Aanpak Wijken; Brief minister ter aanbieding van de Voortgangsrapportage Wijkenaanpak 2009, met het magazine 'Wijken! in uitvoering 2009'
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136109
 2009-2010
 
 30 995
 Aanpak Wijken
 
 
 
 
 Nr. 
 75
 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 21 oktober 2009
 
 Hierbij bied ik u de Voortgangsrapportage Wijkenaanpak 2009 aan. Het bijgevoegde
magazine Wijken! in uitvoering maakt daar onderdeel
van uit.
 
 De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
 E. E. van der Laan 
 
 VOORTGANGSRAPPORTAGE WIJKENAANPAK 2009
 1. Inleiding
 Hierbij bied ik u de Voortgangsrapportage Wijkenaanpak 2009 aan. Deze
rapportage doet verslag van de (beleids)ontwikkelingen rond de wijkenaanpak
en de tot nu toe bereikte resultaten. Het bijgevoegde magazine Wijken! In uitvoering geeft inzicht in de concrete ontwikkelingen
en resultaten in de 40 aandachtswijken zelf tussen najaar 2008 en zomer 2009.
Het gaat nu om volhouden en verbreden;volhouden
van de focus op de 40 aandachtswijken, enverbreden
van de aanpak naar andere wijken met problemen.
 
 Bewoners van de aandachtswijken kampen met een opeenstapeling van problemen
en maatschappelijke achterstand. Dat raakt alle bewoners: oud en jong, nieuwe
en oude Nederlanders. De wijkenaanpak zet in op het vinden van oplossingen
die de leefbaarheid voor iedereen verbeteren. Maar het is een broos evenwicht.
Oude Nederlanders hebben hun omgeving ingrijpend zien veranderen. Onder hen
zijn veel actieve bewoners die iets moois van de wijk willen maken, maar ervaren
dat veel aandacht naar nieuwe Nederlanders gaat. En naar de groepen jongeren
die juist zo veel overlast veroorzaken in de buurt. Ik wil benadrukken dat
de wijkenaanpak voor iedereen is. Waar extra hulp voor urgente problemen nodig
is, wordt deze geboden, maar niemand wordt voorgetrokken. Ik neem het signaal
van oorspronkelijke bewoners serieus en zal daarover tijdens mijn werkbezoeken
met bewoners en bestuurders in gesprek gaan en blijven.
 
 Voortgang gaat in kleine stappen, maar achter de eerste resultaten gaat
een enorme dynamiek en betrokkenheid schuil. Dit belooft veel voor de toekomst.
Actualisatie van de Leefbaarometer in april 2009 leert dat de leefbaarheid
in de 40 aandachtswijken in de afgelopen periode sneller is verbeterd dan
in andere wijken. Maar de achterstanden blijven groot. En met de huidige economische
crisis groeit de urgentie alleen maar om gezamenlijk de schouders onder de
aandachtswijken te blijven zetten. Het kabinet is tevreden over de voortgang
die is geboekt en gaat met vertrouwen het volgende uitvoeringsjaar in.
 Effectiviteit
 Kabinet, gemeenten en corporaties hebben zich voor tien jaar gecommitteerd
aan de wijkenaanpak. Die belofte aan de bewoners houdt stand. Corporaties
investeren 10 jaar lang jaarlijks 250 miljoen in de aandachtswijken. Na 2011
zijn er geen rijksmiddelen begroot, maar sectoraal blijven natuurlijk middelen
beschikbaar via regelingen als de Impuls brede scholen, sport en cultuur,
de extra wijkverpleegkundigen, de aanpak voortijdig schoolverlaten en de Centra
voor Jeugd en Gezin middelen beschikbaar. De nadere agenda voor de wijkenaanpak
na 2011 – zoals aangekondigd in het Aanvullend Beleidsakkoord 2009 –
vult het kabinet in mede op basis van de externe visitatieronde die rijk,
gemeenten en corporaties in 2010 organiseren. Daarin staan elkaar inspireren
en de effectiviteit van de wijkenaanpak centraal.
 
 Die effectiviteit stond – zoals gewisseld op 8 oktober jl. –
niet ter discussie in de recente ophef rond de projectsteun. Inmiddels heb
ik op hoofdlijnen overeenstemming bereikt met de Europese Commissie. Daarmee
zal de bijzondere projectsteun binnenkort groen licht krijgen en zal deze
in de huidige vorm worden uitgevoerd in de jaren 2008 tot en met 2010. Zodra
de overeenstemming zwart op wit staat zal ik uw kamer daarover informeren. 
 
 Ik heb bij verschillende gelegenheden – als mij gevraagd werd naar
de effectiviteit van de wijkenaanpak – de vergelijking gemaakt met een
plantje dat de tijd moet krijgen om te groeien. De vraag naar de effectiviteit
is legitiem, maar als je een plantje te vaak uit de grond trekt om te bekijken
of het al wortels heeft, werkt dat contraproductief. Hetzelfde geldt voor
de wijkenaanpak; het heeft tijd nodig en zal zich in de praktijk moeten bewijzen.
Het beleidsleren is een belangrijke pijler onder de wijkenaanpak. Dat gaat
met vallen en opstaan. En niet alles is in cijfers te vatten. Het gaat vooral
om een andere werkwijze; hoe organiseer je slagkracht. Partners hebben de
wijkenaanpak veelal aangegrepen om de samenwerking – zowel intern als
extern – effectiever en efficiënter te maken. We volgen en monitoren
op de met u afgesproken wijze, maar bewoners en professionals vragen ook tijd
om te kunnen bouwen aan hun wijk.
 Opbouw
 De investeringen in de wijken gebeuren als het ware in de vorm van een
piramide. De basis van de piramide is het hebben van een goede woning (paragraaf 4).
Direct na het niveau van de «stenen» volgt een veilige leefomgeving
en een goede gezondheid (paragraaf 5). En dan komen opgaven op het gebied
van onderwijs, werk en integratie (paragraaf 6 en paragraaf 7).
Op al deze terreinen voeren de 40 geselecteerde aandachtswijken de «verkeerde
lijstjes» aan. De problemen zijn daar bovendien met elkaar verweven,
terwijl oplossingen doorgaans sectoraal worden aangeboden. De zwaarte, samenhang
en complexiteit van de problemen rechtvaardigt de tijdelijke extra aandacht
en investeringen in deze wijken. Ten slotte gaat het in de piramide om initiatieven
die de wijk en de bewoners iets extra‘s geven (paragraaf 8). Bijvoorbeeld
waardoor nieuwe ervaringen of talenten kunnen worden ontdekt of gewoon dingen
die het leven en de wijk een beetje mooier maken, zoals «kunst in de
wijk», architectuur en sport. De uitdagingen van de wijkenaanpak doorsnijden
de piramide in alle lagen. Dan gaat het om integraal werken (paragraaf 9),
bewoners betrekken (paragraaf 10), innovatie (paragraaf 11), vitale
coalities rond de wijken organiseren (paragraaf 12), de aanpak verduurzamen
(paragraaf 13) en verbreden (paragraaf 14). Deze rapportage is langs
deze piramide opgebouwd.
 
 
 Als bijlagen bij de Voortgangsrapportage Wijkenaanpak 2009 vindt u, naast
het al genoemde magazine Wijken! in uitvoering,
het onderzoek Waterbedeffecten van het wijkenbeleid en het rapport Leefbaarheid door de
tijd1. In deze voortgangsrapportage ga ik in op de Bewonerspeiling Wijkenaanpak en op de vraag van lid Depla
(PvdA) over de instroom van leerlingen uit de aandachtswijken op het niveau
van havo/vwo, gesteld tijdens het wetgevingsoverleg over het WWI-jaarverslag
op 25 juni jl. (Kamerstuk 31 924 XVIII, nr. 9). Ook licht ik mijn
toezeggingen toe over een gedragscode bij sloop/renovatie van bedrijfspanden
uit het algemeen Overleg Voortgang wijkenaanpak van 3 juni 2009 (Kamerstuk
30 995, nr. 69) en over het stimuleren van de lokale economie op basis
van het Algemeen Overleg Wijkeconomie van 17 januari 2009.
 2. De wijkenaanpak; terugblik en vergezicht
 Het Kabinet is in 2007 gestart met de wijkenaanpak als kop op het stedenbeleid
omdat te veel wijken achterop waren geraakt ten opzichte van de stad. Al langer
maakte een wijkgerichte benadering onderdeel uit
van het stedenbeleid, maar de zwaarte, de complexiteit en de volharding van
de problematiek in verschillende wijken in Nederland maakte het noodzakelijk
dat naar voren te halen in de aandachtswijken en er tijdelijk een «kop»
van te maken. Daarmee moeten we ons realiseren dat we met de wijkenaanpak
op een rijdende trein stapten; er gebeurde al zo ontzettend veel door verschillende
partijen in de wijken. Maar het moest hier en daar een tandje meer, een tandje
anders.
 
 De basis voor de wijkenaanpak is november 2006 gelegd in de toekomstverkenning
van het kabinet op de stedelijke vernieuwing (Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
30 128, nr. 12). Het kabinet concludeerde dat (1) de kloof tussen
aantrekkelijke wijken en achtergebleven wijken eerder groter dan kleiner wordt,
dat (2) er voor een beperkt aantal wijken meer nodig is dan de conventionele
benadering en dat (3) binnen zo’n aanvullend initiatief focus, integraliteit
en onorthodoxe aanpakken sleutelbegrippen zouden moeten zijn.
 
 Deze conclusies zijn juli 2007 uitgewerkt in het Actieplan Krachtwijken,
aangevuld met de lessons learned uit de eerste wijkentour langs de 40 wijken
voorjaar 2007. Uitgangspunten in het Actieplan Krachtwijken zijn: focus op
40 aandachtswijken waar de problemen het grootst zijn; een integrale benadering
op wonen, werken, leren & opgroeien, integratie en veiligheid; gezamenlijk
experimenteren; partnership; sterke betrokkenheid van bewoners; brede coalities
rond de wijken; en ondersteuning aan andere wijken. De verwachting is dat
door anders, innovatief en integraal samen te werken de negatieve spiraal
in de wijken kan worden gekeerd. Dat vergt een langjarige flexibiliteit en
commitment van alle partijen. En de moed om over de eigen schutting te kijken.
 
 De wijkenaanpak is sinds ruim een jaar in de uitvoeringsfase. Ik heb inmiddels
samen met mijn collega’s uit het kabinet inmiddels 38 wijken bezocht
en gezien dat de wijkenaanpak is «geland». We zien hoe stevig
gemeenten en corporaties in de wijkenaanpak zitten. We zien de vele initiatieven
van bewoners om de wijk te verbeteren. We zien échte samenwerking ontstaan
tussen winkelstraatmanagers en ondernemers, tussen de verzuimambtenaar en
ouders, tussen politie en bewoners. Zelf ben ik blij dat er een sterk interdepartementaal
committment is om deze wijken er bovenop te helpen. Langzaam maar zeker worden
de contouren duidelijk van de nieuwe aanpak en worden de effecten zichtbaar.
 
 Doelstelling is om in 10 jaar de 40 aandachtswijken om te vormen tot vitale
woon-, werk-, en leefomgevingen, waar mensen betrokken zijn bij de samenleving.
De aandachtwijken groeien in die periode toe naar het stedelijk gemiddelde.
Dan gaat het om minder criminaliteit, meer bewoners aan het werk en betere
onderwijsprestaties. Maar als ik verder kijk dan de cijfers dan zie ik voor
me dat gemeenten, bewoners en corporaties de wijkenaanpak verbreden naar andere
wijken, dat samenwerking op meer terreinen efficiënter en effectiever
verloopt, dat innovatieve methoden om taaie dilemma’s te
doorbreken breed worden toegepast en dat– daar waar nodig – dwarsverbanden
ontstaan tussen sectoraal beleid en een wijkgerichte benadering.
 3. Ontwikkelingen
 De ambities en inzet in de aandachtswijken zijn bottum up tot stand gekomen
en vastgelegd in wijkactieplannen en charters. Ik bezoek jaarlijks alle 40
wijken waarbij tijdens Bestuurlijk Overleg de voortgang nadrukkelijk aan de
orde komt. Het partnerschap bestaat dan uit elkaar informeren, maar ook elkaar
over en weer aanspreken als er onvoldoende gebeurt, of op zoek gaan naar de
oorzaken, als in andere gemeenten onder gelijke omstandigheden meer progressie
is geboekt. Vanaf dit najaar zal via de website www.minvrom.nl voor iedereen –
ook voor de bewoners – inzichtelijk zijn welke output per wijk tot stand
is gebracht.
 
 In het bijgevoegde magazine zijn de lokale voortgangsrapportages samengevat
en gebundeld. De rapportages zijn heel divers, maar dat hoort bij de wijkenaanpak;
maatwerk, geen formats. Ik heb de eer om u de verhalen uit de wijken aan te
bieden. Als rode draden lopen daarin de procesopbrengsten van de wijkenaanpak:
 – De versterking van de bewonersbetrokkenheid staat met stip op één.
Er worden nu meer en vooral andere bewoners bereikt dan tot nu toe het geval
was. En dat in een positieve sfeer. Bewoners hebben het gevoel dat ze nu als
serieuze partner aan tafel zitten. Dat geeft zelfvertrouwen.
 – De impuls die de wijkenaanpak heeft gegeven aan de samenwerking
tussen gemeenten en corporaties – de belangrijkste partners in de wijken –
wordt ook als bijzonder pluspunt gezien.
 – Ik krijg het beeld dat de aanpak overal is geland. Partners werken
op een andere manier samen en waarderen dat. Dit is een stap richting een
integrale aanpak, het zoeken naar samenhang, programmatisch werken en bewoners
centraal stellen.
 – Met de brede inzet van de achter de voordeur-aanpak in de 40 wijken komt de overheid weer naar bewoners toe. Op deze
manier worden mensen concreet een stap verder geholpen.
 Ik ben tevreden met deze noties. Maar zoals gezegd gaat de wijkenaanpak
met vallen en opstaan. We zien ook aandachtspunten waar we nog aan moeten
werken. Gemeenten en corporaties geven aan dat de problematiek op de terreinen
werk en onderwijs taai is en dat voortgang moeizaam verloopt. Samen met mijn
collega’s uit het kabinet zal ik daar de komende periode aandacht voor
vragen. Ander punt van aandacht is de wens van lokale partners om bij de uitvoering
de banden aan te halen met het bedrijfsleven en met onderwijsinstellingen.
De Landelijke Alliantie rond de aandachtswijken kan daar een ondersteunende
rol bij spelen. Dat moet een impuls krijgen.
 
 Voor de voortgang in de wijken verwijs ik u naar het magazine Wijken! in uitvoering. Hieronder geef ik u – de
piramide volgend – inzicht in de inzet van het rijk en de outcome op
basis van landelijke monitors en onderzoeken. Uit het bijgevoegde rapportLeefbaarheid door de tijd blijkt dat de leefbaarheidssituatie
in Nederland in de afgelopen 10 jaar gemiddeld genomen verbeterd is, met als
resultaat een afname van het aantal mensen dat in gebieden met leefbaarheidsproblemen
woont van meer dan 1.3 miljoen in 1998 tot iets minder dan 900 000 in
2008. De grootste verbeteringen, voornamelijk in de laatste twee jaar, vinden
we in de 40 wijken (bijlage 1). Uit het bijgevoegde
onderzoek Waterbedeffecten van het wijkenbeleid, Nulmeting blijkt bovendien dat de verbeteringen in de 40 wijken vooralsnog
niet ten koste gaat van andere, aangrenzende gebieden. De twee onderzoeksrapporten
vindt u bijgevoegd. 
 
 Dit zijn positieve ontwikkelingen, maar de achterstanden ten opzichte
van het stedelijk gemiddelde zijn nog groot. Bovendien dient rekening gehouden
te worden met mogelijke negatieve effecten van de economische crisis op de
leefbaarheidsontwikkeling in de 40 wijken. Uit Leefbaarheid
door de tijd blijkt namelijk dat de gemeten leefbaarheidsverbetering
ongeveer voor de helft te danken is aan de verbetering van de woningvoorraad
en veiligheidssituatie en voor de andere helft aan de landelijke werkloosheidsdaling
van de afgelopen jaren. De economische crisis en de daarmee samenhangende
werkloosheidstoename zal daarom naar verwachting weer negatief uitwerken op
de gemiddelde leefbaarheidsscore, vooral in de zwakkere wijken. Het verleden
leert echter dat niet alle kwetsbare wijken altijd even gevoelig zijn voor
een conjuncturele neergang: het grootste gedeelte van wijken met substantiële
leefbaarheidsproblemen die tussen 1998 en 2002 een leefbaarheidsverbetering
hebben meegemaakt, heeft de werkloosheidsstijging tussen 2002 en 2004 goed
doorstaan.
 Aangezien uw Kamer – net als ikzelf – veel waarde hecht aan
zo recent mogelijke cijfers om de voortgang te kunnen beoordelen en eventueel
bij te kunnen sturen, actualiseert het CBS, voor díe indicatoren waarvoor
tussentijdse gegevens beschikbaar zijn, de Outcomemonitor Wijkenaanpak nu
ook jaarlijks per ultimo september. Dit betekent dat de monitorgegevens twee
maal per jaar worden ververst: in juni vindt een integrale update plaats,
terwijl in september een deel van de gegevens wordt geactualiseerd.
 4. Wonen
 Vele partijen zetten zich in om de aandachtswijken om te vormen tot wijken
waar het prettig wonen is. Corporaties investeren fors in de aandachtswijken.
Jaarlijks 250 miljoen additioneel voor fysieke en sociaal-economische impulsen.
Dit naast de «reguliere» investeringen. De grote herstructureringprogramma’s
lopen parallel en in samenhang met de wijkenaanpak. Deze programma’s
zijn het afgelopen jaar gecontinueerd en hier en daar geïntensiveerd.
Als ik door de aandachtswijken loop, zien de woningen er door de bank genomen
goed uit. Complimenten daarvoor aan de corporaties. De meerwaarde van de wijkenaanpak
is dat er een inhaalslag gaande is om een evenwichtiger woningvoorraad in
de wijken te creëren (zie onderstaande tabel). Dit maakt een wooncarrière
binnen de wijk mogelijk en kan de midden inkomens behouden voor de stad. De
investeringen in beheer en de leefomgeving door corporaties zijn in de aandachtswijken
geïntensiveerd. Daarnaast zijn de prijzen van de verkochte woningen in
de aandachtwijken in 2008 (net als in 2007) gestegen. De stijging van de woningprijzen
was in de aandachtswijken zelfs iets sterker dan in Nederland als geheel.
De gevolgen van de kredietcrisis zijn in deze cijfers nog niet meegenomen.
 Tabel 1: ontwikkeling in gemiddelde jaarlijkse intensiteit
aan voorgenomen productiemaatregelen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Prognoseperiode 2008 t/m 2012
 prognoseperiode 2009 t/m 2013
 
 
 
 
 
 40 wijken
 daarbuiten
 Nederland
 40 wijken
 daarbuiten
 Nederland 
 
 
 nieuwbouw Huur
 17,5
 19,5
 19,3
 15,4
 16,1
 16,0
 
 
 Koop
 15,8
 6,9
 7,7
 12,6
 6,8
 7,4
 
 
 Sloop
 22,9
 7,7
 9,2
 22,8
 7,1
 8,6 
 
 
 verbetering (> € 20 000)
 11,5
 7,2
 7,6
 10,3
 8,0
 8,2
 
 
 Verkoop
 9,8
 7,6
 7,8
 8,9
 7,5
 7,6
 
 
 Aankoop
 1,0
 0,4
 0,4
 1,0
 0,8
 0,9
 
 
 
 Totaal
 
 
 78,4
 
 
 49,3
 
 
 52,1
 
 
 70,9
 
 
 46,2
 
 
 48,6
 
 
 
 
 
 Bron: Sectorbeeld voornemens woningcorporaties (prognoseperiode 2009–2013,
Centraal fonds Volkshuisvesting) 
 
 Door de economische crisis zien veel corporaties de liquiditeit afnemen
en zijn genoodzaakt de investeringscapaciteit naar beneden bij te stellen.
Corporaties hanteren als uitgangspunt dat men de gemaakte afspraken in de
aandachtswijken zoveel mogelijk nakomen. Vooralsnog hoor ik geen berichten
van afstel, maar hier en daar wordt wel kritischer gekeken naar de investeringen
in het kader van de wijkenaanpak of worden projecten naar achteren geschoven.
Dit kan bijvoorbeeld aan de orde zijn als de vraag uit de markt naar nieuwbouw
koopwoningen in de betrokken wijken sterk is verminderd. In bepaalde situaties
zullen de beschikbaar gekomen middelen uit het crisispakket bijdragen aan
het op gang houden van de nieuwbouw in de betrokken wijken.
 
 In de helft van de aandachtswijken is sprake van milieuproblemen. Doorgaans
worden deze problemen aangepakt door inzet van ISV en het Nationaal Samenwerkingsprogramma
Luchtkwaliteit (NSL). SenterNovem biedt gemeenten die betrokken zijn bij de
wijkenaanpak daarnaast vraaggericht specifieke ondersteuning. Vier wijken
experimenteren met energiebesparing. De ervaringen worden verspreid naar andere
wijken.
 
 
 Energie en de wijkaanpak
 
 • Verlagen van de energierekening kan leiden
tot versterken van koopkracht: in Leeuwarden zet de gemeente in op
een lagere energierekening voor de bewoners, hierdoor stijgt de koopkracht.
 • Versterken sociale cohesie: in
Zaanstad wordt een project uitgevoerd waarbij een hele flat met elkaar in
contact komt rondom het thema energiebesparing.
 • Vergroten Integratie: in Rotterdam
wordt binnen inburgeringsteams aandacht besteed aan de onderwerpen energie
en milieu. Deelnemers leren hoe in Nederland met deze thema’s wordt
omgegaan.
 • Scheppen van kansen op een baan:
in Enschede wordt de pool met werkzoekenden uit de wijk gebruikt om mensen
op te leiden tot energieadviseur en vanuit deze functie kunnen doorstromen
naar een reguliere baan.
 5. Veiligheid en gezondheid
 Een veilige leefomgeving is belangrijk voor alle bewoners in de wijk.
Daarom veel aandacht voor de aanpak van probleemjongeren en van overlast en
verloedering binnen de wijkenaanpak. De ministers van BZK en Justitie ondersteunen
de wijken bij het behalen van hun ambities, onder andere met extra wijkagenten,
versterking van de doorzettingsmacht van het lokaal bestuur, de Veiligheidshuizen
en buurtbemiddeling.
 
 In 2008 zijn er 118 wijkagenten bijgekomen. Gemeenten monitoren zelf de
resultaten van hun beleid. De eerste monitors laten positieve resultaten zien.
Zo is in de aandachtswijk Kruiskamp in Amersfoort het aantal meldingen van
jongerenoverlast in 2009 ten opzichte van 2008 gedaald met 23%. In
de wijken Woensel-West (Eindhoven), Meezenbroek (Heerlen) en Zuilen-Oost (Utrecht)
zijn de Leefbaarometerscores van voorjaar 2009 voor veiligheid significant
verbeterd. Het is belangrijk om door te gaan op de ingeslagen weg. Er zijn
wijken waar het resultaat nog achterblijft. Daar moet dus nog een flinke inspanning
worden geleverd. De actualiteit in Amsterdam Zuidoost, waar na jarenlange
verbetering, drugsoverlast en schietincidenten recent weer meer een stempel
drukken, laat echter zien dat de situatie in veel aandachtswijken nog fragiel
is en blijvende aandacht behoeft.
 
 In de gemeente Rotterdam start een pilot om een integrale 12-min aanpak
te testen. In Amsterdam-West wordt getest op welke wijze doorverwijzing van
12 minners in het Veiligheidshuis een plaats kan krijgen. U wordt nog voor
de begrotingsbehandeling van het ministerie van Justitie en het ministerie
van Binnenlandse Zaken apart geïnformeerd over de voortgang in de Voortgangsrapportage
Veiligheid begint bij Voorkomen.
 
 Een van de specifieke kwesties die overlast veroorzaken en waar veel wijken
last van hebben, zijn (groepen) probleemjongeren, relatief vaak van Marokkaans-Nederlandse
herkomst. Het kabinet heeft bij brief van 30 januari 2009 (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2009–2009, 31 268, nr. 13) aangegeven welke maatregelen
worden genomen. Het kabinet stelt middelen beschikbaar voor de inzet van straat-
en gezinscoaches en er is een praktijkteam opgezet dat gemeenten in acute
situaties kan ondersteunen. Op 5 oktober jl. heb ik samen met de ministers
van BZK, Justitie en de minister voor Jeugd&Gezin met bestuurders van
22 gemeenten en de VNG de intentieverklaring aanpak Marokkaans-Nederlandse
risicojongeren ondertekend. Afgesproken is nauwer samen te werken om de oververtegenwoordiging
van Marokkaans-Nederlandse jongeren in overlast, criminaliteit, schooluitval
en werkloosheid te verminderen en hieraan prioriteit te geven. De ambitie
is om een trendbreuk te realiseren en daarbij grenzen te stellen en perspectief
te bieden. Uw Kamer ontvangt de intentieverklaring nog deze maand. 
 
 
 Veiligheid
 
 Het kabinet ondersteunt de gemeenten met het project Veiligheid begint bij Voorkomen en het Actieplan
overlast en verloedering. Onder andere door versterking van het instrumentarium
om criminaliteit en overlast tegen te gaan, versterking van de regierol en
doorzettingsmacht van het lokaal bestuur, het bevorderen van bewonersparticipatie,
buurtbemiddeling en uitbreiding van het aantal wijkagenten. Het wetsvoorstel
maatregelen bestrijding voetbalvandalisme en ernstige overlast is inmiddels
door Uw Kamer aanvaard en ligt nu ter behandeling in de Eerste Kamer. Dit
wetsvoorstel maakt het mogelijk voor de burgemeester om bij vrees voor verstoring
van de openbare orde bijvoorbeeld een gebiedsverbod te nemen.
 
 De minister van BZK en ik geven samen met 40 gemeenten in het kader van
het nieuwe stedenbeleid een extra impuls aan het terugdringen van overlast
en verloedering. De decentralisatie-uitkering voor leefbaarheid en veiligheid,
gevoed door de Van Montfransmiddelen (BZK) en de middelen voor leefbaarheid
(WWI), wordt hiervoor ingezet en bedraagt samen € 89 mln in 2010
en € 64 mln in 2011. Op 7 september jongstleden is daartoe
met 40 gemeenten een manifest ondertekend. Elke gemeente benoemt vijf specifieke
maatregelen die zij inzet om overlast en verloedering te verminderen. De maatregelen
richten zich op hoofdlijnen op de volgende thema’s: de aanpak van overlast
door jongeren, de aanpak van uitgaansoverlast en uitgaansgeweld, persoonsgerichte
aanpak in veiligheidshuizen, de aanpak van kleine ergernissen en de aanpak
van fysieke verloedering. Daarnaast doen de 40 gemeenten mee aan de landelijke
opschoondag in het voorjaar van 2010 en 2011 en roepen zij hun burgers en
de andere gemeenten op hieraan mee te doen.
 
 In opdracht van het ministerie van BZK heeft het Centrum voor Criminaliteitspreventie
en Veiligheid in samenwerking met de Hogeschool Inholland een digitale toolkit
onveiligheidsgevoelens laten ontwikkelen. Deze toolkit geeft inzicht in wat
onveiligheidsgevoelens zijn, hoe je ze kunt meten en geeft suggesties voor
een gestructureerde aanpak van onveiligheidsgevoelens. Deze toolkit is naar
verwachting in oktober 2009 online.
 
 Eind 2009 is in alle gemeenten met een aandachtswijk een Veiligheidshuis
gevestigd, waarin gemeenten, jeugd en zorginstellingen, politie en Justitie
samenwerken bij de aanpak van criminaliteit en overlast.
 Gezondheid
 De inwoners van de aandachtswijken hebben een slechtere gezondheid dan
in de rest van Nederland. Gemiddeld sterven de bewoners in de aandachtswijken
zes jaar eerder. Dat is onacceptabel. De reguliere aanpak van eerstelijnszorg
en preventie hebben onvoldoende effect in de wijken. De minister van VWS en
ik experimenteren daarom samen met negen gemeenten om de gezondheid van bewoners
te verbeteren. Net als vrijwel alle initiatieven in het kader van de wijkenaanpak
gaat het ook bij dit experiment om een andere manier van samenwerken, de burger
centraal, meer samenhang aanbrengen en vitale coalities organiseren en het
beter benutten van reeds bestaande instrumenten en voorzieningen. Uw Kamer
heeft op 22 september jongstleden moties aangenomen bij de behandeling
van de Nota Overgewicht (Tweede Kamer, 2008–2009, 31 899, nr. 9).
De moties ondersteunen het beleid van het ministerie van VWS en van de wijkenaanpak
gericht op het terugdringen van gezondheidsachterstanden van bewoners in de
wijken. Een van de moties vraagt om uitbreiding van het experiment naar meer
aandachtswijken. U wordt dit najaar geïnformeerd over de wijze waarop
de moties zullen worden opgepakt
 
 
 Experiment Gezonde Wijk
 
 Voor het experiment «Gezonde wijk» zoeken negen steden naar
uiteenlopende oplossingen om de gezondheid in hun eigen wijken te verbeteren.
Deelnemers aan het experiment zijn Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht,
Deventer, Eindhoven, Heerlen, Leeuwarden en Zaanstad. Gezamenlijk gaat het
om 19 aandachtswijken.
 
 Met Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag zijn de minister van VWS
en ik in juni 2009 een uniek bestuurlijk akkoord overeengekomen om gezamenlijk
te werken aan het terugdringen van gezondheidsachterstanden, de samenwerking
tussen lokale bestuurders en zorgverzekeraars op dit terrein te stimuleren
en de verbinding te leggen tussen preventieve en curatieve zorg. Het unieke
van de overeenkomst is dat zorgverzekeraars partner zijn van de gemeenten
in de aanpak.
 
 Tijdens inspiratiedagen in juni 2009 hebben
de 9 gemeenten elkaars opvattingen en ervaringen gedeeld rondom de vragen
van: hoe kunnen gemeenten gezondheidsachterstanden in wijken terugdringen,
hoe komen bewoners in actie, koe kunnen gemeenten de leefomgeving in aandachtswijken
verbeteren, wat kunnen gemeenten daarbij van elkaar leren?
 
 De Universiteit van Amsterdam, het RIVM en de Universiteit van Maastricht
volgen het experiment. De effecten van de aanpak in de 19 betrokken aandachtswijken
op de gezondheid van de inwoners worden gevolgd en geëvalueerd. Alle
krachtwijken worden in dit onderzoek meegenomen, ook de wijken die niet meedoen
met het experiment. Dit onderzoek levert mogelijk informatie op over de factoren
en aanpak die leiden tot een betere gezondheid van mensen in de wijken. De
kennis zal breed ter beschikking worden gesteld ook buiten de 40 wijken.
 
 De staatssecretaris van VWS en ik zijn gestart met de uitvoering van de
motie Hamer die vraagt om meer wijkverpleegkundigen in de aandachtswijken
(Tweede Kamer, 2007–2008, 31 700, nr. 15). Er is structureel € 10
miljoen beschikbaar in de periode 2009–2012 vanuit de begroting van
WWI. Deze impuls moet uiteindelijk leiden tot zo’n 250 meer verpleegkundigen
in de wijken. Met de inzet van wijkverpleegkundigen kunnen verbindingen worden
gelegd tussen de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) en het preventiebeleid,
maar is er ook de mogelijkheid om de aansluiting met de eerste lijn te versterken.
De eerste termijn voor het indienen van voorstellen is 1 juni 2009 gesloten.
Driekwart van het budget moet in de 40 aandachtswijken terechtkomen. Het overige
deel kan beschikbaar komen voor goede initiatieven buiten deze wijken. In
het vierde preventieprogramma 2010–2014 van de minister
van VWS wordt ook aandacht besteed aan de aanpak van achterstanden in de gezondheid.
 Een gezonde wijk is ook een groene wijk. Om
de groene ambities in de wijken een extra impuls te geven investeert de minister
van LNV in het opstarten van groenprojecten in de wijken. Met de impuls groene wijk worden parken en plantsoenen opgeknapt, grasvelden
op de schop genomen, schoolpleinen anders ingericht de luchtkwaliteit rond
snelwegen verbeterd, wandelroutes uitgezet en speelruimte voor kinderen gecreëerd.
In de steden die groene ambities hadden verwoord in hun wijkactieplannen investeert
het ministerie van LNV € 7,8 mln. Dit is – op basis van de
motie door de leden van Gent (GL) en Van Bochove (CDA) – aangevuld met € 3,8 mln. van mijn begroting voor
de overige vijf steden. Eind dit jaar zal de minister van LNV ook met die
steden een overeenkomst tekenen. Met de impuls groene wijk worden parken en plantsoenen opgeknapt, grasvelden op de schop genomen,
schoolpleinen anders ingericht de luchtkwaliteit rond snelwegen verbeterd,
wandelroutes uitgezet en speelruimte voor kinderen gecreëerd.
 6. Werk, wijkeconomie en onderwijs
 Bewoners een stapje verder helpen op de participatieladder is een forse
uitdaging voor de wijkenaanpak. Uit de ervaringen die in het buitenland zijn
opgedaan met vormen van gebiedsgericht werken blijkt dat de thema’s
werk en onderwijs belangrijke pijlers zijn, maar tegelijkertijd de meeste
ingewikkelde thema’s om met beleidsinterventies resultaten te boeken.
Dit geven de lokale partners ook aan.
 
 Het verhogen van de arbeidsparticipatie in de 40 wijken hebben de bewindslieden
van SZW en ik tot één van de speerpunten gemaakt. Feitelijk
zoekt niet iedereen direct naar werk; de afstand tot de arbeidsmarkt is dan
nog te groot. Trajecten, coaching en subsidies zijn dan instrumenten om die
afstand te verkleinen. Maar voor sommige wijkbewoners is maatschappelijk actief
zijn al een hele stap; vrijwilligerswerk, een cursus volgen bij het buurthuis
etc. Ook dat zijn resultaten die tellen, zeker voor iemand die gewend was
om nauwelijks de straat op te gaan.
 Ontwikkeling Niet-Werkende Werkzoekenden januari 2007
t/m augustus 2009
 
 De economische crisis laat ook de 40 wijken niet onberoerd: sinds januari
2009 neemt ook in deze gebieden de werkloosheid weer toe. Uit cijfers van
het UWV blijkt echter dat die toename langzamer verloopt dan voor Nederland
als totaal. Dit heeft tot gevolg dat de achterstand, die de aanpakwijken sinds
2007 hebben opgelopen ten opzichte van het landelijk gemiddelde, inmiddels
vrijwel helemaal is goed gemaakt (zie: figuur «ontwikkeling niet-werkende
Werkzoekenden januari 2007 t/m augustus 2009»). Dit neemt overigens
niet weg dat het aandeel NWW-ers in de beroepsbevolking in de 40 wijken nog
bijna twee-en-een-half keer zo hoog ligt als het Nederlands gemiddelde (10,2%
versus 4,4%). Een nadere beschouwing wijst verder uit dat een groot
deel van de wijken een positiever beeld vertoont dan het gemiddelde: de werkloosheid
is in 28 van de 40 wijken sinds januari 2007 sneller gedaald dan de landelijke
trend. Deze wijken hebben hun achterstand dus sinds het begin van de wijkenaanpak
gedeeltelijk ingelopen. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aandachtswijken
 Totaal Nederland 
 
 
 
 
 Niet-werkende werkzoekenden1
 2008
 10%
 4% 
 
 
 Langdurig bijstandsafhankelijken2
 2008
 7%
 2%
 
 
 
 
 
 1 Cijfers UVW Werkbedrijf juni 2009.
 
 2 Personen die tenminste drie jaar een algemene bijstand
ontvingen, outcomemonitor Krachtwijken 2008.
 
 De wijkenaanpak biedt bij uitstek kansen om bewoners te bereiken die via
de reguliere kanalen en generieke instrumenten moeilijk te bereiken zijn.
In iedere wijk worden immers huisbezoeken afgelegd en zijn gemeenten, corporaties
en andere professionals nauw betrokken bij de problematiek van de bewoners.
Er wordt gebouwd aan vertrouwen. Via extra inzet van het UWV Werkbedrijf in
de 40 aandachtswijken worden bewoners vervolgens bij de hand genomen om stappen
te zetten. De opgave is taai, maar de infrastructuur is nu gebouwd. Daarom
ben ik met minister Donner en staatssecretaris Klijnsma in gesprek om te bezien
of verlenging van de extra inzet van het UWV in de aandachtswijken in 2010
haalbaar is. Het wijkgericht werken moet uiteindelijk landen in de regionale
samenwerkingsbanden tussen gemeenten en het UWV.
 
 Ook de jongeren in de aandachtswijken hebben de volledige aandacht van
het kabinet. In samenwerking met collega-bewindspersonen staatssecretaris
Klijnsma, staatssecretaris Van Bijsterveldt en minister Rouvoet is het plan
voor de aanpak van Jeugdwerkloosheid opgesteld. We zullen er op toe zien dat
jongeren uit de aandachtswijken evenredig gebruik kunnen maken van de maatregelen
en kansen die het actieplan biedt. 
 
 
 Schuldhulpverlening
 
 Bewoners van de aandachtswijken hebben vaker te kampen met schuldenproblematiek
dan de gemiddelde bewoner van Nederland. Zo tellen de aandachtswijken in 2008
drie keer zo veel wanbetalers van de zorgverzekeringswet en ligt het aantal
door de rechter uitgesproken schuldsaneringen er twee keer zo hoog. Via de Achter de voordeur-aanpak wordt schuldhulpverlening ingezet
om ook op dit terrein de bewoners een stap verder te helpen. Bij de uitvoering
van het amendement Spekman over integrale schuldhulpverlening (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XV, nr. 33) heeft de staatssecretaris
van SZW bewust de gemeenten met aandachtswijken betrokken. Deze gemeenten
zijn uitgenodigd een voorstel in te dienen.
 Wijkeconomie
 Het kabinet heeft de afgelopen twee jaar veel gedaan om de economie in
wijken te versterken. Tijdens onze gezamenlijk wijkbezoeken zien staatssecretaris Heemskerk en ik dat het stimuleren van ondernemerschap en
wijkeconomie – uitzonderingen zoals Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en
Arnhem daargelaten – echter niet structureel wordt opgepakt op lokaal
niveau. Dat baart ons zorgen.
 
 Op 17 januari 2009 hebben we tijdens een Algemeen Overleg aangegeven
steviger in te gaan zetten op wijkeconomie en uw kamer hierover te informeren.
Dat doen we via deze rapportage. Onze inzet is om gemeenten te stimuleren
en uit te dagen om versterking van de lokale economie te voorzien van een
structurele visie en aanpak zodat het niet blijft bij kleinschalige projecten
en initiatieven. Instrumenten zijn er voldoende. Het is nu zaak om lokale
partners intensiever te informeren over de beschikbare instrumenten en hen
daarbij actief te ondersteunen. Daartoe krijgen gemeenten gerichte ondersteuning,
organiseren we samen met NICIS masterclasses om de beschikbare instrumenten
toe te lichten en werken we aan een praktisch handboek.
 
 
 Gereedschapskist
 
 
 De gereedschapskist om de lokale economie te versterken bestaat zowel
uit instrumenten gericht op het verbeteren van het vestigingsklimaat als uit
instrumenten die het ondernemerschap stimuleren
 
 
 Instrumenten versterken lokale economie
 
 
 In het kader van de verbetering van het vestigingsklimaat is een kwaliteitsslag
gemaakt bij de dienstverlening aan ondernemers
en zijn de regels verminderd. De Bedrijven investeringszone (BIZ) maakt het mogelijk voor ondernemers
om gezamenlijk te investeren in een aantrekkelijke en veilige bedrijfsomgeving
in hun wijk, waarbij alle ondernemers meebetalen.
 
 
 Instrumenten bevorderen ondernemerschap
 
 
 
 Microfinanciering
 
 Microfinanciering is een kredietverlening aan ondernemers tot € 35 000,
waarbij coaching van de ondernemer verplicht is. Vanaf begin 2009 is het elke
ondernemer (starters en doorstarters) mogelijk om met een goed ondernemingsplan
in aanmerking te komen voor een microkrediet.
 
 Veiligheid kleine bedrijven
 
 Kleine bedrijven (maximaal 10 FTE) kunnen een veiligheidsadvies ontvangen
en een subsidie van 50% krijgen op de veiligheidsmaatregelen uit dit
advies.
 
 
 Ondersteuning individuele projecten
 
 Kansrijke projecten, gericht op ondersteuning van ondernemers, hebben
soms een extra tijdelijke financiële impuls nodig van de rijksoverheid.
In dat kader zijn vorig jaar subsidies versterkt aan concrete projecten in
de wijk. Een voorbeeld hiervan is het mobiel kantoor van de Kamer van Koophandel
in Arnhem, waarmee zij langs de ondernemers in de aandachtswijken gaat.
 
 
 Project wijkeconomie met MKB-Nederland
 
 MKB-Nederland heeft haar eigen «actieplan topwijken». Met
financiële ondersteuning van het ministerie van EZ en van WWI helpt de
ondernemersorganisatie de komende vier jaar de economie van negen stadswijken
vooruit; in Arnhem, Enschede, Eindhoven, Dordrecht, Groningen, Leeuwarden,
Utrecht, Rotterdam en Zaanstad. Speciale managers wijkeconomie zetten zich
in om het ondernemersklimaat in deze gebieden blijvend te verbeteren. Daarbij
gaat het dus niet om het oplossen van incidentele knelpunten of om incidentele
stimuleringsmaatregelen maar om een structurele analyse van de bestaande bedrijvigheid
in de wijk, het verloop daarin, en de vestigingsfactoren. Op basis daarvan
komt een integraal, samenhangend actieplan wijkeconomie tot stand. De lessons
learned worden vervolgens breed verspreid.
 
 In Amsterdam, Rotterdam en Den Haag heeft het kabinet al goede voorbeelden
gesignaleerd. Zo wordt in Amsterdam gewerkt met winkelstraatmanagers. Een
winkelstraatmanagers is een contactpersoon voor alle ondernemers binnen een
bepaald gebied. Hij onderneemt actie bij langdurige leegstand of inactiviteit
van winkelpanden en ondersteunt en adviseert ondernemerverenigingen. Daarnaast
is hij actief op de hoogte van de ontwikkelingen binnen het gebied. In de
Haagse wijk Transvaal is onlangs een verbond gesloten met partners over het
stimuleren van ondernemerschap. De «Vrienden van Transvaal» bestaat
uit verenigingen van eigenaren, de woningcorporatie Staedion, ontwikkelaars,
investeerders, de gemeente en het rijk. Zij richten zich op de ontwikkeling
van zakelijk onroerend goed in Transvaal. Door middel van de Ondernemersregeling
Kansenzones Rotterdam (OKR) kan een ondernemer in Rotterdam Zuid onder bepaalde
voorwaarden aanspraak maken op een maximale vergoeding van 50% van
zijn investering. Het bedrijfsplan wordt op levensvatbaarheid getest. Daarnaast
wordt de onderneming gedurende de eerste drie tot vijf jaar periodiek gemonitord. 
 
 
 Albert Heijn zet zich in voor wijkenaanpak
 
 Op 21 september jl. heeft de supermarktketen Albert Heijn zich gecommitteerd
aan de wijkenaanpak. Albert Heijn gaat vanuit de 18 winkels in de Amsterdamse
aandachtswijken bijdragen aan een leefbare buurt; door eigen panden op te
knappen, een wijkinformatiepunt voor bewoners in te richten of door mee te
helpen bij buurtactiviteiten. Dit wordt in 2010 landelijk in 25 wijken met
een AH-vestiging uitgerold. Daarnaast biedt Albert Heijn als pilot 25 Amsterdamse
jongeren een leerwerktraject aan.
 
 Staatssecretaris Heemskerk en ik zullen de komende maanden via meer gezamenlijke
wijkbezoeken een vinger aan de pols houden. Onze inzet is dat het versterken
van de lokale economie structureel wordt opgepakt.
 
 Uw Kamer heeft verschillende malen aandacht gevraagd voor kleine ondernemers
die problemen ervaren bij sloop of renovatie van hun winkel- of bedrijfspand.
Zoals toegezegd tijdens het Algemeen Overleg van 3 juni 2009 zal ik in
overleg treden met branchevereniging Aedes en Vastgoed Belang, vereniging
van particuliere beleggers in vastgoed, om te spreken over een gedragscode.
In het in ontwikkeling zijnde wijzigingsvoorstel voor de Woningwet met betrekking
tot de toegelaten instellingen, ben ik voornemens een mogelijkheid op te nemen
om bij AMvB voorschriften te kunnen geven voor een dergelijke gedragscode.
Een eventueel door de sector zelf opgesteld handvast wat adequaat is kan algemeen
verbindend worden verklaard.
 Onderwijs
 Het aandeel geslaagden neemt toe in de aandachtswijken, terwijl er landelijk
een daling te zien is. Meer jongeren verlaten school met een diploma op zak.
Dat neemt niet weg de aandachtswijken nog een lange weg te gaan hebben; het
aantal voortijdig schoolverlaters is er nog ruim twee keer zo hoog. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aandachtswijken
 Totaal Nederland
 
 
 
 
 Schoolverlaters1
 2008
 7,5%
 3,7%
 
 
 
 
 
 1 Cijfers CFI, schooljaar 2007–2008.
 
 Het aandeel leerlingen dat naar havo of vwo gaat, is in de aandachtswijken
iets gestegen ten opzichte van 2006, van 26% naar 28%. Landelijk
steeg het aandeel van 44% naar 45%. Daar halen de aandachtswijken
hun achterstand maar heel beperkt in. Ik deel de zorgen hierover
met lid Depla (PvdA). Een hogere opleiding betekent meer kansen in de toekomst.
Daarom móeten de aandachtswijken richting dat stedelijk gemiddelde
groeien. In bijlage 3 staan de cijfers over
de instroom in havo/vwo 3 over 2008 per wijk op een rij. De bewindspersonen
van OCW investeren fors in het bestrijden van onderwijsachterstanden. Dan
gaat het om de voor- en vroegschoolse educatie, schakelklassen, de gewichtenregeling
basisonderwijs en het leerplusarrangement voortgezet onderwijs. Deze middelen
komen terecht op die plaatsen waar de achterstand het grootst is, dus voor
een belangrijk deel in de aandachtswijken. Dit gecombineerd met de impulsen
vanuit de wijkenaanpak sterkt me in de gedachte dat de instroomcijfers in
de toekomst zullen verbeteren. De bewindspersonen van OCW en ik zouden willen
dat de kinderen die nu opgroeien in een achterstandswijk over twintig jaar
zeggen dat ze daar blij mee zijn, omdat ze alle kansen hebben gehad om iets
van hun leven te maken.
 Leerlingen in het derde leerjaar
 
 Sommige scholen hebben een tweejarig brugjaar, waarna wordt besloten op
welk niveau een leerling verder gaat. In het derde jaar wordt pas duidelijk
op welk niveau zij terecht zijn gekomen. Daarom is het niveau van leerlingen
in het derde jaar in beeld gebracht in de Outcomemonitor Wijkenaanpak.
 
 Belangrijk instrument om het onderwijsniveau en de sociale cohesie in
de wijken een impuls te geven is de Brede School. Alle wijken hebben in dit
kader ambities geformuleerd: het aantal brede scholen in de wijk wordt uitgebreid,
dan wel er wordt geïnvesteerd in gebouwen. De brede scholen in de aandachtswijken
geven aan dat de wijkenaanpak ertoe leidt dat ze een belangrijker onderdeel
geworden zijn van de wijk. Kinderen en jongeren krijgen via de Brede Scholen
meer kansen om talenten te ontwikkelen, bovendien heeft het brede aanbod aan
activiteiten een positieve invloed op de veiligheid op straat. In alle aandachtswijken
wordt daarnaast gebruik gemaakt van de Impuls brede scholen, sport en cultuur
van de ministeries van OCW en VWS voor combinatiefuncties op het terrein van
onderwijs, sport en cultuur. Met de combinatiefuncties kunnen medewerkers
breed worden ingezet, zowel binnen- als buitenschools. Zij dragen bij aan
het vergroten van het sport- en beweegaanbod op en rond scholen en het versterken
van sportverenigingen. Het gaat om het scheppen van oplopend 2500 structurele
banen in alle gemeenten, te beginnen bij de G30. In januari 2010
wordt gemeten hoeveel combinatiefunctionarissen actief zijn in de gemeenten
met aandachtswijken. 
 
 
 Voortgang Voortijdig School Verlaten
 
 Aanval op de uitval krijgt een nieuwe impuls in de 40 wijken. Het voortijdig
schoolverlaten is in de 40 wijken ongeveer twee keer zo groot als het landelijke
gemiddelde, namelijk 8,5%. Daarbij moet worden opgemerkt dat circa
8% van het totale aantal schoolverlaters afkomstig is uit een aandachtswijk.
 
 In de «charters» zijn afspraken over de gezamenlijke inzet
en ambitie van wijken. Deze afspraken sluiten aan bij de landelijke kabinetsdoelstelling
om het aantal voortijdige schoolverlaters met 50% terug te dringen
tot maximaal 35 000 in 2012.
 
 In sommige wijken, bijvoorbeeld in Groningen, Heerlen en Amsterdam, zijn
zeer goede resultaten behaald. Echter een aantal wijken – bijvoorbeeld
Rotterdam en Utrecht – blijft behoorlijk achter (voor een volledig overzicht
verwijs ik u naar bijlage 2).
 
 Om ervoor te zorgen dat voortijdig schoolverlaten op de agenda van de
wijken blijft zullen in het vervolg de cijfers in de wijken jaarlijks beschikbaar
worden gesteld, deze cijfers zullen tevens onderdeel uitmaken van de bestuurlijke
overleggen tijdens de wijkenbezoeken.
 
 Het is belangrijk om te beseffen dat – hoewel de wijken zijn begonnen
aan een kleine inhaalslag – zij nog steeds een flinke achterstand op
het stedelijk gemiddelde hebben. De gevolgen van de economische crisis zijn
ook nog nauwelijks zichtbaar in de cijfers. De aandachtswijken zullen de gevolgen
hiervan merken. Over de hele linie zal ik samen met de bewindspersonen van
SZW en OCW de komende tijd gemeenten stimuleren meer aandacht te besteden
aan werk en voortijdig school
verlaten. De sectorale inzet kan daar fermer aan het proces van de
wijkenaanpak worden aangehaakt en gebruik maken van wat nu gebeurt in de wijken.
Als eerste actie zullen lokale partners advies krijgen van het ministerie
van OCW en van WWI over nieuwe impulsen voor het terugdringen van het aantal
voortijdig schoolverlaters. De wijken met goede resultaten worden daar vanzelfsprekend
bij betrokken ter inspiratie.
 7. Integreren
 Nieuwe Nederlanders zijn oververtegenwoordigd in de aandachtswijken; in
11 van de 40 wijken vormen zij de meerderheid. Wijken, ooit gebouwd voor de
autochtone lage en middeninkomens, zijn migrantenwijken geworden. Het gaat
er om dat we gezamenlijk problemen in de wijk oplossen en weer perspectief
bieden aan al haar bewoners. Het kabinet vraagt van nieuwe Nederlanders, hun
kinderen en kleinkinderen om te kiezen voor de Nederlandse samenleving. We
verwachten van nieuwe Nederlanders dat ze de geboden kansen grijpen. In de
integratienota die voor de begrotingsbehandeling van Integratie en Inburgering
naar de Tweede kamer wordt gestuurd, ga ik hier dieper op in. Via de wijkenaanpak
ondersteunen we door gedifferentieerd te bouwen, door sociale stijging via
werken en leren een impuls te geven, door criminaliteit aan te pakken, door
talenten de kans te bieden zich te ontplooien, en door bewoners te betrekken
bij de wijkenaanpak waardoor ze elkaar kunnen ontmoeten. 
 
 
 Wijkgericht inburgeren
 
 Wijkgerichte inburgering is een laagdrempelige manier, dichtbij de inburgeraar,
om te investeren in zichzelf en in de eigen woonomgeving. Vrijwel alle gemeenten
met aandachtswijken doen aan wijkgericht inburgeren. Voordeel van het wijkniveau
is enerzijds dat inburgeraars beter in beeld zijn. Anderzijds dat er een link
kan worden gelegd tussen het leren van de Nederlandse taal én het leveren
van een bijdrage aan de wijk. In de wijk Overdie bijvoorbeeld in Alkmaar zijn
inburgeraars actief als vrijwilligers en stagiairs. Ze worden ook betrokken
bij bewonersinitiatieven in het buurtgericht samenwerken. Op die manier benutten
gemeenten mogelijkheden in de wijk voor inburgering en vice versa inburgering
wordt ingezet om de wijk te upgraden. Het leren van de Nederlandse taal is
duurzamer als het geleerd wordt in de context van de eigen buurt, de eigen
leefomgeving.
 Over de aanvullende maatregelen die ik heb genomen om de ontwikkeling
te keren van tegenvallende realisatiecijfers in Inburgeringsvoorzieningen,
heb ik u 25 augustus 2009 geïnformeerd (Tweede Kamer, vergaderjaar
2008–2009, 31 143, nr. 67).
 
 De betrokkenheid van nieuwe Nederlanders vraagt aandacht. Over de gehele
linie zijn zij minder actief in het wijkenproces dan andere bevolkingsgroepen.
In het experimentBewonersparticipatie wordt daarom
speciaal gekeken naar de vraag hoe de participatie van nieuwe Nederlanders
in de wijken kan worden bevorderd. In het najaar brengt WWI hierover een handboek
uit voor gemeenten met daarin praktijkvoorbeelden en tips.
 8. Cultuur, architectuur, talentontwikkeling
 Boven aan de piramide gaat het om investeringen die de wijk en de bewoners
iets extra’s geven. Iets om over na te denken, om nieuwe ervaringen
of talenten te ontdekken, of gewoon de dingen die het leven en de wijk net
een beetje mooier maken.
 
 In de 40 aandachtswijken is vaak een tekort aan voorzieningen voor de
jeugd. Het gaat dan zowel om gebouwen als om activiteiten (sport, spelen,
muziek en dans). Daardoor gaat een kans op talentontwikkeling verloren. In
het magazine Wijken! in uitvoering wordt duidelijk
dat het afgelopen jaar veel energie is gestoken in het creëren van meer
aanbod voor de jeugd, ook via de Brede Scholen. Ik heb er vertrouwen in dat
binnen 5 tot 10 jaar meer jong talent op allerlei gebied uit de 40 wijken
afkomstig zal zijn. 
 
 
 Budget Herbestemming Aandachtswijken
 
 Met het budget voor herbestemmingen en herontwikkelingen in de aandachtswijken
stimuleer ik samen met het ministerie van OCW in de periode 2008–2011
dat meer voor de wijk markante gebouwen behouden kunnen blijven en dat van
oorsprong bijzondere, maar inmiddels vervallen of verouderde openbare ruimtes
en openbaar groen weer nieuw elan krijgen. Dit is niet alleen van belang vanwege
de economische potentie, maar ook vanwege de sociale potentie; cultuurhistorisch
waardevolle gebouwen en groen kunnen als identiteitsdragers van de wijk bijdragen
aan de binding van bewoners met hun omgeving. Het totale budget van 8 miljoen
euro wordt in twee tranches uitgekeerd. In bijlage 4 vindt u de verdeling van de eerste tranche.
 
 
 Uitgelicht: GAK-gebouw Amsterdam Bos en Lommer
 
 
 Met 44 duizend vierkante meter vloeroppervlak is dit één
van de grootste kantoorpanden van Amsterdam. De corporaties willen er onder
meer een bedrijfsverzamelgebouw huisvesten. Dat zorgt voor meer werkgelegenheid
in Bos en Lommer. Ook willen de corporaties er een opleidingsinstituut en
300 studenten onderbrengen. Werkgelegenheid en de studentenwoningen maken
de buurt levendig en geven haar allure.
 
 
 Rijksbouwmeester Liesbeth van der Pol heeft aangeboden om een bijdrage
te leveren aan de wijkenaanpak. Dit gebeurt inmiddels via ontwerpteams die
gemeenten, corporaties, bewoners of andere lokale betrokkenen van advies voorzien
bij ruimtelijke ingrepen in de wijk. De door het Atelier Rijksbouwmeester
samen met de gemeente aangestuurde ontwerpteams zullen geen plan leveren of
opnieuw zaken tegen het licht houden, maar voor iedere wijk een klankbord
bieden. Doel is om na te gaan op welke wijze ruimtelijk ontwerp een bijdrage
kan leveren aan een duurzame verbetering van de wijk. Vier ontwerpteams zijn
momenteel in uitvoering of in voorbereiding in de wijken Rotterdam Crooswijk,
Eindhoven Doornakkers, Den Haag Stationsbuurt en in Amsterdam Transvaal.
 Kunst in de wijk
 Kunst in de wijk heeft een sociale functie. Kunst is iets wezenlijks en
mensen voelen dat. In de achterstandswijken zien we steeds meer kunst- en
cultuurtrajecten met het doel de buurt interessanter te maken of het zelfbewustzijn
bij bewoners te vergroten. De energie spat er vaak van af. Op 11 juni
jongstleden organiseerden we vanuit de wijkenaanpak de conferentie «Uit
de Kunst». Deelnemers aan de conferentie in de Amersfoortse aandachtswijk
Kruiskamp bogen zich over vragen als: hoe spelen kunst en cultuur een rol
bij de verbetering van de leefbaarheid van de wijken? En: op welke manier
dragen kunst en cultuur bij aan de verbondenheid tussen bewoners? Die dag
is een themanummer verspreid van het magazine Heart&society, dat geheel
gewijd was aan goede voorbeelden uit de wijken. Dit is gedaan in samenwerking
met alliantiepartner Kunstenaars&CO. Het is een inspirerende bundel geworden
met verhalen over kunstenaars in de wijken en hoe zij met onbevangen maar
scherpe observaties duurzame verbeteringen in de wijken kunnen realiseren.
 9. Integraal werken
 De kracht van de wijkgerichte aanpak is dat problemen integraal worden
aangepakt. Meer dan ooit geldt voor de aandachtswijken dat een parallelle
inspanning in fysieke én sociaaleconomische zin nodig is. Dat vraagt
om andere manieren van (samen)werken. Oplossend vermogen is doorgaans organisatorisch
van elkaar gescheiden, terwijl de problemen in het dagelijkse leven en op
straat met elkaar zijn verbonden. Verkokering hoeft geen probleem te zijn,
maar in de aandachtswijken knelt het wél. Sectoraal ontwikkelde oplossingen
werken daar onvoldoende. Schooluitval hangt samen met tal van andere problemen –
conflicten thuis, schulden – en in de aandachtswijken speelt dat allemaal
tegelijkertijd. Dat vraagt om een andere manier van samen werken. Dat gaat
niet vanzelf. Via een aantal experimenten biedt de wijkenaanpak rijk, gemeenten
en andere partners ruimte om in de praktijk te «oefenen» met integraal
werken.
 
 Het experiment Samenhang in de wijk gaat er
van uit dat de meervoudige problematiek in de aandachtswijken vraagt om een
samenhangende aanpak. De centrale vraag is hoe gemeenten, corporaties, bewoners
en andere betrokkenen deze samenhang het beste kunnen realiseren. Zeven gemeenten
nemen deel aan het experiment; Alkmaar, Amsterdam, Rotterdam, Leeuwarden,
Den Haag, Eindhoven en Groningen. Alle gemeenten zijn op hun eigen manier
bezig met het zoeken naar andere/betere werkwijzen. De leerpunten uit deze «proeftuinen»
worden in 2010 op een rij gezet en breed verspreid. Belangrijk onderdeel van
dit experiment is de inzet van experts, zogenoemde top-dogs. Dat heeft twee
doelen:
 1) De expert helpt de stad verder met de ontwikkeling van de gekozen aanpak
met hun inhoudelijke, organisatorische kennis of bestuurlijke kracht. 
 2) Uit de analyses van de experts kunnen ervaringen en lessen worden gedeeld
met andere wijken en steden.
 Inmiddels is Pieter Tops actief als top-dog in Amsterdam en zijn Hans
Dijkstal en Jan Mans ingezet om Heerlen te adviseren op het gebied van krimp.
Lenny Vulperhorst is aan de slag in Eindhoven, Willem van Spijker in Rotterdam,
Wim Hafkamp in Leeuwarden en Henry Meijdam in Maastricht. Adelheid Roossen
gaat bewoners, ambtenaren en professionals bij elkaar brengen in Alkmaar.
 
 In samenhang naar antwoorden zoeken, brengt doorgaans aan het licht dat
instanties allemaal hun eigen werkwijze, belang en cultuur hebben en dat het
soms lastig is om in al die diversiteit gezamenlijk één vuist
te maken. Vooral in de aandachtswijken, waar doorgaans veel professionele
instellingen aan het werk zijn. Via het experiment Slagkracht
in de wijk proberen we hier een antwoord op te ontwikkelen; samenhang én
slagkracht. Op dit moment wordt onderzocht hoe in het verleden personen (of
organisaties) ondanks onderlinge verschillen tóch succesvol waren.
Wat was hun werkwijze? Wat kunnen we daarvan leren? Daarnaast zoomen we in
op samenwerking tussen organisaties in aandachtswijken op het gebied van veiligheid.
De vraag staat welke rol de bedrijfscultuur van de politie aan de ene kant
en van gemeente, woningcorporaties en welzijnswerk aan de andere kant speelt.
Op basis van de inzichten wordt een praktijkgerichte training ontwikkeld voor
partners van de wijkenaanpak.
 10. Bewoners centraal
 Bewoners zijn meer dan ooit betrokken bij de wijkenaanpak. Zoals gezegd
is een wijkgerichte benadering in het stedenbeleid op zich niet nieuw. Dat
de kloof tussen aantrekkelijke wijken en achtergebleven wijken toch bleef
groeien is naar mijn overtuiging voor een belangrijk deel te verklaren omdat
de kern – de bewoner zelf – onvoldoende werd bereikt. Zonder de «kern»
kan nooit een overtuigende sociaal-economische agenda tot stand komen. Bewoners
weten zelf het beste wat de problemen zijn en wat er moet gebeuren. Om die
reden is bij aanvang van de wijkenaanpak als voorwaarde gesteld dat de bewoners
mede inhoud geven aan de wijkactieplannen. Daarom ook hebben bewoners zelf
middelen in handen gekregen om richting te geven aan de verbetering van hun
wijk. Daarbij maakt de helft van de gemeenten in de communicatie gebruik van
de (door het rijk gefaciliteerde) campagne «Het is
jouw wijk, dus jij mag het zeggen». Bovendien praat ik elk
wijkbezoek met bewoners om te horen waar zij tegenaan lopen en wat hun ergernissen
zijn. Zij vertellen wat goed werkt en welke aanpak een succes is. Het gaat
om vertrouwen en dat mensen weer het gevoel krijgen dat de wijk van hen is.
Als we dat bereiken, is de wijkenaanpak wat mij betreft geslaagd. Afgelopen
6 oktober had ik enkele bewoners uit de aandachtswijken van Eindhoven
op bezoek. Zij gaven aan het gevoel te hebben dat de wijkenaanpak het verschil
maakt. Zij voelen zich een serieuzer gesprekspartner voor rijk, gemeente en
corporaties.
 
 Het is mijn ervaring dat bewoners de budgetten vooral inzetten voor duurzame
verbetering in hun wijk. Enkele voorbeelden:
 – In Amsterdam is het Transvaaljournaal de winnaar van het bewonersinitiatief 2009.
Dit is een initiatief van jongeren tussen de 12 en de twintig jaar die zich
verdiepen in hun omgeving en actief op bewoners organisaties en activiteiten
in de buurt afstappen. Hierdoor geven ze een beter beeld en vollediger beeld
van de buurt waarin zij wonen. Zij leren omgaan met filmapparatuur en ontwikkelen
journalistieke vaardigheden. Bovendien zijn de buurtbewoners erg blij met
het positieve nieuws.
 – In Groningen wordt op een «wijkstemdag», democratisch
gekozen voor de beste projecten en ideeën van bewoners.
Zo wordt er voor 120 000 euro een uitgebreide speeltuin aangelegd waarbij
rekening wordt gehouden met gebruik door diverse doelgroepen. Daarnaast heeft
de wijkstemdag milieustewards opgeleverd; Jongeren die belast zijn met het
schoonhouden van de eigen (openbare) leefomgeving.
 – In Leeuwarden realiseren bewoners samen met corporaties en de
gemeente een wijkrestaurant. Het plan is dat van Harte Resto hier 1 dag in
de week gaat koken, en ook de bestaande allochtone vrouwenkookgroep. Ook zal
het restaurant worden ingezet voor een veelheid aan kookactiviteiten, van
cursussen voor diverse doelgroepen tot catering.
 – In Enschede Velve Lindenhof wordt van de bewonersbudgetten een
ouderennetwerk opgezet in de wijk.
 – In Rotterdam is de Pendrecht universiteit gestart. Een bewonersinitiatief
waarbij de bewoners uit de Rotterdamse wijk de docenten en professoren zijn,
terwijl de professionals – de studenten – bij hen in de leer gaan.
De jury zei hierover: «De bewonersorganisatie draait de rollen om: bewoners
geven college aan professionals. Tijdens de colleges leggen zij de professionals
uit wat er moet gebeuren op bijvoorbeeld het terrein van veiligheid. Een zeer
originele wending aan de relatie tussen ervaringsdeskundigheid en materiedeskundigheid.
Daarnaast zorgt het voor het vergroten van het gevoel van eigenwaarde en trots
van de zittende bewoners en geeft nieuwe impulsen aan de betrokkenheid van
bewoners bij de wijk.
 
 Het gaat goed met bewonersparticipatie in de wijken, maar het kan zeker
nog beter. Ik zet in op (1) meer én meer diverse bewoners betrekken
bij hun wijk, en (2) meer zeggenschap voor bewoners. Zoals in Eindhoven waar
de gemeente experimenteert met het aan burgers overdragen van bepaalde gemeentelijke
beslissingbevoegdheid. Bijvoorbeeld waar het gaat om de inrichting, het beheer
en het toezicht op de openbare ruimte.
 Tabel: verdeling bewonersbudgetten (2008–2011) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Jaar
 40 aandachtswijken
 G31
 Totaal 
 
 
 
 
 2008
 10 miljoen
 10 miljoen
 20 miljoen 
 
 
 2009
 15 miljoen
 10 miljoen
 25 miljoen 
 
 
 2010
 15 miljoen
 10 miljoen
 25 miljoen
 
 
 2011
 15 miljoen
 < 10 miljoen1
 25 miljoen
 
 
 
 
 
 1 Toezegging om in 2011 ook de 40+ steden te laten profiteren
van de extra bewonersbudgetten voor de G31.
 
 In het kader van het experiment Bewonersparticipatie kozen 14 van de 31 gemeenten om de bewonersmiddelen in te zetten
via het vouchersysteem, dat mede door het Landelijke Samenwerkingsverband
Aandachtswijken is geïntroduceerd. Om enig zicht te krijgen op de invoering
en werking van het vouchersysteem en een overzicht te krijgen van de diverse
lokale bewonersbudgetten in de G31, is begin maart 2009 een evaluatieonderzoek
gestart door de Universiteit van Amsterdam. Dit onderzoek staat onder leiding
van prof. dr. Evelien Tonkens. Eind 2009 worden de resultaten verwacht. Dan
zijn ook de uitkomsten bekend van de vervolgmeting Kwaliteitskaart Bewonersparticipatie
door de Universiteit van Tilburg. U wordt daar over geïnformeerd.
 
 Een ander onderdeel van het experiment is het met elkaar zoeken naar effectieve
methoden om bewonersparticipatie te versterken. Vijf gemeenten participeren
in dit traject. Al deze lokale experimenten zijn gericht op meer bewoners
betrekken en meer zeggenschap geven aan bewoners. Arnhem heeft
recentelijk het lokale experiment «Zicht op lokale ondersteuningsorganisaties»
(2008–2009) afgerond. Enerzijds is in kaart gebracht welke organisaties
een belangrijke bijdrage leveren aan maatschappelijke initiatieven in de gemeente
Arnhem. Anderzijds is met een bijeenkomst voor initiatiefnemers en ondersteuningsorganisaties
een eerste impuls gegeven aan het functioneren van het lokale netwerk, zodat
zoveel mogelijk initiatiefnemers geholpen worden.
 
 Om een beeld te krijgen van de mening van bewoners over de ontwikkelingen
in de wijken bundel ik bestaande lokale bewonerspeilingen. Dit om de administratieve
lasten voor gemeenten te beperken. Deze zogenaamde Bewonerspeiling
aandachtswijken Nulmeting 2009 geeft de mening van de bewoners in
het startjaar van de wijkenaanpak weer. Dan gaat het over voorzieningen, overlast,
bewonersparticipatie en buurtcontacten. Gemeenten hebben toegezegd volgend
jaar dezelfde vragen te stellen zodat we de resultaten kunnen vergelijken.
De nulmeting Bewonerspeiling is beschikbaar op www.minvrom.nl.
 Achter de voordeur
 Met speciale interesse volg ik het experiment Achter
de voordeur. Eigenlijk omdat binnen dit experiment alle uitdagingen
van de wijkenaanpak samen komen; de bewoner centraal, vertrouwen en commitment
over en weer, een integrale benadering, innovatie en werken aan concrete stappen
vooruit voor bewoners. Tijdens mijn wijkbezoeken zie ik hoe veel die inzet
op kan leveren; soms honderden euro’s via schuldhulpverlening, soms
uitzicht op een stap op de sociale ladder. Veel wijkactieplannen hebben gekozen
voor een dergelijke aanpak, waarbij via «huis aan huis» bezoeken
gekeken worden wat de problemen in een huishouden zijn, om daar vervolgens
een samenhangend hulpaanbod te doen. Sommige gezinnen in aandachtswijken kampen
met meerdere problemen. Om zo’n gezin echt te helpen is het belangrijk
dat hulpverleners goed met elkaar samenwerken. Het experiment Achter de voordeur zoekt samen met zeven gemeenten naar werkbare
en vernieuwende manieren voor een samenhangend hulpaanbod aan deze gezinnen
en huishoudens. Door de nauwe samenwerking tussen gemeenten en de rijksoverheid
kunnen belemmeringen bij de uitvoering snel worden opgepakt. Deze werkwijze
werpt vruchten af. Door het partnerschap zijn er korte lijnen over en weer
en wordt niet beschuldigend naar elkaar gekeken, maar voelen alle partners
de verantwoordelijkheid om problemen snel op te lossen. Ook lopende activiteiten
van departementen kunnen behulpzaam zijn bij het oplossen van praktische knelpunten
van gemeenten. Zo zijn in de het kader van het kabinetsstandpunt over de toekomst
van de jeugdzorg verbeteracties in gang gezet. Via het nauwgezet volgen van
de zeven gemeenten in dit proces levert het experiment eind 2010 concrete
handvatten op voor alle partners om de aanpak effectief in te zetten. 
 
 
 Experiment Vernieuwend Welzijn
 
 Sociale verandering en «het meedoen» van bewoners is nadrukkelijk
benoemd in wijkactieplannen en in het beleid van gemeenten. De rol en positie
van het welzijnswerk staan daarin echter onder druk. Soms kunnen verwachtingen
niet waargemaakt worden, soms is de behoefte van de bewoners anders dan de
productsturing door de gemeente. En soms is de kwaliteit of zichtbaarheid
van het werk onvoldoende.
 Zowel de gemeente als de welzijnsorganisaties zijn doordrongen van de
noodzaak tot verbetering en vernieuwing. Samen met de staatssecretaris van
VWS ondersteun ik gemeenten en welzijnsinstellingen om deze vernieuwing mogelijk
te maken.
 
 
 Vernieuwend Welzijn wil de positie die de
welzijnssector in het gebiedsgericht werken en in de Krachtwijken heeft, versterken.
Bijvoorbeeld door een extra impuls te geven aan de relatie tussen de gemeenten
en de welzijnssector, aan de kwaliteit en waarde van het welzijnswerk en aan
de verbinding tussen welzijn en de wijkaanpak. Het experiment vindt plaats
in aandachtswijken in Eindhoven, Utrecht, Den Haag, Arnhem en Leeuwarden.
De betrokken gemeenten en welzijnsinstellingen bepalen zelf op welke manier
ze de versterking en profilering van het welzijnswerk willen vormgeven. Hierin
worden zij begeleid en ondersteund door adviseurs van MOVISIE. De leerervaringen
uit de praktijk worden gebruikt om te komen tot kwaliteitsverbetering in de
vijf gemeenten en worden overdraagbaar gemaakt voor andere gemeenten en welzijnsinstellingen.
 11. Innovatie
 Regulier beleid heeft het tij in de 40 aandachtswijken de afgelopen decennia
niet kunnen keren. De groeiende kloof vroeg om een onorthodoxe aanpak waarbij
partijen op het terrein van «stenen» en van «mensen»
tot vitale coalities komen om samen met de bewoners te werken aan een nieuwe
perspectief.
 
 Deels vul ik dit in via de zeven experimenten die het rijk samen met gemeenten
en andere partners uitvoeren. U hebt er al een aantal langs zien komen in
deze rapportage. Alle experimenten hebben een eigen focus, maar er lopen rode
draden door allemaal. Dan gaat het om vragen als: Wat te doen wanneer de oplossing
niet te vinden is in de vaak één-probleem gestuurde regelingen?
En wat te doen als de omstandigheden in de ene wijk anders zijn dan in de
andere? Hoe vinden we de noodzakelijke ruimte in wet- en regelgeving? Hoe
organiseren en bieden we maatwerk? Wat vraagt dat van (samenwerkende) partijen?
Hoe doorbreken we de spanning tussen samenhang en daadkracht? Taaie vraagstukken
die vragen om een vernieuwende aanpak. De zeven experimenten geven hier allemaal
met een eigen invalshoek antwoorden op. De eerste resultaten zijn in 2010
beschikbaar. 
 
 
 Bijeenkomst experimenten
 
 De experimenten worden begeleid met praktijkonderzoek zodat resultaten
kunnen worden veralgemeniseerd. Op 7 oktober jongstleden heb ik de wetenschappers
die bij de zeven experimenten zijn betrokken, bij elkaar gebracht. Het gaat
om prof. dr. Pieter Tops, prof. dr. Gabriel van den Brink, prof. dr. Evelien
Tonkens, drs. Eefke Cornelissen, de heer Daniël Giltay Veth, prof. dr.
Karien Stronks en de heer Joost van Alkemade.
 
 Onderwerp van gesprek waren de maatschappelijke vraagstukken die aan de
experimenten ten grondslag liggen en welke rode draden er zichtbaar worden.
De experimenten geven inzicht in de mechanismen die in de wijkenaanpak en
bij instanties werkzaam zijn. Doordat de meeste instanties in de regel vanuit
de eigen institutionele doelen werken is het in de praktijk lastig om bijvoorbeeld
tot een bredere samenhang in de uitvoering te komen. Dit begint al omdat een
brede formulering van doelen «aan de voorkant» doorgaans lastig
is, aldus de wetenschappers. De aandachtswijken zijn in deze zin extra complex,
omdat juist in deze wijken bij de aanpak van de problematiek veel verschillende
instanties bij elkaar komen. Kansen die zich bij het realiseren van projecten
aandienen worden daardoor niet altijd ten volle benut. Lichtpunten vormen
de professionals in de wijk, die wel in staat zijn deze verbindingen te leggen
en slagkracht te genereren, én de bewoners die met bewonersbudgetten
aan de slag zijn gegaan. Het onderzoek naar de specifieke competenties van
deze zogenoemde best persons wordt momenteel voortgezet. De wetenschap ziet
het ook als zijn taak om gaandeweg het traject van de experimenten vast te
leggen wat écht helpt. Afgesproken is om over een hafjaar een vervolgsessie
te plannen waarin het vaststellen van rode draden en het benoemen van gemeenschappelijke
doelen en oplossingen centraal staat.
 
 Voor een ander deel komen we binnen de wijkenaanpak tot innovatie door
een andere manier van samenwerken tussen de partners van de wijkenaanpak.
Uitgangspunten zijn maatwerk en gelijkwaardig partnerschap. De programmadirectie
wijken ondersteunt de bewoners en professionals in de wijken. De lijnen zijn
kort, ook naar de verschillende betrokken departementen.
 12. Vitale coalities
 De wijk kan je als overheid niet alleen transformeren. Dat moet je ook
niet willen. Samenwerking met externe partners uit het maatschappelijk middenveld
en het bedrijfsleven is onontbeerlijk en wenselijk. Lokale partners geven
dat ook aan. Er gaat een nieuwe dynamiek van uit. De inzet van externe partners
is geen doel op zich, maar een effectief middel om extra daadkracht en deskundigheid
te genereren voor de aandachtswijken, en belangen te bundelen. Zomaar een
voorbeeld van een schoolplein in Den Haag waarvan voor iedereen duidelijk
was dat het opgeknapt moest worden. Toch bleef op een of andere manier een
besluit jarenlang op zich wachten. Toen de Richard Krajicek Foundation-partner
in de landelijke alliantie – aanschoof, omdat er aangrenzend een playground
zou komen, gaf dat een enorme impuls. Het schoolplein ziet er inmiddels weer
goed uit. De landelijke alliantie rond de wijkenaanpak bestaat inmiddels uit
61 partners die zich inzetten in de wijken. Het afgelopen jaar zijn stappen
gezet gericht op partners uit het bedrijfsleven, sport, en cultuur.
 
 
 Bedrijven maken onderdeel uit van de samenleving
en hebben dus ook een rol in het bouwen aan de samenleving. Mijn ervaring
is dat bedrijven dit zelf ook zien. Zij willen zich vanuit maatschappelijk
verantwoord ondernemen sterk maken voor de wijk, en het bedrijfsbelang koppelen
aan de omgeving. Zij weten als geen ander wat speelt en leeft en waar behoefte
aan is en waar kansen liggen. Slagkracht, logistiek en infrastructuur zijn
hierbij hun grote kracht. Ik kan u melden dat een aantal grote landelijk opererende
bedrijven voor een langdurige periode en op een structurele wijze verbonden
zijn aan de wijkaanpak, zoals Albert Heijn en IBM. Lokale partners geven aan
de banden met meer bedrijven te willen aanhalen. Vanuit de landelijke alliantie
zal ik dit ondersteunen.
 
 Een ander wezenlijk terrein waarop externe partners het verschil maken,
is de sport. Ik heb de afgelopen maanden tijdens
mijn wijkbezoeken met veel enthousiasme kennis genomen van uiteenlopende activiteiten
op het gebied van sport en bewegen in de wijken. Hierbij worden ook dikwijls
topsporters ingezet die als rolmodel fungeren voor de jeugd. Dit vind ik een
goede ontwikkeling. Het is belangrijk dat we ons gezamenlijk blijven inzetten
om de jeugd aan het sporten te krijgen. Sporten op sportveldjes en op straat
is gezond, het brengt kinderen discipline bij en het heeft bovendien een positief
effect op hun zelfvertrouwen. Tijdens de bezoeken zie ik hoe trots jongeren
zijn op de Cruyff Courts en Krajicek Playgrounds en hoe intensief deze worden
benut. Mede gefinancierd door het ministerie van VWS hebben de KNVB en de Cruyff Foundation tot op heden 16 veldjes in
de 40 wijken gerealiseerd en er zijn er nog 8 in aanbouw. De Krajicek Foundation
heeft reeds 24 playgrounds aangelegd en er nog 3 in de planning. 
 
 
 BVO Aanpak: «Scoren in de Wijk»
 
 In Nederland zijn er diverse Betaald Voetbal Organisaties (BVO’s)
die, veelal in samenwerking met andere partijen, maatschappelijke activiteiten
in de wijken organiseren. BVO’s genieten een grote bekendheid in de
wijken en genereren daarom veel aandacht onder de wijkbewoners. In Nederland
kan voetbalclub FC Twente gezien worden als de voorloper waar het gaat om
het ontwikkelen en uitvoeren van maatschappelijke activiteiten in de wijken.
Zij hebben al in 2005 een wijk in Hengelo geadopteerd (Berflo Es). Inmiddels
hebben meerdere BVO’s invulling gegeven aan hun maatschappelijke rol.
Hiervan zijn in oktober 2008 vijf clubs vertegenwoordigd in een Kopgroep:
FC Twente, FC Utrecht, Vitesse, N.E.C. en NAC Breda. Zij zetten zich de komende
jaren in voor de doelen die de wijkenaanpak nastreeft. De BVO Kopgroep wordt
hierin ondersteund door de Stichting meer dan Voetbal, WWI en het ministerie
van VWS.
 
 Twee voorbeelden van activiteiten zijn:
 – Vitesse met het Jongerentoezichtteam Arnhem (JTTA). Het doel
is empowerment van jongeren door hen in te zetten als toezichthouder. Jongeren
krijgen een training van o.a. de Politie Arnhem. Ze worden ingezet bij voetbalwedstrijden
en evenementen in en rond het GelreDome.
 – NAC Breda met het iTom project; iTom staat voor individuele
training op maat en wordt gegeven in het stadion van NAC Breda. Leerlingen
van het ROC West-Brabant die moeite hebben met hun opleiding krijgen een individueel
traject met trainingen en testen aangeboden.
 
 Op 17 mei 2009 hebben de partijen uit de BVO Kopgroep hun plannen
gepresenteerd. Toen hebben ook Ajax, Feyenoord
en PSV een intentieverklaring ondertekend. Ook zij zullen zich gaan inzetten
voor de wijken. De ambitie is dat alle andere BVO’s in Nederland dit
voorbeeld zullen volgen. Ook sportpartners van de landelijke alliantie zijn
bij dit traject betrokken.
 
 Het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB) is eveneens partner
van de landelijke alliantie. Het instituut ondersteunt via een quickscan de
gemeenten bij het realiseren van meer sport en bewegen in de aandachtswijken.
De ambitie van het NISB is dat het aanbod van sport en bewegen in 2010 in
driekwart van de 18 gemeenten structureel is verbeterd ten opzichte van de
start van de wijkenaanpak in 2007. Er is reeds bij 8 gemeenten een quickscan
uitgevoerd, de overige gemeenten volgen begin 2010.
 
 De impact van cultuur op wijkniveau is een
ander thema dat ik in wijkbezoeken terugzie. Cultuur biedt bewoners een kans
om zich te ontplooien, het geeft een boost aan het zelfvertrouwen en het kan
een rol spelen bij het doorbreken van taboes. Zo bezocht ik laatst in Rotterdam
een theatervoorstelling door kinderen waar ze moeilijke zaken als huiselijk
geweld, eerwraak en homoseksualiteit aan de orde stelden. Ik zie de energie
die dit teweegbrengt.
 
 Tevens zie ik dat ook kunstenaars als geen ander in staat zijn mensen
te binden en in hun kracht te zetten. Zij kijken vaak anders tegen problemen
aan dan andere professionals en bedenken daarvoor onorthodoxe oplossingen.
Diverse partners van de alliantie zetten hier op in; de culturele activiteiten
zijn allemaal verschillend; het kan gaan om het stimuleren van cultuurparticipatie
van bewoners, om het bevorderen van creatieve bedrijvigheid, om het zichtbaar
maken van de culturele betekenis van gebouwen of terreinen of om het gebruik
van kunst en cultuur ter bevordering of ter ondersteuning van bewonersparticipatie.
 
 Voor 2010 is mijn streven om onverminderd in te blijven zetten op het
makelen tussen de behoefte en vraag vanuit de wijken en het aanbod van de partners. Op den duur kan ik me voorstellen dat de lokale partners
zelf veel actiever externe partners om zich heen verzamelen en samenwerken.
 13. Verduurzamen
 De wijkenaanpak heeft enorm veel energie en initiatieven in gang gezet
in en rond de wijken. Bij ieder thema, bij iedere wijk in het magazine Wijken! in uitvoering rapporteren
we over de vele projecten en programma’s die zijn gestart. Daar is niets
mis mee. Wel maak ik me zorgen over het verduurzamen van de wijkenaanpak;
succesvolle projecten moeten landen in de organisatie. In mijn vergezicht
schetste ik het beeld van gemeenten en andere partners die de wijkenpak breder
gaan toepassen. Maar hoe voorkom je dat het wiel telkens weer opnieuw wordt
uitgevonden. Te vaak hoor ik dat een succesvol initiatief wordt gestaakt omdat
het potje leeg is, of omdat het rijk weer nieuwe prioriteiten heeft. Succesvolle
voorbeeldprojecten, hoe effectief ook verdwijnen na afloop van de subsidieperiode
en nieuwe soortgelijke worden weer opgestart.
 
 Het experiment Aanpak van de Projectencaroussel
duikt hier in. Waarom vindt soms geen verduurzaming van best practices plaats?
En misschien wel belangrijker: wat kunnen we hieraan doen? Hoe kunnen we ervoor
zorgen dat de wijkenaanpak en dat de ervaringen die we op doen, behouden blijven
en in de juiste situaties worden ingezet. In het afgelopen half jaar zijn
14 good practices onder de loep genomen. Deze projecten zijn erkend effectief
voor de deelnemers maar toch «het leven niet zeker» doordat de
financiering eindig is. Op 3 december 2009 is de slotconferentie en dan
wordt het onderzoek opgeleverd. Deze biedt niet alleen een analyse, maar ook
concrete handreikingen voor de wijken.
 
 Een externe visitatiecommissie zal in 2010 de partners van de wijkenaanpak «doorlichten»
op aanpak en effectiviteit. Hoe verloopt de samenwerking, wat gaat goed, wat
kan beter? De visitatieronde heeft niet als doel om partners van de wijkenaanpak
op de vingers te tikken, of langs een meetlat te leggen. Het gaat er om dat
we elkaar een stap verder helpen, elkaar inspireren. Wethouders, corporatiedirecteuren
en directeuren-generaal van departementen maken onderdeel uit van de commissie
en kijken bij elkaar in de keuken. Vast onderdeel van het beoordelingskader
is de verduurzaming van de wijkenaanpak. Hoe hebben de partners georganiseerd
dat succesvolle onderdelen van de wijkenaanpak duurzaam een plek krijgen in
de uitvoering, ook in andere wijken, ook op andere terreinen?
 
 Verduurzaming van de wijkaanpak vindt ten slotte ook plaats met inzet
van een wetenschappelijke commissie. Ik heb deze commissie ingesteld om mee
te kijken naar evaluatiestudies en effectmetingen die worden gedaan door de
partners van de wijkenaanpak. De commissie beoordeelt de methodisch-technische
opzet van het onderzoek, de kwaliteit van de uitvoering van het onderzoek
en het beleidsrendement van het studies. Goede studies zullen breed worden
verspreid. De commissie bestaat uit een aantal sectorspecialisten die niet
alleen grote inhoudelijk expertise op hun wetenschapsterrein en een onafhankelijke
status hebben, maar die ook affiniteit hebben met toepassingsgericht onderzoek
en dus de verbinding weten te leggen tussen wetenschap en beleidstoepassing.
 De commissie staat onder voorzitterschap van prof. dr. Pieter Hooimeijer
en kent verder de volgende leden prof. dr. Hans Boutellier, prof. dr. Sjoerd
Karsten, prof. dr. Karien Stronks, prof. dr. Jules Teeuwes en prof. dr. Justus
Veenman. 
 14. Verbreden
 Het kabinet heeft met de focus op de 40 wijken niet willen zeggen dat
de aanpak van de leefbaarheidsproblematiek buiten deze wijken minder urgent
is. Zoals uit de leefbaarometer blijkt, zijn er nog een honderdtal (voornamelijk
kleinere) wijken in Nederland, waar sprake is van substantiële en cumulatieve
problemen die de leefbaarheid in deze wijken zwaar op de proef stellen en
die flink in hun ontwikkeling achterblijven bij de andere wijken in de stad.
 
 Dit wordt ondersteund door het rapport «Leefbaarheid door de tijd».
Uit dit rapport blijkt dat ongeveer 900 000 mensen wonen in gebieden
met leefbaarheidsproblemen. Hiervan woont 70% in de vier grote steden
en daar 42% van in Rotterdam. Hoewel de problemen zich dus grotendeels
in de G4 en meer specifiek in Rotterdam concentreren, woont ook een substantieel
deel in probleemgebieden in kleinere gemeenten.
 
 Uw Kamer heeft bij motie speciaal aandacht gevraagd voor andere wijken
met problemen, zowel binnen de G31 als daar buiten (TK 2007–2008, 30 995,
nr. 47) en daartoe is een budget van totaal € 60 miljoen voor
gereserveerd. Bij de eerste tranche, die voor de zomer is afgerond zijn, zijn
15 plannen gehonoreerd van gemeenten binnen de G31. Een voorstel over de opzet
van de tweede tranche van het Budget 40+ Wijken wordt tegelijk met deze rapportage
aan u toegezonden.
 
 Al de investeringen, bestuurlijke aandacht en extra inspanningen voor
de 40 aandachtwijken zijn alleen gerechtvaardigd als de leerervaring die de
laatste 2 jaar zijn opgedaan ook ten goede komen aan de andere wijken met
problemen. De ervaringen, de uitkomsten van de experimenten en goede voorbeelden
uit de wijkenaanpak zijn breed beschikbaar. Daartoe ben ik een samenwerkingsverband
aangegaan met verschillende kennisinstituten. Via de digitale Nieuwsbrief
Wijkenaanpak, de leergroepen rond de experimenten, goede voorbeelden op de
website, mond op mond reclame, inzet van experts en het faciliteren bij het
zoeken naar oplossingen bij specifieke problemen, worden deze ervaringen breed
gedeeld. Ook het komende uitvoeringsjaar krijgt dit aspect volop aandacht
binnen de wijkenaanpak.
 Van de steden verwacht ik ook dat zij hierin een belangrijke rol spelen
door hun aanpak toe te passen in de andere wijken in de stad, maar ook andere
steden te laten delen in hun kennis door middel van bijvoorbeeld twinning.
 
 Naast verbreding van het aantal wijken en de aanpak, zoals hierboven beschreven,
zoek ik binnen de wijkenaanpak ook verbreding van problematiek. Het topteam
Krimp met Hans Dijkstal en Jan Mans heeft de gemeente Heerlen de afgelopen
maanden ondersteund met het zoeken van oplossingen die te maken hebben met
een krimpend inwonertal. Dit vereist een urgente en bijzondere aanpak, concludeert
het topteam. Regionale bestuurskracht is dan een absolute voorwaarde, aldus
het topteam. 
 
 
 «Krimp niet in je eentje oplossen»
 
 «De krimpsituatie in Parkstad Limburg is een urgente en bijzondere
situatie. Deze bijzondere situatie vereist een urgente en bijzondere aanpak,
door gemeenten, de regio, de provincie en het Rijk.» Tot deze hoofdconclusie
komt het Topteam Krimp. Het Topteam Krimp is aangeboden aan de gemeente Heerlen
in het kader van afspraken uit het charter dat in april 2008 is ondertekend
door Rijk en gemeente. De afgelopen maanden hebben zij vele gesprekken gevoerd
met onder andere vertegenwoordigers van de sectoren wonen, werken, onderwijs
en welzijn in de regio Parkstad Limburg en departementale krimpexperts. Ik
heb aan het Topteam mijn waardering uitgesproken voor het werk dat zij in
korte tijd hebben verzet. Op 18 september jl. heeft het Topteam zijn
onderzoeksrapport in Heerlen gepresenteerd.
 
 Het Topteam stelt dat het aantal inwoners van de regio Parkstad Limburg
volgens prognoses zal dalen van 240 000 naar slechts 180 000 in
het jaar 2040. Dit heeft grote gevolgen voor onder andere het voorzieningenniveau
en de huizenmarkt in de regio. Het Topteam komt met concrete, aanbevelingen,
geeft een heldere, bruikbare afbakening van bevolkingsdaling en maakt duidelijk
wanneer bevolkingskrimp problemen oplevert. Ik heb, samen met mijn collega
Bijleveld van BZK, met grote interesse kennis genomen van het advies van het
Topteam en hen gevraagd om ook Groningen en Zeeland te adviseren over de aanpak
van bevolkingsdaling. Dit najaar zal namens het kabinet een Actieplan Bevolkingsdaling
naar de Tweede Kamer worden verzonden.
 15. Conclusie
 De grootste verbeteringen in leefbaarheid vonden de afgelopen twee jaar
in de 40 aandachtswijken plaats. Dat is goed nieuws voor de bewoners. Belangrijke
procesopbrengsten van de wijkenaanpak, zoals die het afgelopen jaar door lokale
partners zijn ervaren, zijn de versterking van de bewonersbetrokkenheid, de
impuls die het gegeven heeft aan de samenwerking tussen gemeenten en corporaties,
de achter de voordeur-aanpak en de andere manier van samenwerken. Tegelijkertijd
blijven de achterstanden groot en laat de economische crisis de 40 wijken
niet onberoerd. Het gaat niet vanzelf, wel met vallen en opstaan. Gemeenten
en corporaties geven aan dat de problematiek op de terreinen werk en onderwijs
taai is en dat voortgang moeizaam verloopt. Daar zullen we de komende periode
hard aan moeten trekken. Het motto van het nieuwe wijkenjaar is «volhouden
en verbreden».Volhouden van de focus op
de 40 aandachtswijken en daarnaast het verbreden
van de wijkenaanpak via het 40+ wijkenbudget, via het exporteren van oplossingen
naar andere wijken en via aandacht voor krimp in het Actieplan Bevolkingsdaling.
In de Voortgangsrapportage Wijkenaanpak over 2010 zult u weer geïnformeerd
worden over de resultaten en opbrengsten van de wijkenaanpak.
 
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 http://www.gezondeslagkracht.nl/inspiratiedagen
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XVIII, nr. 52.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 In het kader van het programma Meedoen alle jeugd door
sport (2006–2010).
 
 
 De plannen zijn terug te vinden via de website www.meerdanvoetbal.nl