Vaststelling begroting van uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van BZK (VII) voor het jaar 2001; Brief minister met reactie op het advies over 'Bestuurlijke samenwerking en democratische controle' van Raad voor het openbaar bestuur
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27400-VII, nr. 44

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

14-03-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27400-VII nr. 44

05-03-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInleidingHet Rob-advies op hoofdlijnenKabinetsreactiead 1. Relevante ontwikkelingen bij specifieke vormen van
bestuurlijke samenwerkinga. Democratische controle op gemeenschappelijke regelingenRelatie met het Rob-adviesb. Publiek-private samenwerkingc. Regionale Ontwikkelingsmaatschappijend. ConvenantenAd. 2. Agendering, bewustmaking en verdere uitwerkingAgendering, bewustmakingKennisuitwisseling en -ontwikkelingad 3. Relatie tussen democratiebegrip van de Raad en de
bestaande constitutionele vormen van representatieve democratieDe rol van de volksvertegenwoordigingTot slot: een vervolgvraagOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27400-VIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 47 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 400 VIIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het
jaar 2001nr. 44BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIESAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 5 maart 2001InleidingBij brief van 27 juni 2000 heeft de Raad voor het openbaar bestuur (Rob)
uit eigen beweging aan mij een advies uitgebracht over het onderwerp «Bestuurlijke
samenwerking en democratische controle». Een complete verrassing was
dit niet, want het advies was reeds aangekondigd in het werkprogramma van
de Rob voor 1999. Hieronder treft u een kabinetsreactie op dit advies.Ik maak van de gelegenheid gebruik om tevens in te gaan op een aanpalend
onderwerp, dat de Raad bewust buiten beschouwing heeft gelaten, wetende dat
er op mijn departement onderzoek naar werd uitgevoerd. Dat betreft de democratische
controle bij intergemeentelijke samenwerking op basis van de Wet gemeenschappelijke
regelingen (Wgr). Het desbetreffende onderzoeksrapport «Democratische
controle op gemeenschappelijke regelingen» is bij brief van 28 januari
2000, kenmerk BW2000/U52374, aan de Tweede Kamer aangeboden, waarbij mijn
ambtsvoorganger reeds deze gecombineerde kabinetsreactie aankondigde. Eerst
volgt hieronder een korte samenvatting van het Rob-advies en daarna de reactie
van het kabinet. De hoofdpunten van de SGBO-studie treft u daar aan bij de
bespreking van bijzondere samenwerkingsvormen, onder het hoofd gemeenschappelijke
regelingen.Het Rob-advies op hoofdlijnenDe Rob heeft zich in zijn advies geconcentreerd op de versterking van
het democratisch karakter van een drietal niet-publiekrechtelijke vormen van
samenwerking in het openbaar bestuur, te weten publiek-private samenwerking,
Regionale ontwikkelingsmaatschappijen en convenanten.De Raad signaleert een sterke toename van het aantal samenwerkingsrelaties
waarin overheden met private partijen samenwerken en waarbij ook privaatrechtelijke
rechtsvormen worden gehanteerd. Deze ontwikkeling plaatst de Rob in de context
van algemene maatschappelijke trends als verplaatsing van de politiek,
horizontalisering, marktwerking en verzelfstandiging en behoefte aan samenwerking
in complexe besluitvormingsprocessen. De wijze waarop bij deze nieuwe rechtsvormen
democratische controle is vormgegeven is voor de Raad een bijzonder punt van
zorg. Representatie, verantwoording en controle moeten opnieuw worden vormgegeven
temidden van veranderde relaties tussen overheid en samenleving, aldus de
Raad. Daarbij is de Raad op zoek gegaan naar een aantal constant blijvende
basiselementen die tenminste steeds goed geregeld moeten zijn.Die vier elementen zijn: de invloed van alle relevante belanghebbenden,
de afbakening van verantwoordelijkheden, de verantwoording van financiën
en prestaties, en de mogelijkheden tot bijsturing en interventie door belanghebbenden.Het democratisch gehalte van de samenwerkingsarrangementen heeft een dimensie
van structuur, van proces en van cultuur, welke dimensies door de Raad achtereenvolgens
worden toegelicht. De raad waarschuwt voor het aanbieden van sjablonen en
stelt dat maatwerk bij de vormgeving van democratische controle is geboden.
Onvermijdbaar zal men keuzes moeten maken op de spanningsvelden tussen eigenbelang
en collectief belang, tussen integrale en functionele afwegingen en tussen
de verschillende rollen die de overheid speelt binnen een samenwerkingsverband,
aldus de Raad. In zijn adviezen wijst de Rob op de wenselijkheid van het expliciet
maken van de positieve effecten van goede democratische controle. Analoog
aan de aanwijzingen voor ZBO's en Aanwijzingen voor Convenanten zouden er
Aanwijzingen voor PPS opgesteld kunnen worden. De Raad adviseert een databank
of expertisecentrum in te richten waar informatie beschikbaar is over de inrichting
en werking van de democratische controle bij bestuurlijke samenwerkingsprojecten.
De Raad vraagt aandacht voor de toerusting van bewonersgroepen, cliëntenplatforms
etc. De Rob adviseert tenslotte om instrumenten voor een goede informatievoorziening
te ontwikkelen en per geval een checklist voor democratische controle toe
te passen.KabinetsreactieMet waardering heb ik kennisgenomen van het advies van de Rob. De Raad
introduceert hierin een van de gangbare omschrijving afwijkende benadering
van het begrip democratische controle. De meest gebruikelijke omschrijving
van dit begrip is de wijze waarop de volksvertegenwoordiging in staat is de
publieke besluitvorming te beïnvloeden en te beoordelen. De Rob plaatst
een breder, (post)modern democratiebegrip náást het traditionele
begrip van (representatieve) democratie dat één machtscentrum
veronderstelt; het begrip dat de Rob hanteert is gericht op het versterken
van «government governance» (belangenbehartiging,
machtsevenwicht en rekenschap). De Rob heeft zich afgevraagd of in situaties
waarin de overheid niet de enige partner in de samenwerking is, of waarin
niet één enkele volksvertegenwoordiging betrokken is, op het
democratische gehalte van de desbetreffende rechtsverhoudingen noodzakelijkerwijs
moet worden ingeboet. De Rob heeft zich niet op voorhand bij die conclusie
neergelegd en is op zoek gegaan naar alternatieve vormen waardoor democratische
waarden en normen tot uiting kunnen worden gebracht in moderne samenwerkingsrelaties.
De uitkomst biedt een benadering die zich naar de mening van het kabinet leent
voor verdere uitwerking in besluitvormingssituaties waarbij publieke belangen
worden geraakt. De Rob wijst op een viertal kernpunten die dan goed geregeld
moeten zijn: de invloed van alle relevante belanghebbenden, de afbakening
van verantwoordelijkheden, de verantwoording over financiën en prestaties
en de mogelijkheden tot bijsturing en interventie door belanghebbenden.Zelfs bij louter private initiatieven die publieke belangen betreffen
als projectontwikkeling, realisatie van maatschappelijke voorzieningen,
behartiging van natuur- en milieubelangen etc., waarbij dus niet meer van government governance gesproken kan worden, zou van het
denkkader dat de Rob aanreikt gebruik kunnen worden gemaakt. Met de Raad ben
ik van mening dat democratische eisen gesteld moeten worden aan allerlei situaties
en in arena's waar een vanzelfsprekend democratisch centrum ontbreekt.Uiteindelijk zouden de burgers in dit land elkaar als vanzelfsprekend
bepaalde democratische waarden en normen moeten voorhouden zodra publieke
belangen aan de orde zijn: «Onderken het publieke karakter van een zaak en behàndel die dan ook als publieke
zaak». De weg naar dit eindbeeld is nog lang, maar er is alle aanleiding
om aan bewustwording op dit terrein te werken, wat mij betreft te beginnen
bij de overheid zelf.In mijn reactie namens het kabinet wil ik ervan afzien om de aanbevelingen
van de Raad successievelijk te behandelen, maar zal op een aantal hoofdthema's
ingaan, waarbij de meeste aanbevelingen vanzelf aan de orde komen en ook nog
een paar aanvullende aandachtspunten worden opgeroepen.Die hoofdthema's zijn achtereenvolgens:1. Ontwikkelingen bij bijzondere vormen van bestuurlijke samenwerking:a. gemeenschappelijke regelingen (hieronder het SGBO-onderzoek)b. PPSc. Regionale ontwikkelingsmaatschappijend. convenanten2. Agenderen, communiceren en verder uitwerken van de hoogst actuele benadering
van het Rob-advies: een steen in de vijver.3. Relatie tussen democratiebegrip van de Raad en de bekende constitutionele
vormen van representatieve democratie.ad 1. Relevante ontwikkelingen bij specifieke vormen van
bestuurlijke samenwerkinga. Democratische controle op gemeenschappelijke regelingenZoals in de inleiding is aangegeven, heeft de Rob zich over deze samenwerkingsvorm
niet uitdrukkelijk uitgesproken. De context van democratische controle en
waarden is bij de gemeenschappelijke regelingen anders omdat hier publiekrechtelijke
waarborgen gelden. Niettemin gelden hier ook parallellen met de materie die
het Rob-advies bestrijkt.Het onderzoek naar de democratische controle op gemeenschappelijke regelingen
is door het SGBO, het onderzoeks- en adviesbureau van de VNG in opdracht van
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties uitgevoerd. Het
onderzoek richt zich op de wijze waarop gemeenteraden betrokken zijn bij samenwerkingsregelingen.
De opdracht tot dit onderzoek moet worden gezien tegen de achtergrond van
het standpunt van de regering dat de rol van de bij intergemeentelijke samenwerkingsverbanden
betrokken gemeenteraden uit democratisch oogpunt van wezenlijke betekenis
dient te zijn. Democratische controle heeft hier betrekking op de rol van
de gemeenteraad bij verlengd lokaal bestuur.Eerder onderzoek naar de praktijk van samenwerking tussen gemeenten, dat
in 1997 door het SGBO eveneens in opdracht van de minister van Binnenlandse
Zaken is verricht, duidt er op dat de Wgr in zijn huidige vorm onvoldoende
aansluit bij de samenwerkingspraktijk van gemeenten. Daarbij wordt onder meer
gedacht aan de eisen die deze wet stelt aan de bestuurlijke structuur en werkwijze
van besturen van gemeenschappelijke regelingen.Tegen de achtergrond van de uitkomsten van dit onderzoek, het gestelde
in het regeerakkoord en signalen vanuit betrokken overheden is de vraag gerezen op welke wijze gemeenteraden zijn betrokken bij samenwerkingsregelingen,
welke problemen daarbij zijn te onderkennen en op welke wijze de relatie met
betrekking tot de democratische controle tussen gemeentebesturen en besturen
van samenwerkingsverbanden kan worden verbeterd.Samenvattend heeft het onderzoek zich gericht op de volgende vragen:• de wijze waarop en de mate waarin het bestuur van regelingen en
betrokken gemeenteraden gebruik maken van de instrumenten en bevoegdheden
die de Wgr biedt;• in hoeverre schieten de huidige instrumenten tekort en;• op welke wijze kan verbetering worden gebracht in de relatie tussen
gemeenteraden en besturen van samenwerkingsgebieden in verband met een optimale
democratische controle.De belangrijkste conclusie van het SGBO-onderzoek is dat de controle op
gemeenschappelijke regelingen niet langer dient te worden beschouwd als een
apart onderwerp dat ook op een afzonderlijke wijze moet worden behandeld.
De controle op het functioneren van gemeenschappelijke regelingen vindt plaats
via de reguliere wijze van controle door de gemeenteraden op het functioneren
van het college en de individuele portefeuillehouders.Ik ben met de onderzoekers van mening dat de problemen die samenhangen
met de controle van gemeenteraden op gemeenschappelijke regelingen, deel uitmaken
van de algemene knelpunten in de controletaak van gemeenteraden op de colleges
van burgemeester en wethouders. Verbetering van de controle op gemeenschappelijke
regelingen zal dan ook in de eerste plaats moeten plaatsvinden in het kader
van versterking van de algehele controlefunctie van gemeenteraden. Hiertoe
is door het kabinet naar aanleiding het rapport van de Staatscommissie Dualisme
en lokale democratie reeds een beleidslijn uitgezet.Ik wil in dit kader graag verwijzen naar het kabinetsstandpunt Dualisme
en lokale democratie en het bijbehorende Startdocument vernieuwingsimpuls
(Tweede Kamer, 26 800 VII, nr. 42., 1999–2000).Het onderzoek levert uiteindelijk geen concrete indicaties op voor wijzigingen
van de Wgr voor wat betreft een verbetering van de democratische controle
vanuit de gemeenteraden. Het rapport komt tot de conclusie dat de Wgr in de
praktijk voor gemeenten geen belemmeringen lijkt op te leveren – in
de vorm van concrete knelpunten – bij de vormgeving van de gewenste
samenwerking. Wat dat betreft is de wet kennelijk zo flexibel en op vele situaties
toepasbaar, dat hij geen daadwerkelijke barrières opwerpt. Wel stelt
het rapport voor om de verplichting te heroverwegen om in gemeenschappelijke
regelingen regels te stellen ten aanzien van de informatie- en verantwoordingsplicht
van de individuele leden van het algemeen bestuur (c.q. het gemeenschappelijk
orgaan) aan hun gemeenteraden (artikel 16, eerste en derde lid), en de verplichting
om in gemeenschappelijke regelingen bepalingen op te nemen omtrent het verstrekken
van inlichtingen door het bestuur van een openbaar lichaam (of het gemeenschappelijk
orgaan) aan de raden van de deelnemende gemeenten (artikel 17). Dit voorstel
komt voort uit de tendens dat gemeenten zich binnen het bestuur van gemeenschappelijke
regelingen uitsluitend laten vertegenwoordigen door de leden van het college
van burgemeester en wethouders. Het onderzoek werpt de vraag op in hoeverre
deze bepalingen nog nodig zijn, omdat voor de collegeleden reeds de algemene
verantwoordingsplicht van de Gemeentewet geldt.Het rapport plaatst een aantal kanttekeningen bij dit voorstel. Men komt
met een aantal argumenten die pleiten voor handhaving van bedoelde bepalingen
in de wet. Het eerste argument is dat juist deze bepalingen het kenmerkende
verschil vormen tussen gemeenschappelijke regelingen en andere
(privaatrechtelijke) samenwerkingsvormen als het gaat om de democratische
controle. Wanneer deze bepalingen uit de wet zouden worden geschrapt, verdwijnt
daarmee ook een belangrijk pluspunt van gemeenschappelijke regelingen. Ik
onderschrijf deze redenering gezien het belang dat ik hecht aan de waarborgen
die juist het publiekrecht voor de uitvoering van publieke taken biedt.Alhoewel men constateert dat het praktisch gebruik van bedoelde bepalingen
gering is deel ik de opvatting dat deze bepalingen in bepaalde gevallen een
noodzakelijke aanvulling vormen op de algemene verantwoordingsplicht van gemeentelijke
portefeuillehouders. De bepalingen in de Wgr zorgen ervoor dat ook in die
situatie een verantwoordingsverplichting bestaat, waardoor er in ieder geval
geen hiaten in de verantwoordingsplicht van bestuurders van gemeenschappelijke
regelingen aanwezig zijn.Het argument dat deze regels het gebruik van de gemeenschappelijke regelingen
in de weg kunnen staan, en dus de keuze voor andere samenwerkingsvormen in
de hand werken, ondersteun ik niet. Het betreft hier juist bijzondere waarborgen
die kenmerkend zijn voor het publiekrecht teneinde de uitoefening van publieke
taken optimaal democratisch te legitimeren.Wel ligt er momenteel een wetsvoorstel tot wijziging van de Wgr in de
Tweede Kamer dat beoogt tegemoet te komen aan de constateringen uit het SGBO-onderzoek
uit 1997 dat de Wgr in een aantal opzichten onvoldoende ruimte geeft voor
de dynamiek van de bestuurlijk praktijk. Het voorliggende wetsvoorstel moet
de toepassing van de Wgr voor gemeenten aantrekkelijker maken en daarmee de
voordelen uit oogpunt van democratische controle die deze publiekrechtelijke
regeling biedt ten opzichte van andere samenwerkingsconstructies een steun
in de rug geven.Hiertoe voorziet het wetsvoorstel in:• het schrappen van de bundelings- en integratieverplichting;• het schrappen van de provinciale bevoegdheden op het gebied van
toetsing, goedkeuring, aanwijzing en oplegging van regelingen.Voor wat betreft de mogelijkheden voor democratische controle op gemeenschappelijke
regelingen door de deelnemers brengt het wetsvoorstel geen wijzigingen aan.Tenslotte komt het rapport met het voorstel van de introductie van een
samenwerkingsvorm in de Wgr die één bestuursorgaan kent én
rechtspersoonlijkheid heeft (een gemeenschappelijk orgaan met rechtspersoonlijkheid).De huidige Wgr kent het onderscheid tussen een openbaar lichaam en een
gemeenschappelijk orgaan. Het openbaar lichaam heeft drie bestuursorganen
(algemeen bestuur, dagelijks bestuur en een voorzitter) waarbij het algemeen
bestuur het hoogste orgaan is. Het gemeenschappelijk orgaan kent één
bestuursorgaan. In de praktijk blijkt het algemeen bestuur van een gemeenschappelijke
regeling veelal niet als het hoogste bestuursorgaan te functioneren. Een algemeen
bestuur heeft vaak alleen een controlerende functie, en dan nog in aanvulling
op de controle vanuit de gemeenteraden. Hiermee is volgens de stellers van
het rapport een belangrijk motief voor het instituut algemeen bestuur komen
te vervallen en daarmee ook voor het onderscheid tussen een openbaar lichaam
en een gemeenschappelijk orgaan, waarbij het belangrijkste verschil is dat
een openbaar lichaam wel en een gemeenschappelijk orgaan niet zelfstandig
kan deelnemen aan het rechtsverkeer.Ik ben van mening dat de bestuursstructuur bij een openbaar lichaam juist
is ingegeven door de vergaande bevoegdheden die door de deelnemers aan een
dergelijk samenwerkingsverband kunnen worden overgedragen. Aangezien een openbaar
lichaam zelfstandig kan deelnemen aan het rechtsverkeer brengt
dit bijzondere risco's met zich mee voor de deelnemers aan de regeling. Om
deze reden is gekozen voor een bestuursstructuur naar analogie van de Gemeentewet
(algemeen bestuur, dagelijks bestuur en voorzitter) zodat de controle op het
functioneren van de regeling in eerste instantie binnen het openbaar lichaam
plaats vindt. Op het moment dat aan een gemeenschappelijk orgaan rechtspersoonlijkheid
wordt toegekend ontstaat er dus eigenlijk een openbaar lichaam met één
bestuursorgaan. Op dat moment zijn de betrokken deelnemers alleen in staat
te oordelen over de handelingen van het samenwerkingsverband bij het vaststellen
van de begroting en het vaststellen of wijzigen van de gemeenschappelijke
regeling.Relatie met het Rob-adviesHet advies van de Rob over bestuurlijke samenwerking en democratische
controle richt zich op nieuwe niet publiekrechtelijke samenwerkingsvormen.
Juist bij deze vormen constateert de Raad voor wat betreft de democratische
controle een aantal tekortkomingen zoals een gebrek aan invloed van alle relevante
belanghebbenden, de afbakening van verantwoordelijkheden, de verantwoording
van financiën en prestaties en de mogelijkheden tot bijsturing en interventie
van belanghebbenden. Kortom tekortkomingen waar naar mijn mening juist bij
het gebruik van het publiekrecht in is voorzien. Zo zijn in de Wgr afdoende
waarborgen opgenomen voor democratische controle door de betrokken deelnemers
op de intergemeentelijke samenwerking, zoals de betrokkenheid van de gemeenteraad
bij het treffen en wijzigen van een samenwerkingsregeling, het recht van de
gemeenteraad op het verkrijgen van informatie en op het ter verantwoording
roepen van zijn afgevaardigden in het bestuur van een samenwerkingsverband,
alsmede de invloed van de gemeenteraad om actief van zijn bevoegdheden gebruik
te maken. Dat laat onverlet dat de Rob terecht opmerkt dat eenzijdige gerichtheid
op het versterken van de gemeenteraad niet verstandig is, omdat de bestaande
politieke controlestructuur «op belangrijke punten onvermijdelijk in
belang verliest». Deze constatering kan in zoverre worden gerelativeerd
dat als gevolg van de door het kabinet beoogde dualisering van het gemeentebestuur
controle van de raad op verschillende manieren wordt versterkt (kamerstukken
II 1999–2000, 26 800 VII, nr. 42, blz. 6–7, 10–11 en
17–20). Dat neemt echter niet weg dat de politieke controlestructuur
het in sommige situaties moeilijk zal blijven hebben. Dit geldt in het bijzonder
voor samenwerkingsstructuren zoals gemeenschappelijke regelingen, maar uiteindelijk
kunnen ook de reguliere bestuursorganen hun voordeel doen met aanvullende
democratische waarborgen, zoals de Rob in zijn advies aanduidt. Bij het invullen
van democratische waarden en structuren doen we er goed aan deze spelregels
en participatieve vormen als complementair in de discussie te betrekken. In
het kader van de invoering van een gedualiseerd gemeentelijk bestuursmodel
wordt daarom hieraan in de «Vernieuwingsimpuls dualisme en lokale democratie»
veel aandacht besteed. Het Rob-advies is voor rechtstreekse toepassing ook
bij gemeenschappelijke regelingen bruikbaar.b. Publiek-private samenwerkingDe beschouwing van de Raad over democratische controle heeft veel aanknopingspunten
met de ontwikkeling van het verschijnsel publiek-private samenwerking (PPS)
die door het kabinet via het kenniscentrum PPS wordt bevorderd. Deze aspecten
komen aan de orde bij een goede procesarchitectuur, waar het kenniscentrum
veel nadruk op legt. Per project moet worden bekeken wat de meest geschikte
samenwerkingsvorm is en welke afspraken daaraan ten grondslag moeten liggen.
In elke fase van het project moet een evenwicht worden gevonden tussen de
mate van overheidssturing en inhoudelijke betrokkenheid van de markt. Een goede procesarchitectuur, toegesneden op het specifieke project,
is noodzakelijk om de partijen bij elkaar te brengen en bij elkaar te houden.
In elke fase van het project moet glashelder zijn wat het doel van de samenwerking
is en hoe de zeggenschap en risico's verdeeld zijn. Tevens moet bijsturing
gedurende het proces mogelijk zijn op basis van tevoren gedefinieerde beslismomenten.In dit kader zij ook verwezen naar hoofdstuk 2 van de Voortgangsrapportage
van het Kenniscentrum PPS uit december 1999.Een aantal andere aanbevelingen in het advies ontmoet meer problemen.
Zo stuit de aanbeveling om een vergaand recht op informatie vast te leggen
bij bestuurlijke samenwerking binnen PPS op natuurlijke grenzen die samenhangen
met bedrijfsgeheimen. Waar die niet in het geding zijn, kan uiteraard aan
de behoefte aan relevante informatie worden voldaan, al was het maar in het
kader van de Wet openbaarheid van bestuur.Het advies om, analoog aan de aanwijzigingen voor ZBO's en voor Convenanten,
aanwijzigingen voor PPS op te stellen, zal niet worden overgenomen. In het
licht van reeds bestaande inzichten lijken extra aanwijzingen voor PPS overbodig.
Zij zouden volgens het kabinet te weinig toevoegen aan de publicaties die
door het Kenniscentrum reeds breed worden verspreid.Voorts stelt de Rob voor om, analoog aan de meetinstrumenten van het Kenniscentrum
voor PPS-constructies, maatstaven te ontwikkelen voor het vaststellen van
de (verwachte) meerwaarde van bestuurlijke samenwerking. Om projectleiders
in staat te stellen op het juiste moment een adequate en objectieve vergelijking
te maken tussen publiek-private of louter publieke uitvoering van een project
heeft het Kenniscentrum PPS een tweetal instrumenten ontwikkeld. De functie
hiervan is de kosten, de risico's en de opbrengsten van beide varianten (mèt
of zonder PPS) zorgvuldig in beeld brengen. Berekend op dezelfde wijze en
bezien vanuit de gevolgen voor de rijksbegroting en vanuit de maatschappij.
Wie zich met dat inzicht wapent, is beter in staat een goede afweging te maken.a. De publiek private comparator, kortweg de PPC, is de vergelijkingsmethodiek
die voor- en nadelen op een rij zet en daar een conclusie uit trekt voordat
het besluit valt al of niet een PPS-constructie aan te besteden. Zo kan tijdig
voorkomen worden dat energie gestoken wordt in een aanbestedingsroute die
op voorhand al kansloos was.b. De publieke sector comparator (PSC) vergelijkt in een later stadium
de concrete biedingen van private partijen met uitvoering van het project
in publiek beheer. Zo hebben partijen op twee momenten in de projectvoorbereiding
een financieel-economisch inzicht in de voor- en nadelen van de mogelijke
uitvoeringswijzen. De PSC wordt gebruikt om de uiteindelijke biedingen van
de private partijen te beoordelen. Mochten de biedingen van de private consortia
hoger zijn dan de publieke variant dan wordt alsnog gekozen voor de publieke
variant. De PPC en de PSC geven op basis van financieel-economische analyses
een uitspraak over de meerwaarde van de pps-uitvoering ten opzichte van de
uitvoering van het project in publiek beheer. Politieke en maatschappelijke
argumenten maken echter geen deel uit van de financiële vergelijkingen.
Het zijn dan ook de gebruikers van instrumenten als PPC en PSC die, op basis
van de financieel-economische analyse én politieke en maatschappelijke
argumenten, een totaaloordeel vellen en daar verantwoording voor dragen. Overigens
ligt aan elk project, dus ook een pps-project, een maatschappelijke kosten-baten-analyse
ten grondslag. Pas als de nut-/noodzaak-discussie positief is beslecht zal
een project ter hand worden genomen. Pas dan is aan de orde de vraag op welke
wijze het project het beste (meest efficiënt) tot uitvoering kan worden
gebracht, en kan het vergelijkingsinstrumentarium worden ingezet. De PPC en PSC zijn erop gericht de effecten van de varianten op geld te
waarderen. In geval van convenanten is dat lang niet altijd mogelijk. De instrumenten
zijn ook daarom niet zonder meer transponeerbaar omdat de afweging in het
kader van het Rob-advies juist zou moeten zijn gericht op de vraag of democratische
waarden geborgd kunnen worden en niet of de toepassing van het instrument
financieel profijtelijk is. Ik zal dus niet ingaan op de wens van de Rob om
soortgelijk instrumentarium te ontwikkelen als de meetinstrumenten van het
Kenniscentrum PPS. Wel kan verdere instrumentontwikkeling plaatsvinden in
de geest van de checklist die de Rob zelf presenteert.Daarbij voorzie ik dat het op te richten Expertisebureau Innovatieve Beleidsvorming
een rol zou kunnen vervullen bij het maken van keuzen over te overwegen vormen
van bestuurlijke samenwerking, in relatie met democratische controle. In dit
bureau zal namelijk de variëteit aan «nieuwe» beleidsvormingsmethoden
in kaart worden gebracht en nadrukkelijk in verband worden gebracht met de
aandachtspunten van de Rob en met de constitutionele kaders waarbinnen ze
moeten passen. Hieronder zal ik op de kennisfunctie terugkomen.c. Regionale OntwikkelingsmaatschappijenDe staatssecretaris van Economische Zaken heeft u op 17 oktober 2000 (TK
2000–2001, 26 570, nr. 16) namens het kabinet een vernieuwd beleidskader
voor Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM's) toegezonden. De verbetering
en verzakelijking van de aansturingsrelatie tussen EZ en de ROM's staat hierbij
centraal. Tevens kan er antwoord worden gevonden op de verschillende aandachtspunten
die de Rob in zijn advies aangeeft:• vertegenwoordiging van de belanghebbenden;• mogelijkheden voor informatie, oordeelsvorming en interventie per
belanghebbende;• goede vastlegging van de onderscheiden verantwoordelijkheden;• toekenning van passende bevoegdheden bij de verschillende verantwoordelijkheden;Aldus kan met recht worden gesteld dat het nieuwe Beleidskader een aanwinst
is voor heldere democratische verhoudingen. Overigens merk ik op dat Regionale
ontwikkelingsmaatschappijen in de context van het Rob-advies kunnen worden
beschouwd als voorbeeld van een hele categorie overheids-NV's en -stichtingen,
waarvoor dezelfde vraagstukken van democratische controle van toepassing zijn.
Ook bestuurlijk verantwoordelijken voor andere soortgelijke instellingen dan
de ROM's zouden zich dus door het advies van de Rob aangesproken moeten voelen.d. ConvenantenDe manier waarop de overheid met convenanten omgaat, is al enige jaren
onderwerp van bijzondere aandacht van het kabinet. De achtergrond hiervan
is juist dat deze rechtsvorm – naast onmiskenbare voordelen die zijn
populariteit verklaren – risico's bevat voor een ordelijke democratische
werkwijze, met name bezien vanuit de positie van derden. Daarom heeft het
kabinet reeds in 1996 Aanwijzingen voor convenanten geformuleerd, die bij
besluit van de Minister President d.d. 18 december 1995 zijn vastgesteld (Stcrt.
22-12-1995, 249). Deze aanwijzingen zijn in februari 2000 geëvalueerd,
waarbij de relatieve onbekendheid ervan een tekortkoming bleek te zijn. Intussen
hebben de drie bestuurslagen in het kader van het Bestuursakkoord-nieuwe stijl
besloten een gezamenlijke handreiking op te stellen. Aangezien voor het afsluiten
van convenanten door alle ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen
een dergelijk hulpmiddel van pas komt, is het nuttig om een basisdocument
aan te bieden. De hoofdvragen die opkomen wanneer aan het afsluiten van een
convenant gewerkt wordt, zullen voor de centrale en decentrale
overheden vaak gelijk zijn. In de bedoelde handreiking en in de communicatie
eromheen zullen de procedurele aandachtspunten die de Rob aanreikt met oog
op het democratisch gehalte, een belangrijk bestanddeel vormen. Tijdens het
Overhedenoverleg in februari 2001 is de bedoelde Handreiking vastgesteld.
Daarna zal het stuk breed worden verspreid en zullen studiebijeenkomsten aan
de gewenste omgang met convenanten worden gewijd.Ad. 2. Agendering, bewustmaking en verdere uitwerkingAgendering, bewustmakingDe bovenstaande ontwikkelingen bieden even zoveel aanknopingspunten om
de problematiek die de Rob signaleert aan de orde te stellen. Bij de talloze
discussies over interactieve beleidsvorming en procesmanagement kan eveneens
de benadering van de Rob van het democratisch aspect aan de orde komen. Toch
is er behoefte om in de huidige tijd waarin de overheid steeds vaker wordt
uitgedaagd om terwille van doelbereiking samenwerking met derden («tweeden»
in een contractuele relatie) te zoeken, nog indringender de spelregels aan
de orde te stellen die daarbij moeten gelden om niet vitale democratische
waarden in het geding te brengen. Wat is het onderscheid tussen specifiek
en algemeen belang? Hoe worden de belangen van derden beschermd? Wat de Rob
hierbij terecht opmerkt is dat er moeilijk algemene regels zijn te formuleren,
omdat de specifieke casuspositie steeds om maatwerk vraagt. Toch zijn er,
zoals de Raad in zijn checklist laat zien, wel vaste aandachtspunten. Probleem
van deze gespreide agendering is echter dat de aandacht voor de kern van de
zaak te veel wordt versnipperd. Er is eigenlijk meer behoefte aan een grote
steen in de vijver dan aan een groot aantal kleintjes. Liever dan te wachten
op een aandachttrekkende misser op het terrein van het Rob-advies zou ik de
discussie van binnenuit entameren. Bestuurders van Nederland zou ik willen
voorstellen om serieus in eigen huis het debat aan te gaan over de volgende
vraag: Hoe waarborgen we het publieke (algemeen) belang als we samenwerking
of overeenkomsten aangaan met specifieke partijen? Welke spelregels hebben
wij daarvoor en hoe diep zijn die verankerd in het gedachtegoed van onze medewerkers?
Moeten die spelregels nog verder worden ontwikkeld en zo ja, hoe doen wij
dat dan? De vernieuwing van de (rijks) Aanwijzingen voor Convenanten of de
presentatie van de (BANS) Handreiking voor Convenanten kan daarvoor een aanleiding
bieden, maar ook in publicaties van het Kenniscentrum PPS wordt daar al veel
aandacht aan besteed. Binnen BZK zal ook strategisch onderzoek worden gewijd
aan de verhouding tussen participatieve en representatieve democratie. Ten
slotte wijs ik op de Vernieuwingsimpuls lokaal bestuur op basis van het rapport
van de commissie-Elzinga, waarin ook ruim aandacht is gevraagd voor deze ontwikkeling.
Aldus hoop ik dat zich vanuit een door bestuurders gearticuleerd besef van
de problematiek, de vraagkant voor lering en informatie ontwikkelt. Vervolgens
moet er ook een passend antwoord, of aanbod zijn om aan deze behoefte te beantwoorden.
In de wereld van uitgevers en organisatoren van congressen e.d. is men al
bezig om zich op deze vraag voor te bereiden. Zelf ben ik bereid in overleg
met de Rob in 2001 een symposium te organiseren om een startsein te geven.Met deze activiteit hoop ik ook nog meer publicaties in wetenschap en
journalistiek uit te lokken, bij voorkeur uitmondend in discussie in de samenleving.Kennisuitwisseling en -ontwikkelingEr wordt veel geklaagd over de ontwikkeling van de democratie in onze
westerse wereld. «La fin de la démocratie», luidt de titel
van een spraakmakend boek van Guéhenno. Willem Witteveen
komt in zijn boek «De Denkbeeldige Staat» met de constatering
dat de afwezigheid van de burgers in de democratie het kernprobleem vormt,
de opkomst bij verkiezingen neemt gestaag af evenals het lidmaatschap van
politieke partijen. Het kabinet wil daar toch, met het Rob-advies in de hand,
een ander geluid naast plaatsen. Niet alle trends wijzen op zwaar weer voor
democratische waarden. Ik denk daarbij onder meer aan de kansen die ICT biedt
voor toenemende transparantie en openheid van informatie.Er zijn kortom tekenen dat zich nieuwe vormen van democratie, in aanvulling
op de oude, ontwikkelen. De Rob geeft terecht aan dat de ontwikkeling van
normatief kader op dit terrein nog in een pril stadium verkeert. De nadruk
ligt op agendavorming en vervolgens de ontwikkeling van verscheidenheid in
toepassingen waarbij maatwerk vooropstaat. Na verzameling van voorbeelden
uit de bestuurspraktijk kan begonnen worden met rubricering en wellicht eerste
aanzetten voor standaardisatie.In dit verband wijs ik op het rijksbreed gesteunde initiatief om –
met soortgelijke motieven als de Rob hebben bewogen voor dit advies –
een Expertisebureau voor Innovatieve Beleidsvorming (EIB) op te richten. Dit
bureau zal begin 2001 van start gaan. Dit expertisebureau moet kennis en ervaring
bundelen die binnen de overheid wordt ontwikkeld over nieuwe verhoudingen
tussen burgers en bestuur. Het doel van het EIB valt uiteen in een drietal
subdoelen:• kennis verzamelen over en inzicht verwerven in «best practices»
op het terrein van horizontaal bestuur; actief verspreiden van deze inzichten
over de deelnemers;• verbinding tot stand brengen en samenwerking bevorderen tussen
bestuurders en ambtenaren die betrokken zijn bij nieuwe, interactieve vormen
van beleidsvorming;• kennis verzamelen, inzicht verwerven en stimuleren dat bij vormen
van interactieve beleidsvorming gestructureerd ICT (m.n. Internet) wordt ingezet.Tegelijkertijd moet dit alles worden ingebed in het gegeven van de constitutionele
kaders en het primaat van de politieke besluitvorming.Gevolgen van horizontalisering van bestuur zullen dus stelselmatig in
verband gebracht worden met de ontwikkeling van ICT ten bate van democratische
participatie. Met de oprichting van dit Expertisebureau voldoe ik ook aan
aanbevelingen van de Rob in zijn advies die betrekking hebben op het verzamelen
van kennis, het oprichten van een databank en het uit oogpunt van government governance faciliteren van besturen die overwegen
bestuurlijke samenwerking aan te gaan.ad 3. Relatie tussen democratiebegrip van de Raad en de
bestaande constitutionele vormen van representatieve democratieDe rol van de volksvertegenwoordigingOp diverse plaatsen in zijn advies over onderhandelend bestuur en belangen-democratie
maakt de Rob gewag van het gegeven en de noodzaak dat overheidshandelen steeds
gecontroleerd en gelegitimeerd moet worden door gekozen volksvertegenwoordigingen.
Dat is in Nederland vanzelfsprekend en dat moet ook zo blijven. Deze vanzelfsprekendheid
kan echter een spanning opleveren, waaraan de Raad in zijn advies eigenlijk
geen aandacht besteedt.Het handelen van de overheid dient in overeenstemming te zijn met het
democratische gehalte van de besluitvorming. De gekozen volksvertegenwoordiging
heeft krachtens haar rol en functie in de samenleving ten minste het laatste
woord en kan ook in eerdere stadia van besluitvoorbereiding een beslissende
invloed uitoefenen. Maar daardoor wordt de overheid soms een, in de ogen van
andere partners, moeilijk voorspelbare deelnemer aan een langlopend
project. De volksvertegenwoordiging laat zich immers niet alleen leiden door
dat ene project, maar is gehouden in haar oordeel àlle projecten plus
wat er overigens op haar agenda verschijnt met elkaar in evenwicht te brengen.
Vaak worden ter realisatie van een project langdurige contractuele relaties
aangegaan.Dit is een belangrijke reden waarom potentiële partners van overheden
er vaak de voorkeur aan geven een samenwerkingsrelatie te gieten in de vorm
van privaatrechtelijke contracten en/of privaatrechtelijke rechtspersonen
die belast worden met de realisering van de gemeenschappelijk afgesproken
doelen en projecten. In de perceptie van particuliere organisaties en het
bedrijfsleven vormt zo een «privaatrechtelijk schild» de waarborg
dat men lopende het project niet (al te zeer) voor verrassingen zal komen
te staan doordat politieke overwegingen tot een verschuiven van doelstellingen
van de overheid leiden. De overheid – beter: de politiek – wordt
aldus verondersteld op afstand te zijn gezet. Een wijziging in de afspraken
door een van de partners wordt – voorzover de aanvankelijke afspraken
contractueel zijn vastgelegd – vertaald in de openbreking van het gesloten
contract en in niet-nakoming van aangegane verbintenissen met alle sancties
die het civiele recht daar nu eenmaal aan verbindt. Maar, ook indien de samenwerking
niet in formeel bindende verplichtingen is neergelegd, moet bij eenzijdige
afwijking door de overheid rekening worden gehouden met vertrouwensschade.
Het is om die reden niet ongebruikelijk om bij langdurige contractuele verbindingen
enige flexibiliteit in te bouwen in het contract: bepaalde contractuele afspraken
kunnen dan op vooraf bepaalde momenten in het samenwerkingsproces opnieuw
bespreekbaar worden gemaakt.De Rob geeft in zijn advies wel aan dat de overheid – en dus ook
de controlerende volksvertegenwoordiging – zich derhalve zeer goed dient
te bezinnen alvorens een contractuele verbintenis aan te gaan. Om dit te waarborgen
zal de overheid zich voor het aangaan van een contractuele verbinding moeten
uitspreken over wat zij wil en over de wijze waarop het samenwerkingsproces
wordt ingegaan. Op geijkte momenten zal politieke besluitvorming over het
vervolg van het proces dienen plaats te vinden.De Rob is er niet op ingegaan dat de door hem bepleite andere benadering
door volksvertegenwoordigingen – waarin nodig is dat zij ex ante helderheid
verschaffen over wat er in een meer of minder verre toekomst gerealiseerd
zal zijn en dat zij zich daar ook aan verbinden en zich op laten afrekenen –
de essentie raakt van wat een volksvertegenwoordiging is. Een en ander betekent
dat als op voorhand duidelijk is dat uit oogpunt van ministeriële verantwoordelijkheid
een grote mate van beleidsvrijheid is gewenst, of dat de publieke besluitvorming
is omgeven door een grote mate van onzekerheid, langdurige contractuele relaties
met andere partijen niet wenselijk zijn. Een volksvertegenwoordiging kan en
moet haar oordelen nu eenmaal bijstellen naarmate zich nieuwe vragen aandienen
en die in de politieke afweging relevant worden geoordeeld. Maar, ook als
de overheid zeer weloverwogen een samenwerkingsrelatie is aangegaan, dan is
het niet uitgesloten dat het politieke primaat op een bepaald moment noodzaakt
tot een bijstelling «tijdens de rit».Voorspelbaarheid en continuïteit zijn op zichzelf belangrijke elementen
voor de beleidsafweging, maar niet de enige. Eens in de vier jaren bestaat
zelfs extra risico dat de verlegging van prioriteiten door een volksvertegenwoordiging
«van buitenaf» onvermijdelijk wordt, nl. als de volksvertegenwoordiging
zelf door verkiezingen «van kleur verschiet». In die (extreme)
situatie ketst een beroep op consistentie met eerdere besluiten onmiddellijk
af op de «gebleken uitspraak van de kiezer». Zeker op gemeentelijk
niveau is het niet denkbeeldig en is het ook wel gebeurd dat ingrijpende plannen
het issue vormen waarop een verkiezingsstrijd gevoerd wordt. Indien dan een
gemeenteraad inderdaad van politieke samenstelling verandert en het, hoewel
mogelijk niet bewijsbaar, toch wel aannemelijk is dat er een
oorzaak-gevolg relatie is, staat de legitimiteit van de gemaakte afspraken
door de oude gemeenteraad onmiddellijk ter discussie. Bezien vanuit de democratische
legitimatie die verkiezingen geven aan een gemeenteraad, ligt een doorgaan
op de ingeslagen weg voor de betreffende gemeentelijke overheid onder de geschetste
omstandigheden niet voor de hand ligt. De overheid zal dan echter ook de gevolgen
van niet-nakoming van aangegane verbintenissen jegens haar partners in de
gekozen samenwerkingsvorm moeten dragen.Om de kansen op bijstellingen «tijdens de rit» te minimaliseren
is het van belang dat de volksvertegenwoordiging tijdig wordt betrokken bij
de samenwerking met derden in de beleidsvorming. Aldus kan de volksvertegenwoordiging
zich vroegtijdig uitlaten over de te maken afspraken en deze eventueel bijsturen
en wordt voorkomen dat zij de besluitvorming die elders plaatsvindt alleen
maar kan formaliseren of goedkeuren. In dit kader kan bijvoorbeeld worden
verwezen naar de Voortgangsrapportages PPS van april en december 1999. Hierin
wordt uitvoerig uiteengezet hoe een publiek-privaat samenwerkingsverband optimaal
kan worden ingepast in het democratische besluitvormingsproces.Tot slot: een vervolgvraagDaarmee rijst de vervolgvraag, die ik graag in de aandacht van de Rob
aanbeveel. Hoe zou de rol van volksvertegenwoordigingen zo kunnen worden vormgegeven
dat zij de noodzakelijke legitimatiefunctie en controle behouden en hoe zouden
tegelijkertijd ook voor andere partijen (collega-overheden en private partijen)
de noodzakelijke zekerheid geboden kunnen worden om met die overheid in zee
te kunnen gaan.De rol van de volksvertegenwoordiging kan in dergelijke processen van
onderhandelend bestuur worden versterkt door in de beginfase een moment in
te lassen waarin zij haar mandaat en randvoorwaarden formuleert. Dit past
goed in de volksvertegenwoordigende rol die het kabinet in het voetspoor van
de Staatscommissie «Dualisme en lokale democratie» aan de raad
toedicht. Daarbij is het aan de raad zelf om niet in de valkuil te vallen
van een te gedetailleerde sturing-vooraf; het moet nadrukkelijk gaan om een
controlerende taak bij het stellen van relevante kaders, bijvoorbeeld financiële
en procedurele. Duidelijk is dat in een dergelijke benadering ook vormen van
interactieve beleidsvoorbereiding een rol kunnen spelen: zijn er vormen van
interactieve processen voorstelbaar, waarbij ex ante een zodanige consensus –
en wellicht zelfs commitment – kan worden opgebouwd tussen niet alleen
de formeel onmiddellijk betrokken partijen (van wie de besluiten uiteindelijk
moeten komen), maar ook met wat verder weg liggende belangen en hun protagonisten,
dat «de scherpe kanten er vanaf zijn»? Dat betekent dat men zich
voortdurend moet blijven inzetten om draagvlak te verwerven en te behouden
ter voorkóming van «ongelukken» al dan niet door nieuwe
verkiezingen en een anders getint bestuur erna. Kunnen voorbeelden van goed
procesmanagement worden aangeduid waarbij tegelijkertijd een herkenbare en
passende rol van de volksvertegenwoordiging is gevonden. Als die rol minder
inhoudelijk en meer als louter procescontroleur zou worden gedefinieerd, zou
de bestuurspraktijk zich allengs verder verwijderen van de inzet die het kabinet
met de vernieuwing van de lokale democratie nastreeft ter verlevendiging van
het politieke bedrijf. Als de representatieve democratie op een goede manier
wordt betrokken bij de relevante onderhandelingsprocessen kan zij juist aan
positie winnen. Over een goede hantering van dit belangrijke dilemma hoop
ik binnenkort een aanvullende adviesaanvraag aan de Raad van het openbaar
bestuur te richten.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,K. G. de Vries 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27400-VII-44.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl