Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid; Brief regering; Aanpak belemmeringen bij studeren in het buitenland
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139478
 2009-2010
 
 31 288
 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid
 
 
 
 
 Nr. 
 77
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 18 december 2009
 
 Met deze brief informeer ik u over de aanpak van belemmeringen bij het
studeren in het buitenland. Deze brief heb ik u tijdens het Algemeen Overleg
van 29 oktober 2009 toegezegd (Kamerstuk 31 288, nr. 73).
 1. Inleiding
 Studenten geven in een recent onderzoek van Stichting NEWS (Nederlandse
Wereldwijde Studenten) aan dat zij hinder ondervinden bij het vergaren van
informatie en het aanvragen van meeneembare studiefinanciering voor een studie
in het buitenland. Ook de hoge kosten van een studie in het buitenland en
de beperkte beursmogelijkheden zien zij als een obstakel om een studie in
het buitenland te gaan volgen.
 In het algemeen overleg met uw Kamer op 29 oktober jl. heb ik u toegezegd
een brief te sturen over de obstakels die studenten tegenkomen, wanneer zij
in het buitenland willen gaan studeren. In deze brief zet ik uiteen hoe ik
de belemmeringen die de studenten aandragen zie en welke stappen ik heb gezet
of nog ga zetten om die belemmeringen zoveel mogelijk weg te nemen. Daarbij
zal ik ingaan op:
 – de meeneembare studiefinanciering
 – de informatievoorziening over studeren in het buitenland
 – de kosten voor studeren in het buitenland
 – beursmogelijkheden
 – RAAK internationaal en joint degrees
 – en de zgn. rode loper.
 2. Meeneembare studiefinanciering
 Met de invoering van de meeneembare studiefinanciering in 2007 zijn de
keuzemogelijkheden voor studenten in het hoger onderwijs flink vergroot. Een
opleiding in het buitenland behoort sindsdien ook tot de mogelijkheden om
voor studiefinanciering in aanmerking te komen. Vóór de invoering
van de meeneembare studiefinanciering konden studenten slechts
hun studiefinancieringsaanspraken behouden als zij middels een uitwisselingsprogramma
van een Nederlandse instelling een aantal maanden in het buitenland studeerden.
 
 Het onderzoek van NEWS geeft aan dat studenten problemen ondervinden bij
de aanvraag van meeneembare studiefinanciering. Zowel bij de beoordeling van
de duur van de studiefinancieringsaanspraak voor een opleiding in het buitenland,
de kwaliteitsbeoordeling van de buitenlandse opleiding als de beoordeling
of studenten voldoen aan de 3 uit 6-voorwaarde om voor meeneembare studiefinanciering
in aanmerking te komen, gaan dingen mis. In de paragrafen 2.1 en 2.2 behandel
ik de problematiek die speelt rondom de 3 uit 6-maatregel. In de paragrafen
2.3 en 2.4 ga ik verder in op de beoordeling van de duur van de studiefinancieringsaanspraak
voor een opleiding in het buitenland en de kwaliteitsbeoordeling van buitenlandse
opleidingen. In paragraaf 2.5 behandel ik tenslotte de problemen rondom
de termijnen voor het insturen van papieren.
 2.1 3 uit 6-maatregel en Bama-problematiek
 Om te voorkomen dat studenten uit andere EU-landen zonder enige band met
Nederland gebruik kunnen maken van Nederlandse studiefinanciering om in hun
eigen land (of een ander land) te studeren, is bij de introductie van de meeneembare
studiefinanciering in september 2007 de zogenaamde 3 uit 6-maatregel in de
wet opgenomen. Deze maatregel houdt in dat een student tenminste 3 van de
6 jaren voorafgaand aan de inschrijving voor een buitenlandse opleiding rechtmatig
in Nederland moet hebben gewoond, wil hij aanspraak hebben op studiefinanciering
voor die opleiding.
 
 Het is overduidelijk de bedoeling geweest om met de meeneembare studiefinanciering
een voorziening te creëren die het mogelijk maakt om niet een gedeelte,
maar een hele studie in het buitenland te volgen. Bij de formulering van de
3 uit 6-maatregel in de wet is echter onvoldoende rekening gehouden met het
feit dat de aanvraag om studiefinanciering voor de masteropleiding, na eerst
een bacheloropleiding in het buitenland gevolgd te hebben, als een nieuwe
aanvraag wordt gezien. Op die wijze verhindert de 3 uit 6-maatregel de toekenning
van studiefinanciering voor die «nieuwe» opleiding, omdat de student
al drie jaar in het buitenland vertoeft.
 
 Ik vind die situatie onwenselijk en, zoals ik hierboven ook al aangaf,
is dit niet de bedoeling geweest: de tijd die in het buitenland wordt doorgebracht
om te studeren zou niet moeten meetellen voor de toepassing van de 3 uit 6-maatregel.
De flexibilteit om te wisselen van opleiding of er zelfs even een jaartje
tussenuit te gaan, is ook aanwezig in het Nederlandse systeem en tast de «wezenlijke
band» die studenten in het buitenland met Nederland moeten hebben niet
noodzakelijkerwijs aan. Ik bereid daarom een wetsvoorstel voor dat regelt
dat onmiskenbaar duidelijk uit de wet blijkt dat de 3 uit 6-maatregel geen
belemmering mag vormen voor het gebruiken van studiefinanciering voor een
wetenschappelijke masteropleiding in het buitenland, nadat de student al een
bacheloropleiding in het buitenland heeft gevolgd. Vooruitlopend daarop heb
ik de IB-Groep gevraagd de wet met gebruikmaking van de hardheidsclausule
ook nu al zo toe te passen.
 2.2. 3 uit 6-maatregel en Europa
 Naast het bovenstaande – inmiddels opgeloste – probleem speelt
rond de 3 uit 6-maatregel in de WSF 2000 nog andere problematiek: de Europese Commissie acht dit 3 uit 6-woonplaatsvereiste in strijd met het Gemeenschapsrecht
inzake het vrije verkeer van werknemers als het wordt toegepast op migrerende
werknemers en hun gezinsleden en heeft een infractieprocedure gestart tegen
Nederland bij het Europese Hof van Justitie. Volgens de Commissie werkt de
regel (indirect) discriminerend omdat een dergelijke voorwaarde makkelijker
kan worden vervuld door nationale onderdanen dan door migrerende werknemers
en hun gezinsleden.
 
 Ik ben echter van mening dat het woonplaatsvereiste niet strijdig is met
het Gemeenschapsrecht zolang het onverkort op studenten van alle nationaliteiten
wordt toegepast, dus ook op Nederlandse studenten. Voor zover het woonplaatsvereiste
indirect discriminerend werkt, kent het bovendien een goede rechtvaardiging:
het beheersbaar houden van de kosten van het Nederlandse studiefinancieringsstelsel
en het tot stand brengen van een billijke verdeling binnen de Europese Unie
van de kosten voor internationaal mobiele studenten. Het is immers niet denkbeeldig
dat studiefinancieringstoerisme wordt uitgelokt door de mogelijkheid om, gedurende
een kortstondig verblijf in Nederland, aanspraak te verwerven op Nederlandse
studiefinanciering om vervolgens hiermee een opleiding in het eigen land of
elders te volgen. De lasten voor Nederland zullen hiermee onevenredig hoog
worden en het meegeven van studiefinanciering voor een opleiding in het buitenland
zal niet langer financieel houdbaar zijn.
 
 De uitkomst van de infractieprocedure bij het Europese Hof van Justitie
zal moeten worden afgewacht. Ik wil mij sterk maken voor deze zaak omdat ik
het belangrijk vind de mobiliteit onder studenten te blijven bevorderen. Meeneembare
studiefinanciering, inclusief de 3 uit 6-maatregel, is daarbij een goed middel.
 2.3. beoordeling duur aanspraak voor buitenlandse
opleiding
 Bij de introductie van studiefinanciering voor buitenlandse opleidingen
is zoveel mogelijk aangesloten bij het studiefinancieringssysteem dat voor
Nederlandse opleidingen geldt. Nederlandse studies zijn daarmee leidend. Dat
houdt in dat er in het geval van een hogere beroepsopleiding studiefinancieringsaanspraak
tot en met de bacheloropleiding bestaat en in het geval van een wetenschappelijke
opleiding zowel de bachelor- als de masteropleiding studiefinancieringsaanspraak
geven. Er wordt studiefinanciering gegeven voor de nominale duur van de Nederlandse
(voltijdse) opleiding.
 
 In tegenstelling tot hetgeen het rapport van de Stichting NEWS doet vermoeden
is er wel degelijk studiefinancieringsaanspraak mogelijk voor het volgen van
een opleiding die in Nederland niet wordt aangeboden. Een opleiding hoeft
niet gelijk te zijn aan een in Nederland bestaande opleiding, maar moet van
een vergelijkbaar niveau zijn en voldoen aan de kwaliteitseisen. Wel is het
zo dat er slechts meeneembare studiefinanciering bestaat voor opleidingen
die vergeleken kunnen worden met een Nederlandse opleiding waarvoor studiefinancieringsaanspraak
bestaat. Voor de meeste hbo-masters bestaan in Nederland geen aanspraken.
Voor een met een dergelijke hbo-master vergelijkbare buitenlandse opleiding
bestaat dus ook geen studiefinancieringsaanspraak.
 2.4. kwaliteitsbeoordeling van de buitenlandse opleidingen
 De kwaliteitsbeoordeling van buitenlandse opleidingen is een lastig en
intensief proces. Niet slechts de kwaliteit, maar ook het niveau van de buitenlandse
opleiding moet worden getoetst en vergeleken met dat van een Nederlandse opleiding.
Bij de kwaliteitsbeoordeling wordt zoveel mogelijk aangesloten bij de nationale
accreditatie in het betreffende land. Vervolgens moet, om daadwerkelijk
in aanmerking te komen voor studiefinanciering, het eindniveau van de buitenlandse
opleiding vergelijkbaar zijn met dat van een Nederlandse opleiding waarvoor
aanspraak op studiefinanciering bestaat. In veel gevallen leidt dit tot dubbele
toetsing: een toetsing vooraf voor het bepalen van de aanspraak op studiefinanciering
en een toetsing achteraf om aan de hand van het uiteindelijk behaalde diploma
te bepalen of er recht bestaat op omzetting van de prestatiebeurs in een gift.
Lastig om te toetsen blijft het exacte niveau van de opleiding: Nederland
kent een binair onderwijssysteem, maar dit geldt lang niet voor alle landen
ter wereld. In de landen die een dergelijk systeem niet kennen (bijvoorbeeld
de VS) is het moeilijker te bepalen of een opleiding moet worden gekwalificeerd
als een opleiding middelbaar beroepsonderwijs, een opleiding hoger beroepsonderwijs
of een opleiding wetenschappelijk onderwijs.
 
 Vanwege de hierboven geschetste omvangrijke toetsing heeft de kwaliteitsbeoordeling
in de beginperiode voor aanloopproblemen gezorgd. Inmiddels zijn vele verbeteracties
ingezet, waarbij de nadruk is gelegd op het informeren van (potentiële)
studenten: welke criteria worden gehanteerd en hoe ziet het onderwijssysteem
in het betreffende land eruit? Deze inzet heeft geleid tot een sneller en
transparanter proces. 
 2.5. termijnen voor het insturen van papieren
 Vanwege een ander studieverloop in het buitenland is het soms lastig om
de officiële termijn van de inschrijvingscontrole te halen. Hierdoor
kan het voorkomen dat een student de opleiding reeds heeft voltooid en daarna
nog geconfronteerd wordt met het verzoek om een inschrijvingsbewijs te overleggen.
Om dit probleem op te lossen, onderzoekt de IB-Groep op dit moment de mogelijkheid
om de inschrijvingscontrole buitenland te vervroegen.
 De termijn die de IB-Groep hanteert voor het insturen van het controleformulier
is overigens vrij ruim: een student heeft vier weken de tijd om de benodigde
informatie in te sturen. Daarna wordt een rappel gestuurd en wordt de student
ook per e-mail benaderd. De procedure is bewust zo opgezet, zodat de student
ruim de tijd heeft om te reageren.
 3. Informatievoorziening
 NEWS geeft aan dat de informatie over studeren in het buitenland op scholen
en bij instellingen voor hoger onderwijs vaak nog te wensen overlaat. Ook
de IB-Groep blijkt volgens het rapport meer aan informatievoorziening te kunnen
doen.
 3.1. informatievoorziening IB-Groep
 Studenten geven aan dat het moeilijk is in te schatten wat er allemaal
komt kijken bij het regelen en afwikkelen van een buitenlandstudie. Onder
meer een soort «stappenplan» omtrent het aanvragen van meeneembare
studiefinanciering wordt daarbij als een gemis ervaren. Om dit gemis zoveel
mogelijk in te perken is met de IB-Groep afgesproken dat zij in kaart brengt
welke acties op welk moment van de studenten worden verwacht. Op die manier
kan de aanvraagprocedure zo soepel mogelijk verlopen. Het is de bedoeling
het stappenplan zowel op de site van NEWS als op de IB-Groep website te plaatsen.
 3.2. begeleiding van studenten door Nederlandse instellingen
 Het internationaliseringsbeleid aan universiteiten en hogescholen heeft
in de afgelopen jaren een grote ontwikkeling doorgemaakt. Die
ontwikkeling is nog niet voltooid en dat brengt het NEWS rapport in beeld.
 
 Het ministerie van OCW voert op dit moment een veldverkenning uit: met
de international offices van alle bekostigde hoger onderwijsinstellingen wordt
over internationalisering gesproken. Het probleem dat NEWS naar voren heeft
gebracht komt daarbij aan de orde.
 
 Ook is een onderzoek naar de motieven en ervaringen van internationaal
mobiele studenten (zowel Nederlandse als buitenlandse) aanbesteed. Dit onderzoek
is aangekondigd in «Het Grenzeloze Goed». Met de uitkomsten van
deze onderzoeken én in samenwerking met de Nuffic wil ik verder kijken
naar waar en hoe we de informatievoorziening kunnen verbeteren. Tegelijkertijd
ben ik het eens met de opmerking in het rapport dat van de international offices
niet kan worden verwacht dat, indien de student eenmaal de keuze voor een
masteropleiding in het buitenland heeft gemaakt, er een begeleidende rol van
de Nederlandse instelling voor deze student blijft bestaan. Dat is dan een
taak van de buitenlandse instelling.
 
 Daarnaast wordt de internationale mobiliteit ook internationaal vergeleken,
bijvoorbeeld in het Eurostudent rapport. Hieruit blijkt dat de uitgaande studiepunt
mobiliteit (studenten die een deel van hun opleiding in het buitenland volgen)
niet minder is dan in de meeste andere landen. Nederland neemt een positie
in de middenmoot in. Alleen in de Scandinavische landen is sprake van een
aanmerkelijk grotere mobiliteit. Voor de volgend ronde van Eurostudent is
dankzij Nederlands initiatief meer aandacht voor de ervaringen van internationaal
mobiele studenten, zowel waar het de academische aspecten, maar ook de dienstverlening
door de instellingen betreft.
 
 Tot slot wil ik over de informatievoorziening en de begeleiding opmerken
dat van een student die de ambitie heeft om in het buitenland te studeren
en succesvol te zijn, een zekere zelfredzaamheid verwacht mag worden. Zelfstandig
informatie vergaren over wat de mogelijkheden zijn om naar het buitenland
te gaan, is wel het minste wat van een (toekomstige) student kan worden verwacht.
 4. Hoge kosten voor studeren in het buitenland
 Opleidingen in het buitenland, zeker in de bij studenten populaire Angelsaksische
landen, zijn vaak duur. Met name het collegegeld is hoog. Het is financieel
onhaalbaar om een adequate vergoeding voor elke student voor een willekeurige
studie in elk land te garanderen. Daarom worden er keuzes gemaakt. Die zien
er als volgt uit: elke student heeft in principe recht op studiefinanciering,
ongeacht in welk land hij wil studeren. De hoogte en duur van de studiefinanciering
zijn gelijk aan die van een vergelijkbare opleiding in Nederland. Het deel
van de studiefinanciering dat kan worden gebruikt om het collegegeld te financieren,
het zogenaamde collegegeldkrediet, kan tot maximaal vijf keer het bedrag aan
het Nederlandse wettelijke collegegeld worden geleend bij de IB-groep.
 5. Beursmogelijkheden
 Daarnaast zijn er voor excellente studenten extra mogelijkheden via het
beurzenprogramma Huygens Scholarship Programme (HSP). Het programma is bestemd
voor excellente studenten die tijdens of na hun studie in Nederland in het
buitenland op bachelor- of masterniveau willen studeren. De beurs kan worden
aangevraagd voor een periode van minimaal zes en maximaal 24 maanden in het
buitenland. De student mag zelf bepalen in welk land en aan welke instelling
hij wil studeren. Voorwaarde is wel dat de instelling een goede
reputatie heeft op haar vakgebied. De belangrijkste eis is dat de student
bovengemiddeld heeft gepresteerd. De omvang van het budget voor dit programma
is € 3 mln. per jaar (voor Nederlandse studenten).
 Voor inkomende mobiliteit kunnen excellente buitenlandse studenten die
in Nederland willen studeren eveneens een beroep doen op het HSP. Het budget
hiervoor is € 7 mln. Daarnaast kunnen instellingen, na parlementaire
goedkeuring van het wetsvoorstel Versterking besturing, ook beurzen aan buitenlandse
studenten verstrekken uit het Profileringsfonds.
 6. RAAK-internationaal
 In het Grenzeloze Goed is aangekondigd actie te ondernemen ten aanzien
van de mobiliteit van staf en ten aanzien van stages van studenten. Na nader
onderzoek door de Nuffic en in overleg met de brancheorganisaties is besloten
dit vorm te geven in een internationale variant van het Regionale Aandacht
en Actie voor Kenniscirculatie (RAAK) programma voor het hbo en in een joint
degree fonds voor de universiteiten.
 RAAK is een programma dat sinds 2003 in Nederland bestaat. De initiële
doelstelling van deze regeling is om de kennisuitwisseling tussen hogescholen
en bve-instellingen enerzijds en het midden- en kleinbedrijf en de publieke
sector anderzijds te verbeteren. Studenten en lectoren spelen een belangrijke
rol in deze vorm van kenniscirculatie en kennisontwikkeling.
 Door ook een dergelijk programma in een internationaal kader te ontwikkelen
kunnen Nederlandse studenten en docenten een deel van hun ervaring in het
buitenland opdoen. Aan de andere kant wordt het internationale kennisnetwerk
van de instelling ook verder uitgebouwd. Dit heeft het grote voordeel dat
de relaties die worden opgebouwd tussen Nederlandse hogescholen en instellingen
en bedrijven in het buitenland bestendig zijn. Duurzaamheid wordt daardoor
meer aannemelijk. Voor studenten betekent dit dat zij gemakkelijker in het
kader van hun opleiding naar het buitenland kunnen gaan én dat deze
ervaring in het teken staat van hun opleiding en het beroep waarvoor zij worden
opgeleid.
 Bovendien zal het de instellingen meer ervaring en handigheid opleveren
bij het faciliteren van het buitenlandverblijf van studenten en docenten.
 Het «RAAK-internationaal»-programma zal voor de duur van de
OCW-subsidie specifiek worden gemonitord op mobiliteit van studenten en docenten.
 7. Joint Degree Fonds.
 Zoals in de vorige paragraaf is aangekondigd komt er voor de universiteiten
een joint degree fonds. Ook bij de aanpak van student- en docentmobiliteit
in het wo is gekeken naar een aanpak, waarvan aannemelijk is dat de instellingen
deze continueren na het beëindigen van de OCW-subsidie. Voor universiteiten
bleken in dat verband de joint degrees het meest geschikte aangrijpingspunt
te zijn. De verwachting is nl. dat als studenten een joint programme volgen,
dat wordt aangeboden in samenwerking met een buitenlandse instelling, mobiliteit
een integraal onderdeel is van de afspraken tussen de betreffende instellingen.
Problemen, zoals die veel voorkomen bij uitwisseling, zoals het valideren
van in het buitenland behaalde punten of het afstemmen van de periode waarin
de programma’s plaatsvinden, zullen in dergelijke programma’s
niet voorkomen. Naar aanleiding van een voorstel van de VSNU heb ik er dan
ook voor gekozen om een joint degree fonds op te zetten. Joint degrees worden
definitief ingevoerd na goedkeuring van het wetsvoorstel Versterking Besturing,
dat momenteel voorligt in de Eerste Kamer.
 De instellingen krijgen, in de lumpsum, extra middelen om joint degrees
met buitenlandse instellingen aan te gaan. Net als bij RAAK internationaal zal ook in het kader van deze middelen specifieke monitoring plaatsvinden
van studenten- en docentenmobiliteit.
 8. Rode loper
 In «het Grenzeloze Goed» maakte ik in verband met de inkomende
studentenmobiliteit melding van de «rode loper». Buitenlandse
studenten en onderzoekers zijn te vaak ontevreden over de bureaucratie en
het gebrek aan dienstverlening die zij in Nederland aantreffen. Dit brengt
onnodige imagoschade met zich mee. De Nederlandse kenniseconomie kan zich
dit niet veroorloven. Ik ben daarom enerzijds op nationaal niveau, met de
Nuffic, Studiekeuze123, Studielink, SURF en de brancheorganisaties en anderzijds
op lokaal niveau, met de instellingen, bezig te bezien welke verbeteringen
mogelijk zijn. Ook de resultaten van de onder 3.2. genoemde veldverkenning
zullen hiervoor input leveren.
 Nu heeft het rode loperprogramma betrekking op buitenlandse studenten
die naar Nederland komen. Maar wanneer de dienstverlening voor buitenlandse
studenten verbetert en bij de instellingen dienstverlening aan internationaal
mobiele studenten in grotere mate een regulier onderdeel van het alledaagse
proces is, ben ik ervan overtuigd dat ook Nederlandse studenten die mobiel
zijn, binnen hun opleiding beter bediend zullen worden. Met het eerder aangekondigde
onderzoek zal dit in de toekomst ook gemonitord worden.
 
 De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 R. H. A. Plasterk