Nota Overgewicht; Brief van de Ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en voor Jeugd en Gezin en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31899, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

28-04-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

31899 nr. 1

19-03-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31899Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 812 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 899Nota Overgewichtnr. 1BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT EN VOOR
JEUGD EN GEZIN EN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORTAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 19 maart 2009Hierbij bieden wij u de Nota Overgewicht Uit balans:
de last van overgewicht aan.De Nota Overgewicht geeft een nadere invulling van de kabinetsvisie op
gezondheid en preventie, waarover u bent bericht door middel van de brief
(kamerstuk 22 894, nr. 134), d.d. 24 september 2007.De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,A. KlinkDe minister voor Jeugd en Gezin,A. RouvoetDe staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,M. BussemakerNotaOvergewichtUit balans: de last van overgewicht Kabinetsnota overgewicht 13 maart 2009Inhoudsopgave blz. VOORWOORD7   1SAMENVATTING8   2INLEIDING12   3OVERGEWICHT EN OBESITAS: WAT IS HET PROBLEEM?163.1DE GEVOLGEN VAN OVERGEWICHT EN OBESITAS16 3.1.1De individuele gevolgen17 3.1.2De gevolgen voor het zorgstelsel193.1.3Maatschappelijke gevolgen20 3.1.4Gevoelige groepen20 3.2HOE HEEFT HET ZOVER KUNNEN KOMEN?223.3INTERNATIONALE ONTWIKKELINGEN EN INZICHTEN253.3.1Overgewicht als internationaal verschijnsel253.3.2Verschillen en overeenkomsten in aanpak263.3.3Aanpak op internationaal niveau26   4OVERGEWICHT EN OBESITAS: WAT KUNNEN WE ERAAN DOEN?284.1CONSUMENTEN INFORMEREN OVER DE GEZONDE KEUZE28 4.1.1Wat doet de markt?294.1.2Onafhankelijke voorlichting over gezonde voeding
en bewegen31 4.2HOE MAKEN WE DE OMGEVING GEZONDER?324.2.1Op lokaal niveau moet het gebeuren334.2.2Ondersteuning lokaal beleid38 4.2.3Gezond op het werk41 4.2.4Convenant overgewicht; versterking van het
gemeenschappelijk belang42 4.2.5Olympisch Plan 2028434.3VERBINDEN VAN PREVENTIE EN ZORG44 4.3.1Preventie vanuit een dynamische eerste lijn44 4.3.2Ketenzorg en zorgstandaarden46 4.3.3Overgewicht in zorginstellingen48 4.3.4Verzekerde zorg494.3.5Opleiding51 4.4EXTRA INSPANNINGEN VOOR KINDEREN EN JONGEREN51 4.4.1Ouders en kinderen informeren over de gezonde
keuze52 4.4.2Opgroeien in een gezonde omgeving54 4.4.3Integrale aanpakken werken het best624.4.4Verbinden van preventie en zorg voor de jeugd64   5MONITORING EN ONDERZOEK675.1MONITORING67 5.1.1Volwassenen675.1.2Jeugd67 5.2ONDERZOEK69 5.2.1Kennis genereren69 5.2.2Kennis delen70 5.2.3Kennis toepassen71    6AANSLUITING BREDE PREVENTIEVISIE73VOORWOORDRegelmatig besteden de media aandacht aan de stijgende trend van overgewicht
in Nederland. Voor gymleraren is de toename van overgewicht en obesitas bij
kinderen een dagelijks zichtbaar feit. De oorzaak van overgewicht op individueel
niveau lijkt simpel, want het is een gevolg van een positieve energiebalans:
te veel eten en/of te weinig bewegen1. Hieruit
voortgeredeneerd is ook de oplossing «eenvoudig». Als mensen minder
eten én meer bewegen, stopt vanzelf de toename van hun gewicht.De verleiding om te veel te eten en te weinig te bewegen, ligt echter
elke dag 24 uur lang op de loer. Het voedselaanbod is overdadig, terwijl er
geen sprake meer is van tijden van schaarste. Het wordt alsmaar makkelijker
om meer te eten en minder te bewegen. De diverse omgevings- en leefstijlfactoren
hebben een dikmakende werking, waarmee de condities zijn gecreëerd voor
de huidige sterke toename aan overgewicht. Het tegengaan van overgewicht en
obesitas betreft een complex vraagstuk, met zowel de leefstijl als de fysieke
en sociale leefomgeving als belangrijke componenten tegen de achtergrond van
onze genetische opmaak.Overgewicht kan worden gezien als «moderne variant» van de
grote gezondheidsproblemen aan het eind van de 19e eeuw. Destijds stonden
leefomstandigheden, gewoonten en infectieziekten hoog op de agenda. Veel successen
werden bereikt door het gezonder maken van de omgeving via riolering, goede
drinkwatervoorzieningen en volkshuisvesting. Door gezamenlijke actie van verschillende
partijen, zoals gemeentebesturen, werkgevers en woningcorporaties, werden
onder de arbeidersbevolking de leefgewoonten en de hygiëne verbeterd.
Hierdoor steeg de gemiddelde levensverwachting van de Nederlander in de 20e
eeuw sterk. Aan het begin van deze nieuwe eeuw is een vergelijkbare saamhorigheid
nodig om dikmakende prikkels in onze leefomgeving aan te pakken. Daardoor
kunnen we helpen voorkomen dat grote groepen Nederlanders onnodig jaren van
hun leven doorbrengen in een slechtere gezondheid.De uitdaging van het overgewichtprobleem is vergelijkbaar, maar er is
ook een cruciaal verschil met de situatie aan het eind van de 19e eeuw. Overgewicht
en obesitas ontstaan geleidelijk en de gezondheidsgevolgen openbaren zich
met name op latere leeftijd. Dit staat in schril contrast tot de acute en
ernstige gevolgen van een infectieziekte. Die maakten destijds dat de noodzaak
van preventie snel werd onderkend. Hoewel de bedreiging voor de volksgezondheid
bij overgewicht en obesitas vergelijkbaar is, wordt door de sluipende ontwikkeling
van deze problemen de noodzaak van preventie vaak pas ervaren als het al te
laat is.Gelukkig begint het besef van de ernst van overgewicht steeds meer door
te dringen. Mede door het Convenant overgewicht bezinnen steeds meer partijen
zich op hun mogelijke bijdrage aan de aanpak van overgewicht. Maar dat is
nog niet genoeg. Deze Nota Overgewicht wil een opmaat zijn naar een volgende
stap om onze bevolking gezond te houden in een gezonde omgeving.De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,A. KlinkDe minister voor Jeugd en Gezin,A. RouvoetDe staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,M. Bussemaker1. SAMENVATTINGErnst en omvang van het probleemDe snelle ontwikkeling van overgewicht en obesitas zijn zowel op wereldschaal
als in Nederland een toenemende bedreiging van de volksgezondheid. De maatschappelijke
gevolgen van met name obesitas worden in steeds meer sectoren merkbaar, denk
alleen al aan verminderde productiviteit, uitval en verzuim. Overgewicht leidt
vaak na verloop van tijd tot obesitas, een chronische ziekte waar je bijna
niet meer vanaf komt als je deze eenmaal hebt. Preventie van (verdere) gewichtstoename
is eigenlijk de enige remedie.De groei van overgewicht en obesitas onder kinderen is bijzonder verontrustend.
Ook groepen met een lage sociaaleconomische status en bepaalde groepen allochtonen
vertonen relatief veel overgewicht. De overheid zet stevig in op extra maatregelen
voor kinderen en hun ouders. Dat heeft verschillende achtergronden. Allereerst
zijn kinderen gevoeliger voor de gevolgen van obesitas. Verder zijn ze zelf
nog niet verantwoordelijk voor hun leefstijl. En effectieve preventie van
overgewicht is op jonge leeftijd goed mogelijk, waarbij de effecten ook op
latere leeftijd nog doorwerken.Afbakening van de notaHet ontstaan van overgewicht wordt door veel factoren veroorzaakt. Het
probleem hangt sterk samen met de inrichting van onze moderne maatschappij.
De landelijke overheid kan en wil dit niet alleen oplossen. Met de Nota Overgewicht
pretendeert de rijksoverheid niet om definitief af te rekenen met het overgewichtprobleem,
maar wel om de volgende stap te zetten in een gezamenlijke aanpak.Veel maatschappelijke organisaties en lokale overheden zijn betrokken
bij de overgewichtproblematiek, en worden erdoor geraakt in hun belangen.
Door een toenemende actiebereidheid laten zij merken dat ze zich dit realiseren.
De huidige inspanningen van de diverse partijen zijn echter nog onvoldoende.
De rijksoverheid wil met deze nota maatschappelijke actoren en lokale overheden
laten zien hoe zij een bijdrage kunnen leveren aan het terugdringen van overgewicht,
en roept hen op om dit ook te doen. De Nota Overgewicht beschrijft diverse
maatregelen om hen daarbij te faciliteren. Daarnaast gaat de nota dieper in
op de aanpak van overgewicht en obesitas vanuit het volksgezondheidsdomein
en het domein van het programmaministerie voor Jeugd en Gezin.Omdat de gevolgen van overgewicht in veel sectoren merkbaar zijn en veel
partijen betrokken zijn bij effectieve preventie van overgewicht, wil de rijksoverheid
een politieke en maatschappelijke dialoog op gang brengen over de optimale
aanpak van overgewicht. Partijen als het Convenant overgewicht, het Partnerschap
Overgewicht Nederland en het Kenniscentrum Overgewicht zullen daarbij een
rol spelen. De invulling van deze dialoog zal – mede naar aanleiding
van politieke besluitvorming – verder vorm krijgen in het communicatietraject
bij de implementatie van deze nota.Individuele verantwoordelijkheidSlank zijn is het schoonheidsideaal in een groot deel van de moderne westerse
samenleving. Toch wordt juist dit ideaal voor steeds meer mensen onbereikbaar,
ondanks alle afslankdiëten, tips om te lijnen of cursussen om het gewicht
onder controle te krijgen en te houden. De meeste mensen beginnen
daar ook pas aan als ze al duidelijk te zwaar zijn. Het is heel moeilijk om
dan blijvend weer op een goed gewicht te komen. Zeker wanneer men al van jongs
af aan gewend is aan een eet- en beweegpatroon dat leidt tot een dagelijkse
calorie-inname die ruim uit gaat boven wat het lichaam nodig heeft.Mensen kiezen zelf voor wat ze eten en drinken en hoe ze bewegen. In het
beleid van de overheid staat het respect voor deze vrijheid voorop. Wel is
het belangrijk mensen zodanig te informeren dat zij in staat zijn om bewust
en geïnformeerd te kiezen. Zo is voor gezond, gevarieerd en gematigd
eten een behoorlijke kennis van waren nodig. En voor voldoende beweging helpt
het om op de hoogte te zijn van het sport- en beweegaanbod in de omgeving.
De markt maakt de gezonde keuze gemakkelijker door etikettering en logo’s
en de overheid stelt daarvoor randvoorwaarden. Zo krijgt de burger betrouwbare
informatie die hem of haar in staat stelt te kiezen voor een gezonde leefstijl
met verantwoorde voeding en voldoende beweging.De keuzes, het gedrag en de leefstijl van mensen worden echter slechts
ten dele bepaald door kennis en informatie. Vanuit de psychologie is bekend
dat motieven als geld, genot, gemak en gewoonten sterke drijfveren zijn. Ook
psychosociale drijfveren (identiteit, uiterlijk, groepsdruk) en emoties spelen
een grote rol. De eigen gezondheid in de (verre) toekomst is in dit hele scala
aan drijfveren meestal van ondergeschikt belang. Ook al begrijpen en beseffen
mensen vaak heel goed dat hun leefstijl onverstandig is, emotioneel blijven
ze gehecht aan hun vertrouwde voedingspatroon en de smaken die ze gewend zijn.
Daarin worden ze meestal gesterkt door de sociale omgeving, te beginnen met
de leden van het eigen huishouden met wie ze die smaak delen. Wie al jong
geleerd heeft ongezond te eten en onvoldoende te bewegen, zal op latere leeftijd
niet gemakkelijk kunnen overstappen naar een gezondere leefstijl. Het is daarom
belangrijk dat kinderen en hun ouders al vroeg leren hun energiebalans in
de gaten te houden. Voor volwassenen zal de keuze voor gezond gedrag vooral
gemakkelijker moeten worden gemaakt. Dat kan door voorlichting, productinformatie
en aanpassing van het productaanbod. Voor zowel volwassenen als kinderen is
de wens om te beantwoorden aan de idealen van slankheid, jeugdigheid en fitheid
een belangrijk motief om te kiezen voor een gezonde leefstijl. Sociaal gezien
wordt het begrip gezondheid vooral in die termen uitgedrukt.Preventie en een gezondere omgevingDe inrichting van onze moderne maatschappij draagt bij aan het ontstaan
van overgewicht. Door het gebruik van moderne hulpmiddelen als auto’s
en computers is de noodzaak voor fysieke inspanning afgenomen. Ook is het
voedingsaanbod overvloedig. Een preventieve aanpak op lokaal niveau die de
omgeving gezonder maakt, is essentieel voor succes. De directe omgeving bepaalt
immers de bandbreedte van de mogelijke keuzes voor mensen. Ook bepaalt de
inrichting van de omgeving hoe gemakkelijk die keuzes zijn. De sleutel voor
een duurzame oplossing ligt dan ook bij gezamenlijke actie van maatschappelijke
partijen om de leefomgeving weer gezonder te maken. Het gaat dan om de fysieke
aspecten, bijvoorbeeld een gezond aanbod aan voedsel en een omgeving die bewegen
stimuleert en mogelijk maakt. Maar ook om de sociale leefomgeving, zoals gewoonten
binnen het gezin en bijvoorbeeld op scholen of op het werk. Het Convenant
overgewicht heeft hiervoor een belangrijke aanzet gegeven. Ook na afloop van
het convenant in 2010 zal VWS blijven investeren in het bijeenbrengen en stimuleren
van maatschappelijke partners op het thema overgewicht.De gemeente speelt bij dit alles een belangrijke rol. De rijksoverheid
ondersteunt gemeenten om hun regierol op het terrein van preventie waar te
maken, onder andere door de krachtwijkenaanpak, en het beschikbaar stellen
van middelen voor sport en bewegen en voor een adequate openbare gezondheidszorg.
Daarbij hoort de ontwikkeling en uitrol van effectieve interventies, en praktische
ondersteuning van gemeenten, bijvoorbeeld door het Centrum Gezond Leven en
ZonMw. Maar uiteindelijk is de preventie van overgewicht in het belang van
veel meer maatschappelijke partijen dan de lokale en landelijke overheid.
Al deze partijen moeten de aanpak gezamenlijk gestalte geven.Preventie en zorgIn samenspraak met het zorgveld wordt een zorgstandaard obesitas ontwikkeld
die zal leiden tot adequate ketenzorg voor mensen met obesitas. Van de zorgstandaard,
waarin de patiënt centraal staat, maken zowel preventie- als zorgactiviteiten
deel uit. De zorgstandaard omvat een beschrijving van de noodzakelijke onderdelen
van deze zorg. Basis voor de zorgstandaard,is de multidisciplinaire richtlijn «Diagnostiek
en behandeling van obesitas bij volwassenen en kinderen» die het Kwaliteitsinstituut
voor de Gezondheidszorg CBO in november 2008 heeft gepubliceerd.Preventie is een belangrijk doel voor de gezondheidszorg als het om overgewicht
en obesitas gaat. Preventie en zorg zullen op een aantal manieren steviger
met elkaar worden verbonden. Een concreet voorbeeld is de zogeheten BeweegKuur,
een leefstijlinterventie vanuit de zorg, die mensen aan het bewegen zet. Het
ministerie van VWS onderzoekt of en hoe vergoeding van de BeweegKuur in het
basispakket kan worden gebracht. Een andere maatregel is burgers te stimuleren
tot een gezonde leefstijl en deelname aan preventieactiviteiten, door verzekeraars
de mogelijkheid te geven om hun verzekerden het eigen risico kwijt te schelden
bij aantoonbare deelname aan een preventieprogramma (zie paragraaf 4.3.4).
Diverse initiatieven stimuleren de eerste lijn in haar rol bij lokale preventieactiviteiten
en het voorlichten over een gezonde leefstijl.KinderenHet kabinet acht marketing van ongezonde voedingsmiddelen gericht op kinderen
jonger dan twaalf jaar onwenselijk. Het kabinet gaat ervan uit dat deze beperking
door zelfregulering haalbaar is, bijvoorbeeld via een aanscherping van de
Reclamecode voor voedingmiddelen.De uit Frankrijk afkomstige EPODE-systematiek («Ensemble Prévenons
l’Obesité Des Enfants») laat zien hoe initiatieven van
een invloedrijke persoon (in Frankrijk gaat het om de burgemeester) kunnen
leiden tot samenwerking op lokaal niveau, waarbij partijen zich kunnen profileren.
Op de plaatsen waar EPODE al langer loopt, blijkt deze aanpak zeer effectief
te zijn. Via ZonMw wordt budget beschikbaar gesteld om een aan de Nederlandse
omstandigheden aangepaste aanpak op basis van deze systematiek uit te rollen.
Ook zal een ambassadeur worden benoemd voor een integrale en samenhangende
lokale aanpak van overgewicht bij kinderen.Daarnaast zijn er effectieve interventies beschikbaar voor preventie van
overgewicht bij kinderen die werken via een gezonde schoolomgeving, zoals
JUMP-in, Lekker fit! en De Gezonde Schoolkantine. Bovendien worden gemeenten
ondersteund bij de bevordering van bewegen en sportdeelname door de jeugd.OnderzoekOnderzoek vindt plaats op verschillende terreinen. Monitoringonderzoek
is essentieel voor het volgen en eventueel bijsturen van de aanpak van overgewicht.
Goede monitoring wordt geborgd en verbonden met de aanpak op lokaal niveau.Basaal onderzoek vindt plaats naar fysiologische, genetische en gedragsfactoren.
Dit gebeurt op meerdere plaatsen in Nederland. Dit onderzoek zal verder op
elkaar worden afgestemd in zogeheten kennisarena’s.Gezondheid en calorie-inhoud zijn belangrijke aandachtspunten bij het
onderzoek van het bedrijfsleven naar innovatie van voedingsproducten. In het
kader van de Food & Nutrition Delta wordt hier een aanzienlijke inspanning
geleverd. Ten aanzien van kennislacunes, onder meer op het gebied van eetstoornissen
bij heel jonge kinderen, zijn twee adviesaanvragen neergelegd bij de Gezondheidsraad.
Onderzoek naar effectieve manieren van gezondheidsbevordering loopt al decennia
en heeft inmiddels een schat aan inzichten en kennis opgeleverd. Om deze kennis
beter te delen en toe te passen, is het Centrum Gezond Leven bij het RIVM
opgericht en heeft ZonMw een aparte aanwijzing gekregen in het kader van het
Programma Preventie.2. INLEIDINGAfbakeningTot in de jaren zeventig van de vorige eeuw werden overgewicht en obesitas
in ons land vooral gezien als een individueel probleem. De laatste decennia
van de vorige eeuw signaleerden steeds meer professionals stijgende trends
in overgewicht en obesitas, en begon men zich zorgen te maken over de gevolgen
daarvan. De afgelopen jaren wordt de ernst en omvang van het probleem dat
inmiddels is ontstaan breed uitgemeten in de media. Veel maatschappelijke
organisaties en lokale overheden zijn betrokken bij de overgewichtproblematiek
en beginnen blijk te geven van een toenemende actiebereidheid. De huidige
inspanningen zijn echter nog onvoldoende.Tegen deze achtergrond verschijnt nu deze kabinetsnota overgewicht met
als ondertitel «Uit balans; de last van overgewicht». De rijksoverheid
pretendeert niet om met deze Nota Overgewicht definitief af te rekenen met
het overgewichtprobleem. Wel wordt een beroep gedaan op de maatschappelijke
actoren en lokale overheden om – meer nog dan nu al het geval is –
een passende bijdrage te leveren aan de aanpak van overgewicht. De nota beschrijft
maatregelen om hen daarbij te faciliteren. Daarnaast gaat de nota dieper in
op de aanpak van overgewicht en obesitas vanuit het volksgezondheidsdomein.
Een speciale paragraaf is gewijd aan de aanpak bij kinderen en jongeren, en
hun ouders of verzorgers.Legitimatie overheidsingrijpenOvergewicht wordt voor een groot deel veroorzaakt door individuele leefstijl.
Elk individu is vrij en in eerste instantie zelf verantwoordelijk in de keuze
van zijn of haar leefstijl. De overheid wil verre blijven van het opdringen
van een gezonde leefstijl aan de burger. Wél is het belangrijk om mensen
zodanig te informeren dat zij in staat zijn om bewust en geïnformeerd
te kiezen. De individuele keuze voor een bepaalde leefstijl staat niet los
van de context waarbinnen die wordt gemaakt. Keuzemogelijkheden en inzicht
daarin zijn belangrijk.De rijksoverheid wil lokale overheden en maatschappelijke actoren, die
vanuit eigen gerechtvaardigde belangen willen en kunnen bijdragen, zoveel
mogelijk faciliteren. Een integrale samenhangende aanpak en het stellen van
randvoorwaarden vanuit de hele rijksoverheid zijn daarbij de insteek.Doel van de notaHet doel van deze nota is om de omvang van de gevolgen van overgewicht
en obesitas naar voren te brengen, en de urgentie van de aanpak van dit volksgezondheidsprobleem
uit te dragen. Deze urgentie wordt in de nota aangetoond met relevante feiten
en cijfers.De nota wil laten zien dat voor het oplossen van dit probleem een gezamenlijke
inzet van vele partijen nodig is. Een brede en gezamenlijke aanpak is noodzakelijk
op alle niveaus: overheid, bedrijfsleven, scholen, professionals en burgers
moeten de handen in elkaar slaan om dit maatschappelijke probleem op te lossen.De nota wil richting geven aan de concrete acties die vanuit het beleid
in de domeinen van VWS en Jeugd en Gezin worden ondernomen. Overgewicht is
een van de belangrijkste risicofactoren voor het ontstaan van chronische ziekten.
Preventie hiervan is een belangrijke beleidsprioriteit van VWS en legitimeert
ook waarom VWS actief is op dit terrein. Voor kinderen, jongeren
en hun ouders of verzorgers worden er extra acties genomen vanuit de beleidsprioriteiten
van het programmaministerie voor Jeugd en Gezin.Relatie tussen overgewicht en obesitasOvergewicht leidt vaak na verloop van tijd tot obesitas. Obesitas is een
chronische ziekte. Wie deze aandoening eenmaal heeft, komt er bijna niet meer
vanaf. Afvallen door het aanpassen van de leefstijl en met name door minder
te eten, is heel erg moeilijk, zo niet onmogelijk. Fysiologische regelmechanismen
zorgen ervoor dat mensen met obesitas calorieën efficiënter omzetten
in lichaamsvet. Dit heeft tot gevolg dat zij onevenredig veel minder calorieën
via hun voedsel moeten opnemen voordat er gewichtsverlies optreedt. De hongergevoelens
die daarmee gepaard gaan, blijven een sterke prikkel om toch weer meer te
gaan eten. Het duurt een aantal jaren voordat het lichaam aan de nieuwe situatie
gewend is en deze hongergevoelens verdwijnen.Deze fysiologische mechanismen en het chronische karakter van de aandoening,
maken het op eigen kracht ontsnappen aan obesitas niet goed mogelijk. Dikmakende
prikkels uit de omgeving werken als een hellend vlak,voor mensen met overgewicht
die nog geen obesitas hebben ontwikkeld, waardoor ook zij in de «obesitas-val»
dreigen te belanden. Preventie van (verdere) gewichtstoename is zowel bij
overgewicht als obesitas eigenlijk de enige remedie.Definitie overgewicht en obesitasHet hebben van overgewicht wordt bepaald met de Body Mass Index (BMI).
Dit is het lichaamsgewicht in kilogrammen gedeeld door de lichaamslengte in
meters in het kwadraat. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) hanteert de
volgende afkappunten:Overgewicht: 25 ≤ BMI < 30Obesitas: BMI ≥ 30Voor kinderen gelden andere afkappunten, afhankelijk van leeftijd en geslacht.Verhouding tot andere beleidstrajectenDeze nota over de preventie van overgewicht en obesitas is een vervolg
op het eerdere beleid zoals beschreven in de twee landelijke preventienota’s: «Langer
Gezond Leven, ook een kwestie van gezond gedrag» en «Kiezen voor
gezond leven 2007–2010». Tevens is de nota een uitwerking van
de voornemens die zijn beschreven in de brede preventievisie «Gezond
zijn, gezond blijven; een visie op gezondheid en preventie». Hoofdstuk
6 laat zien hoe de maatregelen uit deze nota zich verhouden tot de programmalijnen
uit «Gezond zijn, gezond blijven. Een visie op gezondheid en preventie».Budgettaire gevolgen en administratieve lastenDe nota geeft een uitgebreid overzicht van lopende maatregelen van de
ministeries van VWS en J&G en van diverse andere departementen. Hiermee
zijn aanzienlijke budgetten gemoeid. Veel van deze maatregelen worden primair
genomen met het oog op andere of bredere beleidsdoelen, zodat de mate waarin
deze maatregelen bijdragen aan de preventie van overgewicht niet nauwkeurig
is aan te geven. De nota bevat tevens een aantal nieuwe maatregelen, die vragen
om extra investeringen. Het gaat om een ambassadeur voor de lokale aanpak
bij kinderen, stimulering van de gezonde schoolkantine, organisatie van debatten
op scholen en verdere ondersteuning van het Partnerschap Overgewicht Nederland
en het Kenniscentrum Overgewicht. Het hiermee gemoeide budget
bedraagt 2 miljoen euro over 4 jaar. Deze middelen worden binnen de eigen
begroting van VWS en J&G gevonden. Omdat de nieuwe maatregelen binnen
de bestaande (subsidie)kaders vallen, heeft de nota geen gevolgen voor administratieve
lasten en regeldruk.Relatie met andere nota’s over kinderen en achterstandgroepenDe Nota Overgewicht heeft een belangrijke relatie met het recent verschenen
VWS beleidsplan «Brede aanpak sociaaleconomische gezondheidsverschillen
(SEGV)» verschenen. Overgewicht is een van de leefstijlfactoren die
samenhangt met sociaaleconomische factoren. Omdat in het deel van de bevolking
met overgewicht achterstandsgroepen relatief sterk vertegenwoordigd zijn,
draagt de preventie van overgewicht op zich al bij aan het terugdringen van
sociaaleconomische gezondheidsachterstanden. Het beleidsplan SEGV verwijst
naar deze nota voor concrete maatregelen. Naast de generieke werking van het
overgewichtbeleid op het terugdringen van gezondheidsverschillen, beschrijft
de nota specifieke maatregelen om deze groepen effectief te bereiken. Voor
een groot deel zijn deze maatregelen gericht op achterstandswijken en de leerlingen
in het vmbo.Ongeveer gelijk met het verschijnen van de Nota Overgewicht zal het programmaministerie
voor Jeugd en Gezin de nota «Onze jeugd van tegenwoordig. Over de leefwereld
en leefstijl van jongeren» uitbrengen. Deze nota is vooral kaderstellend
van karakter en verwijst voor de inhoudelijke uitwerking van onderwerpen als
alcohol, drugs en overgewicht naar thematische nota’s en beleidsbrieven,
waarvan de Nota Overgewicht er dus één is.In het kader van de nota «Onze jeugd van tegenwoordig. Over de leefwereld
en leefstijl van jongeren» heeft de Nationale DenkTank 2008 eind vorig
jaar advies uitgebracht op de vraag hoe jongeren te stimuleren zijn om zelf
voor een gezonde leefstijl te kiezen. Deze non-profitorganisatie is opgericht
met het doel de samenwerking te verbeteren tussen overheid, bedrijfsleven
en kennisinstellingen met behulp van een innovatief, interdisciplinair netwerk.
Dit netwerk wordt jaarlijks versterkt met een team van twintig tot vijfentwintig
jonge ambitieuze academici, die de nieuwe lichting van de Nationale DenkTank
vormen. Bij de totstandkoming van de Nota Overgewicht is over de beste aanpak
van preventie van overgewicht bij jongeren diverse malen afstemming geweest
met de Nationale DenkTank. In beide stukken komen een aantal dezelfde elementen
terug, zoals het belang van beperking van reclame gericht op kinderen, de
veelbelovende Franse lokale voorbeeldaanpak van overgewicht bij kinderen (Ensemble
Prévenons l’Obésité des Enfants) en de werking
die uitgaat van het meten van overgewicht bij kinderen in de schoolomgeving.Relatie met andere nota’s over voedingDe gezamenlijke voedingsnota1 van de ministeries
van VWS en LNV is specifiek gericht op het onder handbereik brengen van een
gezond voedingspatroon bij de consument. De te verwachten nota «Voedsel
en Consument» van het ministerie van LNV zal de productie en consumptie
van voedsel in een breder perspectief behandelen. Het gaat hierbij onder andere
om aspecten zoals dierenwelzijn, duurzaamheid en betrokkenheid en beleving
van burgers en consumenten bij hun voedsel. In figuur 1 is de afbakening tussen
de Nota Overgewicht, de voedingsnota en de nota van LNV schematisch weergegeven.Figuur 1: De afbakening tussen de Nota Overgewicht (gestippeld),
de voedingsnota (gestreept), gezamenlijke onderwerpen in beide nota’s
(grijs gearceerd) en de nota van LNV (geruit).3. OVERGEWICHT EN OBESITAS: WAT IS HET PROBLEEM?Waar hebben we het over?Overgewicht wordt bepaald aan de hand van de BMI (body mass index). Dit is het lichaamsgewicht gedeeld door de het
kwadraat van de lichaamslengte. Bij volwassenen wordt de diagnose overgewicht
gesteld bij een BMI ≥ 25 kg/m2 en obesitas bij een BMI ≥
30 kg/m2.De gezondheidsrisico’s van obesitas betreffen diabetes type 2, hart-
en vaatziekten, aandoeningen van het bewegingsapparaat (bijvoorbeeld artrose
en chronische lage rugpijn) en chronische aandoeningen van de luchtwegen (zoals
slaapapneu en astma). Ook bestaat een verband tussen obesitas en verschillende
vormen van kanker (zoals borstkanker na de overgang en kanker aan dikke darm,
baarmoederslijmvlies, slokdarm en nieren). Verder is het een risicofactor
voor leververvetting (een verstoring van de vetstofwisseling), hormonale stoornissen
(bijvoorbeeld subfertiliteit, ofwel het uitblijven van zwangerschap) en psychische
aandoeningen. Mensen met obesitas hebben vaak twee of meer aandoeningen tegelijkertijd.
Dit heet comorbiditeit.Volgens recente inzichten is voor het bepalen van gezondheidsrisico’s
de middelomtrek een belangrijke «maat» naast de BMI. De BMI zegt
namelijk nog niets over hoe het vet over het lichaam verdeeld is. Bij de één
zit het rond de middel, bij de ander op de billen en heupen. Iemand met een
goed BMI maar wel veel buikvet loopt toch gezondheidsrisico’s. Onderstaande
tabel combineert de BMI en de buikomtrek in een aantal categorieën met
oplopende gezondheidsrisico’s. De normen in de tabel gelden voor volwassenen
van 18 tot ongeveer 70 jaar. Tevens toont de tabel de invloed die comorbiditeit
(de aanwezigheid van andere ziekten) heeft op het gezondheidsrisico.Tabel 11: Gezondheidsrisico’s gerelateerd
aan BMI, buikomvang bij mannen (m) en vrouwen (v) en aanwezigheid van comorbiditeitBMI2 (kg/m2)BuikomvangComorbiditeit <102 cm (m), <88cm (v)≥102
cm (m), ≥88 cm (v) 20–25Geen verhoogd
risicoGeen verhoogd risicoGeen verhoogd risico25–30Licht verhoogd
risicoHoog risicoHoog risico30–35Hoog risicoHoog risicoZeer hoog
risico35–40Zeer hoog
risicoZeer hoog risicoExtreem hoog risico >40Extreem hoog risicoExtreem hoog risicoExtreem hoog risico1 Afkomstig uit binnenkort te verwachten CvZ-preventierapport
over overgewicht en obesitas. 2 De BMI-indeling in de tabel
geldt voor blanke volwassenen van 18 tot ongeveer 70 jaar. Voor kinderen en
pubers gelden andere grenswaarden, en boven de 70 jaar is de relatie tussen
de BMI en de gezondheid niet meer zo duidelijk. De mate van vervetting van
het lichaam bij een bepaalde BMI is namelijk afhankelijk van de leeftijd (oudere
mensen hebben een hoger vetpercentage dan jongere), de etniciteit (mensen
uit Azië hebben een hoger vetpercentage dan Europeanen) en het geslacht
(vrouwen hebben een hoger vetpercentage dan mannen).3.1 DE GEVOLGEN VAN OVERGEWICHT EN OBESITASDe snelle toename van overgewicht is een wereldwijd verschijnsel. De Wereldgezondheidsorganisatie
(WHO) schat dat elk jaar 2,6 miljoen mensen sterven als gevolg van overgewicht
en obesitas. Vorig jaar waren er voor het eerst in de wereldgeschiedenis evenveel
mensen met overgewicht als mensen met ondervoeding. Dikke mensen domineren
het straatbeeld in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Deze landen
zijn er tot op heden niet in geslaagd de ongunstige trend te keren. Bij voortzetting
van de huidige trend is over 25 jaar maar liefst de helft van de Amerikaanse bevolking obees. Nederland loopt een aantal jaren achter op
deze ontwikkeling, maar ook hier kan het dezelfde kant op gaan.Figuur 2: Ontwikkeling van zelfgerapporteerde obesitas
bij mannen en vrouwen sinds 1981Totale bevolking (grijs)    Vrouwen (gestippelde lijn)    Mannen
(zwarte lijn)Op dit moment heeft ongeveer de helft van de volwassen Nederlanders overgewicht
(inclusief obesitas). Begin jaren ’80 was dat nog 30 procent. In diezelfde
periode verdubbelde het aantal mensen met obesitas tot één op
de tien1. Bij groepen met een zwakkere sociaaleconomische
positie en bij allochtonen komt overgewicht twee tot vijf maal vaker voor.
De stijgende trend sinds 1980 is echter vergelijkbaar voor alle bevolkingsgroepen,
en staat los van geslacht, leeftijd, urbanisatiegraad en opleidingsniveau.3.1.1 De individuele gevolgenObesitas is een chronische aandoening waar je bijna niet meer vanaf komt
als je het eenmaal hebt. Door leefstijlaanpassing, soms met hulp en begeleiding
binnen de gezondheidszorg, is het wel mogelijk om gewicht kwijt te raken.
Als dit verantwoord gebeurt – met een blijvende verbetering van de leefstijl –
dan heeft dit op zichzelf positieve effecten op de gezondheid. Het moet echter
benadrukt worden dat een «gezond gewicht» zeer zeker niet meer
voor alle personen met obesitas is weggelegd. Het perspectief voor ruim de één
miljoen volwassenen (in de groep 18–65 jarigen) en ruim 60 duizend kinderen
met obesitas is op dit moment dus bepaald ongunstig te noemen. Preventie van
gewichtsstijging is voor deze groep cruciaal, en dat geldt ook voor de –
nog veel grotere – groep met «matig overgewicht».VolwassenenOvergewicht is de belangrijkste risicofactor voor diabetes type 2 (suikerziekte).
Bij deze aandoening van de stofwisseling kan het lichaam onvoldoende energie
uit glucose (suikers) halen. Op de lange duur geeft suikerziekte kans op schade
aan de ogen of de nieren, neurologische klachten en hart- en vaatziekten.
Zelfs mensen met matig overgewicht hebben al twee keer meer kans om diabetes
te krijgen dan mensen zonder overgewicht. Daarnaast veroorzaakt obesitas andere
aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, bepaalde vormen van kanker, slaapapneu,
blaas- en leveraandoeningen, verminderde vruchtbaarheid en gewrichtsslijtage.
Overgewicht en obesitas gaan gepaard met depressies, psychosociale klachten
en een verminderde kwaliteit van leven2. Ook
is er een relatie tussen overgewicht en eetstoornissen. De gevolgen van obesitas voor de gezondheid worden goed zichtbaar door
het medicijngebruik van mensen met obesitas te vergelijken met mensen met
matig overgewicht of met een gezond gewicht. Voor vrijwel alle aandoeningen
geldt dat de medicijnen daarvoor het meest gebruikt worden door mensen met
obesitas. Ruim één op de drie obese volwassenen gebruikt medicijnen
voor hart- en vaatziekten en ook één op de drie gebruikt medicijnen
vanwege klachten aan het bewegingsapparaat1.Figuur 3: Verschillen in medicijngebruik tussen mannen
met gezond gewicht (donkergrijs), overgewicht (zwart) en obesitas (lichtgrijs)
voor verschillende aandoeningen.Obesitas heeft ook duidelijke psychosociale en maatschappelijke gevolgen.
Werknemers met overgewicht en obesitas hebben een minder goede kans op de
arbeidsmarkt. Werkgevers zijn geneigd om te dikke werknemers minder gunstige
eigenschappen toe te schrijven. Overgewicht komt aanzienlijk meer voor bij
achterstandsgroepen en draagt zo bij aan de maatschappelijke tweedeling.KinderenDe gevolgen van overgewicht en obesitas voor kinderen zijn desastreus.
Kinderen en jongeren met overgewicht vertonen een toename van de glucose-intolerantie
en ontwikkelen in toenemende mate diabetes type 2. Vroeger ontstond deze ziekte
vooral op oudere leeftijd en werd derhalve «ouderdomssuiker» genoemd2, 3. Diabetes type 2 is
op jonge leeftijd een ernstige ziekte, vanwege mogelijke complicaties als
hart- en vaatziekten en oog-, nier- en zenuwaandoeningen op relatief jonge
leeftijd. Bovendien gaat het gepaard met een hoge sterftekans
en een verminderde kwaliteit van leven.De schadelijke gevolgen van overgewicht en obesitas bij kinderen zijn
al op korte termijn merkbaar. 8-jarigen met obesitas bezoeken vaker de huisarts,
hebben meer last van infecties (bijvoorbeeld oorontsteking) en gebruiken vaker
antibiotica dan kinderen met een gezond gewicht. Obese tieners hebben een
grote kans ook op volwassen leeftijd te zwaar te zijn. De ziektegeschiedenis
van kinderen met ernstig overgewicht op jonge leeftijd vertoont een correlatie
met hun gewicht1. De levensverwachting voor een
20-jarige met obesitas is 4,5 jaar korter dan voor een 20-jarige met een gezond
gewicht.Obesitas tekent individuen voor hun leven. Een vroege ontwikkeling van
obesitas kan gepaard gaan met verminderde vruchtbaarheid en galstenen. Bij
jongens met obesitas kan borstvorming en onvoldoende ontwikkeling van de secundaire
geslachtskenmerken optreden. Meisjes met obesitas hebben vaak duidelijk aanwezige
lichaamsbeharing en acne.Kinderen en adolescenten met obesitas hebben niet zelden gebrek aan zelfrespect
en zelfvertrouwen. Ze hebben vaak minder vriendjes, zijn meer geïsoleerd
in de klas en zijn een gemakkelijker doelwit voor pesterijen dan niet-obese
kinderen. Dikke kinderen kampen vaker met depressieve gevoelens en verzuimen
vaker op school dan kinderen zonder overgewicht. Dit leidt tot veranderingen
in gedrag en kans op sociale isolatie. Het spreekt voor zich dat dit directe
gevolgen kan hebben voor de schoolprestaties.3.1.2 De gevolgen voor het zorgstelselDoor het duidelijke verband van overgewicht met diabetes kan goed voorspeld
worden hoeveel extra patiënten met deze chronische aandoening er komen
als de stijgende trend in overgewicht doorgaat, of als we dezelfde kant opgaan
als de Verenigde Staten. Dat zijn er respectievelijk 64 duizend (9 procent)
en 135 duizend (19 procent) extra in de komende twintig jaar2 (zie figuur 5).Figuur 4: In de komende 20 jaar te verwachten extra patiënten
met diabetes mellitus type 2 (verticale as) ten gevolge van overgewicht en
obesitas. Weergave per 10-jaars leeftijdsklasse (horizontale as) bij het doorzetten
van de huidige trend (zwart) of bij een trendontwikkeling als in de Verenigde
Staten (grijs).Overgewicht veroorzaakt ongeveer 10 procent van de totale ziektelast in
Nederland. Daarmee is overgewicht na roken (13 procent) de belangrijkste determinant
van de volksgezondheid die aangepakt kan worden via de leefstijl. Overgewicht
gaat ook gepaard met hoge kosten voor de gezondheidszorg, namelijk € 1,2
miljard per jaar3. Dit komt overeen met 2 procent van de totale jaarlijkse zorguitgaven. De ontwikkeling van
obesitas en overgewicht legt in toenemende mate een beslag op de capaciteit
van de beroepsbevolking in de zorgsector voor de begeleiding van chronische
aandoeningen.De kosten voor de gezondheidszorg zijn van dusdanige omvang dat preventie
van overgewicht bij de groep tot 40 jaar kostenbesparend beleid kan zijn,
ondanks het feit dat mensen door preventie van overgewicht langer leven en
in deze gewonnen levensjaren ook kosten maken.Bij een verdere stijging van obesitas zou de toegenomen ziektelast die
daarmee samenhangt kunnen leiden tot een opwaartse premiedruk. Door premiestijging
kan het solidariteitsbeginsel van het stelsel onder druk komen te staan.3.1.3 Maatschappelijke gevolgenOok buiten de gezondheidszorg zorgt overgewicht voor hoge maatschap-pelijke
kosten. Zo is er sprake van productiviteitsverliezen door ziekteverzuim en
vervroegde uittreding uit het arbeidsproces. Deze indirecte kosten bedragen
naar schatting zo’n € 2 miljard per jaar1. Bij een ongewijzigde trend worden het bedrijfsleven en de economie
in toenemende mate in hun groei geremd. De effecten van overgewicht op de
beroepsbevolking komen in een tijd dat het personeelsbestand aan het vergrijzen
is. Nederlanders zullen waarschijnlijk langer moeten doorwerken om het voorzieningenniveau
in stand te houden. Een gezonde leefstijl stelt werknemers in staat langer
(en langer zonder klachten) door te werken. Steeds vaker nemen werkgevers
dan ook maatregelen tegen overgewicht.Van andere maatschappelijke gevolgen zijn de kosten nu nog moeilijk te
kwantificeren. Ze zijn ook nog niet in de modellen verwerkt. Een voorbeeld
hiervan zijn de minder goede kansen van werknemers met obesitas op de arbeidsmarkt.
Er is geen aanleiding om vooropgezette discriminatie of stigmatisering van
deze groep te veronderstellen. Wel speelt mogelijk een negatieve perceptie
van toegeschreven karaktereigenschappen van te dikke sollicitanten mee bij
het aannamebeleid. Of werkgevers wegen de risico’s van overgewicht bij
hun (potentiële) werknemers af.De verminderde kansen op de arbeidmarkt maakt het voor mensen met overgewicht
uit achterstandsgroepen – waar overgewicht relatief veel voorkomt –
moeilijker om hun sociaaleconomische status te verhogen. Zo draagt overgewicht
indirect bij aan de maatschappelijke tweedeling en consolidatie van sociaaleconomische
gezondheidsachterstanden.Er zijn allerlei aanwijzingen voor de samenhang van overgewicht en obesitas
met leerprestaties2, 3.
Er zijn ook directe aanwijzingen voor een verband tussen leefgewoonten die
ten grondslag liggen aan overgewicht en minder goed presteren op school. Denk
bijvoorbeeld aan een gewoonte als niet ontbijten. De causaliteit van de relatie
tussen overgewicht en leerprestaties is echter nog onduidelijk.3.1.4 Gevoelige groepenBinnen de bevolking zijn kinderen, allochtonen en mensen uit achterstandsgroepen
om verschillende redenen extra gevoelig voor overgewicht. Bij lichamelijk
gehandicapten komt overgewicht relatief veel voor (zie paragraaf 4.3.4).
Omdat overgewicht is gerelateerd aan het Downsyndroom, is de prevalentie van
overgewicht ook hoger bij mensen met een verstandelijke beperking. KinderenFiguur 5: Percentage overgewicht en obesitas bij kinderen
(4–19 jaar) vanaf 1980.Overgewicht (incl. obesitas) meisjes (zwart) Overgewicht (incl. obesitas)
jongens (grijs)      Obesitas meisjes (zwart gearceerd) 
Obesitas jongens (grijs gearceerd)    Het percentage kinderen met (ernstig) overgewicht is sinds 1980 fors toegenomen –
relatief nog sterker dan bij de volwassenen – en neemt nog steeds toe,
met name ook in de jongste leeftijdsgroepen (zie figuur 6). Uit de recente
Nederlandse Voedselconsumptiepeiling van het RIVM blijkt dat inmiddels één
op de zeven kinderen van 2–6 jaar overgewicht heeft. In totaal telt
Nederland 450 duizend kinderen met overgewicht, waaronder ruim 60 duizend
met obesitas. Ook het aantal kinderen met zeer ernstig overgewicht (morbide
obesitas; BMI ≥ 40) is de laatste jaren sterk gestegen. Gebaseerd
op wachtlijsten in de gezondheidszorg wordt dit aantal momenteel geschat op
enkele duizenden. AchterstandsgroepenEr bestaan in Nederland aanzienlijke verschillen in gezondheid op basis
van sociaaleconomische achtergronden. Laagopgeleide mensen leven korter dan
de gemiddelde Nederlander. De verschillen tussen laagste en hoogste groep
zijn voor mannen zeven jaar in levensverwachting en negentien in jaren die
als gezond worden ervaren. Voor vrouwen is dit zes jaar, respectievelijk zestien
jaar.De slechtere gezondheid van deze groep komt door zowel een minder gezonde
leefstijl en overgewicht, als door slechtere materiële omstandigheden.
Die bepalen op hun beurt weer mede de leefstijl. Andersom kan een slechtere
gezondheidstoestand juist ook leiden tot een lagere sociaaleconomische positie,
bijvoorbeeld omdat men door gezondheidsproblemen niet of minder aan het arbeidsproces
deelneemt. Tot op heden blijft een deel van de samenhang tussen sociaaleconomische
achtergrond en gezondheid echter onverklaard1.Overgewicht en obesitas komen vaker voor bij personen met een lager opleidingsniveau,
vooral in de leeftijdsgroep onder de 65 jaar. Dat blijkt uit de Monitor Gezondheidsachterstanden
van het RIVM. In de categorie met de laagste opleiding heeft
56 procent overgewicht en 18 procent obesitas. In de hoogste opleidingscategorie
zijn deze cijfers respectievelijk 33 procent en 7 procent. Sinds 1990 is het
aantal mensen met overgewicht en vooral obesitas flink toegenomen. In groepen
met een lage sociaaleconomische status (SES) is dat voor overgewicht gegroeid
van bijna 50 procent tot bijna 60 procent. Bij een hoge SES is het aantal
mensen met overgewicht en obesitas gestegen van ruim 20 procent naar ruim
30 procent. Obesitas is zelfs gegroeid van 10 procent naar 18 procent bij
lage SES, en van 2 procent naar 6 procent bij hoge SES. De verschillen tussen
lage en hoge SES nemen wel wat af, vooral omdat de hoogst opgeleiden zwaarder
worden.Voor vrouwen blijkt vooral de SES op kinderleeftijd bepalend voor het
volwassen gewicht, terwijl bij mannen de huidige SES van groter belang is.
Kansen in de maatschappij voor vrouwen lijken sterker te worden beïnvloed
door hun gewicht dan bij mannen1.De overheid informeert burgers over wat zij zelf kunnen doen om gezond
te blijven en gezond te leven. Het probleem is dat deze informatie juist het
minst aanslaat bij degenen die er het meest van zouden kunnen profiteren.
Het gaat dan vaak om bevolkingsgroepen met sociale achterstand en van allochtone
herkomst. Mensen die belangstelling hebben voor informatie over gezond leven,
zijn vaak al doordrongen van het belang van een gezonde leefstijl. Uit praktijkervaring
blijkt overigens dat gezondheidsinterventies in achterstandsgroepen succesvol
kunnen zijn, als wordt gewerkt met sleutelfiguren binnen de gemeenschap.AllochtonenTurken, Marokkanen, Creoolse Surinamers en Antillianen zijn vaker te zwaar
dan autochtonen. Vooral oudere allochtonen hebben vaak (ernstig) overgewicht,
in het bijzonder oudere Turken en Marokkanen. De meesten van hen staan langdurig
buiten het arbeidsproces, doen weinig aan sport of bewegen en hun leefwereld
is klein. Ze zijn vaker ongezond en kampen meer met psychische problemen2. Eten lijkt voor deze groep allochtone ouderen –
die soms als min of meer ontworteld wordt beschouwd – een vorm van «troost».Ook bij kinderen van Turkse en Marokkaanse afkomst komen overgewicht en
obesitas vaker voor. Kinderen van Marokkaanse afkomst hebben tot anderhalf
keer vaker overgewicht of obesitas. Bij kinderen van Turkse afkomst komen
overgewicht en obesitasafhankelijk van de leeftijd- drie tot wel tien keer
meer voor dan bij kinderen van autochtone afkomst3.Allochtonen bevinden zich relatief vaak in een lage sociaaleconomische
situatie. Integratie lijkt gunstig voor het lichaamsgewicht. Allochtonen van
de tweede generatie die goed zijn geïntegreerd doordat ze het Nederlands
goed beheersen en veel contacten hebben met autochtone Nederlanders, hebben
dezelfde kans op overgewicht als autochtonen. Het is nog onduidelijk of dit
komt door een verbeterde sociaaleconomische positie, verandering van hun voedingsgewoonten,
het hebben van een druk leven, een ander schoonheidsideaal of door andere
factoren4.Ook bij allochtonen kunnen gezondheidsinterventies succesvol zijn als
wordt gewerkt met sleutelfiguren binnen de gemeenschap.3.2 HOE HEEFT HET ZOVER KUNNEN KOMEN?Slank zijn is het schoonheidsideaal van de moderne samenleving. Toch wordt
het voor steeds meer mensen een onbereikbaar ideaal, ondanks alle afslankdiëten,
tips om te lijnen of cursussen om het gewicht onder controle te krijgen en
te houden. De meeste mensen beginnen daar ook pas aan als ze al duidelijk
te zwaar zijn. Het is heel moeilijk om dan blijvend weer op een
goed gewicht te komen. Zeker wanneer men al van jongs af aan gewend is aan
een eet- en beweegpatroon dat leidt tot een dagelijkse calorie-inname die
ruim uit gaat boven wat het lichaam nodig heeft.Tal van factoren zijn van invloed op de toename van overgewicht en obesitas.
Deze paragraaf verkent de belangrijkste oorzaken van de sterke toename van
overgewicht en obesitas. Directe oorzaken als voeding en beweging worden beïnvloed
door leefstijl, sociaaleconomische achtergrond, omgeving en genen. Daarnaast
blijken ook factoren zoals immigratie, slaapgebrek, bijwerkingen van medicijnen
of partnerkeuze van belang1.EnergiebalansHet overgrote deel van overgewicht en obesitas is leefstijlgerelateerd.
Slechts in een klein deel (5 procent) van de gevallen zijn overgewicht en
obesitas een bijverschijnsel van ziekte. Leefstijlgerelateerd overgewicht
is te verklaren aan de hand van het concept van de energiebalans. De uit voeding
opgenomen calorieën worden verbrand bij de instandhouding van het lichaam
(ten behoeve van lichaamstemperatuur en spijsvertering) en bij lichamelijke
activiteit. Als inname en verbranding met elkaar in balans zijn, blijft het
lichaamsgewicht constant. Als gedurende langere tijd meer calorieën worden
opgenomen dan verbruikt, ontstaat overgewicht. Overgewicht kan dus worden
voorkomen door balans aan te brengen tussen de opname van calorieën via
voeding en de verbranding van calorieën door lichamelijke activiteit.GenenLevensloopstudies laten zien dat lichaamsgewicht voor een deel «erfelijk»
is, al is de afzonderlijke bijdrage van genen, opvoeding en omgeving nog onduidelijk2. Door hun erfelijk materiaal reageren mensen verschillend
op veranderingen in energie-inname en -verbruik. Ongeveer 40 procent van de
variatie in het lichaamsgewicht tussen personen kan verklaard worden door
genetische verschillen. Van vijf genvarianten die bekend zijn, is overtuigend
bewezen dat ze van invloed zijn op de BMI en het risico op obesitas. Zij verklaren
mogelijk 10 procent van de gevallen van overgewicht en 20 procent van de gevallen
van obesitas. De genetische verschillen tussen personen zijn echter complexer
dan voorheen werd gedacht. Daarom is naar verwachting de genetische bijdrage
aan het ontstaan van obesitas groter dan momenteel bekend is. Welke specifieke
genetische factoren daarbij betrokken zijn, is echter nog niet vastgesteld.
Daarom is het op dit moment niet gerechtvaardigd om genetische informatie
te gebruiken om obesitas te voorkomen of te behandelen3.LeefstijlMensen kiezen zelf voor wat ze eten en drinken en hoe ze bewegen. Bij
het beleid van de overheid staat het respect voor deze vrijheid voorop. Wel
is het belangrijk mensen van goede informatie te voorzien, zodat zij in staat
zijn om bewust en geïnformeerd te kiezen. Voor gezond, gevarieerd en
gematigd eten is een behoorlijke mate van warenkennis nodig. En voor voldoende
beweging helpt het om op de hoogte te zijn van het sport- en beweegaanbod
in de eigen omgeving.De keuzes, het gedrag en de leefstijl van mensen worden echter slechts
ten dele bepaald door kennis en informatie. Vanuit de psychologie is bekend
dat motieven als geld, genot, gemak, en gewoonten sterke drijfveren zijn.
In de Verenigde Staten is verantwoord eten vaak duurder dan gemaksvoedsel.
Voor de Nederlands situatie is niet eenduidig vastgesteld dat gezond eten
duurder is dan fastfood. In het kader van de voornemens uit de kabinetsnota «Gezonde
voeding, van begin tot eind» zal de Vrije Universiteit hier een onderzoek
naar gaan doen.Sportactiviteiten kunnen kosten met zich meebrengen. Ook psychosociale
drijfveren (identiteit, uiterlijk, groepsdruk) en emoties spelen een grote
rol. De gezondheid in een (verre) toekomst is in dit hele scala aan drijfveren
meestal van ondergeschikt belang.Ook al begrijpen en beseffen mensen vaak heel goed dat hun leefstijl onverstandig
is, emotioneel blijven ze toch zeer gehecht aan wat ze gewend zijn om lekker
en prettig te vinden. Daarin worden ze meestal gesterkt door de sociale omgeving,
te beginnen met de leden van het eigen huishouden met wie ze die voorkeuren
delen. Wie niet al jong geleerd heeft matig en gezond te eten en voldoende
te bewegen, zal op latere leeftijd niet gemakkelijk kunnen overstappen naar
een andere leefstijl. Het is daarom belangrijk kinderen en hun ouders al vroeg
te leren hun energiebalans in de gaten te houdenVoor volwassenen zal de keuze voor gezond gedrag vooral gemakkelijker
moeten worden gemaakt. Dat kan door voorlichting, productinformatie en aanpassing
van het aanbod. Een belangrijk motief ten gunste van een gezonde leefstijl
is zowel voor volwassenen als kinderen de wens zo goed mogelijk te beantwoorden
aan de idealen van slankheid, jeugdigheid en fitheid. Sociaal gezien wordt
het begrip gezondheid vooral in die termen uitgedrukt.Dikmakende prikkels in de omgevingMensen zijn en blijven zelf verantwoordelijk voor hun gedrag, ook voor
een gezonde en bewuste keuze. De omgeving waarin we van moment tot moment
verkeren, bepaalt echter de bandbreedte waarin keuzes mogelijk zijn. Het is
daarom belangrijk dat de omgeving de «gezonde keuze» ook daadwerkelijk
mogelijk én gemakkelijk maakt. Dat is nu vaak niet het geval. Dikmakende
prikkels in de omgeving werken als een hellend vlak in de richting van overgewicht
en obesitas.De drang tot eten zit heel diep in ons brein: snel
en veel calorieën stapelen. Eeuwenlang kon die ene maaltijd voorlopig
je laatste zijn. Het is, net als seks, een van de sterkste oerdriften om te
overleven.prof. dr. R.F. Witkamp (WUR)In vroeger tijden was voedsel in principe schaars en vaak alleen verkrijgbaar
na het verrichten van lichamelijke inspanning. Het is een evolutionair bepaalde
overlevingsstrategie om in tijden van overvloed calorieën op te slaan
om tijden van schaarste door te komen. In evolutionaire termen is het huidige
overvloedige voedingsaanbod, gecombineerd met de sterk afgenomen noodzaak
tot lichamelijke activiteit, een heel recente ontwikkeling. Het menselijk
lichaam heeft zich daaraan nog onvoldoende kunnen aanpassen. Overgewicht is
in die zin te beschouwen als een natuurlijke reactie op de dikmakende werking
van de omgeving. Er is een overdaad aan voedselaanbod, waarbij calorierijke
en ongezonde voeding ook nog vaak relatief goedkoop is. Tijden van schaarste
bestaan niet meer. De verleiding om te veel te eten en weinig te bewegen is
groot. Samen met de reclame voor voedsel en tussendoortjes en de tijdsdruk
om snel en weinig afwogen te eten en drinken, creëert deze situatie de
condities voor het ontstaan van de huidige sterke toename van overgewicht.
Deze dikmakende werking van de moderne samenleving heeft overigens
niet voor alle SES-groepen dezelfde uitwerking1.Steeds meer onderzoek onderbouwt de invloed van de fysieke omgeving op
overgewicht. Zo laat TNO-onderzoek2 zien dat
overgewicht vaker voorkomt in sectoren waar werknemers niet of weinig gezond
bewegen en minder gezonde voeding vaak de norm is. Bijvoorbeeld in het wegvervoer
en de bouw komt overgewicht veel vaker dan in «gezonde» sectoren
als de landbouw en de sport- en recreatiesector. Onderzoek in een viertal –
qua bevolkingssamenstelling vergelijkbare – wijken in Amsterdam heeft
laten zien hoe verschillen in beweegpatroon en daaraan gerelateerde BMI waarden
deels te maken hebben met de stedenbouwkundige opbouw3.Uit een recent onderzoek van Alterra, kennisinstituut voor de groene leefomgeving
(WUR)4, blijkt dat kinderen in wijken met veel
groen 15 procent minder overgewicht hebben.Opgroeien in een dikmakende omgevingOok bij kinderen ontstaat overgewicht uit een verstoring van de energiebalans:
teveel eten en te weinig bewegen. Ernstig overgewicht bij kinderen concentreert
zich vaak in gezinnen die het niet breed hebben, of waarvan één
of beide ouders van allochtone afkomst is of zelf overgewicht heeft. Het aanleren
van vaardigheden in de jeugd is van groot belang voor later. Door ouders te
ondersteunen bij het de opvoeding op het gebied van voeding en bewegen kan
nog grote winst behaald worden.3.3. INTERNATIONALE ONTWIKKELINGEN EN INZICHTEN3.3.1 Overgewicht als internationaal verschijnselObesitas vormt volgens de WHO een van de ernstigste bedreigingen voor
de volksgezondheid in de Europese regio. De helft van alle volwassenen en één
op de vijf kinderen in deze WHO-regio heeft overgewicht. Van hen lijdt een
derde aan obesitas en het aantal gevallen stijgt snel. Ziekten die verband
houden met overgewicht zijn jaarlijks verantwoordelijk voor meer dan één
miljoen sterfgevallen in de Europese regio. Het aantal gevallen met obesitas
bij kinderen stijgt gestaag en is momenteel tien keer zo hoog als in 1970.Vergeleken met andere Europese landen en de Verenigde Staten scoort Nederland
verhoudingsgewijs tamelijk gunstig, ook voor overgewicht bij volwassenen.
Voorbeelden van landen met hogere prevalenties zijn het Verenigd Koninkrijk
en Turkije en voorbeelden van landen met vergelijkbare of lagere prevalenties
zijn Denemarken, Oostenrijk en Frankrijk. Volgens de WHO-cijfers varieert
de prevalentie van 30 procent in Noorwegen (5 procent obesitas) tot 60 in
Albanië (25 procent obesitas). De trends in deze gegevens zijn echter
unaniem. Wel is de onderlinge vergelijkbaarheid lastig, omdat verschillende
onderzoeksmethoden worden gebruikt.Net als in Nederland geldt ook voor andere landen dat overgewicht en obesitas
vooral de groepen met een lagere SES treffen en dat het probleem bijdraagt
aan grotere ongelijkheid op het gebied van gezondheid en op andere terreinen5. Ook buiten de Europese regio wijzen verontrustende
cijfers op een zeer hoge prevalentie van obesitas. Het bekendste voorbeeld
is hierbij de Verenigde Staten waar op dit moment bijna 70 procent van de
bevolking te zwaar is. Ruim 70 miljoen Amerikanen lijden aan obesitas. 3.3.2 Verschillen en overeenkomsten in aanpakInternationaal zijn verschillen zichtbaar in de ideologie achter de aanpak
van overgewicht. In de Verenigde Staten is men van mening dat overgewicht
is ontstaan in een klimaat van voortschrijdende civilisatie en techniek. Voor
de oplossing van het probleem wordt vanuit die invalshoek vooral gekeken naar
nieuwe ontwikkelingen van technische middelen en de inzet daarvan. In de Verenigde
Staten is men dan ook veel minder terughoudend dan in Europa met het uitvoeren
van maagverkleinende operaties. Min of meer lijnrecht daartegenover staat
de aanpak van overgewicht in bijvoorbeeld Singapore. Daar zijn op hoog niveau
commissies ingesteld die vergaande maatregelen in gang zetten bij het bevorderen
van een gezonde leefstijl. Deze sterke sturing lijkt succes te hebben, want
het percentage overgewicht onder 7–18-jarigen daalde van 12 procent
in 1993 tot 10 procent in 20061. In Europa zet
men zowel in op een leefstijlbenadering (van het individu) als het veranderen
van de leefomgeving. Leefstijl wordt terecht gezien als de primaire verantwoordelijkheid
van de burger zelf. De dikmakende werking van de omgeving vraagt echter om
een goede informatievoorziening, en om bewustwording en weerbaarheid van het
individu, gezinnen en andere maatschappelijke organisaties.Naast verschillen zijn er ook overeenkomsten tussen de verschillende aanpakken.
De noodzaak tot gezamenlijke actie van verschillende partijen om vooral op
lokaal niveau tot een gezondere omgeving te komen wordt in veel landen breed
gedragen en ook de jeugd heeft overal specifiek de aandacht. In diverse landen
zijn aanpakken al ver gevorderd. Een voorbeeld in Europa is de EPODE-aanpak
(«Ensemble Prévenons l’Obésité Des Enfants»)
die in Frankrijk inmiddels in 120 gemeenten is uitgerold, en nu ook is gestart
in een aantal gemeenten in België en Spanje (zie ook paragraaf 4.4.3).In Engeland heeft de overheid begin 2008 een veelomvattend plan gelanceerd
om met name de jeugd aan te zetten tot gezonder eet- en beweeggedrag. De doelstelling
is in 2020 het overgewicht bij jeugdigen terug te brengen tot het niveau van
2000.2 In Frankrijk wordt de preventie van overgewicht
en obesitas ondersteund met wetgeving die onder meer de verkoop van voedingsmiddelen
in automaten op school verbiedt en gezondheidswaarschuwingen verplicht stelt
bij televisiereclame.In nog weinig landen is sprake van beleid rond opvoedingsondersteuning
aan ouders. Nederland vormt met het programma «Hallo Wereld»3 een gunstige uitzondering. Duitsland heeft er voor gekozen
de nationale ouderraden bij de beleidsuitvoering te betrekken.3.3.3 Aanpak op internationaal niveauUit oogpunt van subsidiariteit is de preventie van overgewicht een nationale
aangelegenheid. Het beleid voor de preventie van overgewicht uit deze nota
is wel in lijn met beginselen uit de WHO Charter on Counteracting Obesity.
Dit handvest voor het terugdringen van obesitas is half november 2006 ondertekend
door minister van Gezondheid van Turkije, namens de lidstaten van de WHO-regio
EU en de directeur WHO-regio EU. Het doel van de Charter is «om overal
in de Europese regio van de WHO de maatregelen ter bestrijding van obesitas
verder aan te scherpen.»In het verlengde van het handvest ligt het WHO Second Action Plan for
Food and Nutrition Policy (2007–2012). Met dit actieplan wil de WHO
de algemene gezondheid op het terrein van voeding en voedselveiligheid in
relatie tot de niet overdraagbare ziekten (zoals obesitas) krachtig aanpakken
en de huidige aanpak waar nodig verbeteren.Ook de EU heeft een gemeenschappelijk kader voor aanpak van overgewicht
en obesitas gelanceerd. Eind mei 2007 bracht de Europese Commissie
het zogeheten Witboek over voeding, overgewicht en obesitas uit. Dit document
heeft tot doel «een geïntegreerde EU-aanpak uiteen te zetten om
bij te dragen tot het terugdringen van gezondheidsproblemen als gevolg van
ongezonde voeding, overgewicht en obesitas.» Ook in de aanpak van de
Europese Commissie is het opzetten van doeltreffende partnerschappen de hoeksteen.
De Commissie heeft initiatieven aangekondigd gericht op voorlichting en preventie
op scholen, een verplichte kleurcode op levensmiddelen, afspraken met de levensmiddelenindustrie
over zelfregulering van reclame, een verbod op kunstmatige vetzuren en een
lager btw-percentage op groente en fruit.De Europese Commissie werkt op het terrein van overgewicht sinds kort
nauw samen met de WHO om een monitoringsysteem voor voeding en lichaamsbeweging
voor de 27 EU-lidstaten te ontwikkelen. Dit is een van de follow-up-acties
van de WHO Charter. De Europese Commissie zal in 2010 overgaan tot een evaluatie
van de geboekte vooruitgang in de lidstaten. Daaruit moet blijken of het beleid
van de lidstaten en van andere actoren in overeenstemming is gebracht met
de doelstellingen van het Witboek. Als sprake is van zelfregulerende maatregelen
door relevante sectoren, moet de evaluatie aantonen hoe goed deze maatregelen
worden uitgevoerd en wat het effect ervan is.Nederland is actief deelnemer aan activiteiten in het kader van Charter
en Witboek. Zo neemt ons land deel aan een EU High Level Group die onder meer
een overzicht opstelt van nationale en regionale acties. Deze informatie wordt
voor de afzonderlijke lidstaten toegankelijk gemaakt. Een recente studie van
de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) concludeerde
dat veel verschillende initiatieven bekend zijn. Er bestaat echter onvoldoende
zicht bestaat op welke aanpak nu als «best practice» geldt. Dit
is een onderwerp dat de EU High Level Group kan oppakken. Verder zullen via
uitwisselingsprogramma’s en expertmeetings ervaringen uitgewisseld worden
met andere landen.Doelstelling• Betere afspraken met de – veelal internationaal opererende –
voedingsindustrie, bijvoorbeeld op gebied van marketing en reclame gericht
op kinderen en jongeren.• Totstandkoming van Europese regelgeving op relevante beleidsterreinen,
bijvoorbeeld voedseletikettering.• Onderling vergelijkbare internationale monitoring van de overgewichtsituatie
en trendontwikkelingen in EU-lidstaten.Aanpak• Informatie-uitwisseling, netwerken en het maken van internationale
werkafspraken.4. OVERGEWICHT EN OBESITAS: WAT KUNNEN WE ERAAN DOEN?Elke maatregel die teveel eten ontmoedigt of bewegen bevordert, draagt
bij aan preventie van overgewicht. Er zijn dus veel aanknopingspunten voor
een preventieve aanpak van overgewicht en obesitas. Maatregelen kunnen worden
gericht op de individuele burger, op de professionals in de (openbare) gezondheidszorg
en op het veranderen van de leefomgeving. Dit laatste maakt de gezonde keuze «vanzelf»
gemakkelijker en is belangrijk voor het slagen van de maatregelen die zich
richten op de burger. In het algemeen kunnen maatregelen uitgevoerd worden
via verschillende «settings», zoals de wijk, de werkplek, de school
en de gezondheidszorg.Het beleid van het ministerie van VWS gaat ervan uit dat de gezonde keuze
de eigen verantwoordelijkheid is van de burgers. De taak van de overheid ligt
in het objectief informeren van de burgers, het faciliteren van maatregelen
(genomen door andere partijen) om de omgeving gezonder te maken en het optimaliseren
van de preventiemogelijkheden via de gezondheidszorg. Dit hoofdstuk gaat daar
per onderdeel nu verder op in.4.1 CONSUMENTEN INFORMEREN OVER DE GEZONDE KEUZEBurgers zijn primair zelf verantwoordelijk voor hun leefstijl. Om een
bewuste en geïnformeerde keuze te kunnen maken is het van groot belang
dat zij kunnen beschikken over objectieve informatie. De overheid subsidieert
het Voedingscentrum en het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen voor
het uitvoeren van (nationale) voorlichtingscampagnes en het ontwikkelen van
voorlichtingsmateriaal. Daarnaast bestaan verschillende initiatieven in de
markt om via betere productinformatie en supermarktacties de burgers te informeren.Normen voor eten en bewegenEen dieet met een lage energiedichtheid en met veel groente, fruit en
granen is het beste voor een goede energiebalans. De hoeveelheid energie die
wordt opgenomen via de voeding (uitgedrukt in kilocalorieën, ofwel kcal)
is de belangrijkste factor die samenhangt met het gewicht. De gemiddelde dagelijkse
energiebehoefte voor mannen is 2500 kcal en voor vrouwen 2000 kcal. Een kleine
verstoring van de energiebalans (20–50 kcal per dag te veel) kan na
een jaar al leiden tot een kilo gewichtstoename.Naast voeding is lichamelijke activiteit een bepalende factor voor de
energiebalans. De norm voor de hoeveelheid lichamelijke activiteit die –
bij het aanhouden van de bovengenoemde energienorm – nodig is om op
gewicht te blijven, is een combinatie van de Nederlandse Norm Gezond Bewegen
(NNGB) en de Fitnorm. De NNGB vereist voor volwassenen minimaal 30 minuten
matig intensief bewegen op minstens vijf dagen in de week. Voor de jeugd tot
18 jaar is dat 60 minuten bewegen op zeven dagen per week, op een iets hoger
inspanningsniveau. Van het behalen van de NNGB gaat een positief effect uit
op risicofactoren (overgewicht, bloeddruk, cholesterol) en ziekten als diabetes,
hart- en vaatziekten en depressie. Om af te vallen is de 30 minuten per dag
bewegen van de NNGB echter te weinig1. Daarom
wordt de NNGB gecombineerd met de Fitnorm. Die vereist minimaal 20 minuten
intensief bewegen (sport of fitness) op minstens drie dagen per week.4.1.1 Wat doet de markt?Het kabinet hanteert het uitgangspunt dat consumenten bij de aankoop van
voedingsmiddelen de gezonde keuze als de gemakkelijkste ervaren1. Gelukkig delen vele partijen dit uitgangspunt. De rijksoverheid vindt
bovendien dat de gezonde keuze mede gebaseerd moet zijn op betrouwbare informatie
van producten. Het bedrijfsleven is verantwoordelijk voor de eenduidige en
betrouwbare informatieverstrekking over zijn producten.VoedingswaardedeclaratieEen voedingswaardedeclaratie is een opsomming van de hoeveelheid energie
en voedingsstoffen per 100 gram of 100 ml, en soms per portie. De verpakking
van naar schatting zo’n 80 procent van de levensmiddelen bevat inmiddels
informatie over de voedingswaarde. Dit is een positieve ontwikkeling, die
bijdraagt aan het gemakkelijker maken voor de consument van de dagelijkse
gezonde voedingskeuze. Deze informatie moet wel uniform en begrijpelijk zijn.
De Europese Commissie heeft recent aan de Europese Raad een voorstel aangeboden
voor een verordening over voedselinformatie2.
Het gaat deels om consolidatie van bestaande Europese regelgeving op het gebied
van voedseletikettering. Nieuw aan het voorstel is dat de voedingswaardeninformatie
verplicht volgens een bepaald stramien op de voorkant van alle verpakte levensmiddelen
zou moeten worden geplaatst. Nederland vindt dergelijke verplichtingen onnodig,
omdat de markt feitelijk al grotendeels vrijwillig een voedingswaardedeclaratie
verstrekt. Dit standpunt is eerder aan de Tweede Kamer overgebracht.3Het bedrijfsleven is van plan daarnaast ook andere vormen van voedingswaardedeclaraties
te introduceren, zoals de zogenoemde «dagelijkse voedingsrichtlijn».
In dit systeem vermeldt men de hoeveelheid energie en de hoeveelheden van
een aantal voedingsstoffen in een bepaald levensmiddel als percentage van
het dagelijkse verantwoorde maximum. Het is niet duidelijk of deze alternatieve
vorm van voedingswaardeninformatie een meerwaarde heeft ten opzichte van de
reeds gebruikte systematiek. De Gezondheidsraad heeft recent advies uitgebracht
over de dagelijkse voedingsrichtlijn.Vermelding van met name caloriegehalte of keuzebevorderende logo’s
bij bereide maaltijden, zoals in de horeca en de catering, wordt meer en meer
gerealiseerd. Het verdient aanbeveling de consument dergelijke informatie
te verschaffen.Doelstellingen• Betrouwbare, begrijpelijke en eenduidige informatie van voedingswaarden
op alle voorverpakte voedingsmiddelen.• Vermelding van voedingswaarden en caloriegehalte op menu’s
en prijslijsten voor maaltijden in de horeca en catering.Aanpak• Het Voedingscentrum faciliteert de horeca met de «Caloriechecker
voor de horeca».• De Gezondheidsraad adviseert over de dagelijkse voedingsrichtlijn.Keuzebevorderende logo’sSteeds meer levensmiddelenfabrikanten maken gebruik van logo’s op
de verpakking, zoals het «Ik Kies Bewust-logo» of het «Gezonde
Keuze Klavertje». Dergelijke logo’s helpen consumenten om de gezondere
keuze binnen één productgroep te maken. Uniformiteit en wetenschappelijke onderbouwing van de gehanteerde criteria is belangrijk. De afgifte
van het logo dient op dat punt transparant te zijn. Belangrijk is te beseffen
dat een logo een onderscheid aangeeft binnen dezelfde productgroep. Een logo
is voor de consument dus niet een hulpmiddel om te bepalen of het betreffende
product bijdraagt aan verminderde energie-inname binnen zijn of haar totale
voedingspakket. In de communicatie rond het logo is het daarom ook noodzakelijk
aandacht te besteden aan het belang van matig en gevarieerd eten en voldoende
bewegen. De Gezondheidsraad heeft, op verzoek van de ministeries van VWS en
LNV, in december 2008 advies uit gebracht over de criteria en transparantie
van de huidige keuzebevorderende logo’s1.
De direct betrokken partijen in het Convenant overgewicht zullen het advies
gebruiken om verder te werken aan optimale inzet van het «Ik Kies Bewust-logo».
De minister van VWS zal binnenkort op dit advies reageren.Het IKB logo staat vermeld op de website www.Consuwijzer.nl, het gezamenlijke informatieloket van de Consumentenautoriteit,
de Nederlandse Mededingingsautoriteit en de Onafhankelijke Post en Telecommunicatie
Autoriteit. Keurmerken op deze site zijn getoetst door de Raad voor Accreditatie,
die de betrouwbaarheid van het keurmerk waardeert op een schaal van 1 tot
10. Dit cijfer staat vermeld op de site. Het staat andere aanbieders van (voedings)keurmerken
en logo’s vrij zich voor plaatsing op Consuwijzer aan te melden.Doelstelling• Uniforme en eenduidige toepassing van keuzebevorderende logo’s
met transparante criteria op alle productgroepen.Aanpak• Het in het kader van het Convenant overgewicht uitwerken van het
advies van de Gezondheidsraad over logo’s.Wettelijke kadersDe randvoorwaarden voor informatieverstrekking door de markt zijn neergelegd
in Europese regelgeving over bijvoorbeeld de voedingswaardedeclaratie. Binnen
de EU wordt gewerkt aan herziening van deze regels. Ook de regelgeving over
het gebruik van voedings- en gezondheidsclaims is in Europees verband geharmoniseerd.
Aanprijzingen op voedingsmiddelen, zoals «light», «vetarm»
en «rijk aan vezels» zijn na een overgangsperiode niet zonder
meer toegestaan op producten die te veel verzadigd vet, suiker of zout bevatten.In Nederland geeft de Warenwet onder andere voorschriften voor de toegestane
naamgeving van voedingsmiddelen. Een onbedoeld neveneffect daarvan kan zijn
dat voedingsmiddelen door aan het voorschrift te voldoen soms méér
calorieën bevatten dan strikt genomen noodzakelijk is. Zo mag consumptie-ijs
alleen de benaming «roomijs» krijgen als het een zeker percentage
room bevat. Daarmee bevat het product echter ook relatief veel vetten. Met
de huidige voedselinnovaties is het echter mogelijk ijs te maken zonder room,
maar met hetzelfde smaak- en mondgevoel als roomijs. De Warenwet zal op dit
soort onbedoelde neveneffecten van voorschriften worden gescreend. De Wet
oneerlijke handelspraktijken verbiedt misleidende handelspraktijken waarbij
informatie, waaronder reclame, wordt verstrekt die feitelijk onjuist is of
die de gemiddelde consument misleidt of kan misleiden, bijvoorbeeld ten aanzien
van de aard of de voordelen van een product. De wet verbiedt onder alle omstandigheden
agressieve reclame gericht op kinderen, die hen rechtstreeks aanzet om
geadverteerde producten te kopen of om ouders ertoe over te halen die producten
voor hen te kopen.Doelstelling• Warenwet bevat geen voorschriften die bijdragen aan onnodige calorie-inname.Aanpak• Doorlichting Warenwet en aanpassing van voorschriften.4.1.2 Onafhankelijke voorlichting over gezonde voeding
en bewegenHet ministerie van VWS subsidieert het Voedingscentrum voor het geven
van onafhankelijke informatie over gezonde voeding, en het Nederlands Instituut
voor Sport en Bewegen (NISB) voor het verzorgen van onafhankelijke voorlichting
over sport en bewegen. Deze organisaties werken samen en stemmen hun campagnes
op elkaar af.De ruime aandacht in de media heeft er toe geleid dat de Nederlandse bevolking
bewuster is geworden van de noodzaak van een goede balans tussen eten en bewegen.
Dit blijkt uit de vragen die beide instituten krijgen. Deze vragen verschuiven
van het «waarom» naar het «hoe». Consumenten, ouders,
opvoeders, docenten en hulpverleners vragen steeds vaker naar wat men kan
doen om een goede balans te bereiken. Het ministerie van VWS blijft steun
geven aan de voorlichtingsactiviteiten van het Voedingscentrum en het NISB
gericht op bewustwording en handelingsperspectieven voor het bereiken van
een goede energiebalans.VoedingscentrumHet Voedingscentrum ontvangt jaarlijks een apart budget voor het uitvoeren
van het Masterplan Preventie Overgewicht 2005–2010. Dit Masterplan is
een communicatiestrategie over kennisoverdracht en handelingsperspectieven
voor de aanpak van overgewicht, gericht op zowel individuen als intermediairs.Het Voedingscentrum heeft in 2004 het begrip Balansdag geïntroduceerd,
als instrument voor de consument om beter grip te krijgen op zijn energie-inname.
Het principe is eenvoudig en door iedereen te volgen. Wie een keer meer heeft
gegeten (een feestje, uit eten, een borrel), eet de daarop volgende dag minder.
Ook kun je een balansdag nemen in het vooruitzicht op een dag met veel eten.
De communicatie over het hoe en waarom van een balansdag was in eerste instantie
gericht op jong-volwassenen, maar is later uitgebreid naar de gehele volwassen
bevolking. De afgelopen jaren is de communicatie over het hoe en waarom van
de balansdag gedifferentieerd naar de verschillende omgevingen waarin burgers
voedsel nuttigen. De balansdag op het werk is hiervan de bekendste.TNO heeft de balansdag in 2006 op effectiviteit onderzocht1. Uit dit onderzoek bleek dat het begrip bij een ruime meerderheid
van de volwassen bevolking bekend is en dat een even groot deel wel eens een
balansdag inlast. Overigens doen vrouwen dat vaker dan mannen.Het Voedingscentrum heeft in 2007 twee nieuwe voorlichtingscampagnes geïnitieerd
in het kader van de introductie van het begrip «energiebalans».
Eén campagne richt zich op het werk, de ander is specifiek gericht
op mannen. Het begrip energiebalans refereert aan de eerder beschreven balans
tussen eten en bewegen. De basis voor de communicatie van het Voedingscentrum –
ook voor overgewichtpreventie – is en blijft de Schijf van
Vijf. Het gaat bij het voorkomen van overgewicht immers om het bevorderen
van gezonde keuzes binnen het voedingspatroon als geheel.NISBHet NISB wil mensen aan het sporten en bewegen krijgen. Daarmee wil het
instituut de gezondheid, participatie en leefbaarheid helpen bevorderen. Hiervoor
zijn verschillende programma’s en actieplannen ontwikkeld, zoals het
Nationaal Actieplan Sport en Bewegen, de BeweegKuur, de Buurt, Onderwijs en
Sport-impuls en het programma Meedoen allochtone jeugd door Sport. Ook voert
het NISB diverse campagnes. De activiteiten van het NISB richten zich op individuele
burgers en op intermediairs in onderwijs, bedrijfsleven, sportverenigingen
en gemeenten. Het NISB ondersteunt intermediairs bij het aanbieden van beweegmethodieken,
coördineert de ontwikkeling en organisatie ervan en verzorgt de informatievoorziening
via www.nasb.nl. Jongeren zijn een belangrijke
doelgroep. Twee voorbeelden van specifieke activiteiten voor jongeren, het
project scoren voor gezondheid en het project Jump In, staan in aparte tekstboxen
in paragraaf 4.4.2.Sinds 2003 loopt via de landelijk en lokale media de campagne «30minutenbewegen»
(voorheen FLASH!). Het doel is dat Nederlanders vijf dagen per week minstens
30 minuten matig intensief actief zijn. Volgens de laatste cijfers is inmiddels
de helft van de Nederlandse bevolking bekend met de campagne. Ruim een derde
van de Nederlanders is bekend met deze campagne. Vanaf 2008 ligt het
accent van de campagne op «persoonlijk, dichtbij en actiegericht»
met de slogan «mijn 30 minuten bewegen». Hiervoor zijn instrumenten
ontwikkeld als de calorie-checker, de website www.beweegmaatje.nl voor het
maken van een «sportdate», en het online coachingsprogramma Gezond
Gewicht Assistent.Doelstelling• Individuen en intermediairs zijn zich bewust van het belang van
de energiebalans en beschikken over kennis en instrumenten hoe zij deze balans
kunnen waarmaken.Aanpak• Verdere versteviging van kennis over en bewustwording van de energiebalans.• Operationalisatie van de energiebalans door het aanreiken van handelingsperspectieven
voor de aanpak van overgewicht.• Uitvoeren van Energiebalans-campagnes op het werk en specifiek
voor mannen.• Voortzetting en verdere uitwerking van algemene en doelgroepgerichte
communicatie, voorlichting en instrumentontwikkeling door Voedingscentrum
en NISB.4.2 HOE MAKEN WE DE OMGEVING GEZONDER?De omgeving bepaalt de «bandbreedte» van de keuzes die burgers
hebben om gezond te leven. De huidige prevalentie van overgewicht is sluipend
ontstaan en vrijwel niemand betwijfelt de toename van dikmakende (omgevings)prikkels
in de afgelopen decennia. De sleutel voor een duurzame oplossing ligt dan
ook bij gezamenlijke actie van maatschappelijke partijen om de leefomgeving
weer gezonder te maken. Elke verandering in de omgeving die teveel eten ontmoedigt
het voedselaanbod gezonder maakt, of die bewegen bevordert, draagt bij aan
preventie van overgewicht. De sociale leefomgeving kan vaak gezonder, bijvoorbeeld binnen scholen en het gezin. En ten slotte is de economische
leefomgeving van belang1. Door omgeving gezonder
te maken, wordt de gezonde keuze «vanzelf» makkelijker. Daardoor
heeft voorlichting die zich direct richt op de burger – bijvoorbeeld
via leefstijlbegeleiding in de zorg – ook meer kans van slagen.Veel maatregelen met een preventief effect op overgewicht worden genomen
in een ander domein dan dat van de volksgezondheid. Een voorbeeld daarvan
is het terugdringen van autogebruik in de stad. Deze maatregel, bedoeld om
fijnstof terug te dringen en verkeersoverlast te beperken, stimuleert tevens
burgers om de fiets te pakken en meer te lopen. Partijen als werkgevers, schoolbesturen,
het bedrijfsleven in de food-sector, verzekeraars, arbodienstverleners en
lokale besturen kunnen elk vanuit hun eigen motieven en belangen bijdragen
aan preventie van overgewicht en het stimuleren van een gezonde leefstijl.
Er kan winst geboekt worden door (nog meer) gebruik te maken van de gerechtvaardigde
eigen belangen van deze partijen, die hierdoor parallel gaan lopen aan het
volksgezondheidsbelang. Hun initiatieven zijn nu nog niet altijd voldoende
afgestemd. De rijksoverheid wil deze initiatieven voorzien van gunstige en
faciliterende randvoorwaarden. Op nationaal niveau krijgt de afstemming gestalte
in het Convenant Overgewicht, een nationaal samenwerkingsverband tussen verschillende
partijen die gezamenlijk actie ondernemen.De term «gezond» zorgt voor een goed imago onder de bevolking.
Dit kan bijvoorbeeld een reden zijn voor ondernemers om producten gezonder
te maken of om calorieën te vermelden op de verpakking. Het kan zorgverzekeraars
motiveren om te investeren in preventieprogramma’s. Het kan voor scholen
reden zijn om meer gezonde producten aan te bieden in de kantine, ook al vanwege
het positieve verband tussen gezondheid, bewegen en leerprestaties. Nationale
publiekscampagnes dragen bij aan bewustwording rond overgewicht en daarmee
impliciet aan imagoverbetering van het thema «gezond». Ook de
berichtgeving in de media speelt hierbij een grote rol.4.2.1 Op lokaal niveau moet het gebeurenInternationale instanties propageren een integrale aanpak met actie op
meerdere terreinen omdat deze kansrijk is om overgewicht tegen te gaan2. Dit komt overeen met de visie van het ministerie van
VWS op gezondheid en preventie, zoals neergelegd in de nota «Gezond
zijn, gezond blijven». Daarin staat dat een samenhangende aanpak nodig
is op lokaal niveau3. Daar kunnen initiatieven
optimaal worden afgestemd en op maat gesneden naar de lokale omstandigheden
en behoeften van de bevolking. De gemeente heeft hierbij een belangrijke rol.
In deze paragraaf presenteren we enkele positieve voorbeelden van samenhangende
aanpakken die aangrijpen op dit lokale niveau.Openbare GezondheidszorgGemeenten hebben een in de Wet publieke gezondheid vastgelegde eigen verantwoordelijkheid
voor de gezondheid en welzijn van hun ingezetenen, en dus ook voor het bevorderen
van een gezonde leefomgeving. Gemeentelijk beleid raakt letterlijk aan de
directe omgeving van burgers. Nederland telt ruim 400 gemeenten. Een groot
deel daarvan heeft overgewicht benoemd als speerpunt in de lokale preventienota,
die zij op grond van de Wet collectieve preventie volksgezondheid elke vier
jaar moeten opstellen. Daarin stellen zij prioriteiten die zijn afgestemd
op de lokale gezondheidssituatie. In de kabinetsnota «Kiezen voor gezond
leven 2007–2010» zijn speerpunten benoemd die richtinggevend zijn
voor het gemeentelijke gezondheidsbeleid. Een daarvan is overgewicht.Bij het uitvoeren van het gemeentelijk gezondheidsbeleid zetten gemeenten
zelf hun ambities en inspanningen af tegen de hun beschikbare middelen. Ook
kan een gemeente veel doen in andere sectoren zonder extra beslag te doen
op het gemeentelijk budget, bijvoorbeeld op het gebied van ruimtelijke ordening
en vergunningverlening.Integraal beleid in ZwolleDe gemeente Zwolle wil integraal en duurzaam werken aan preventie en aanpak
van overgewicht. Het versterken van een gezonde leefstijl van de lokale bevolking
is verbonden met ambities op het gebied van sociale cohesie, leefbaarheid,
differentiatie, ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid. Zwolle wil daarbij
gebruik maken van de principes van evidence-based
werken, sociale marketing en publiek-private samenwerking. Er vindt thans
een oriëntatie plaats op de in Frankrijk succesvolle EPODE-aanpak, met
de intentie zich vanuit een sterke politieke betrokkenheid te verbinden aan
een langjarige integrale aanpak. Een ’lokale held’ (local hero) is verantwoordelijk voor aansturing en uitvoering.Zwolle stelt haar prioriteiten in dit beleid op basis van haalbaarheid
en bereik, de verwachte effectiviteit, de evalueerbaarheid, de implementeerbaarheid
en duurzaamheid. De gemeente legt daarbij de nadruk op achterstandsgroepen
in wijk, school en zorg. De aanpak wordt geflankeerd met wetenschappelijke
ontwikkeling en evaluatie, waarvoor men samenwerkt met het Onderzoekscentrum
Preventie Overgewicht Zwolle (OPOZ) en met het lectoraat De Gezonde Stad van
hogeschool Windesheim. Continue monitoring van de aanpak op de drie terreinen
wijk, school en zorg, en van effecten en bereik daarvan, moeten vernieuwende
inzichten opleveren voor praktijk, beleid en onderzoek.De aanpak kent drie pijlers:• Gezonde leefwijzeHet actieprogramma Samen Gezond is een brede community-benadering van
GGD regio IJssel-Vecht in twee achterstandswijken. Het OPOZ monitort leefstijl
en gewicht van basisschoolleerlingen.• Gezonde omgevingIn het kader van integraal gezondheidsbeleid en gezonde herstructurering
van wijken, richt het programma Kinderen in Beweging zich, in samenwerking
met TNO en de Fietsersbond, op de mogelijkheden van de openbare ruimte voor
kinderen en tieners. Het gaat om activiteiten als spelen, fietsen en lopen.• Gezonde zorgDe Academische Thuiszorgwerkplaats richt zich samen met Icare Thuiszorg
op een ketenaanpak van overgewicht bij kinderen en ouderen.Uiteraard hoeven gemeenten niet alles zelf te doen. Op het terrein van
lokale en regionale preventie zijn vele organisaties en partijen actief: GGD’en,
gezondheidszorg, thuiszorg en welzijn. Buiten de directe invloed van de gemeente
zijn er organisaties als projectontwikkelaars, scholen voor bijzonder onderwijs,
sportverenigingen, supermarkten, werkgevers en zorgverzekeraars. Tussen deze
partijen kunnen creatieve netwerken ontstaan, waarin zij allen hun steentje
bijdragen.Van de gemeente mag worden verwacht dat zij de afstemming en samenhang
van de vele preventieactiviteiten op lokaal niveau aanmoedigt. Naast de middelen
uit de komende Wet publieke gezondheid (Wpg) en de Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo) krijgen zij aanvullende rijksmiddelen voor de bevordering van bewegen
en sportdeelname, en het creëren van gezonde en leefbare wijken.In 2005 heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) gekeken naar
de kwaliteit van de openbare gezondheidszorg1.
Zij heeft geconstateerd dat in ongeveer de helft van de gevallen het lokale
beleid niet concreet is benoemd. Verder is vaak sprake van versnippering in
de aanpak, worden interventies onvoldoende integraal ingebed en betrekt men
de doelgroep onvoldoende bij de voorbereiding. Ook constateert de IGZ dat
gemeenten en GGD’en veel behoefte hebben aan hulp bij implementeren
van goede interventies. De evaluatie van maatregelen gebeurt zelden, waardoor
er vrijwel geen kennis is over het bereik van de activiteiten.De IGZ heeft in 2008 opnieuw de uitvoering van interventies gemonitord
bij GGD’en. In 2010 zal daarover worden gerapporteerd. Een eerste analyse
van het Centrum Gezond Leven laat zien dat gemeenten nog steeds onvoldoende
zicht hebben op het bereik van interventies.Doelstellingen• De werking van de Wmo en Wpg zijn sterker met elkaar verbonden.• De Wpg structureert de lokale nota’s gezondheidsbeleid naar
analogie van de Wmo-nota’s• Gemeenten besteden meer aandacht aan de implementatiemogelijkheden
van de lokale preventienota.Aanpak• Gemeenten benoemen expliciete doelstellingen en resultaten in de
lokale nota volksgezondheid en deze voorzien van actieplannen.• De zogeheten «preventiecyclus» (Volksgezondheidstoekomstverkenning
van het RIVM > Landelijke preventienota met landelijke speerpunten >
gemeentelijke nota’s > toezicht door de IGZ wordt duidelijker opgenomen
in de Wpg.Maatschappelijke ondersteuningDe Wmo beoogt mensen te activeren tot maatschappelijke participatie, zo
nodig ondersteund door de sociale omgeving en de lokale overheid. Hoewel de
Wmo dus niet gaat over zorgverlening, geeft ze wel een impuls aan preventieve
activiteiten. Investeringen in sociale participatie dragen indirect bij aan
de preventie van overgewicht en voorkomen dat mensen een beroep doen op zwaardere
(individuele) ondersteuning en zorg.De kern van de Wmo is dat elke burger meedoet. Uitgangspunt is wat mensen
nog wel (zouden) kunnen en niet zozeer wat ze niet (meer zouden) kunnen. De
Wmo legt de verantwoordelijkheid hiervoor bij gemeenten, omdat zij het beste
kunnen nagaan welke burgers geactiveerd en/of ondersteund moeten worden, en
op welke wijze dat moet gebeuren. Gemeenten voeren in dat kader de regie voor
een samenhangend aanbod op terrein van wonen, gezondheidszorg, welzijn en
dienstverlening. Zowel gemeenten als uitvoerende (welzijns)instellingen hebben
behoefte aan verdere ondersteuning bij de uitwerking van het Wmo-beleid. Het
gaat dan om innovatieve manieren van sturing (governance) op basis van de Wmo-filosofie. Die kenmerkt zich door de termen
integraal, vraag/probleemgericht, maatwerk en verbinden. Ook gaat het om het
verbeteren van de kwaliteit van de uitvoering bij (welzijns)instellingen.
Om dit te faciliteren heeft de staatssecretaris het vijfjarig programma Beter
in Meedoen opgezet, waarvoor per jaar 2,8 miljoen beschikbaar is. Het programma
richt zich vooral op de vernieuwing en kwaliteitsverbetering binnen de huidige
Wmo en in de relatie met andere beleidsterreinen.Sporten en bewegenGemeenten doen al veel aan het stimuleren van sport en bewegen, veelal
gefinancierd uit eigen middelen. Zij spannen zich in om weinig actieve burgers
te verleiden meer te gaan bewegen. Daarbij kunnen gemeenten onder andere putten
uit middelen en instrumenten van een tweetal impulsen.Impuls Nationaal Actieplan Sport en BewegenDe staatssecretaris van VWS heeft met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) en NOC*NSF in het voorjaar van 2008 een overeenkomst gesloten voor de
Impuls Nationaal Actieplan Sport en Bewegen (NASB). De Impuls NASB loopt tot
en met 2014, Met deze impuls beogen de partijen een groot aantal sport- en
beweegactiviteiten uit te voeren in circa honderd gemeenten met relatief grote
gezondheidsachterstand. Het NASB biedt mogelijkheden voor aanpakken en interventies
gericht op meer bewegen in uiteenlopende situaties: thuis, in de wijk, op
school, op het werk, revalidatiecentra, vanuit de eerstelijnszorg en natuurlijk
de sportclub. Het NIVEL, het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg,
heeft hiervoor zestig interventies onderzocht. Deze zijn beoordeeld op de
criteria relevantie, effectiviteit, en uitvoerbaarheid, ofwel hoe makkelijk
is de interventie lokaal op te starten en welke ondersteuningsmogelijkheden
zijn er? De meest effectieve en/of kansrijke interventies worden actief ondersteund
door het NISB en zijn partners. Daarnaast zijn er regionale adviseurs die
gemeenten ondersteunen bij het opstellen en uitvoeren van hun plannen. De
campagne 30minutenbewegen zorgt voor de communicatieve ondersteuning.Het NASB heeft tot doel dat overal in Nederland beweeginterventies worden
uitgevoerd en dat deze worden ingebed in het gezondheidsbeleid. De middelen
van de Impuls NASB dienen lokaal vooral te worden ingezet voor het terugdringen
van bewegingsarmoede bij te weinig actieve burgers. Doorgaans zijn dat de
meest kwetsbare groepen in de samenleving. Deelnemende gemeenten is gevraagd
ook te investeren in een beweegvriendelijke omgeving. Er is overigens niet
alleen ondersteuning voor gemeenten die deelnemen aan de financiële impuls.
Alle Nederlandse gemeenten kunnen met hun ondersteuningsvragen bij het NISB
terecht. Zo is er ondersteuning-op-maat bij het realiseren van kansrijke en/of
effectieve beweeginterventies. Die ondersteuning bestaat uit kennisoverdracht
en uitwisseling en verspreiding van good practices.
Het NISB ontwikkelt daarnaast innovatieve methodieken ter voorkoming en bestrijding
van overgewicht. Zo wordt momenteel in zes gemeenten het pilotproject «overgewicht
in de wijk» opgezet. Daarbij ligt de focus op de relatie tussen overgewicht
en de sociale en fysieke omgeving. Deze aanpak wordt in samenwerking met het
Voedingscentrum en het NIGZ ontwikkeld.Momenteel doen al 44 gemeenten mee aan de Impuls NASB. De verwachting
is dat binnen twee jaar niet alleen de 100 gemeenten die een uitkering krijgen
zullen meedoen, maar dat ook andere gemeenten stappen zetten om te komen tot
een structurele aanpak van beweegachterstanden.Doelstellingen• Bewegingsarmoede bij te weinig actieve burgers is teruggedrongen.• Gemeenten investeren in een beweegvriendelijke omgeving.Aanpak• Financiële impuls aan deelnemende gemeenten.• Interventieaanbod voor thuis, in de wijk, op school, op het werk,
revalidatiecentra, vanuit de eerstelijnszorg en natuurlijk de sportclub.• Regionale adviseurs ondersteunen gemeenten bij het opstellen en
uitvoeren van plannen.Groen en de stad, natuur en gezondheidEen groene leefomgeving stimuleert tot bewegen. Daarmee levert een groene
leefomgeving een bijdrage aan het voorkomen of terugdringen van overgewicht
bij zowel kinderen als volwassenen. Het platteland en groen in en om de stad
bieden vele mogelijkheden om de omgeving waarin mensen recreëren gezond
en aantrekkelijk te maken. Uit onderzoek blijkt dat het percentage kinderen
met overgewicht in wijken met groen 15 procent lager ligt dan in vergelijkbare
wijken zonder groen.In het programma Groen en de Stad werkt het ministerie van LNV samen met
VROM, WWI, steden, provincies en maatschappelijke partners. Het programma
wil stimuleren dat overheden, bedrijven en maatschappelijke partners samen
werk maken van groen. Dat gebeurt onder meer via de aanleg en inrichting van
groengebieden, voorbeeldprojecten, leer-werkateliers, bijeenkomsten en een
actief kennisnetwerk.Groen in en om de stad levert veel op. Stedelingen wandelen en sporten
in groen, en kinderen kunnen er spelen. Dat helpt in de strijd tegen overgewicht.
Mensen ontmoeten elkaar in parken, hetgeen bijdraagt aan de leefbaarheid in
wijken. In een groene stad zijn huizen meer waard en vestigen bedrijven zich
graag. Bomen en planten houden de lucht schoon, zuiveren regenwater en verbeteren
het stadsklimaat op warme dagen. Kortom: groen maakt de stad meer waard.Doelstelling• Overheden, bedrijven en maatschappelijke partners maken samen werk
van een groene leefomgeving.Aanpak• Aanleg en inrichting van groengebieden.• Voorbeeldprojecten en leer-werkateliers.• Bijeenkomsten en een actief kennisnetwerk.KrachtwijkenDe minister van Wijken, Wonen en Integratie is in 2007 begonnen met een
actieplan voor de zogeheten «krachtwijken». Veertig wijken in
achttien steden krijgen extra hulp om problemen die in deze buurten spelen
het hoofd te bieden. Het kabinet wil deze veertig wijken binnen tien jaar
veranderen in gebieden waar mensen kansen hebben en waar het prettig is om
te wonen. De problemen in de wijken worden aangepakt in nauw overleg met wijkbewoners
en lokale professionals. Samen met hen hebben gemeenten in het najaar van
2007 wijkactieplannen opgesteld. Gemeenten hebben vervolgens met de rijksoverheid
zogeheten «charters» afgesloten.De bewindspersonen van WWI en VWS hebben afgesproken te gaan experimenteren
met het concept Gezonde Wijk in krachtwijken. De helft van de betrokken gemeenten
heeft in hun charter opgenomen daaraan mee te doen. Doel van de experimenten
is de gezondheid van de inwoners in de krachtwijken te verbeteren via een
integrale aanpak. Deze richt zich op gezonde bewoners, een gezonde en veilige
omgeving en een gezonde zorg inclusief een goed preventieaanbod. Met negen
gemeenten worden nu afspraken gemaakt over plannen van aanpak.Het ministerie van WWI heeft een Platform Gezonde Wijk opgericht, dat
bestaat uit landelijke organisaties die de betreffende gemeenten kunnen ondersteunen.
Deelnemers zijn onder meer gezondheidsfondsen, thema-instituten,
de Landelijke Vereniging Georganiseerde eerste lijn en Zorgverzekeraars Nederland.
Een van de plannen is de oprichting van«werkplaats Gezonde Wijk»,
die gemeenten met krachtwijken adviseert en ondersteunt bij het toepassen
van beschikbare, liefst bewezen effectieve interventies. Een onderdeel wordt
de bestrijding van overgewicht. Het is de bedoeling dat het Centrum Gezond
Leven bij het RIVM deze werkplaats gaat huisvesten.Doelstelling• Krachtwijken in de grote steden zijn een prettige en gezonde plek
om te wonen en maken een gezonde leefstijl mogelijk.Aanpak• Overgewicht is een speerpunt in de experimenten Gezonde Wijk van
de krachtwijken.• Het Centrum Gezond Leven ondersteunt dit met een werkplaats Gezonde
Wijk.4.2.2 Ondersteuning lokaal beleidDe rijksoverheid ondersteunt de gemeenten bij het vormgeven van een integrale
en structurele aanpak van overgewicht. De insteek daarbij is om de toepassing
van effectieve interventies te stimuleren en te voorkomen dat iedereen het
wiel opnieuw gaat uitvinden. Met het ondersteuningsaanbod wil de overheid
tevens een continue aanpak bevorderen. In internationaal verband wordt de
noodzaak van continuïteit in het preventiebeleid benadrukt1.Beleidsontwikkeling ten behoeve van de lokale nota volksgezondheidDe Handleiding Preventie van Overgewicht in Lokaal Gezondheidsbeleid van
het Voedingscentrum ondersteunt gemeenten bij het ontwikkelen van een preventiebeleid
om overgewicht tegen te gaan. Deze handleiding helpt bij het formuleren van
het overgewichtbeleid in de lokale beleidsnota’s en geeft tips voor
het uitvoeren van het beleid met concrete activiteiten en een stappenplan.
De handleiding, ontwikkeld in samenwerking met het NISB, is in 2007 verzonden
aan alle gemeenten en wordt in 2008 geëvalueerd door het Centrum Gezond
Leven van het RIVM. De handleiding bevat een zogenoemde «leeflijn»
voor de aanpak van overgewicht bij de verschillende leeftijdsgroepen. De leeflijn
geeft advies over communicatie-ingangen, contactmomenten en settings, en geeft
een overzicht van intermediairs, kansrijke activiteiten, (les)programma’s
en projecten. De leeflijn wordt periodiek geüpdatet. Doelstelling• Gemeenten zijn in staat een eigen beleid te formuleren voor de
aanpak van overgewicht en dit praktisch uit te werken in een actieprogramma.Aanpak• Handleiding voor gemeenten met praktische informatie, concepten
en voorbeelden van de preventie van overgewicht ten behoeve van het opstellen
van een lokale preventienota.• «Leeflijn» met ingrediënten van voor de aanpak
van overgewicht bij de verschillende leeftijdsgroepen met onder andere communicatie-ingangen
en contactmomenten. Lokale monitoringVoor het voeren van volksgezondheidsbeleid zijn actuele gegevens nodig
over het vóórkomen van risicofactoren en ziekten. Daarom doen
GGD’en in opdracht van de gemeenten regelmatig onderzoek naar gezondheid
en onderwerpen die daarmee samenhangen. Door de resultaten met voorgaande
jaren te vergelijken, kunnen gemeenten lokale prioriteiten vaststellen, hun
beleid afstemmen op trends en ontwikkelingen en een beeld krijgen of het gevoerde
beleid zijn vruchten afwerpt. Overgewicht is uiteraard een van de onderwerpen
die worden gemonitord.Monitoring gebeurt via de Lokale en Nationale Monitor Gezondheid. Als
het gaat om overgewicht gebeurt op dit moment vaak nog via standaard vragenlijsten
en niet via gemeten gegevens. De IGZ benadrukt in haar rapport over de kwaliteit
van de openbare gezondheidszorg het grote belang van goede monitoring. In
2005 had de helft van de gemeenten slecht zicht op de gezondheidstoestand
en omvang van risicogroepen. In die gevallen is ontwikkeling en inzet van
gerichte beleidsmaatregelen niet mogelijk.In 2007 en 2008 zijn twee grote nationale studies gestart naar het vóórkomen
van overgewicht. Het voornemen van VWS is deze studies met gemeten gegevens
te laten uitmonden in een structureel monitoringsysteem dat bij voorkeur aansluit
bij de Lokale en Nationale Monitor Gezondheid. Paragraaf 5.1 gaat verder
in op monitoringsonderzoek.De overheid wil bereiken dat de gemeenten niet alleen preventief beleid
voeren, maar ook een aantoonbare rol spelen in het gezondheidszorgbeleid.
Daarbij formuleren zij met zorgverzekeraars en zorgaanbieders gemeenschappelijke
doelen. Deze partijen stemmen af hoe zij de zorg integraal kunnen organiseren.
Tevens legt het beleid een verbinding met het Wmo-beleid van de gemeente.
In samenwerking met het NIVEL wordt een zogeheten Vraag Aanbod Analyse Monitor
(VAAM) ontwikkeld. Dit instrument verschaft gemeenten inzicht in de verwachte
vraag naar eerstelijnsgezondheidszorg in een gemeente, wijk of buurt. De analyse
is gebaseerd op de bevolkingssamenstelling van de gemeente, wijk of buurt.
De VAAM beoogt een bijdrage te leveren aan de discussie over een goede afstemming
van het aanbod op de lokale vraag. Het gaat om de vraag naar zorg voor specifieke
aandoeningen als chronische ziektes en psychosociale problemen, en de vraag
naar zorg van specifieke zorgverleners als huisartsen, apothekers, fysiotherapeuten
en eerstelijns psychologen. De VAAM combineert epidemiologische gegevens van
de gemeenten met demografische achtergrondstatistieken van gemeente, wijk
of buurt.Doelstelling• Gemeenten zijn in staat beleidsprioriteiten te stellen en hun beleid
te evalueren aan de hand van de actuele gezondheidssituatie van de bevolking
en ontwikkelingen en trends hierin.Aanpak• Lokale monitoring van overgewicht en obesitas bij volwassenen en
kinderen door GGD’en.• Ontwikkeling van de Vraag Aanbod Analyse Monitor.Effectieve interventies: Centrum Gezond LevenHet Centrum Gezond Leven van het RIVM, dat in september 2007 officieel
van start is gegaan, geeft betrouwbare informatie over leefstijlinterventies aan professionals. Het bevordert de aansluiting tussen aanbod van
voorlichtingsmateriaal door landelijke instellingen en de lokale vraag van
bijvoorbeeld de GGD of scholen. Een belangrijk functie van het Centrum Gezond
Leven is dat het één loket vormt voor lokale afnemers van interventies.
Per december 2008 is een internetloket geopend voor professionals. Daarmee
voorkomt het versnippering en gebrek aan afstemming in het aanbod. Het centrum
ontwikkelt een certificeringssysteem voor interventies. Ook wordt het reeds
bestaande Gezonde School-model verder uitgewerkt. Tot slot evalueert het Centrum
Gezond Leven bestaande handleidingen voor professionals in de openbare gezondheidszorg
en monitort het de implementatiegraad en het bereik van interventies. het
Centrum Gezond Leven heeft met verschillende partijen afspraken gemaakt voor
samenwerking, waaronder ZonMw, IGZ, VNG, GGD Nederland, NIGZ, TNO en individuele
GGD’en. In vier academische werkplaatsen wordt samengewerkt aan realisatie
van de doelstellingen. In 2009 is hiervoor € 2 miljoen beschikbaar.Doelstellingen• Professionals kunnen beschikken over betrouwbare informatie over
leefstijlinterventies ter preventie van overgewicht en obesitas.• De lokale vraag en het landelijke aanbod van interventies en voorlichtingsmateriaal
voor overgewicht komen bij elkaar.Aanpak• Internetloket voor professionals• Certificeringssysteem.• Monitoring van implementatiegraad en bereik van interventies.• Samenwerking van Centrum Gezond Leven met ZonMw, IGZ, VNG, GGD
Nederland, NIGZ, TNO en individuele GGD’en in vier academische werkplaatsen.Praktische ondersteuningVooral minder grote gemeenten hebben behoefte aan praktische advisering
op maat over hoe zij een effectief lokaal overgewichtbeleid kunnen ontwikkelen
en uitvoeren. Aan ZonMw is de opdracht gegeven om hiervoor een ondersteuningsstructuur
op te zetten binnen het vierde Programma Preventie. De aanpak van ZonMw is
erop gericht gemeenten van elkaar te laten leren. Gemeenten kunnen bij het
ZonMw-programma een aanvraag indienen. Het programma gaat vier jaar lopen
en per jaar zullen naar verwachting tien tot vijftien gemeenten op het gebied
van overgewicht daadwerkelijk ondersteund kunnen worden. Voorkeur wordt gegeven
aan gemeenten die het in Frankrijk ontwikkelde EPODE-concept («Ensemble
Prevenons l’Obésité Des Enfants») gaan hanteren
(zie paragraaf 4.4.3).Doelstelling• Gemeenten worden ondersteund bij het implementeren van best practices
op het gebied van overgewicht en obesitas.Aanpak• Verruiming (door herallocatie) van de in het vierde ZonMw-Programma
Preventie beschikbare capaciteit voor de implementatie van veelbelovende projecten
in de openbare gezondheid.4.2.3 Gezond op het werkVeel bedrijven doen in toenemende mate aan leefstijlbevordering, al dan
niet samen met hun verzekeraars. De werkvloer is een goede ingang voor preventie
van ongezonde leefstijl, bijvoorbeeld via het aanbieden van gezonde voeding
in kantines en het tegengaan van bewegingsarmoede van werknemers. Werkgevers
en werknemers hebben beiden belang bij de preventie en bestrijding van overgewicht.
Werknemers omdat het hun eigen gezondheid en werkplezier verbetert, werkgevers
omdat het de productiviteit en inzetbaarheid van werknemers vergroot. Bovendien
kan een gezond imago en gezonde faciliteiten zorgen voor extra wervingskracht
in een krappe arbeidsmarkt. Een actuele kwestie is de vergrijzing van het
personeelsbestand. Nederlanders zullen waarschijnlijk langer moeten doorwerken
om het voorzieningenniveau in stand te houden. Een gezonde leefstijl stelt
werknemers in staat langer (en langer zonder klachten) door te werken.Het is verheugend te zien dat aanbieders van diensten, zoals cateraars, «beweegbedrijven»
en arbodiensten, inspelen op deze ontwikkeling. Zij proberen zich steeds meer
te onderscheiden met een gezond aanbod. Hoewel aannemelijk is dat inzet op
een gezonde leefstijl van werknemers lonend is in termen van minder verzuim
en hogere productiviteit, is nog weinig bekend over kosteneffectiviteit van
afzonderlijke interventies op de werkplek.Een verdere ontwikkeling van deze positieve trend is primair een verantwoordelijkheid
van werkgevers en werknemers. De overheid stimuleert de sociale partners waar
nodig met het beschikbaar stellen van kennis, goede voorbeelden, praktische
instrumenten en ondersteuning. VWS heeft tezamen met de ministeries van SZW
en BZK het meerjarige kennisinvesteringsprogramma «Participatie en Gezondheid»
gestart (2009–2012). Kerndoelstelling is het verbeteren van de participatie
en de gezondheid van werknemers door ontwikkeling en ontsluiting van kennis
en de implementatie daarvan in bedrijven en instellingen. Dergelijke kennis
is toepasbaar bij verzuimbeleid, preventie, re-integratie en ouderenbeleid.In de eerste fase in het programma zijn zes deelstudies opgeleverd, die
de kennisleemtes hebben onderzocht op zes terreinen van participatie en gezondheid.
Een daarvan is de invloed van leefstijlfactoren en de invloed van arbeidsrisico’s.
Momenteel wordt mede op basis van deze deelstudies gewerkt aan nadere invulling
van het kennisinvesteringsprogramma. Daarnaast voert TNO enkele zogenoemde
vraaggestuurde programma’s uit op dit terrein (zie paragraaf 5.2).Het NISB onderzoekt in opdracht van VWS samen met TNO en een arbodienst
hoe de bedrijfsarts in samenwerking met een preventieconsulent niet alleen
een beweegadvies aan werknemers kan geven, maar ook daadwerkelijk begeleiding
kan bieden om meer te bewegen.Het NISB implementeert in het kader van het NASB ook interventies binnen
de setting werk gericht op mensen die te weinig bewegen. Onderzoek van onder
meer TNO heeft aangetoond dat bepaalde specifieke interventies gericht op
het bevorderen van bewegen het meest kansrijk zijn, Voorbeelden zijn lunchwandelen,
fietsen naar het werk, individuele coaching en bedrijfssport. Een goed voorbeeld
is de campagne Balansdag op het Werk die het Voedingscentrum met overheidsgeld
binnen bedrijven organiseert.Doelstelling• Werkgevers bevorderen een gezonde leefstijl en een gezond gewicht
bij hun werknemers.Aanpak• Start kennisinvesteringsprogramma «Participatie en Gezondheid»
van VWS en SZW in 2009.• Arboportaal en Centrum Gezond Leven stellen concrete informatie,
best practices en instrumenten beschikbaar.• Het NISB biedt kennis en praktische ondersteuning bij «bewegen
op het werk»-programma’s.• Het Voedingscentrum biedt de Balansdag op het werk aan.• De Stichting van de Arbeid biedt in de brochure «Bied tegenwicht
aan overgewicht» voor CAO-onderhandelaars, management en personeelsafdelingen
van bedrijven, ondernemingsraden en werknemers informatie aan over het waarom
en hoe van de preventie van overgewicht op de werkvloer.4.2.4 Convenant overgewicht; versterking van het
gemeenschappelijk belangOp initiatief van de toenmalige minister van VWS hebben maatschappelijke
partijen in 2005 het Convenant overgewicht afgesloten. Dat deden zij met de
ministeries van VWS en OCW die namens de rijksoverheid optreden. Aan het convenant
nemen inmiddels twintig partners deel1. Het Voedingscentrum
en het NISB zijn ook bij het convenant betrokken. Concreet oogmerk is de groei
van het overgewicht onder volwassenen in Nederland een halt toe te roepen
en overgewicht onder kinderen te verminderen. Het convenant heeft het overgewichtprobleem
definitief op de maatschappelijke agenda geplaatst en fungeert als aanjager
van nieuwe activiteiten en ideeën. De partners voeren activiteiten uit
gericht op bewustwording en aanpak van de overgewichtproblematiek aan de hand
van het gezamenlijke actieprogramma «Energie in Balans» en van
onderliggende eigen actieplannen. Voorbeelden zijn de samenstelling en innovatie
van voedingsproducten, het verkleinen van portiegroottes, het uitbreiden en
aantrekkelijker maken van het gezonde voedingsaanbod in supermarkten, het
bevorderen van effectieve leefstijlinterventies op de werkvloer en de aanpassing
van reclame en marketing van voedingsmiddelen gericht op kinderen. Daarnaast
zijn de acties gericht op belangrijke doelgroepen zoals scholieren en wijkbewoners.
Voorbeelden zijn een gezonder kantineaanbod op scholen en sportverenigingen,
en het bevorderen van beweging onder jongeren en volwassenen. Het convenant
loopt eind 2009 af.De bewindslieden van VWS zijn positief over hetgeen het convenant tot
nu toe heeft bereikt. Zij vinden het verheugend dat zo veel private nationale
organisaties en de vier grote steden actief meedoen en zich verantwoordelijk
voelen voor de aanpak van de overgewichtproblematiek. Alle partijen hebben
belang bij een gezamenlijke en gecoördineerde aanpak. Het convenant biedt
hen een platform voor afstemming en informatie-uitwisseling. Door de samenwerking
worden de eigen initiatieven van partners versterkt. De deelnemende private
partijen zetten zelf activiteiten in gang en pakken gezamenlijk issues op.
Uit de tussenevaluatie die in 2007 is uitgevoerd, blijkt dat men op de goede
weg is. De partners zullen het laatste jaar van het convenant gebruiken om
nog een concrete slag te maken. Niemand kan echter verwachten dat bij afloop
van het convenant de overgewichtproblematiek in ons land is opgelost. Het
komt in de komende jaren vooral aan op doorvoeren van de ontwikkelde plannen
en aanpakken. Dat moet gebeuren bij de achterbannen van de aangesloten organisaties
en bij de rest van de samenleving.Nu het einde van het huidige convenant nadert, is het belangrijk de energie
die het convenant bij partijen en personen heeft opgewekt vast te houden en
de ontwikkelde plannen en aanpakken om te zetten in integrale en
structurele activiteiten. De minister van VWS wil de organisaties aanmoedigen
te verkennen – voor zover dat niet al gebeurt – welke concrete
baten ze kunnen hebben door overgewicht in hun sector te bestrijden en welke
aanpak daar het beste bij past. In die verkenning kan men aansluiten bij de
reacties van de diverse adviesorganen op de recente adviesaanvragen van het
kabinet over parallellie van belangen bij gezondheid en preventie1.De minister van VWS vindt het wenselijk dat convenantpartijen in de toekomst
op nationaal niveau blijven samenwerken en investeren in de bestrijding van
overgewicht en gaat er vanuit dat het belang van elk van de partners hiervoor
de motor is. VWS is bereid om deze samenwerking ook in de toekomst te faciliteren.
De vorm die dat zal krijgen is nog open (commissie, taskforce, nieuw convenant,
etc.). De minister van VWS wil hierover vóór eind 2009 een besluit
nemen. Hij wil daarover eerst in gesprek gaan met de partners van het convenant.Doelstelling• Maatschappelijke partijen nemen hun verantwoordelijkheid en dragen
bij aan het verminderen van overgewicht onder kinderen en het tot stilstand
brengen van de groei van overgewicht onder volwassenen.Aanpak• De convenantpartners benoemen voor het laatste jaar van het convenant
concrete acties en termijnen die bijdragen aan vermindering van het overgewicht
in Nederland, en voeren deze uit.• Belanghebbende partijen verkennen de concrete winst die zij kunnen
boeken door overgewicht in hun sectoren te bestrijden, ontwikkelen daar een
passende aanpak bij en voeren deze uit.• De minister van VWS is bereid voortgaande samenwerking van de partijen
na afloop van het convenant te faciliteren. Hij zal in 2009 met de partijen
nader overleggen over de wijze waarop dat gaat gebeuren.4.2.5 Olympisch Plan 2028Op initiatief van NOC*NSF hebben de sportsector, de overheid en het bedrijfsleven
zich in 2007 en 2008 gebogen over de haalbaarheid van en het draagvlak voor
de organisatie van Olympische en Paralympische Spelen en over de vraag wat
die Spelen voor Nederland kunnen betekenen. De positieve uitkomsten en de
goede respons in de samenleving waren aanleiding op dit pad verder te gaan.
Dit resulteert in het voorjaar van 2009 in een plan van aanpak voor het Olympisch
Plan 2028 (OP2028). Vanuit de Rijksoverheid is het Ministerie van VWS de trekker
voor dit plan.Met het mogelijk organiseren van de Olympische Spelen in 2028 als inspirerende
stip op de horizon, is het hoofddoel van het OP2028 om Nederland op Olympisch Niveau te brengen. Het naar een hoger plan
tillen van de sport in Nederland is daarvan een voorbeeld. Daarmee levert
het OP2028 ook een bijdrage aan de gezondheid en lichamelijke conditie van
de bevolking. Regelmatige sportbeoefening heeft een preventieve werking op
overgewicht en obesitas.Om dit te bereiken dient de sport meer in het dagelijks leven van mensen
door te dringen, bijvoorbeeld door sport in de wijken te stimuleren, incorporatie
van sport bij naschoolse opvang en een breder aanbod op school. Om mensen
meer met sport in aanraking te laten komen kan ook gedacht worden aan het
organiseren van meer grote sportevenementen met bijbehorende side events in
het teken van sport. Besluitvorming over het OP2028 zal medio 2009 door het
kabinet plaatsvinden.Doelstelling• Nederland als sportieve samenleving op Olympisch niveau brengen.Aanpak• Plan van aanpak voorbereiden met als partners NOC*NSF, sportorganisaties,
bedrijfsleven en overheden gericht op een grotere participatie aan sport binnen
de Nederlandse samenleving.4.3 VERBINDEN VAN PREVENTIE EN ZORGIn de vorige hoofdstukken hebben we de belangrijkste aangrijpingspunten
beschreven die het de burger mogelijk maakt zelf overgewicht te voorkomen.
Ook hebben we aangegeven hoe gemeenten en andere maatschappelijke partijen
een rol kunnen spelen in het inrichten van een gezonde leefomgeving en het
bevorderen van een gezonde leefstijl van burgers. In al deze gevallen gaat
het om universele preventie. Daarvan is sprake
bij maatregelen die zich richten op de algemene bevolking, ongeacht of sprake
is van een verhoogd risico op overgewicht. In dit hoofdstuk gaat het over
de op het individu gerichte interventies binnen de gezondheidszorg. Deze vorm
noemt men selectieve preventie, omdat ze zich
richt op bepaalde groepen met één of meer objectieve risicofactoren.Vooral de eerstelijns gezondheidszorg speelt een belangrijke rol in deze
vorm van preventie. De eerste lijn kan bij uitstek effectieve individugerichte
preventie vormgeven, omdat zij dicht bij de burger staat en in diens directe
woonomgeving is gesitueerd. Bovendien zijn eerstelijns hulpverleners door
het persoonlijk contact en de vertrouwensrelatie met patiënt of cliënt
in het algemeen goed in staat om hen op het gebied van gezonde leefstijl te
informeren en te motiveren1.Selectieve preventie binnen de alledaagse praktijk van de gezondheidszorg
richt zich op individuen die een beroep doen op de gezondheidszorg. Als deze
mensen een hoog risico lopen op ziekte spreken we van geïndiceerde preventie. Als zij al ziek zijn, is sprake van zorggerelateerde preventie.4.3.1 Preventie vanuit een dynamische eerste lijnDe plaatselijke (eerstelijns)zorg en lokale preventieactiviteiten kunnen
elkaar versterken als ze meer met elkaar worden verbonden. Er bestaan verschillende
initiatieven om dit te bewerkstelligen. Het doel hierbij is het tot stand
brengen van integrale lokale afstemming tussen de preventie en curatie. Gemeenten
hebben op grond van de nieuwe Wet publieke gezondheid hierin een wettelijke
taak. Belangrijk voorwaarde voor het slagen van die afstemming is dat gemeenten
de eerstelijnszorg actief betrekken bij hun gemeentelijk preventief gezondheidsbeleid,
dat zich via universele preventie richt op een gezonde leefomgeving en leefstijl
van burgers. Andersom mag van de eerstelijnszorg worden verwacht dat ze patiënten
doorverwijst naar bestaande cursussen of beweegprogramma’s die lokaal
worden aangeboden door de GGD of gemeente. Dat is een vorm van selectieve
preventie.Vanuit het ministerie van VWS is een aantal initiatieven gestart om de
eerstelijnszorg dynamischer te maken. De bedoeling is om zorgvraag en aanbod
beter op elkaar te kunnen afstemmen. De eerste lijn moet kwalitatief hoogstaand,
klantgericht, innoverend en investerend zijn om tegemoet te komen aan de wensen
en behoeften van de patiënten2. Zorgverleners
in de eerste lijn brengen in de toekomst met hun patiënt diens zorgbehoefte
in kaart en stellen samen een behandelplan op. Deze gezamenlijke
aanpak van de behandeling vergt een verandering in houding ten opzichte van
de patiënt, en andere competenties van zorgverleners. De rol van de overheid
is om prikkels in te bouwen voor de gewenste verandering. Zo kan een hoogwaardig
en transparant eerstelijns zorgaanbod ontstaan met meerwaarde voor patiënt
en cliënt.NEO en LOVEDe ontwikkeling naar een dynamische eerste lijn wordt ondersteund door
het Landelijk Overleg Versterking Eerstelijnszorg (LOVE) en Netwerk Eerstelijns
Organisaties (NEO). Het uitgangspunt van het LOVE is dat op landelijk niveau
de randvoorwaarden worden gecreëerd, maar dat eerstelijnszorg regionaal
en lokaal wordt vormgegeven. Een van de thema’s binnen het programma
is «zorg voor specifieke doelgroepen en problematiek». Binnen
dit thema kan de bestrijding van overgewicht opgepakt worden.Het NEO is opgericht voor de ontwikkeling van richtlijnen en ondersteuning
van de kwaliteit. Negen beroepsorganisaties1
hebben zich verenigd om samen te werken aan de afstemming en ondersteuning
van het kwaliteitsbeleid in de eerste lijn. Om geïntegreerde eerstelijnszorg
te bereiken, ontwikkelt het NEO zogeheten LESA’s (Landelijke Eerstelijns
SamenwerkingsAfspraak). Dit zijn richtlijnen en samenwerkingsafspraken rondom
specifieke gezondheidsproblemen. Het LOVE functioneert hierbij als advies-
en klankbordgroep van het NEO. Het Partnerschap Overgewicht Nederland (zie
paragraaf 4.3.2) is in dit kader nauw betrokken bij de ontwikkeling van
afspraken met NHG en LHV rondom overgewicht en obesitas bij volwassenen en
kinderen.Het ministerie van VWS is samen met NHG en LHV gestart met het online
communicatieplatform De Nieuwe Praktijk. In dit initiatief stimuleren huisartsen
elkaar en andere eerstelijnszorgverleners tot vernieuwingen. De Nieuwe Praktijk
is er «voor en door huisartsen»; het is een platform waarop huisartsen
goede voorbeelden kunnen uitwisselen. Een van de concrete producten van De
Nieuwe Praktijk is de «handreiking Leefstijl en Bewegen». Deze
multidisciplinaire handreiking geeft huisartsen houvast bij het organiseren
van leefstijlinterventieprogramma’s. Het is een boekje vol tips en goede
voorbeelden over het aanvragen van financiering en het creëren van overlegstructuren.
De handreiking moet de samenwerking op gang brengen tussen verschillende eerstelijns
zorgverleners.BeweegKuurHet Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen is in 2007 met subsidie
van VWS gestart met het ontwikkelen van de BeweegKuur. Dit is een effectieve,
uitvoerbare interventie, waarmee mensen met diabetes (of een hoog risico hierop)
vanuit de eerste lijn begeleid worden naar een actievere leefstijl met een
gezond voedingspatroon en voldoende beweging. Doel is dat mensen na een jaar
begeleiding zelfstandig blijven bewegen in de eigen omgeving. De huisarts
beoordeelt of mensen in aanmerking komen en gemotiveerd zijn voor de BeweegKuur
en schrijft het recept uit. Centrale spil in de BeweegKuur is de leefstijladviseur,
een vaste coach op weg naar een gezonde leefstijl. Vaak is dit een praktijkondersteuner
van de huisarts. De leefstijladviseur stelt een begeleidingsplan op voor voeding
en bewegen en verwijst naar diëtist, fysiotherapeut en/of lokaal beweegaanbod.Er zijn binnen de BeweegKuur drie programma’s ontwikkeld: een zelfstandig
beweegprogramma voor mensen die met ondersteuning van de leefstijladviseur
meteen aan gang kunnen, een opstartprogramma voor mensen die door de fysiotherapeut
over een drempel geholpen moeten worden en een begeleid beweegprogramma voor
mensen met lichamelijke problemen (ook bij de fysiotherapeut).
Paragraaf 4.3.4. gaat dieper in op de verhouding van de BeweegKuur tot
de verzekerde zorg.Doelstellingen• De eerste lijn biedt adequate selectieve preventie (zowel geïndiceerd
als zorggerelateerd) voor mensen met overgewicht of obesitas.• Zorgverleners uit de eerste lijn sluiten met hun activiteiten aan
op universele preventie van overgewicht en obesitas.Aanpak• Ontwikkeling van de BeweegKuur om mensen vanuit de eerste lijn
naar een actieve leefstijl te begeleiden.• Creëren van landelijke randvoorwaarden voor een dynamische
eerste lijn via het Landelijk Overleg Versterking Eerstelijnszorg (LOVE) en
Netwerk Eerstelijns Organisaties (NEO).• Ontwikkeling van richtlijnen via het NEO.• Verspreiding van goede voorbeelden via De Nieuwe Praktijk.4.3.2 Ketenzorg en zorgstandaardenHet voorkomen van verdere gewichtsstijging dient een volwaardige plaats
te krijgen bij de zorg voor patiënten met (risico’s op) aandoeningen
als gevolg van overgewicht en obesitas. Daarbij gaat het om diabetes type
2, hart- en vaatziekten, aandoeningen van het bewegingsapparaat, chronische
aandoeningen van de luchtwegen, hormonale stoornissen en psychische aandoeningen.
Preventieve activiteiten kunnen zorgen voor vroege onderkenning van een verhoogd
risico op deze aandoeningen, waardoor men tijdig met interventies kan starten.
Het gaat dan om geïndiceerde preventie. Ook maken preventieve activiteiten
deel uit van de integrale zorg voor patiënten met deze aandoeningen.
In dat geval spreken we over zorggerelateerde preventie, waarin het vooral
gaat om begeleiding, behandeling en het bevorderen van zelfmanagement. Het
geheel moet een sluitende keten vormen van vroege opsporing, preventie, diagnostiek,
begeleiding en behandeling. Het bevorderen van ketenzorg maakt deel uit van
de programmatische aanpak van chronische ziekten, die het ministerie van VWS
nastreeft1. Patiënten hebben zelfs een afdwingbaar
recht op ketenzorg. Zorgaanbieders die tegelijk of na elkaar zorg verlenen,
moeten overleggen en afstemmen over de behandeling, de juiste informatie tijdig
overdragen en nazorg verlenen2. Dit recht geldt
in de preventieve, curatieve en langdurige zorg. Voor mensen met chronische
of complexe aandoeningen – zoals obesitas – is dit recht zeer
relevant, omdat ze vaak meerdere behandelaars hebben3.Zorgstandaard overgewicht en obesitasDe beoogde ketenzorg dient te worden vastgelegd in een zorgstandaard4. De zorgstandaard omvat tevens een beschrijving van
de noodzakelijke onderdelen van deze zorg op basis van evidence-based medicine, inzichten uit de praktijk van zorgverleners
(practice based medicine) en inzichten van patiënten
(het patiëntenperspectief). De zorgstandaard beschrijft hoe de professional
zich tegenover de patiënt kan opstellen, zodat deze kan worden toegerust
om zijn of haar risicofactoren zelfstandig te verminderen en te beheersen
(zelfmanagement). De zorgstandaard is zo omschreven dat de patiënt eruit
kan afleiden wat «goed patiëntschap» inhoudt. De patiënt
heeft immers niet alleen rechten, maar ook verantwoordelijkheden in de wederzijdse
relatie tussen hem of haar en de zorgverlener.De zorgstandaard moet passen bij de ontwikkelingen rondom bekostiging
van zorg en preventie. Adviezen en beslissingen daarover komen van het College voor zorgverkeringen en de Nederlandse Zorgautoriteit. De
financiers van de zorg kunnen de zorgstandaard vervolgens gebruiken als richtinggevend
voor de zorginkoop.CBO-richtlijn ObesitasZowel bij volwassenen als kinderen bestaat de behandeling van obesitas
bij voorkeur uit verschillende interventies. Dat staat in de CBO-richtlijn «Diagnostiek
en Behandeling van Obesitas bij volwassenen en kinderen». Enerzijds
is deze behandeling gericht op het verminderen van de energie-inname door
een individueel samengesteld dieet, anderzijds op het verhogen van de lichamelijke
activiteit. Psychologische interventies ter ondersteuning van gedragsverandering
kunnen op maat worden toegevoegd. De behandeling kan soms worden ondersteund
met geneesmiddelen en chirurgie.Tot voor kort waren er drie goedgekeurde middelen beschikbaar, maar het
middel Rimonabant is vanwege mogelijk risicovolle bijwerkingen onlangs van
de markt gehaald. Er zijn nu nog twee geregistreerde geneesmiddelen voor afvallen
beschikbaar. Behandeling met medicijnen kan volgens het CBO bij volwassenen
worden ingezet om leefstijlinterventies te ondersteunen, wanneer deze leiden
tot beperkt gewichtsverlies (minder dan 5 procent in één jaar).
Een relatief klein percentage gewichtsreductie blijkt bij mensen met obesitas
al een substantiële gezondheidswinst op te leveren.Bij volwassenen is chirurgie slechts te overwegen, als de patiënt
aan nauw omschreven criteria voldoet.Bij kinderen worden medicijnen in het algemeen ontraden bij de behandeling
van obesitas. Dat geldt op dit moment ook voor chirurgische interventies bij
kinderen en adolescenten met ernstige obesitas.Om tot een zorgstandaard voor overgewicht en obesitas te komen, heeft
het Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO in november 2008 een multidisciplinaire
richtlijn «Diagnostiek en behandeling van obesitas bij volwassenen en
kinderen» ontwikkeld1. Een praktische uitwerking
van deze behandelrichtlijn is onderdeel van de zorgstandaard.Partnerschap Overgewicht NederlandDe zorgstandaard voor de zorg aan mensen met overgewicht en obesitas wordt
op verzoek van de minister van VWS in 2009 ontwikkeld door het Partnerschap
Overgewicht Nederland. Het Partnerschap Overgewicht Nederland, is op 15 april
2008 gelanceerd. Zeventien organisaties – de betrokken zorgverleners,
patiëntenorganisaties en zorgverzekeraars – maken deel uit van
het partnerschap2. Het doel van het partnerschap
is om zorgaanbieders, patiëntenorganisaties, zorgverzekeraars en de overheid
te ondersteunen bij het verbeteren van de zorg voor mensen met overgewicht
en obesitas en de gezondheidsproblemen die daarmee gepaard gaan.Om de te ontwikkelen zorgstandaard te implementeren, stelt het Partnerschap
Overgewicht Nederland in 2010 een plan op, waarin doelen, resultaten en activiteiten
worden uitgesplitst naar patiënten, professionals, zorgorganisaties,
verzekeraars en overheid. Hierin wordt ook afgestemd met de BeweegKuur.Omdat obesitas een belangrijke risicofactor is voor veel andere chronische
aandoeningen (bijvoorbeeld diabetes type 2, hart- en vaatziekten, aandoeningen
van het bewegingsapparaat) en bij mensen met obesitas vaak sprake is van comorbiditeit,
dient de zorgstandaard overgewicht en obesitas goed aan te sluiten bij zorgstandaarden
voor gerelateerde (chronische) aandoeningen, zoals de zorgstandaard van de
Nederlandse Diabetes Federatie, de zorgstandaard voor cardiovasculair risicomanagement
van het Platform Vitale Vaten en de (voorlopige) zorgstandaard voor COPD.Het Partnerschap Overgewicht Nederland bewaakt de onderlinge samenhang
van de monodisciplinaire standaarden of protocollen in de verschillende beroepsgroepen.
Zo werkt het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) in nauwe samenwerking
met het partnerschap aan een huisartsenstandaard obesitas. De Nederlandse
Vereniging voor Kindergeneeskunde is begonnen met een richtlijn behandeling
van obesitas, die zal aansluiten bij de CBO-richtlijn «Diagnostiek en
Behandeling van Obesitas bij volwassenen en kinderen». Binnen de jeugdgezondheidszorg
zal in opdracht van ZonMw in 2009 een multidisciplinaire richtlijn overgewicht
worden ontwikkeld.Doelstellingen• Ketenzorg voor mensen met overgewicht en obesitas is omschreven
in een zorgstandaard.• De zorgstandaard voor obesitas sluit aan bij die van andere (chronische)
ziekten.• De beroepsgroepen stellen op basis van de zorgstandaard hun eigen
richtlijnen of protocollen bij.• Behandeling van overgewicht en obesitas is multidisciplinair.Aanpak• Het Partnerschap Overgewicht Nederland ontwikkelt in 2009 een zorgstandaard
voor volwassenen en kinderen met overgewicht en obesitas.• Het Partnerschap Overgewicht Nederland stelt in 2010 een implementatieplan
op voor deze zorgstandaard.• Het Partnerschap Overgewicht Nederland stimuleert en coördineert
de ontwikkeling van standaarden en/of protocollen bij de beroepsgroepen, en
bewaakt de onderlinge samenhang.• Evaluatie van de zorgstandaard zal op termijn plaatsvinden.• Registratie van veilige geneesmiddelen die de multidisciplinaire
behandeling ondersteunen.4.3.3 Overgewicht in zorginstellingenGoed en gezond eten en drinken en voldoende bewegen is voor iedereen essentieel,
en bepaalt ook mede de kwaliteit van leven. In de care wordt daarom veel aandacht
besteed aan de voedingstoestand van cliënten. Dit thema is ook in het
Kwaliteitskader Verantwoorde Zorg VVT en in het Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg
opgenomen. Aandacht voor eten en drinken moet standaard onderdeel uitmaken
van de ondersteuning en zorg aan cliënten . Ook moet het in het zorgplan
zijn opgenomen. Daarnaast krijgt beweegstimulering inmiddels aandacht in de
care.Verbetertraject Eten en DrinkenIn verpleeghuis- en verzorgingshuizen is er soms sprake van onbedoelde
ondervoeding en gewichtsverlies. In de gehandicaptenzorg – en ook in
kleinschalige settings voor ouderen, waar bewoners zelf koken – is daarentegen
juist vaker sprake van «overvoeding» en overgewicht. Zeker voor
cliënten die weinig mobiel zijn, kan dit problemen voor de gezondheid
met zich meebrengen. Om daar wat aan te doen, zijn in het kader van het programma
Zorg voor Beter Verbetertrajecten Eten en Drinken opgezet, waarvan een aantal
inmiddels is afgerond. De insteek van deze trajecten is identiek voor de verpleeg-
en verzorgingshuizen en de gehandicaptenzorg: aandacht besteden aan het lekker,
maar ook gezond eten en drinken. Het is niet altijd even gemakkelijk om de
juiste balans te vinden tussen het vrijlaten van de cliënt in het maken
van keuzes en het beschermen van de cliënt tegen ongezonde situaties.Elf instellingen in de gehandicaptenzorg hebben inmiddels ervaringen opgedaan
met het Verbetertraject Eten en Drinken. De continue aandacht voor de voedingstoestand
van cliënten heeft een positief resultaat. Cliënten maken bewustere
keuzes voor wat ze eten. Door hen meer te betrekken bij eten en drinken –
zoals samen boodschappen doen, de tafel te dekken of te helpen in de keuken –
komen cliënten ook meer in beweging. Een positief bijkomend effect is
dat ook de samenwerking tussen zorgprofessionals (waaronder paramedici) verbetert.Omdat professionals en instellingen veel van elkaar kunnen leren, is het
een goede zaak dat de ervaringen uit de verbetertrajecten hun weg vinden naar
andere afdelingen binnen de instelling, én naar medewerkers van andere
instellingen. Het inmiddels gestarte Verbetertraject Plus van Zorg voor Beter
maakt gebruik van de ervaringen uit de eerdere verbetertrajecten. Instellingen
kunnen in dit traject aan de slag met methodieken die hun waarde in de praktijk
hebben bewezen. Het Verbetertraject Plus richt zich van meet af aan op veranderingen
in de hele organisatie.Sport en bewegenDe sportparticipatie bij mensen met een beperking blijft nog steeds ver
achter in vergelijking met mensen zonder beperking. De staatssecretaris van
Sport wil de sportdeelname van mensen met een verstandelijke handicap vergroten.
Hiervoor wil zij alle instellingen met woon- en dagvoorzieningen voor mensen
met een verstandelijke beperking activeren, zodat deze in 2010 beleid voeren
om een actieve en gezonde leefstijl bij hun bewoners te realiseren.Gehandicaptensport Nederland (GN) heeft de afgelopen jaren met steun van
VWS onderzoek binnen instellingen gedaan naar het beweegaanbod en naar de
belangrijkste knelpunten en succesfactoren voor de ontwikkeling daarvan. De
komende jaren zal GN het sport- en beweegaanbod bij zorginstellingen stimuleren
met een uitvoeringsprogramma. Via sport kunnen patiënten worden gestimuleerd
hun grenzen te verleggen, waar zij vanuit de zorg vaak nog beschermend worden
behandeld. Het uitvoeringsprogramma richt zich met best practices op het management
van instellingen en wil de sporten zorgwereld bij elkaar brengen.Doelstellingen• Verpleeg- en verzorgingshuizen en de gehandicaptenzorg besteden
aandacht aan de voedingstoestand van cliënten, met aandacht voor lekker
en gezond eten en drinken.• Alle instellingen voor mensen met een verstandelijke handicap voeren
in 2010 beleid voor een actieve en gezonde leefstijl van hun bewoners.Aanpak• De verbetertrajecten Eten en Drinken en het Verbetertraject Plus.• Uitvoeringsprogramma van Gehandicaptensport Nederland.4.3.4 Verzekerde zorgPreventieve zorg in het basispakket van de zorgverzekeringVoor een sterkere verbinding tussen preventie en curatie is het nodig
dat de zorgverzekering dekking biedt voor preventieve zorg. Het beleid van
de overheid richt zich wat dit betreft op vijf speerpunten. Tussen nu en 2012
wil het kabinet bezien of in de Zorgverzekeringswet adequate dekking geboden
kan worden voor ondersteuning van mensen bij het stoppen met roken, begeleiding
van mensen om meer te bewegen, voorkomen van depressie en voor
vormen van zelfmanagement. Vooruitlopend op deze maatregelen krijgen zorgverzekeraars
met ingang van 1 januari 2009 al de ruimte om hun verzekerden te stimuleren
tot het volgen van preventie- of gezondheidsbevorderende programma’s1.Het huidige basispakket van de Zorgverzekeringswet bevat vier klokuren
diëtiek per jaar op medische indicatie. Het RIVM heeft inmiddels aangetoond
dat uitbreiding van leefstijlbegeleiding in het basispakket bijna twee keer
meer gezondheidswinst oplevert dan het huidige basispakket2. Het betreft dan gecombineerde leefstijlbegeleiding die zich richt
op zowel voeding als bewegen. Een gecombineerde interventie kan volgens het
RIVM leiden tot – matige – gewichtsreductie na een jaar, en tot
blijvend verhoogde lichamelijke activiteit, ook in het tweede jaar.De BeweegKuurDe bevindingen van het RIVM roepen de vraag op of snellere opname van
de BeweegKuur in het wettelijk verzekerde pakket mogelijk is, dan in de preventienota «Gezond
zijn, gezond blijven» is uitgesproken. In die nota is uiteengezet dat
de BeweegKuur een tijdelijke interventie voor mensen met een medische indicatie
(dus geen vergoeding van de sportclub voor iedereen).In 2007 is het NISB met subsidie van VWS gestart met het ontwikkelen van
een BeweegKuur, die beantwoordt aan de criteria voor dekking via de basisverzekering
en die in de praktijk goed uitvoerbaar is. Hierbij wordt geïnvesteerd
in de samenwerking van alle lokale partijen om te zorgen dat er voldoende
beweegaanbod dichtbij huis beschikbaar is. In de ontwerpfase is goed gekeken
naar reeds lopende leefstijlprojecten die vergelijkbaar zijn, zoals «Big!Move»
in Amsterdam, «Bewegen op recept» in Den Haag en «Van Klacht
naar Kracht» in Rotterdam. De ontwikkeling van de BeweegKuur is vooralsnog
gericht geweest op mensen met diabetes of een hoog risico op deze ziekte.
In 2008 zijn in zeven regio’s pilots gestart om een prototype voor de
BeweegKuur te ontwikkelen, begeleid met onderzoek door de Universiteit Maastricht.
Half december vorig jaar is het prototype gepresenteerd. Belangrijk in het
prototype is dat de interventie om mensen tot meer bewegen aan te zetten wordt
gecombineerd met voedingsadvisering en -begeleiding.Het ministerie van VWS wil de positieve conclusie uit het RIVM-onderzoek
leggen naast de binnenkort te verwachten pakketrapportages over overgewicht
en diabetes van het College voor zorgverzekeringen. Aan de hand daarvan –
en met inachtneming van de budgettaire mogelijkheden – zal de minister
van VWS de Tweede Kamer op een later tijdstip nader informeren over het tempo
van implementatie van de BeweegKuur.Doelstelling• Preventieve zorg voor mensen met overgewicht en obesitas wordt
adequaat gedekt in de Zorgverzekeringswet.Aanpak• Ontwikkeling van aantoonbaar effectieve preventieprogramma’s,
zoals de BeweegKuur.• Mogelijkheid tot kwijtschelding door verzekeraars van het eigen
risico bij deelname aan preventieprogramma’s.4.3.5 OpleidingOpleidingen van toekomstige professionals in de zorg vergen de nodige
aandacht als het gaat om preventie en ketenzorg. De opleiding geneeskunde
richt zich doorgaans nog in te beperkte mate op preventie. Sommige klinische
beroepsgroepen zijn nog te weinig bewust van hun rol in preventie en hun rol
binnen een ketenaanpak van overgewicht en obesitas. Hier ligt een opdracht
voor de nascholing.Het Partnerschap Overgewicht Nederland ontwikkelt een set competenties
die nodig zijn voor de uitvoering van de zorgstandaard. Ook de BeweegKuur
ontwikkelt competentieprofielen voor de disciplines die betrokken zijn bij
de verwijzing vanuit de eerste lijn van mensen met (een hoog risico op) diabetes,
met de bedoeling hen op weg te helpen naar een actievere leefstijl. De BeweegKuur
wil deze disciplines ondersteunen door scholing en met een handleiding.Doelstelling• Zorgprofessionals ontvangen gerichte opleiding en nascholing in
hun preventieve rol rond overgewicht en obesitas.Aanpak• Vastleggen van de competenties die nodig zijn voor de uitvoering
van de zorgstandaard van het Partnerschap Overgewicht Nederland.• Ondersteuning van de bij de BeweegKuur betrokken disciplines door
competentieontwikkeling, een handleiding en scholing.4.4 EXTRA INSPANNINGEN VOOR KINDEREN EN JONGERENObesitas op jonge leeftijd tekent individuen voor hun hele leven. Overgewicht
bij kinderen en jongeren vraagt om extra inspanningen van de overheid en andere
maatschappelijke partijen, en van ouders en opvoeders. Kinderen zijn nog niet
in staat zelfstandig gezond te kiezen. Kinderen en jongeren zijn bovendien
kwetsbaar in hun gezondheid. En de jonge jaren vormen dé sleutelperiode
voor preventie van overgewicht op latere leeftijd.Volwassenen zijn verantwoordelijk voor hun eigen leven en de keuzes die
ze daarin maken. Bij kinderen en jongeren ligt dat anders. Primair zijn de
ouders en opvoeders verantwoordelijk voor de gezonde ontwikkeling van hun
kind. De overheid op haar beurt heeft de verantwoordelijkheid om hen in hun
opvoedingstaak te ondersteunen. Dat kan bijvoorbeeld via het creëren
van omgeving waarin kinderen veilig en gezond kunnen opgroeien, het bieden
van onderwijs, speel- en sportvoorzieningen, en het beschikbaar stellen van
laagdrempelige voorlichting en zorg.Overgewicht bij kinderen is gerelateerd aan uiteenlopende factoren op
het gebied van leefstijl en omgeving, en van persoons- en gezinsgebonden eigenschappen.
Voor het voorkomen of verminderen van overgewicht is het dan ook belangrijk
dat activiteiten vanuit verschillende sectoren plaatsvinden en zich richten
op verschillende factoren tegelijkertijd. Samenwerking tussen diverse beroepsgroepen
en organisaties is hiervoor noodzakelijk, maar is nog niet vanzelfsprekend.
Integraal Toezicht Jeugdzaken1 constateerde in
2007 een onsamenhangende en weinig resultaatgerichte samenwerking rondom de
aanpak van overgewicht op lokaal niveau. Al eerder stelde de Raad voor Volksgezondheid
en Zorg vast dat veel partijen in meer of mindere mate met het probleem bezig
zijn, maar dat de samenhang tussen de activiteiten veelal ontbreekt2.Integraal Toezicht Jeugdzaken doet in 2008 en 2009 onderzoek in gemeenten
waar overgewicht onder jongeren een groot probleem is. Ze onderzoekt in hoeverre
organisaties er gezamenlijk in slagen om overgewicht bij kinderen van 0–19
jaar te voorkomen, te signaleren en op te lossen. Het onderzoek moet duidelijk
maken waar de samenwerking leidt tot goede resultaten voor jongeren, waar
dat niet het geval is en hoe het beter kan. In 2009 verschijnt een rapport
met de eerste bevindingen. Integraal Toezicht Jeugdzaken beraadt zich op onderzoek
onder nog eens twintig gemeenten met grote overgewichtproblematiek onder de
jeugd. Ze zal de uitkomsten van het onderzoek gebruiken om bij de betrokken
gemeenten verbeteringen op gang te brengen.4.4.1 Ouders en kinderen informeren over de gezonde
keuzeVoorlichting aan ouders en opvoeders over gezonde voedingDe opvoeding bepaalt bij jonge kinderen zeer direct het gedrag van het
kind. Ook bij oudere kinderen en tieners is een goede opvoeding van groot
belang voor de ontwikkeling van een gezonde leefstijl. Het gezin is de meest
nabije leefomgeving voor kinderen. De rol van de ouders en opvoeders is dan
ook bepalend bij de verwerking van de informatie die kinderen «buiten»
opdoen, zoals op school of uit de media (zie ook paragraaf 4.4.2).Het Voedingscentrum zal de komende jaren specifiek investeren in informatie
en bewustwording van kinderen en jongeren met betrekking tot gezonde voeding.
Ze zet daarvoor speciaal op de jeugd gerichte sites en magazines in. Daarnaast
zal het Voedingscentrum zich richten op ouders met voorlichtingsmiddelen over
verantwoorde voeding voor kinderen van 0–12 jaar. Dit gebeurt onder
meer in samenwerking met de jeugdgezondheidszorg.Doelstelling• Kinderen en ouders zijn zich bewust van nut en plezier van een
gezonde leefstijl en de energiebalans, en weten hoe ze die kunnen verwezenlijken.Aanpak• In 2009 en 2010 gerichte voorlichtingscampagnes enmiddelen van
het Voedingscentrum.Wat leren kinderen op school over gezonde leefstijl?Kinderen brengen een groot deel van hun tijd door op de school. Het bevorderen
van gezond gedrag is een van de kerndoelen van het onderwijs. Scholen in het
primair en voortgezet onderwijs zijn verplicht in het curriculum aandacht
te besteden aan gezonde leefstijl en bewegen.In het primair onderwijs komt leefstijl en gezondheid vooral aan bod in
het natuuronderwijs. SLO, nationaal expertisecentrum voor leerplanontwikkeling,
heeft in opdracht van het ministerie van OCW lesmethoden en leermiddelen over
voeding en bewegen voor het primair onderwijs onderzocht. SLO adviseert basisscholen
over de kwaliteit ervan.Lekker fit! voor de basisschool«Lekker fit!» is een beknopte lesmethode voor het basisonderwijs,
met structurele aandacht voor voeding, beweging en gezond kiezen. De methode,
die werkt met zowel theorie- als praktijklessen, biedt leerkrachten en leerlingen
veel nieuwe en interessante lesstof. De lessen kunnen goed worden ingepast
in de lessen natuur, verzorging en lichamelijke opvoeding. Ook ouders en opvoeders
spelen een belangrijke rol in Lekker fit!. In de werkboekjes staan veel opdrachten
die het kind thuis maakt, samen met de ouders of verzorgers. Sommige scholen
bekostigen de methode zelf, vaak is er ook gemeentesubsidie beschikbaar. De
methode is bij uitstek geschikt om allerlei gezonde initiatieven van scholen,
gemeenten en sportinstellingen aan elkaar te koppelen.Uit een effectevaluatie van GGD Rotterdam-Rijnmond, Erasmus MC en VUMC
blijkt dat het percentage kinderen met overgewicht in de interventiegroep
minder sterk is toegenomen dan in de controlegroep (1,1 procent tegen 4,6
procent). In de bovenbouw zijn de verschillen niet significant, maar dat is
mogelijk toe te schrijven aan een nog niet optimale implementatie. Leerkrachten
die met «Lekker fit!» hebben gewerkt, zien bij hun leerlingen
veranderingen in kennis, opvattingen en gedrag met betrekking tot gezondheid.In het voortgezet onderwijs wordt een aantal lesuren per jaar besteed
aan de relatie tussen voeding, lichamelijke activiteit en gezondheid. Dit
gebeurt overwegend in het vak verzorging, maar ook bij biologie komt het thema
aan de orde. Er worden verschillende lesmethoden gebruikt, waarvan de inhoud
varieert. Het voornaamste doel van de lessen is kennisoverdracht, bijvoorbeeld
over voedingsstoffen. Het ministerie van OCW laat SLO in 2009 onderzoek doen
naar de verschillende lesmethoden biologie en verzorging in het voortgezet
onderwijs.In 2003 en 2004 heeft de Inspectie van het Onderwijs onderzoek gedaan
naar voeding en bewegen in het onderwijs. Scholen besteden naast het leerstofaanbod
ook op andere manieren aandacht aan eetgedrag van leerlingen, namelijk met
regels en afspraken over wat en hoe er tijdens de schooluren word gegeten.
Bij echt zichtbaar overgewicht ondernemen ze aanvullende acties. Op ruim een
derde van de scholen voor primair onderwijs is geen vastgesteld leerstofaanbod
voor voeding en gezond gedrag beschikbaar. De inspectie concludeert dat veel
scholen zich nog te weinig bewust zijn van de toenemende overgewichtproblematiek
onder kinderen. De onderwijstijd voor de thema’s voeding en gezond gedrag
en bewegen is al jaren ongewijzigd1.De nationale scholenactie «Ga voor Gezond!» bevat een lespakket
voor kinderen in groep 1 tot en met 8 van de basisschool. De actie heeft als
doel op school de gezondheid van kinderen te verbeteren. Ga voor Gezond! brengt
samenhang aan tussen alle activiteiten, lesprogramma’s en projecten
die op school worden geïnitieerd op het gebied van gezondheid en veiligheid.
Het gaat in deze scholenactie om het activeren en stimuleren van gezond en
veilig gedrag op de basisschool. Ook bevordert de actie het verwerven van
kennis en sociale vaardigheden met betrekking tot een gezonde leefstijl en
veiligheid. In het lespakket komen onder andere gezonde voeding, voldoende
bewegen en gezonde mobiliteit van en naar school aan bod. De scholenactie
komt voort uit een samenwerkingsverband tussen publieke en private partijen.Met specifieke lesprogramma’s als «Smaaklessen» en «SchoolGruiten»
wordt de schooljeugd gestimuleerd om meer vanzelfsprekend en bewust voor gezonde
producten als groenten en fruit te kiezen. De ministeries van VWS en LNV financieren
de opzet van het lesprogramma «Jeugd en voedsel», waarin SchoolGruiten
en Smaaklessen worden geïntegreerd. Het aanbod van dit integrale programma
aan scholen wordt afgestemd met het Centrum Gezond Leven en de
acties van het Convenant overgewicht op dit gebied.Veel scholen in het primair en voortgezet onderwijs doen mee met specifieke
programma’s en projecten die zich richten op gezond gedrag rond de thema’s
gezonde voeding en bewegen (zie ook paragraaf 4.4.2). Doelstellingen• Kinderen en jongeren doen op school voldoende kennis op over gezondheid
en het belang van een gezonde leefstijl, in het bijzonder voeding en bewegen.• Scholen zijn zich bewust van de toenemende overgewichtproblematiek
onder kinderen en jongeren.• Scholen vullen het onderwijskerndoel gericht op het bevorderen
van gezond gedrag optimaal in.Aanpak• Scholen worden betrokken bij integrale lokale aanpakken van overgewicht
onder de jeugd en worden gestimuleerd een «gezonde school» te
worden (zie ook paragraaf 4.4.2).• Onderzoek door SLO ter ondersteuning van de keuze voor lesmethoden
voor kennis en bewustwording ten aanzien van gezonde voeding en bewegen.• Advies en ondersteuning van scholen door gezondheidsbevorderende
instellingen, onder coördinatie van het Centrum Gezond Leven (zie ook
paragraaf 4.4.2).• De nationale scholenactie «Ga voor Gezond!»• Aanbod integraal lesprogramma «jeugd en voedsel».• Leerlingendebatten op scholen in het voortgezet onderwijs over
bewustwording van gezonde leefstijl.4.4.2 Opgroeien in een gezonde omgevingDe leefomgeving van kinderen en jongeren bestaat uit het gezin waarin
ze opgroeien, de school die ze bezoeken en de buurt waar ze in wonen, sporten
en buitenspelen. Ook de media waaraan ze worden blootgesteld hebben invloed.Het gezin: goed voorbeeld doet goed volgenOuders en opvoeders vervullen een cruciale rol als het gaat om het gezond
opgroeien van hun kinderen. De voorbeeldfunctie van ouders en opvoeders is
van groot belang bij het ontwikkelen van een gezonde leefstijl1. Het voedings- en beweeggedrag van ouders zelf is bepalend voor de
leefstijl van de kinderen. Om overgewicht bij kinderen tegen te gaan is het
dus nodig om ouders bewust te maken van en (indien gewenst) te ondersteunen
in hun rol als opvoeder op dit terrein. Dat dit nodig is blijkt uit signalen
uit de praktijk van de jeugdgezondheidszorg: ouders zijn vaak geneigd te ontkennen
dat hun kind overgewicht heeft, ook als dat feitelijk wel degelijk zo is.
Ze relativeren regelmatig de problemen die er mogelijk het gevolg van zijn
en hebben weinig kennis over gezonde voeding. Bovendien vinden ze het lastig
om «nee» te zeggen en grenzen te stellen. Ook relativeren ze het
belang van hun eigen voorbeeldfunctie. De ouders wijten de ongezondheid van
hun kind veelal aan de ongunstige omstandigheden die buiten hun invloed liggen,
zoals het gebrek aan mogelijkheden in de buurt (bijvoorbeeld het ontbreken
van een veldje om te spelen).Kinderen van niet-westerse afkomst zijn al op jonge leeftijd gemiddeld
vaker te zwaar dan kinderen uit westerse gezinnen. De voedingsgewoonten
van hun ouders blijken een belangrijke factor bij het ontstaan van overgewicht
bij allochtone kinderen. In consultatiebureaus wordt intensief ingezet op
het informeren en adviseren van aanstaande en jonge ouders (zie ook paragraaf 4.4.4).
In het bijzonder richt men zich op het bereiken van allochtone ouders en opvoeders.
Voorlichting in eigen taal en cultuur blijkt hieraan een positieve bijdrage
te leveren1. De consultatiebureaus worden ondersteund
door landelijke organisaties die methodieken en materialen hebben ontwikkeld
en voorlichtingscampagnes uitvoeren, onder andere het NIGZ, het NISB en het
Voedingscentrum.Voor de preventie van overgewicht is de zwangerschap en de periode kort
na de geboorte van bijzonder belang. Het geven van borstvoeding heeft een
preventief effect op het ontwikkelen van overgewicht in de kinderleeftijd2. In deze vroege ontwikkelingsfase kunnen kleine«afwijkingen»
van gezond gedrag grote gevolgen hebben voor de verdere ontwikkeling van het
kind. Veel ouders hebben in deze periode behoefte aan betrouwbaar en deskundig
advies bij dagelijkse vragen en zorgen rondom gezond opgroeien en opvoeden.
Zij zijn in de periode voor en na de geboorte van hun kind ontvankelijk voor
informatie over gezond gedrag, en bereid om hun eigen leefstijl in positieve
zin aan te passen.Het digitale voorlichtingsprogramma «Hallo Wereld»3 vormt een basisvoorziening die aansluit op deze behoefte.
Hallo Wereld biedt ouders via internet 24 uur per dag en zeven dagen per week
betrouwbare en begrijpelijke opgroei- en opvoedingsondersteuning, onder andere
over het belang van een gezonde leefstijl en een gezonde opvoeding.Uiteindelijk is het de zorgprofessional (de verloskundige en de medewerker
jeugdgezondheidszorg) die een belangrijke rol zal krijgen in het doorverwijzen
naar Hallo Wereld als digitale aanvulling op hun preventieve taken. Op deze
manier kan het programma een bijdrage leveren aan de doelen van een laagdrempelig
Centrum voor Jeugd en Gezin.Opvoedingsondersteuning van ouders wordt versterkt als de professionals
in kinderopvang en peuterspeelzalen goed zijn opgeleid en getraind in het
bevorderen van gezonde voeding en bewegen bij baby’s en peuters. Met
de methodiek «Beweegkriebels» van het NISB krijgen ouders en professionals
ideeën, tips en informatie over bewegen met baby’s en peuters.
Het trainen van professionals die werken met de doelgroep 0–4 jarigen
is onderdeel van Beweegkriebels. Zij worden geschoold in het ontwikkelen en
uitvoeren van een uitdagend en speels beweegaanbod dat is afgestemd op de
leeftijd van de kinderen. Enkele ROC’s hebben Beweegkriebels opgenomen
in de opleiding tot sociaalpedagogisch werker.Vanuit het Convenant overgewicht is een interventie ontwikkeld gericht
op ouders van kinderen van 0–4 jaar. Het gaat om een methodiek voor
medewerkers van peuterspeelzalen, kinderopvang en zogeheten «voorscholen»
om ouders te informeren en te adviseren gezond eet- en beweeggedrag bij hun
kind kunnen stimuleren. De methodiek «Eetplezier en Beweegkriebels»
wordt gelanceerd op Valentijnsdag 2009. Het ministerie van VWS financiert
samen met het convenant Overgewicht de ontwikkeling en uitrol van deze methodiek.Doelstellingen• Ouders en opvoeders zijn zich bewust van hun belangrijke rol als
opvoeder bij het bevorderen van de gezondheid en gezonde leefstijl van hun
kinderen.• Ouders en opvoeders zijn toegerust om deze rol waar te maken.• Professionals die werken met jeugd 0–4 jaar zijn voldoende
opgeleid en getraind in het thema gezonde voeding en bewegen.Aanpak• Landelijke voorlichtingscampagnes over gezonde voeding en de energiebalans
gericht op jonge ouders.• Ouders stimuleren in het aanleren van gezonde voeding en bewegen
aan hun kinderen met behulp van professionals in kinderopvang, peuterspeelzalen
en «voorscholen», onder andere door het programma «Eetplezier
en Beweegkriebels».• Een laagdrempelige en betrouwbare digitale hulpbron voor opgroei-
en opvoedingsondersteuning voor aanstaande en jonge ouders: Hallo Wereld.Reclame gericht op kinderenNaast de informatie die kinderen krijgen op school en via hun ouders of
opvoeders, spelen ook de media een cruciale rol. De overheid juicht het toe
dat in populaire kinderprogramma’s «stoere en gezond levende rolmodellen»
steeds vaker een plek lijken te krijgen. Aan de andere kant wijzen opvoeders
en deskundigen op de grote invloed van bepaalde reclame-uitingen – ook
gericht op jonge kinderen – die het moeilijker maakt om de gezonde keuze
te maken. Een beperking van dergelijke marketing zou zowel kinderen als ouders
en opvoeders kunnen helpen.In 2006 hielden de Consumentenbond en de Nederlandse Hartstichting een
pleidooi voor maatregelen om kinderen te beschermen tegen de grote invloed
van reclame voor ongezonde producten1. De Voedsel
en Waren Autoriteit concludeerde in datzelfde jaar dat bij ruim een derde
van de geteste ongezonde producten bij jonge kinderen marketingtechnieken
werden ingezet, zoals kleine cadeautjes (zogeheten «premiums»)
en het gebruik van populaire figuren op de verpakking2. Twee op de drie producten werden ook via internet aangeprezen. Hierbij
moet wel worden opgemerkt dat dit de situatie in 2005 betreft. In dat jaar
was de Reclamecode voor voedingsmiddelen, opgesteld door de Federatie Nederlandse
Levensmiddelen Industrie, nog niet van kracht (zie kader).Reclamecode voor voedingsmiddelenOp 2 juni 2005 werd de Reclamecode voor voedingsmiddelen van de Federatie
Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI) van kracht. Deze reclamecode is
onderdeel van de Nederlandse Reclame Code. De Reclamecode voor voedingsmiddelen
verbiedt actieve aanprijzing door populaire stripfiguren en een verbod op
spaaracties. Maatschappelijke druk noopte de FNLI de code verder aan te scherpen.
Een herziene versie is eind 2007 aan de Reclame Code Commissie voorgelegd.
De aanscherping omvat onder andere een verbod op zogeheten ’samplingacties’
(het gratis weggegeven van een product of een monster) en een beperking van
reclame gericht op kinderen tot zeven jaar in massamedia en op internet. Binnen
de Reclame Code Commissie bestaat onenigheid over dit voorstel. De consumentenorganisaties
willen de leeftijdsgrens voor reclamebeperking opgehoogd zien tot twaalf jaar.
Dit blijkt voor een deel van de levensmiddelenindustrie niet aanvaardbaar.
Er loopt een bemiddelingstraject om dit conflict op te lossen. De herziene
Reclamecode voor voedingsmiddelen is daarom nog niet aangenomen.Er is veel onderzoek gedaan naar de invloed van marketing op kinderen,
en ook specifiek naar de beïnvloeding van het eetpatroon en van de houding
en het begrip van kinderen als het gaat om voeding. Marketing beïnvloedt
de voorkeuren en voedselconsumptie van kinderen3.
Het grootste deel van de voedingsmiddelenreclame gericht op kinderen, betreft
ongezonde, energierijke voedingsmiddelen die niet passen in een goede basisvoeding.Nederlands onderzoek bij kinderen van 4–12 jaar laat zien dat televisiereclame
leidt tot meer consumptie van de geadverteerde voedingsmiddelen en het risico
op overgewicht en obesitas kan verhogen bij kinderen onder de twaalf jaar1. In Noorwegen, Zweden, Ierland en het Verenigd Koninkrijk
heeft de overheid dergelijke reclame aan beperkingen onderworpen, op grond
van wetenschappelijke aanwijzingen dat (televisie) reclame voor ongezonde
voedingsproducten de gezondheid van kinderen en jongeren negatief beïnvloedt
en het risico op overgewicht vergroot.De minister voor Jeugd en Gezin heeft de levensmiddelenindustrie opgeroepen2 geen reclame voor ongezonde voeding te maken die gericht
is op kinderen onder de twaalf jaar. Deze leeftijdsgrens is genomen omdat
kinderen onder de twaalf nog niet goed in staat zijn het commerciële
karakter van reclameboodschappen te onderkennen. Diverse internationale bedrijven
doen al vrijwillig aan reclamebeperking voor kinderen. Elf grote food-multinationals,
verantwoordelijk voor tweederde van de advertentie-uitgaven voor voedingsmiddelen
binnen de EU, hebben aangekondigd uiterlijk eind 2008 te stoppen met reclame
voor ongezonde producten gericht op kinderen onder de twaalf. Een van deze
elf bedrijven is het grootste voedingsmiddelenconcern van Nederland. Dit concern
beperkt de marketing op kinderen onder de twaalf jaar al langer vrijwillig
tot producten die zijn voorzien van het Ik Kies Bewust-logo.Uitgangspunt voor het kabinet is dat beperking van reclame voor ongezonde
voeding gericht op kinderen door zelfregulering tot stand komt. Dit is ook
in lijn met de recente EU-richtlijn Audiovisuele mediadiensten. Op grond van
deze richtlijn dienen lidstaten aanbieders van audiovisuele mediadienst aan
te moedigen een gedragscode te ontwikkelen voor reclame in en rondom kinderprogramma’s
voor producten die niet passen in een gezond voedingspatroon3. Deze richtlijn wordt door middel van een wijziging van de Mediawet
in de Nederlandse wetgeving geïmplementeerd. Het wetsvoorstel zal de
Tweede Kamer in het eerste kwartaal van 2009 bereiken. Voor Nederland kan
de eerder genoemde Reclamecode voor voedingsmiddelen worden beschouwd als
de gedragscode die de EU-richtlijn op het oog heeft. Mede in het licht van
de implementatie van de richtlijn doet de overheid een dringend beroep op
de voedingsmiddelenindustrie om de huidige code aan te scherpen, zodat ook
kinderen tot 12 jaar onder de bescherming vallen tegen reclame voor voedingsmiddelen
die niet in een gezond voedingspatroon passen.Doelstelling• Kinderen onder de 12 jaar worden zoveel mogelijk gevrijwaard van
een reclameaanbod voor voedingsmiddelen die niet passen in een gezond voedingspatroon.Aanpak• Betrokken partijen aanzetten tot het uiterste te gaan om uit de
impasse rond aanpassing van de Reclamecode te komen.• Vervolgmeting «Kidsmarketing» door de VWA in 2009.• Internationale samenwerking en afstemming zoeken, bijvoorbeeld
in EU/WHO-verband.Een gezonde schoolomgevingIn paragraaf 4.4.1 is al beschreven dat scholen verplicht zijn om
onderwijs te bieden rond bevordering van gezond gedag bij kinderen en jongeren.
De nadruk lag in die paragraaf op kennisoverdracht en bewustwording. In deze paragraaf gaan we nu verder in op welke wijze de schoolomgeving
gezond gedrag en een gezonde leefstijl van leerlingen kan stimuleren.JUMP-inHet Amsterdamse project JUMP-in biedt sinds 2002 laagdrempelige (school)sport
aan kinderen van 4–12 jaar en betrekt ouders en opvoeders daarbij. JUMP-in
kent een gestructureerde aanpak met een leerlingvolgsysteem, oudervoorlichting,
binnen- en buitenschools sport- en beweegaanbod en een aangepast sportaanbod
voor kinderen met overgewicht en een motorische achterstand. Uit een evaluatie
blijkt dat het programma kan voorkomen dat kinderen minder gaan bewegen als
ze ouder worden. Een uitgebreid evaluatieonderzoek is in 2008 gestart.Het leerlingvolgsysteem houdt de deelname van de kinderen aan de sport
en beweegactiviteiten bij. Hierdoor wordt het mogelijk om kinderen te benaderen
die nog niet mee doen aan sport en bewegen, om het aanbod op die groep af
te stemmen en om te zien of de juiste groep wordt bereikt en welk effect dit
heeft.Een «planposter» in de klas houdt de vorderingen van elk kind
bij. De kinderen nemen hun werkboek mee naar huis, zodat zij samen met hun
ouders of opvoeders leren hoe je meer kunt bewegen en waarom dat zo belangrijk
is. Diëtisten en voorlichters eigen taal en cultuur lichten ouders voor
met films, een beweegweek en een sportmarkt.De module «De klas beweegt!» zorgt met beweeg- en ontspanningsoefeningen
tussen de lessen door voor een leuke en inspirerende onderbreking van de dag. «Bewegen
doe je zo!» stimuleert kinderen aansluitend om (ook thuis) genoeg te
blijven bewegen, bijvoorbeeld met opdrachten als «teken de sport van
je dromen».JUMP-in biedt alle kinderen die (nog) niet sporten een passend bewegingsaanbod,
tijdens én na school. Speciaal voor kinderen met overgewicht of met
een bewegingsachterstand is er Club Extra en de zogeheten Motorische Remedial
Teaching. In kleine groepjes leren kinderen wat ze wél kunnen, en hoe
zij stapsgewijs weer met plezier met andere kinderen mee kunnen sporten.De Gezonde SchoolkantineDe minister voor Jeugd en Gezin wil bevorderen dat meer scholen hun voedingsaanbod
gezonder maken. Lesprogramma’s over gezonde leefgewoonten in combinatie
met een gezond aanbod van voeding op school, dragen namelijk bij aan het verminderen
van overgewicht bij kinderen. Dat blijkt uit recent onderzoek in achttien
vmbo-scholen1. Toch is een gezond voedingsaanbod
op scholen bepaald nog geen gewoonte. Uit RIVM-onderzoek blijkt dat op ruim
90 procent van de schoollocaties in het voortgezet onderwijs een frisdrankautomaat
staat en op ruim 75 procent een snoepautomaat2.
Eén op de vijf locaties bieden geen light-frisdranken
aan via de automaten. Een bewuster en actiever beleid van scholen zou hier
verschil kunnen maken. Als bijvoorbeeld in de automaten op school een groter
assortiment van gezonde voedingsmiddelen beschikbaar is, blijken scholieren
vaker te kiezen voor deze producten.Het programma «De Gezonde Schoolkantine» van het Voedingscentrum
biedt scholen praktische informatie en ondersteuning om van hun schoolkantine
een gezonde schoolkantine te maken. De ministeries van LNV, VWS, OCW en VROM
financieren de jaarlijkse Stimuleringsprijs Gezonde Schoolkantine. 75 scholen
in het voortgezet onderwijs konden in 2008 hiervan gebruik maken. Knelpunt
is dat veel scholen wel willen, maar dat het hen vaak ontbreekt aan capaciteit
om mee te doen.Werkplaats Gezonde SchoolDe werkplaats Gezonde School is een van de samenwerkingsverbanden binnen
het Centrum Gezond Leven van het RIVM. Het doel van de werkplaats is om meer
samenhang te bereiken in gezondheidsbevorderende initiatieven
in het onderwijs. Hiervoor wordt samengewerkt met onder andere de gezondheidsbevorderende
instellingen, de GGD’en en het onderwijsveld (scholen en onderwijsbegeleidingsdiensten).
Idealiter werken de GGD en de onderwijsbegeleidingsdienst op lokaal niveau
samen met de school aan een samenhangend gezondheidsbeleid, ook rond overgewicht,
dat goed aansluit bij het onderwijssysteem.De werkplaats Gezonde School ontwikkelt een predikaat «Gezonde School»
dat de scholen mogen voeren als ze voldoen aan bepaalde criteria. Het kan
aantrekkelijk zijn voor scholen om dit predikaat te verwerven, omdat ze dit
kunnen gebruiken als promotie richting toekomstige leerlingen en hun ouders.
Voorbeelden van scholen die zich profileren met het imago «gezond»
staan in Bilthoven en Breda.Analoog aan de zogeheten «leeflijnen» die horen bij de «Handleiding
Preventie van Overgewicht in Lokaal Gezondheidsbeleid» van het Voedingscentrum,
wordt ook voor de scholen gewerkt aan een dergelijk overzicht van kansrijke
interventies en maatregelen. In het kader van de Gezonde School heet deze
de «leerlijn».Doelstellingen• Er is meer samenhang en eenheid in aanbod van gezondheidsbevorderende
initiatieven in het onderwijs.• Scholen werken structureel aan een gezonde schoolomgeving met een
gezond voedingsaanbod.• In 2010 heeft 25 procent van de scholen in het voortgezet onderwijs
een gezonde schoolkantine.• 160 scholen in het voortgezet onderwijs doen in 2009 en 2010 mee
met de Stimuleringsprijs Gezonde Schoolkantine.Aanpak• Verdere ontwikkeling werkplaats Gezonde School.• Scholen wijzen op het belang van aandacht voor gezondheid op school
(imago, leerprestaties).• Ontwikkelen en bevorderen van het predikaat Gezonde School.• De Gezonde Schoolkantine onderdeel maken van criteria voor het
predikaat Gezonde School.• Competitie stimuleringsprijs Gezonde Schoolkantine in 2009 en 2010.Impuls brede scholen, sport en cultuurSport en bewegen zijn een belangrijk onderdeel van gezond opgroeien en
dragen bij aan sociale vaardigheden en leerprestaties. De «Impuls brede
scholen, sport en cultuur» versterkt de sport-, onderwijs- en cultuursector
met 2500 «combinatiefuncties». De staatssecretarissen van VWS
en OCW willen door deze combinatiefuncties zowel het bewegen van jongeren
stimuleren als hen kennis laten maken met een actieve beoefening van cultuur.
Combinatiefunctionarissen zijn professionals, die deels werkzaam zijn in het
onderwijs en deels in de sport- of cultuursector. Hierdoor krijgt de samenwerking
tussen school en sport een structurele stimulans. Combinatiefunctionarissen
worden ingezet om extra activiteiten te organiseren op lokaal niveau. Daarbij
letten veel gemeenten op mogelijke valkuilen als deelname van steeds dezelfde
groep al sportieve kinderen en het niet bereiken van de inactieve jeugd. De
gemeente Amsterdam heeft bijvoorbeeld combinatiefuncties aangesteld die worden
ingezet voor het project JUMP-in (zie voorgaande tekstbox). Deze combinatiefunctionarissen
worden bijgeschoold in het hanteren van het leerlingvolgsysteem.De «Impuls brede scholen, sport en cultuur» komt rechtstreeks
ten goede aan cultuur-, sport- en beweegactiviteiten op lokaal niveau. De
combinatiefuncties worden gerealiseerd in samenwerking met gemeenten –
die vanaf het tweede jaar circa 60 procent cofinanciering voor hun rekening
nemen – en met de onderwijs-, sport- en cultuursector. De eerste tranche
van dertig gemeenten uit de zogeheten G31 uit het Grotestedenbeleid, is per
1 januari 2008 begonnen. De komende jaren volgen nog meer tranches, waarbij
gemeenten in aanmerking komen op volgorde van hun inwonertal onder de 18 jaar.
In 2012 is de Impuls op volle sterkte. Zij biedt een enorme kans om het aanbod
voor de jeugd te vergroten, maar ook om scholen en sportverenigingen verder
te ontwikkelen, het percentage vakleerkrachten in het primair onderwijs te
laten toenemen en de samenwerking tussen scholen en sportverenigingen te verbeteren.Beleidskader Sport, Bewegen en OnderwijsHet beleidskader «Sport, Bewegen en Onderwijs» is vooral bedoeld
voor de grootste risicogroepen op het gebied van bewegingsarmoede, overgewicht
en schooluitval in de veertig krachtwijken. Het gaat om een gerichte aanpak
voor het speciaal onderwijs, en voor vmbo- en mbo-scholen. Juist in de krachtwijken
blijken sportvoorzieningen onder de maat. Het is belangrijk dat scholen –
gesteund door gemeenten – in deze wijken het initiatief nemen om meer
sporten beweegaanbod te creëren via de context van de brede school. In
het beleidskader geven de ministeries van VWS en OCW aan hoe zij de verbinding
tussen sport en onderwijs verder willen versterken. Het doel is een samenhangend
en dekkend sport- en beweegaanbod voor de jeugd. De combinatiefuncties uit
de «Impuls brede scholen, sport en cultuur» zijn een belangrijk
instrument. Het is de bedoeling langs die weg een sterke samenwerking tussen
sport, onderwijs en andere relevante partners te bewerkstelligen. Sport en
beweging kan een bijdrage leveren aan de doelen van het kabinet op het gebied
van overgewicht, maar ook aan die op het terrein van het beperken van schooluitval
en het bevorderen van talentontwikkeling.Scoren voor Gezondheid«Scoren voor Gezondheid» is een landelijk project waarbij
voetballers uit de Eredivisie kinderen van de basisschool aanzetten tot een
gezonde leefstijl. Kinderen tekenen een contract om 20 weken goed te bewegen
en gezond te eten. De voetballers zijn aanwezig bij de ondertekening, geven clinics en nemen deel aan de afsluiting van het project.Het doel van dit project is kinderen (9–12 jaar) en hun ouders en
opvoeders bewustmaken en daadwerkelijk aanzetten tot een gezonde leefstijl.
Het contract dat kinderen met hun idolen sluiten, motiveert hen en hun opvoeders
tot een gezonde leefstijl met veel bewegen en gezond eten. Zij realiseren
zich de waarde daarvan, en hun concrete activiteiten leiden tot positieve
resultaten op het gebied van kennis over voeding en bewegen, gewicht, spierkracht
en vetpercentage.In 2008 en 2009 wordt Scoren voor Gezondheid, mede met ondersteuning van
VWS, verder uitgebreid naar eerste divisie- en amateurclubs. Het project wordt
aangesloten op al bestaande beweegactiviteiten in gemeenten en op de onderwijsactiviteiten
van het Nationaal Actieplan Sport en Bewegen.Kinderen doen mee!In 2008 heeft de staatssecretaris van SZW met honderd gemeenten convenanten «Kinderen
doen mee!» gesloten. De betrokken gemeenten krijgen middelen om kinderen
uit kansarme gezinnen maatschappelijk te laten deelnemen. Dit betekent een
aanzienlijke impuls om kinderen uit achterstandssituaties meer te laten sporten.
Aanvullend heeft VWS het Jeugdsportfonds gesubsidieerd om gemeenten
te helpen met het oprichten van lokale jeugdsportfondsen.Het programma «Meedoen allochtone jeugd door sport» van de
staatssecretaris van VWS (zie ook paragraaf 4.1.2) loopt van 2006 tot
2010. In de elf gemeenten met de meeste allochtone jeugd, werken in dit kader
ruim vijfhonderd sportverenigingen uit negen takken actief mee om de achterstand
in sportdeelname van allochtone jeugd (met name de meisjes) weg te werken.Doelstellingen• Er is een groter dagelijks sport- en beweegaanbod op en rond scholen.• Het aantal brede scholen in het primair en voortgezet onderwijs
met een sport- en cultuuraanbod is uitgebreid.• Circa 10 procent van de sportverenigingen is versterkt.• Professionals en vrijwilligers zijn goed toegerust voor hun taak.• Risicogroepen – zowel in termen van bewegingsarmoede als
schooluitval – op het vmbo en het mbo zijn geactiveerd.• Talenten krijgen kansen zich te ontwikkelen tot toptalenten.• Kinderen uit achterstandsgezinnen gaan meer sporten.• Allochtone jeugd gaat meer sporten.Aanpak• Aanstelling van 2500 fte «combifunctionarissen» in
het kader van de Impuls brede scholen, sport en cultuur.• Ontwikkeling van effectieve interventies en een aangepast sport-
en beweegaanbod in de sportsector.• Innovatie op het gebied van accommodaties (vooral renovatie, inrichting,
beheer en beter gebruik).• Afsluiten van convenanten «Kinderen doen mee!»• Ondersteuning lokale jeugdsportfondsen.Jeugd, voedsel en groenVoor een gezonde geestelijke en lichamelijke ontwikkeling is verbondenheid
met voedsel en groen van belang. Regelmatig contact met de groene omgeving
en kennis over de herkomst van voedsel is niet meer vanzelfsprekend. Onderzoek
toont aan dat verbondenheid met groen en voedsel een bijdrage kan leveren
aan het voorkomen en terugdringen van diverse maatschappelijke problemen,
waaronder overgewicht. Zo laat het project «Natuursprong» –
een samenwerking van Jantje Beton, Staatsbosbeheer, NISB en LNV – kinderen
buiten spelen onder begeleiding van een sportinstructeur op een Staatsbosbeheer-terrein.
Ook wordt overwogen «meester Bert» als ambassadeur van schooltuinen
te laten optreden. Bert Ydema was ruim veertig jaar natuuronderwijzer op een
schooltuin in Amsterdam en schreef daarover het boek «De Groene Hemel».De minister van LNV ziet de jeugd als een belangrijke doelgroep. De LNV-aanpak
richt zich op jeugd, natuur, voedsel en gezondheid. Activiteiten zijn gericht
op het stimuleren van het tot stand komen van netwerken en het scheppen van
voorwaarden om jeugd te betrekken via natuur- en milieueducatie. Daarbij wordt
gebruik gemaakt van subsidieregelingen, zoals de Regeling draagvlak natuur.Ook in de sector toerisme en recreatie kunnen bedrijven gezondere voeding
aanbieden. De staatssecretaris van EZ en de minister van LNV ondersteunen
in de Toerismebrief het initiatief van een aantal attractieparken om gezonder
voedsel aan te bieden aan consumenten (campagne «Friss fruit»).Doelstelling• Kinderen zijn meer verbonden met de groene omgeving.Aanpak• Subsidies via de Regeling draagvlak natuur.• Project «Natuursprong».• Ontwerpwedstrijd voor groene speelplekken.4.4.3 Integrale aanpakken werken het bestOok bij kinderen en jongeren is een integrale en samenhangende lokale
benadering een belangrijke sleutel om overgewicht goed te kunnen aanpakken.
Die integrale aanpak voor de jeugd kan op lokaal niveau versterkt worden door
een betere regie vanuit het lokale bestuur.de EPODE-methodiekDe in Frankrijk ontwikkelde EPODE-aanpak («Ensemble Prévenons
l’Obésité Des Enfants»; zie kader) lijkt ook in
Nederland kansrijk. Het bedrijfsleven is bereid om een aan de Nederlandse
omstandigheden aangepaste aanpak op basis van deze systematiek te promoten
en heeft daar geld voor beschikbaar gesteld. Ook het Convenant overgewicht
gaat in 2009 aan de slag met het promoten en verspreiden daarvan. De rijksoverheid
zal de introductie van deze aanpak bij Nederlandse gemeenten ondersteunen.EPODEDe afkorting van dit succesvolle Franse initiatief om overgewicht bij
kinderen aan te pakken staat voor Ensemble Prévenons
l’Obésité des Enfants («gezamenlijk voorkomen
we obesitas bij kinderen»). EPODE richt zich op het stimuleren van gezond
gedrag (voeding en bewegen), door gezinnen te ondersteunen in hun alledaagse
activiteiten. De basis van het programma wordt gevormd door duurzame samenwerking
tussen lokale partijen als onderwijs, zorg, welzijn, sport, gemeente, woningbouwcorporaties,
supermarkten, bibliotheken, horeca, bedrijfsleven, media en vervoerders.Een lokale manager – in Frankrijk aangesteld door de burgemeester –
heeft de leiding. Deze manager wordt ondersteund door een team van professionals,
een sociaal marketing-team en een onafhankelijke wetenschappelijke commissie
die de effecten van de interventies onderzoekt. EPODE is een langjarige integrale
aanpak die werkt vanuit een sterke politieke betrokkenheid. Belangrijk in
de aanpak is de samenhang en versterking van beleid, praktijk en onderzoek,
en de samenhang tussen gemeentelijk en landelijk beleid. Het motto is: houd
het simpel, het gaat tenslotte om kinderen. Zorg dat de aanpak dichtbij, positief,
concreet en duidelijk is. Maak de aanpak integraal en duurzaam. En vermijd
een eenzijdige financiering, dus werk met publiek-private partnerschappen.In Frankrijk zijn de resultaten tot nu toe zeer positief. Onderstaande
grafiek laat zien dat de plaatsen waar EPODE begonnen is, op de langere termijn
een halvering van het percentage kinderen met obesitas hebben gerealiseerd.
Vooral de brede en integrale aanpak leidt tot een daadwerkelijke daling van
het percentage kinderen met obesitas. De Europese Commissie beveelt een aanpak
conform EPODE aan voor alle lidstaten.De grafiek laat zien dat de plaatsen waar EPODE begonnen is (zwart), op
langere termijn een halvering van het percentage kinderen met obesitas hebben
gerealiseerd, in tegenstelling tot controleplaatsen (grijs)Doelstelling• Gemeenten voeren regie op een integrale en samenhangende aanpak
van overgewicht bij kinderen en jongeren, bij voorkeur volgens de beginselen
van EPODE, aangepast aan de Nederlandse omstandigheden.Aanpak• Benoeming van een ambassadeur voor een integrale en samenhangende
lokale aanpak van overgewicht bij kinderen.• Bundeling van diverse initiatieven voor de uitrol van een integrale
en samenhangende lokale aanpak van overgewicht bij kinderen.• ZonMw krijgt de opdracht om een infrastructuur op te zetten ter
ondersteuning van gemeenten die met een integrale en samenhangende lokale
aanpak van overgewicht bij kinderen aan de slag gaan.• Integraal Toezicht Jeugdzaken onderzoekt in 2009 in hoeverre gemeenten
met grote overgewichtproblematiek onder de jeugd er in slagen een samenhangend
en integraal beleid te voeren.Kindvriendelijke stedenHet netwerk Child Friendly Cities is in ons land een initiatief van de
VNG en Jantje Beton. Het netwerk richt zich op het leefbaarder maken van de
leefomgeving voor kinderen. De internationale beweging Child Friendly Cities
is in 1996 gestart door Unicef/UN-Habitat. Het is een wereldwijd initiatief,
gerelateerd aan de implementatie van het Verdrag inzake de Rechten van het
Kind.Op 5 november 2008 ondertekenden alle partijen van het Europese netwerk
Child Friendly Cities een verklaring voor het kindvriendelijker maken van
steden. De verklaring stelt dat er meer aandacht moet zijn voor de positie
van kinderen. De ondertekenaars streven naar een goede inrichting van de openbare
ruimte, en naar een veilige, gezonde en beschermde omgeving voor kinderen
om op te groeien. Ook willen zij voldoende scholen en goede gezondheidszorg
voor kinderen, en mogelijkheden voor ouders om te wonen en werken.
Dit is nodig voor kinderen om op te kunnen groeien en zich te kunnen ontwikkelen.
Een integrale aanpak van al deze onderwerpen staat centraal.4.4.4 Verbinden van preventie en zorg voor de jeugdPreventieve zorg voor alle kinderen tot negentien jaarJeugdgezondheidszorg (JGZ) is preventieve gezondheidszorg die aan alle
kinderen en jongeren van 0–19 jaar wordt aangeboden. Het doel van de
JGZ is het volgen van de ontwikkeling van de jeugd, het signaleren van stoornissen
daarin en het tijdig aanbieden van interventies. In de eerste vier levensjaren
ligt het accent voornamelijk op de lichamelijke, psychische en cognitieve
ontwikkeling, en op mogelijke risico’s in het gezin waarin kinderen
opgroeien. Gedurende de basisschoolleeftijd verschuift het accent naar de
sociale ontwikkeling (vriendjes, pesten) en vanaf het voortgezet onderwijs
is daarnaast ook aandacht voor de maatschappelijke positie (school, schoolverzuim,
vrijetijdsbesteding) van de jongere.Het in kaart brengen van de groei en ontwikkeling van kinderen in de leeftijd
van 0–4 jaar gebeurt op het consultatiebureau. Kinderen krijgen er de
vaccinaties in het kader van het Rijksvaccinatieprogramma. Op een aantal momenten
worden zij ook gewogen en gemeten, en krijgen ouders vragenlijsten voorgelegd
over eet- en beweeggedrag en verdere ontwikkelingen van het kind. Sinds de
jaren vijftig van de vorige eeuw heeft het consultatiebureau een bereik van
vrijwel 100 procent. De medewerkers zien dus bijna alle kinderen. Al deze
taken zijn opgenomen in het zogeheten Basistakenpakket Jeugdgezondheidszorg
0–19 jaar1. Het consultatiebureau zal op
termijn opgaan in de Centra voor Jeugd en Gezin.Diagnostiek, signaleringsprotocol en richtlijnontwikkelingMet het oog op preventie is het van belang om zo vroeg mogelijk overgewicht
en obesitas bij kinderen te kunnen signaleren. Er zijn voor 0–2 jarigen
echter nog geen zogeheten «afkappunten» gedefinieerd voor de diagnostiek
van overgewicht en obesitas. Aan de Gezondheidsraad is advies gevraagd over
de preventie en behandeling van overgewicht bij 0–2 jarigen waarbij
de bevindingen worden betrokken van het Partnerschap Overgewicht Nederland
over dit onderwerp.Voor de professionals in de JGZ is een uniform signaleringsprotocol ontwikkeld
voor het meten en signaleren van overgewicht bij de jeugd. Dit was nodig omdat
voorheen veel diversiteit bestond in de manier van meten van lengte en gewicht
en de interpretatie daarvan. Het protocol beschrijft de methode, het meetinstrument
en de criteria voor signalering van overgewicht. Een en ander past binnen
het basistakenpakket van de JGZ.In het ZonMw-programma «Richtlijnen Jeugdgezondheidszorg»
is in 2008 een aanvraag gehonoreerd om een multidisciplinaire richtlijn overgewicht
jeugd te ontwikkelen. Als vertrekpunt voor het ontwikkelen van deze richtlijn
gelden onder andere het signaleringsprotocol en de vroegdiagnostiek overgewicht
bij 0–2 jarigen.OverbruggingsplanNaast het signaleringsprotocol is er een overbruggingsplan opgesteld dat
professionals houvast biedt voor de begeleiding (van ouders met) kinderen
met overgewicht. Het is een methode voor gedragsverandering op de verschillende
contactmomenten in de JGZ. Het overbruggingsplan bestaat uit
onder meer anamneselijsten, adviezen, aanwijzingen voor motiverende gespreksvoering
en ondersteunende informatie. De speerpunten zijn borstvoeding, het drinken
van minder zoete dranken, meer buiten spelen en bewegen, minder tv-kijken
en computeren, en regelmatig en gezond ontbijten.In het thematisch toezicht op de jeugdgezondheidszorg dat de Inspectie
voor de gezondheidszorg het afgelopen jaar uitvoerde, is gekeken in hoeverre
professionals van de jeugdgezondheidszorg werken volgens het signaleringsprotocol
en het overbruggingsplan. De eerste resultaten laten zien dat nog veel verbetering
mogelijk is. De definitieve rapportage verschijnt naar verwachting voorjaar
van 2009.Richtlijn, signaleringsprotocol en overbruggingsplan zullen onderdeel
gaan uitmaken van de zorgstandaard die het partnerschap ontwikkelt (zie paragraaf 4.3.2).
Daarbinnen wordt ook gewerkt aan een ketenzorgmodel voor kinderen.Doelstelling• JGZ en eerstelijns gezondheidszorg worden effectief ingezet bij
gegevensverzameling, signalering en aanpak van overgewicht en obesitas bij
kinderen en jongeren.Aanpak• Advies van de Gezondheidsraad over diagnose en aanpak overgewicht
0–2 jarigen.• Uniforme toepassing van het signaleringsprotocol door de jeugdgezondheidszorg.• Ontwikkelen van een multidisciplinaire richtlijn overgewicht jeugd.• Verbetering van de uitvoering van het overbruggingsplan.Beweegstimulering door de jeugdgezondheidszorgVWS heeft aan het Centrum Jeugdgezondheid van het RIVM opdracht gegeven
een standpunt op te stellen over beweegstimulering door de JGZ. In dit standpunt
moet worden aangegeven welke mogelijkheden de JGZ heeft om binnen de reguliere
contactmomenten van het basistakenpakket bewegen bespreekbaar te maken, erover
te adviseren en kinderen zo nodig gericht te verwijzen naar passende beweegactiviteiten.
Uiteindelijk doel is te komen tot een JGZ-Richtlijn Beweegstimulering. In
het standpunt zal het RIVM eerst moeten aangeven of aanvullend onderzoek nodig
is, bijvoorbeeld over de effectiviteit van beweeginterventies, voordat men
kan beginnen met de ontwikkeling van een richtlijn. Het standpunt is eind
2008 afgerond.Naast de individuele signalering en advisering, kan de JGZ ook een belangrijke
rol spelen bij het stimuleren van bewegen binnen de Gezonde School. Te denken
valt aan intensivering van de lessen lichamelijke opvoeding en het stimuleren
van sportieve activiteiten buiten schooluren of bij de naschoolse opvang.
Ook kan het gaan om het stimuleren van lopen of fietsen naar school in plaats
van met auto of bus.Doelstelling• De jeugdgezondheidszorg draagt bij aan de beweegstimulering van
kinderen en jongeren.Aanpak• RIVM-standpunt over de rol van de jeugdgezondheidszorg bij beweegstimulering
van kinderen en jongeren.Zorg voor kinderen en adolescenten met zeer ernstig overgewicht
(morbide obesitas)Het aantal kinderen en adolescenten met zeer ernstig overgewicht («morbide
obesitas») is de afgelopen decennia sterk gestegen. In Nederland gaat
het nu om circa 0,3 tot 0,5 procent van de kinderen en adolescenten. Bij deze
groep is vaak sprake van bijkomende aandoeningen, bijvoorbeeld diabetes type
2, verhoogde bloeddruk, verstoorde vetstofwisseling en leververvetting, ademhalingsstoornissen
en orthopedische problemen. Ook is soms sprake van psychische problemen, bijvoorbeeld
een negatief zelfbeeld, angststoornissen, depressie en suïcidegedachten.
De levenskwaliteit van deze groep is vaak sterk verminderd, zowel lichamelijk,
psychisch als sociaal. Meer dan 80 procent van deze groep is ook obees als
volwassene. Daardoor zullen hun gezondheidsproblemen op latere leeftijd nog
sterk toenemen.Goede medische zorg voor kinderen en adolescenten met zeer ernstig overgewicht
is van groot belang. Beschikbare interventies variëren van gecombineerde
intensieve leefstijlinterventies en medicatie tot chirurgische ingrepen (bijvoorbeeld
het plaatsen van een maagband). De recent gepubliceerde multidisciplinaire
CBO-richtlijn «Diagnostiek en behandeling van obesitas bij volwassenen
en kinderen» ontraadt het gebruik van geneesmiddelen bij kinderen en
adolescenten, en beveelt chirurgische interventies niet aan. De eerste keus
is een behandeling die allereerst bestaat uit het verminderen van de energie-inname
door een dieet dat leidt tot verbetering van het eetgedrag. Verder gaat het
om het verhogen van de lichamelijke activiteit. Psychologische interventies
ter ondersteuning van gedragsverandering kunnen op maat worden toegevoegd.
Bij de behandeling worden de eet- en leefgewoonten van het gehele gezin betrokken.Tijdens de werkconferentie van het Partnerschap Overgewicht Nederland
is uitvoerig gesproken over chirurgie bij kinderen en adolescenten. In 2009
zal het partnerschap op basis van de werkconferentie met een advies komen
op dit punt dat kan worden opgenomen in de zorgstandaard overgewicht en obesitas
bij kinderen.5. MONITORING EN ONDERZOEKMonitoring is belangrijk om de ontwikkeling van overgewicht en obesitas
in de Nederlandse bevolking te kunnen volgen. Dit hoofdstuk beschrijft ook
het onderzoek dat plaatsvindt in het kader van overgewicht en obesitas. Het
genereren van nieuwe kennis en deze effectief te delen en toe te passen is
van belang om te komen tot een effectievere preventie van overgewicht en obesitas.5.1 MONITORING5.1.1 VolwassenenMonitoring is belangrijk om de ontwikkeling en verdeling van overgewicht
en obesitas in de Nederlandse bevolking goed te kunnen volgen. Het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) vraagt in het Permanent Onderzoek LeefSituatie
(POLS) elk jaar aan tienduizend personen hun lichaamslengte en gewicht. Dit
onderzoek loopt sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw en is een waardevolle
bron voor informatie over de trends in overgewicht en obesitas bij volwassenen
en kinderen. Zo werd bijvoorbeeld duidelijk dat de stijgende trend in Nederland
sinds 1980 optrad bij alle leeftijden en dat de stijging gelijk is verdeeld
over stad en platteland1. Uit de cijfers kunnen
we voorzichtig concluderen dat het percentage volwassenen met overgewicht
zich sinds 2000 stabiliseert. In ieder geval is deze stijging minder duidelijk
dan in de jaren negentig. Het percentage obesitas blijft echter gestaag verder
stijgen, ook in de laatste jaren.Het POLS-onderzoek is een onmisbare bron van informatie maar heeft als
nadeel dat gewicht en lengte zelf gerapporteerd wordt door de respondenten.
Om een correct beeld te hebben van de stand van zaken en de trends, is een
objectieve meting van lengte en gewicht met een representatieve steekproef
noodzakelijk. In het algemeen overschatten mensen namelijk hun lengte, en
onderschatten hun gewicht, hetgeen resulteert in de rapportage van te gunstige
BMI-waarde.De meest recent gemeten representatieve gegevens over overgewicht bij
volwassenen stammen uit 1993–1997, namelijk uit het zogeheten MORGEN-project
van het RIVM (Monitoring van Risicofactoren en Gezondheid in Nederland). Het
RIVM heeft daarom in 2007 van VWS de opdracht gekregen om een nieuwe monitorstudie
uit voeren met als titel «Nederland de maat genomen». De studie
onderzoekt, naast lengte en gewicht, ook de middel- en heupomtrek, de bloeddruk
en het cholesterol- en glucosegehalte in het bloed. Met een vragenlijst wordt
bovendien informatie verzameld over voeding, beweging, roken, ziekte(geschiedenis),
gedragsdeterminanten, houding ten aanzien van gezondheidsbevorderende campagnes
en sociaaldemografische kenmerken. Alles bij elkaar levert «Nederland
de maat genomen» de komende jaren een goede gegevensbasis voor het beleid
rond overgewicht en obesitas en aandoeningen die daarmee samenhangen.De studie «Nederland de maat genomen» mondt ook uit in een
module voor het meten van lengte, gewicht en buikomvang. Deze module wordt
verankerd in de Lokale en Nationale Monitor Gezondheid, de huidige infrastructuur
voor het uitvoeren van monitoronderzoek door GGD’en.5.1.2 JeugdInzicht in de omvang en ontwikkeling van de problematiek bij de jeugd
is van groot belang voor effectieve preventie. De monitoring van overgewicht
en obesitas bij kinderen en jongeren is verdeeld over een aantal onderzoeken
en monitors.De jeugdgezondheidszorg meet bij alle kinderen van 0–19 jaar regelmatig
lengte en gewicht en legt dit vast in de Lokale en Nationale Monitor Gezondheid
(voorheen de JGZ-monitor)1. Zowel op het gebied
van meten van de kinderen als op het gebied van ICT-toepassingen bij de invoering
van de data blijken er nog grote verschillen te bestaan tussen GGD’en
en Thuiszorgorganisaties. De invoering van het Elektronisch Kind Dossier (EKD)
maakt het mogelijk om in de toekomst de ontwikkeling van overgewicht en obesitas
in deze leeftijdsgroep wel op de voet te volgen.Zover is het nu nog niet. De meest recente gemeten gegevens over lengte
en gewicht bij de jeugd zijn afkomstig uit de Vierde Landelijke Groeistudie,
die liep van 1993–1997 en de intermediaire studie van TNO (2002–2004)
die is gebaseerd op metingen van lengte en gewicht bij kinderen van 4–15
jaar bij elf GGD’en2. TNO heeft in 2007
van VWS de opdracht gekregen om de Vijfde Landelijke Groeistudie uit voeren.
Samen met de derde (1980), de vierde (1997) groeistudie en de intermediaire
TNO-studie (2002–2004), geeft deze nieuwe studie straks een betrouwbaar
beeld van de ontwikkelingen in overgewicht en obesitas bij kinderen van 0-19
jaar sinds 1980.Figuur 6: Overzicht uit drie groeistudies van overgewicht
en obesitas bij jongens (links) en meisjes (rechts) van 4–15 jaar in
1980 (grijs), 1997 (zwart) en 2004 (wit)In opdracht van het programmaministerie voor Jeugd en Gezin is in 2007
een aparte Jeugdmonitor gelanceerd. Overgewicht en obesitas bij de jeugd maken
deel uit van deze monitor. De gegevens van de Jeugdmonitor zijn afkomstig
van de jaarlijkse CBS-POLS steekproef van tweeduizend kinderen in de leeftijd
van 2–19 jaar. Ook hier gaat het om door de jeugdigen zelf of hun ouders
of opvoeders gerapporteerde gegevens over lengte en gewicht.Ook in het kader van het Convenant Grotestedenbeleid is er onderzoek gedaan
naar overgewicht bij de jeugd. De 31 grote en middelgrote steden in ons land
hebben dit onderwerp als speerpunt benoemd onder de Sociale Pijler van het
Convenant Grotestedenbeleid. Het RIVM voert in dit kader een benchmark uit
naar de gegevensverzameling door gemeentes van overgewicht bij 0–19
jarigen. In 2009 zal het RIVM hiervoor de derde en laatste meting uitvoeren.In Europees verband is Nederland betrokken bij de WHO-studie «monitoring
childhood obesity».Als basis van deze studie heeft de WHO een format ontwikkeld om EU-breed
de prevalentie van overgewicht en obesitas onder kinderen in kaart te brengen.Doelstelling• Het structureel monitoren van de prevalentie van overgewicht en
obesitas in de Nederlandse bevolking op basis van gemeten lengte- en gewichtgegevens.• Het volgen van de trends in ontwikkeling en verdeling van overgewicht
en obesitas in de Nederlandse bevolking op basis van zelfrapportage.Aanpak• Uitvoeren monitorstudie «Nederland de maat genomen»
door het RIVM.• Uitvoeren vijfde landelijke Groeistudie door TNO.• Bijhouden van trends in de ontwikkeling van overgewicht en obesitas
ontwikkeling bij volwassenen en kinderen via het Permanent Onderzoek LeefSituatie
(POLS) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en de Jeugdmonitor.• Uitvoeren derde en laatste benchmark van overgewicht bij 0–19
jarigen in het kader van het Grotestedenbeleid (RIVM).• Ontwikkelen van een module die aansluit bij de Nationale en Lokale
monitor Gezondheid voor het uniform meten van gegevens over lengte en gewicht
voor volwassenen.• Aansluiting van monitoren van overgewicht en obesitas bij de jeugd
op het Elektronisch Kinddossier.5.2 ONDERZOEKNaast objectieve metingen van ontwikkelingen in lengte en gewicht bij
de Nederlandse bevolking, is basaal onderzoek nodig. Zo is het voor een effectieve
aanpak van overgewicht van belang onderzoek te doen naar het proces waarmee
het menselijk lichaam op een «natuurlijke» wijze reageert op een «onnatuurlijke»
omgeving waarin veel meer voedsel voorhanden is dan nodig. Hoe dit proces
precies in elkaar zit, is nog steeds slechts gedeeltelijk ontrafeld. Meer
basaal onderzoek is nodig naar de factoren die hierbij een rol spelen zoals
de menselijke bouwstenen (genetica), de fysiologie en het menselijk gedrag.
Ook is er onderzoek nodig naar de gezondheidsrisico’s en naar de determinanten
in de omgeving die de «natuurlijke» reactie op overvloed kennelijk
uitlokken.Deze kennis kan behulpzaam zijn bij de ontwikkeling van interventies die
ervoor zorgen dat mensen het gewenste gedrag (blijvend) vertonen, niet dikker
worden of zelfs afvallen. Evaluatieonderzoek moet de werkzaamheid en effectiviteit
van interventies en beleidsmaatregelen vaststellen.5.2.1 Kennis genererenWetenschappelijk onderzoek heeft de laatste jaren veel relevante inzichten
opgeleverd over de gezondheidsrisico’s van overgewicht. Zo werd bijvoorbeeld
aangetoond dat ook bij matig overgewicht het risico op hart- en vaatziekten
met 30 procent is verhoogd, en dat dit voor ongeveer de helft komt door ongunstige
effecten op de bloeddruk en het cholesterolgehalte1.
Voor de jeugd hebben vergelijkingen van de zogeheten E-MOVO-gegevens geleid
tot het inzicht dat tieners met overgewicht de negatieve gevolgen ondervinden
van de vele extra kilo’s die ze meedragen. Leven in minder goede gezondheid
als gevolg van overgewicht start dus al in de tienerleeftijd.Onderzoeksprogramma’s voor de praktijkHet RIVM en TNO voeren in opdracht van het ministerie van VWS onderzoek
uit. Jaarlijks worden de twee instituten aangestuurd met een afgestemde
onderzoeksopdracht. Voor een klein deel vloeien opdrachten van VWS aan deze
instituten voort uit wettelijke en/of Europese verplichtingen, of uit toezeggingen
van de ministers en staatssecretaris aan de Tweede Kamer. Het leeuwendeel
wordt gevormd door beleidsondersteunende opdrachten.Recent is ook gestart met meer integrale, langlopende onderzoeksprojecten
vanuit de departementen VWS, LNV en EZ. Daarbij zijn de volgende onderzoeksinstituten
aangehaakt: TNO Kwaliteit van Leven, Het DLO-onderzoeksprogramma van LNV,
diverse universiteiten, ZonMw, NWO, het RIVM en de Gezondheidsraad. Het eerste
recent gestarte onderzoeksproject in deze context is het samenwerkingsproject «Wat
gaan we eten? Groente!»1. Er bestaan ideeën
om de kennisinformatiesystemen ten aanzien van informatie over overgewicht
en obesitas van de verschillende onderzoeksinstituten aan elkaar te koppelen,
zodat dezelfde informatie en resultaten door alle onderzoekers en beleidsambtenaren
kunnen worden geraadpleegd.In 2007 zijn vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven, kennisinstellingen,
maatschappelijke partijen en de overheid op de gebieden van eten en bewegen
voor het eerst bijeengekomen in een kennisarena. Zij hebben zich gebogen over
de belangrijke onderzoeksthema’s op de gebieden eten en bewegen. In
gezamenlijkheid hebben deze partijen twee speerpunten afgesproken, te weten «het
vitale kind van de toekomst» en «beweging in de zorg van de toekomst/de
kwetsbare oudere». Deze twee speerpunten zullen vanaf 2009 verder
worden uitgewerkt in de onderzoeksprogrammering van TNO Kwaliteit van Leven
en RIVM.Een voorbeeld is een eerste opzet voor een model dat al bij de geboorte
de kans kan schatten op overgewicht op latere leeftijd. Dit model is door
het RIVM op basis van verzamelde gegevens uit de PIAMA-studie (Preventie en
Incidentie van Astma en Mijt Allergie) opgesteld. In samenwerking met TNO
Kwaliteit van Leven kan dit model verder worden verfijnd. Een dergelijk model
zou hulpverleners in de JGZ kunnen helpen om de selectie van doegroepen voor
preventie van overgewicht beter te onderbouwen.Ook binnen de kennisarena «voeding» is aandacht voor overgewicht
binnen de onderzoekslijnen «determinanten van voedselkeuze gedrag»
en «Chronische ziekten en voedingsfysiologie».Doelstelling• Wetenschappelijke inzichten in het ontstaan, de preventie en behandeling
van overgewicht zijn beschikbaar.Aanpak• Bevordering van uiteenlopende vormen van onderzoek via onderzoeksprogramma’s
en de kennisarena’s.5.2.2 Kennis delenKenniscentrum OvergewichtOm een krachtige impuls te geven aan de aanpak van overgewicht en obesitas
is in 2002 met subsidie van het ministerie van VWS het Kenniscentrum Overgewicht
(KCO) opgericht. Het KCO maakt kennis toegankelijk op het terrein van de oorzaken,
preventie en behandeling van overgewicht. Het KCO fungeert als vraagbaak voor
het veld en voor het ministerie van VWS. Ook bevordert het de afstemming tussen
de vele betrokken veldpartijen, door middel van het Platform Overgewicht,
dat vier keer per jaar bij elkaar komt. Binnen het Platform wordt
informatie over nieuwe ontwikkelingen en projecten uitgewisseld en afgestemd,
en wordt samenwerking gestimuleerd. Sinds de oprichting heeft het KCO een
druk bezochte website opgebouwd (www.overgewicht.org). In 2008 is de website
verder geprofessionaliseerd. Zij wordt maandelijks meer dan zesduizend keer
bezocht, ook vanuit diverse andere landen.Wanneer informatie op belangrijke punten ontbreekt of ontoereikend is,
zal het KCO proberen deze kennis te verbeteren en aan te vullen. In 2009 wordt
bekeken hoe het KCO meer kan aansluiten bij de activiteiten van het Centrum
Gezond Leven van het RIVM (zie ook paragraaf 5.2.3).Academische werkplaatsenIn november 2004 ontving ZonMw de gezamenlijke opdracht van het ministerie
van VWS en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
om onderzoek door onderzoeksinstellingen en uitvoeringsorganisaties op het
gebied van de publieke gezondheid te bundelen in de vorm van academische werkplaatsen1. Deze opdracht is gebaseerd op het RGO-advies «Kennisinfrastructuur
Public Health». Het ZonMw-programma Academische Werkplaatsen Publieke
Gezondheid heeft als doel het structureel versterken en verankeren van vraaggestuurde
onderzoeksactiviteiten op het gebied van de publieke gezondheid door de inrichting
van academische werkplaatsen. Het programma moet leiden tot een betere samenwerking
tussen praktijk, beleid, onderzoek en onderwijs. Het investeert primair in
de infrastructurele voorzieningen die nodig zijn voor de inrichting van academische
werkplaatsen en streeft naar zelfstandige voortzetting van de werkplaatsen
na afloop van het programma. ZonMw financiert maximaal 80 procent van het
totale subsidiebedrag. De overige 20 procent dient door de deelnemers aan
de betreffende werkplaatsen uit eigen middelen te worden bijgedragen. Het
ontstaan van vergelijkbare samenwerkingsverbanden zonder financiering vanuit
ZonMw wordt overigens ook toegejuicht en aangemoedigd.Doelstelling• Relevante kennis over preventie en behandeling overgewicht en obesitas
wordt gedeeld door de betrokken partijen in praktijk, beleid, onderzoek en
onderwijs.Aanpak• Afstemming van de activiteiten tussen Kenniscentrum Overgewicht
(KCO) en Centrum Gezond Leven.• Voortzetting ZonMw-programma Academische Werkplaatsen Publieke
Gezondheid.5.2.3 Kennis toepassenProgrammeringsstudieIn opdracht van ZonMw heeft de programmeringsstudie overgewicht2 systematisch de kennis in kaart gebracht over veelbelovende
en/of effectieve strategieën, die ingrijpen op (determinanten van) overgewicht
en obesitas bij kinderen en jongeren (tot 18 jaar). Deze studie laat zien
waar de belangrijkste lacunes liggen op basis van een uitgebreide literatuurstudie,
een expertmeeting en aanvullende consultaties. Ook doet de studie aanbevelingen
voor onderzoeksprioriteiten en implementatieactiviteiten. De onderzoekers
hebben de prioriteiten vastgesteld op basis van aangetoonde effectiviteit,
op draagvlak in de praktijk, en op een inschatting van de mogelijkheden tot
toepassing van de betreffende strategieën.De resultaten van de programmeringstudie worden gebruikt bij de verdere
invulling de preventie van overgewicht in het Programma Preventie van ZonMw.
Ook andere programma’s die te maken hebben met preventie, zullen gebruik
maken van deze programmeringsstudie.Het Programma Preventie van ZonMwOm de meest veelbelovende lokale initiatieven de kans te geven zich verder
te ontwikkelen en vervolgens breder te worden geïmplementeerd, heeft
de minister van VWS aan ZonMw een aanwijzing gegeven voor het derde deel van
het derde Programma Preventie. Een deel van het preventiebudget wordt beschikbaar
gesteld voor de ondersteuning van veelbelovende lokale initiatieven in de
openbare gezondheidszorg via een stimulans vanuit het Programma Preventie.
In eerste instantie gaat het hierbij om lokale interventies rond overgewicht,
roken, alcohol en drugs1.VWS heeft ZonMw verzocht om het vierde Programma Preventie (2012–2015)
te baseren op de vier thema’s uit de kabinetsvisie op gezondheid en
preventie: koesteren en innoveren, samenhangend en integraal gezondheidsbeleid,
verbinding tussen preventie en zorg, en verbinden, samenwerken en moderniseren
van de bestuurlijke omgeving. Om sterker op deze pijlers van de kabinetsvisie
te kunnen sturen, is meer focus en massa nodig dan tot nu toe en kan het nodig
zijn om op een beperkt aantal speerpunten sterker te investeren. De opdrachtbrief
benadrukt teven het belang van implementeren en evalueren van successen.Het Centrum Gezond LevenHet Centrum Gezond Leven bij het RIVM geeft betrouwbare informatie over
leefstijlinterventies aan professionals. Het bevordert de afstemming in het
aanbod, ontwikkelt een certificeringssysteem en monitort de implementatiegraad
en het bereik van interventies. Voor een uitgebreidere beschijving zie paragraaf 4.2.2
Effectieve interventies: Centrum Gezond Leven).Doelstelling• Beschikbare kennis over preventie en behandeling overgewicht en
obesitas wordt toegepast in implementatie van veelbelovende en/of effectieve
strategieën.Aanpak• In het vierde Programma Preventie van ZonMw wordt sterker gestuurd
op veelbelovende projecten in de openbare gezondheidszorg.• Internetloket bij het Centrum Gezond Leven voor informatie over
veelbelovende en effectieve interventies.6. AANSLUITING BREDE PREVENTIEVISIEDit hoofdstuk geeft een overzicht van de in deze nota genoemde doelstellingen
die bijdragen aan het terugdringen van overgewicht en de aanpak om deze tussendoelen
te bereiken. Dit overzicht laat zien hoe het thema overgewicht past binnen
de brede preventievisie «Gezond zijn, gezond blijven; een visie op gezondheid
en preventie» van VWS. De onderwerpen die zich specifiek richten op
kinderen en jeugd zijn gemarkeerd met een grijze achtergrond.De brede preventievisie schetst de aanpak van VWS om de meest actuele
volksgezondheidsproblemen het hoofd te bieden en om preventie daadwerkelijk
te laten bijdragen aan de samenleving en de houdbaarheid van het zorgstelsel.
Hieronder wordt dit beleid voor overgewicht uitgewerkt langs vier programmalijnen
van de brede preventievisie:1. koesteren en innoveren2. samenhangend en integraal gezondheidsbeleid3. preventie in de zorg4. bestuurlijke omgeving: verbinden samenwerken en moderniseren1. Koesteren en innoverenonderwerpdoelstellingaanpakVoedingswaardedeclaratie (4.1.1)• Betrouwbare, begrijpelijke en eenduidige
informatie van voedingswaarden op alle voorverpakte voedingsmiddelen. • Vermelding
van voedingswaarden en caloriegehalte op menu’s en prijslijsten voor
maaltijden in de horeca en catering.• De Gezondheidsraad adviseert over de dagelijkse
voedingsrichtlijn. • Het
Voedingscentrum faciliteert de horeca met de «Caloriechecker voor de
horeca».   Keuze-bevorderende logo’s (4.1.1)• Uniforme en eenduidige toepassing
van keuzebevorderende logo’s met transparante criteria op alle productgroepen.• Het in het kader van
het Convenant overgewicht uitwerken van het advies van de Gezondheidsraad
over logo’s.    Warenwet (4.1.1)• Warenwet
bevat geen voorschriften die bijdragen aan onnodige calorie-inname.• Doorlichting Warenwet
en aanpassing van voorschriften.    Onafhankelijke voorlichting over gezonde voeding
en bewegen (4.1.2)• Individuen
en intermediairs zijn zich bewust van het belang van de energiebalans en beschikken
over kennis en instrumenten hoe zij deze balans kunnen waarmaken.• Verdere versteviging
van kennis over en bewustwording van de energiebalans. • Operationalisatie
van de energiebalans door het aanreiken van handelingsperspectieven voor de
aanpak van overgewicht. • Uitvoeren
van Energiebalans-campagnes op het werk en specifiek voor mannen.• Voortzetting
en verdere uitwerking van algemene en doelgroepgerichte communicatie, voorlichting
en instrumentontwikkeling door Voedingscentrum en NISB.    Wet publieke gezondheid (4.2.1)• De werking van de Wmo en Wpg zijn sterker
met elkaar verbonden.• De
Wpg structureert de lokale nota’s gezondheidsbeleid naar analogie van
de Wmo-nota’s • Gemeenten
besteden meer aandacht aan de implementatiemogelijkheden van de lokale preventienota.• Gemeenten
benoemen expliciete doelstellingen en resultaten in de lokale nota volksgezondheid
en deze voorzien van actieplannen. • Gemeenten
benoemen expliciete doelstellingen en resultaten in de lokale nota volksgezondheid
en deze voorzien van actieplannen. • Gemeenten
benoemen expliciete doelstellingen en resultaten in de lokale nota volksgezondheid
en deze voorzien van actieplannen. • De
zogeheten «preventiecyclus» (Volksgezondheidstoekomstverkenning
van het RIVM > Landelijke preventienota met landelijke speerpunten >
gemeentelijke nota’s > toezicht door de inspectie (IGZ) wordt duidelijker
opgenomen in de Wpg.    Lokale nota volksgezondheid (4.2.2)• Gemeenten zijn in staat een
eigen beleid te formuleren voor de aanpak van overgewicht en dit praktisch
uit te werken in een actieprogramma.• Handleiding voor gemeenten met praktische
informatie, concepten en voorbeelden van de preventie van overgewicht ten
behoeve van het opstellen van een lokale preventienota. • «Leeflijn»
met ingrediënten van voor de aanpak van overgewicht bij de verschillende
leeftijdsgroepen met onder andere communicatie-ingangen en contactmomenten.    Voorlichting
aan ouders en opvoeders over gezonde voeding (4.4.1) • Kinderen en ouders zijn zich bewust van nut
en plezier van een gezonde leefstijl en de energiebalans, en weten hoe ze
die kunnen verwezenlijken.• In 2009 en 2010 gerichte voorlichtingscampagnes
en -middelen van het Voedingscentrum. Reclame gericht
op kinderen (4.4.2)• Kinderen
onder de 12 zoveel mogelijk gevrijwaard aan reclame voor voedingsmiddelen
die niet passen in een gezond voedingspatroon.• Betrokken partijen aanzetten
tot het uiterste te gaan om uit de impasse rond aanpassing van de Reclamecode
te komen. • Vervolgmeting «Kidsmarketing»
door de VWA in 2009. • Internationale
samenwerking en afstemming zoeken gericht op een uniform boven-nationaal kader,
bijvoorbeeld in EU/WHO-verband.    Monitoring (5.1)• Het
structureel monitoren van de prevalentie van overgewicht en obesitas in de
Nederlandse bevolking op basis van gemeten lengte- en gewichtgegevens. • Het
volgen van de trends in ontwikkeling en verdeling van overgewicht en obesitas
in de Nederlandse bevolking op basis van zelfrapportage.• Uitvoeren monitorstudie «Nederland
de maat genomen» door het RIVM. • Uitvoeren
vijfde landelijke Groeistudie door TNO. • Bijhouden
van trends in de ontwikkeling van overgewicht en obesitas ontwikkeling bij
volwassenen en kinderen via het Permanent Onderzoek LeefSituatie (POLS) van
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en de Jeugdmonitor.• Uitvoeren
derde en laatste benchmark van overgewicht bij 0–19 jarigen in het kader
van het Grotestedenbeleid (RIVM).• Ontwikkelen
van een module die aansluit bij de Nationale en Lokale monitor Gezondheid
voor het uniform meten van gegevens over lengte en gewicht voor volwassenen. • Aansluiting
van monitoren van overgewicht en obesitas bij de jeugd op het Elektronisch
Kinddossier.).    Kennis genereren (5.2.1)• Wetenschappelijke inzichten in het ontstaan,
de preventie en behandeling van overgewicht zijn beschikbaar.• Bevordering van uiteenlopende
vormen van onderzoek via onderzoeksprogramma’s en kennisarena’s. Kennis delen (5.2.2)• Relevante kennis over preventie en behandeling
overgewicht en obesitas wordt gedeeld door de betrokken partijen in praktijk,
beleid, onderzoek en onderwijs.• Afstemming van de activiteiten tussen Kenniscentrum
Overgewicht (KCO) en Centrum Gezond Leven.• Voortzetting
ZonMw-programma Academische Werkplaatsen Publieke Gezondheid.    Kennis toepassen (5.2.3)• Beschikbare kennis over preventie en behandeling
overgewicht en obesitas wordt toegepast in implementatie van veelbelovende
en/of effectieve strategieën.• In het vierde Programma Preventie van ZonMw
wordt sterker gestuurd op veelbelovende projecten in de openbare gezondheidszorg.• Internetloket
bij het Centrum Gezond Leven voor informatie over veelbelovende en effectieve
interventies.2. Samenhangend en integraal gezondheidsbeleidonderwerpdoelstellingaanpakNationaal Actieplan Sport en Bewegen (4.2.1)• Bewegingsarmoede bij
te weinig actieve burgers is teruggedrongen.• Gemeenten
investeren in een beweegvriendelijke omgeving.• Interventieaanbod voor
thuis, in de wijk, op school, op het werk, revalidatiecentra, vanuit de eerstelijnszorg
en natuurlijk de sportclub. • Financiële
impuls aan deelnemende gemeenten. • Regionale
adviseurs ondersteunen gemeenten bij het opstellen en uitvoeren van plannen.   Krachtwijken (4.2.1)• Krachtwijken in de grote steden zijn een
prettige en gezonde plek om te wonen en maken een gezonde leefstijl mogelijk.• Overgewicht is een speerpunt
in de experimenten Gezonde Wijk van de krachtwijken.• Het
Centrum Gezond Leven ondersteunt dit met een werkplaats Gezonde Wijk.    Groen en de stad, natuur en gezondheid (4.2.1)• Overheden, bedrijven
en maatschappelijke partners maken samen werk van een groene leefomgeving.• Aanleg en inrichting van groengebieden. • Voorbeeldprojecten
en leer-werkateliers. • Bijeenkomsten en een actief kennisnetwerk.   Lokale monitoring (4.2.2)• Gemeenten zijn in staat beleidsprioriteiten
te stellen en hun beleid te evalueren aan de hand van de actuele gezondheidssituatie
van de bevolking en ontwikkelingen en trends hierin.• Lokale monitoring van
overgewicht en obesitas bij volwassenen en kinderen door GGD’en.• Ontwikkeling
van de Vraag Aanbod Analyse Monitor.   Praktische ondersteuning gemeenten (4.2.2)• Gemeenten worden ondersteund
bij het implementeren van best practices op het gebied van overgewicht en
obesitas.• Verruiming
(door herallocatie) van de beschikbare capaciteit in het vierde ZonMw-Programma
Preventie voor de implementatie van veelbelovende projecten in de openbare
gezondheid.    Gezond op het werk (4.2.3)• Werkgevers bevorderen een gezonde leefstijl
en een gezond gewicht bij hun werknemers.• Start kennisinvesteringsprogramma «Participatie
en Gezondheid» van VWS en SZW in 2009. • Arboportaal
en Centrum Gezond Leven stellen concrete informatie, best practices en instrumenten
beschikbaar. • Het NISB
biedt kennis en praktische ondersteuning bij «bewegen op het werk»-programma’s.• Het
Voedingscentrum biedt de Balansdag op het werk aan. • De
Stichting van de Arbeid biedt in de brochure «Bied tegenwicht aan overgewicht»
voor CAO-onderhandelaars, management en personeelsafdelingen van bedrijven,
ondernemingsraden en werknemers informatie aan over het waarom en hoe van
overgewicht op de werkvloer. Convenant overgewicht (4.2.4)• Maatschappelijke partijen nemen hun verantwoordelijkheid
en dragen bij aan het verminderen van overgewicht onder kinderen en het tot
stilstand brengen van de groei van overgewicht onder volwassenen.• De convenantpartners
benoemen voor het laatste jaar van het convenant concrete acties en termijnen
die bijdragen aan vermindering van het overgewicht in Nederland, en voeren
deze uit.• Belanghebbende
partijen verkennen de concrete winst die zij kunnen boeken door overgewicht
in hun sectoren te bestrijden, ontwikkelen daar een passende aanpak bij en
voeren deze uit.• De
minister van VWS is bereid voortgaande samenwerking van de partijen na afloop
van het convenant te faciliteren. Hij zal in 2009 met de partijen nader overleggen
over de wijze waarop dat gaat gebeuren.    Olympisch plan (4.2.5)• Nederland als sportieve samenleving op Olympisch
niveau brengen.• Plan
van aanpak voorbereiden met als partners NOC*NSF, sportorganisaties, bedrijfsleven
en overheden gericht op een grotere participatie aan sport binnen de Nederlandse
samenleving.   Lesaanbod
gezonde leefstijl (4.4.1)• Kinderen
en jongeren doen op school voldoende kennis op over gezondheid en het belang
van een gezonde leefstijl, in het bijzonder voeding en bewegen. • Scholen
zijn zich bewust van de toenemende overgewichtproblematiek onder kinderen
en jongeren. • Scholen
vullen het onderwijskerndoel gericht op het bevorderen van gezond gedrag optimaal
in.• Scholen
worden betrokken bij integrale lokale aanpakken van overgewicht onder de jeugd
en worden gestimuleerd een «gezonde school» te worden (zie ook
paragraaf 4.4.2).• Onderzoek
door SLO ter ondersteuning van de keuze voor lesmethoden voor kennis en bewustwording
ten aanzien van gezonde voeding en bewegen. • Advies
en ondersteuning van scholen door gezondheidsbevorderende instellingen, onder
coördinatie van het Centrum Gezond Leven (zie ook paragraaf 4.4.2).• Aanbod
integraal lesprogramma «jeugd en voedsel».• Leerlingendebatten
op scholen in het voortgezet onderwijs over bewustwording van gezonde leefstijl. Gezonde schoolomgeving
(4.2.2)• Er is
meer samenhang en eenheid in aanbod van gezondheidsbevorderende initiatieven
in het onderwijs. • Scholen
werken structureel aan een gezonde schoolomgeving met een gezond voedingsaanbod. • In
2010 heeft 25 procent van de scholen in het voortgezet onderwijs een gezonde
schoolkantine.• 160 scholen
in het voortgezet onderwijs doen in 2009 en 2010 mee met de Stimuleringsprijs
Gezonde Schoolkantine.• Verdere
ontwikkeling werkplaats Gezonde School. • Scholen
wijzen op het belang van aandacht voor gezondheid op school (imago, leerprestaties).• Ontwikkelen
en bevorderen van het predikaat Gezonde School. • De
Gezonde Schoolkantine onderdeel maken van criteria voor het predikaat Gezonde
School.• Competitie stimuleringsprijs
Gezonde Schoolkantine in 2009 en 2010. Impuls brede
scholen, sport en cultuur (4.2.2)• Er
is een groter dagelijks sport- en beweegaanbod op en rond scholen.• Het
aantal brede scholen in het primair en voortgezet onderwijs met een sport-
en cultuuraanbod is uitgebreid.• Circa
10 procent van de sportverenigingen is versterkt. • Professionals
en vrijwilligers zijn goed toegerust voor hun taak. • Risicogroepen –
zowel in termen van bewegingsarmoede als schooluitval – op het vmbo
en het mbo zijn geactiveerd. • Talenten
krijgen kansen zich te ontwikkelen tot toptalenten. • Kinderen
uit achterstandsgezinnen gaan meer sporten. • Allochtone
jeugd gaat meer sporten.• Aanstelling van 2500 fte «combifunctionarissen»
in het kader van de Impuls brede scholen, sport en cultuur. • Ontwikkeling
van effectieve interventies en een aangepast sport- en beweegaanbod in de
sportsector. • Innovatie
op het gebied van accommodaties (vooral renovatie, inrichting, beheer en beter
gebruik). • Afsluiten
van convenanten «Kinderen doen mee!» • Ondersteuning
lokale jeugdsportfondsen.Opvoedingsondersteuning
(4.2.2)• Ouders
en opvoeders zijn zich bewust van hun belangrijke rol als opvoeder bij het
bevorderen van de gezondheid en gezonde leefstijl van hun kinderen. • Ouders
en opvoeders zijn toegerust om deze rol waar te maken.• Professionals
die werken met jeugd 0–4 jaar zijn voldoende opgeleid en getraind in
het thema gezonde voeding en bewegen.• Landelijke voorlichtingscampagnes
over gezonde voeding en de energiebalans gericht op jonge ouders.• Ouders
stimuleren in het aanleren van gezonde voeding en bewegen aan hun kinderen
met behulp van professionals in kinderopvang, peuterspeelzalen en «voorscholen»,
onder andere door het programma «Eetplezier en Beweegkriebels». • Een
laagdrempelige en betrouwbare digitale hulpbron voor opgroei- en opvoedingsondersteuning
voor aanstaande en jonge ouders: Hallo Wereld.  Jeugd, voedsel en groen (4.2.2)• Kinderen zijn meer verbonden met de groene
omgeving.• Subsidies
via de Regeling draagvlak natuur. • Project «Natuursprong».• Ontwerpwedstrijd
voor groene speelplekken. Stimulering van integrale lokale aanpak (4.4.3)• Gemeenten voeren regie
op een integrale en samenhangende aanpak van overgewicht bij kinderen en jongeren,
bij voorkeur volgens de beginselen van EPODE, aangepast aan de Nederlandse
omstandigheden.• Benoeming
van een ambassadeur voor een integrale en samenhangende lokale aanpak van
overgewicht bij kinderen. • Bundeling
van diverse initiatieven voor de uitrol van een integrale en samenhangende
lokale aanpak van overgewicht bij kinderen. • ZonMw
krijgt de opdracht om een infrastructuur op te zetten ter ondersteuning van
gemeenten die met een integrale en samenhangende lokale aanpak van overgewicht
bij kinderen aan de slag gaan. • Integraal
Toezicht Jeugdzaken onderzoekt in 2009 in hoeverre gemeenten met grote overgewichtproblematiek
onder de jeugd er in slagen een samenhangend en integraal beleid te voeren.3. Preventie in de zorgonderwerpdoelstellingaanpakKetenzorg en zorgstandaarden (4.3.2)• Ketenzorg voor mensen met overgewicht
en obesitas is omschreven in een zorgstandaard. • De
zorgstandaard voor obesitas sluit aan bij die van andere (chronische) ziekten. • De
beroepsgroepen stellen op basis van de zorgstandaard hun eigen richtlijnen
of protocollen bij. • Behandeling
van overgewicht en obesitas is multidisciplinair.• Het Partnerschap Overgewicht
Nederland ontwikkelt in 2009 een zorgstandaard voor volwassenen en kinderen
met overgewicht en obesitas.• Het
Partnerschap Overgewicht Nederland stelt in 2010 een implementatieplan op
voor deze zorgstandaard. • Het
Partnerschap Overgewicht Nederland stimuleert en coördineert de ontwikkeling
van standaarden en/of protocollen bij de beroepsgroepen, en bewaakt de onderlinge
samenhang. • Evaluatie
van de zorgstandaard zal op termijn plaatsvinden.• Registratie
van veilige geneesmiddelen die de multidisciplinaire behandeling ondersteunen.    Overgewicht in zorginstellingen (4.3.3)• Verpleeg- en verzorgingshuizen
en de gehandicaptenzorg besteden aandacht aan de voedingstoestand van cliënten,
met aandacht voor lekker en gezond eten en drinken. • Er
is een start gemaakt met beweegstimulering in de gehandicaptenzorg• De verbetertajecten Eten
en Drinken en het Verbetertraject Plus.• Voortgaande
ondersteuning van Gehandicaptensport Nederland.    Verzekerde zorg (4.3.4)• Preventieve zorg voor mensen met overgewicht
en obesitas wordt adequaat gedekt in de Zorgverzekeringswet.• Ontwikkeling van aantoonbaar
effectieve preventieprogramma’s, zoals de BeweegKuur.• Mogelijkheid
tot kwijtschelding door verzekeraars van het eigen risico bij deelname aan
preventieprogramma’s. Opleidingen (4.3.5)• Zorgprofessionals
ontvangen gerichte opleiding en nascholing in hun preventieve rol rond overgewicht
en obesitas.• Vastleggen
van de competenties die nodig zijn voor de uitvoering van de zorgstandaard
van het Partnerschap Overgewicht Nederland. • Ondersteuning
van de bij de BeweegKuur betrokken disciplines door competentieontwikkeling,
een handleiding en scholing.   Preventieve
zorg voor kinderen (4.4.4)• JGZ
en eerstelijns gezondheidszorg worden effectief ingezet bij gegevensverzameling,
signalering en aanpak van overgewicht en obesitas bij kinderen en jongeren.• Advies van de Gezondheidsraad
over diagnose en aanpak overgewicht 0–2 jarigen. • Uniforme
toepassing van het signaleringsprotocol door de jeugdgezondheidszorg.• Ontwikkelen
van een multidisciplinaire richtlijn overgewicht jeugd. • Verbetering
van de uitvoering van het overbruggingsplan. • PM
Onderzoek IGZ naar vorderingen JGZ in toepassen signaleringsprotocol en overbruggingsplan
in 2011.  Beweegstimulering door de jeugdgezondheidszorg (4.4.4)• De jeugdgezondheidszorg
draagt bij aan de beweegstimulering van kinderen en jongeren.• RIVM-standpunt over de
rol van de jeugdgezondheidszorg bij beweegstimulering van kinderen en jongeren.4. Bestuurlijke omgeving: verbinden, samenwerken
en moderniserenonderwerpdoelstellingaanpakCentrum Gezond Leven (4.2.2)• Professionals kunnen beschikken over betrouwbare
informatie over leefstijlinterventies ter preventie van overgewicht en obesitas. • De
lokale vraag en het landelijke aanbod van interventies en voorlichtingsmateriaal
voor overgewicht komen bij elkaar.• Internetloket voor professionals.• Certificeringssysteem. • Monitoring
van implementatiegraad en bereik van interventies.• Samenwerking
van Centrum Gezond Leven met ZonMw, IGZ, VNG, GGD Nederland, NIGZ, TNO en
individuele GGD’en in vier academische werkplaatsen.    Internationale afstemming (3.3.3)• Betere afspraken met de – veelal internationaal
opererende – voedingsindustrie, bijvoorbeeld op gebied van marketing
en reclame gericht op kinderen en jongeren.• Totstandkoming
van Europese regelgeving op relevante beleidsterreinen, bijvoorbeeld voedseletikettering.
Onderling vergelijkbare internationale monitoring van de overgewichtsituatie
en trendontwikkelingen in EU-lidstaten.• Informatie-uitwisseling, netwerken
en het maken van internationale werkafspraken.XNoot1Ongeveer 5 procent van obesitas is een bijverschijnsel van een ziekte.
Dit valt buiten deze nota.XNoot1Ministeries van VWS en LNV, «Gezonde voeding, van begin tot eind;
nota voeding en gezondheid», juni 2008.XNoot1Deze snelle ontwikkeling van overgewicht en obesitas in de diverse regio’s
van ons land van 1981 tot 2007 wordt duidelijk geïllustreerd in de Nationale
Atlas Volksgezondheid van het RIVM, zie www.rivm.nl/vtv/home/Atlas/.XNoot2Visscher TLS, Seidell JC. The public health impact of obesity. Annu Rev
Public Health 2001;22:355–75.XNoot1Milder IEJ, Bemelmans WJE, Mantel-Teeuwisse AK, Verschuren WMM, Klungel
OH. Increased use of prescription drugs in overweight and obese persons. Int
J Obesity (2008); S202.XNoot2Rotteveel J, Belksma EJ, Renders CM, Hirasing RA, Delemarre – Van
de Waal HA. Type 2 diabetes in children in The Netherlands: the need for diagnostic
protocols. Eur J Endocrinol 2007; 157 (2): 175–180.XNoot3De Kroon MLA, Renders CM, Kuipers ECC, van Wouwe JP, van Buuren S, de
Jonge GA, Hirasing RA. Identifying metabolic syndrome in young adults without
blood tests. The Terneuzen birth cohort. Eur J Publ Health 2008 (accepted)XNoot1RIVM-analyses van PIAMA-cohort (bij 0 tot 8-jarigen) en E-MOVO data (tieners).XNoot2Bemelmans WJE, Hoogenveen RT, Visscher TLS, et al. Toekomstige ontwikkelingen
in matig overgewicht en obesitas. Inschatting effecten op de volksgezondheid.
RIVM rapport 260301003/2004, Bilthoven, 2004.XNoot3Baal van PHM, Heijink R, Hoogenveen RT, Polder JJ. Zorgkosten van ongezond
gedrag. Zorg voor euro’s3. RIVM rapport 270751015, Bilthoven, 2006.XNoot1Raad voor Volksgezondheid en Zorg. Gezondheid en Gedrag, 2002.XNoot2Heselmans, M., & Rutten, J.M. (2007) Smart meals: zorgt betere voeding
ook voor betere leerprestaties?XNoot3Florence, M., Asbridge, M., Veugelers, P. (2008). Diet Quality and Academic
Performance. Journal of school Health, 78(4), 209–215.XNoot1RIVM Nationaal Kompas, zie ook www.rivm.nl/vtv/home/Kompas/.XNoot1Giskes, K., F.J. van Lenthe, G. Turrell, C.B.M. Kamphuis, J. Brug en J.P.
Mackenbach (2008). Socioeconomic position at different stages of the life
course and its influence on body weight and weight gain in adulthood: a longitudinal
study with 13 year follow-up. Obesity, 16; pp 1377–1381.XNoot2Dagevos & Gijsberts, 2007; Schellingerhout, 2004; Van den Broek &
Keuzenkamp, 2008XNoot3RIVM Nationaal Kompas Volksgezondheid.XNoot4Dagevos en Dagevos 2008; Minderheden met meer gewicht. Sociaal Cultureel
Planbureau Den Haag, augustus 2008.XNoot1Keith et al., 2006; zie ook Dagevos et al., 2007a: 169–171.XNoot2Power Parsons in Giskes 2008.XNoot3Berg SW van den, Dolle MET, Boer JMA. Genetic contribution to obesity:
a literature review. RIVM, 2007.XNoot1Dagevos & Munnichs, 2007; Dixon & Broom, 2007.XNoot2K.I. Porper en V.H. Hildebrandt, Physical activity among Dutch workers –
differences between occupations, Preventive Medecine 2006; 43(1): 42–46.XNoot3De Gezonde Wijk, 2006, gezamenlijk onderzoek van: VU Medisch Centrum/EMGO
Instituut, SPINlab en de Architecten Cie.XNoot4Vries S. de, M. van Winsum-Westra, J. Vreke, F. Langers: Jeugd, overgewicht
en groen. Nadere beschouwing en analyse van de mogelijke bijdrage van groen
in de woonomgeving aan de preventie van overgewicht bij schoolkinderen. Alterra,
september 2008.XNoot5European Charter on Counteracting Obesity – Istanbul – 15/17
nov. 2006.XNoot1Bron: Ministerie van Onderwijs, Singapore.XNoot2Healthy weight, healthy lives: a crossgovernment strategy for England,
2008.XNoot3«Hallo Wereld» is een digitaal voorlichtingsprogramma voor
aanstaande en jonge ouders; zie voor uitgebreidere beschrijving paragraaf
4.4.2.XNoot1Physical Activity Guidelines Advisory Committee. Physical activity guidelines
advisory committee report, 2008. Washington, DC: US department of health and
human services, 2008.XNoot1Kabinetsnota «Gezonde voeding, van begin tot eind, nota voeding
en gezondheid», met medewerking van diverse ministeries, 2008.XNoot2Tweede Kamer 2007–2008, 22 112 nr. 623.XNoot3BNC-fiche inzake Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement
en de Raad betreffende de verstrekking van voedselinformatie aan de consumenten.
Tweede Kamer 2007–2008 22112.XNoot1Gezondheidsraad. «Gezonde voeding; logo’s onder de loep»,
nr. 2008/22.XNoot1Betreft 3 rapporten van TNO: Wetenschappelijke onderbouwing van de Balansdag,
KvL/P&Z 2006065, december 2006; Evaluatie van de Balans: verslag van een
kwantitatief onderzoek; KvL/B7G 2007003, januari 2007; Evaluatie van de Balansdag;
Resultaten van het kwalitatief onderzoek. KvL/B&G 2007070, juni 2007.XNoot1Egger G, Swinburn B. An ecological approach to the obesity pandemic. BMJ
1997;315:477-80.XNoot2WHO document of «prevention for a Healthier America» of EPODE.XNoot3Gezond zijn, gezond blijven, een visie op gezondheid en preventie, beleidsnota
van de minster van VWS d.d. 24-9-2007.XNoot1Staat van de gezondheidszorg 2005 Openbare gezondheidszorg: hoe houden
we het volk gezond? Staatstoezicht op de Volksgezondheid, Inspectie Gezondheidszorg.XNoot1Tackling obesities: future choices – modelling future trends in
obesity and their impact on health. Foresight report 2nd edition, UK Government
Office for Science, 2007.XNoot1In 2005 sloten de nationale organisaties van de levensmiddelenindustrie,
cateraars, horecaondernemingen, supermarkten, zorgverzekeraars, de georganiseerde
sport en de werkgevers het Convenant overgewicht af. Later hebben zich de
Consumentenbond, de vier grote steden, werknemerscentrales, de automatenbranche,
de Nederlandse Vereniging van Diëtisten, waterbedrijven, AGF Promotie
Nederland en de Nederlandse Hartstichting aangesloten. Paul Rosenmöller
zit de stuurgroep van het convenant voor.XNoot1Gelijkluidende adviesaanvragen aan de SER, ROB, RVZ en Onderwijsraad met
betrekking tot parallelle belangen bij gezondheid en preventie, d.d. 29 september
2008.XNoot1Brief d.d. 25 januari 2008 van de minister van VWS aan de Tweede
Kamer over de visie «dynamische eerstelijnszorg».XNoot2Uit de Doelstellingenbrief eerstelijnszorg van 3 juli 2008 aan de
Tweede Kamer.XNoot1In het NEO zijn de volgende organisaties verenigd: Koninklijke Nederlandse
Organisatie van Verloskundigen (KNOV), Koninklijk Nederlands Genootschap Fysiotherapie
(KNGF), Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter Bevordering der Pharmacie/Wetenschappelijk
Instituut Nederlandse Apothekers (KNMP/WINAp), Landelijke Vereniging van Eerstelijns-psychologen
(LVE), Maatschappelijke Ondernemers Groep, brancheorganisatie voor Welzijn,
Maatschappelijke Dienstverlening, Jeugdzorg en Kinderopvang (MOGroep), Nederlands
Huisartsen Genootschap (NHG), Nederlandse Vereniging voor Logopedie en Foniatrie
(NVLF), Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN) en Vereniging
van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck (VvOCM).XNoot1Brief minister en staatssecretaris van VWS aan de Tweede Kamer over de
programmatisch aanpak van chronische ziekten, 16 juni 2008.XNoot2Zie het programma «Zeven rechten voor de cliënt in de zorg;
investeren in de zorgrelatie», dat op 23 mei 2008 aan de Tweede
Kamer is aangeboden.XNoot3Halberstadt J, Seidell JC, HiraSing RA, Renders CM, van Bolhuis AMP. Partnerschap
Overgewicht Nederland: ontwikkeling van een zorgstandaard voor overgewicht
en obesitas. TSG 2008;86: 281–283.XNoot4Een zorgstandaard is een consensusdocument van zorgverleners en patiënten
waarin functioneel omschreven staat wat goede zorg voor – in dit geval –
overgewicht en obesitas is.XNoot1Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO. Richtlijn Diagnostiek
en behandeling van obesitas bij volwassenen en kinderen. Van Zuiden Communications
B.V., Alphen aan den Rijn, 2008.XNoot2De zeventien organisaties zijn ActiZ, organisatie van zorgondernemers,
Artsenvereniging Jeugdgezondheidszorg Nederland (AJN), GGD Nederland, Koninklijk
Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF), Koninklijke Nederlandse
Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP), Landelijke Huisartsen Vereniging
(LHV), Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), Nederlands Instituut van Psychologen
(NIP), Nederlandsche Internisten Vereeniging (NIV), Nederlandse Obesitas Vereniging
(NOV), Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF), Nederlandse
Vereniging van Diëtisten (NVD), Nederlandse Vereniging voor Arbeids-
en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB), Nederlandse Vereniging voor Heelkunde (NVvH),
Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde (NVK), Verpleegkundigen en Verzorgenden
Nederland (V&VN) en Zorgverzekeraars Nederland (ZN).XNoot1De betreffende algemene maatregel van bestuur (Staatsblad 2008, nr. 317)
regelt dat de zorgverzekeraar kan bepalen «dat kosten van het gebruik
van zorg en overige diensten als bedoeld in de artikelen 10 en 11 van de wet
geheel of gedeeltelijk buiten het verplicht eigen risico vallen, indien de
verzekerde een door de zorgverzekeraar aangewezen programma heeft gevolgd
met betrekking tot diabetes, depressie, COPD, hart- en vaatziekten of overgewicht
en de kosten die betrekking hebben op de aandoening waarvoor verzekerde het
programma heeft gevolgd.»XNoot2Bemelmans WJE, Wendel-Vos GCW, Bogers RP, et al. Kosteneffectiviteit beweeg-
en dieetadvisering bij mensen met (hoog risico op) diabetes mellitus type
2. Literatuuronderzoek en modelsimulaties rondom de BeweegKuur. RIVM rapport
260401005/2008, Bilthoven, 2008.XNoot1Integraal Toezicht Jeugdzaken is een samenwerkingsverband van vijf rijksinspecties
die toezicht hebben op organisaties op het gebied van jeugd. Meer informatie
is te vinden op www.jeugdinspecties.nl.XNoot2Wallenburg, I. Overgewicht bij kinderen. In: RVZ. Publieke Gezondheid.
Achtergrondstudies. RVZ: Zoetermeer, 2006. p.75–123.XNoot1Inspectie van het Onderwijs, Onderwijsverslag 2003/2004, Den Haag 2005.XNoot1Nota «Onze jeugd van tegenwoordig. Over de leefwereld en leefstijl
van jongeren», programmaministerie voor Jeugd en Gezin.XNoot1NIGZ, De effecten van voorlichting in eigen taal en cultuur. Resultaten
van twintig jaar inzet van voorlichters eigen taal en cultuur en allochtone
zorgconsulenten in de lokale gezondheidsbevordering en zorg, 2008.XNoot2Arenz S, Ruckerl R, Koletzko B, von Vries R. Breastfeeding and childhood
obesity – a systematic review. Int. Journal Obesity related Metabolical
Disorders 2004;28 (10): 1247-56.XNoot3Hallo Wereld is in 2006 door VWS ontwikkeld; momenteel valt de interventie
onder de verantwoordelijkheid van het programmaministerie voor Jeugd en Gezin.
De inhoud van het programma is ontwikkeld in samenwerking met Consument en
Veiligheid, het Kenniscentrum Overgewicht VU/MC, de Koninklijke Nederlandse
Organisatie van Verloskundigen (KNOV) en de Amsterdamse Verloskundigen, Erfocentrum,
NIGZ, NISB, Nederlands Jeugdinstituut (NJi), STIVORO, het Trimbos-instituut
en het Voedingscentrum.XNoot1Hollands Welvaren, hoe kinderen beïnvloed worden door reclame voor
ongezonde producten», 2006.XNoot2VWA, «Kids marketing», augustus 2006.XNoot3Zie voor een samenvatting: OFCOM, television advertising of food and drinking
products to children, Final statement. 2007.XNoot1Schuurman J., Buijzen M., Tv-reclame voor ongezonde voeding: maak je niet
dik? Universiteit van Amsterdam, 7 augustus 2006.XNoot2Op de bijeenkomst «Voeding en gezondheid; investeren in een gezonde
jeugd» (27 en 28 mei 2008).XNoot3Richtlijn 2007/65/EG van het Europees Parlement en de Raad van 11 december
2007.XNoot1Promotieonderzoek Amika Sin, 2008.XNoot2Middelbeek L, Blokdijk L, Schuit AJ, Buijs G, Rutz SI, Schilthuis HJ,
Bemelmans WJE. Overgewichtpreventie in het voortgezet onderwijs. Het landelijke
en regionale beeld. RIVM-rapport 260412001/2007, Bilthoven, 2007.XNoot1Het Basistakenpakket Jeugdgezondheidszorg 0–19 jaar is opgebouwd
uit een uniform en een maatwerkdeel. De activiteiten in het maatwerkdeel kunnen
per gemeente verschillen, omdat de gemeente het zorgaanbod afstemt op de specifieke
zorgbehoefte en op de gezondheidssituatie van de kinderen in de gemeentelijke
regio. In het maatwerkdeel kunnen bijvoorbeeld interventies ter bestrijding
van overgewicht worden opgenomen of cursussen opvoedingsondersteuning. De
activiteiten uit het Basistakenpakket worden aangeboden tijdens landelijk
vastgestelde contactmomenten. Er zijn vijftien contactmomenten in de leeftijdsperiode
van 0–4 jaar en drie in de leeftijdsperiode 5–13 jaar. Op indicatie
kunnen daarnaast maximaal drie extra consulten of huisbezoeken plaatsvinden.XNoot1Gast GCM, Frenken FJM, Leest LATM van, Wendel-Vos GCW, Bemelmans WJE.
Intra-national variation in trends in overweight and leisure time physical
activities in The Netherlands since 1980: stratification according to sex,
age and urbanisation degree. Int J Obesity 2007;31:515–520.XNoot1Een uniforme wijze van meten wordt beschreven in de «Handleiding
bij het meten en wegen van kinderen en het invullen van groeidiagrammen»,
de «Richtlijn contactmomenten Basistakenpakket JGZ 0–19 jaar»
en het «Signaleringsprotocol Overgewicht in de JGZ».XNoot2Hurk K van den, Dommelen P van, Wilde JA de, Verkerk PH, Buuren S van,
HiraSing RA. Prevalentie van overgewicht en obesitas bij jeugdigen 4–15
jaar in de periode 2002–2004 (TNO-rapport KvL/JPB/2006010). Leiden:
TNO, 2006.XNoot1Bogers RP et al. Arch Int Med, 2007.XNoot1Een samenwerkingsproject tussen DLO/WUR, RIVM, TNO Kwaliteit van Leven
en ZonMw, aangestuurd door de ministeries van VWS en LNV.XNoot1Een academische werkplaats wordt gedefinieerd als een gestructureerde,
regionale samenwerking, primair tussen GGD(en) en universitaire afdeling(en),
eventueel in combinatie met één of meerdere buiten-universitaire
kennisinstituten of gezondheidsbevorderende instellingen.XNoot2Universiteit Maastricht in samenwerking met ResCon. Programmeringsstudie
overgewicht. augustus 2008.XNoot1Brief van VWS VGP/ADT 2879968 d.d. 16 oktober 2008 over ondersteuning
veelbelovende OGZ-projecten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31899-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl