Eigen woningbezit; Brief staatssecretarissen met voorstellen ter bevordering van het eigen woningbezit onder mensen met een lager inkomen
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23449, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

02-03-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

23449 nr. 6

09-02-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding2. Eigen woningbezitGrafiek 1: woonlastenontwikkeling huur (na aftrek huursubsidie)
en koop (zonder subsidie) 3. Beschrijving van de kabinetsvoorstellen op hoofdlijnenEen inkomensafhankelijke subsidieregelingGrafiek 2: lange termijn vergelijking woonlasten bij diverse
subsidieregelingen Vrijstelling van overdrachtsbelastingVerruiming mogelijkheden verlaagde prijs te verkopen sociale
huurwoningen4. Nadere uitwerking van de subsidieregelingNadere afbakening doelgroepInkomensstijgingen/-dalingenWoonlasten na renteconversieSamengevat5. Verschillen met de IKB-regelingGrafiek 3: Bereik SEW/IKB 6. Effecten voor de rijksbegrotingIndicatief overzicht van de effecten op de begroting (in
f mln. en «–» = tekort) 7. Risico's en waarborgen eigen woningbezit in internationaal
perspectief8. PlanningOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23449Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 159 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 449Eigen woningbezitnr. 6BRIEF VAN DE STAATSSECRETARISSEN VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE
ORDENING EN MILIEUBEHEER EN VAN FINANCIËNAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 9 februari 1999 1. InleidingIn het regeerakkoord is aangekondigd, dat het kabinet binnen een half
jaar voorstellen bij de Tweede Kamer zal indienen om het eigen woningbezit
onder mensen met een lager inkomen te bevorderen, rekening houdend met de
inhoud van het initiatiefwetsvoorstel IKB (individuele koopbijdrage). De behandeling
van het initiatiefwetsvoorstel IKB (Kamerstukken II 1997/98, 25 309)
zal – zo vermeldt het regeerakkoord – worden opgeschort totdat
de voorstellen van het kabinet zijn ingediend. Met deze brief geven wij invulling
aan de genoemde afspraak. De opzet van de brief is als volgt. Allereerst wordt in het kort aangegeven
hoe het kabinet aankijkt tegen de stimulering van het eigen woningbezit onder
mensen met een lager inkomen. Vervolgens worden de hoofdlijnen geschetst van
de kabinetsvoorstellen om het eigen woningbezit onder mensen met een lager
inkomen te bevorderen, waarbij met name wordt ingegaan op aspecten van een
te ontwikkelen stimuleringsregeling die voor het kabinet van wezenlijk belang
zijn. Hierbij is onder meer geput uit de ervaringen die inmiddels zijn opgedaan
met de Gewenningssubsidieregeling Eigen Woningbezit (GEW)1. Tenslotte zal aandacht worden geschonken aan de noodzaak tot flankerend
beleid, samenhangend met de risico's verbonden aan het eigen woningbezit. 2. Eigen woningbezitHuren en kopen zijn twee voor de overheid gelijkwaardige vormen van wonen,
waarbij de persoonlijke situatie en voorkeuren van de individuele consument
doorslaggevend zijn voor de keuze om een woning te kopen of te huren. De inkomenssituatie
en de mate waarin men behoefte heeft aan een (grotere of juist minder grote)
eigen verantwoordelijkheid, zeggenschap over het gebruik van de woning, mobiliteit
en vermogensvorming bepalen deze keuze. Met de indieners van het
initiatiefwetsvoorstel is het kabinet van mening dat bewoners – ook
diegenen met een lager inkomen – voor hun individuele ontplooiing zoveel
mogelijk de vrije keuze moeten hebben of zij een vergelijkbare woning willen
huren of kopen. De afgelopen jaren is deze keuze voor de primaire doelgroep
van het volkshuisvestingsbeleid1 echter beperkt
gebleken, voornamelijk als gevolg van de sterke prijsstijgingen op de koopwoningmarkt.
Mensen met een lager inkomen die nu wel in een koopwoning wonen, behoren over
het algemeen tot de groep gepensioneerden, die inmiddels hun hypotheek (grotendeels)
hebben afgelost en daardoor relatief lage woonlasten hebben.Een andere overweging is, dat een groter eigen woningbezit een gunstige
invloed kan hebben op de sociale cohesie binnen de samenleving. De grotere
eigen verantwoordelijkheid van bewoners voor hun woning en woonomgeving kan
immers een uitstralingseffect hebben op de kwaliteit van de leefomgeving.
Wij verwachten derhalve positieve effecten van de bevordering van het eigen
woningbezit onder mensen met een lager inkomen. Daarmee is niet gezegd, dat
het huren van een woning als een tweederangs woonvorm wordt beschouwd. Het
is zoals gezegd niet voor iedereen voordelig of wenselijk om de verantwoordelijkheid
voor de eigen woning (in volle omvang) te verkrijgen. Daarom dient ook een
(weliswaar kleinere maar) sterke, kwalitatief goede en betaalbare huursector
gehandhaafd te blijven.Huishoudens met een lager inkomen die een woning willen kopen ervaren
verschillende drempels om tot de daadwerkelijke koop van een woning over te
gaan:a. hypothecaire financiers stellen eisen bij het afsluiten van een hypothecaire
lening. Op dit moment zijn deze financiers echter – mede gelet op de
lage rentestand – vrij soepel in het verstrekken van deze leningen (met
mogelijkheid van overcreditering);b. kopers hebben in de eerste jaren na koop hogere woonlasten dan zij
zouden hebben gehad bij (voortdurende) huur van dezelfde woning (zie grafiek
1);c. de transactiekosten bij de koop van een woning zijn veel groter dan
bij het huren van een woning; naast de eventuele – maar vergelijkbare –
verhuiskosten komen daar voor de koper bij: overdrachtsbelasting, notariskosten,
taxatiekosten, makelaarscourtage, afsluitprovisie voor de hypothecaire lening
en eventuele kosten voor het aanvragen van een Nationale Hypotheek Garantie
(NHG). Deze kosten bedragen bij de koop van een bestaande woning gemiddeld
ca. 10% van de koopsom. Daarvan vormt de overdrachtsbelasting (6%) de hoofdmoot.Daarnaast ervaren zij de risico's verbonden aan het eigen woningbezit
in sterkere mate dan mensen met een hoger inkomen. Immers, zij zijn kwetsbaarder
voor onverwachte tegenvallers (m.n. onderhoudskosten, stijging rentelasten)
dan diegenen met een hoger inkomen door de beperktere bestedingsruimte binnen
het inkomen.Aan de andere kant leidt de eenmaal afgesloten financiering tot relatief
stabiele woonlasten voor de langere termijn. Stijging van de hypotheeklasten
blijft – althans in ieder geval gedurende de rentevaste periode –
achterwege in tegenstelling tot de huurprijs van een huurwoning, die (veelal)
wel een jaarlijkse stijging kent. Op langere termijn zal het qua woonlasten
(vrijwel) altijd voordeliger zijn om een woning te kopen. In onderstaande
grafiek wordt dit geïllustreerd. Na het snijpunt van beide lijnen zullen
de (netto)woonlasten bij koop lager uitvallen dan bij huur, ondanks dat dan
nog steeds huursubsidie wordt verstrekt. Grafiek 1: woonlastenontwikkeling huur (na aftrek huursubsidie)
en koop (zonder subsidie) Ook is het risico van een sterke stijging van woonlasten als gevolg van
een renteconversie met betrekking tot de hypothecaire lening (afhankelijk
van de gekozen rentevaste periode van de lening) beperkt:– ingeval kopers hebben gekozen voor een spaarhypotheek zullen hogere
rentelasten (gedeeltelijk) gecompenseerd worden door een lagere spaarpremie
als gevolg van een hoger rendement op het ingelegde spaardeel;– stijging van rentelasten werkt slechts ten dele door in de netto
woonlasten als gevolg van de aftrek van hypotheekrente in de inkomstenbelasting.U treft hierbij een onderzoeksrapport aan, waarin – vanuit internationaal
vergelijkend perspectief – nader wordt ingegaan op de waarborgen die
ervoor zorgen dat de risico's verbonden aan het eigen woningbezit beperkt
worden. Op de bevindingen in dit rapport wordt in paragraaf 7 teruggekomen. 3. Beschrijving van de kabinetsvoorstellen op hoofdlijnenHet kabinet stelt voor om in een wetsvoorstel een samenhangend pakket
van maatregelen op te nemen ter bevordering van het eigen woningbezit bij
mensen met een lager inkomen. Het wetsvoorstel beoogt met name de hogere woonlasten
voor huishoudens met een lager inkomen («de doelgroep») die optreden
in de eerste jaren na koop (in vergelijking tot de huur van dezelfde woning)
substantieel te verminderen.Het gaat hierbij om de elementen:– verstrekken van een inkomensafhankelijke subsidie– vrijstelling van overdrachtsbelasting– verruiming van de mogelijkheden voor woningcorporaties om huurwoningen
tegen een verlaagde prijs te verkopen.Weliswaar zijn deze maatregelen nog niet tot in detail uitgewerkt, maar
het kabinet acht het van belang om – alvorens een kant en klare regeling met de Tweede Kamer te bespreken – te horen wat de opvattingen
zijn van de Tweede Kamer over de hoofdlijnen van een dergelijke regeling. Een inkomensafhankelijke subsidieregelingAls doelgroephuishoudens voor de eerste keer een woning kopen1 en de financieringslast bedraagt maximaal f 183 000
(de BWS-grens voor de goedkope koopwoningvoorraad) incl. kosten koper, dan
kunnen zij – afhankelijk van hun inkomen – een maximale subsidie
ontvangen van f 295 per maand. Bij de berekening van de subsidie wordt
uitgegaan van de totale woonlasten, waarmee de koper wordt geconfronteerd:
rentelasten, aflossing/spaarpremie, kosten koper en overige (genormeerde)
woonlasten (opstalverzekering, specifieke eigenaarslasten zoals lokale heffingen,
onderhoudskosten). Tevens wordt rekening gehouden met het fiscaal effect op
de woonlasten (m.n. het saldo van hypotheekrente-aftrek en huurwaardeforfait).
Vervolgens wordt de subsidie verstrekt, rekening houdend met een normlast
die de eigenaar-bewoner zelf moet kunnen dragen («eigen bijdrage»).
Deze normlast bedraagt in het eerste subsidiejaar voor een huishouden met
een minimuminkomen f 455 per maand. De normlast neemt evenredig toe voor
huishoudens die een hoger inkomen hebben.Aan de financiering worden de volgende voorwaarden gesteld. De hypothecaire
lening dient verplicht afgesloten te zijn met NHG, waardoor de aan het eigen
woningbezit verbonden vermogens-, betalings- en onderhoudsrisico's zoveel
mogelijk beperkt zijn. Tevens zal de lening afgesloten moeten zijn met een
rentevaste periode van minimaal 15 jaar. Hierdoor worden eventuele rentestijgingen
in de eerste (meest kwetsbare) periode voor de koper afgedekt.Bij de regeling (voor het gemak wordt deze vooralsnog aangeduid met «SEW»
(Stimulerings-regeling Eigen Woningbezit)) is een jaarlijkse vermindering
van de (te ontvangen) subsidie voorzien, rekening houdend met een inflatievolgende
inkomensstijging. Dit betekent dat de subsidie door de jaren heen lager wordt
en bijgevolg het zelf te betalen deel van de hypotheeklasten hoger. Zolang
het inkomen van het desbetreffende huishouden stijgt met de geldontwaarding
blijft er – ondanks de voorziene subsidieafbouw – sprake van koopkrachtbehoud.
In de regel zal na circa 15 jaar de subsidie volledig zijn afgebouwd. Het
exacte jaar waarin de subsidie voor het eerst «nul» bedraagt is
met name afhankelijk van het subsidieniveau in jaar 1. Voor zover dit nog
niet het geval is, zal de resterende subsidie na het 15e jaar in één
keer worden uitbetaald.In grafiek 2 worden tentatief de effecten van de voorgestelde subsidie
weergegeven. Als voorbeeld is genomen een meerpersoonshuishouden < 65 jaar
met een belastbaar inkomen van f 35 000, die een woning koopt voor
een prijs van f 135 000. Ook de woonlasten bij de netto huur (na
verrekening van de huursubsidie) van een soortgelijke woning en de woonlasten
bij een IKB-subsidie zijn in de grafiek weergegeven. Grafiek 2: lange termijn vergelijking woonlasten bij diverse
subsidieregelingen Vrijstelling van overdrachtsbelastingTevens worden huishoudens die in aanmerking komen voor bovengenoemde subsidie –
net zoals is voorgesteld in het initiatiefwetsvoorstel IKB – vrijgesteld
van het betalen van overdrachtsbelasting. In het kader van de stimulering
van het eigen woningbezit onder mensen met een lager inkomen maakt het het
kabinet echter niet uit of deze huishoudens een huurwoning kopen (waartoe
de vrijstelling in de IKB-regeling zich beperkt) of een bestaande koopwoning.
Het kabinet acht het daarom gewenst – en gerechtvaardigd – dat
de vrijstelling van overdrachtsbelasting volledig wordt gekoppeld aan het
verkrijgen van de inkomensafhankelijke subsidie. Immers, het gaat erom dat
daarmee wordt bereikt dat de desbetreffende doelgroephuishoudens in staat
zijn om een vrije keuze te maken tussen huren en kopen. Punt van aandacht
vormt de precieze formulering van de motivering van de vrijstelling (zie ook
het eerder aan de Tweede Kamer gezonden advies van de Landsadvocaat over de
mogelijkheid van een vrijstelling van overdrachtsbelasting in het licht van
het gelijkheidsbeginsel). Een en ander zal worden uitgewerkt. Teneinde de
juridische houdbaarheid buiten twijfel te plaatsen, acht het kabinet het gewenst
om aan het begin van het wetgevingsproces de Raad van State te verzoeken om
specifiek op dit punt een pre-advies uit te brengen. Verruiming mogelijkheden verlaagde prijs te verkopen sociale
huurwoningenNaast de hierboven beschreven subsidieregeling acht het kabinet het wenselijk
om, door middel van een aanpassing van het Besluit beheer sociale-huursector
(BBSH), de (sociale) verhuurders in staat te stellen om huurwoningen met een
marktwaarde van maximaal f 200 000 aan doelgroephuishoudens te verkopen,
tegen een lagere prijs dan het thans in het BBSH opgenomen minimum van 90%
van de marktwaarde. De gedachten gaan uit naar een verlaging tot minimaal
80% van de marktwaarde. De invulling daarvan zal onderwerp zijn van nadere
bespreking met Aedes, vereniging van woningcorporaties. Woningcorporaties
hebben overigens in het verleden al om een dergelijke versoepeling verzocht.
Daarmee wordt bereikt, dat – vooral ook in de Randstad – meer woningen aangeboden kunnen worden aan doelgroephuishoudens, dat de
woningcorporaties hiermee gericht doelgroephuishoudens die daarom vragen,
kunnen ondersteunen bij het kopen van hun (huur)woning en dat op de langere
termijn (vooral na afloop van de subsidietermijn) de woonlasten van de eigenaar-bewoner
eveneens worden beperkt. Daarbij geldt uiteraard, dat de woningcorporatie
een dergelijke aanbieding alleen uit vrije wil zal doen. Ook zal zij randvoorwaarden
kunnen stellen aan de doorverkoop en aan het onderhoud van de woning.Ook bieden sommige van de inmiddels op de markt verschenen en momenteel
in ontwikkeling zijnde «tussenvormen van huren en kopen»1 een welkome aanvulling op de mogelijkheden voor mensen
met een lager inkomen om een eigen woning te kopen.Het is voor kopers met een laag inkomen dan wel noodzakelijk, dat zij
absolute zekerheid hebben dat de hypotheekrente fiscaal aftrekbaar is. Daarom
hebben wij het standpunt ingenomen, dat kopers van «tussenvormen van
huur en koop» de hypotheekrente van hun inkomstenbelasting kunnen aftrekken,
mits zij vanaf het moment van aankoop een belang hebben van tenminste 50%
bij de waarde-ontwikkeling van de woning. Onder waarde-ontwikkeling wordt
in deze verstaan, het verschil tussen de door een makelaar of beëdigd
taxateur vastgestelde waarde in het economische verkeer op het moment van
aankoop van de woning en de waarde in het economische verkeer op het moment
van verkoop van de woning. Onder waarde in het economische verkeer wordt verstaan
de waarde van de woning in onbewoonde staat. Eventuele kortingen op de verkoopprijs
blijven buiten beschouwing bij de vaststelling van de hiervoor bedoelde waarde-ontwikkeling.
In het kader van het BBSH zullen uiteraard wel grenzen worden gesteld aan
dergelijke kortingen.Aanvullend aan deze maatregelen zal overleg plaatsvinden met de sociale
huursector om voor de komende jaren tot prestatie-afspraken te komen omtrent
de verkoop van goedkope (huur)woningen aan doelgroephuishoudens.Op de hierboven beschreven wijze denken wij een evenwichtig pakket te
hebben samengesteld, waarvan het verantwoord is om huishoudens met een lager
inkomen te ondersteunen, mochten zij de keuze willen maken om een (goedkope)
woning te kopen. In onderling overleg met de Tweede Kamer zal worden bezien
hoe een en ander in het licht van het voorliggende initiatiefwetsvoorstel
IKB procedureel zal worden vormgegeven.De GEW-regeling zal bij inwerkingtreding van het bovengenoemde pakket
van maatregelen worden ingetrokken. Echter, op basis van de belangrijkste
bevindingen uit de evaluatie van de regeling tot op heden, zal de GEW-regeling
voor de periode waarin de te ontwikkelen regeling nog niet in werking is getreden
op enkele punten worden aangepast (zoals de introductie van een maximale subsidie
ter voorkoming van het zogenaamde studenteneffect, zoals hierna wordt toegelicht). 4. Nadere uitwerking van de subsidieregelingEnkele aspecten van de subsidieregeling verdienen nadere beschouwing.
Deze betreffen de nadere afbakening van de doelgroep, de mate waarin inkomensstijgingen
en -dalingen doorwerken in de subsidiehoogte en de woonlasteneffecten van
een renteconversie na 15 jaar. Nadere afbakening doelgroepDe doelgroep van de regeling is beperkt tot huishoudens die in het jaar
voorafgaand aan het jaar waarin het laatst bekende belastbaar inkomen is vastgesteld geen studiefinanciering hebben genoten. De regeling is
er niet voor bedoeld om mensen, die weliswaar recent nog een laag (studenten)inkomen
hadden maar inmiddels een forse inkomensstijging hebben ondervonden, te subsidiëren
terwijl zij de subsidie niet nodig hebben om de woning te kopen. Bij de GEW
is gebleken, dat juist deze huishoudens relatief vaak een beroep deden op
de subsidieregeling.Ook hieromtrent acht het kabinet het gewenst, tegelijkertijd met de aanvang
van het wetgevingsproces, de Raad van State te verzoeken specifiek op dit
punt een pre-advies uit te brengen om de juridische houdbaarheid van het gemaakte
onderscheid buiten twijfel te plaatsen. Daarbij zal de Raad worden gevraagd
bijzondere aandacht te schenken aan de afstemming met de onlangs in procedure
gebrachte wijziging op de Wet op de Studiefinanciering. Inkomensstijgingen/-dalingenBewust is ervoor gekozen, dat de koopsubsidie een ondersteunend karakter
heeft ter overbrugging van de hogere woonlasten van een koopwoning in de eerste
jaren in vergelijking met de situatie waarin men dezelfde woning had gehuurd.
De overweging die daarbij een rol heeft gespeeld is, dat huishoudens waarvan
het inkomen zich aan de bovenkant van de doelgroep bevindt, qua netto besteedbaar
inkomen niet veel meer overhouden dan huishoudens met een inkomen op minimum-niveau.
Dit wordt ook wel de «armoedeval» genoemd: bij inkomensstijgingen
nemen andere inkomensafhankelijke subsidies af, worden geen vrijstellingen
of kwijtscheldingen meer gegeven en worden andere (gemeentelijke) gratis faciliteiten
niet meer aangeboden.Jaarlijks zal dus een lichte inkomenstoets plaatsvinden, als gevolg waarvan
de subsidie alleen wordt bijgesteld (stopgezet) als het huishoudinkomen is
gestegen tot boven de doelgroepgrenzen. Daarbij geldt als uitgangspunt dat
de subsidieontvanger zo min mogelijk wordt geconfronteerd met het verrichten
van administratieve handelingen.Verder speelt een rol, dat met de subsidie wordt beoogd de zelfredzaamheid
van de eigenaar-bewoners met een lager inkomen te vergroten. Het gaat dan
niet aan hen nog tot in lengte van jaren aan de hand te houden door middel
van een inkomensvangnet. Daarom wordt de subsidie niet langer verstrekt dan
noodzakelijk.Eens in de 5 jaar zal de subsidie worden herberekend op basis van het
op dat moment laatst bekende belastbaar inkomen. Dit kan betekenen, dat de
eigenaar-bewoner een beschikking ontvangt waarin een hogere of lagere subsidie
wordt toegekend.Mocht in de tussentijd een sterke inkomensdaling hebben plaatsgevonden,
dan kan het betreffende huishouden een aanvraag doen om in aanmerking te komen
voor de hardheidsclausule: in dat geval zal tijdelijk (tot de 5-jaarlijkse
herijking) een aanvullende subsidie worden verstrekt als een bijdrage in de
opgetreden stijging van de hypotheeklasten. Immers, bij de 5-jaarlijkse herijking
wordt de subsidie op basis van het dan bekende inkomen opnieuw vastgesteld.
Nader zal nog worden bezien bij welke mate van inkomensdaling men in aanmerking
kan komen voor de hardheidsclausule. Woonlasten na renteconversieZoals hiervoor aangegeven wordt als voorwaarde gesteld, dat de hypotheek
wordt afgesloten met een rentevaste periode van 15 jaar. Rentefluctuaties,
die zich na deze 15 jaar voordoen, kunnen – ook volgens het CPB –
door de eigenaar-bewoner zelf worden opgevangen. Immers, na deze periode heeft
bij een spaarhypotheek een rentestijging van enkele procenten nauwelijks effect
op de netto woonlasten. Een hogere rente wordt namelijk gecompenseerd door
een lagere spaarpremie (omdat met een hogere rente het rendement op ingelegde
spaarpremies eveneens hoger is). Tevens worden de rentelasten zelf afgedempt
door de fiscale aftrek van hypotheekrente.Het kabinet is voornemens om in de regeling een voorziening te treffen,
waarbij na het 15e jaar huishoudens die in het verleden subsidie hebben ontvangen
en nog tot de doelgroep van beleid behoren, dusdanig hogere netto-financieringslasten
ervaren1, dat zij als gevolg van de renteconversie,
boven de normen van de SEW-systematiek uitkomen. De helft van deze toename
zal door middel van deze aanvullende subsidie door het Rijk worden gecompenseerd.
De voorkeur van het kabinet gaat uit naar het in één keer afkopen
van deze aanvullende subsidie na het 15e jaar. SamengevatDe kern van de regeling behelst het volgende:– huishoudens met een lager inkomen (doelgroep) die nog niet eerder
eigenaar-bewoner zijn geweest worden in staat gesteld een (goedkope) huur-
of koopwoning te kopen met een maximale hypothecaire financiering van f 183 000
(incl. kosten koper);– de maximale subsidie bedraagt f 295 per maand;– mochten huishoudens na 15 jaar nog recht hebben op subsidie, dan
wordt de resterende subsidie in één keer uitbetaald;– bij de subsidieberekening wordt uitgegaan van de totale woonlasten
(aflossing c.q. spaarpremie, eigenaarslasten), een normlast van f 455
per maand voor een huishouden met een minimuminkomen (de normlast is evenredig
hoger voor huishoudens met een hoger inkomen binnen de doelgroep) en een standaard
spaarhypotheek met een 30-jarige looptijd;– de subsidie wordt jaarlijks verminderd rekening houdend met een
inflatievolgende inkomensstijging;– voorwaarden aan de hypothecaire financiering: verplichte Nationale
Hypotheek Garantie en een minimale rentevaste periode van 15 jaar;– een vrijstelling van overdrachtsbelasting (thans 6% van de waarde
van de woning) is gekoppeld aan de toekenning van de subsidie;– een (grotere) verlaging van de verkoopprijs van te verkopen sociale
huurwoningen wordt mogelijk gemaakt door de verkoopnorm van minimaal 90% van
de marktwaarde in het BBSH te versoepelen, voorzover het de verkoop van huurwoningen
aan doelgroep-huishoudens betreft met een marktwaarde van max. f 200 000.
Naast een verdere lastenverlichting zal hierdoor ook – zeker in de Randstad –
het potentiële aanbod van koopwoningen toenemen;– eens in de 5 jaar wordt de subsidie opnieuw berekend aan de hand
van het laatst bekende belastbaar inkomen; dit betekent, dat de subsidie hoger
of lager uit kan vallen afhankelijk van het inkomen van dat moment;– binnen deze 5 jaar zal jaarlijks een lichte inkomenstoets plaatsvinden,
waarbij inkomensstijgingen binnen de doelgroepgrenzen geen effect hebben op
de uit te betalen subsidie (beperking armoedeval); indien het huishoudinkomen
boven deze grenzen uitstijgt, zal de subsidie worden stopgezet;– mochten huishoudens binnen de 5 jaar geconfronteerd worden met
een sterke inkomensdaling, dan kan een beroep worden gedaan op de in de regeling
opgenomen hardheidsclausule; – in de regeling wordt een voorziening getroffen waarbij na het
15e jaar huishoudens die in het verleden subsidie hebben ontvangen en nog
tot de doelgroep van beleid behoren, een aanvullende subsidie wordt verstrekt
ter grootte van de helft van de toename van de netto-financieringslasten die
optreedt als gevolg van de renteconversie. (uitgaande van een spaarhypotheek). 5. Verschillen met de IKB-regelingHet kabinet heeft de regeling laten analyseren door het Centraal Planbureau
(CPB). In de analyse constateert het CPB, dat de regeling effectiever is,
doordat in de regel een hoger subsidiebedrag zal worden verstrekt dan bij
de IKB. In dit verband wordt erop gewezen, dat de IKB vooral is gericht op
de doelgroephuishoudens met een inkomen tot f 30 000, terwijl de
door het kabinet voorgestane regeling daarenboven ook effect heeft op de overige
doelgroephuishoudens. Verder geeft het CPB aan, dat wel een drempel blijft
bestaan in de sfeer van de hoeveelheid benodigde liquide middelen, die voor
het kopen van een woning en de daarbij behorende vermogensvorming vereist
is. In een bijlage bij deze brief treft u de integrale analyse van het CPB
aan1.Met het voorschrijven van een rentevaste periode van 15 jaar en het (deels)
intact laten van de primaire verantwoordelijkheid van de eigenaar-bewoner
voor het opvangen van renteschommelingen in de periode daarna is met de SEW-regeling
het open einde karakter, dat in de IKB-regeling verscholen zit, zoveel mogelijk
voorkomen.In onderstaande figuur (grafiek 3) wordt aangegeven welk bereik de regeling
heeft, afgezet tegen het initiatiefwetsvoorstel IKB. Het verschillende bereik
wordt enerzijds verklaard doordat bij de berekening van de SEW-subsidie rekening
wordt gehouden met de totale woonlasten (in plaats van alleen de rentelasten
bij de IKB-regeling) en het feit dat bij de IKB wordt uitgegaan van een zodanig
oplopend woonlastenpercentage, dat huishoudens binnen de doelgroep al vrij
snel niet meer in aanmerking komen voor subsidie.Het bereik van de regeling wordt daardoor beperkt, terwijl juist de gehele
doelgroep thans een te laag inkomen heeft om een (ten opzichte van de eigen
huurwoning kwalitatief vergelijkbare) woning te kopen. Door het grotere bereik
van de SEW wordt de doelstelling van de regeling (vergroting keuzevrijheid
voor lagere inkomens) in sterkere mate gerealiseerd. Grafiek 3: Bereik SEW/IKB De grafiek moet zo gelezen worden, dat een huishouden met een minimum
inkomen (meerpersoonshuishouden < 65 jaar met belastbaar inkomen van f 30 000)
SEW-subsidie kan ontvangen bij een financieringslast tussen f 100 000
en f 140 000. Bij de IKB wordt weliswaar nog subsidie verstrekt
bij een financieringslast van f 145 000, maar de subsidie is pas
dan maximaal: f 295 per maand. Bij de SEW geeft de bovenlijn van het
paarse vak ook de maximale subsidie van f 295 per maand aan. Ten opzichte
van de IKB-regeling betekent dit, dat iemand met een laag inkomen in de regel
meer subsidie ontvangt voor dezelfde woning.1Een wijziging van de Algemene bijstandswet (Abw), zoals in het initiatiefwetsvoorstel
IKB wordt voorgesteld, acht het kabinet overbodig. Als gevolg van de sterk
toenemende werkloosheid in het begin van de 80-er jaren is er al een specifieke
vermogensvrijlating in de Abw geïntroduceerd voor eigenaar-bewoners.
Het werd niet redelijk geacht dat nagenoeg het gehele vermogen dat opgebouwd
is in de eigen woning voor de bijstand in aanmerking zou worden genomen. Rekening
houdend met een maximale financieringslast van f 183 000 zal een
huishouden dat op basis van de regeling subsidie ontvangt, pas na geruime
tijd een dusdanig vermogen hebben opgebouwd, dat het ingeval van terugval
tot bijstandsniveau gedwongen zal zijn om zijn Abw-uitkering als een aanvullend
gemeentelijk krediet op te nemen, welk krediet overigens pas behoeft te worden
terugbetaald als er sprake is van een daadwerkelijke inkomensverbetering.
Afgezien daarvan is het op grond van het gelijkheidsbeginsel niet te rechtvaardigen
dat bij een ontvanger van SEW-subsidie over 25 jaar een hoger vermogen wordt
vrijgelaten dan bij iemand die op dat moment in precies dezelfde omstandigheden
verkeert maar door de inkomensomstandigheden van nu geen subsidie heeft kunnen
krijgen. In zijn advies over het initiatiefwetsvoorstel IKB onderschrijft
de Raad van State deze stellingname. 6. Effecten voor de rijksbegrotingBij de berekening van de effecten voor de rijksbegroting is uitgegaan
van 20 000 subsidietoekenningen per jaar (waarvan in het jaar 2000 de
helft in verband met de verwachte datum van inwerkingtreding). De subsidie
is overigens gedefiscaliseerd (er wordt geen inkomstenbelasting geheven over
de ontvangen subsidie). Daarnaast is weergegeven welk effect optreedt bij
de belastinginkomsten. In onderstaande matrix worden de effecten van de SEW-regeling
weergegeven. Indicatief overzicht van de effecten op de begroting (in
f mln. en «–» = tekort) Jaar2000200120022003200420062007Kosten SEW– 22– 63– 102– 137– 170– 225– 246Opbrengsten HSW154576109144219258Saldo VROM– 7– 19– 26– 28– 26– 611Effect OVB– 68– 161– 161– 161– 161– 161– 161De invoerings- en uitvoeringskosten van de regeling en de mogelijke kosten
verband houdend met de hardheidsclausule zijn in dit overzicht nog niet meegenomen.
Een en ander is mede afhankelijk van de nadere vormgeving en institutionele
inbedding van de regeling. Een eerste voorlopige inschatting geeft aan, dat
voor de VROM-begroting met de invoeringskosten een eenmalig bedrag gemoeid
kan zijn van ca. f 4,5 mln.. Voor de uitvoering van de regeling zal jaarlijks
nog eens ca. f 5 mln. benodigd zijn. De uitvoeringskosten die samenhangen
met de fiscale dekkingsmaatregelen (zie hieronder) bedragen, voor zover nu
bekend, structureel f 7 mln..In het regeerakkoord is geen financiële dekking aangegeven voor een
stimuleringsregeling eigen-woningbezit onder mensen met een lager inkomen.
De additionele kosten van de SEW-subsidie worden binnen de VROM-begroting
voor een deel gecompenseerd doordat een gedeelte van de SEW-toekenningen terecht
zal komen bij huishoudens die tot nu toe huursubsidie ontvangen (rekening
is gehouden met 70%). De meerkosten op de VROM-begroting (incl. invoerings-
en uitvoeringskosten) zullen vervolgens ten laste worden gebracht van de in
het kader van het regeerakkoord aan VROM toebedeelde extra budgettaire ruimte
van f 125 mln..De derving van overdrachtsbelasting zal vervolgens worden gedekt door
een aantal maatregelen op het terrein van de overdrachtsbelasting. Ten eerste
door bestrijding van constructies in de overdrachtsbelasting en een verscherpte
controle op het als roerend aangemerkte deel van de koopsom bij de overdrachtsbelasting.
Deze maatregelen dragen bij tot het meer in overeenstemming brengen van de
grondslag voor de heffing van overdrachtsbelasting met de (oorspronkelijke)
bedoeling van de wetgever. Daarnaast is een aantal vrijstellingen binnen de
overdrachtsbelasting kritisch bezien. Dit heeft geleid tot het voorstel om
de monumentenvrijstelling in de overdrachtsbelasting aan te scherpen door
het laten vervallen van de vrijstelling voor rechtspersonen die geen algemeen
nut beogen, en de vrijstelling van overdrachtsbelasting voor toegelaten instellingen
in de zin van de Woningwet te schrappen. Bij de beoogde ingangsdatum van de
SEW-regeling (1 juli 2000) is de dekking uit hoofde van deze maatregelen –
bij inwerkingtreding per 1 januari 2000 – voldoende om de budgettaire
gevolgen voor dat jaar te kunnen dragen. De hierboven genoemde maatregelen
voorzien ook in belangrijke mate in de structurele dekking. Daarnaast wordt
voorgesteld om toegelaten instellingen vennootschapsbelastingplichtig te maken
voor het verrichten van commerciële activiteiten. Deze maatregel past
in het kabinetsstreven naar meer marktwerking. De beoogde invoeringsdatum
van deze maatregel is 1 januari 2001. Voor zover de budgettaire opbrengsten
onvoldoende blijken te zijn, zullen aanvullende maatregelen worden genomen. 7. Risico's en waarborgen eigen woningbezit in internationaal
perspectiefAls gevolg van de regeling zullen in de toekomst naar verwachting meer
huishoudens met een lager inkomen in een koopwoning wonen. Juist daardoor
wordt de noodzaak pregnanter om voldoende oog te houden voor de risico's die
nu eenmaal verbonden zijn aan het eigen woningbezit. De conclusies en aanbevelingen
in het bijgevoegde rapport1 (dat een weergave
is van een in opdracht van het ministerie van VROM door het Nederlands Economisch
Instituut (NEI) uitgevoerd onderzoek), zijn echter bemoedigend.In internationaal perspectief blijken de risico's voor de Nederlandse
woonconsument op dit moment relatief gering. Dat hangt niet alleen samen met
de huidige welvaart en de lage rentestand, maar ook met het algemene sociaal-economische
klimaat (het sociale zekerheidsstelsel), dat een stabiliserende werking heeft
op de koopwoningmarkt. Renterisico's worden sterk beperkt door de mogelijkheid
van fiscale aftrek van hypotheekrente, terwijl ook de op grote schaal afgesloten
spaarhypotheken tot verdere risicobeperking leiden.Vermogensrisico's worden vooral beperkt door de NHG. Het blijkt internationaal
gezien een unicum te zijn, dat eventuele restschulden bij gedwongen verkoop
als gevolg van betalingsproblemen in principe worden kwijtgescholden (althans,
indien men «te goeder trouw» is geweest: men moet dan wel volledig
hebben meegewerkt aan het voorkomen van een gedwongen verkoop). Betaalbaarheidsrisico's
(bij inkomensdaling als gevolg van bv. werkloosheid) worden beperkt door het
sociale zekerheidsstelsel in het algemeen, meer in het bijzonder door de (als
gevolg van de toegenomen werkloosheid in het begin van de jaren '80) geïntroduceerde
extra vermogensvrijlating voor eigenaar-bewoners in de Algemene bijstandswet
en – voor huishoudens die gebruik zullen maken van de SEW-regeling –
voor zover noodzakelijk op grond van de hardheidsclausule in de SEW-regeling.Een punt van aandacht vormt het onderhoudsrisico dat men als eigenaar-bewoner
loopt. Nederland blijkt niet het enige land te zijn met een gebrekkig instrumentarium
om onderhoudsrisico's voor eigenaar-bewoners met een lager inkomen op te vangen.
In geen van de onderzochte landen werd een adequaat instrumentarium aangetroffen
waardoor eigenaar-bewoners met een lager inkomen worden beschermd tegen onderhoudsrisico's.
In die zin is de recent geïntroduceerde «Nationale Hypotheekgarantie
voor kwaliteitsverbetering» al een stap in de goede richting. Met deze
NHG worden eigenaar-bewoners in staat gesteld om voor de noodzakelijke investeringen
in onderhoud en woningverbetering een aanvullende of herfinanciering met hypotheekgarantie
te verkrijgen.Toch worden signalen ontvangen, dat op termijn problemen kunnen ontstaan
rond het onderhoud van koopwoningen. Met name uiten gemeenten hun zorgen over
de oudere meergezinswoningen (vooroorlogse en vroegnaoorlogse portiekwoningen
en flats). Verenigingen van Eigenaren (VvE's) lijken veelal niet in staat
te zijn om de onderhoudsopgaven voor de komende jaren inzichtelijk te maken
voor de individuele eigenaren van deze woningen. Bovendien reserveren veel
VvE's en individuele eigenaren onvoldoende middelen voor het
structureel onderhoud van het woongebouw. Er wordt geadverteerd met «slapende
vereniging van eigenaren». Juist in de oudere buurten lijken eigenaar-bewoners
zich slechts beperkt verantwoordelijk te voelen voor de kwaliteit van hun
eigen woning en woonomgeving. Men blijft er ook vaak maar kort wonen (ca.
5 jaar).Zoals in het NEI-onderzoek naar voren is gekomen, zijn er diverse mogelijkheden
om hierin verbetering aan te brengen. Een neutrale en onafhankelijke consumentenvoorlichting
en -advisering in de vorm van «winkels», zoals in Frankrijk is
toegepast, spreekt ons bijzonder aan. In enkele grote steden zijn –
specifiek gericht op onderhoud – al enkele voorbeelden aanwezig (bouwwinkels,
onderhoudsadviesbureaus in de oudere wijken). De eerste ondergetekende zal
dit onderwerp samen met de Vereniging Eigen Huis, de VNG en andere marktpartijen
nader verkennen. Het overleg tussen deze partijen om – in het verlengde
van een onafhankelijke advisering – te komen tot een Algemene woningkeur,
juichen wij van harte toe. Hiermee zal zeker het bewustzijn van eigenaar-bewoners
van de noodzaak tot meerjaren-onderhoudsplanning en voldoende onderhoudsreserveringen
groeien.Voorts wordt momenteel met de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie
(KNB), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), de Vereniging Eigen
Huis (VEH) en het ministerie van Justitie overleg gevoerd om te bekijken wat
de mogelijkheden zijn om de appartementswetgeving zodanig aan te scherpen,
dat VvE's effectiever kunnen opereren.Het is echter de vraag of met de extra voorlichting en een aanpassing
van het appartementsrecht voldoende prikkels aanwezig zullen zijn om zeker
te stellen dat noodzakelijk onderhoud tijdig en kwalitatief goed wordt uitgevoerd.
Daarom zal de komende tijd met de marktpartijen in overleg getreden worden
om te bezien hoe zij vorm kunnen geven aan een verdere stimulans om eigenaar-bewoners
te bewegen hun woning tijdig en goed te onderhouden, overigens zonder dat
hiermee hun eigen primaire verantwoordelijkheid daarvoor wordt aangetast.
In dit kader is de ontwikkeling van nieuwe financieringsconstructies, zoals
«het revolverend fonds voor voorraadbeheer», waarover de Stuurgroep
Experimenten Volkshuisvesting (SEV) onlangs een rapport heeft uitgegeven,
interessant. Het rapport biedt een overzicht van financieringsconstructies
in de vorm van zachte leningen (laagrentend of renteloos) ten behoeve van
mensen met een lager inkomen, die toepasbaar zijn bij aankoop, maar ook bij
onderhoud en woningverbetering. Ook andere financieringsconstructies, zoals
de corporatiehypotheek van de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG), verdienen
een nadere beschouwing.Er is door de Tweede Kamer in het verleden regelmatig de vraag gesteld
of er niet iets gedaan moest worden aan het aanschrijvingsinstrumentarium.
Nu is het repressieve aanschrijvingsinstrument een uiterste middel om eigenaren
te dwingen maatregelen te nemen om de woning weer in overeenstemming te brengen
met de eisen in de Woningwet (Bouwbesluit). Het kabinet wil het aanschrijvingsinstrumentarium
in dat perspectief blijven plaatsen. Desalniettemin wordt momenteel samen
met de VNG en enkele grotere gemeenten bezien of het huidige aanschrijvingsinstrumentarium
toereikend is gelet op de stedelijke vernieuwingsopgave en het beheer van
particuliere huur- en koopwoningen. Het gaat daarbij enerzijds om de vraag
of het wettelijke instrumentarium in uitvoeringstechnische zin verbetering
behoeft en anderzijds om de vraag of aanvullend instrumentarium nodig is.
Naar verwachting zal het overleg voor de zomer van 1999 zijn afgerond. De ontwikkelingen op de woningmarkt gaan snel. In toenemende mate worden
door woningcorporaties onderhoudsverzekeringen en meerjarige onderhoudscontracten
aangeboden. Financiers springen op de ontwikkelingen in door bv. woonlastenverzekeringen
te ontwikkelen. Daarmee kunnen eigenaar-bewoners zich verzekeren tegen (tijdelijke)
inkomensdaling als gevolg van werkloosheid, om te voorkomen dat zij direct
hun woning moeten verkopen. Dergelijke producten zijn nog duur, zeker voor
mensen met een lager inkomen. De ontwikkelingen worden op de voet gevolgd. 8. PlanningIndien de Tweede Kamer de in deze brief neergelegde voornemens in voldoende
mate ondersteunt, dan achten wij het mogelijk dat nog voor de zomer van 1999
een wetsvoorstel ter advisering aan de Raad van State kan worden voorgelegd.
Gelijktijdig zal dan een uitvoeringsorganisatie opgezet worden, zodat deze
gereed is op het moment dat de wettelijke regeling in werking kan treden.
Afhankelijk van het moment van advisering door de Raad van State en de parlementaire
behandeling zou deze regeling op 1 juli 2000 in werking kunnen treden. De Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer,J. W. RemkesDe Staatssecretaris van Financiën,W. A. F. G. Vermeend XNoot1Een evaluatie is ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie.XNoot1De doelgroep wordt overeenkomstig de Huursubsidiewet als volgt gedefinieerd: –
alleenstaanden tot 65 jaar met belastbaar inkomen < f 36 500
en maximaal vermogen van f 38 850 – alleenstaanden vanaf 65
jaar met belastbaar inkomen < f 30 750 en maximaal vermogen van
f 66 450 – meerpersoonshuishoudens tot 65 jaar met belastbaar
inkomen < f 48 600 en maximaal vermogen van f 57 250 –
meerpersoonshuishoudens vanaf  65 jaar met belastbaar inkomen > f 40 500
en maximaal vermogen van f 92 000.XNoot1In het kader van de controle zal daarbij worden uitgegaan van het principe,
dat het betrokken huishouden in ieder geval de afgelopen 3 jaar geen eigen
woning heeft bezeten. Onder woning wordt in dit kader tevens verstaan een
standplaats in de zin van de Woningwet waarop een woonwagen is geplaatst voor
zover deze woonwagen kan worden aangemerkt als onroerende zaak.XNoot1Voor de goede orde zij opgemerkt, dat «tussenvormen» in feite
een containerbegrip is voor bijzondere eigendomsverhoudingen (bv. maatschappelijk
gebonden eigendom (MGE) en koophuur), terugkoopgaranties, financieringsconstructies
(bv. corporatiehypotheek) en aanvullende woondiensten (woonlastenverzekeringen,
onderhoudsverzekeringen en -contracten), die bovendien vooral worden aangeboden
door sociale verhuurders bij de verkoop van huurwoningen.XNoot1Waarbij voor de berekening van de subsidie wordt uitgegaan van de financiering
met een spaarhypotheek.XNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie.XNoot1Alleen ingeval de toeslagen – die in het kader van de Huursubsidiewet
worden verstrekt en welke worden meegenomen bij de IKB-subsidie – hoger
zijn dan het premiedeel van de hypotheeklast (die geen onderdeel uitmaakt
van de IKB-subsidie, maar wel van de SEW) geldt een en ander niet.XNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23449-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl