Nota over de toestand van 's Rijks Financiën; Brief minister over voortgang initiatieven samenhangende aanpak crises
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST135384
 2009-2010
 
 32 123
 Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën
 
 
 
 
 Nr. 
 37
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 21 september 2009
 
 Mede namens mijn ambtgenoten van Buitenlandse Zaken, Economische Zaken,
Financiën, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Ontwikkelingssamenwerking,
Volkhuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu en Verkeer en Waterstaat bied
ik u een voortgangsrapportage aan over de in de beantwoording van de motie
Schuurman (EK 2008–2009, 31 700, B) genoemde initiatieven.
 1. Inleiding
 In mijn brief van 20 februari 2009 (Kamerstuk 31 700, G) heb
ik, mede namens bovengenoemde bewindslieden een reactie gegeven op de motie
Schuurman. In deze brief worden vijf initiatieven beschreven die door het
kabinet worden opgepakt. Het gaat hierbij om initiatieven ter versteviging
van een samenhangende analyse en gecoördineerde aanpak van de economische
crisis, de klimaatontwikkelingen en de vraagstukken met betrekking tot voedsel,
water en energie. Om de samenhang tussen de verschillende thema’s zo
goed mogelijk te waarborgen wordt in de uitwerking van de initiatieven zoveel
mogelijk bij elkaar aangesloten en samengewerkt. Hieronder vindt u een beschrijving
van de voortgang tot dusver.
 2. Schaarste van energie en grondstoffen
 In bovengenoemde brief heb ik aangegeven dat het kabinet inzet op een
nadere beschouwing van de complexiteit rond schaarste en het helder in beeld
krijgen van het veranderende krachtenveld. Hiervoor zijn twee trajecten gestart:
de toekomstverkenning Schaarste en Transitie en de scenario-ontwikkeling «Schaarste
en Nationale Veiligheid».
 2.1 Toekomstverkenning Schaarste en Transitie
 In april 2008 heeft het kabinet geconstateerd dat zij voor de aanpak van
toenemende schaarsten in de wereld op een integrale wijze gevoed wil worden met de laatste inzichten en achtergronden rond de samenhangende
schaarsten van grondstoffen in de context van een veranderend klimaat, afnemende
biodiversiteit en de verschuivende geopolitieke verhoudingen in de wereld.
Hiervoor is door de ministeries van VROM, BZ, LNV en EZ en een aantal kennisinstituten
een traject gestart, waarbij de bestaande kennis en kennislacunes op het gebied
van de diverse schaarsten in beeld zijn gebracht en nadere kennisvragen zijn
geformuleerd. In juli 2009 zijn de eerste resultaten van de verkenning in
het kabinet besproken en zijn de kennisvragen vastgesteld. De uit dit traject
voortvloeiende kennisontwikkeling richt zich op het voor de (middel)lange
termijn verbreden van de internationale handelingsperspectieven van het kabinet
rond de thema’s van schaarste aan natuurlijke hulpbronnen, klimaat en
biodiversiteit, passend in het kabinetsstreven om te komen tot een duurzame
economie en samenleving.
 Uitkomsten toekomstverkenning
 Uit de verkenning komt in vogelvlucht het volgende naar voren. Er is over
het algemeen niet zozeer sprake van echte uitputting van voedsel, water, energie,
metalen en mineralen, maar eerder van een gebrek aan toegankelijkheid, winbaarheid,
verdeling en logistiek. Markt- en institutionele factoren, knelpunten in de
verdeling en geopolitieke factoren, die enkele landen in de machtige positie
brengen van aanbieder en marktbeheerser, spelen een veel grotere rol. Het
marktmechanisme zorgt bij de meeste schaarsten voor een prikkel die in principe
kan leiden tot meer efficiency, recycling, hergebruik of het vinden van substitutiemogelijkheden.
Voor sommige schaarsten is die prikkel er niet of in onvoldoende mate (water,
klimaat, biodiversiteit en vaak ook energie). Daarom heeft de verkenning zich
nader toegespitst op de «dynamische driehoek» van samenhangende
schaarsten aan voedsel, water en energie en hun interferentie met klimaat
en biodiversiteit.
 
 Omdat er interferentie optreedt tussen schaarsten, zoals tussen energie
en voedsel en tussen water en energie en veel meer factoren een rol spelen
dan de beschikbaarheid van de grondstoffen, is het belangrijk voor de analyse
en aanpak voortdurend verschillende invalshoeken daarin mee te nemen: fysieke
interferenties, economische en sociale inzichten en het geopolitieke krachtenveld
zijn alle relevant voor de ontwikkeling van een robuuste strategie. De kennis-
en strategieontwikkeling vraagt daarom om een gedifferentieerde, maar integrale
en samenhangende aanpak: soms op wereldschaal met mondiale afspraken of sturing,
soms op regionaal niveau, maar in elk geval met een afdoende mate van «governance».
Met een betere governance (besluitvormingsmechanismen) kan een effectieve
aanpak van internationale vraagstukken mogelijk worden gemaakt waarbij staten
en andere actoren hun verantwoordelijkheid nemen. Deze noodzaak tot meer samenwerking
staat op gespannen voet met de neiging van landen om in de eerste plaats hun
eigen belangen veilig te stellen, dat zich uit in protectionistische maatregelen
en (grondstoffen)nationalisme.
 Vervolgstappen op de verkenning
 Een aantal adviesraden en kennisinstellingen in Nederland is gevraagd
in hun werkprogramma voor 2010 ruimte te creëren voor (aspecten van)
de ontwikkelde kennisvragen. Uit de verkenning komen kennisvragen naar voren,
die zijn gerubriceerd langs de volgende drie «vensters»: (1) beter
begrip van schaarsten en van hun samenhang; (2) hoe transities te versnellen
en (3) geopolitiek en mondiale «governance» – het Nederlands
perspectief.
 (1) Beter begrip van schaarsten en hun samenhangen.
 We weten nog te weinig van de (kwantitatieve) impact van schaarsten op
elkaar en op diverse voedsel-, energie- en watersystemen. Verdieping van kennis
is noodzakelijk, om ervoor te zorgen dat tijdig passende besluiten kunnen
worden genomen bij de ontwikkeling naar een duurzame economie en samenleving.
Daarmee kan worden voorkomen dat het oplossen van de ene schaarste de andere
versterkt (zoals met biobrandstoffen onder bepaalde omstandigheden) en kan
bepaald worden wanneer waar de grootste problemen gaan ontstaan. Eén
van de voorstellen is om een integrale fosfaatstudie inclusief geopolitieke
implicaties uit te voeren, omdat de wereldvoedselvoorziening sterk afhankelijk
is van het aanbod aan fosfaten (kunstmest) en slechts enkele landen beschikken
over de grondstof (fosfaatrots).
 (2) Hoe transities te versnellen
 In het kader van de beschikbaarheid en toegankelijkheid van mondiale grondstoffen
vinden twee transities (grote, langzame en fundamentele veranderingen) plaats:
naar meer en duurzaam voedsel met minder water in het voedsel- en watersysteem
en naar een efficiëntere en koolstofarme energieopwekking en -gebruik
in het energiesysteem. Voor het voedsel- en watersysteem gaat het om de uitdaging
om voor 2050 voor 9 miljard mensen voedsel te kunnen produceren rekening houdend
met een veranderend klimaat (minder of juist teveel water) en afnemende biodiversiteit
(vruchtbaar land, hersteltijd natuur). Voor het energiesysteem gaat het om
de zoektocht naar een optimale energiemix, de aanpassing van de onderliggende
infrastructuur die nodig zal zijn om de verandering naar een meer duurzaam
energiegebruik te accommoderen en de ruimtelijke, economische en geopolitieke
implicaties op Europees en mondiaal niveau. Technologische vernieuwingen kunnen
bijdragen aan de versnelling van beide transities, maar dit kan niet zonder
ook te sturen op collectieve gedragsverandering, de manier waarop wij allen
met onze grondstoffen omgaan. De kennisvragen richten zich op hoe de vernieuwingen
te versnellen, hoe nieuwe invalshoeken en verbindingen te creëren, en
hoe gebruik te maken van methoden die succesvol hebben gewerkt (zoals aanmoedigen
van aanpassen van gedrag van consumenten door gebruik te maken van nieuwe
media).
 (3) Geopolitiek en mondiale «governance» –
het Nederlands perspectief.
 Een belangrijke kennisvraag die uit de huidige gefragmenteerde internationale
architectuur voor de omgang met natuurlijke hulpbronnen voortvloeit, is welke
mondiale en Europese overlegstructuren en besluitvormingsmechanismen nodig
zijn. De wens om tot een effectievere governance te komen is niet nieuw. Maar
de internationale verhoudingen zijn aan het veranderen en er ontstaat –
mede onder invloed van de diverse crises in de wereld – toenemende druk
om hierin verbetering aan te brengen. Dit biedt kansen om een eind te maken
aan de versnipperde wijze waarop schaarstevraagstukken in Europa en op wereldschaal
worden geadresseerd. Welke initiatieven zou Nederland kunnen nemen rekening
houdend met de toegankelijkheid van grondstoffen en de (mede)zeggenschap van
ontwikkelingslanden en opkomende economieën, de positie van de EU en
die van Nederland zelf?
 
 De kennisvragen worden opgepakt in het perspectief dat deze «ongetemde
problemen» geframed worden in een integraal denkkader en worden opgenomen
in een meerjarige kennis(ontwikkelings) agenda van verschillende kennisinstellingen.
In het najaar worden enkele verdiepingsbijeenkomsten met de relevante kennisinstellingen
gehouden, waarbij aangestuurd wordt op het gezamenlijk oppakken van een aantal
kennisvragen met internationale partners, zoals de Europese Commissie, OESO, IEA, het World Resource Institute, IFPRI, CSIS en het World Watch Institute
en anderen.
 2.2 Scenario-ontwikkeling Schaarste en Nationale
Veiligheid
 Daar waar de toekomstverkenning Schaarste & Transitie zich richt op
het ontwikkelen van kennis ten behoeve van een verbreding van internationale
handelingsperspectieven van het kabinet om samen met andere landen de schaarsten
in de wereld te beheersen, richt de scenario-ontwikkeling Schaarste en Nationale
Veiligheid zich vooral op de betekenis van de relevante trends en ontwikkelingen
voor de nationale veiligheid en hoe daar op te reageren.
 
 De Nederlandse overheid brengt met de Strategie Nationale Veiligheid en
de daarin opgenomen werkwijze stelselmatig dreigingen in kaart en kijkt naar
wat onze maatschappij kan ontwrichten. Hierbij worden zoveel mogelijk relevante
dreigingen door scenario-ontwikkeling in beeld gebracht (all hazardaanpak).
Vervolgens worden de geanalyseerde dreigingen langs één meetlat
gelegd in de Nationale Risicobeoordeling (NRB). De NRB geeft een indicatie
hoe groot de waarschijnlijkheid is dat een incident zich voordoet en wat de
impact ervan is, waardoor de risico’s voor de nationale veiligheid vergelijkbaar
worden. Een dergelijke aanpak maakt het mogelijk om de vraag te beantwoorden
of de (rijks)overheid bij het beschermen van de nationale veiligheid afdoende
maatregelen neemt om de meest urgente dreigingen het hoofd te bieden. En mocht
het antwoord op die vraag, gedeeltelijk, ontkennend zijn, dan maakt de werkwijze
het mogelijk onderbouwde keuzes te maken ten aanzien van prioritaire onderwerpen/dreigingen.
 
 In 2008 zijn voor het eerst strategische verkenningen uitgevoerd. Hierbij
is gekeken naar thema’s die op de langere termijn de Nederlandse belangen
kunnen raken en mogelijk tot maatschappelijke ontwrichting kunnen leiden.
De conclusie is dat de ingezette lijn van geïdentificeerde thema’s
kan worden voortgezet en dat er drie thema’s zijn die extra aandacht
verdienen: 1) internationale schaarste van grondstoffen (incl. mineralen),
drinkwater en voedsel, 2) geopolitieke machtsverschuivingen en 3) veranderende
economische structuren. Het komende jaar wordt prioriteit gegeven aan het
inzichtelijk maken van de (eventuele) effecten van deze vraagstukken voor
de nationale veiligheid. Deze (eventuele) effecten zullen input vormen voor
de NRB. De inschatting is dat internationale «schaarste» voor
de nationale veiligheid één van de belangrijkste thema’s
zal worden.
 
 Daarom is besloten om in 2009/2010 het thema schaarste nader uit te werken
in de Nationale Risicobeoordeling. In het najaar van 2009 worden scenario’s
ontwikkeld die voor de middellange termijn (tot 5 jaar) in beeld brengen wat
de invloed van schaarste op de Nationale Veiligheid kan zijn. Deze scenario’s
worden ontwikkeld door de betrokken departementen en experts uit diverse geledingen.
Hierbij wordt tevens gebruik gemaakt van de resultaten uit de toekomstverkenning
schaarste en transitie. De scenario’s worden vervolgens gescoord op
waarschijnlijkheid en impact, waarbij de consequenties voor de Nederlandse
vitale belangen (territoriale veiligheid, economische veiligheid, ecologische
veiligheid, fysieke veiligheid en sociale en politieke stabiliteit) in samenhang
in kaart worden gebracht. In het voorjaar van 2010 vindt vervolgens een capaciteitenanalyse
plaats. De analyse richt zich vooral op aangrijpingspunten voor vermindering
van de waarschijnlijkheid of de omvang (preventie) en op mogelijkheden om
een crisis succesvol aan te kunnen (preparatie, respons). In deze oriëntatie
op capaciteiten (capaciteitenanalyse) gaat het niet alleen om (versterking
van) capaciteiten van de rijksoverheid, maar ook die van medeoverheden,
die van burgers en maatschappelijke instellingen en bedrijven (met name bedrijven
in vitale sectoren). Over de resultaten van de Nationale Risicobeoordeling
en de capaciteitenanalyse wordt de Tweede Kamer in juni 2010 geïnformeerd.
 3. Duurzame energie in relatie tot de economische
crisis
 In mijn eerdere brief heb ik geconstateerd dat de samenhang tussen energie
en klimaat uitgebreid belicht wordt in de studies die voor beleidsontwikkeling
worden gebruikt, maar dat het effect van de economische crisis de grote ontbrekende
schakel is. Daarbij heb ik aangekondigd dat onderzocht moet worden in hoeverre
de in het duurzaamheidsbeleid gebruikte aannames aangepast zouden moeten worden
op basis van de opgedane kennis vanuit de economische crisis.
 
 Hoewel de volledige, structurele, effecten van de economische crisis nog
niet helemaal zijn uitgekristalliseerd, wijzen voorlopige signalen op dat
aannames weer aan het stabiliseren zijn, maar dan in een andere verhouding
dan voor de crisis. Zo lijkt de daling in de interbancaire rente de stijging
in de commerciële en liquiditeitsopslagen te compenseren. Andere voorzieningen
die bij de financiering van projecten gevraagd worden, lijken evenwel tot
hogere financieringslasten te leiden dan voorheen. Voor zover mogelijk zullen
de effecten van de economische crisis meegenomen worden in de referentieramingen
van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Energieonderzoek Centrum
Nederland (ECN) (juni 2010). In aanvulling daarop zal het ECN in opdracht
van het ministerie van EZ meer inzicht geven in de effecten van de crisis
bij duurzame energieprojecten. In de evaluatie van Schoon en Zuinig (voorjaar
2010) wordt bezien in hoeverre aanvullend beleid nodig is om de doelen te
kunnen halen. Uitgangspunt is en blijft het realiseren van de kabinetsambities
op het terrein van de reductie van broeikasgassen, de hoogte van de energiebesparing
en het aandeel duurzame energie in 2020.
 4. Het voedselvraagstuk in samenhang met de overige
thema’s
 In mijn eerdere brief heb ik aangegeven dat het kabinet heeft geconstateerd
dat de relaties tussen de voedselproblematiek, de klimaat- en energievraagstukken
enerzijds en de economische crisis anderzijds, nog onvoldoende in beeld zijn
gebracht. In opdracht van het ministerie van LNV worden daarom diverse studies
uitgevoerd naar de samenhang tussen de voedselproblematiek en de overige thema’s.
Ook is de aandacht voor deze problematiek onderdeel geweest van de door Nederland
voorgezeten 17e VN Commissie voor Duurzame Ontwikkeling (CSD) waarover minister
Verburg de Tweede Kamer voor de zomer heeft gerapporteerd. Tevens heeft de
Tweede Kamer in juli van de ministers Verburg, Cramer en Koenders de Beleidagenda
Duurzame Voedselsystemen ontvangen, een specifiek onderdeel van het voedselbeleid
waarover de Tweede Kamer in juni is geïnformeerd (Nota duurzame voedselsystemen)
en tevens onderdeel van de Kabinetsaanpak Duurzame Ontwikkeling. Bij de uitwerking
van de diverse onderzoeken wordt aangesloten bij en samengewerkt met het project
Schaarste & Transitie.
 
 De zorg om de hoge voedselprijzen in 2008 en het besef dat er wereldwijd
steeds meer claims op dezelfde productiefactoren en natuurlijke hulpbronnen
worden gelegd, heeft geleid tot het opzetten van verschillende onderzoeksinitiatieven
bij LNV. Op verzoek van LNV heeft Wageningen Universiteit en Research Centrum
(WUR) de aard en omvang van het probleem van competing claims op natuurlijke
hulpbronnen in Afrika in beeld gebracht en aangegeven hoe daarmee om kan worden
gegaan. Het rapport en de bijbehorende flyer, onder de titel «Beyond
competition; pathways for Africa’s agricultural development»
zijn breed verspreid, onder meer tijdens CSD-17, mei 2009, in New York.
 
 Verder is begin 2009 een beleidsondersteunend onderzoeksproject bij LNV
over «Competing Claims» van start gegaan. Aangezien het een breed
en complex onderwerp betreft, is eerst duidelijkheid verkregen over de beleidsvragen.
Het gaat vooral om nadere kwantificering van de problematiek: hoe sterk zijn
de claims en waar doen ze zich in het bijzonder voor? Wat betekent de doelstelling
van voldoende voedsel, energie, vezels en ecosysteemdiensten nu en straks
voor het land- en watergebruik in de wereld, nationaal en lokaal? Welke modellen
zijn bruikbaar, ook in specifieke situaties? Wat zijn de specifieke politieke
en institutionele processen die zich in ontwikkelingslanden afspelen? Wat
is de interactie tussen het globale en lokale schaalniveau? Wat zijn de handelingsperspectieven
voor Nederland? Belangrijke aspecten in het project zijn begripsvorming en
dialoog, zowel nationaal als internationaal.
 
 Breder gezien staat de wereld voor grote uitdagingen, waarin landbouw
een centrale rol speelt. CSD-17 benadrukte de relatie tussen de noodzaak tot
verbetering van de productiviteit en efficiency in de landbouw en de toenemende
competing claims op natuurlijke hulpbronnen. Ook riep de Commissie op tot
een duurzame groene revolutie, waarbij ingezet wordt op verhoging van de landbouwproductie,
productiviteit en duurzaamheid. Onder andere door het gebruik van innovaties,
lokale inheemse kennis, nieuwe technologie in landbouw en efficiënte
verspreiding ervan, handelsbeleid en verbetering van markttoegang, langs de
vijf sporen van de beleidsnota «Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid».
 
 De plantaardige productie zal de komende decennia moeten verdubbelen om
een groeiende wereldbevolking van voedsel te kunnen voorzien. Tegelijk zal
de ecologische voetafdruk moeten verminderen om aantasting van onze leefomgeving
te voorkomen. Dat speelt in de context van een toenemende vraag naar biomassa
voor andere dan voedseldoeleinden. Deze uitdagingen moeten we op een duurzame
manier tegemoet treden. De oplossingsrichting van het mainstreamen van duurzame
landbouw behoeft meer onderzoek.
 
 Om invulling te geven aan de beleidsaanbevelingen van CSD ten aanzien
van de verhoging van de landbouwproductiviteit onder ecologische modernisering
zet LNV in op gezamenlijke activiteiten met Wageningen UR, zoals de oprichting
van een centrum voor duurzame ontwikkeling en natuurlijke hulpbronnen. Daarnaast
worden ten aanzien van de belangrijkste uitkomsten van CSD, projecten op het
gebied van onderzoek, kennisoverdracht en capaciteitsontwikkeling ontwikkeld.
De volgende thema’s staan hierbij centraal: landbouw en ecologische
modernisering, groene revolutie in Afrika, wateragenda voor landbouw en ecosystemen
en landbouw en klimaat. Hierbij wordt samengewerkt met vooraanstaande internationale
partners als het Pardee Centrum in Boston, IFPRI en de CGIAR-instituten.
 5. Klimaatontwikkelingen
 Het inzicht in de relatie tussen menselijk handelen en de klimaatverandering
is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Niettemin blijven er onzekerheden
die onderzoek vergen. Daarom heb ik in mijn eerdere brief aangegeven dat nader
onderzoek nodig is naar de effecten van menselijk handelen op het klimaat,
naar de mogelijke effecten van klimaatverandering op regionale schaal inclusief
landbouw en effecten op de biodiversiteit, en uitbraak van nieuwe ziektes.
Deze onderwerpen zijn reeds onderdeel van lopende internationale en nationale
wetenschappelijke onderzoeksprogramma’s. Uitkomsten van
deze onderzoeksprogramma’s en nieuwe wetenschappelijke inzichten worden
op de voet gevolgd.
 
 Op 17 maart 2009 heeft minister Cramer de Tweede Kamer bericht over
voortschrijdende wetenschappelijke inzichten op klimaatterrein (2008–2009,
31 793, nr. 7). In deze brief rapporteert de minister over de belangrijkste
conclusies van het internationaal wetenschappelijk congres over klimaatverandering
in Kopenhagen. De belangrijkste hoofdboodschappen zijn onder meer:
 – Een significant risico tot versnelling van bedreigende ontwikkelingen,
leidend tot een toenemend risico op abrupte of onomkeerbare klimaatverschuivingen.
 – Levensgemeenschappen, in het bijzonder in arme landen, zijn zeer
kwetsbaar voor zelfs matige niveaus van klimaatverandering, en dat leidt tot
een toename van maatschappelijk ontwrichting.
 – Uitstel van effectieve mitigatie-acties verhoogt de sociale en
economische kosten voor zowel adaptatie als mitigatie aanzienlijk.
 – Een effectief, stabiel gefinancierd vangnet is nodig voor zowel
adaptatie- als mitigatie-acties, ter ondersteuning van diegenen die niet zelf
in staat zijn alle nodige maatregelen te treffen.
 – Gezamenlijke actie om te komen tot een koolstofarme economie brengt
vele medevoordelen, waaronder verminderde gezondheidskosten en herstel van
ecosystemen en ecosysteemdiensten.
 
 De uitwisseling van wetenschappelijke inzichten die in Kopenhagen heeft
plaatsgevonden sluit aan bij de activiteiten die eerder al door minister Cramer
zijn uitgezet bij het PBL. In samenwerking met het Koninklijk Meteorologisch
Instituut (KNMI) en de Wageningen Universiteit werkt het PBL aan:
 1. Een inventarisatie van nieuwe wetenschappelijke literatuur met voortschrijdende
inzichten in de zaken die het IPCC in het AR4 aan de orde heeft gesteld, en
een beoordeling daarvan in het licht van de vraag in hoeverre hieruit nieuwe
inzichten naar voren komen waarvoor wetenschappelijke steun bestaat;
 2. Een inventarisatie van nieuwe wetenschappelijke inzichten in mogelijke
mechanismen die er voor zouden kunnen zorgen dat klimaatverandering groter
uitvalt dan waar we nu rekening mee houden;
 3. Een assessment van mogelijke handelingsperspectieven wanneer de klimaatverandering
ernstiger is dan waar we nu van uit gaan.
 Deze studies zullen medio november uitkomen.
 Ook wordt momenteel gewerkt aan de terms of reference voor het volgende
assessment report van het IPCC (AR5). Hierbij zal onder meer worden ingegaan
op waargenomen veranderingen in klimaat en hun oorzaken; toekomstige veranderingen
(op de korte en lange termijn); respons, vermindering van kwetsbaarheden en
transities. Het volgende IPCC rapport komt uit in 2013/2014. Het KNMI heeft
in juli 2009 een tussenbalans gepresenteerd van de KNMI’06 scenario’s.
De conclusie luidt dat de scenario’s nog steeds valide zijn, en samen
de meest waarschijnlijke klimaatveranderingen in Nederland met bijbehorende
onzekerheden beschrijven.
 
 De effecten van klimaatverandering op regionale schaal worden ook onderzocht
in het kader van het Nationaal Waterplan en het Deltaprogramma. De klimaatverandering
(zeespiegelstijging, hogere en lagere rivierafvoeren, droogte) zal van grote
invloed zijn op ons watersysteem en op waterafhankelijke sectoren zoals landbouw,
scheepvaart en recreatie. De beleidsdoelen op het vlak van een duurzame waterveiligheid
en zoetwatervoorziening worden zowel landelijk als gebiedsgericht uitgewerkt.
Een belangrijk speerpunt is het delen van kennis en best-practices. In het concept Nationaal Waterplan heeft het kabinet daarom aangekondigd met
een vijftal delta’s, uitgebreid met een aantal andere landen met kennis
op het gebied van delta- en watertechnologie, een langdurige samenwerkingsrelatie
aan te gaan.
 
 Ten aanzien van adaptatie in ontwikkelingslanden heeft Nederland het initiatief
genomen tot co-financiering (met het VK en Zwitserland) van een studie van
de Wereldbank naar de gevolgen en de kosten van klimaatverandering in ontwikkelingslanden.
De studie beziet de kosten voor klimaatgevoelige sectoren zoals landbouw,
water en gezondheid op mondiale schaal en maakt gebruik van casestudies in
zeven ontwikkelingslanden (Ethiopië, Ghana, Mozambique, Bolivia, Bangladesh,
Vietnam en Samoa). De eerste resultaten worden in september van dit jaar verwacht,
zodat deze nog kunnen worden meegenomen in onderhandelingen in Kopenhagen.
 6. Tot slot
 Zoals ik ook in mijn eerdere brief heb aangegeven, is het kabinet van
mening dat de grote problemen van deze tijd niet als afzonderlijke deelgebieden
kunnen worden bezien en om een samenhangende aanpak vragen. Bovengenoemde
initiatieven zijn stappen in de goede richting om de complexe aard van deze
thema’s beter en in samenhang te doorgronden. Het kabinet zal zich blijvend
inzetten om de benodigde stappen te nemen voor een meer duurzame en rechtvaardige
ontwikkeling.
 
 De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
 G. ter Horst