Beheersing informatiebeveiliging; Verslag algemeen overleg over het rapport van de Algemene Rekenkamer 'Beheersing informatiebeveiliging'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24175, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

12-09-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

24175 nr. 3

29-08-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtenwisselingOndertekeningBIJLAGE
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24175Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 43 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 175Beheersing informatiebeveiligingnr. 3VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 29 augustus 1995De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken1
en de algemene commissie voor de Rijksuitgaven2
hebben op 22 juni 1995 overleg gevoerd met staatssecretaris Kohnstamm van
Binnenlandse Zaken over het ARK-rapport Beheersing informatiebeveiliging (kamerstuk 24 175).Bij dit veslag is een brief van staatssecretaris Kohnstamm d.d. 14 juli
1995 als bijlage gedrukt.Van het gevoerde overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Kamp (VVD) begon zijn betoog met de opmerking dat het
op zich gedegen ARK-rapport toch niet helder maakt wat het probleem informatiebeveiliging
precies inhoudt. Zijns inziens gaat het om vijf risico's.– Als er op een verkeerde manier met geïnformatiseerde bestanden
wordt omgesprongen, gaat veel ambtelijk werk verloren.– In het geval dat bestanden niet beschikbaar zijn of niet op de
juiste manier gebruikt kunnen worden, zullen allerlei uitbetalingen of bijvoorbeeld
belastinginning niet naar behoren kunnen geschieden.– Bestanden kunnen al dan niet opzettelijk gemuteerd worden met
alle (financiële) schade van dien.– Als bestanden toegankelijk zijn voor mensen die daartoe niet het
recht hebben, kan de privacy worden aangetast.– Er kunnen veiligheidsrisico's worden gelopen als gevolg van het
«op straat» komen van bestanden, vooral als het gaat om bestanden
van het openbaar ministerie.Onlangs is gebleken dat men via Internet toegang heeft weten te krijgen
tot politiedossiers. Voorts is gebleken dat informatie van het openbaar ministerie
te Amsterdam en te Rotterdam door werknemers is verkocht aan buitenstaanders.Een tweede manco van het ARK-rapport is, dat de Algemene Rekenkamer zich
bij haar onderzoek heeft geconcentreerd op de kerndepartementen, terwijl juist
bijvoorbeeld zelfstandige bestuursorganen (ZBO's) grote geautomatiseerde bestanden
kennen met infor- matie die de burgers rechtstreeks aangaat. De VVD-fractie wenst de toezegging
dat het Voorschrift informatiebeveiliging rijksdienst (VIR) van toepassing
zal worden verklaard op alle ZBO's.Bij informatiebeveiliging gaat het om de beveiliging van gegevens van
kaartenbak, PC en grote computersystemen. De verspreiding van gegevens over
de gehele rijksdienst maakt het voor ieder ministerie noodzakelijk een goed
beleid ter beheersing van de informatiebeveiliging te formuleren, dat goed
uit te werken in plannen en die plannen goed uit te voeren. Tussen dat «goed»
en het «volstrekt onvoldoende» van de ARK voor het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) zit
veel te veel ruimte. De fractie wil dat het kabinet voor het einde van 1995
schriftelijke informatie aan de Kamer doet toekomen, waaruit kan worden geconcludeerd
dat de problemen bij Sociale Zaken en Werkgelegenheid zijn opgelost en dat
de informatiebeveiliging er naar behoren is geregeld.Zelfs bij de ministeries die een goede voldoende hebben gekregen van de
ARK ontbreekt er nog wel het een en ander, wat ernstig is omdat het bij beveiliging
gaat om een cirkel van maatregelen. Ontbreekt daar iets aan, dan is de cirkel
niet compleet en de beveiliging dus niet goed. Eigenlijk is bij geen enkel
ministerie de informatie naar behoren beveiligd.Iedere minister blijft verantwoordelijk voor wat op zijn/haar ministerie
gebeurt, maar moet ook de coördinerend Minister van Binnenlandse Zaken
informeren over de implementatie van de VIR op het ministerie, inclusief agentschappen,
directies op afstand en ZBO's. Al deze informatie wordt verzameld in het jaaroverzicht
Informatiebeveiliging. Aan de hand daarvan kan de Kamer controleren of alle
mooie voornemens uit de jaaroverzichten ook worden uitgevoerd. Om dat echt
mogelijk te maken, zal het jaaroverzicht drastisch van karakter moeten veranderen.
Is het kabinet bereid om de ministeries, conform de wens van de Rekenkamer,
een informatieplicht op te leggen richting Minister van Binnenlandse Zaken?
Is de staatssecretaris bereid het jaaroverzicht zodanig aan te passen, dat
het bruikbaar wordt voor de Kamer als controleur van het kabinet? Waar er
zeer veel nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de communicatietechnieken
op handen zijn, zal het beheersen van de beveiliging er niet gemakkelijker
op worden. Daarom dient de uitgangspositie van de rijksoverheid in dezen snel
op orde te worden gebracht. De heer Kamp spoorde de staatssecretaris aan de
gevraagde toezeggingen te doen en snel uit te voeren.Mevrouw Van der Burg (PvdA) stelde ook vast dat uit het ARK-onderzoek
blijkt dat de informatiebeveiliging bij alle ministeries te kort schiet. Zij
somde vervolgens een aantal tekortkomingen op. De ARK concludeert dat de beheersing
van de beveiliging ontoereikend is en dat de rijksoverheid nog steeds risico's
loopt van onbekende omvang, zoals verlies en het uitlekken van gegevens en
ongeautoriseerd gebruik van gegevens. De laatste tijd is met name de onvoldoende
beveiliging van politiedossiers gebleken, wat zeer schadelijke gevolgen kan
hebben. Het is op zich wel positief dat de situatie beter is dan in 1988,
behalve bij het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Van ministeriële
zijde is op Sociale Zaken en Werkgelegenheid toegegeven dat de beveiliging
nog niet op orde is. Er wordt gewerkt aan verbetering, waarbij de aanbevelingen
van de ARK voor het merendeel worden overgenomen. De PvdA-fractie is van mening
dat er veel meer aandacht moet worden besteed aan de beveiliging, zowel door
de afzonderlijke ministeries als door de coördinerend bewindspersoon,
of dat nu de Minister of de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken is.Een adequaat beveiligingsbeleid is onmisbaar, met name gezien de nieuwe
technologische ontwikkelingen waardoor de datacommunicatie sterk toeneemt.
De beveiliging moet daarmee gelijke tred houden. Dat vergt meer prioriteit
voor de ontwikkeling van de beveiligingsplannen binnen de ministeries
en vooral binnen het management, want die beveiliging moet worden geïmplementeerd
in de normale werkprocessen.Het realiseren van een adequate beveiliging op de ministeries is nogal
lastig. Afgesproken is dat de ministeries zelf verantwoordelijk zijn voor
de beveiliging en dat de coördinerend bewindspersoon verantwoordelijk
is voor het stimuleren van die beveiliging en voor het geven van richtlijnen.
De Interdepartementale commissie informatiebeveiliging (ICIB) en het Advies-
en coördinatiepunt informatiebeveiliging (ACIB) hebben goed werk gedaan
voor de bewustwording van de ministeries. Per 1 januari jl. is het VIR in
werking getreden. Er is dus wel wat gebeurd, maar te weinig. De staatssecretaris
deelt die mening kennelijk en heeft aangekondigd dat de ICIB een opvolger
op hoog strategisch niveau krijgt en dat hij er zelf zitting in zal nemen.
Maar dat is nog onvoldoende.Gelet op de geconstateerde tekortkomingen wenst de ARK terecht een sterkere
rol van de coördinerend minister en een jaarlijkse rapportage over de
beveiligingssituatie. Pas in 1997 zal de coördinerend minister bezien
of de ministeries een periodieke informatieplicht moet worden opgelegd. De
PvdA-fractie wenste de toezegging dat die plicht er komt en dat jaarlijks
in het jaaroverzicht Informatiebeveiliging op soortgelijke wijze als in bijlage
3 van het ARK-rapport inzicht zal worden gegeven in de beveiligingssituatie
van de verschillende ministeries.Op bijna de helft van de ministeries ontbreekt een adequaat calamiteitenplan,
terwijl het in noodsituaties mogelijk moet zijn gegevens te vernietigen. Wat
is de actuele stand van zaken wat de noodvernietiging betreft? Wanneer zullen
alle plannen gereed zijn? Welke extra druk wordt daarop vanuit het Ministerie
van Binnenlandse Zaken uitgeoefend?Hoewel de Wet persoonsregistratie (WPR) al enkele jaren van kracht is,
is er nog steeds sprake van een forse achterstand bij het opstellen van privacyreglementen
bij bedrijven en overheden. De Registratiekamer heeft hierop al vaak gewezen
en heeft eind 1994 beveiligingsvoorschriften verspreid. De Ministeries van
Financiën, Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en Volksgezondheid, Welzijn
en Sport voldoen wel aan de norm. Hoe is de situatie bij de andere ministeries
en op welke termijn zal de achterstand worden ingehaald? Welke druk oefent
het Ministerie van Binnenlandse Zaken daarop uit?Het is opvallend dat er veel te weinig risicoanalyses worden gemaakt,
terwijl op basis daarvan juist kan worden beoordeeld welke maatregelen absoluut
noodzakelijk zijn en wat die gaan kosten. Worden er te weinig risicoanalyses
gemaakt door gebrek aan deskundigheid? Zo ja, hoe kan hierin dan verbetering
worden gebracht?Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid beschikt over veel
privacy-gevoelige gegevens, wat de slechte informatiebeveiliging nog ernstiger
maakt. Ook mevrouw Van der Burg wilde nog in 1995 vernemen op welke wijze
dit ministerie gaat voldoen aan de beveiligingseisen.Ook zij wilde weten hoe een adequate beheersing van de informatiebeveiliging
is geregeld bij ZBO's, agentschappen en dergelijke. Zij memoreerde in dit
verband de problemen die zich enkele jaren geleden op dit stuk hebben voorgedaan
met een verzelfstandigd orgaan van een Noordhollandse sociale dienst waarvoor
de interne gemeentelijke beveiligingsregelingen niet bleken te gelden. Hoe
gaat een ministerie, dat eigenaar is van de gegevens die bij een ZBO berusten,
om met de daarmee overeengekomen beveiligingsprocedure? Gelden overeengekomen
calamiteitenprocedures ook voor ZBO's?Alle bestaande ZBO's worden momenteel op diverse aspecten doorgelicht.
Mevrouw Van der Burg verzocht de staatssecretaris om de ZBO's ook door te
lichten op het punt van de beveiliging en de Kamer daarover in 1996 te informeren.
Ook zij was van mening dat de informatiebeveiligingsvoorschriften voor de
ministeries ook moeten gelden voor de ZBO's. Mevrouw Assen (CDA) onderschreef dat het belang van beveiliging
van informatie steeds groter wordt als gevolg van de voortschrijdende automatisering
en gegevensuitwisseling. Koppeling van bestanden wordt steeds belangrijker,
maar levert wel een aantal risico's op. Bij de bespreking van de elektronische
snelweg heeft de CDA-fractie grote nadruk gelegd op de inspanningen op het
punt van de informatiebeveiliging, met name in verband met de privacybewaking.
De criminaliteit heeft deze «markt» ontdekt. Regering en topdepartementen
lijken dat belang steeds meer te beseffen. Ondanks de vooruitgang sinds 1988
bij vrijwel alle ministeries, is er nog een groot aantal onvolkomenheden en
achterstanden bij de onderscheiden ministeries. De beheersing, besturing en
beveiliging van de gegevens is onvoldoende. Het is van belang dat het proces
van beveiliging voortgaat. Nieuwe ontwikkelingen, zowel op het terrein van
de informatica en telecommunicatie als op het terrein van de beveiliging (nieuwe
en grotere risico's) zouden de ministeries moeten dwingen tot voortvarend
handelen. De achtergebleven ministeries moeten hun achterstand zo snel mogelijk
inhalen. De CDA-fractie deelt de mening van de ARK dat een sterke coördinatie
door de Minister van Binnenlandse Zaken (of namens hem door de staatssecretaris)
belangrijk is, maar dan niet pas na de rapportage in 1997. Een tussenstandrapportage
is gewenst.Zeker nu ministeries steeds meer informatie uitwisselen en steeds meer
informatiebestanden koppelen, neemt het belang van de coördinatie toe,
niet in de laatste plaats met het oog op een adequate privacybescherming.
Die coördinatie is ook noodzakelijk bij het begeleiden van het wegwerken
van de achterstanden.Beveiliging en informatie worden in de managementwereld gezien als een
lijnmanagementkwestie. Dat is ook zichtbaar bij bedrijfsleven en overheid,
die beide bezig zijn codes en voorschriften te ontwikkelen op het gebied van
de informatiebeveiliging. De overheid doet dat via aanwijzingen en de Raad
van de centrale ondernemingsorganisaties via leidraden. Deze codes en voorschriften
dienen op elkaar afgestemd te worden om zo mogelijk een nationale standaard
te bereiken. Informatiebeveiliging zou een vanzelfsprekend onderdeel van beleid
moeten zijn. Het verdient aanbeveling dat Binnenlandse Zaken in zijn coördinerende
rol relaties legt met andere overheden die met dezelfde problematiek kampen.
Binnenlandse Zaken zal ook zelf het goede voorbeeld moeten geven.Bij de beheersing van informatiebeveiliging moet niet alleen worden gekeken
naar de organisatorische kanten, maar ook naar praktische zaken, zoals lekkage,
diefstal en verlies van informatie, het onbedoeld wissen van brieven en bestanden
en archivering. De toegang tot de elektronische informatie zal beveiligd moeten
worden om een «bezetting», zoals onlangs bij Internet voorkwam,
te voorkomen.Er moeten centrale normen komen voor de screening van automatiseringspersoneel.Mevrouw Assen herinnerde aan de toezegging van de minister van 15 juni
jl. om de informatiebeveiliging op te nemen in de Kaderwet ZBO's.Beschikken de departementale accountantsdiensten, die geautomatiseerde
systemen moeten controleren op veiligheidsaspecten, wel over voldoende expertise
op dat stuk?Mevrouw Roethof (D66) merkte op dat in de titel van het ARK-rapport
vooral de angst voor ontsnapping van informatie tot uitdrukking wordt gebracht.
Er spreekt nogal wat onmacht uit het rapport over een fenomeen dat zich niet
gemakkelijk laat beteugelen.De elektronische informatie-uitwisseling tussen overheid en burger neemt
toe. In vrij korte tijd is de informatisering van hele beleidsterreinen gerealiseerd.
De informatiebeveiliging heeft geen gelijke tred gehouden met die ontwikkeling.
Dat betekent ook dat de overheid in gebreke is gebleven. Het is de vraag of dit probleem kan worden opgelost door een bewindspersoon –
is dat nu de Minister of de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken? –
coördinerende bevoegdheden te geven en de leiding van ministeries te
belasten met het sturen van en het toezicht houden op de informatiebeveiliging.
De D66-fractie vraagt zich af of dit probleem wel op hiërarchische wijze
kan worden opgelost. De minister koesterde kennelijk dezelfde twijfel, want
hij is van oordeel dat de verantwoordelijkheid voor afdoende beveiliging het
meest effectief gerealiseerd kan worden door een decentrale aanpak. De Rekenkamer
vindt evenwel dat bovendepartementale toezicht belangrijk, mede omdat de Tweede
Kamer aan de hand daarvan kan oordelen. Mevrouw Roethof geloofde evenwel niet
in de fictie van de Rekenkamer dat het probleem te beteugelen is via strakke
leiding.Bevat het rapport een reële beschrijving van de werkelijkheid of
antwoorden van de ambtelijke top op gestelde vragen? In het laatste geval
is het de vraag of het rapport spoort met de werkelijkheid. Misschien was
het management onvoldoende geïnformeerd of is er een vraagstelling gehanteerd
die voorbijging aan de echte problemen op dit gebied. Zij vreesde het laatste.Immers, het gaat om databanken, adressenbestanden, elektronische betaal-
en inningssystemen die buitengewoon kwetsbaar zijn. Er zijn meestal geen alternatieve
mogelijkheden om bij uitval te voldoen aan de overheidsverplichtingen. Is
de staatssecretaris het ermee eens dat veel te weinig ministeries zijn voorbereid
op zo'n situatie? De moderne overheid kan niet meer zonder informatietechnologie
en wordt er steeds afhankelijker van. De automatisering heeft ook directe
invloed gehad op de organisatie van de verzorgingsstaat. Informatiebeveiliging
kan derhalve geen randverschijnsel zijn. Die beveiliging heeft alleen een
kans van slagen als deze tegelijk met het informatiesysteem wordt opgezet.
Het moet daarbij gaan om: confidentiality, availability en integrity (CAI).
De Rekenkamer kiest als uitgangspunt wat de deskundigen noemen het Fort Knox-concept,
waarbij ervan wordt uitgegaan dat de informatie zich in een kluis bevindt
die zwaar wordt bewaakt. Die benadering is evenwel strijdig met het streven
naar een elektronische snelweg.In reactie op de bij interruptie gemaakte opmerking dat de Rekenkamer
juist procedures wenst waardoor de beveiliging als het ware vanzelf verloopt,
zei mevrouw Roethof dat de Rekenkamer meent dat de informatiebeveiliging het
best is gediend met een benadering langs hiërarchische lijnen. Haars
inziens moet juist meer worden gewerkt met richtlijnen en gedragsnormen en
moet meer worden vertrouwd op de decentrale aanpak, omdat het elektronische
verkeer tussen burger en overheid op korte termijn zeer sterk zal toenemen.
Er moet een oplossing voor het beveiligingsprobleem worden gevonden zonder
dat de ontwikkelingen in de informatieverschaffing worden afgeremd. Zou de
staatssecretaris uit de voeten kunnen met die CAI-voorwaarden? Of wil hij
andere criteria introduceren? Er moeten in ieder geval heldere normen worden
gecreëerd om bij het toezicht te hanteren, zonder dat dit al te strak
gebeurt. Wat gaat de opvolger van de ICIB doen?Het is belangrijk het beveiligingsbeleid op peil te brengen, niet in de
laatste plaats omdat de overheid ook het mikpunt kan zijn van computerkraak.
De overheidsnetwerken bevatten veel vertrouwelijke gegevens, die voor een
groot deel commerciële waarde hebben. Het is teleurstellend dat uitgerekend
het Ministerie van Justitie slecht scoorde op punten als toegang tot gegevens,
systeemontwikkeling, personele maatregelen en toetsbaarheid van fysieke beveiliging.
Is al duidelijk wanneer de Kamer de door de Minister van Justitie toegezegde
informatie zal ontvangen over een gestructureerde aanpak van de informatiebeveiliging?Welke ervaringen heeft de overheid met computerkraak? Is de Wet op de
computercriminaliteit een effectief instrument? Kan de Kamer, zo nodig vertrouwelijk, worden geïnformeerd over aantal en aard van computerdelicten
tegen de overheid?Het is hoogst merkwaardig dat vijf van de dertien ministeries te kort
schieten in het naleven van de WPR, die uit 1988 dateert. Zijn de reglementsverplichtingen
te bewerkelijk of is men te laks geweest? In het laatste geval zou bovendepartementale
leiding op dit punt wèl nodig zijn. De gemeenten hebben, daartoe aangespoord
door een handhavingscampagne, inmiddels aan de eisen voldaan. Op welke termijn
zullen de ministeries en de ZBO's daar ook aan kunnen voldoen?Inderdaad moet meer aandacht worden besteed aan de beveiliging van informatie
die bij de ZBO's ligt opgeslagen. De Rekenkamer voegt daar de Hoge Colleges
van Staat aan toe. Immers, ook op die terreinen is cruciale informatie in
gebruik. Het bestand van de studiefinanciering bijvoorbeeld is privacygevoelig
en ook kwetsbaar omdat het uniek is en aantrekkelijk is om te kraken.Is het waar dat er vanuit de werkgeversorganisaties wordt aangedrongen
op privacybescherming van bedrijfsgegevens? Zo ja, wat vindt het kabinet daar
dan van? Hoe denkt de staatssecretaris te laveren tussen de informatiebeveiliging
en de wens tot meer openbaarheid? Uit de BIOS-nota blijkt dat hij bij het
informatiebeleid juist wil uitgaan van een loketfunctie van de overheid en
van een intensiever contact tussen burger en overheid. Zou dat gevolgen hebben
voor de CAI-normen, bijvoorbeeld doordat het niet-beschikbare, dus vertrouwelijke
deel van overheidsinformatie extra moet worden beveiligd? Blijft het uitgangspunt
dat bestanden nimmer mogen worden gekoppeld volledig overeind? Of wordt de
verleiding groot om enkele databanken te koppelen en gegevens te gebruiken
voor andere doeleinden dan die waarvoor zij zijn ingezameld? Dat laatste zou
mevrouw Roethof met het oog op de rechtszekerheid zeer betreuren. Antwoord van de regeringDe staatssecretaris was ervan overtuigd dat ook in de huidige
situatie informatiebeveiliging zowel politiek als managerial een onvoldoende
erkend belang is bij het doen en laten van het openbaar bestuur. Informatiebeveiliging
zal inderdaad in de naaste toekomst een nog grotere rol gaan spelen naarmate
er meer met netwerken wordt gewerkt en er meer uitvoering wordt gegeven aan
de plannen die zijn gepresenteerd in het Nationaal actieplan en de nota Terug
naar de toekomst. Bij uitvoering van de één-loketgedachte zal
veel informatie samenkomen. Op de langere termijn zal elektronische communicatie
tussen burgers, bedrijven en overheid veel gewoner zijn dan nu. Informatiebeveiliging
wordt dan nog belangrijker dan nu al het geval is. Als die beveiliging nu
niet goed wordt aangepakt, zullen er straks grote problemen kunnen ontstaan.Het ARK-rapport zou inderdaad door velen als (informatie)technisch ter
zijde kunnen worden geschoven, omdat de politieke en maatschappelijke dilemma's
die erachter schuilen niet zo duidelijk zijn verwoord.Informatiebeveiliging is een weerbarstige materie waarvoor in Nederland
noch in andere landen waarin erover wordt nagedacht, een soort standaardoplossing
is gevonden. De staatssecretaris zei een aantal aanzetten te zullen geven
tot een oplossing, overigens enigszins in de richting van wat vanuit de Kamer
is verwoord. Er is alle reden om alert te zijn en te blijven om ervoor te
zorgen dat informatie niet in handen komt van mensen die er niet aan mogen
komen en om te voorkomen dat iemand die informatie mag ontvangen, informatie
krijgt die door derden is vervormd, met alle risico's van dien bij gebruik
van die informatie. Er zijn meer situaties die het van het grootste belang
maken om dit punt zo hoog mogelijk op de politieke agenda te plaatsen en zo
min mogelijk te (doen) ervaren als een zaak voor technici. Politieke sturing
in dezen is niet alleen nuttig, maar ook noodzakelijk voordat
men de elektronische snelweg opgaat.Inderdaad moet informatiebeveiliging eigenlijk worden geregeld op het
moment waarop de informatietechnologie wordt geïmplementeerd. In de nota
Terug naar de toekomst is voor een aantal initiatieven, zoals het Overheidsnetwerk
2000, vastgelegd dat er direct afspraken worden gemaakt over de beveiliging.
Waar bij dat netwerk ook de belastingdienst is betrokken, mag worden verwacht
dat dit een belangrijke spin-off zal hebben wat de alertheid op beveiliging
betreft.De staatssecretaris ging vervolgens in op de bijna onoplosbare knoop van
de coördinerende bevoegdheid van Binnenlandse Zaken en de mate waarin
dit een meestal hiërarchisch supertoezicht moet uitoefenen. Overigens
is de staatssecretaris en niet de minister in dezen de verantwoordelijke bewindspersoon,
enige misverstanden ten spijt.Wil men succesvol het bewustzijn kweken dat beheersing van informatiebeveiliging
noodzakelijk is, dan zal vanaf het begin volstrekt helder moeten zijn waar
de politieke verantwoordelijkheid daarvoor ligt. Volgens de staatssecretaris
schiet de Kamer naast haar doel als zij die verantwoordelijkheid te veel bij
hem legt. Hij gaf aan dat primair de eigen verantwoordelijkheid bij het ministerie
zelf moet liggen. Hij voelde er weinig voor om binnen het kabinet als een
soort politiefunctionaris te moeten optreden in het kader van de decentrale
bevoegdheden in de sfeer van informatiebeveiliging. Een andere vraag is hoe
de informatie over de informatiebeveiliging zodanig ter tafel kan worden gebracht,
dat de direct verantwoordelijken daarop voor een deel door de staatssecretaris
en voor een ander deel door de Kamer kunnen worden aangesproken.Desgevraagd verklaarde de staatssecretaris dat het volgens hem in staatsrechtelijke
zin heel ongebruikelijk is dat een bewindspersoon controleert of de door een
collega-bewindspersoon verschafte gegevens correct zijn. Hij was van mening
dat hij ervan moest uitgaan, dat wat bijvoorbeeld de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid in reactie op het ARK-rapport heeft gezegd, juist
is en dat deze zal doen wat hij heeft gezegd. De controle daarop moet niet
door de coördinerend staatssecretaris worden uitgevoerd, maar door de
Kamer. Hij zal conform het heden gedane verzoek van de Kamer de Minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid met klem vragen om in de memorie van toelichting
op de begroting of in een afzonderlijk stuk te rapporteren over de vorderingen
met de toegezegde verbeteringen op het stuk van de informatiebeveiliging.De staatssecretaris ontkende dat hij in dezen een brievenbusfunctie vervult,
zoals bij interruptie werd verondersteld. Hij had bijvoorbeeld het VIR in
het kabinet gebracht en probeerde ook collega-bewindspersonen op dit terrein
aan te spreken, maar het door hem verrichten van de pure controle op de juistheid
van op zijn verzoek verstrekte gegevens is volgens hem staatsrechtelijk gezien
een brug te ver. De coördinatie is erop gericht te bewerkstelligen dat
iedereen optimaal de eigen verantwoordelijkheid ter hand neemt en ervoor zorgt
dat het volgende rapport van de Rekenkamer een aanzienlijke verbetering te
zien zal geven in vergelijking met dit rapport. Daartoe wordt andere ministeries
gevraagd hoe het gaat met de informatiebeveiliging en of zij hulp nodig hebben.
Daarbij is ook het Informatiebeveiligingsberaad (IBB) actief.De staatssecretaris was het in essentie eens met de bij interruptie geschilderde
weergave van de gang van zaken waarbij hij als coördinerend bewindspersoon
de Kamer een jaaroverzicht moet geven, waarin hij de VIR-informatie van de
ministeries verzamelt en verwoordt op welke wijze het VIR volgens hem door
de ministeries wordt uitgevoerd en wat zijn algemene conclusies zijn, waarna
de Kamer hem kan aanspreken op het beeld van dat geheel.De staatssecretaris wees erop dat hij zijn eerste jaaroverzicht Informatievoorziening in de ministerraad aan de orde had gesteld en het vervolgens
eind 1994/begin 1995 aan de Kamer had toegestuurd. Volgens hem is het evenwel
een bureaucratisch stuk waaraan Kamer noch ministerraad veel heeft bij de
beoordeling van de feitelijke gang van zaken. In het kabinet is afgesproken
dat men zich opnieuw zal beraden op frequentie en inhoud van de jaaroverzichten.
Graag vernam de staatssecretaris van de Kamer welke functie het jaaroverzicht
zou kunnen hebben in het kader van het zodanig verzamelen van informatie,
dat hierdoor een volledig beeld van de rijksdienst als geheel wordt geboden.
Waar het beveiligingsvraagstuk bij uitstek relevant is, is het zeer wel denkbaar
dat het jaaroverzicht wordt omgevormd tot een overzicht dat meer in het bijzonder
daarop betrekking heeft. Informatiebeveiliging zou wel eens de relevantste
achilleshiel kunnen zijn van de hele operatie tot verdere implementatie van
de informatie- en communicatietechnologie.Gevraagd of hij het ermee eens is dat hij wel degelijk een coördinerende
taak heeft inzake de WPR en het voldoen aan de daarin opgenomen reglementsverplichtingen,
zei de staatssecretaris dat deze zaak net iets anders ligt, omdat hierbij
sprake is van een wet die moet worden nageleefd en niet van onderling gemaakte
afspraken.In het kabinet is afgesproken dat de direct verantwoordelijken decentraal
de acties ondernemen die staan omschreven in het VIR en dat er begin 1997
een eerste rapportage over komt. De staatssecretaris wilde wel nagaan of in
1996 een tussenrapportage mogelijk is, maar vreesde dat er dan nog niet zoveel
nieuws te melden zal zijn. In ieder geval zou hij begin 1997 met een rapportage
komen over het geheel, mede tegen de achtergrond van de evaluatie van het
VIR. Hij hoopte dan goed nieuws te kunnen melden en met de Kamer over die
rapportage te kunnen spreken.In reactie op het bij interruptie gedane verzoek om toch eerder op enigerlei
wijze informatie te verstrekken over de informatiebeveiliging herinnerde de
staatssecretaris eraan dat de diverse ministers hebben toegezegd in de memorie
van toelichting op hun begroting te zullen rapporteren over datgene wat er
in die ministeries gebeurt op het stuk van de informatie- en communicatietechnologie.
De individuele bewindslieden zullen dan door de Kamer direct op hun verantwoordelijkheid
kunnen worden aangesproken. De staatssecretaris zegde toe, te zullen proberen
de evaluatie van het VIR iets te bespoedigen, maar veronderstelde dat pas
in de tweede helft van 1996 met enig resultaat een evaluatie zal kunnen worden
uitgevoerd, omdat het VIR pas op 1 januari 1995 van kracht is geworden. Hoe
dan ook zullen Kamer en kabinet op dit punt veel sneller met elkaar komen
te spreken dan tot op heden het geval is geweest.Desgevraagd beloofde de staatssecretaris zijn uiterste best te zullen
doen om de Kamer, zodra dat beleidsinhoudelijk zinvol is, te rapporteren over
de voortgang van de implementatie van het VIR bij de rijksdienst.Inderdaad moet de informatiebeveiliging bij de ZBO's goed worden geregeld.
Zoals in het ARK-rapport staat, zal de ministerraad een voorstel worden voorgelegd
om de toepassing van het VIR bij deze organisaties strakker te regelen. Dan
zal ook kunnen worden bekeken wat de toepasbaarheid van het VIR is bij de
Hoge Colleges van Staat. In het voorstel zal uiteraard rekening worden gehouden
met de wijze waarop het kabinet met de ZBO's in het algemeen omgaat. Omdat
de verschillen tussen de ZBO's nogal nauw luisteren, moest nader uitgezocht
worden hoe in het VIR kan worden opgenomen dat de informatiebeveiligingsvoorschriften
ook op de ZBO's van toepassing zijn. Het rechtstreeks van toepassing verklaren
van het VIR zou bovendien een zwaardere regelgeving vereisen dan een intern
voorschrift van de rijksdienst. Dat laat onverlet dat het VIR rechtstreeks
toepasbaar zou kunnen zijn op ZBO's, zoals de Informatiebeheergroep en het
Kadaster. Om een goede regeling te kunnen creëren, worden in hoog tempo
acties uitgevoerd zoals het inventariseren van de juridische mogelijkheden
om het VIR van toepassing te verklaren op die ZBO's waarbij dat zinvol is.
Dat gebeurt in samenhang met de ZBO-activiteiten naar aanleiding
van het ZBO-rapport van de ARK. Bij de inventarisatie van de groep ZBO's waarvoor
het VIR inhoudelijk rechtstreeks van toepassing kan worden verklaard en de
groep waarvoor dat niet het geval is, zal vooral naar de kleine ZBO's worden
gekeken. Er zal een specifieke regeling worden ontworpen waaraan die tweede
groep inhoudelijk dient te voldoen. Tot slot wordt nagegaan of er een nadere
regeling nodig is om te garanderen dat de ministeries voldoende geïnformeerd
zijn over de toestand van de informatiebeveiliging bij «hun» ZBO('s).
Al deze acties zijn bedoeld om het door de ARK geconstateerde gat te dichten.
De minister zal de Kamer te zijner tijd informeren over het resultaat van
een en ander.Of in de doorlichting van de ZBO's ook de huidige regeling van de informatiebeveiliging
bij de ZBO's wordt meegenomen, was de staatssecretaris niet bekend. Die vraag
zal schriftelijk worden beantwoord.Toetsing en controle in het kader van de WPR liggen in eerste instantie
op het werkterrein van de Registratiekamer. Het werkingsgebied is een complexe
materie. Onlangs is er een richtlijn tot stand gekomen over de exclusiviteitsklassen
van persoonsgegevens. Het is dan ook niet geheel verwonderlijk dat de privacyreglementen
langzamer tot stand komen dan gewenst. Er is nu per ministerie een privacy-officer
aangesteld die de totstandkoming van de reglementen moet regelen. De Registratiekamer
begint thans met de directe controle hierop.Noodvernietiging wordt in eerste instantie gezien als onderdeel van de
calamiteitenparagraaf. Het ACIB zal dit najaar een brochure uitbrengen over
die paragraaf om het mogelijk te maken dat de ministeries handen en voeten
geven aan dit onderdeel van de informatiebeveiliging. Er wordt ook een aantal
informatieve bijeenkomsten georganiseerd voor de ministeriële ambtenaren
die belast zijn met de uitvoering van de calamiteitenparagraaf.De staatssecretaris beaamde dat de toenemende mogelijkheden op het terrein
van de informatieverschaffing grote alertheid vergen op het punt van beveiliging.Het Ministerie van Economische Zaken en het VNO hebben de Engelse code
voor informatiebeveiliging overgenomen. Het verband tussen de beveiligingsstelsels
van overheid en bedrijfsleven is in kaart gebracht. Inhoudelijk zijn er nauwelijks
of geen verschillen, wat logisch is omdat men daarover al eerder informatie
heeft gewisseld. In een soort PR-operatie wil men binnen overheid en bedrijfsleven
grotere bekendheid geven aan de samenhang en overeenstemming. De Registratiekamer
heeft in het kader van artikel 8 van de WPR een beveiligingsadvies uitgebracht.
Dat wordt inhoudelijk vergeleken en in relatie gebracht met het VIR.De CAI-normen zijn de essentialia voor beveiliging. Inderdaad moet men
zich daar constant van bewust zijn. Dit moet ook op het decentrale niveau
worden gedragen, want het is nu eenmaal mensenwerk.Het IBB is samengesteld uit de plaatsvervangende SG's van alle ministeries.
Dat is een uitbreiding van de rol van het voormalige ICIB. Het IBB is gericht
op de normale beveiliging van de bedrijfsprocessen en heeft onder meer tot
taak interdepartementale afstemming inzake informatiebeveiliging. Het moet
de ontwikkelingen op dit gebied volgen, niet alleen op technisch, maar vooral
ook op maatschappelijk gebied. Het moet prioriteiten in de aanpak stellen
om te komen tot een verantwoord beveiligingsniveau. Voorts moet het IBB instrumenten
ontwikkelen om informatiebeveiliging te beheersen en nagaan of een systeem
van intercollegiale toetsing kan worden opgezet. Volgens de staatssecretaris
is dat een van de beste methodes voor de controle op de naleving van afspraken.Hij beaamde dat ook van werkgeverszijde wordt aangedrongen op privacybescherming
van bedrijfsgegevens. Het VNO heeft duidelijk gemaakt dat het voor het bedrijfsleven
naarmate er meer elektronisch wordt gecommuniceerd tussen overheid
en bedrijfsleven, van steeds groter belang wordt dat overduidelijk is dat
de gegevens die op verzoek van de overheid worden verstrekt, alléén
worden gebruikt voor het doel waarvoor ze gevraagd zijn en dat deze gegevens
niet verder worden verspreid. Elke gedachte aan elektronische communicatie
op grote schaal tussen overheid en bedrijfsleven, ook als het gaat om wettelijk
opgelegde verplichtingen, is illusoir als er geen goed reglement is ter bescherming
van de gegevens. Het stond de staatssecretaris nog niet concreet voor ogen
hoe hieraan vorm moet worden gegeven.Er is een aantal positieve ontwikkelingen te onderkennen wat computerkraken
bij de overheid betreft. Het instellen van een incidentenrapportage is volgens
het VIR verplicht. De Minister van Justitie heeft recentelijk het meldpunt
voor gevallen van computercrimaliteit nieuw leven ingeblazen. Ieder ontdekt
incident is aanleiding om reactief maatregelen bij te stellen. Proactief is
het opstellen van een risicoanalyse, ook overeenkomstig de richtlijnen in
het VIR.Voor zover de departementale accountantsdiensten onvoldoende kennis hebben
van de beveiliging van informatiesystemen, kunnen zij gebruik maken van de
EDP-audit pool. De meeste accountantsdiensten hebben de afgelopen jaren zelf
meer ervaring opgebouwd. Nadere gedachtenwisselingDe heer Kamp (VVD) noemde de toezeggingen over het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de ZBO's voldoende. Hij was het ermee eens dat er gelegenheid moet zijn om het nieuwe VIR
goed te implementeren en dat er niet tussentijds energie moet worden verspild
aan evaluatie-onderzoek. Hij wilde de evaluatie verschuiven naar eind 1996/begin
1997, maar zou het resultaat graag met ingang van dat moment verwerkt willen
zien in een aangepast jaaroverzicht. Derhalve verzocht de heer Kamp de staatssecretaris
te bevorderen dat de ministers wordt voorgeschreven dat zij jaarlijks over
de implementatie van de VIR moeten rapporteren aan het Ministerie van Binnenlandse
Zaken. Hij verzocht hem er zelf voor te zorgen dat de informatie in de goede
vorm en volledig wordt gegeven en het geheel te beoordelen en van een conclusie
te voorzien, om het vervolgens in de vorm van een opgewaardeerd jaaroverzicht
aan de Kamer te doen toekomen, opdat die inhoud kan geven aan haar controlerende
taak op het stuk van de beheersing van informatiebeveiliging.Mevrouw Van der Burg (PvdA) meende zich te herinneren dat het
kamerlid Kohnstamm bij motie heeft bewerkstelligd dat de Kamer het jaaroverzicht
krijgt.Het blijft een weerbarstige materie met als eerstverantwoordelijken de
ministeries, maar er zijn middelen nodig om alert te kunnen blijven. Dat geldt
ook voor de Kamer. Vandaar de wens om zo vroeg mogelijk een evaluatierapport
te ontvangen. Mevrouw Van der Burg wenste jaarlijkse informatie op dit stuk.
Het kwam haar gewenst voor om te overleggen over de beste opzet van het jaaroverzicht,
uitgaande van die noodzakelijke alertheid.Mevrouw Assen (CDA) was blij dat uit de discussie duidelijker
naar voren is gekomen wat de coördinerende rol van de Staatssecretaris
van Binnenlandse Zaken in dit opzicht moet zijn.Mevrouw Roethof beaamde dat het belangrijk is om het risico
van misleiding door misvorming van informatie te voorkomen. Dat zou kunnen
door in de contacten met de burger zo snel mogelijk te komen tot een elektronische
handtekening of iets van dien aard. Zij was bang dat in het geval dat de jaaroverzichten als toetssteen worden
gebruikt, andere ministeries dat als excuus kunnen gebruiken om niet zelf
te letten op en verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen informatiebeveiliging.
De Kamer zal daar bij de afzonderlijke begrotingen op moeten letten.De staatssecretaris was zich er niet van bewust dat hij mogelijk
zelf de jaaroverzichten heeft veroorzaakt.Volgens de opsteller van een soort Amerikaanse BIOS-3-nota staat het risico
van misleiding ook in de VS te weinig op de agenda. In de VS wordt ook naar
een 100% sluitende aanpak gezocht. Internet wordt een van de slechtst beveiligde
grote netwerken genoemd, terwijl het eigenlijk voortvloeit uit een initiatief
van het Amerikaanse ministerie van Defensie. Het is duidelijk dat er nog veel
kan worden gedaan aan veiligheidsbewustzijn.De staatssecretaris was bereid op enigerlei wijze te komen tot een gedachtenwisseling
over de vraag, welke vorm en inhoud het jaaroverzicht moet krijgen, wil een
vervolg daarop zinvol zijn. Dat staat in eerste aanleg los van zijn toezeggingen
over de beveiligingsfollow-up. Of de beveiligingsrapportage eind 1996/begin
1997 in het jaaroverzicht zal worden gegeven, liet hij in verband met het
voorgaande open. Mocht bij de eerste evaluatie van het VIR blijken, dat het
nuttig en nodig is, dan was hij bereid om te bezien of een niet in het VIR
opgenomen verplichting tot jaarlijkse rapportage noodzakelijk is. De voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken,De CloeDe voorzitter van de algemene commissie voor de Rijksuitgaven, Van ReyDe griffier van de algemene commissie voor de Rijksuitgaven,Hubert BIJLAGEAan de voorzitters van de– vaste commissie voor Binnenlandse Zaken– algemene commissie voor de Rijksuitgaven 's-Gravenhage, 14 juli 1995Tijdens het algemeen overleg op 22 juni jl. heb ik toegezegd u nader te
informeren over de wijze waarop het onderwerp informatiebeveiliging aan de
orde komt bij de doorlichting van de bestaande ZBO's.Recent heeft het kabinet het advies van de Raad van State ontvangen over
de nieuwe Aanwijzingen inzake zelfstandige bestuursorganen. Van die nieuwe
Aanwijzingen zijn in dit verband de nummers 124s en 124t van belang. In artikel
124s wordt de verplichting vastgelegd om jaarlijks door een ZBO een verslag
uit te laten brengen aan de minister. In artikel 124t wordt de verstrekking
van inlichtingen door een ZBO aan de minister voorgeschreven. Daarmee is voor
de nabije toekomst in ieder geval verzekerd dat een minister zich volledig
op de hoogte kan stellen van de beheersing van de informatiebeveiliging bij
ZBO's en daarover desgewenst verantwoording af kan leggen.Op dit moment bereidt de Ministerraad een plan van aanpak voor dat voorziet
in doorlichting van ZBO's en waar nodig een reparatie van het aansturingsinstrumentarium.
Dit plan van aanpak zal in het voorjaar van 1996 tot tastbare resultaten leiden.
Vooruitlopend daarop ben ik van plan om voor het onderwerp informatiebeveiliging,
nu eerst de stappen te zetten die ik u al in het algemeen overleg kon melden.
Het gaat immers slechts om een betrekkelijk gering onderdeel van het geheel
van de ZBO-problematiek. Ik verwacht daarom nog dit jaar een voorstel aan
de Ministerraad te kunnen doen waarin de expliciete vastlegging van de vereisten
ten aanzien van informatiebeveiliging bij ZBO's is vastgelegd.De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken,J. Kohnstamm XNoot1Samenstelling: Leden: Van Erp (VVD), V.A.M. van der Burg (CDA), Te Veldhuis
(VVD), Van der Heijden (CDA), De Cloe (PvdA), voorzitter, Janmaat (CD), Van
den Berg (SGP), Scheltema-de Nie (D66), ondervoorzitter, Apostolou (PvdA),
Kalsbeek-Jasperse (PvdA), Zijlstra (PvdA), Van der Hoeven (CDA), Remkes (VVD),
Gabor (CDA), Koekkoek (CDA), Nijpels-Hezemans (AOV), Oedayraj Singh Varma
(GroenLinks), Essers (VVD), Dittrich (D66), Dijksman (PvdA), De Graaf (D66),
Cornielje (VVD), Rouvoet (RPF), Van Boxtel (D66) en Rehwinkel (PvdA).Plv. leden: Korthals (VVD), Dankers (CDA), Van Hoof (VVD), Bijleveld-Schouten
(CDA), Liemburg (PvdA), Poppe (SP), Schutte (GPV), Van 't Riet (D66), Van
Heemst (PvdA), Noorman-den Uyl (PvdA), Vreeman (PvdA), Verhagen (CDA), Van
der Stoel (VVD), Mateman (CDA), Mulder-van Dam (CDA), Van Wingerden, Rabbae
(GroenLinks), H.G.J. Kamp (VVD), Assen (CDA), M.M. van der Burg (PvdA), Bakker
(D66), Klein Molekamp (VVD), Leerkes (Unie 55+), Hoekema (D66) en Van Oven
(PvdA). 2XNoot2Samenstelling: Leden: Schutte (GPV), De Korte (VVD), Van Rey (VVD), voorzitter,
Terpstra (CDA), Smits (CDA), ondervoorzitter, Reitsma (CDA), Ter Veer (D66),
De Jong (CDA), Ybema (D66), Witteveen-Hevinga (PvdA), Hillen (CDA), Van Heemst
(PvdA), Leerkes (Unie 55+), Van Wingerden, Rabbae (GroenLinks), Noorman-den
Uyl (PvdA), Vreeman (PvdA), Liemburg (PvdA), H.G.J. Kamp (VVD), Zonneveld
(CD), Hoogervorst (VVD), Van der Ploeg (PvdA), Bakker (D66), Van Walsem (D66)
en Hofstra (VVD).Plv. leden: Van der Vlies (SGP), Klein Molekamp (VVD), Hessing
(VVD), Van de Camp (CDA), Van der Linden (CDA), Wolters (CDA), Schimmel (D66),
Heerma (CDA), Roethof (D66), Van Zuijlen (PvdA), Boers-Wijnberg (CDA), Duivesteijn
(PvdA), Van Dijke (RPF), Hendriks, Rosenmöller (GroenLinks), Vliegenthart
(PvdA), Adelmund (PvdA), Van Zijl (PvdA), Remkes (VVD), Marijnissen (SP),
B.M. de Vries (VVD), Van Gelder (PvdA), Giskes (D66), Van Rooy (CDA) en Verbugt
(VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24175-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl