Wijziging van de Successiewet 1956 en enige andere belastingwetten (vereenvoudiging bedrijfsopvolgingsregeling en herziening tariefstructuur in de Successiewet 1956, alsmede introductie van een regeling voor afgezonderd particulier vermogen in de Wet inkomstenbelasting 2001 en de Successiewet 1956); Nota van wijziging
Staten-Generaal — Kamerstuk Nota van wijziging
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136104
 2009-2010
 
 31 930
 Wijziging van de Successiewet 1956 en enige andere belastingwetten (vereenvoudiging
bedrijfsopvolgingsregeling en herziening tariefstructuur in de Successiewet
1956, alsmede introductie van een regeling voor afgezonderd particulier vermogen
in de Wet inkomstenbelasting 2001 en de Successiewet 1956)
 
 
 
 
 Nr. 
 48
 DERDE NOTA VAN WIJZIGING
 Ontvangen 28 oktober 2009
 Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd:
 
 1. Artikel I wordt als volgt gewijzigd.
 a.
 Aan het in onderdeel I opgenomen artikel 10,
vijfde lid, wordt een volzin toegevoegd, luidende:
 De eerste volzin is van overeenkomstige toepassing indien de erflater
een partner heeft als bedoeld in artikel 1a, vierde lid, en zowel de partner
als een of meer kinderen van hem of de partner, als erfgenamen tot de nalatenschap
zijn geroepen.
 b.
 Aan het in onderdeel I opgenomen artikel 10 wordt een lid toegevoegd,
luidende:
 9. Het eerste lid is mede van toepassing indien de erflater of diens
echtgenoot als gevolg van een uiterste wil het genot heeft gehad, dat in verband
staat met goederen welke niet tot de nalatenschap hebben behoord van degene
die deze uiterste wil heeft gemaakt.
 c.
 In het in onderdeel AH opgenomen artikel 35c,
zesde lid, wordt «rechten van opstal en erfpacht of vruchtgebruik op
onroerende zaken» vervangen door: rechten van opstal en erfpacht of
vruchtgebruik van onroerende zaken, dan wel de economische eigendom, opgevat
overeenkomstig artikel 2, tweede lid, van de Wet op belastingen van rechtsverkeer
1970, van onroerende zaken of genoemde rechten.
 2.
 In artikel II wordt na onderdeel A een onderdeel
ingevoegd, luidende: 
 
 Aa. In artikel 5.4 wordt, onder vernummering
van het zesde lid tot zevende lid, na het vijfde lid een lid ingevoegd, luidende:
 6. Voor de toepassing van dit artikel wordt onder echtgenoot mede
begrepen de partner voor de bepalingen die zien op de heffing van erfbelasting,
bedoeld in artikel 1a, vierde, vijfde en zesde lid, van de Successiewet 1956.
 3.
 
 Artikel XII wordt als volgt gewijzigd:
 1. Het eerste lid, onderdeel b, komt te luiden:
 b. de ingevolge artikel I gewijzigde of ingevoegde artikelen van
de Successiewet 1956 voor het eerst toepassing vinden met betrekking tot belastbare
feiten in de zin van de Successiewet 1956 die zich hebben voorgedaan op of
na de datum van inwerkingtreding van deze wet, met dien verstande dat:
 1°. het in artikel I, onderdeel B, opgenomen artikel 1a, vierde
lid, onderdeel c, van de Successiewet 1956 voor het eerst toepassing vindt
met ingang van 1 januari 2012;
 2°. indien een akte als bedoeld in het in artikel I, onderdeel
B, opgenomen artikel 1a, vierde lid, onderdeel c, van de Successiewet 1956
is verleden in de periode tot 1 januari 2012, geacht wordt te zijn voldaan
aan de termijn, bedoeld in het in artikel I, onderdeel B, opgenomen artikel
1a, vijfde lid, onderdeel a, van de Successiewet 1956.
 
 2. Na het vijfde lid wordt een lid toegevoegd, luidende:
 6. Artikel 10, vijfde lid, van de Successiewet 1956 is mede van toepassing
op een aldaar bedoelde verdeling van vóór 1 januari 2010
opengevallen nalatenschappen, mits de verdeling uiterlijk op 31 december
2011 tot stand is gebracht.
 Toelichting
 Algemeen
 Deze derde nota van wijziging bevat wijzigingen die voortvloeien uit het
wetgevingsoverleg alsmede uit een overleg dat is gevoerd met de Koninklijke
Notariële Beroepsorganisatie (KNB) naar aanleiding van de brief die zij
aan u op 13 oktober jl. heeft gezonden en waarvan ik een afschrift heb
ontvangen. In het wetgevingsoverleg heb ik onder meer toegezegd tegemoet te
komen aan de breed geuite wens voor een verlenging van de termijn waarin samenwoners
die geen samenlevingscontract hebben of een contract waarin geen adequate
zorgverplichting is opgenomen. In het overleg met de KNB zijn naast de in
de vermelde brief van 13 oktober genoemde onderwerpen ook diverse andere
punten aan de orde gesteld die aanleiding zijn voor een wijziging. In mijn
brief aan de KNB, waarvan ik u een afschrift heb doen toekomen, ga ik meer
uitgebreid in op mijn overwegingen ter zake. De wijzigingen zijn hierna toegelicht.
 Onderdeelsgewijze toelichting
 Onderdeel 1, onder a
 Artikel I, onderdeel I (artikel 10 van de Successiewet
1956)
 Indien de erfgenamen van een erflater die de wettelijke verdeling heeft
uitgeschakeld, een verdeling tot stand brengen alsof de wettelijke verdeling
van toepassing was geweest, is dat onder de huidige regeling een rechtshandeling
in de zin van artikel 10 Successiewet 1956. Het eerder voorgestelde artikel
10, vijfde lid, zondert met ingang van 1 januari 2010 een dergelijke
verdeling uit van het begrip rechtshandeling van het eerste lid
van artikel 10, indien binnen de aangiftetermijn de beslissing is genomen
om conform de wettelijke verdeling te gaan verdelen en die verdeling binnen
twee jaar na overlijden tot stand is gebracht. Hiermee wordt bereikt dat in
situaties waarin de erflater de wettelijke verdeling heeft uitgesloten, bijvoorbeeld
vanwege de termijn van ongedaanmaking van de wettelijke verdeling van drie
maanden (artikel 4.18, eerste lid Burgerlijk Wetboek), en de erfgenamen alsnog
verdelen conform de wettelijke verdeling, artikel 10 buiten toepassing blijft.
Van een wettelijke verdeling kan evenwel geen sprake zijn bij de nalatenschap
van een ongehuwde erflater die samenwoont met een partner en de erflater of
partner een of meer kinderen heeft. Als deze partner en een of meer van deze
kinderen bij testament tot erfgenaam zijn benoemd en de erfgenamen een verdeling
tot stand brengen waarbij alle goederen aan de partner toekomen en deze een
overbedelingsschuld krijgt aan het kind of de kinderen), is dat geen verdeling
zoals die tot stand zou kunnen komen bij toepassing van de wettelijke verdeling,
om de simpele reden dat een ongehuwde partner en hun kinderen niet kwalificeren
voor de wettelijke verdeling. Indien zij toch een dergelijke verdeling tot
stand brengen en er geen rente op de overbedelingsschuld wordt betaald, zou,
zonder nadere voorziening, bij het overlijden van de partner artikel 10 van
toepassing zijn. De thans voorgestelde aanvulling van het vijfde lid beoogt
de reeds opgenomen uitzondering van de toepassing van artikel 10, zoals die
voor onder andere de zogenoemde quasi wettelijke verdeling is voorgesteld,
uit te breiden met deze gevallen. Dit strekt zich mede uit tot het geval waarin
de erflater zijn partner en het kind van die partner in zijn testament tot
erfgenamen heeft benoemd, om zo ook op dat punt een gelijkheid met de wettelijke
verdeling (zie artikel 4:27 Burgerlijk Wetboek) te krijgen.
 Voor de goede orde merk ik nog het volgende op. Het komt voor dat andere
Mogendheden de Nederlandse wettelijke verdeling of een testament met een ouderlijke
boedelverdeling niet erkennen. In die landen geldt dan, met name bij situsgoederen
zoals onroerende zaken, het erfrecht van dat land. Hierbij kan het voorkomen
dat de nalatenschap niet van rechtswege, zoals Nederland dat kent, wordt verdeeld,
maar dat er voor dat goed een rechtshandeling moet plaatsvinden. Tijdens het
wetgevend overleg heb ik reeds aangegeven dat het niet de bedoeling is dat
artikel 10 in die situatie in beeld komt. Daarvoor is echter geen extra wettelijke
voorziening nodig, omdat deze kunnen worden gebracht onder de huidige uitzondering
van artikel 10, vijfde lid. In het vijfde lid worden verdelingen geacht geen
rechtshandeling te zijn, indien deze verdeling ertoe leiden dat de uitkomst
gelijk is aan een wettelijke verdeling. Artikel 10, vijfde lid, ziet dus eveneens
op de (aanvullende) verdeling die met betrekking tot het buitenlandse goed,
bijvoorbeeld een onroerende zaak, moet worden gemaakt en een en ander plaatsvindt
met inachtneming van het in het vijfde lid opgenomen termijnen.
 Onderdeel 1, onder b
 In de brief aan de KNB van 12 oktober 2009 (kamerstukken 2009–2010,
31 390, nr. 37) en tijdens het wetgevend overleg van diezelfde dag
is ingegaan op de vraag of artikel 10 van toepassing is indien een opa een
som geld legateert aan zijn kleinkind, die pas opeisbaar is bij het overlijden
van oma. Bij de beantwoording van deze vraag is ervan uitgegaan dat opa de
blote eigendom van een som geld legateert aan het kleinkind, bijvoorbeeld € 5000
op bankrekening x, en aan oma het recht van vruchtgebruik van dat bedrag.
Omdat sprake is van een blote eigendom/vruchtgebruiksituatie is daarop geantwoord
dat artikel 10 bij het overlijden van oma niet van toepassing is, omdat er
niets ten koste van het vermogen van oma wordt verkregen.
 
 Bij de beantwoording is er derhalve van uitgegaan dat de geldsom (in dit
geval het tegoed op de bankrekening) tot de nalatenschap van opa behoort.
Als daar echter niet aan is voldaan, dus in gevallen waarin de blote eigendom
van een geldsom wordt gelegateerd die niet tot
de nalatenschap van de erflater behoort, moet artikel 10 echter ook toepassing
vinden. Hier dringt de vergelijking met een ik-opa lastbevoordeling zich sterk
op. In dit laatste geval is bijvoorbeeld het kind erfgenaam onder de last
een bedrag schuldig te erkennen aan het kleinkind, opeisbaar bij het overlijden
van het kind. In een dergelijk geval is het duidelijk dat de uitvoering van
de lastbepaling ten koste van het vermogen van het kind van opa gaat, van
welk vermogen het kind bij leven het genot behoudt. Het kind heeft dan het
vruchtgebruik gehad van goederen die niet tot de nalatenschap van opa hebben
behoord. Op basis van de huidige wettekst is evenwel niet duidelijk of op
een geldlegaat aan het kleinkind, waarvan de opeisbaarheid is uitgesteld tot
het overlijden van het kind (of oma) en waarbij de geldsom niet in de nalatenschap
van opa aanwezig is, artikel 10 ook van toepassing is. Om deze onduidelijkheid
weg te nemen, wordt een aanvullende bepaling voorgesteld, in een nieuw negende
lid van artikel 10. De bepaling betrekt gevallen als hier bedoeld in de heffing.
 Vorderingen en schulden die bijvoorbeeld ontstaan als gevolg van de wettelijke
verdeling en een zogenoemde ouderlijke boedelverdeling vallen niet onder de
omschrijving van het negende lid. In deze gevallen zien de schuld en de vordering
namelijk op goederen die wel tot de nalatenschap van de eerst overleden ouder
hebben behoord, omdat zij door de verdeling van die
goederen ontstaan. Er bestaat dus een verband tussen de vorderingen en de
schulden aan de ene kant en de goederen van de nalatenschap aan de andere
kant. Dit verband bestaat niet bij een schuld die ontstaat als gevolg van
een legaat van een geldsom die niet tot de nalatenschap behoort. Overigens
geldt het negende lid evenmin voor de vruchten van de goederen die tot de
nalatenschap hebben behoord. Indien bij de wettelijke verdeling een rente
van bijvoorbeeld 4% samengesteld op de vordering wordt berekend, dan
geldt het negende lid dus noch voor de vordering, noch voor de rente op die
vordering. Deze situaties leiden derhalve niet tot toepassing van artikel
10. Voor de goede orde zij verder vermeld dat het legaat van een direct opeisbare
geldsom, die niet schuldig wordt gebleven of die wel schuldig wordt gebleven,
maar op welke schuld jaarlijks minimaal 6% rente wordt betaald, niet
tot de toepassing van artikel 10 leidt. Evenmin leidt zoals gezegd tot toepassing
van artikel 10 de situatie waarin oma het vruchtgebruik en het kleinkind de
blote eigendom van een goed dat tot de nalatenschap behoort, krijgen gelegateerd.
Opa kan zijn kleinkind dus iets nalaten, zonder dat dit tot toepassing van
artikel 10 leidt. Indien hij zijn kleinkind echter een som geld legateert,
die hij niet heeft, en het kind (of oma) blijft dit bedrag schuldig, dan vindt
artikel 10 wel toepassing. Er wordt dan een schuld gecreëerd, ten koste
van het vermogen van het kind (of oma), waar het kind of oma gedurende zijn
(of haar) leven geen last heeft.
 Ter illustratie volgen hier enkele voorbeelden waaruit blijkt in hoeverre
de nieuw voorgestelde bepaling werking heeft.
 Voorbeeld 1
 Een opa met een nalatenschap van € 200 000 legateert een
geldsom van € 1 000 000 aan zijn kleinkind, eerst opeisbaar
bij het overlijden van het kind van opa. Indien de contante waarde van de
vordering/schuld 10% is, dan wordt het kind belast voor € 100 000
(€ 200 000 -/- de contante waarde van de schuld van € 1 000 000)
en het kleinkind ook voor € 100 000 (de contante waarde van € 1 000 000).
Als het kind overlijdt, behoort er een nominale schuld van € 1 000 000
tot het passief van diens nalatenschap. In dit geval is artikel 10 van toepassing.
 Variant 1
 De nalatenschap van opa bestaat voor het volledige bedrag van € 200 000
uit een banktegoed. Artikel 10 is in beginsel van toepassing op € 1 000 000.
Omdat de vermaakte goederen (geldsom) tot een bedrag van € 200 000
in de nalatenschap van opa aanwezig zijn, vindt artikel 10 bij overlijden
van het kind toepassing op€ 800 000.
 Variant 2
 De nalatenschap van opa bestaat voor € 50 000 uit een huis
en voor € 50 000 uit een banktegoed. Artikel 10 is in beginsel
van toepassing op € 1 000 000. Omdat de vermaakte goederen
(geldsom) tot een bedrag van € 50 000 in de nalatenschap van
opa aanwezig zijn, vindt artikel 10 bij overlijden van het kind toepassing
op € 950 000.
 Variant 3
 De nalatenschap van opa bestaat geheel uit een boot. Artikel 10 is in
beginsel van toepassing op € 1 000 000. Omdat van de vermaakte
goederen (geldsom) niets in de nalatenschap van opa aanwezig is, vindt artikel
10 bij overlijden van het kind toepassing op € 1 000 000.
 Voorbeeld 2
 Een oma heeft twee kinderen, A en B, die ieder één kind
hebben: C en D (kleinkinderen van oma). Kind A is voor ¼ erfgenaam
en kind B is voor ¾ erfgenaam van oma. De nalatenschap van oma bedraagt € 200 000.
Zij heeft een geldsom van € 500 000 aan haar beide kleinkinderen
gelegateerd, eerst opeisbaar bij het overlijden van hun respectievelijke ouders.
Indien de contante waarde 10% is, dan wordt het kind A belast voor
nihil (€ 50 000 -/- de contante waarde van de schuld van € 500 000)
en kind B voor € 100 000 (€ 150 000 -/- de contante
waarde van de schuld van € 500 000). Bij beide kleinkinderen
is artikel 10 van toepassing voor € 50 000 (de contante waarde
van € 500 000). Bij het overlijden van A vindt artikel 10 toepassing
op € 500 000 en bij het overlijden van B vindt artikel 10 toepassing
op € 500 000.
 Variant 1
 De nalatenschap van oma bestaat voor het volledige bedrag van € 200 000
uit een banktegoed. Artikel 10 is bij overlijden van achtereenvolgens A en
B in beginsel van toepassing op € 500 000. Omdat de vermaakte
goederen (geldsom) tot een bedrag van € 200 000 in de nalatenschap
van oma aanwezig zijn, vindt artikel 10 bij overlijden van kind A toepassing
op € 450 000 (€ 500 000 minus het aandeel van
A in de nalatenschap van oma), en bij het overlijden van kind B op € 350 000
(€ 500 000 minus het aandeel van B in de nalatenschap van oma).
 Variant 2
 De nalatenschap van oma bestaat voor € 125 000 uit een
schilderij en voor € 75 000 uit een banktegoed. Artikel 10
is bij de overlijdens van A respectievelijk B in beginsel van toepassing op
telkens € 500 000. Omdat de vermaakte goederen (geldsom) tot
een bedrag van € 75 000 in de nalatenschap van oma aanwezig
zijn, vindt artikel 10 bij overlijden van A toepassing op € 500 000
-/€ 18 750, zijnde het aandeel van A in de nalatenschap van
oma = € 481 250, en bij het overlijden van kind B op € 443 750
(€ 500 000 -/- € 56 250, zijnde het aandeel
van B in de nalatenschap van oma).
 Onderdeel 1, onder c
 Artikel I, onderdeel AH (artikel 35c van de Successiewet
1956)
 Voorgesteld wordt om niet alleen ter beschikking gestelde onroerende zaken,
appartementsrechten, rechten van opstal of erfpacht dan wel vruchtgebruik
op onroerende zaken toe te laten tot de bedrijfsopvolgingsregeling, maar ook
de zogenoemde economische eigendom van die zaken of rechten. Voor
het begrip economische eigendom wordt aangesloten bij het gelijkluidende begrip
zoals dat voor de overdrachtsbelasting geldt. 
 Onderdeel 2
 Artikel II, onderdeel Aa (artikel 5.4 Wet inkomstenbelasting
2001)
 De voorgestelde wijziging van artikel 5.4 van de Wet inkomstenbelasting
2001 strekt ertoe ongehuwde partners (in de zin van de Successiewet 1956)
voor de toepassing van dat artikel gelijk te behandelen met gehuwden.
 Op grond van artikel 5.4 van de Wet inkomstenbelasting 2001 worden bepaalde
vorderingen en schulden die voortvloeien uit verkrijgingen krachtens erfrecht
gedefiscaliseerd. Dat houdt in dat de vordering bij de crediteur niet in de
rendementsgrondslag wordt betrokken en de met die vordering corresponderende
schuld bij de debiteur niet in mindering komt op de rendementsgrondslag. Het
gaat daarbij om vorderingen en schulden die voortvloeien uit de wettelijke
verdeling van een nalatenschap van een overleden ouder tussen de langstlevende
echtgenoot en de kinderen, bedoeld in artikel 13 van Boek 4 van het Burgerlijk
Wetboek alsmede verdelingen die daarmee materieel overeenkomen. Bij dergelijke
verdelingen gaan alle goederen van de nalatenschap naar de langstlevende echtgenoot,
onder de verplichting de schulden van de nalatenschap te voldoen. De kinderen
krijgen een vordering op de langstlevende echtgenoot ter grootte van hun erfdeel
die doorgaans pas opeisbaar is bij het overlijden van de langstlevende.
 Artikel 5.4 van de Wet inkomstenbelasting 2001 is op dit moment niet van
toepassing bij ongehuwde partners met kinderen, ook niet als de nalatenschap
van één van die partners overeenkomstig de wettelijke verdeling
wordt verdeeld.
 Op grond van de huidige Successiewet 1956 zou een dergelijke verdeling
bij ongehuwde partners voor de betrokkenen ongunstige fiscale gevolgen hebben
voor de heffing van erfbelasting: Het huidige artikel 10 van de Successiewet
1956 zou er dan immers toe leiden dat bij het overlijden van de langstlevende
partner over de waarde van de vorderingen van de kinderen successierecht wordt
geheven. Elders in deze nota van wijziging wordt voorgesteld deze fiscale
belemmering voor ongehuwde partners weg te nemen zodat ook in die gevallen
de nalatenschap verdeeld kan worden op een manier die overeenkomt met het
wettelijk erfrecht. Het ligt daarom voor de hand om, zoals nu wordt voorgesteld,
ook bij de defiscalisering in box 3 ongehuwden die voor de heffing van erfbelasting
als partner worden aangemerkt, gelijk te schakelen met gehuwden.
 Onderdeel 3
 Artikel XII (inwerkingtredingsbepaling)
 De eerste voorgestelde wijziging verlengt de overgangsperiode met een
jaar voor personen die samenwonen, maar geen samenlevingscontract hebben gesloten
of wel een samenlevingscontract hebben gesloten maar daarin geen zorgplicht
hebben opgenomen. Deze personen krijgen op grond van artikel XII, eerste lid,
onderdeel b, onder 1°, tot 1 januari 2012 de tijd om een samenlevingscontract
af te sluiten dat aan de nieuwe voorwaarden voldoet. Op grond van artikel
XII, eerste lid, onderdeel b, onder 2°, worden aktes die tot 1 januari
2012 zijn verleden geacht te voldoen aan de termijn van zes maanden die in
het voorgestelde artikel 1a, vijfde lid, onderdeel a, van de Successiewet
1956 is opgenomen. Ook een akte verleden op 31 december 2011 is voor
de bepalingen die zien op de heffing van erfbelasting dus voldoende om aangemerkt
te kunnen worden als partner, ervan uitgaande dat ook aan de overige voorwaarden
voldaan wordt. 
 De wijziging in de indeling van artikel XII, eerste lid, onderdeel b,
heeft geen inhoudelijke betekenis, maar heeft slechts tot doel de leesbaarheid
van die bepaling te verbeteren.
 De tweede voorgestelde wijziging houdt verband net de voorgestelde wijziging
in artikel 10, vijfde lid, van de Successiewet 1956. In artikel 10, vijfde
lid, wordt van de rechtshandelingen die leiden tot toepassing van het eerste
lid van dat artikel, uitgezonderd de verdeling die de erfgenamen tot stand
brengen alsof de wettelijke verdeling wel van toepassing zou zijn. De beslissing
hiertoe dient binnen de aangiftetermijn te zijn genomen en de verdeling dient
binnen twee jaar na overlijden te zijn uitgevoerd. Deze uitzondering geldt
derhalve niet voor het geval waarin bijvoorbeeld de eerststervende ouder overleed
in 2004 en de verdeling tot stand is gebracht in 2008. De wettekst leidt daarmee
tot een onderscheid in behandeling tussen verdelingen van op 1 januari
2010 reeds opengevallen nalatenschappen al naar gelang deze wel of niet binnen
twee jaar na overlijden tot stand zijn gebracht. Eén of meerdere goederen
van de nalatenschap kunnen bijvoorbeeld onverdeeld zijn gebleven en dat nog
steeds zijn. Daarom wordt thans voorgesteld bij wijze van overgangsmaatregel
de termijn van twee jaar voor reeds opengevallen nalatenschappen te laten
ingaan bij de inwerkingtreding van de herziening van de Successiewet 1956.
Aangezien de beslissing tot die verdeling in het verleden soms eerst na de
aangiftetermijn is genomen, wordt voor reeds op 1 januari 2010 bestaande
gevallen de eis dat de beslissing tot verdeling binnen de aangiftetermijn
moet zijn genomen, niet gesteld.
 
 De staatssecretaris van Financiën,
 J. C. de Jager