellicht als voorbeeld dienen voor andere overzichtelijke
sectoren van de samenleving. Anderzijds vond de bewindsvrouwe het reëel
om als eerstverantwoordelijke voor dit beleidsonderdeel duidelijk te maken
dat zij ook haar eigen portefeuille aanpakt. Ook dat heeft een voorbeeldfunctie.
Tevens is gekozen voor het meest in het oog springende onderdeel van discriminatie,
nl. werving en selectie, omdat slechts 2,5% van de werknemers gehandicapt
is. De sector verkeer en vervoer echter is zo complex dat het te lang zou
hebben geduurd voordat alles in kaart zou zijn gebracht. Daarom is ervoor
gekozen dit beleidsterrein al werkende weg aan te pakken en te verbeteren.
De bewindsvrouwe kon zich het ongeduld van de Kamer en de betrokkenen zelf
heel goed voorstellen, maar kijkende naar de bestuurlijke afweging en de consequenties
heeft zij bewust voor deze weg gekozen. Zij kan wel van alles beloven, maar
als zij er niets van kan waarmaken blijft het alleen bij symboolwetgeving
en daar voelde zij niets voor.Volgens de systematiek van de Algemene wet gelijke behandeling uit 1993
is het niet mogelijk om mensen met een handicap of een chronische ziekte onder
de werking van de wet te brengen. Daarna zijn er twee omvangrijke onderzoeken
uitgevoerd. Het eerste, Een schijn van kans, heeft aangetoond dat gehandicapten
en mensen met een chronische ziekte wel degelijk worden gediscrimineerd, met
name bij sollicitaties en op het gebied van vrijetijdsbesteding en recreatie.
Ook bleek dat dit vaak voortkwam uit onwetendheid. Het tweede onderzoek ging
om de vraag hoe dat zou kunnen worden veranderd en sloeg dus meer op de juridische
aspecten van die discriminatie. Dat onderzoek mondde uit in een vijftal mogelijkheden:
de bestaande regelgeving tegen discriminatie uitbreiden met de grond «handicap»,
de grond «handicap» toevoegen aan art. 1 Grondwet, aanpassing
Wetboek van Strafrecht, aparte wetgeving voor discriminatie van mensen met
een handicap en chronische ziekten of helemaal geen regelgeving. Uiteindelijk
heeft het kabinet gekozen voor aparte wetgeving, maar al gauw bleek dat de
maatschappelijke en economische effecten moeilijk waren in te schatten en
ook moeilijk vooraf was te bezien wat de meest effectieve, doelmatige en ook
handhaafbare wetgeving zou zijn. Met name daarom is die «invitational
conference» georganiseerd.Aanpassing van art. 1 Grondwet achtte het kabinet niet wel mogelijk uit een oogpunt van wetssystematiek, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid.
Deze weg zou bovendien de rechter geen norm bieden waaraan hij zou kunnen
toetsen en hij vergt een zeer lange tijd. Ten slotte zouden de andere in de
Algemene wet gelijke behandeling opgenomen discriminatiegronden er dan ook
bij moeten worden opgenomen. Dat zou zoveel complicaties opleveren dat het
naar de mening van de bewindsvrouwe verstandig is geweest om daar niet voor
te kiezen, nog afgezien van het feit dat het meer symboolwetgeving zou zijn
geworden, al kan die natuurlijk ook een functie hebben. Het argument dat handicap
en chronische ziekte dan de enige grond zou zijn die niet in de Grondwet is
opgenomen, ging volgens haar niet op, omdat ook seksuele gerichtheid daar
niet in staat.Aanpassing van het Wetboek van Strafrecht ziet het kabinet als ultimum
remedium. Handicap of chronische ziekte kan overigens niet zonder meer als
een bij voorbaat verdacht criterium worden aangemerkt. Van de zijde van de
staatssecretaris werd nog opgemerkt dat het strafrecht vanuit het oogpunt
van rechtszekerheid bijzondere eisen stelt aan heldere en eenduidige definities.
Aangezien het strafrecht inderdaad een ultimum remedium is, zal het iedere
burger duidelijk moeten zijn wanneer hij met dergelijke zware sancties wordt
bedreigd. Art. 137 Wetboek van Strafrecht slaat op discriminerende uitlatingen
en beperkt de vrijheid van meningsuiting in sommige gevallen en art. 429quater
slaat op handelingen in het kader van bedrijf en beroep. Het is juridisch
gezien niet wel mogelijk om daarin de gronden «handicap» en «chronische
ziekte» op te nemen. In het civiele recht ligt dat anders en heeft de
rechter wat meer vrijheid om te beoordelen of er al dan niet sprake is van
handicap en/of chronische ziekte en speelt het aspect van rechtszekerheid
in veel mindere mate een rol, omdat de eventueel opgelegde sancties ook civiele
sancties – schadevergoeding, dwangsom – zijn, dus qua aard minder
erg dan strafrechtelijke sancties. In de praktijk blijkt wel dat het civiele
recht ertoe kan bijdragen dat er langzamerhand meer duidelijkheid ontstaat
over bepaalde definities. Bij de Algemene wet gelijke behandeling en de Wet
gelijke behandeling van mannen en vrouwen bij arbeid is overigens de kwestie
van de sancties al uitgebreid aan de orde geweest en is gesteld dat de toenmalige
sancties in het kader van art. 1401 in het algemeen voldoende waren en dat
er geen aanleiding bestond voor specifieke sancties. Het zou dan wat vreemd
zijn als in het kader van de gehandicapten specifieke sancties wel ineens
wenselijk werden geacht. Het aangrijpingspunt is onrechtmatige daad waartegen
toch voldoende kan worden opgetreden.In de richting van met name de heer Fermina wees de staatssecretaris erop
dat de bestaande en de in voorbereiding zijnde wetgeving tegemoet komen aan
wat internationale verdragen voorschrijven, zoals art. 26 Bupo, dat haars
inziens overigens niet meer bescherming biedt dan art. 1 Grondwet.Alle zojuist genoemde overwegingen hebben het kabinet geleid tot de keuze
voor een Wet gelijke behandeling van mensen met een handicap of chronische
ziekte. De keuze voor de terreinen was met name gebaseerd op de al eerder
genoemde onderzoeken, op het feit dat het terreinen zijn waar het bedoelde
onderscheid veelvuldig voorkomt en concretisering van de norm van belang is,
op een zekere spreiding over de verschillende maatschappelijke terreinen en
over mogelijke aansluitingsproblemen met andere juridische stelsels en over
terreinen die mede voorwerp zijn van gemeentelijk en provinciaal gehandicaptenbeleid.
De keuze voor een proeve is gemaakt om in overleg met de Kamer en het veld
te kunnen bezien of de beoogde wetgeving uiteindelijk aan het doel beantwoordt,
met name getoetst aan effectiviteit en handhaafbaarheid.De suggestie van een bindende uitspraak van de Commissie gelijke behandeling
hoorde naar de mening van de bewindsvrouwe meer thuis bij de evaluatie van
de Algemene wet gelijke behandeling.Voor de toegankelijkheid van openbare gebouwen is gekozen enerzijds om het begrip «toegankelijkheid» in de zin van gelijke
behandeling in het kader van de proeve juridisch te verkennen. Het leek haar
absoluut niet realistisch om alle openbare gebouwen direct onder de reikwijdte
van de wet te brengen. Het is ongewenst om toegankelijkheidsvoorschriften
in een verbodsnorm op te nemen omdat dit in strijd zou zijn met de rechtszekerheid.De term «bij voorbaat verdacht» geeft aan dat het een criterium
is waarvan op voorhand kan worden gezegd dat dit in het algemeen ongerechtvaardigd
onderscheid oplevert. Het gaat daarbij om criteria als ras, geslacht, enz.
Handicap vormt in die zin geen bij voorbaat verdacht criterium. Mensen met
een handicap hebben vaak juist recht op een andere behandeling om daarmee
hun belemmering voor een volledige maatschappelijke participatie op te heffen.
Daarbij komt nog dat handicap een zeer heterogeen criterium is. Soms heeft
iemand fysiek gezien wel een handicap, maar dat hoeft geen belemmering te
zijn als de samenleving zich daarop maar heeft aangepast. De ene handicap
is bovendien de andere niet en dat maakt het des te moeilijker om van een
bij voorbaat verdacht criterium te spreken. Wat een bij voorbaat verdacht
criterium is, is overigens niet voor altijd vast omlijnd. Er is een voortdurende
discussie over. Als gevolg van die ook maatschappelijke discussie is het denkbaar
dat wat nu nog niet als zo'n criterium wordt aangemerkt straks wel als zodanig
wordt gezien.De bewindsvrouwe was het met de heer Rouvoet eens dat Nederland met dit
soort wetgeving eigenlijk niet vooroploopt, maar dat was voor haar geen reden
om dan maar wetgeving uit andere landen over te nemen. In die andere landen
heerst vaak niet alleen een andere cultuur, maar is er ook een ander systeem
van wetgeving. Uit onderzoek is in ieder geval duidelijk gebleken dat antidiscriminatiewetgeving
uit andere landen niet zonder meer kan worden overgenomen. Er is gekeken naar
wetgeving uit de VS, Australië, Engeland, Nieuw Zeeland en, zoals gezegd,
zal nu ook nog naar die in Zuid-Afrika worden gekeken.Zij gaf ten slotte toe dat een betere beeldvorming van groot belang is
om een cultuuromslag te bewerkstelligen. Dit jaar gaan enkele projecten van
start in samenwerking met de Gehandicaptenraad. In het kader van verstandelijk
gehandicapten is men daar al langer mee bezig. De Federatie van ouderverenigingen
krijgt al enkele jaren financiële ondersteuning om beeldvorming van verstandelijk
gehandicapten te verbeteren. Het ligt in het voornemen om die financiële
ondersteuning ook te verlenen aan belangengroepen van mensen met een lichamelijke
en/of zintuiglijke handicap en mensen met een chronische ziekte. Nadere gedachtewisselingDe heer Rouvoet (RPF) kon zich de argumentatie van de staatssecretaris
enigszins voorstellen, maar het had hem verbaasd dat geen overleg met de hierbij
zo direct betrokken organisaties had plaatsgevonden over de te stellen prioriteiten.
Achterstanden in participatie kunnen niet alleen worden bestreden via onderzoeken.
Het gaat erom wat betrokkenen zelf als belangrijke factoren ervaren. Hij bleef
derhalve van mening dat verkeer en vervoer en onderwijs belangrijke aandachtspunten
moeten zijn. Toegankelijkheid van gebouwen dan wel sportvoorzieningen is heel
belangrijk, maar als men er als gehandicapte niet kan komen, heeft men daar
toch heel weinig aan.Vooralsnog bleef hij van mening verschillen met de staatssecretaris wat
betreft de mogelijkheden via het strafrecht en voordat de proeve een echt
voorstel wordt, zag hij graag dat daarnaar verder werd gestudeerd, ook om
een initiatief vanuit de Kamer te voorkomen. Als iemand een brief krijgt met
zeer discriminerende uitlatingen moet hij naar de rechter kunnen stappen om
daartegen niet op grond van belediging, maar op grond van discriminatie iets
te kunnen ondernemen. Ook mevrouw Sterk (PvdA) was niet zo onder de indruk van de
criteria van de staatssecretaris op basis waarvan zij de drie terreinen heeft
gekozen. Zij zag graag dat er met voortvarendheid werd gewerkt aan maatregelen
op het terrein van verkeer en vervoer en onderwijs.Mevrouw Dankers (CDA) had in het kader van de beeldvorming
niet zozeer gevraagd om een subsidie maar meer gewezen op de opmerking in
de brief van de staatssecretaris dat overleg zal worden gevoerd met onder
andere sociale partners om bindende afspraken te maken. Is dat overleg gevoerd
en, zo ja, welk resultaat heeft dat opgeleverd?Wat het vervolgtraject betreft, zag zij graag dat in het vervolg ook de
commissie van Justitie bij de verdere stappen werd betrokken om te voorkomen
dat deze commissie iets wil dat juridisch gezien niet of moeilijk is te realiseren.Mevrouw Essers (VVD) vroeg de staatssecretaris of zij bereid
was op korte termijn in overleg te treden met haar collega's van Sociale Zaken
en Justitie om aan te geven welke overeenkomsten dan wel verschillen er bestaan
met andere wetsvoorstellen in het kader van de antidiscriminatie. Voor haar
fractie was het aspect van werving en selectie natuurlijk van groot belang,
maar daarbij mogen toch niet de aspecten van scholing en bemiddeling worden
vergeten vooral niet waar het gaat om de inzet van publieke middelen.De heer Fermina (D66) had van de staatssecretaris niet begrepen
of de keuze voor de beleidsvelden afhankelijk is geweest van de financiële
gevolgen.De staatssecretaris hechtte eraan nogmaals op te merken dat
de Algemene wet gelijke behandeling welk onderscheid dan ook verbiedt, ook
als dat in het belang is van bepaalde groeperingen. Dus niet alleen negatieve,
maar ook positieve discriminatie is volgens die wet verboden! Op zich kon
zij zich wel voorstellen dat de heer Fermina van mening is dat beleid niet
afhankelijk mag worden gesteld van bijvoorbeeld financiële consequenties,
maar hij zal toch ook moeten erkennen dat het niet realistisch is om te veronderstellen
dat het mogelijk is om bijvoorbeeld het openbaar vervoer van de ene op de
andere dag geschikt te maken voor lichamelijk gehandicapten.Het overleg met alle betrokkenen is gevoerd, wordt gevoerd en zal blijven
worden gevoerd en bij alle gelegenheden die zich voordoen ook om de cultuuromslag
te bevorderen die zeker niet alleen door wetgeving kan worden gerealiseerd.Zij begreep dat de suggestie van mevrouw Essers erop neerkomt om met haar
collega's van Justitie en Sociale Zaken in overleg te treden opdat de verschillende
antidiscriminatiewetgevingstrajecten meer op elkaar worden afgestemd en zij
was graag bereid de Kamer een vergelijking voor te leggen van de verschillende
wetgevingssystematieken van de Algemene wet gelijke behandeling, de wet leeftijdsdiscriminatie
en de in de thans voorliggende proeve gekozen systematiek. Gelet op het ongeduld
dat de Kamer ook in dit overleg heeft laten blijken, verklaarde zij zich eveneens
bereid om nog eens zo'n invitational conference te beleggen. De voorzitter van de commissie,Van NieuwenhovenDe griffier van de commissie,Teunissen XNoot1Samenstelling: Leden: Lansink (CDA), Schutte (GPV), Van Nieuwenhoven (PvdA),
voorzitter, Van der Heijden (CDA), ondervoorzitter, Van Heemskerck Pillis-Duvekot
(VVD), M. M. H. Kamp (VVD), Doelman-Pel (CDA), Swildens-Rozendaal (PvdA),
Vliegenthart (PvdA), Mulder-van Dam (CDA), Middel (PvdA), Leerkes (Unie 55+),
Nijpels-Hezemans (groep-Nijpels), Fermina (D66), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks),
Dankers (CDA), Marijnissen (SP), Essers (VVD), Oudkerk (PvdA), Cherribi (VVD),
Sterk (PvdA), Van Boxtel (D66), Van Vliet (D66), Van Blerck-Woerdman (VVD)
en Wessels (D66).Plv. leden: Heeringa (CDA), Van der Vlies (SGP), Lilipaly (PvdA), Meijer
(CDA), Rijpstra (VVD), Voûte-Droste (VVD), Smits (CDA), Dijksma (PvdA),
Koenders (PvdA), Beinema (CDA), M. M. van der Burg (PvdA), Rouvoet (RPF),
Meyer (groep-Nijpels), Van Waning (D66), Sipkes (GroenLinks), G. de Jong (CDA),
Passtoors (VVD), Apostolou (PvdA), J. M. de Vries (VVD), Noorman-den Uyl (PvdA),
Bremmer (CDA), Bakker (D66), Hoogervorst (VVD) en Van den Bos (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24170-37.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl