Nationale Adaptiestrategie; Brief van de Ministers van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, van Economische Zaken en van de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-23 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31269, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

19-11-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

31269 nr. 1

02-11-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamNationaal Programma Adaptatie Ruimte en Klimaat (ARK)De Nationale AdaptatiestrategieConsultatieEerste Nationale AdaptatieagendaOndertekeningLichaamMaak ruimte voor klimaat!Ministeries van VROM, V&W, LNV, EZ, IPO, VNG, Unie
van Waterschappen1 INLEIDINGWaarom een ruimtelijke adaptatiestrategie?AanleidingDoel strategieMitigatie en adaptatieRuimtelijke en maatschappelijk aanpassingenNu aan de slagOpbouw strategie2 HET KLIMAAT VERANDERTWat gebeurt er als we niets doen?2.1 Klimaatverandering op mondiaal niveau2.2 De effecten van klimaatverandering in de wereld2.3 Klimaatverandering in Nederland2.4 De effecten van klimaatverandering in NederlandVeiligheidLeefklimaatBiodiversiteitEconomie: landbouw, toerisme en recreatie, infrastructuur
en energie2.5 Hoe omgaan met onzekerheden: uitgangspunten voor beleidOnzekerhedenUitgangspunten voor beleidBehoedzaam investerenRobuust investeren3 EEN RUIMTELIJKE OPGAVEWat heeft de ruimtelijke inrichting met klimaatverandering
te maken?3.1 Een ruimtelijke benadering3.2 Ruimtelijk aanpassen3.2.1. Risicobeheersing: voorkomen én beperken
van schadeAbsolute zekerheid bestaat nietZichtbare ruimtelijke maatregelen3.2.2 Natuurlijke processen: gebruiken en ruimte
gevenOnvoldoende ruimte opvang gevolgen klimaatveranderingNatuurlijke processen benuttenOmgaan met dynamiekCombinatie van ruimtelijke maatregelen3.3 Opgaven per gebiedstypeHet rivierengebiedHet kustgebiedHoog NederlandLaag NederlandStedelijke gebieden4. EEN MAATSCHAPPELIJKE EN BESTUURLIJKE OPGAVEHoe bevorderen we de bewustwording en handelingsbereidheid?4.1 Transitie ten behoeve van adaptatieTransitievraagstuk4.2 Bouwstenen voor transitieBewustwordingKennis en innovatieInstrumenten4.3 Een toekomstgerichte overheidPolitiek en wetenschapVerschillende rollen van overheden5 EEN INTERSECTORALE EN INTEGRALE AANPAKWat is de opgave voor adaptatie?5.1 Blik op de lange termijnLange termijnIntegraliteit en synergieRuimtelijke en maatschappelijk opgaven5.2 De ruimtelijke opgave per themaVeiligheidWat is daarvoor nodig?Wat doen we al?Extra inspanningenLeefklimaatWat is daarvoor nodig?Wat doen we al?Extra inspanningenBiodiversiteitWat is daarvoor nodig?Wat doen we al?Extra inspanningenEconomieWat is daarvoor nodig?Recreatie en toerismeTransport en energieWat doen we al?Extra inspanningen5.3 Belangrijke integrale ruimtelijke opgavenVoorkomen van maatschappelijke ontwrichtingBeperken van ongewenste effectenVergroten marktkansen en kansen verbeteren ruimtelijke
kwaliteit5.4 Bewustwording, kennisontwikkeling en instrumentenBewustwordingWat is daarvoor nodig?Wat doen we al?Extra inspanningenKennisontwikkeling en innovatieWat is daarvoor nodig?Wat doen we al?Extra inspanningenInstrumentenWat is daarvoor nodig?Wat doen we al?Extra inspanningen5.5 KeuzevraagstukkenRivierengebiedVerstedelijkingMobiliteit en milieuVeiligheidRuimtelijke reserveringenBiodiversiteitVerdeling van zoet en zoutRelatie kosten en batenSynergie in beleid6. AANZET VOOR EEN AGENDAWat gaan we doen?6.1 Een gezamenlijke agendaAanzet voor agendaMaatwerkVervlochten («mainstream») in 2015Klimaatbestendigheid werkende wegActies per schaalniveau6.2 Maatschappelijke transitieBewustwordingKennis en innovatieInstrumenten6.3 Ruimtelijke acties per schaalniveauInternationaalNationaalRegionaalLokaal6.4 Hoe verder
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31269Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 136 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 269Nationale Adaptatiestrategienr. 1BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEER, VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT, VAN ECONOMISCHE ZAKEN
EN VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VERKEER EN WATERSTAATAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 2 november 2007«Voor de komende eeuw is het klimaatbestendig
maken van Nederland één van de grootste ruimtelijke opgaven
en de grootste opgave voor het waterbeheer. Niet alleen het rijk, maar ook
gemeenten, provincies en waterschappen hebben daar een gezamenlijke taak.» (Beleidsprogramma Kabinet Balkenende IV)Nationaal Programma Adaptatie Ruimte en Klimaat (ARK)De Nationale Adaptatiestrategie is het eerste beleidsproduct van het Nationaal
Programma Adaptatie Ruimte en Klimaat (ARK), opgestart naar aanleiding van
de Motie Lemstra (maart ’05). Deze motie roept het kabinet op om bij
haar investeringsbeslissingen nadrukkelijker rekening te houden met klimaatverandering.
In deze strategie «Maak ruimte voor klimaat» beschrijven de «ruimtelijke
departementen» (VROM, V&W, LNV en EZ), en de koepelorganisaties
voor de gemeenten, provincies en waterschappen (VNG, IPO en Unie van Waterschappen)
hoe zij aankijken tegen deze opgave: wat is precies het probleem, welke bedreigingen
zijn van belang, en welke kansen. Welke overwegingen en vraagstukken spelen
bij het invoeren van klimaatbestendig ruimtegebruik, op welke onderdelen kan
op korte termijn al actie worden ondernomen, welke aspecten moeten eerst nader
worden verkend.De winst van het in ARK-verband gezamenlijk ontwikkelen van de strategie
is niet alleen de papieren weerslag ervan. Van minstens zo groot belang is
dat bij de betrokken organisaties – en hun achterban – het bewustzijn
van en de betrokkenheid bij de problematiek is toegenomen. Er is een gezamenlijke
redeneerlijn is ontwikkeld die door alle partijen wordt erkend en gebruikt
zal worden voor verdere concretisering van de vereiste acties. De Nationale AdaptatiestrategieDe Nationale Adaptatiestrategie is een interbestuurlijke strategie die
de volle breedte van de ruimtelijke gevolgen van klimaatverandering adresseert
en de maatschappelijke transitie schetst die dat van de samenleving vergt.
Met die transitie is inmiddels een begin gemaakt, met name in het waterbeleid.
De Nationale Adaptatiestrategie beoogt de omslag te verbreden en het momentum
te vergroten.De strategie geldt als integratiekader voor de acties van de bij ARK betrokken
organisaties, waaronder bijvoorbeeld de maatregelen die in de Watervisie zijn
aangekondigd. Deze acties worden voor een belangrijk deel door de partijen
zelf uitgevoerd of in gang gezet. Wederzijdse versterking vindt plaats door
in ARK-verband elkaar over voornemens te informeren, acties tijdig op elkaar
af te stemmen en ervaringen uit te wisselen. Daarnaast worden in de strategie
lijnen uitgezet voor een toenemende betrokkenheid van andere overheden, bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties en wetenschap.De strategie bestaat uit twee documenten. In de «Interbestuurlijke
notitie»1 geven de ARK organisaties ook
hoe zij het adaptatievraagstuk willen benaderen en welk handelingsperspectief
zij daarbij voor zichzelf en voor andere partijen zien. De«Beleidsnotitie»
is een nadere toelichting en concretere uitwerking van de «Interbestuurlijke
notitie». Tijdens het congres «Maak ruimte voor klimaat»
dat op 27 november wordt georganiseerd zal de strategie worden toegelicht
en het startschot worden gegeven voor de uitvoeringsfase.ConsultatieEen conceptversie van de Nationale Adaptatiestrategie is in de periode
april–juni ’07 door de ARK organisaties voorgelegd aan hun eigen
geledingen en aan hun achterban, aan bedrijven en maatschappelijke organisaties,
daarbij zoveel mogelijk gebruik makend van reguliere overleggen. De resultaten
van deze besprekingen (in totaal ca. vijftig) zijn zoveel mogelijk in de huidige
versie verwerkt. Over de hoofdlijnen van de strategie is met instemming gereageerd.
De meer op de uitvoering gerichte opmerkingen zullen verwerkt worden in de
eerste Nationale Adaptatieagenda.Eerste Nationale AdaptatieagendaDeze agenda vertaalt de hoofdlijnen en leidende principes van de Nationale
Adaptatiestrategie naar een samenhangend pakket concrete maatregelen. In de
strategie is een aanzet voor de agenda opgenomen. In de Interbestuurlijke
notitie (laatste paragraaf) is beknopt een aantal acties beschreven die op
korte termijn opgestart worden. In de Beleidsnotitie (laatste hoofdstuk) zijn
deze acties verder uitgewerkt en wordt daarnaast een aantal acties genoemd
die zinvol geacht worden in het licht van de strategie, maar waarvoor nog
geen concrete initiatieven zijn ondernomen.Komende maanden worden in een vijftal regio’s «regionale impulsbijeenkomsten»
georganiseerd. Deze hebben tot doel om lopende en geplande regionale initiatieven
zichtbaar(der) te maken, te stimuleren, verder te brengen.De in de strategie opgenomen aanzet voor de agenda zal komende maanden
verder worden uitgewerkt en worden uitgebreid met initiatieven uit de regionale
impulsbijeenkomsten. Samen vormen ze de eerste Nationale Adaptatieagenda.
Deze agenda wordt in 2008 uitgebracht. Over de voortgang zal jaarlijks
worden gerapporteerd en de eerste agenda zal – indien nodig –
over twee jaar worden herzien.Mede namens het Interprovinciaal Overleg, de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten en de Unie van Waterschappen,De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,J. M. CramerDe staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat,J. C. Huizinga-HeringaDe minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,G. VerburgDe minister van Economische Zaken,M. J. A. van der Hoeven Maak ruimte voor klimaat!Nationale adaptatiestrategie – de beleidsnotitieMinisteries van VROM, V&W, LNV, EZ, IPO, VNG, Unie
van Waterschappen18 oktober 2007 1Inleiding5   2Het klimaat verandert7 2.1 Klimaatverandering op mondiaal
niveau7  2.2 De effecten van klimaatverandering
in de wereld8  2.3 Klimaatverandering in Nederland8 2.4 De effecten van klimaatverandering
in Nederland9 2.5 Hoe omgaan met onzekerheden: uitgangspunten
voor beleid13    3Een ruimtelijke opgave14 3.1 Een ruimtelijke benadering14  3.2 Ruimtelijk aanpassen14  3.3 Opgaven per gebiedstype17   4Een maatschappelijke en bestuurlijke opgave19 4.1 Transitie ten behoeve van adaptatie19 4.2 Bouwstenen voor transitie20  4.3 Een toekomstgerichte overheid21    5Een intersectorale en integrale aanpak22 5.1 Blik op de lange termijn22  5.2 De ruimtelijke opgave per thema23 5.3 Belangrijke integrale ruimtelijke
opgaven28  5.4 Bewustwording, kennisontwikkeling
en instrumenten29  5.5 Keuzevraagstukken32    6Aanzet voor een agenda34 6.1 Een gezamenlijke agenda34  6.2 Maatschappelijke transitie 35  6.3 Ruimtelijke acties per schaalniveau36  6.4 Hoe verder401 INLEIDINGWaarom een ruimtelijke adaptatiestrategie?AanleidingIn 2006 is op initiatief van het Rijk het Nationaal Programma Adaptatie
Ruimte en Klimaat (ARK) van start gegaan. De ministeries van VROM, V&W,
LNV, EZ werken hierin intensief samen met de koepelorganisaties van de provincies,
gemeenten en waterschappen (IPO, VNG, UvW). Deze overheden zijn gezamenlijk
van mening dat ruimtelijke aanpassing aan de effecten van klimaatverandering
noodzakelijk is en hoog op de bestuurlijke agenda staat. In het programma
hebben de samenwerkende partijen ieder hun eigen politieke verantwoordelijkheid
voor hun eigen beleidsterrein, plannen en projecten die in deze strategie
aan bod komen.Belangrijke aanleiding voor het ARK-programma ligt in de motie Lemstra.
Bij de behandeling van de Nota Ruimte in de Eerste Kamer vraagt deze motie
aan de regering een lange termijn visie te ontwikkelen op de toekomstige inrichting
van Nederland. Volgens de motie hanteren de strategische nota’s op het
gebied van ruimtelijke ordening, mobiliteit, energie en platteland een te
korte tijdshorizon. Tevens houden ruimtelijke investeringen onvoldoende rekening
met de gevolgen van klimaatverandering, zoals zeespiegelstijging en hogere
afvoeren van rivieren.De beleidsnotitie notitie fungeert als achtergronddocument van de interbestuurlijke
notitie «Maak ruimte voor klimaat!». In de zomer van 2007 heeft
daarover een bestuurlijke consultatieronde plaatsgevonden. De komende periode
zal een verdieping plaatsvinden van de strategie en zal worden aangesloten
bij lopende of startende onderzoeks- en beleidstrajecten. Een van de vervolgstappen
die in gang is gezet, is het opstellen van een adaptatieagenda. Deze zal juni
2008 verschijnen.Doel strategieHet doel van deze strategie is om de ruimtelijke inrichting van Nederland
klimaatbestendig te maken. We kijken daarbij 100 jaar vooruit, zoals ook de
klimaatscenario’s van het KNMI en het IPPC dat doen. Een innovatieve,
intersectorale aanpak staat daarin centraal. Het streven is om aanpassing
aan klimaatverandering reeds in 2015 integraal onderdeel («mainstream»)
te laten zijn van beleid.De strategie is gericht op de samenwerking tussen overheden, wetenschappelijke
kennisinstituten, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven. Op basis
van deze strategie zullen met deze partijen afspraken gemaakt worden over
ieders bijdrage aan het realiseren van de enorme opgave die adaptatie met
zich meebrengt. Deze afspraken zullen worden vastgelegd in een Nationale Adaptatieagenda.De adaptatiestrategie richt zich bewust op Nederland, ondanks het feit
dat klimaatverandering een mondiaal probleem is. Het belangrijkste argument
hiervoor is dat klimaatverandering wel mondiale oorzaken kent, maar vooral
lokaal en regionaal aanpassingen vraagt. Dit in tegenstelling tot mitigatie,
waar een strategie en aanpak op mondiale schaal vereist zijn en de relatie
tussen ontwikkelingslanden en westerse landen van groot belang is. Op onderdelen
is voor adaptatie grensoverschrijdende samenwerking wenselijk, zoals bijvoorbeeld
op het terrein van waterbeheer en biodiversiteit. Ook internationale uitwisseling
van kennis en ervaringen op het gebied van adaptatie is cruciaal.Mitigatie en adaptatieOm de menselijke invloed op klimaatverandering te beperken voeren we emissiebeleid. De uitstoot van broeikasgassen zou hierdoor drastisch
moeten verminderen. Het is van het grootste belang om op mondiale schaal bindende
afspraken te maken en concrete resultaten te boeken. Onlangs is de noodzaak
voor vergaande «mitigerende maatregelen» nog eens bevestigd door
de Britse econoom Sir Nicholas Stern (The economics of climate change, 2006).
Zijn berekeningen maken duidelijk dat ook vanuit een economisch perspectief
het voordeliger is nu maatregelen te treffen. De kosten zijn nu namelijk vele
malen kleiner dan de toekomstige schade als gevolg klimaatverandering.Echter, zelfs als het emissiebeleid op korte termijn het gewenste resultaat
heeft, dan nog zullen we ons in Nederland moeten aanpassen. Anders dan bij
mitigatie, waarbij sprake is van een mondiale aanpak met mondiale effecten,
moeten maatregelen gericht op aanpassing vooral een lokale of regionale schaal
hebben. Een lokale maatregel zoals bijvoorbeeld het verbeteren van het rioleringsstelsel
levert een direct lokaal voordeel bij zware regenbuien.Ruimtelijke en maatschappelijk aanpassingenOmgaan met de effecten van klimaatverandering is geen eenvoudige opgave.
Deze strategie belicht de ruimtelijke aspecten. Het gaat om de klimaatbestendigheid
van locatiekeuzes, de ruimtelijke inrichting en het ontwerp van gebouwen.
Weerstand, veerkracht en aanpassingsvermogen zijn daarbij belangrijke criteria.Veiligheid, leefklimaat, biodiversiteit en economie vormen de belangrijkste
maatschappelijk thema’s waarvoor ruimtelijke aanpassingen noodzakelijk
zijn. De investeringen in een klimaatbestendige inrichting biedt goede mogelijkheden
om de vitaliteit en aantrekkelijkheid van Nederland te vergroten.Niet-ruimtelijke maatregelen, zoals bijvoorbeeld de introductie van nieuwe
vaccinatieprogramma’s met het oog op nieuwe ziekten of het instellen
van een verbod op de besproeiing van tuinen blijven buiten het bereik van
deze strategie. Ze zijn niet minder belangrijk, maar zullen in andere beleidstrajecten
worden opgepakt.Voor aanpassing aan klimaatverandering is een structurele verandering
in denken en handelen vereist. Gedragsverandering is mogelijk door bewustwording,
ontwikkeling van kennis en het bieden van de juiste instrumenten. De overheden
moeten zich toekomstgericht opstellen om het goede voorbeeld te geven. Gedragsverandering
laat zich niet direct plannen en sturen. Een pro-actieve houding en het bieden
van een handelingsperspectief vergroot hiervoor wel de kansen.Nu aan de slagDe strategie geeft richting aan het proces om Nederland klimaatbestendig
te maken. Het biedt een gemeenschappelijk kader voor klimaatbestendig denken
en handelen. Klimaatverandering kent veel onzekerheden. De richting waarin
het klimaat verandert is wel duidelijk. We kunnen daarom ook nu beginnen om
de klimaatbestendigheid van de ruimtelijke inrichting te vergroten. Langer
wachten is zeker niet raadzaam omdat:• investeringen in de ruimtelijke inrichting een grote structurerende
werking hebben en er dus nu maatregelen moeten worden getroffen om de mogelijkheden
voor ruimtelijke aanpassingen in de toekomst open te houden;• door slim te investeren in ruimtelijke aanpassingen nu nog kan
worden voorkomen dat in de toekomst uitsluitend nog maatregelen tegen zeer
hoge kosten getroffen kunnen worden;• door de toename van geïnvesteerd kapitaal de potentiële
schade toeneemt waardoor bijvoorbeeld de risico’s van een dijkdoorbraak aanzienlijk groter zijn geworden. Ruimtelijke aanpassingen om deze
schade te beperken zijn daarom noodzakelijk;• het klimaat zich ook sneller en minder geleidelijk kan ontwikkelen
dan nu is voorzien.Onzekerheden op het gebied van kennis over de aard en omvang van klimaatverandering
zijn dus geen reden om nu niet aan de slag te gaan. Absolute zekerheid over
het tempo van de klimaatverandering is op korte termijn niet te krijgen. We
weten voldoende om nu de eerste stappen te zetten.Opbouw strategieVoorliggende nationale adaptatiestrategie is de eerste stap in het proces
om te komen tot een klimaatbestendige inrichting van Nederland. De strategie
zet partijen aan tot nadenken, tot samenwerken, tot heroverwegingen en tot
actie. De notitie beschrijft – op basis van de huidige kennis van klimaatverandering –
met welke effecten Nederland te maken krijgt. Deze effecten zijn toegesneden
op de thema’s veiligheid, leefklimaat, biodiversiteit en economie. Tevens
geeft de strategie aan op welke manier we de KNMI-scenario’s moeten
hanteren bij ruimtelijke afwegingen en hoe we in beginsel zouden kunnen omgaan
met onzekerheden.Aanpassing aan klimaatverandering vereist een verandering in ons denken
en handelen. Voor het realiseren van de ruimtelijke opgave zijn leidende principes
geformuleerd die bijdragen aan het vergroten van de klimaatbestendigheid van
de ruimtelijke inrichting van Nederland op korte en lange termijn.De inhoudelijke onderbouwing van de strategie is voor een belangrijk deel
verzorgd door het samenwerkingsverband «Routeplanner» van de onderzoeksprogramma’s
Klimaat voor Ruimte, Leven met Water en Habiforum.De beleidsnotitie bevat tevens een aanzet voor een eerste Nationale Adaptatieagenda.
Het rijk, als initiatiefnemer van het ARK-programma, formuleert in deze aanzet
de belangrijkste eigen bijdragen. De agenda dient hiertoe niet beperkt te
blijven. Het rijk zal samen met andere overheden, maatschappelijke organisaties
en het bedrijfsleven de agenda completeren, en nadere inhoud en uitvoering
geven aan de acties in de agenda. Daartoe worden onder andere regionale impulsbijeenkomsten
georganiseerd. De strategie biedt een uitnodiging aan al deze partijen om
met duurzame en inspirerende initiatieven te komen!2 HET KLIMAAT VERANDERTWat gebeurt er als we niets doen?2.1 Klimaatverandering op mondiaal niveauDe afgelopen eeuw is de gemiddelde temperatuur op aarde met ruim 0,7 graden
Celsius toegenomen. Volgens klimaatwetenschappers heeft de mens hierin een
belangrijk aandeel via de uitstoot van broeikasgassen. De verwachting is dat
de opwarming zich in de 21e eeuw versneld zal voortzetten. Door de toenemende
emissie van broeikasgassen wordt in 2100 een mondiale temperatuurstijging
verwacht van 1,5 tot 5,8 graden Celsius.De gevolgen van klimaatverandering doen zich voor over de gehele wereld
en zijn divers van aard. Klimaatzones zullen verschuiven en extreme weerssituaties
komen vaker voor. In het algemeen zullen droge regio’s droger
worden dan ze nu al zijn, terwijl waterrijke gebieden juist natter worden.
De zeespiegel kan stijgen door uitzetting van water veroorzaakt door opwarming
van het zeewater. Ook het afsmelten van landijs aan de polen zal leiden tot
een stijging van de zeespiegel. Op de IJskap van Groenland is dit proces al
goed zichtbaar. Het uitzetten van zeewater draagt vooralsnog het meeste bij
aan de zeespiegelstijging. Klimaatmodellen voorspellen dat de zeespiegel tot
2100 met tussen de 20 en 90 cm zal stijgen. De afgelopen eeuw is de zeespiegel
reeds 20 cm gestegen.2.2 De effecten van klimaatverandering in de wereldHet stijgen van de zeespiegel bedreigt laag gelegen deltagebieden en eilanden
in de gehele wereld. Mondiaal zouden er veranderingen van golfstromen en luchtcirculaties
kunnen plaatsvinden met grote gevolgen voor de continenten. Van grote delen
van gebieden met permafrost, zoals in Siberië, zal de bovenlaag ontdooien
door de hogere temperaturen, waardoor ook de methaanuitstoot zal toenemen.
Op het noordelijke halfrond schuift de boomgrens op naar het noorden. Het
Midden-Oosten wordt droger en ook grote delen van Zuid-Amerika, Afrika en
Australië moeten rekening houden met ernstige watertekorten. Afrika is
nu al gevoelig voor droogten en overstromingen klimaatverandering zal de kans
hierop vergroten. Zelf heeft Afrika niet de kennis en de middelen om zich
aan te passen. Dit maakt Afrika uitermate gevoelig voor klimaatveranderingen.
Dit kan grote migratiestromen op gang brengen binnen Afrika en ook naar andere
delen van de wereld. Ook zal als gevolg van klimaatverandering de biodiversiteit
op wereldschaal afnemen.Ook in Europa zijn de effecten al waarneembaar. Dit is met name te zien
bij gletsjers: acht van de negen gletsjergebieden neemt in omvang af. In de
Alpen stijgt de sneeuwgrens. Het skitoerisme ondervindt hiervan nu al ernstige
schade. De verspreiding van ecosystemen en soorten verandert. In het algemeen
geldt dat soorten en systemen naar het noorden en hoger gelegen gebieden migreren.
De toename van de lengte van het groeiseizoen, de hogere temperaturen en de
verandering in neerslagpatronen hebben gevolgen voor de Europese landbouw.
De rivieren die hun oorsprong vinden in de Alpen zullen van overwegend gletsjerrivieren
met een min of meer constante aanvoer van water, langzaam veranderen in regenrivieren,
waarvan het waterpeil veel sterker zal gaan fluctueren.In Zuid-Europa zal het heter en droger worden; de voorspelling is dat
de Sahara in de komende decennia als het ware over de Middellandse Zee «springt»
met als gevolg woestijnvorming. Dit heeft grote gevolgen voor de watervoorraden,
erosie, de landbouw, de biodiversiteit en niet in de laatste plaats voor het
toerisme.2.3 Klimaatverandering in NederlandIn mei 2006 heeft het KNMI vier nieuwe klimaatscenario’s gepresenteerd.
In deze scenario’s zijn de meest actuele wetenschappelijke inzichten
rond klimaatverandering in Nederland verwerkt. De KNMI-scenario’s maken
gebruik van modelberekeningen die gemaakt zijn voor het vierde rapport van
het IPCC, dat in 2007 is gepubliceerd.Hoe het klimaat in Nederland verandert is volgens het KNMI vooral afhankelijk
van de wereldwijde temperatuurstijging en van veranderingen in de stromingspatronen
van de lucht in West-Europa en de daarmee samenhangende veranderingen in de
wind. Naar verwachting zal het klimaat in Nederland in de zomer steeds meer
gaan lijken op het klimaat rondom Parijs in Frankrijk en in de winter op de
Po-vlakte in Noord-Italië. Uit de scenario’s komt volgens het KNMI het onderstaande beeld naar
voren:• De opwarming van Nederland zet in alle scenario’s door, hierdoor
komen zachte winters en warme zomers vaker voor;• De winters worden gemiddeld natter (met maximaal 28% in
2100) en ook de extreme neerslaghoeveelheden nemen toe;• De hevigheid van extreme regenbuien in de zomer neemt toe, maar
het aantal zomerse regendagen wordt juist minder. Ook de kans op (extreem)
droge periode neemt hierdoor toe;• De zeespiegel blijft stijgen. Naast een verwachte absolute zeespiegelstijging
van 35–85 centimeter in 2100 moet rekening gehouden worden met een dalende
bodem in West-Nederland (door kanteling van het Noordelijk deltabekken en
inklinking van het veen), waardoor de relatieve zeespiegelstijging hoger uit
zal komen. Als de ijskappen van Groenland en West-Antarctica op grote schaal
afsmelten wordt op een termijn van enkele eeuwen een stijging van enkele meters
verwacht;• De afvoer van de grote rivieren neemt in de winter toe; in de zomer
zijn mogelijk lagere waterstanden te verwachten;• De kans op extreme weerssituaties, zoals hittegolven en extreme
buien, neemt toe.2.4 De effecten van klimaatverandering in NederlandKlimaatverandering heeft vooral gevolgen voor de veiligheid, het leefklimaat,
de biodiversiteit en voor bepaalde economische sectoren.VeiligheidDe stijging van de zeespiegel, een toenemende kans op stormen en extreme
afvoeren van de rivieren vormen een bedreiging voor onze kustgebieden, het
rivierengebied en het IJsselmeergebied. Getijdenwerking, wind, de golflengte
en de diepte van het water in het voorland spelen hierbij een belangrijke
rol. Bodemdaling vergroot de kwetsbaarheid van deze gebieden.Een stijging van de zeespiegel en hogere waterstanden bij stormen leiden
tot een toename van de kans op versterkte kustafslag en overstroming vanuit
zee. Tevens zullen door toenemende regenval in de winter de rivieren meer
water te verwerken krijgen, waardoor ook de kans op overstromingen vanuit
de rivieren toeneemt. De combinatie van beide effecten leidt in het benedenrivierengebied
tot een extra toename van het overstromingsrisico. Bij een hogere zeespiegel
ontstaan er problemen met een vrije afvoer van de grote rivieren. Vooral bij
noordwesterstorm is die kans aanwezig, aangezien het zeewater dan maximaal
wordt opgestuwd tegen de Nederlandse kust. Ook de grote wateren van het IJsselmeergebied
en de Zuidwestelijke Delta zullen meer water moeten bergen, waarmee in de
omringende gebieden de kans op overstromingen toeneemt. Door een stijgende
zeespiegel neemt ook de kweldruk toe, met name in lagere delen van ons land.LeefklimaatIntensievere regenval in de winter en zwaardere buien in de zomer geven
meer wateroverlast. In de bebouwde omgeving leidt dat vaker tot overlast en
schade: straten lopen onder water, kelders en tunnels stromen vol, huizen
en winkels lopen waterschade op. Het overgrote deel van de huidige riool-
en afvoersystemen in de stad is niet ontworpen op de hevigheid van toekomstige
buien. Zonder aanpassing zal overstort van rioleringen vaker voorkomen met
als gevolg een verslechtering van de waterkwaliteit. Ook in het landelijke
gebied zal aanzienlijke wateroverlast vaker voorkomen. Als in het waterafvoersysteem
onvoldoende afvoer- en bergingscapaciteit beschikbaar is zullen
landbouw- en natuurgebieden schade oplopen.In de zomer zal vaker een watertekort voorkomen. Landbouw en natuur leiden
vooral schade door een hogere verdamping en minder regenval. Gecombineerd
met de toename van grondwaterwinning voor menselijk gebruik in de zomer kan
het grondwaterpeil extra dalen. Ook beperkingen in de infiltratiecapaciteit
als gevolg van verhard oppervlak veroorzaakt daling van het grondwaterpeil.
Er zal daardoor minder water beschikbaar zijn voor landbouw- en natuurgebieden
en drinkwaterwinning. Waterstanden van rivieren en beken zullen vaker een
extreem laag peil kunnen bereiken. Dit kan onder meer leiden tot een verslechtering
van de waterkwaliteit. Vooral in het westen van het land zal de verminderde
wateraanvoer in de zomer gecombineerd met een hogere zeespiegel, resulteren
in verzilting van het water. Zout water dringt verder landinwaarts binnen
via de rivieren en via het grondwater (zoute kwel). Negatieve gevolgen van
de zomerse watertekorten liggen met name bij de natuur, de landbouw, de energievoorziening
(koelwater), de drinkwaterwinning, de recreatie en de binnenvaart.Indien aanpassingsmaatregelen uitblijven zal het aantal mensen dat overlijdt
aan de gevolgen van hittegolven in de zomer zeer waarschijnlijk toenemen.
Vooral ouderen zijn kwetsbaar. Met name de gebouwde omgeving is niet ingesteld
op situaties waarin langdurige hitte steeds vaker zal optreden. Ook is bij
de bouw van Nederlandse huizen meestal geen rekening gehouden met hoge temperaturen.
Steden warmen sneller op dan het platteland en koelen in de nacht langzamer
af, waardoor binnen de stedelijke gebieden hitte-eilanden kunnen ontstaan.
Als gevolg daarvan overleden in de zomer van 2003 grote aantallen mensen in
Parijs, met name ouderen.Klimaatverandering leidt ook tot een gemiddeld aangenamer klimaat. De
mogelijkheden voor dagelijkse activiteiten «op straat» nemen toe.
Het langere buitenseizoen betekent ook meer buitenrecreatie. Een toename van
warme dagen heeft een positieve invloed op de gezondheid en het welbevinden
van de Nederlanders.Klimaatverandering heeft ook een aantal indirecte effecten voor de gezondheid.
Het aantal gevallen met de ziekte van Lyme kan toenemen. In de zomer kan bij
gelijkblijvende emissies het aantal smogdagen (ozon en fijn stof) toenemen,
terwijl de smog in de winter (fijn stof) naar alle waarschijnlijkheid afneemt.
Vanwege de drogere zomers is de verwachting dat het aantal mensen dat last
krijgt van pollenallergie toeneemt. Ook het aantal watergerelateerde ziekten
kan toenemen (botulisme en blauwalgen), vanwege de hogere temperaturen in
de zomer en het vaker en langduriger voorkomen van stilstaand water. Door
warmere en gemiddeld genomen drogere zomers is het voorstelbaar dat het aantal
UV-gerelateerde aandoeningen toeneemt.BiodiversiteitDe opwarming van de aarde zal leiden tot een ruimtelijke verschuiving
van soorten en ecosystemen. Klimaatverandering vergroot de natuurlijke stressfactoren
voor ecosystemen. Bepalend hierbij zijn de temperatuur en veranderingen in
de beschikbaarheid van water van de juiste kwaliteit. Om deze stressfactoren
op te vangen wordt een robuuste en flexibele inrichting van natuurgebieden
en goede migratiemogelijkheden voor flora en fauna tussen natuurgebieden gevraagd.
De migratie wordt momenteel bemoeilijkt door versnippering van leefgebieden
en het beperkte verspreidingsvermogen van sommige soorten, waardoor geschikte
leefgebieden niet gekoloniseerd kunnen worden. Niet alle soorten zullen klimaatverandering kunnen opvangen. Vooral soorten die slechts kleine
afstanden kunnen afleggen tussen leefgebieden of alleen in heel specifieke
leefgebieden kunnen overleven krijgen het daardoor moeilijk. Nu al blijken
natuurlijke processen te verschuiven waardoor kringlopen niet meer op elkaar
aansluiten. Een voorbeeld hiervan is dat rupsen zich al verpopt hebben voordat
vogels uit hun ei gekropen zijn.Rivieren hebben als gevolg van hogere winterafvoeren meer ruimte nodig.
Deze ruimte biedt uitstekende kansen voor natuurontwikkeling. Een aandachtspunt
hierbij blijft de kwaliteit van het water en sediment. Ook aanpassingen van
de kustbescherming bieden kansen voor natuurontwikkeling. Duinen, kwelders
en zandplaten geven een natuurlijke bescherming tegen de zee en vertegenwoordigen
natuur met een hoge ecologische waarden. Dynamische watersystemen zijn aantrekkelijk
voor natuurgebieden, echter overstromingen kunnen onomkeerbare schadelijke
gevolgen hebben voor leefomgevingen.Nederland heeft rijke waterafhankelijke ecosystemen met hoge internationale
waarden. Deze systemen kunnen onder druk komen te staan als gevolg van een
hogere watertemperatuur, sterk fluctuerende waterstanden, wateroverlast, verdroging
en een verslechtering van de waterkwaliteit.Economie: landbouw, toerisme en recreatie, infrastructuur
en energieVoor de Nederlandse economie als geheel liggen er zowel kansen als bedreigingen.
De grootste bedreiging vormt uiteraard de kwetsbaarheid van de laag gelegen
delen van Nederland voor overstromingen. Anderzijds: er liggen ook kansen,
zoals voor de land- en tuinbouw, die zouden kunnen profiteren van een langer
groeiseizoen. Ook verbetert de internationale concurrentiepositie voor recreatie
en toerisme, die baat hebben bij een langer zomerseizoen en een aantrekkelijker
voor- en najaar.Naar verwachting zal de internationale concurrentiepositie van de Nederlandse
landbouw in het algemeen verbeteren, bijvoorbeeld ten opzichte van de Zuid-Europese
landbouw en de landbouw in ontwikkelingslanden. Dit komt omdat het Nederlandse
klimaat zich relatief gunstig ontwikkelt. Op regionale en lokale schaal zijn
de effecten van klimaatverandering zeer relevant voor de Nederlandse landbouw.
Positieve effecten zijn dat de lengte van het groeiseizoen zal toenemen en
de kans op vorstschade af zal nemen. Daar staat tegenover dat de kans op watergerelateerde
schade (wateroverlast, droogte en verzilting) toeneemt en vorst gunstig is
voor de bodemstructuur. Vooral de glastuinbouw is gevoelig voor waterkwaliteit.
Klimaatveranderingen zal een extra druk leggen op duurzaam ondernemen. Er
wordt verwacht dat nutriënten sneller uit zullen spoelen. Op Europese
schaal zullen waterinefficiënte productieprocessen in de toekomst onder
druk komen te staan als gevolg van een kleiner wateraanbod in de zomer. Temperatuursstijging
zal leiden tot een grotere plaagdruk en meer kans op virusbesmettingen. Ook
kan de landbouw mogelijk geconfronteerd worden met andere ziekte en plagen.
De noodzaak om gewasbeschermingsmiddelen te gebruiken kan hierdoor groter
worden. De doorwerking van Klimaatverandering op het water- en bodemsysteem
zal om bedrijfseconomische afwegingen mogelijk leiden tot aanpassingen in
grondgebruik en productieproces en dit kan gevolgen hebben voor het landschap.Gevolgen voor de visserij zijn nog moeilijk voorspelbaar. De opwarming
van de aarde leidt tot hogere watertemperaturen in de Noordzee. Onduidelijk
is of stromingspatronen in de Noordzee veranderen. De gevolgen van klimaatverandering
voor de visserijsector zijn nu nog onduidelijk. Opwarming van de Nederlandse
kustwateren en de Noordzee maken deze systemen aantrekkelijker
voor vissoorten die nu voornamelijk zuidelijker voorkomen, terwijl sommige
Nederlandse soorten naar het noorden opschuiven. De rivieren zullen in de
winter meer nutriëntrijk water aanvoeren, terwijl in de zomer juist minder
water de zee instroomt. Dit heeft gevolgen voor de kwaliteit en de zoet-zout
gradiënt in het kustwater. De gevolgen voor visbestanden zijn niet eenduidig.
Een hogere temperatuur en extra nutriënten kunnen gunstig zijn voor het
visbestand, deze factoren kunnen echter ook leiden tot algenbloei, zuurstofloosheid
en hoge concentraties van giftige stoffen. Lage waterstanden in riviersystemen
kunnen visserij ernstig bemoeilijken. Deze situaties zullen vaker voorkomen.Klimaatverandering zorgt voor een verbetering van de internationale concurrentiepositie
van de toeristische sector in Nederland. Het Nederlandse klimaat zal gunstiger
worden voor toerisme, terwijl bijvoorbeeld het Middellandse zeegebied te warm
wordt. Daarnaast blijft Nederland een veilige vakantiebestemming. Deze verbeterde
concurrentiepositie zal de vraag naar accommodaties en recreatiefaciliteiten
vergroten. De Nederlandse recreatie heeft een sterke link met water. Recreatie
vereist water van een goede kwaliteit. Onder druk van warm en nutriëntrijk
water zal de kans op botulisme en blauwalg toenemen. Tegelijkertijd kunnen
er beperkingen ontstaan voor de waterrecreatie, omdat de bevaarbaarheid van
vaarwegen door het lagere oppervlaktewaterpeil af kan nemen in de zomermaanden.
Daar staat tegenover dat door het realiseren van nieuwe waterpartijen en groen
blauwe dooradering ten behoeve van het tegengaan van wateroverlast, verdroging
en hitteoverlast er extra recreatiemogelijkheden kunnen ontstaan. Klimaatverandering
geeft ook een extra impuls aan beleid gericht op meer recreatiegroen in en
om de stad (GIOS). De aanleg van parken, bossen, water en recreatiegebieden
kan in de zomer de kans op hitteoverlast en de kans op wateroverlast doen
afnemen. Dit geldt ook voor de bufferzones, die conform de Nota Ruimte, getransformeerd
moeten worden tot relatief grootschalige groenblauwe gebieden met diverse
mogelijkheden voor ontspanning en recreatie.De mainports Rotterdam en Schiphol en de vervoerssector zullen gevolgen
ondervinden. Zo zal de scheepvaart zich in de zomer moeten voorbereiden op
frequentere dieptebeperkingen op de grote rivieren door lage waterstanden.
Het just-in-time aanleveren van goederen via vaarwegen
wordt kwetsbaarder. In de winter zijn het juist de hogere rivierstanden die
kunnen leiden tot hinder voor het scheepvaartverkeer. Hogere temperaturen
en meer regenval vereisen aanpassingen van het vliegverkeer. Aan de andere
kant zullen er minder regendagen in de zomer en minder ijsdagen in de winter
zijn. Ook voor de weg- en railinfrastructuur zouden er gevolgen kunnen zijn.
Doordat er minder vorst voorkomt en er minder met pekel gestrooid hoeft te
worden zal er minder winterschade zijn aan rails en autowegen. Anderzijds
kunnen (langdurig aanhoudende) hogere temperaturen in de zomer leiden tot
schade aan rails, gebouwen en wegen. De huidige infrastructuur is daar veelal
niet op ontworpen. Tot slot kan ook de toenemende wateroverlast resulteren
in meer schade aan infrastructuur en bebouwing. De toename van corrosie vormt
een risico voor de bouw en het onderhoud van woningen en infrastructuur.De vraag naar koeling in de zomer zal toenemen en de vraag naar warmte
in de winter zal afnemen. De toenemende vraag naar elektriciteit in de zomer
als gevolg van de toenemende vraag naar koeling valt samen met een afnemende
elektriciteitsproductiecapaciteit als gevolg van de temperatuurstijgingen
in het rivierwater. Hierdoor zal veel minder of onvoldoende koelwater beschikbaar
zijn langs de binnenwateren en rivieren. De sector heeft deze ontwikkeling
reeds erkend; nieuwe elektriciteitscentrales worden langs de kust gepland.
Daarnaast biedt de verwachte klimaatverandering meer kansen voor
het toepassen van zonne-energie, zowel voor huishoudens als voor bedrijven.2.5 Hoe omgaan met onzekerheden: uitgangspunten voor beleidOnzekerhedenOver de richting waarin het klimaat verandert bestaat consensus. Het tempo
en de mate waarin het klimaat verandert is echter omgeven met onzekerheden.
Scenariostudies maken ons duidelijk welke ontwikkelingen denkbaar zijn. Daardoor
zijn we in staat om voorbereidingen te treffen op mogelijke toekomstige ontwikkelingen
van het klimaat.Hoe het klimaat in Nederland verandert is volgens het KNMI vooral afhankelijk
van de wereldwijde temperatuurstijging en van veranderingen in de stromingspatronen
van de lucht in West-Europa en de daarmee samenhangende veranderingen in de
wind. De scenario’s combineren daarom een gemiddelde mondiale temperatuurstijging
van 1 of 2 graden Celsius met het al dan niet wijzigen van de stromingspatronen
van de lucht.Het KNMI acht elk van de vier scenario’s wetenschappelijk even waarschijnlijk.
Het valt op dit moment dus niet te zeggen of de zeespiegel met 25 (G en G+)
of met 85 centimeter stijgt in 2100 (W en W+). De kans dat de veranderingen
in het klimaat zich binnen de bandbreedte van deze vier scenario’s zal
afspelen schat het KNMI op 80%. Het kan dus lager uitvallen, maar ook
hoger.Uiteraard kennen de scenario’s hun beperkingen en onzekerheden.
De snelheid en de mate waarin het klimaat verandert is alleen binnen een bepaalde
bandbreedte te voorspellen. Dit komt volgens het KNMI enerzijds omdat de uitstoot
van broeikasgassen in de toekomst onvoorspelbaar is en anderzijds omdat klimaatmodellen
nog niet in staat zijn alle complexe processen in het klimaatsysteem na te
bootsen.Het onderzoek naar klimaatverandering staat niet stil. Periodiek zal het
KNMI nieuwe scenario’s presenteren op basis van verbeterde klimaatmodellen.
Deze nieuwe scenario’s zullen preciezer de klimaatverandering voorspellen
en een specifieker beeld geven van regionale en lokale effecten. Bij een herziening
van de KNMI-scenario’s zullen eventueel ook de uitgangspunten voor het
beleid moeten worden bijgesteld. Monitoring van de klimaatverandering en de
beleidsontwikkeling spelen derhalve een cruciale rol.Uitgangspunten voor beleidVoor investeringsbeslissingen en ruimtelijke afwegingen zijn we aangewezen
op klimaatscenario’s. Met inachtneming van de onzekerheden bieden de
klimaatscenario’s de wetenschappelijke legitimatie en basis voor het
(ruimtelijke) adaptatiebeleid. Voor een structurele doorwerking van de scenario’s
zijn gemeenschappelijke, bindende afspraken vereist. In het algemeen geldt
dat we een «behoedzame» investeringsstrategie na zouden moeten
streven, waarbij de KNMI-scenario’s voor de komende eeuw leidend zijn.
Voor specifieke grootschalige, strategische investeringen zouden we moeten
streven naar een «robuuste» ruimtelijke afweging, waarbij getoetst
wordt aan extremere scenario’s en aan een langere termijn.Behoedzaam investerenNieuwe investeringsprojecten zullen getoetst moeten worden aan de vier
KNMI-scenario’s om te onderzoeken in welke mate ze klimaatbestendig
zijn. Als horizon wordt het eind van deze eeuw aangehouden. Een kosten-batenanalyse
kan inzicht bieden in de mate waarin investeringen direct vereist
zijn en of maatregelen ook later doorgevoerd kunnen worden. Bij uitstel van
maatregelen moet geborgd zijn dat aanpassing later ook daadwerkelijk mogelijk
is en niet tot extreme kosten leidt. Bijvoorbeeld door een doordacht stedenbouwkundig
of landschappelijk ontwerp, of door ruimtelijke reserveringen.Robuust investerenGrootschalige ruimtelijke investeringen vereisen, vanwege het onomkeerbare
karakter en de hoge kosten van aanpassing achteraf, een afweging op basis
van een eventueel sneller en ongunstiger verloop van klimaatverandering dan
in de huidige scenario’s is voorzien. Ook kan het nodig zijn om hiervoor
langer dan 100 jaar vooruit te kijken. Voor een aantal nader te selecteren
strategische vraagstukken zal het Rijk, samen met het KNMI en de planbureaus,
de dreiging van extremere omstandigheden onderzoeken, en nagaan welke gebieden
of sectoren het meest kwetsbaar zijn. Ook hier kan een maatschappelijke kosten-batenanalyse
nodig zijn om verschillende aanpassingsopties op financiële haalbaarheid
en maatschappelijk draagvlak te beoordelen.De gevolgen van klimaatverandering zijn zorgwekkend en dwingen ons tot
actie. Niettemin kunnen we, uitgaande van de klimaatscenario’s van het
KNMI (2006), met de juiste maatregelen ook op de lange termijn blijven wonen,
werken en recreëren in het westen van Nederland en het rivierengebied.
Bovendien is klimaatverandering niet alleen problematisch, maar schept het
ook marktkansen. De internationale concurrentiepositie van onze landbouw kan
worden versterkt, stabiel zomerweer trekt toeristen aan en innovaties in het
waterbeheer versterken onze internationale reputatie.3 EEN RUIMTELIJKE OPGAVEWat heeft de ruimtelijke inrichting met klimaatverandering
te maken?3.1 Een ruimtelijke benaderingAdaptatie aan klimaatverandering is in hoge mate een ruimtelijk vraagstuk.
De effecten van klimaatverandering hebben grote invloed op onze leefomgeving.
Ruimtelijke maatregelen zijn dikwijls erg geschikt om bedreigingen van klimaatverandering
duurzaam en effectief het hoofd te bieden en om kansen te benutten.Bij ruimtelijke aanpassingen gaat het om veranderingen in het ontwerp
van gebieden en gebouwen, de locatiekeuzes, en de inrichting en het gebruik
van de ruimte. Deze aanpassingen zorgen ervoor dat de effecten van klimaatverandering
acceptabel zijn. Dit vereist politieke en bestuurlijke keuzes. De ruimte voor
oplossingen, vooral in het meer kwetsbare westelijke deel van Nederland, wordt
steeds schaarser en de planning en uitvoering van maatregelen vergt de nodige
tijd. Voor investeringen op het gebied van infrastructuur (al dan niet waterkerend)
of grootschalige verstedelijking is extra aandacht vereist. Deze investeringen
zijn in het algemeen onomkeerbaar en ruimtelijk structurerend voor andere
ontwikkelingen.3.2 Ruimtelijk aanpassenRuimtelijke en technische maatregelen zijn nodig om tot een klimaatbestendige
inrichting van Nederland te komen. Op alle niveaus – gebouwen, percelen,
wijken en gebieden – kunnen aanpassingen aan de ruimtelijke inrichting
en het gebruik worden gerealiseerd om de verwachte effecten van
klimaatverandering op te vangen. Een klimaatbestendige ruimtelijke inrichting
heeft een lage kwetsbaarheid (weerstand en veerkracht) en een hoog aanpassingsvermogen.Weerstand is nodig om extreme omstandigheden te kunnen weerstaan. Veerkracht
is vereist om snel te kunnen herstellen zodra de omstandigheden weer normaal
zijn. Onzekerheden over met name de omvang en tempo van klimaatverandering
vragen daarnaast een goed aanpassingsvermogen.Het Nederlandse kustverdedigingssysteem bijvoorbeeld heeft een hoge weerstand
en een lage veerkracht: het is bestand tegen stormvloeden en krachtige stormen
maar als het systeem bezwijkt duurt het lang voordat het weer in de oude staat
terug is. Het koelsysteem van elektriciteitscentrales heeft daarentegen een
lage weerstand en een hoge veerkracht: het zal regelmatig falen als de temperatuur
van het rivierwater stijgt, maar zodra de temperatuur daalt functioneert het
weer normaal. Ruimtelijke reserveringen voor maatregelen die op termijn mogelijk
noodzakelijk zijn, en plannen klaar hebben liggen voor het geval klimaatverandering
onverhoopt mocht versnellen, dragen bij aan het aanpassingsvermogen.Om tot de noodzakelijk geachte ruimtelijke aanpassingen te komen, zijn
twee uitgangspunten in het bijzonder van belang:1. Risicobeheersing: strategisch omgaan met onzekerheden en het voorkomen én
beperken van schade;2. Natuurlijke processen: eigenschappen van natuurlijke systemen gebruiken
en ruimte geven.3.2.1. Risicobeheersing: voorkomen én beperken
van schadeAbsolute zekerheid bestaat nietDe risicobenadering houdt in dat de kans op falen enerzijds en de eventuele
gevolgen van het falen anderzijds meer in samenhang worden bezien (risico=kans
x gevolg). Klimaatverandering vergroot de kans op het falen van systemen en
netwerken. Bijvoorbeeld de kans dat een hoogwaterkering bezwijkt neemt toe.
Absolute veiligheid en zekerheid kan niemand garanderen. Dat besef is steeds
breder aanwezig. Het is immers niet uitgesloten dat dijken of duinen het ergens
begeven of dat door onverwacht slecht weer vervoersnetwerken stil vallen.
Het kan misgaan door het feit dat weersomstandigheden zich extremer manifesteren
dan verwacht of door menselijk of technisch falen. Met alle risico’s
van dien voor de veiligheid van bewoners, economische schade, de beheersing
van de energievoorziening (essentieel voor gemalen, sluizen, noodpompen, etc.)
en de bestendigheid van infrastructuur (essentieel voor evacuatie).Met behulp van ruimtelijke maatregelen is het mogelijk om de overlast
en schade te beperken. Risicobeheersing dus. Bijvoorbeeld met een tweede dijk
achter de primaire waterkering en een goed evacuatieplan. De klap komt dan
wat minder hard aan. Daarnaast dient rekening gehouden te worden met het herstelvermogen
van functies of gebieden.Compartimentering biedt eveneens mogelijkheden om schade te beperken.
In geval van een overstroming wordt niet een complete dijkring getroffen maar
slechts een deel. Door bij te dragen aan een beheerste overstroming en een
slimme ruimtelijke inrichting kan de schade en het aantal slachtoffers worden
beperkt Ook kunnen door middel van compartimentering vitale of kwetsbare functies
extra beschermd zijn. Compartimentering in steden bijvoorbeeld kan ervoor
zorgen dat voorzieningen als ziekenhuizen, brandweer en politie of evacuatieroutes
kunnen blijven functioneren ten tijde van een ramp. Het herstellen van beschadigde
functies of getroffen gebieden kan ook sneller plaatsvinden als energie- of transportnetwerken in tact gebleven zijn. Hoge gebouwen en hoger gelegen
gebieden zullen in de toekomst mogelijkerwijs dienst moeten doen als vluchtplaatsen.Zichtbare ruimtelijke maatregelenDe zichtbaarheid van ruimtelijke ingrepen die gevolgen beperken, kan bijdragen
bij aan bewustwording. Het wordt zichtbaar dat het ook wel eens mis kan gaan.
Het vraagt om voorzieningen waarvan niet met zekerheid te zeggen is hoe vaak
en wanneer hier een beroep op gedaan zal worden. Het is een vorm van het zekere
voor het onzekere nemen voor die maatschappelijke functies en waarden die
door klimaatverandering bedreigd worden.3.2.2 Natuurlijke processen: gebruiken en ruimte
gevenOnvoldoende ruimte opvang gevolgen klimaatveranderingNederland ligt in een van de meest geïndustrialiseerde delta’s
van de wereld, een gebied dat sinds mensenheugenis aan grote natuurlijke en
maatschappelijke veranderingen onderhevig is geweest. Natuurlijke processen
zijn decennia lang om economische en veiligheidsredenen aan banden gelegd,
onder andere in het kader van inpoldering voor landbouw en stedenbouw, aanleg
van dijken om in het achterland veilig te kunnen wonen en werken, verharding
van het oppervlak door de aanleg van infrastructuur, woningbouw, bedrijfsterreinen
en glastuinbouw, verstedelijking van de kustzone, etc. De veerkracht dit aan
banden gelegde systeem is kleiner dan het oorspronkelijke, meer natuurlijke
systeem. Effecten van teveel water, te weinig water en verhoogde temperaturen
kunnen daarin minder goed worden opgevangen.Natuurlijke processen benuttenEen verstandig gebruik van de natuurlijke eigenschappen van bodem, water
en lucht vermindert de kwetsbaarheid en vergroot het aanpassingsvermogen van
de ruimtelijke inrichting. Het inzetten van natuurlijke processen draagt bij
aan het duurzame karakter van de aanpassingen. Ruimte voor de Rivier en de
zandige strategie voor de kust zijn voorbeelden waarbij we met natuurlijke
eigenschappen de veiligheid tegen hoogwater waarborgen. Water en groen kunnen
bij extreme warmte de temperatuur in de stad aangenaam houden. Bij locatiekeuzen
en de inrichting van gebieden zal rekening gehouden moeten worden met de eigenschappen
en de kwetsbaarheid van de ondergrond. Er moet meer oog komen voor de nadelige
effecten van verharding, zoals opwarming, verdroging en wateroverlast. Andere
voorbeelden van eigenschappen van water, bodem en lucht waar in het licht
van klimaatverandering handig en slim gebruik van gemaakt zou moeten worden
zijn verdamping, het vasthouden van water in de bodem of de natuurlijke zuivering
van water en lucht. Gebruik maken en ruimte geven aan natuurlijke processen
biedt ook kansen voor het vergroten van de ruimtelijke kwaliteit van gebieden.
Voor grootstedelijke gebieden zouden grootschalige parkstructuren in combinatie
met water voor een aantrekkelijker woon- en werkomgeving kunnen zorgen en
kunnen bijdragen aan een natuurlijke ventilatie en opvang van wateroverlast.Omgaan met dynamiekHet investeren in dit type processen vergt een lange adem en vereist consistent
beleid op basis van een lange termijn visie. Tevens zijn op korte termijn
mogelijk forse financiële investeringen nodig die pas op de langere termijn
renderen. Dit vergt politieke durf en bestuurlijke overtuiging. Dit principe
vraagt ook om een groot bewustzijn van de maatschappij: de opgave is om als
samenleving te leren omgaan met dynamiek. Dynamiek in weers- en klimaatomstandigheden
vertalen zich in een verandering in het ruimtegebruik. Het zal
niet meer altijd overal even droog zijn, de kustlijn ligt niet altijd op dezelfde
plek zoals gewend, de uiterwaarden staan vaker onder, en met drijfconstructies
uitgeruste woningen en kassen zullen ten tijde van hoog water ook daadwerkelijk
gaan drijven.Kiezen voor een ruimtelijke aanpak voor adaptatie met daarbinnen een sterke
nadruk op het benutten van natuurlijke processen betekent geenszins dat de
inzet van techniek minder belangrijk wordt. In een kunstmatig drooggehouden
land als Nederland is dat onmogelijk. Uiteraard blijven technische maatregelen
noodzakelijk om zowel de kansen als de effecten zo klein mogelijk te houden:
versterking van de dijken, het vergroten van spui- of afvoercapaciteit, het
aanbrengen van noodpompen om overtollig water snel weg te kunnen pompen in
economisch waardevolle of ecologisch kwetsbare gebieden. Voor het op gang
brengen van natuurlijke processen zijn in veel gevallen eveneens technische
maatregelen nodig. Het is zoeken naar een optimale combinatie van het slim
gebruik maken van natuurlijke processen en het maximaal benutten van technieken.Combinatie van ruimtelijke maatregelenAlle beschreven vormen van adaptatie stellen ons in staat om de inrichting
en het gebruik van de Nederlandse ruimte aan te passen aan veranderende klimatologische
omstandigheden. Voor welke vorm van adaptatie gekozen wordt, hangt af van
de specifieke omstandigheden: de lokale klimatologische effecten op korte
en lange termijn, de aard van het gebied waarin de adaptatie moet plaatsvinden
en een inschatting van de risico’s. Indien klimaatverandering als een
factor van betekenis in de afweging van ruimtelijke investeringen betrokken
wordt, wordt niet alleen de schade beperkt, de leefbaarheid gehandhaafd of
de veiligheid vergroot. Er liggen ook aanzienlijke kansen voor de verbetering
van de ruimtelijke kwaliteit.3.3 Opgaven per gebiedstypeIn dit hoofdstuk zijn risicobeheersing en natuurlijke processen geïntroduceerd
als twee belangrijke ruimtelijke principes op basis waarvan de ruimtelijke
inrichting een grotere weerstand, veerkracht en aanpassingsvermogen krijgt.De lagenbenadering, geïntroduceerd in de Nota Ruimte, biedt daarvoor
kansen. In eerste instantie met de onderlaag: het fysieke systeem. Het omgaan
met de gevolgen van klimaatverandering richt zich juist op deze laag. Om in
Nederland de veiligheid en leefbaarheid in Nederland te waarborgen moet onder
andere water worden opgevangen en afgevoerd en lucht worden gekoeld en gezuiverd.
Bijvoorbeeld door stedelijke uitbreidingen of de aanleg van nieuwe infrastructuur
op de juiste (hogere) plekken te situeren wordt de robuustheid van onze delta
vergroot. In tweede instantie dient ook rekening gehouden te worden met de
gevolgen van klimaatverandering voor de netwerklaag. Waternetwerken (rivieren),
transport- en energienetwerken dienen zodanig gedimensioneerd, gesitueerd
en ingericht te worden dat in geval van extreme weersomstandigheden de gevolgen
te overzien zijn. Tot slot dient in de occupatielaag, het gebruik van de ruimte,
bij het ontwerp van gebouwen en gebieden rekening gehouden te worden met de
gevolgen van klimaatverandering.In het licht van klimaatverandering is het van belang om naar al deze
lagen te kijken en de onderlinge samenhang te bezien. Door de kenmerken van
de onderlaag, aanwezige netwerken en het bestaande gebruik van een aantal
gebiedstypen nader te beschouwen, ontstaat zicht op de kwetsbaarheid en de
opvang- of aanpassingsmogelijkheden van gebieden. De inzet van ruimtelijke
maatregelen verschilt per type gebied. Onderstaand zijn de kenmerken
weergegeven voor het rivierengebied, het kustgebied, hoog Nederland, laag
Nederland en stedelijke gebieden.Het rivierengebiedDe van oorsprong brede en plaatselijk ondiepe rivieren zijn de afgelopen
eeuwen veranderd in diepe, rechtgetrokken vaargeulen met een door kades en
dijken ingeperkt winterbed. Het rivierengebied krijgt te maken met meer extreem
hoog en laag water. Bij lagere waterstanden ondervindt de scheepvaart ernstige
hinder. Ook zal de waterkwaliteit in de rivieren afnemen en dringt het zout
verder landinwaarts door, vooral bij diepe havenbekkens zoals Rotterdam. Dit
heeft gevolgen voor de zoetwatervoorziening voor de drinkwatervoorziening,
landbouw en industrie. Om extreem hoog water het hoofd te bieden zal in de
winter in toenemende mate behoefte zijn aan een vergroting van de afvoercapaciteit.
Op de lange termijn is de veiligheid van het rivierengebied bij piekafvoeren
in de winter in het geding. Met Ruimte voor de Rivier worden voor de middellange
termijn maatregelen genomen. Steden, dorpen, landbouw- en industriegebieden,
met name benedenstrooms, krijgen in toenemende mate te maken met overlast
als gevolg van hoogwatersituaties.Sinds de aanleg van de Deltawerken is de zoetwaterhuishouding van grote
delen van ons land gestuurd via de stuwen in de grote rivieren en de uitwateringssluizen
aan de kust (Haringvlietsluizen en de Afsluitdijk). Met behulp van pompen
en gemalen kan vrijwel heel Nederland, tot aan Groningen toe, voorzien worden
van water uit de Rijn en via het IJsselmeer. Deze schijnbare overvloed lijkt
het vasthouden van gebiedseigen water overbodig te maken. Het watersysteem
is hier dan ook niet overal op ingericht. Dat kan tot problemen leiden tijdens
langere periodes van droogte en warmte, omdat wateraanvoer dan niet snel en
eenvoudig te regelen is. In de zomer leidt de drainerende werking van onnatuurlijk
diepe rivieren tot verdroging. In het benedenrivierengebied en het IJsselmeer
zal de behoefte aan bergingsruimte sterk toenemen. Het rivierengebied heeft
grote ecologische en recreatieve potenties die nu nog niet volledig uitgenut
worden.Het kustgebiedDe Nederlandse duinen en zeedijken beschermen meer dan de helft van ons
land tegen zeewater. Bij een stijgende zeespiegel heeft de kustlijn de natuurlijke
neiging om landinwaarts te schuiven. Om tal van redenen wordt de Nederlandse
kustlijn op haar huidige positie gehandhaafd. Dat lukt door met zandsuppleties
de zandvoorraad van het kustfundament flexibel te laten meegroeien met de
zeespiegel. Aanzienlijke delen van de Hollandse kust zijn volgebouwd, waardoor
een flexibele en meer op natuurlijke processen afgestemd beheer van de kustzone
moeilijk is. Met de verwachte zeespiegelstijging zullen met name op deze plekken
forse investeringen nodig zijn. Zoals ruimtelijke reserveringen voor eventuele
zeewaartse dan wel landinwaartse versterking van het kustfundament. Vooral
ook vanwege de hoge risico’s voor het in hoge mate welvarende achterland.
Verder onderzoek moet uitwijzen welke effecten klimaatverandering heeft op
de Noordzee en de Waddenzee. Voor de Waddenzee is het de vraag of het unieke
waddengebied met het stijgen van de zeespiegel op de lange termijn in de huidige
vorm behouden blijft. Belangrijke Mainports (Rotterdam, Schiphol) in het kustgebied
leveren een grote bijdrage aan de economie maar zijn voor hun functioneren
afhankelijk van het handhaven van de kunstmatige of natuurlijke zeeweringen.
Het kustgebied heeft grote ecologische en recreatieve potenties die verder
ontwikkeld kunnen worden.Hoog NederlandHet deel van Nederland dat boven NAP ligt, krijgt vooral in rivier- en
beekdalen steeds vaker te maken met overstromingen. De huidige
beschermingsniveaus zullen op veel plaatsen dan niet meer volstaan. In de
zomer is de situatie nog grilliger. Bij extreme neerslag zal met name op de
overgang van hellende naar meer vlakke gebieden wateroverlast optreden. Op
de hogere (zand)gronden zullen watertekorten vaker voorkomen. De toenemende
verdroging heeft ook gevolgen voor de waterkwaliteit, met belangrijk effecten
op de landbouw, waterwinning en de natuur.Laag NederlandDit deel van Nederland, dat grotendeels uit laagveen en zeeklei bestaat,
ligt (ver) onder NAP. Ten behoeve van landbouw en verstedelijking wordt het
grondwaterpeil vaak laag gehouden. Dit leidt in veengebieden tot oxidatie
van het veen en daardoor tot versnelde bodemdaling. Bodemdaling vergt weer
nieuwe peilverlagingen. Door deze zich steeds herhalende cyclus, die op zich
niets met klimaatverandering te maken heeft, is laag Nederland gemiddeld op
min 2 meter NAP komen te liggen. Dit proces gaat de komende jaren nog door.
Droogmakerijen als de Haarlemmermeerpolder of steden als Almere liggen al
op 5 à 6 meter beneden NAP. Afnemende veiligheid, gebrek aan berging
tijdens extreme neerslag, gebrek aan zoetwater van goede kwaliteit tijdens
extreme droogte, waterkwaliteitsproblemen door de inlaat van gebiedsvreemd
water en oprukkend zout kwelwater leiden tot een toename van schade en beheerkosten
die in veel gevallen niet meer opwegen tegen de primair landbouwkundige redenen
om dit waterbeheer te voeren. Ook zonder klimaatverandering zou deze werkwijze
eindig zijn, maar klimaatverandering vergroot de noodzaak en urgentie om ingrijpende
wijzigingen in het waterbeheer door te voeren.Stedelijke gebiedenDe afgelopen jaren is het verstedelijkte oppervlak in Nederland sterk
gegroeid. De grootste veranderingen doen zich voor in het Westen, het lage
deel van Nederland. Tevens concentreert de groei zich in het zuiden en oosten
in bundelingsgebieden. De meeste bebouwing bevindt zich in de Randstad, maar
ook de Brabantse stedenrij vormt inmiddels een lang aaneengesloten gebied
met veel bebouwing. Naast woningen neemt ook de behoefte aan bedrijfsruimte
toe.Uitbreiding van stedelijk gebied leidt tot een groei van het verhard oppervlak.
In de diepe polders in laag Nederland leidt dit tot een toenemende kans op
wateroverlast en een verhoogd overstromingsrisico. Er is sprake van spanning
tussen ruimtebehoefte voor stedelijke uitbreiding versus ruimte voor waterberging.
Bij een overstroming of heftige storm kunnen de gevolgen groot zijn. De hoogte
van het geïnvesteerd kapitaal in stedelijke gebieden neemt toe, en daarmee
de risico’s bij een eventuele overstroming. Stedelijke gebieden ervaren
naast wateroverlast ook in toenemende mate de effecten van stijgende temperaturen.4. EEN MAATSCHAPPELIJKE EN BESTUURLIJKE OPGAVEHoe bevorderen we de bewustwording en handelingsbereidheid?4.1 Transitie ten behoeve van adaptatieTransitievraagstukDe gevolgen van klimaatverandering zullen op alle schaalniveaus en voor
iedereen voelbaar zijn. Overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties
en individuele burgers moeten zich bewust worden van deze gevolgen en de impact
die deze kunnen hebben op sociaal-economische en ecologische ontwikkelingen.
Naast deze algemene bewustwording wordt ook een actieve bijdrage
gevraagd van al deze partijen. Daarvoor is daadkracht nodig en dienen handelingsperspectieven
geboden te worden.Adaptatie aan klimaatverandering is geen taak van de overheid alleen.
Het vereist een transitie in het denken en doen van alle betrokkenen. Van
reactief naar pro-actief. Deze transitie moet er uiteindelijk toe leiden dat
klimaatbestendigheid een volledig geaccepteerd, logisch onderdeel wordt van
denken en handelen in de ontwikkeling en uitvoering van beleid en investeringsbeslissingen
(«mainstreaming»). Een transitie zoals hier bedoeld vereist systeeminnovaties
op het vlak van techniek, fysieke ingrepen en bestuurlijke verhoudingen. Daarbij
valt te denken aan vernieuwende technologieën, ruimtelijke ontwerpen
en nieuwe wet- en regelgeving, en herverdeling dan wel herdefiniëring
van taken en verantwoordelijkheden. Overheden zullen bestaande beleidstrajecten
en uitgangpunten tegen het licht moeten houden en bij nieuwe beleidsontwikkelingen
de vraag moeten stellen of voldoende rekening wordt gehouden met een veranderend
klimaat. Bovendien zal de overheid de actieve betrokkenheid van het bedrijfsleven
en maatschappelijke organisaties moeten versterken.De ontwikkeling van een meer klimaatbestendige ruimtelijke inrichting
is in verschillende opzichten te vergelijken met de ontwikkeling van het milieu-inclusief
denken en handelen en met de omschakeling naar duurzaamheid als leidend principe.
Het vereist het overwinnen van tegenstand, het aantonen van nut en noodzaak
op korte en lange termijn en het vraagt om een proces van verinnerlijking
binnen alle sectoren en op alle schaalniveaus. Van eerder opgedane ervaringen
(positief en negatief) dient in dit kader geleerd te worden. Het realiseren
van een maatschappij die is ingesteld op adaptatie is een uitdagend traject
dat een lange adem vergt.4.2 Bouwstenen voor transitieGedragsverandering is cruciaal. Gedragsverandering wordt mogelijk indien
men zich voldoende bewust is van de gevolgen en kansen van klimaatverandering,
vraaggestuurde kennis beschikbaar en toegankelijk is, en instrumenten zijn
ontwikkeld die het adaptatieproces ondersteunen. Dit is een enorme opgave.
De bouwstenen worden in de volgende paragraaf kort toegelicht. In hoofdstuk
5 zijn de initiatieven die hieruit voortvloeien op een rij gezet.BewustwordingMisschien wel het allerbelangrijkste is dat de Nederlandse maatschappij
zich bewust wordt van de veranderingen die gaande zijn. Iedereen – overheden,
bedrijven, burgers – zal dat bewustzijn in zijn beslissen en handelen
moeten opnemen. Zoals gezegd, dit vereist een transitie in het denken en doen.
In het verleden is Nederland steeds heel goed in staat gebleken om zich snel
aan te passen aan veranderende omstandigheden. Dat blijft een belangrijke
kwaliteit. Anders dan in het verleden zijn we nu beter in staat om toekomstige
veranderingen te voorzien en zien we in dat deze ingrijpend zullen zijn. Daarmee
hebben we ook de verantwoordelijkheid om de voorziene verandering voor te
blijven. In veel gevallen kan dat door met kleine stapjes mee te veranderen.
In een paar gevallen zijn radicale wijzigingen van de manier van denken en
handelen nodig. Adaptatie zal zeker geen zaak van de rijksoverheid alleen
zijn. Uiteindelijk is een brede beweging bij alle overheden, bedrijfsleven
en in de maatschappij nodig. Op alle niveaus en in zowel het publieke als
het private domein zullen alertheid, aanpassingsvermogen, innovatievermogen,
en toekomstgerichte investeringen nodig zijn. Een actieve communicatiestrategie
is nodig om de gewenste bewustwording te stimuleren. Kennis en innovatieKennisontwikkeling is nodig om onzekerheden ten aanzien van klimaatverandering
beter in beeld te krijgen en om tot innovatieve oplossingen te komen. Het
betreft dan niet alleen technische kennis en innovatie maar ook kennis op
het sociaal-culturele en bestuurlijk-organisatorische en financiële vlak.
Ook klimaatspecifieke stedenbouwkundige kennis is nodig. Maatwerk is daarbij
van groot belang: kennisontwikkeling moet aansluiten op vragen uit de praktijk,
op actuele beleidsvragen, betrekking hebben op plekken waar de noodzaak het
grootst is of waar de kansen voor adaptatie het grootst zijn. Aansprekende
voorbeelden en ruimte voor experimenten helpen daarbij. Bestaande kennis moet
ook zo goed mogelijk ontsloten worden en toegankelijk gemaakt worden voor
alle relevante partijen. Dat geldt ook voor in het buitenland ontwikkelde
kennis.InstrumentenOm tot ruimtelijke aanpassingen te kunnen komen is het van belang dat
instrumenten worden ontwikkeld of aangepast die dit proces langdurig ondersteunen.
Het kan gaan om kleine of grotere wettelijke aanpassingen dan wel om het veranderen
van gewoonten, werkwijzen en besluitvorming van overheden. In bepaalde gevallen
zou het goedkoper kunnen zijn om nu extra te investeren in het vergroten van
weerstand, veerkracht en aanpassingsvermogen teneinde later veel grotere kosten
te besparen. Het ontbreekt ons echter nu nog aan hierop toegesneden financiële
instrumenten. Bestaande financieringsinstrumenten moeten worden aangepast
of nieuwe moeten worden ontwikkeld om ook daadwerkelijk klimaatbestendig te
kunnen investeren.4.3 Een toekomstgerichte overheidPolitiek en wetenschapSterker rekening houden met klimaatverandering vergt een toekomstgerichte
overheid. Dat komt niet alleen de klimaatbestendigheid ten goede maar vergroot
ook het vertrouwen in de overheid in het algemeen. Vertrouwen in de overheid
betekent in veel gevallen meer medewerking van andere partijen. Deze zijn
onmisbaar in het proces van het vergroten van de klimaatbestendigheid.Vaak worden plannen en besluiten nog gebaseerd op ervaringen in het heden
en op extrapolatie van historische reeksen. In sommige gevallen, zoals in
het waterbeleid, is het al meer de gewoonte om te plannen en te ontwerpen
op basis van wetenschappelijke inzichten ten aanzien van toekomstige veranderingen.
Dit zou in het licht van klimaatverandering voor alle ruimtelijke plannen
en investeringen de basis moeten vormen.Verschillende rollen van overhedenOverheden in het algemeen en de rijksoverheid in het bijzonder is verantwoordelijk
voor het op gang brengen en op gang houden van het transitieproces in de gehele
samenleving. Aanpassing van de ruimte is immers niet alleen een zaak van de
overheden. Maatschappelijke organisaties, bedrijven, overheden en individuele
burgers moeten in staat worden gesteld zich aan te passen aan de veranderende
omstandigheden. Beschikbaarheid van kennis en instrumenten is daarbij onmisbaar.
De rijksoverheid heeft in deze een systeemverantwoordelijkheid: de verantwoordelijkheid
om de transitie in gang te zetten door bewustwording, kennisontwikkeling en
de aanpassing of invoering van instrumenten te ontwikkelen, stimuleren of
faciliteren. De rijksoverheid schept voorwaarden op basis waarvan anderen
aan de slag gaan.Naast deze systeemverantwoordelijkheid hebben overheden elk op hun eigen
niveau ook een resultaatverantwoordelijkheid als het gaat om de zorg
voor de klimaatbestendigheid in termen van waterveiligheid, leefbaarheid,
economische en ecologische vitaliteit, kwetsbaarheid van transport en energienetwerken,
etc. Overheden hebben de plicht om hun eigen handelen en verantwoordelijkheden
kritisch door te lichten en waar nodig aan te passen; klimaatbestendig te
maken. Daarnaast hebben overheden de plicht om ruimtelijke ontwerpen te (laten)
ontwikkelen die klimaatbestendig zijn. Sectorale oplossingen voor klimaatproblemen
renderen niet altijd voldoende. Als ze worden ingepast in bijvoorbeeld integrale
gebiedsontwikkeling, dan verbetert dat in veel gevallen. Dat betekent ook
dat overheden intensief moeten samenwerken aan gebiedsontwikkeling. Klimaatmaatregelen
staan zelden op zich zelf. Investeringen en maatregelen op verschillende schaalniveaus
zullen goed op elkaar moeten worden afgestemd.Het ingrijpende transitieproces dat nodig is, vereist een sterke inzet
op alle niveaus en door alle partijen. Op onderdelen vraagt adaptatie om een
voortrekkers- en regierol van de overheid en in het bijzonder van het Rijk.
Deze rol geldt in het bijzonder die gebieden waarvoor het Rijk nu al een bijzondere
verantwoordelijkheid heeft, zoals kustgebieden, het rivierengebied of de EHS.
Ook geldt het voor ruimtelijke reserveringen ten behoeve van maatregelen die
mogelijk pas op de langere termijn noodzakelijk zijn en voor ruimtelijke maatregelen
waarmee nu al geanticipeerd wordt op extreme omstandigheden. Dit type maatregelen
waarvan het nut mogelijk pas op de lange termijn zichtbaar zal zijn, worden
niet automatisch door marktpartijen of decentrale overheden opgepakt.5 EEN INTERSECTORALE EN INTEGRALE AANPAKWat is de opgave voor adaptatie?5.1 Blik op de lange termijnLange termijnOmgaan met de effecten van klimaatverandering vereist inzicht in de korte
en vooral ook de lange termijn opgaven. Enerzijds in de vorm van concrete
ruimtelijke aanpassingen in beleid en uitvoering en anderzijds in de vorm
van het ontplooien van initiatieven om de maatschappelijke transitie op gang
te brengen. In beide gevallen is het rijk verantwoordelijk om adaptatie op
gang te brengen en zelf het goede voorbeeld te geven. Maar ook andere overheden,
sectoren en burgers hebben een eigen verantwoordelijkheid en belang om actief
bij te dragen aan het klimaatbestendig maken van de ruimtelijke inrichting
van Nederland.Integraliteit en synergieAanpassing aan klimaatverandering moet plaatsvinden in verschillende sectoren
en op verschillende plaatsen. Het gevaar is groot dat de ene maatregel de
andere tegenwerkt. Intersectorale afstemming is erg belangrijk. Beter nog
is het om te proberen synergie tussen verschillende maatregelen te bereiken.
Bij het streven naar afstemming en synergie komen lastige keuzevraagstukken
om de hoek kijken. In de komende periode zullen keuzes gemaakt moeten worden
over waar en hoe de verschillende opgaven gerealiseerd kunnen worden. Deze
keuzes hebben betrekking op vraagstukken als: hoe om te gaan met verstedelijking?
Welke verkeer- en vervoersmodaliteiten zijn het meest robuust? Waar moet uitbreiding
van natuurgebieden en verbindingen tussen natuurgebieden plaatsvinden? Welke
ruimte voor toekomstige maatregelen is nodig ten behoeve van de waterveiligheid?
Wat is een duurzame zoet-zoutverdeling? Hoe te komen tot een meer geïntegreerd
water-groenbeleid? Maar ook hoe om te gaan met het financieren van strategische
investeringen die nu nog niet, maar in de toekomst zeer waarschijnlijk
wèl nodig zijn. Een integrale aanpak helpt bij het afwegen van de verschillende
belangen en het realiseren van synergie.Maatregelen gericht op adaptatie moeten zo goed mogelijk worden gecombineerd
met maatregelen gericht op mitigatie. Bijvoorbeeld met het isoleren van daken
om beter voorbereid te zijn op de toenemende frequentie van hittegolven, die
tevens een bijdrage leveren aan energiebesparing (ten opzichte van airconditioning)
of het opvangen van overtollige regenwater.Ruimtelijke en maatschappelijk opgavenIn dit hoofdstuk zijn de ruimtelijke en maatschappelijke opgaven in beeld
gebracht. Voor beide typen opgaven geldt dat er sprake is van een eerste inschatting.
Voortschrijdend inzicht in ontwikkelingen op het gebied van klimaatverandering,
technologische innovaties, sociale en bestuurlijke verhoudingen, maatschappelijk
behoeften, etc. zijn van invloed op wanneer de samenleving welke maatregelen
het meest kansrijk acht.5.2 De ruimtelijke opgave per themaRuimtelijke aanpassingen aan klimaatverandering worden met name voor veiligheid,
leefklimaat, biodiversiteit en economie noodzakelijk geacht. Door klimaatbestendige
ruimtelijke aanpassingen kunnen we de aantrekkelijkheid, de economische en
ecologische vitaliteit van Nederland behouden of versterken. Aangegeven is
voor welke opgaven Nederland zich gesteld ziet, welke beleidsinspanningen
reeds bijdragen aan het vergroten van de klimaatbestendigheid en welke extra
inspanningen aanvullend nodig zijn. Water is ondergebracht onder de verschillende
thema’s omdat water een spil is in de klimaatverandering en in alle
thema’s doorwerkt. Belangrijke notie voor adaptatie aan klimaatverandering
is dat mogelijke aanpassingen in het watersysteem van grote invloed kunnen
zijn op andere functies.VeiligheidDoel is om de kans op overstromingen klein te houden en schade in geval
van een overstroming zoveel mogelijk te beperken.Wat is daarvoor nodig?• Duurzame bescherming tegen overstromingen vanuit zee (kust en stormvloedkeringen)
vanuit het IJsselmeer en Zuidwestelijke delta en vanuit de rivieren;• Omgaan met afvoer- en absorptievermogen en de zoetwatervoorraad
van het IJsselmeergebied in relatie tot het voorzieningsgebied nader beschouwen;• Een goede ruimtelijke afweging ten behoeve van het vermijden of
zoveel mogelijk beperken van maatschappelijk belangrijke en economisch relevante
functies op kwetsbare plekken;• Ontwikkelen van ruimtelijke rampenbeheersingsstrategieën,
waaronder bijvoorbeeld; compartimentering van bepaalde dijkringen en stedelijke
gebieden en het veiligstellen van vitale functies en het inrichten van luchtplaatsen;• Het benutten van natuurlijke processen als duinvorming en opslibbing;• Het reserveren van ruimte voor water;Wat doen we al?Een deel van deze opgaven wordt reeds opgepakt in het huidige beleid.
In het huidige waterveiligheidsbeleid (kust en grote rivieren) is voor de
komende 50 tot 100 jaar al rekening gehouden met de effecten van klimaatverandering
(zeespiegelstijging, toenemende afvoer rivieren). Ook het benutten van de
eigenschappen van natuurlijke systemen krijgt nu al een steeds
belangrijkere plek in het waterbeleid. Enkele voorbeelden. Bij de kustverdediging
wordt gebruik gemaakt van de zandige strategie. Omdat in de toekomst de bestaande
wijze van kustverdediging mogelijk niet langer houdbaar is en een schaalsprong
in aanpak noodzakelijk is, is een nieuwe een Deltacommissie ingesteld. Zij
zal begin 2008 advies uit te brengen over de toekomst van de kust. Het kabinet
zal het advies betrekken bij haar visie op de kust zoals die in het eerste
Nationale Waterplan zal worden opgenomen. Bij het rivierenbeleid is meer ruimte
voor water een belangrijk uitgangspunt, inclusief ruimtelijke reserveringen
voor hogere maatgevende afvoeren in de toekomst. Waterveiligheid krijgt expliciet
aandacht in de beleidsontwikkeling en wetgeving, evenals ontwikkelingen in
het kader van rampenbeheersing bij overstromingen (waaronder het verkennen
van de mogelijkheden van compartimentering). Een risicobenadering gericht
op het voorkomen van een overstroming en het beperken van gevolgen staat daarin
centraal. In 2008 zal de Nota Waterveiligheid verschijnen.Daarnaast onderzoekt het rijksbrede programma Nationale Veiligheid door
middel van risicoanalyse, risicobeoordeling en strategische planning welke
dreigingen op Nederland afkomen, of we hier voldoende op zijn voorbereid en
of extra inzet nodig is. Klimaatverandering is daarbij één van
de prioritaire thema’s die in 2007 en 2008 worden uitgewerkt.Extra inspanningenDe koppeling tussen het waterbeleid en ruimtelijk relevant beleid, zoals
ruimtelijke ordening, natuurbeleid, economisch beleid, landbouwbeleid, etc.
vraagt versterking. Het waterbeleid anticipeert al in hoge mate op de effecten
van klimaatverandering. Het is zaak de boog gespannen te houden en alles in
het werk te stellen om de uitvoering van voorgenomen beleid ook volgens afgesproken
tempo te laten plaatsvinden. Het is wenselijk dat gezocht wordt naar structurele
oplossingen voor de lange termijn, dus na 2050, en te bezien of aanscherping
en versnelling van huidige beleidsinspanningen op het gebied van water nodig
zijn.LeefklimaatDoel is om de kwaliteit van het leefklimaat in steden en dorpen te waarborgen
en waar mogelijk te verbeteren.Wat is daarvoor nodig?• Voorkomen van hitte-eilanden en hittestress in met name stedelijke
gebieden, mede door een andere inrichting van het stedelijk gebied;• Vergroten van het afvoer- en absorptievermogen in stedelijke watersystemen
en in regionale watersystemen door het vergroten van de capaciteit voor het
vasthouden, bergen en afvoeren om wateroverlast en verdroging te bestrijden;• Aanpassing aan klimaatverandering combineren met sociaal-culturele
en economische verbeteringen (zoals de aanpak van probleembuurten);• Aanleg van voorzieningen ten behoeve van het buiten-zijn (schaduwplekken,
parken en groengebieden);• Een goede ruimtelijke afweging ten aanzien van de locatie van stedelijke
uitbreidingen;• Ontwerp van gebouwen en infrastructuur en inrichting van de openbare
ruimte klimaatbestendig maken, gebruik makend van onder andere innovatieve
bouwvormen.Wat doen we al?Een deel van de opgave wordt reeds opgepakt in het huidige beleid. (WB21,
Nationaal Bestuursakkoord Water). Hierin wordt ook voor het regionale watersysteem
rekening gehouden met klimaatverandering: in 2015 dient het watersysteem op
orde te zijn met een doorkijk naar 2050.Ook is een start gemaakt
met het beperken van stedelijke wateroverlast en – zij het op zeer kleine
schaal – het gebruik maken van natuurlijke afkoelingsystemen in de huidige
woningbouw (aardwarmte/koelte, beplanting op gevels en daken, etc.). Op basis
van de watertoets kunnen reeds afspraken gemaakt worden over compensatie voor
waterbeheer bij ruimtelijke initiatieven. Er wordt gewerkt aan het opheffen
van tekorten aan recreatiemogelijkheden door de aanleg van meer groen in en
om de stad.Extra inspanningenBij ruimtelijke afwegingen ten aanzien van locaties van stedelijke uitbreidingen
of infrastructuur moet meer rekening gehouden worden met de gevolgen van klimaatverandering.
Ook moet worden bezien of extra inspanningen noodzakelijk zijn om het ontwerp
van gebouwen, wijken en stedelijke gebieden klimaatbestendig te maken, zowel
voor het draaglijk maken van verhoogde buiten- en binnentemperaturen als voor
het beperken van schade in wateroverlastsituaties. Ook is in dit kader aandacht
nodig voor de invloed van klimaatverandering op sociaal-culturele en economische
verhoudingen.BiodiversiteitDoel is om stressfactoren te verminderen, voldoende ruimte voor natuur
te ontwikkelen en optimale migratiemogelijkheden te creëren om soorten
in Nederland een goed onderkomen te kunnen bieden.Wat is daarvoor nodig?• Verbeteren nationale en internationale verbindingen tussen natuurgebieden
zodat migratie van bepaalde planten- en diersoorten goed mogelijk is;• Herijken voor welke soorten en ecosystemen Nederland ook in het
licht van klimaatverandering een bijzondere verantwoordelijkheid heeft en
in beeld brengen welke ruimte daarvoor nodig is;• Ontwikkelen van grotere eenheden natuur en robuuste verbindingen,
waardoor het leefgebied en daarmee de robuustheid van de natuur toeneemt;• Vergroten bergingscapaciteit van regionale watersystemen zodat
kwalitatief en kwantitatief voldoende water aanwezig is in de zomermaanden:
dit komt ten goede aan grondwater- en oppervlaktewaterpeil in natuurgebieden
en aan de waterkwaliteit ter plekke en in het omringende gebied;• Realiseren natuurvriendelijk landgebruik rondom natuurgebieden
(buffervorming);• Tegengaan van verdroging, verzuring en vermesting en verbeteren
van de waterkwaliteit.Wat doen we al?Een deel van de opgaven wordt in het huidige beleid reeds opgepakt. Het
Europese natuurbeleid (Natura 2000) gaat vooralsnog uit van de bescherming
van aanwezige soorten en natuurdoeltypen. Daarnaast worden soorten beschermd
via de leefgebiedenbenadering. Binnen het nationale natuurbeleid (Ecologische
Hoofdstructuur) is daarentegen wel aandacht voor het verbeteren van de (internationale)
verbindingen tussen natuurgebieden (robuuste verbindingen) en voor het tegengaan
van versnippering van natuurgebieden (Nota Ruimte, 2006). In het huidige waterbeleid
wordt reeds aandacht besteed aan de gevolgen van klimaatverandering, vooral
met betrekking tot de waterkwantiteit. De Europese Kaderrichtlijn Water legt
verplichtingen op voor het verbeteren van de waterkwaliteit, zowel in chemisch
als ecologisch opzicht. Extra inspanningenOmdat klimaatverandering een extra stressfactor is voor natuurgebieden
en biodiversiteit is het van belang dat randvoorwaarden voor natuur in het
algemeen verbeterd worden (zoals ruimte, waterpeilen en milieukwaliteit).
Daarnaast moet onderzocht worden of extra inspanningen nodig zijn om migratie
van soorten mogelijk te maken (natte en droge ecologische verbindingen), het
begrip doelsoorten in het licht van klimaatverandering te herijken, de beschikbare
ruimte voor natuur te vergroten en aansluiting te realiseren bij internationale
ecologische netwerken. Er moet een beleidsmatige analyse komen of het huidige
Europese natuurbeleid voldoende klimaatbestendig is. Ook is het nodig om te
analyseren welke soorten, waarvoor Nederland een specifieke verantwoordelijkheid
heeft, door klimaatverandering in de knel komen en welke soorten door klimaatverandering
in Nederland kunnen verblijven, en welke maatregelen daarvoor genomen zouden
moeten worden in een internationale context. Wanneer bij adaptatiemaatregelen
rekening gehouden wordt met de werking van natuurlijke systemen kan dat een
impuls betekenen voor natuurontwikkeling. Daarnaast zijn natuurgebieden geschikt
voor het nemen van adaptatiemaatregelen om op gebiedsniveau de kans op wateroverlast
en verdroging terug te dringen en de waterkwaliteit te verbeteren. Een sterkere
koppeling van natuurontwikkeling aan waterbeheer biedt hierbij mogelijkheden.
Op verzoek van de Tweede Kamer zal de minister van VROM het hierop aansluitende
initiatief «Klimaatbuffers» van de natuurorganisaties financieel
ondersteunen. Hierbij wordt door herstel van natuurlijke processen een uniek
en aantrekkelijk areaal natuurgebieden gerealiseerd met mogelijkheden voor
recreatie en aangepaste vormen van landbouw en woningbouw.EconomieDoel is om de economische vitaliteit te waarborgen, kwalitatief hoogwaardige
voorzieningen te bieden en een aantrekkelijk vestigingsklimaat te blijven
voor binnenlandse en buitenlandse ondernemers.Wat is daarvoor nodig?Landbouw• In gewaskeuze en bedrijfsvoering anticiperen op een warmer, droger
en langer groeiseizoen en nattere winters en mogelijk verzilting;• Verdelingssystematiek van zoet en zout water in het licht van klimaatverandering
herijken;• Maatregelen treffen om ook bij stijgende temperaturen te kunnen
voldoen aan de waterkwaliteitseisen;• In delen van de veenweidegebieden anticiperen op een natuurlijker
waterpeil (functie volgt peil), mede met oog op het vertragen van inklinking;• In de hoger gelegen zandgronden anticiperen op een mogelijk lager
grondwaterpeil, verzilting en beperktere beschikbaarheid van zoet water in
de zomer;• De bergingscapaciteit/absorptievermogen van met name glastuinbouw-
en boomteeltgebieden zal moeten toenemen;• De agrarische sector zal moeten anticiperen op een hogere ziekte-
en plaagdruk en nieuwe ziekten en plagen;• Groene en blauwe diensten ook benutten voor adaptatie aan klimaatverandering;
publieke opgave met betrekking tot waterbeleid, natuur en landschap;• Innovatieve productieprocessen en adaptatiestrategieën ontwikkelen;Recreatie en toerisme• Bij horeca, dag- en verblijfsrecreatie meer inspelen op een warmer
klimaat en een verlengd zomerseizoen; • Bereikbaarheid van toeristisch aantrekkelijke gebieden vergroten
i.v.m. grotere vraag;• Nadelige effecten van klimaatverandering op de zwemwaterkwaliteit
compenseren met extra maatregelen;• Belangen van recreatie en toerisme zoveel mogelijk meekoppelen
met andere adaptatiemaatregelen ten behoeve van het vergroten van de gebruikswaarde;• Meer voorzieningen voor openluchtrecreatie, zoals het toegankelijk
maken van gebieden (natuur, water, landbouw, bos) voor recreatiedoeleinden.Transport en energie• Infrastructurele ontwerpen aanpassen aan klimaatverandering zodat
de functionaliteit van transportvoorzieningen (trein, auto, vliegtuig), uitvalswegen
of evacuatieroutes ook in extreme omstandigheden zoveel mogelijk intact blijft;• Goede ruimtelijke afweging van de locaties van energieproductie
en van de tracés van het energietransport;• Bereikbaarheid van voorzieningen als ziekenhuizen of noodopvanglocaties
veiligstellen;• Energievoorzieningen inrichten op piekbelasting ten behoeve van
het opvangen van extreme wateroverlast (wegpompen) of extreme hitte (koeling);• Oplossing vinden voor de binnenvaart voor vermindering van vervoerscapaciteit
als gevolg van langdurige of hoogfrequente hoge en lage waterstanden in de
grote rivieren.Wat doen we al?Een deel van de opgaven wordt in het huidige beleid opgepakt. In het landbouwbeleid
wordt aandacht besteed aan het bestrijden van wateroverlast om daarmee de
schade aan gewassen te beperken. In het veenweidegebied wordt gewerkt aan
een omslag in het waterbeheer waarbij dat leidend wordt voor de landgebruikfunctie, «functie
volgt peil». Ook loopt er innovatief onderzoek naar landbouw op zilte
grond en drijvende kassen. Daarnaast is er beleid ten aanzien van de combinatie
natuur-landbouw, hetgeen ten goede komt aan de bergingscapaciteit en meer
natuurlijke waterpeilen. Het mestbeleid heeft aan boeren grote inspanningen
gevraagd om het gebruik van nutriënten terug te dringen. In het recreatiebeleid
is klimaatverandering nog geen issue. Wel wordt gestreefd naar het vergroten
van recreatieve waarden bij natuurontwikkelingsprojecten. In het energiebeleid
is aandacht voor het voorkomen van klimaatverandering door energiebesparing
en door het overgaan op schone, meer duurzame energiebronnen. De koppeling
met adaptatie is beperkt tot de locatiekeuze voor nieuwe centrales; deze zijn
mede met het oog op de koelwaterproblematiek alle aan de kust gelegen.Extra inspanningenHoewel het landbouwbedrijfsleven zich bij uitstek bezig houdt met het
weer en ook te kampen zal krijgen met de gevolgen van klimaatverandering lijkt
de sector zelf nog weinig bewust van de noodzaak te anticiperen op dreigingen én
kansen. De landbouw zal onder andere te maken krijgen met mogelijke aanpassingen
in het bestaande beleid ten einde de groeiende wateropgave te realiseren (vergroten
bergingscapaciteit, natuurlijker waterpeil, etc.). Beleid op het terrein van
transport is nog niet gericht op de gevolgen van klimaatverandering en recreatiestromen.
Bij het klimaatbestendig maken van steden moet nadrukkelijk de relatie worden
gelegd met het Groen in en om de stad (GIOS). Er moet voldoende aanbod blijven
van recreatiemogelijkheden door het aanleggen en bereikbaar maken van platteland,
bijvoorbeeld water, natuurgebieden en landbouwgebieden. Bij de uitvoering
van grote ruimtelijke projecten moet geprobeerd worden om tot
een inrichting te komen met een grote recreatieve gebruikswaarden. Mobiliteits-
en modaliteitsvraagstukken krijgen in het licht van adaptatie zeer marginale
aandacht. Er wordt wel aandacht besteed aan het overgaan op schonere vormen
van vervoer, maar nog niet aan waar en de wijze waarop transportsystemen klimaatbestendig
kunnen worden gemaakt. Adaptatie is in tegenstelling tot mitigatie nog geen
expliciet issue in het energiebeleid, ondanks dat er goede meekoppelmogelijkheden
liggen tussen mitigatie- en adaptatiemaatregelen. Veel economische sectoren
kunnen zich nadrukkelijker richten op het benutten van de kansen die klimaatverandering
biedt.5.3 Belangrijke integrale ruimtelijke opgavenDe voorgaande thematische opgaven combinerend komt een aantal integrale,
meer strategische opgaven in beeld. Daarbij kunnen we onderscheid maken tussen
opgaven die gericht zijn op het voorkomen van maatschappelijke ontwrichting
en opgaven die ongewenste effecten moeten beperken. Middels een ontwerpgerichte
benadering kunnen de opgaven op de verschillende schaalniveaus worden gecombineerd.Voorkomen van maatschappelijke ontwrichting• Een duurzame kustverdediging, gebaseerd op het benutten van de
natuurlijke processen in het kustsysteem, waarbij binnen de randvoorwaarden
van waterveiligheid ruimte wordt geboden voor combinaties van stedelijke functies,
natuurontwikkeling en intensieve vormen van recreatie. Kustuitbreiding kan
in de toekomst een van de opties zijn om de verwachte zeespiegelstijging het
hoofd te bieden en aantrekkelijke woon-, werk- en recreatiegebieden te ontwikkelen;• Een robuust riviersysteem, gericht op voldoende bergings- en afvoercapaciteit
om de gevolgen van hogere rivierafvoeren en de stijgende zeespiegel op te
kunnen vangen, in combinatie met het verminderen van de piekbelasting in het
regionaal watersysteem, waar voor de hand liggend gecombineerd met recreatie
en natuurontwikkeling. Verstedelijkingsvormen langs rivieren die rekening
houden met de dynamiek van het riviersysteem op de lange termijn.• Een robuuste inrichting van steden en landelijke gebieden, gericht
op schadebeperking en bescherming van vitale functies. Een combinatie van
compartimentering, «veilige plekken» en directe beschermingsmaatregelen
die grote bevolkingsconcentraties beschermen, het functioneren van mainports
en vervoer- en energienetwerken onder extreme omstandigheden waarborgen en
een snelle hulpverlening en herstel mogelijk maken.Beperken van ongewenste effecten• Een duurzaam (regionaal) watersysteem, met voldoende ruimte om
extreme wateroverlastsituaties te voorkomen en een goede (ecologische) waterkwaliteit
duurzaam te garanderen en afdoende mogelijkheden biedt om voor de drinkwatervoorziening
en het recreatief gebruik van oppervlaktewater eutrofiering en blauwalgen
het hoofd te bieden.• Een robuuste EHS, met grote arealen en goede verbindingszones om
de (gewenste) migratie van soorten mogelijk te maken en om minder kwetsbaar
te zijn voor extreme situaties, zoals langdurige droogte. Ruimte voor (nieuwe)
klimaatbestendige ecosystemen die ondanks de veranderende klimatologische
omstandigheden blijven functioneren.• Een klimaatbestendig leefklimaat in steden, gericht op het voorkomen
van overlast door extreme omstandigheden zoals langdurige perioden van hoge
temperaturen («hittestress») en extreme neerslag. Groene en blauwe
structuren in en om stedelijke gebieden die zorgen voor verkoeling en beschutting,
het overtollige water vasthouden, afwenteling van wateroverlast
voorkomen en de ecologische kwaliteiten in de stedelijke gebieden versterken.• Klimaatbestendige gebouwen en wijken, die bestand zijn tegen hogere
temperaturen en wateroverlast. Bouwvoorschriften en andere veiligheidsnormen
die in overstromingsgevoelige gebieden rekening houden met de gevolgen van
eventuele overstromingen. Gebouwen en wijken die langere tijd bestand zijn
tegen inundatie, die bescherming, vlucht- en evacuatieroutes bieden en een
snel herstel mogelijk maken.• Een klimaatbestendige landbouw, gericht op het bieden van ruimte
voor het optimaliseren van de agrarische bedrijfsvoering en teelten met het
oog op weerextremen, plaag- en ziektedruk en het omgaan met verzilting.Vergroten marktkansen en kansen verbeteren ruimtelijke
kwaliteitEen tijdige, samenhangende en ontwerpgerichte aanpak van de genoemde opgaven
levert niet alleen een adequaat antwoord op eventuele dreigingen maar biedt
tevens marktkansen, en kansen om de ruimtelijke kwaliteit van Nederland zichtbaar
te verbeteren.• Een langer en warmer zomerseizoen schept kansen voor de toeristisch-recreatieve
en de agrarische sector. Het leveren van groenblauwe diensten is economisch
aantrekkelijk voor boeren.• De ontwikkeling van kennis van en ervaringen met watergerelateerde
innovaties biedt kansen voor de export van kennis. Een meer klimaatbestendige
inrichting van Nederland is gunstig voor ons imago als land met een internationaal
aantrekkelijk vestigingsklimaat.• Uitbreiding van natuurgebieden en (internationale) ecologische
verbindingen draagt ook bij aan de verbetering van landschappelijke en recreatieve
waarden. Een combinatie van natuurontwikkeling en waterbeheer («klimaatbuffers»)
draagt bij aan het herstel van natuurlijke processen en levert een uniek en
aantrekkelijk areaal natuurgebieden met mogelijkheden voor recreatie en aangepaste
vormen van landbouw en woningbouw.5.4 Bewustwording, kennisontwikkeling en instrumentenOm de maatschappelijke transitie te realiseren is het van belang dat actie
ondernomen wordt ten aanzien van bewustwording, kennisontwikkeling en beleidsinstrumenten.BewustwordingOm gedragsverandering te realiseren is bewustwording over de aard en omvang
van klimaatverandering nodig alsmede het bieden van handelingsperspectieven
en draagvlak voor noodzakelijk geachte maatregelen.Wat is daarvoor nodig?• Bewustzijn van overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven
en burgers vergroten door o.a. duidelijkheid te verschaffen over klimaatgerelateerde
risico’s;• Een groot draagvlak voor en actieve betrokkenheid van de samenleving
bij het klimaatbestendig maken van de van ruimtelijke inrichting en bij andere
klimaatissues;• Meer duidelijkheid verschaffen over verdeling van verantwoordelijkheden:
wat regelt de overheid wel en wat niet;• In het basis, voortgezet, beroeps- en wetenschappelijk onderwijs
aandacht besteden aan adaptatie aan klimaatverandering, evenals in onderwijs
en training van professionals.Wat doen we al?Op het gebied van waterbeleid zijn V&W, IPO, UvW, VNG, VROM en LNV er samen met provincies, waterschappen en gemeenten de afgelopen 4
jaar er in geslaagd het bewustzijn van bestuurders en burgers aanzienlijk
te vergroten via een breed scala aan massamediale, bestuurlijk, educatieve
en regionale maatwerkactiviteiten onder het gezamenlijke motto «Nederland
leeft met water». De komende jaren zullen zij «Nederland leeft
met water» als sterk watermerk blijven benutten waarbij de thematiek
wordt verbreed en het accent zoveel mogelijk komt te liggen op concrete maatregelen
en voorbeelden, die herkenbaar zijn voor de burger en inspirerend voor bestuurders.
De samenwerking met de regionale overheden wordt daarbij verder geïntensiveerd.
De campagne «Hier!» besteedt eveneens aandacht aan de effecten
van klimaatverandering.Op het niveau van projecten is gefragmenteerd aandacht voor de effecten
van klimaatverandering. Veelal betreft het dan natuurontwikkelingsprojecten
of innovatieve bouwprojecten (woningen, kantoren of kassen). Een reeds bestaande
campagne (BZK en V&W) over rampen is «Denk vooruit». Op educatiegebied
lopen er al activiteiten zoals Leren voor Duurzame ontwikkeling, GLOBE en
in het kader van «Nederland leeft met water».Extra inspanningenOp alle terreinen – veiligheid, leefklimaat, biodiversiteit en economie –
is meer aandacht nodig voor communicatie over de effecten, risico’s,
kansen en maatregelen voor (aanpassing aan) klimaatverandering. Voor water
geldt het verdergaan op de ingeslagen weg. Het gaat om communicatie over risico’s,
kansen, handelingsperspectieven, beschikbare kennis en bruikbare instrumenten.
Middels een langlopende communicatiestrategie willen we alle relevante partijen
betrekken bij de noodzakelijk adaptatiemaatregelen, en met hen daarover een
open dialoog aangaan. Het doel is te zorgen dat er een actieve samenwerking
tot stand komt waarin partijen hun eigen verantwoordelijkheid nemen. De bestaande
ervaringen en het netwerk van de campagne «Nederland leeft met water»
zullen we daarbij zoveel mogelijk inzetten. Economische kansen liggen ook
in versterkte profilering van Nederland als land dat zich succesvol weet aan
te passen aan klimaatverandering. Kennisinstellingen, adviesbureaus en de
bouwsector verkopen hun expertise reeds met succes in het buitenland.Kennisontwikkeling en innovatieTen behoeve van een maatschappelijke transitie is het nodig te investeren
in kennis over het klimaatsysteem, technische oplossingen, natuurlijke processen
en sociale gevolgen.Wat is daarvoor nodig?• Vergroten van het inzicht in de ontwikkeling van het klimaat in
Nederland, met name meer zekerheid over de snelheid en de omvang en de vertaling
naar lokaal schaalniveau van de fysieke en sociale gevolgen van klimaatverandering;• Innovaties in de praktijk toepassen. Het zal niet alleen gaan om
het ontwikkelen van technische innovaties, maar ook om het toetsen van nieuwe
bestuurlijke arrangementen en veranderingen in rolverdeling en verantwoordelijkheid
tussen overheden, bedrijven en burgers zichtbaar te maken;• Meer inzicht in financiële en economische instrumenten en
mechanismen om beter in staat te zijn de lange termijn kosten en baten van
adaptatie op verschillende schaalniveaus in de besluitvorming te betrekken;• Naast toegepast onderzoek blijft fundamentele kennisontwikkeling
noodzakelijk om de complexiteit van het klimaatsysteem beter te leren begrijpen
en modelleren;• Uitwisseling van kennis en ervaring met het buitenland. Niet alleen
omdat de kennisontwikkeling hiermee versneld kan worden en gebruik gemaakt
kan worden van elders opgedane praktijkervaring; ook om zo zicht te krijgen
op voor Nederland belangrijke gevolgen van klimaatverandering in andere landen.Wat doen we al?Er zijn reeds lopende kennisprogramma’s waar aanpassing aan klimaatverandering
onderdeel van uitmaakt (met name de BSIK-programma’s Ruimte voor Klimaat,
Leven met water en Vernieuwend Ruimtegebruik). Ook planbureaus besteden inmiddels
aandacht aan de invloed van klimaatverandering op het ruimtegebruik. Ook NWO
en individuele universiteiten hebben onderzoekprogramma’s waar aanpassing
aan klimaatverandering onderdeel van uitmaakt. Hetzelfde geldt voor verschillende
onderzoekinstituten. Er is een Stuurgroep Deltatechnologie opgericht (overheid,
bedrijfsleven en kennisinstellingen) die de publiek-private samenwerking stimuleert
rond netwerken, programma’s en rond kennisontwikkeling, innovatie en
productontwikkeling gericht op een maatschappelijk verantwoord duurzaam watersysteem
binnen Nederland.Extra inspanningenOp het gebied van kennisontwikkeling is een meer vraaggestuurde aanpak
nodig. Ervaringen op praktijkniveau zijn zeer gewenst. Vertaling van klimaatmodellen
naar regionale en lokale schaal eveneens. In het bijzonder is meer aandacht
nodig voor de gevolgen van klimaatverandering op het stedelijk gebied, op
wijken gebouwniveau (o.a. het binnenklimaat van gebouwen). Ook de sociale
dimensie (veranderingen in cultuur en bestuur) en de financieel-economische
aspecten (maatschappelijke kosten-baten analyses) behoeven meer aandacht.InstrumentenInstrumenten zijn nodig om het proces ter vergroting van de klimaatbestendigheid
van de ruimtelijke inrichting langdurig en goed te ondersteunen.Wat is daarvoor nodig?• Doorlichten en eventueel aanpassen van bestaande wet- en regelgeving
in het kader van de klimaatbestendigheid van de ruimtelijke inrichting of
het ruimtegebruik• Versterken van de rol van de watertoets• Eventueel ontwikkeling van nieuwe instrumenten• In langlopende investeringsprogramma’s klimaatbestendigheid
als belangrijk criterium voor uitvoering hanteren• Financieringsmethodieken ontwikkelen die geschikt zijn voor afwegingen
ten aanzien van lange termijn investeringen zoals adaptatie• Onderzoek naar nieuwe vormen van financiering om klimaatbestendige
initiatieven en innovaties een impuls te geven (revolving fund, launching
customer, PPS, etc.)• Ontwikkelen van een afwegingskader met bijbehorende criteria voor
klimaatbestendigheid ten behoeve het toetsen van ruimtelijke ontwikkelingen
(bestemming, inrichting en beheer)• Beleidsruimte om praktijkexperimenten mogelijk te makenWat doen we al?Klimaatbestendigheid maakt in de meeste gevallen nog geen expliciet onderdeel
uit van wet- of regelgeving. Daar waar weten regelgeving raakt aan het reguleren
van watervraagstukken, is er een nauwe relatie te leggen met adaptatie aan
klimaatverandering.Extra inspanningenDe effecten van klimaatverandering maken nog geen onderdeel uit van huidige
wet- en regelgeving, met uitzondering van bepaalde watergerelateerde
wet- en regelgeving. En ook langlopende investeringsprogramma’s gaan
nog niet expliciet over aanpassing aan klimaatverandering. Bestaande programma’s
als ISV en ILG moeten beter benut worden voor omgaan met klimaatverandering.
Er zijn ook juridische instrumenten die goede mogelijkheden bieden, zoals
de watertoets, de MER of het bouwbesluit. Aanpassingen zijn mogelijk noodzakelijk.
Hetzelfde geldt voor financiële instrumenten of investeringsprogramma’s
op allerlei gebied (water, natuur, landbouw, stedelijke ontwikkeling, recreatie,
transport, landelijk gebied). Hierbij dienen uiteraard wel de administratieve
lasten zorgvuldig meegewogen te worden.5.5 KeuzevraagstukkenIn grote lijnen zijn de uitgangspunten voor ruimtelijk klimaatbestendig
beleid geformuleerd en zijn de opgaven per thema in beeld. Echter, het is
niet alleen belangrijk om inzicht binnen de verschillende thema’s te
hebben maar ook inzicht in de integrale opgave. In de ruimte komen veel opgaven
op eenzelfde plek samen of moeten verbindingen tussen plekken en functies
gemaakt worden. Wat komt er op ons af als we met een integrale bril naar de
thematische opgaven kijken? Waar vindt versterking met andere beleidsdoelen
plaats, waar ontstaan mogelijk tegenstrijdigheden? Waar is er sprake van een
keuze en waar lijken alternatieven nauwelijks voorhanden? In deze paragraaf
wordt een aantal van dit type keuzevraagstukken bij wijze van voorbeeld nader
toegelicht.RivierengebiedHoe kunnen we – ook op de zeer lange termijn – de rivieren «vrij»
laten afvoeren naar zee? Zijn fundamentele aanpassingen in het hoofdwatersysteem
onvermijdelijk? Betekent dat grotere delen van het rivierengebied, de IJssel
en het IJsselmeer vrijgehouden moeten worden van stedelijke ontwikkelingen?
Is er aanvullend op de reserveringen in de PKB Ruimte voor de Rivier nog meer
ruimte nodig?VerstedelijkingToename van wateroverlast, verdroging en hitte in steden zijn de belangrijkste
effecten van klimaatverandering in stedelijk gebied. Ook heeft klimaatverandering
effect op waterveiligheidrisico’s. Met name in de lage delen van Nederland,
waaronder de Randstad, leidt het omgaan met deze effecten in combinatie met
verdergaande verstedelijking tot een enorme opgave. De economische groei en
behoefte aan ruimte voor wonen en werken blijft de komende jaren onverminderd
groot. Waar gaan we in de ruimtebehoefte voor verstedelijking en economische
groei voorzien? Gebundeld, zoveel mogelijk in bestaand stedelijk gebied met
mogelijk negatieve effecten op de leefkwaliteit en op de mogelijkheden om
meer water en groen in bestaand stedelijk gebied te krijgen? Of meer gespreid
in het buitengebied, waardoor ruimte voor waterberging verloren gaat? Of ligt
een mogelijke oplossing in een mix van verdunning en verdichting: meer ruimte
voor water en groen en een hogere binnenstedelijke capaciteit als alternatief
voor het bouwen op kwetsbare plekken? En hoe houden we onze mainports (Rotterdam,
Schiphol) klimaatbestendig? Met name in diepe polders leidt verstedelijking
en uitbreiding van infrastructuur tot afwenteling van de wateropgave naar
andere gebieden. Hoe veilig en vrij van wateroverlast kunnen we bouwen in
diepe polders?Mobiliteit en milieuDe kans op schade aan gebouwen en infrastructuur neemt door klimaatverandering
toe. Vooral extreme situaties kunnen leiden tot grote ontwrichting. Om de
economische ontwikkeling op peil te houden is betrouwbaarheid en zekerheid
van transportsystemen alsmede de bereikbaarheid van bedrijventerrein of economische
regio’s van groot belang. Ook de veiligheid van belangrijke
economische centra en mainports is cruciaal. Maar hoe gaan we daar in het
licht van klimaatverandering daarmee om? Waar plannen we nieuwe bedrijventerreinen?
Hoe kunnen we ervoor zorgen dat Nederland een internationaal aantrekkelijk
vestigingsklimaat houdt? Leggen we op grote schaal compartimenteringdijken
aan en ontwerpen we nieuwe (snel)wegen mede als tweede waterkering of als
evacuatieroute? Of houden we een voorkeur voor verdiepte aanleg met het oog
op geluidsoverlast en landschap?VeiligheidAanpassing aan klimaatverandering betekent dat acceptabele veiligheidsniveaus
moeten worden gegarandeerd. Welke niveaus zijn acceptabel. Voor wie, nu of
in de toekomst? Kan er sprake zijn van een hoger eigen risico voor ontwikkelingen
in kwetsbare gebieden op grond van eigen, locale afwegingen of moeten we centraal
met normen en regels de grootste risico’s uitsluiten?Ruimtelijke reserveringenVoor eventuele grootschalige ruimtelijke aanpassingsmaatregelen, waarvoor
nu geen directe aanleiding is, zijn nu reserveringen nodig. Maar hoe reserveren
we ruimte die pas over 20 of 40 jaar nodig is, bijvoorbeeld voor bredere
kustverdediging of voor de grote rivieren? In de regel zijn dit bestuurlijk
lastig houdbare situaties als de stedelijke druk groot is. Zijn niet juist
investeringen nodig om in deze gebieden voor te sorteren op verwachte functieveranderingen?
Hoe gaan we daarmee om? Hoe kan dat juridisch geregeld worden? Wat is (al
dan niet tijdelijk) toegestaan in deze ruimtelijk gereserveerde gebieden,
wat niet? Welke eisen stelt dat aan de inrichting?BiodiversiteitOmgaan met de effecten van klimaatverandering betekent voorwaarden scheppen
ten behoeve van de dynamiek in soortensamenstelling. Hoewel naar verwachting
de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) een belangrijke functie blijft vervullen
voor het huisvesten van planten en dieren, kan het zijn dat plekken buiten
de EHS geschikter worden door klimaatverandering. Hoe gaan we daamee om? Hebben
we een groter oppervlak voor de EHS nodig of kan de dynamiek ook gefaciliteerd
worden door het aanleggen van de juiste ecologische verbindingen? En hoe gaan
we om de instandhoudingdoelen? Is dat wel het meest geschikte instrument met
het oog op de verwachte dynamiek? En hoe zien we kans om unieke ecosystemen
voor Nederland te behouden die mee veranderen met het klimaat?Verdeling van zoet en zoutDe beschikbaarheid van zoet water is in Nederland voor verschillende functies
van groot belang, zoals voor de landbouw, natuur en drinkwatervoorziening.
Door zeespiegelstijging neemt de kans op zoute kwel toe. Met name dieper gelegen
polders zullen daar hinder van ondervinden. Gegeven de verwachting dat de
zomers droger en heter zullen worden zal de behoefte aan zoet water in deze
periode groter worden. Wat staat ons te doen? Grote hoeveelheden zoet water
inzetten om de verzilting in de landbouw of verdroging te gaan? Water naar
natuurgebieden pompen om verdroging te voorkomen? Of verzetten we bewust de
bakens en zoeken we naar oplossingen die de kans op schade beperken, zoals
overgaan op zoutminnende teelten in de landbouw?Relatie kosten en batenHoe kunnen we financiering regelen voor investeringen waarbij kosten en
baten in de tijd ver uiteenliggen of waar kosten en baten bij verschillende
partijen liggen? Zijn er voldoende mogelijkheden om in de toekomst adaptatiemaatregelen
(mede-)gefinancierd te krijgen? Zijn instrumenten als fondsvorming (bijvoorbeeld
ontwikkeling van «revolving funds») of fiscale prikkels in staat
om op korte termijn het proces van het klimaatbestendig maken van Nederland
een impuls te geven?De RNMO werkt in opdracht van de werkgroep actualisatie discontovoet aan
een studie naar een lagere discontovoet voor overheidsinvesteringen die gericht
zijn op het voorkomen van onomkeerbare schadelijke effecten, en de planbureaus
brengen de mogelijkheden in beeld om moeilijk te kwantificeren en op geld
te waarderen maatschappelijke effecten een volwaardige plaats te geven in
maatschappelijke kosten-baten analyses.Synergie in beleidHet streven naar integraliteit is makkelijker gezegd dan gedaan. Het vraagt
een sectoroverstijgende visie op de ruimtelijke inrichting van Nederland:
beleidsdoelen op het gebied van water, natuur, landbouw, verstedelijking,
transport, etc. moeten op elkaar worden afgestemd. Niet alles kan overal,
financiële middelen zijn vaak beperkt en inschattingen van nut en noodzaak
kunnen uiteenlopen. Er zullen dus aanvaardbare compromissen moeten worden
gesloten. Waartoe zijn partijen bereid? Wie maakt keuzes bij tegenstrijdige
doelen, wie stelt prioriteiten?6. AANZET VOOR EEN AGENDAWat gaan we doen?6.1 Een gezamenlijke agendaAanzet voor agendaDe opgaven voor adaptatie zijn aanzienlijk: voor een deel gaat het om
het intensiveren en aanpassen van de huidige beleids- en uitvoeringspraktijk.
Daarnaast gaat het ook om nieuwe activiteiten, initiatieven, werkwijzen, etc.
op verschillende schaalniveaus en voor verschillende sectoren. Gebiedsgerichte
pilots zullen dit proces op gang brengen. In de agenda, waarvoor in dit hoofdstuk
een aanzet is gegeven, wordt de nationale adaptatiestrategie vertaald naar
concrete acties.Een deel van deze acties kan het rijk zelf oppakken, voor een deel zal
het samenwerking zoeken met andere partijen. Het is essentieel dat de agenda
niet beperkt blijft tot acties van het rijk. Het rijk zal samen met andere
overheden, maatschappelijke organisaties, wetenschap en het bedrijfsleven
nader inhoud en uitvoering geven aan deze agenda. Daartoe worden onder andere
regionale impulsbijeenkomsten georganiseerd. De strategie biedt een uitnodiging
aan al deze partijen om met duurzame en inspirerende initiatieven te komen!MaatwerkAanpassing aan klimaatverandering vereist maatwerk. Waar en hoe ruimtelijke
aanpassingen aan klimaatverandering plaatsvinden is gebieds- of locatiespecifiek.
Waar het rijk verantwoordelijk is om het proces van aanpassing aan klimaatverandering
op gang te brengen en zelf het goede voorbeeld te geven, hebben lokale en
regionale bestuurders de verantwoordelijkheid om acties te initiëren
en waar nodig belemmeringen weg te nemen. Een integrale, gebiedsgerichte aanpak
biedt kansen voor het ontwikkelen van een klimaatbestendige inrichting. Op
het regionale schaalniveau ligt ook een belangrijke mogelijkheid om het transitieproces
zichtbaar en concreet te maken. Bedrijven, maatschappelijke organisaties en
burgers kunnen op dit niveau met concrete initiatieven komen. In de adaptatie
agenda kunnen partijen aangeven welke acties zij voor hun rekening
gaan nemen om de klimaatbestendigheid van de ruimtelijke inrichting van Nederland
te vergroten.Vervlochten («mainstream») in 2015Vanaf 2015 is klimaatverandering in beleid en in besluitvormingsprocessen
vervlochten («gemainstreamd»): niet meer weg te denken in beleid
en uitvoering, en integraal onderdeel van ruimtelijke afwegingen. Tot 2015
zullen basisinspanningen geleverd worden om in wet- en regelgeving, in procedures
en beleidsdocumenten de voorwaarden te creëren op basis waarvan het vergroten
van de klimaatbestendigheid gerealiseerd kan worden. In 2008 moet duidelijk
worden wat de opgaven voor grote strategische projecten zijn met betrekking
tot het vergroten van de klimaatbestendigheid. Dat vereist politieke keuzes.
Komende jaren zullen rijk en provincies structuurvisies opstellen waarin vraagstukken
op het gebied van biodiversiteit, waterveiligheid, leefbaarheid en economie
een stap verder gebracht worden.Klimaatbestendigheid werkende wegMainstream in 2015 betekent nog niet dat de ruimtelijke inrichting dan
ook al volledig klimaatbestendig is. Wel is de eerste stap gezet naar een
klimaatbestendiger Nederland. Vervolgstappen kunnen binnen de ene sector of
het ene beleidsveld sneller gezet worden dan in de andere. Zo zal het aanpassen
van de volledige woningvoorraad aan klimaatverandering niet op korte termijn
kunnen of hoeven worden gerealiseerd. Met aanpassingen die de veiligheid vergroten
moeten echter nu wel snel begonnen worden, bijvoorbeeld door ruimte te reserveren
voor in de toekomst mogelijk noodzakelijke maatregelen. Naast nut en noodzaak
spelen ook kosten en baten een rol bij het bepalen wat nu moet en wat nog
even kan wachten. Het is niet mogelijk om op voorhand te bepalen op welke
termijn Nederland «over de volle breedte» klimaatbestendig zal
zijn.Acties per schaalniveauIn dit hoofdstuk zijn voorbeelden gegeven van initiatieven die volgens
het rijk nodig zijn om de ruimtelijke inrichting aan te passen ten behoeve
van veiligheid, leefklimaat, natuur en economie, per schaalniveau geordend.
Een initiatief is nationaal als het effect of resultaat van het initiatief
overwegend nationaal relevant is. Idem voor de andere schaalniveaus. Initiatieven
die noodzakelijk geacht worden om de maatschappelijke transitie op gang te
helpen (bewustwording, kennisontwikkeling en instrumenten) zijn niet naar
schaalniveau ingedeeld omdat deze generiek van aard zijn en in veel gevallen
relevant voor meerdere schaalniveaus.6.2 Maatschappelijke transitieHet rijk acht de volgende initiatieven noodzakelijk om het transitieproces
op gang te brengen.Bewustwording• Ontwikkelen van een langlopende communicatiestrategie, waarbij
niet alleen overheden, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven betrokken
worden bij het ontwikkelen en benutten van handelingsperspectieven, maar waarbij
ook de burger wordt uitgelegd wat adaptatie is, waarom het nodig is en wat
hij/zij zelf kan bijdragen. Daarbij zal zoveel mogelijk aangesloten worden
bij lopende campagnes, zoals «Nederland leeft met Water»;• Onderzoeken van de mogelijkheid tot vergroting van private verzekerbaarheid
van schade door overstromingen, droogte en wateroverlast;• Werken aan versterking van het imago van Nederland als een land
met een veilig en economisch aantrekkelijk vestigingsklimaat. Kennis en innovatie• Samen met anderen (overheden, universiteiten en bedrijfsleven)
opstarten van een samenhangend kennisprogramma, met veel ruimte voor proefprojecten
die als voorbeeld en inspiratiebron kunnen dienen;• Zorgdragen dat informatievoorziening over risico’s via internet
en het kadaster beschikbaar komt voor burgers en bedrijven;• Inzetten op het aanpassen van onderwijsprogramma’s en trainingen;• De mogelijkheden onderzoeken van een loket waar alle partijen hun
kennisbehoeften kunnen neerleggen;• Inzetten op toegepast klimaatonderzoek, naast fundamenteel onderzoek;• Stimuleren van het ontwikkelen en testen van innovaties op praktijkschaal;• Inzetten op het ontwikkelen van sociaalbestuurlijke kennis en op
uitwisseling van kennis en ervaring met het buitenland.Instrumenten• Inventariseren welke instrumenten (o.a. bestaande toetsen voor
inrichting en bouw) geschikt zijn om in te zetten voor adaptatie en bezien
op welke wijze de belangrijkste daarvan kunnen worden aangepast;• Onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om private deelname aan publiek
gecofinancierde adaptatie-onderzoeksprogramma’s te vergroten;• Onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om klimaatbestendigheid toe
te voegen aan de gunningscriteria voor ruimtelijke ontwikkelingsprojecten;• Onderzoeken hoe in langlopende investeringsprogramma’s adaptatie
aan klimaatverandering kan worden meegenomen;• Onderzoeken van nieuwe financieringsmethodieken voor lange termijn
vraagstukken als klimaatverandering, bijvoorbeeld via een revolving fund of
fiscale prikkels;• Verkennen of de klimaatbestendigheid in de ontwerpfase van plannen
en projecten meer aandacht kan krijgen door stimuleringsmaatregelen voor ruimtelijke
(ontwerp-)kwaliteit te richten op de opgave van adaptatie aan klimaatverandering;• Ontwikkelen van een toetsingskader met bijbehorende criteria voor
klimaatbestendigheid ten behoeve van het maken van ruimtelijke afwegingen.6.3 Ruimtelijke acties per schaalniveauInternationaalOp mondiale schaal zullen de ingrijpende gevolgen van klimaatverandering
op het Afrikaanse continent met betrekking tot voedselproduktie en in Azië
met betrekking tot overstromingsgevaar door zeespiegelrijzing de komende jaren
een belangrijk agendapunt vormen. Deze veranderingen gaan mogelijk gepaard
met grote migratiestromen. Op Europees niveau zijn er duidelijke gevolgen.
Het onderwerp adaptatie staat daarom ook op de Europese beleidsagenda. Op
Europees niveau wordt gewerkt aan een Greenpaper over adaptatie en klimaatverandering.
Bij de VN wordt een adaptatiefonds opgezet, te vullen middels een heffing
op de handel in CO2-emissierechten. Een aantal grensoverschrijdende
vraagstukken, zoals hoogwater of biodiversiteit, krijgen een zwaarder accent
door klimaatverandering (bijvoorbeeld middels de Hoogwaterrichtlijn).Voor de adaptatiestrategie zijn de verbindingen die Nederland heeft met
omliggende landen van belang. Voor het gevaar op overstromingen vanuit de
grote rivieren in Nederland zijn de ontwikkelingen in de gehele stroomgebieden
van de Rijn en de Maas relevant. Dit geldt in mindere mate ook
voor de watertekorten. Klimaatveranderingen in de natuur worden zichtbaar
door de migratie van soorten. Die migratie vraagt om goede uitwisselingsmogelijkheden
binnen Europa, voor Nederland zijn met name uitwisselingsmogelijkheden in
de grensstreken met België en Duitsland van belang. Voor de economische
ontwikkelingen is het van belang dat de kwaliteit van de internationale transportnetwerken
(rail, water, weg) niet lijdt onder klimaatverandering. Daarnaast kan de temperatuurstijging
economische gevolgen hebben door een veranderd patroon van toeristische reizen
en bestemmingen in Europa.Initiatieven:• Herijking in EU-verband van het beleid op het gebied van instandhoudingsdoelen
van NATURA 2000 tegen de achtergrond van klimaatverandering;• Verbetering klimaatbestendigheid van Europese netwerken op het
gebied van transport, natuur en water;• Nauwgezet volgen van de Europese ontwikkelingen op het gebied van
adaptatie (onder andere via het EU-Groenboek «adaptatie») en een
actieve rol spelen bij kennisuitwisseling, bewustwording en beleidsbeïnvloeding
en -implementatie (van EU-beleid);• Nagaan in hoeverre tegengaan van de verwoestijning in Zuidelijk
Europa nieuwe instrumenten en kennisexport vanuit Nederland behoeft;• Inspanningen om het internationale imago en de daarbij behorende
kennisexport in het kader van «Holland Wetland» te versterken;• Actieve betrokkenheid bij de de ontwikkeling en uitvoering van
de internationale agenda voor ontwikkelingssamenwerking en de bijdragen die
Nederland daaraan kan leveren, bijvoorbeeld middels het beschikbaar stellen
van kennis van (ruimtelijke) aanpassingsmaatregelen, waterbeheer en aangepast
bouwen.NationaalOp het nationale schaalniveau gaat het in eerste instantie om gevolgen
van klimaatverandering voor de ruimtelijke hoofdstructuur van Nederland. Op
dit schaalniveau speelt de grotere kans op grootschalige overstromingen van
de grote rivieren en vanuit zee via zwakke schakels in de kust een belangrijke
rol. Deze grotere bedreiging heeft betrekking op ongeveer de helft van het
Nederlandse landoppervlak, waar 65% van het BNP wordt geproduceerd
en 9 miljoen mensen wonen. In hetzelfde lagere deel van Nederland zijn ook
de gevolgen van wateroverlast na excessieve neerslag veelal het grootste.
Daarnaast staat de waterhuishouding van West-Nederland verder onder druk in
perioden van waterschaarste, omdat de verzilting van grond- en oppervlaktewater
zal toenemen. De andere grote opgave op dit schaalniveau is het vergroten
van het aanpassingsvermogen van de natuur. Met name robuuste verbindingen én
arealen in de Ecologische Hoofdstructuur behoeven uitbreiding.Initiatieven:• In het beleidsprogramma «Samen werken, samen leven»
van het Kabinet is een klimaatbestendige inrichting van Nederland een van
de zes hoofddoelstellingen van «pijler 3: een duurzame leefomgeving».
Als uitwerking daarvan is een aantal acties aangekondigd, waaronder het uitvoeren
van een onderzoek naar de kwetsbaarheid van de Ruimtelijke Hoofdstructuur
en de ontwikkeling van een afwegingskader voor locatiekeuze en -ontwikkeling
(2008). Het Nota Ruimte budget is beschikbaar voor een integrale klimaatbestendige
inrichting van gebieden. Het Urgentieprogramma Randstad is mede gericht op
een meer klimaatbestendige inrichting van West-Nederland.• De Watervisie agendeert beleidsthema’s op het gebied van
de waterhuishouding die om herziening vragen en vormt een opmaat naar het Nationale Waterplan (2009). De beleidsnota Waterveiligheid 21e eeuw
(2008) herijkt het waterveiligheidsbeleid. Een centraal element hierin vormt
het streven naar een risicobenadering.• De Commissie Duurzame Kustontwikkeling, ingesteld door de Staatssecretaris
van VenW, zal op basis van lange termijnontwikkelingen (2100–2200) adviseren
over mogelijke aanpassingstrategieën voor het kustgebied.• In de actualisering van het Nationaal Bestuursakkoord Water krijgt
het realiseren van een meer klimaatbestendige inrichting van de (regionale)
watersystemen extra aandacht.• In het onderzoeksprogramma «Kennis voor Klimaat» worden
kennisontwikkeling en praktijk dichter bij elkaar gebracht. Het Rijk heeft
voor acht gebieden € 50 mln. cofinanciering beschikbaar gesteld
voor de ontwikkeling van aanpassingsstrategieën. Dit vindt plaats in
nauwe samenspraak met alle belanghebbenden. Ten behoeve van de internationale
kennisuitwisseling benoemt het programma ook internationale hotspots.• De minister van VROM ondersteunt de gezamenlijke natuurorganisaties
met het uitvoeren van een aantal pilotprojecten voor «natuurlijke klimaatbuffers».
Het doel is de klimaatbestendigheid op lokaal en regionaal niveau te verbeteren
door gebruik te maken van natuurlijke processen. In 2007 zullen vijf projecten
worden geselecteerd.• Het rijksbrede programma Nationale Veiligheid onderzoekt de dreigingen
die op Nederland afkomen, of we hier voldoende op zijn voorbereid en of extra
inzet nodig is. Klimaatverandering is één van de thema’s
die in 2007 en 2008 wordt uitgewerkt.• Inventarisatie gericht op het gerichter inzetten van de programma’s
Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing en Landelijke Gebied (ISV/ILG) voor
het klimaatbestendig maken van stedelijk en landelijk gebied. In 2009 kunnen
aanscherpingen in doelstellingen en werkwijze doorgevoerd worden (midtermreview).• Waar nodig zullen instrumenten die in reguliere afwegingsprocessen
een centrale rol spelen, zoals de MKBA en de OEI-systematiek, aangepast worden
(2009).• Waar mogelijk zullen de WRO en de activiteiten van het GOB intensiever
benut worden ten behoeve van ruimtelijke reserveringen voor eventuele grootschalige
opvang van water en ten behoeve van het tijdelijk
inrichten van gebieden.• Waar nodig aanpassing van wet- en regelgeving, met name gericht
op de Watertoets, de MER wetgeving en het Bouwbesluit (eind 2008).• Analyse van de klimaatbestendigheid van ecosystemen/biodiversiteit
in de EHS;• Onderzoek naar de impact van klimaatverandering op de realisatie
van de doelstellingen uit de Nota Mobiliteit, de mainports en transportsystemen
(als de binnenvaart);• Monitoren van klimaatverandering (2-jaarlijks) aan de hand van
een aantal indicatoren; het klimaatsysteem kent nog veel onzekerheden. De
overheid moet tijdig over nieuwe informatie beschikken om de adapatiestrategie
bij te kunnen stellen;• Monitoren invasie van exoten en plaagsoorten.RegionaalZijn op het nationale niveau met name aanpassingen in de ruimtelijke hoofdstructuur
aan de orde, op het regionale schaalniveau zullen deze veranderingen daadwerkelijk
moeten worden gepland en uitgevoerd. Daarnaast zullen aanpassingen aan de
ruimtelijke regionale structuur nodig zijn. Functieveranderingen, functie
volgt waterbeheer, verdere integratie van functies, aanpassingen van de ruimtelijke
structuur worden op dit niveau vastgelegd. De provincies hebben daarbij het
voortouw, waarbij de waterbeheerders via de deelstroomgebiedsbeheersplannen
zeer belangrijke partners zijn.Op het regionale niveau is samenwerking tussen de verschillende overheden
erg belangrijk. Met name in de afstemming en rolverdeling tussen het functionele
waterbeheer door de waterschappen en Rijkswaterstaat enerzijds en het algemeen
bestuur van provincies, Rijk en gemeenten wordt gezocht naar een nieuw functioneel
evenwicht.(Voorgestelde) initiatieven:• In samenwerking met provincies en gemeenten de ruimtelijke reserveringen
langs de rivieren (RvR) en in de kustzone, nodig voor voldoende ruimte voor
natuurlijke processen, bestuurlijk stevig verankeren, eventueel vergezeld
van de mogelijkheid om gebieden tijdelijk in te richten;• Investeringen in de regionale watersystemen (bijvoorbeeld in het
kader van het NBW of de KRW) en investeringen in het landelijk en stedelijk
gebied (ILG en ISV)) doen op basis van de nieuwste klimaatscenario’s;• De provincies integreren aanpassing aan klimaatverandering in hun
omgevingsbeleid en werken aan klimaatbestendige structuurvisies (voorheen
streek- of omgevingsplannen). Als onderlegger daarvoor maken zij klimaatatlassen.
Daarnaast zullen ze hun huidige en nieuwe plannen, opgaven en projecten toetsen
op klimaatbestendigheid.• De provincies zullen klimaatgerelateerde opgaven integreren in
gebiedsgerichte programma’s. Ook zullen zij samen met andere partijen
hotspotprojecten starten, waarin kennis wordt opgedaan en uitgewisseld hoe
met klimaatverandering om te gaan.• Het Rijk en de gemeenten zullen in een overeenkomst vastleggen
dat zij de komende vier jaar typen maatregelen voor adaptatie in kaart brengen
die aansluiten bij de ruimtelijke en stedenbouwkundige ontwikkelingen, waterbeheer
en gezondheidszorg binnen gemeenten.• Samen met een klein aantal gemeenten en waterschappen wordt onderzocht
welke maatregelen gemeenten kunnen en moeten treffen en op welke wijze deze
maatregelen geïmplementeerd moeten worden. Met deze voorbeelden (pilots)
kunnen realistische en praktisch uitvoerbare scenario’s worden uitgewerkt
waarmee de andere gemeenten invulling kunnen geven aan de (lange termijn)
overheidsdoelstellingen. De pilots moeten ook inzichtelijk maken wat de maatregelen
voor gemeenten gaan kosten zodat duidelijk wordt welke financieringsconstructie
tussen Rijk, gemeenten en waterschappen nodig is om deze maatregelen te financieren.• De waterschappen houden nadrukkelijk rekening met klimaatverandering
en zorgen er voor dat de regionale watersystemen de komende jaren op orde
worden gebracht volgens de afspraken uit het Nationaal Bestuursakkoord Water.
Daarnaast willen de waterschappen bijdragen aan de klimaatdoelstellingen door
de samenwerking met overheden, wetenschap en bedrijfsleven op het gebied van
duurzame ontwikkeling te versterken en de kennis over klimaatbestendig waterbeheer
uit te dragen in het kader van (inter)nationale samenwerking.LokaalOp het lokale niveau (stad, dorp, streek) worden de functieveranderingen
vastgelegd in bestemmingsplannen en ondersteund in de vergunningverlening.
Ter voorbereiding van concrete plannen en besluiten worden in met name milieueffectrapportages
en watertoetsen de gevolgen van besluiten inzichtelijk gemaakt. De doorwerking
van de strategieën op de hogere schaalniveaus wordt hier concreet.(Voorgestelde) initiatieven:• In samenwerking met andere overheden voorbeeldgebieden selecteren en daar concrete aanpassingen uitvoeren. Deze dienen als voorbeeld
en zullen een belangrijke rol spelen in de kennisontwikkeling;• Gemeenten stimuleren om in de planvorming en in de lokale regelgeving
voortaan sterker rekening te houden met klimaatverandering. Het gaat bijvoorbeeld
om bestemmingsplannen en bouwvoorschriften;• Onderzoek verrichten naar de mogelijkheden om klimaatgericht te
ontwerpen en naar belemmeringen om de noodzakelijk geachte aanpassingen uit
te voeren. Het rijk neemt zich voor om op korte termijn experimenten in de
praktijk te laten uitvoeren;• Bevorderen dat in stedelijke wijken of buurten die in het kader
van ISV aangepakt worden tegelijk ook hittestress, wateroverlast en energiegebruik
meegenomen kunnen worden (werk met werk maken). Ook wordt een koppeling gelegd
met groen-blauwe dooradering en de aanleg van groen-blauwe recreatiegebieden
om de steden;• Stimuleren van innovatieve ideeën om wijken of straten klimaatbestendig
te ontwerpen;• Stimuleren dat informatievoorziening over energiebesparing zoveel
mogelijk gekoppeld wordt aan handelingsperspectieven voor adaptatie;• Oproep aan alle partijen om met aansprekende voorbeelden te komen
van innovatieve aanpassingen aan percelen en gebouwen in het licht van klimaatverandering.6.4 Hoe verderDe richting van de klimaatverandering is duidelijk. Er zijn leidende principes
voor aanpassing van de ruimtelijke inrichting geformuleerd. Er is inzicht
in de opgave voor veiligheid, leefklimaat, biodiversiteit en economie. Het
is helder wat minimaal nodig is om de noodzakelijk geachte maatschappelijke
transitie op gang te brengen. En het rijk heeft aangegeven wat zij zelf bij
kan dragen aan het vergroten van de klimaatbestendigheid van de ruimtelijke
inrichting van Nederland. Kortom, voldoende argumenten en ingrediënten
om op korte termijn met alle relevante partijen een discussie te kunnen voeren
over een adaptatie agenda.Deze discussie zal op verschillende niveaus gevoerd moeten worden, zowel
bestuurlijk als ambtelijk. Ten behoeve van de bestuurlijke discussie binnen
het rijk, de decentrale overheden en hun koepelorganisaties (IPO, UvW en VNG)
over de strategie en voor het uitwerken van de lijnen die daarin uitgestippeld
zijn, is de interbestuurlijke notitie «Maak ruimte voor klimaat!»
opgesteld.Voor de uitwerking van de strategie naar een concrete adaptatieagenda
zullen eind 2007 en begin 2008 consultatieronden worden georganiseerd. Regionaal
zullen impulsbijeenkomsten worden georganiseerd om met relevante partijen
te kijken op welke wijze klimaatbestendigheid van ruimtelijke ontwikkelingen
kan worden vergroot. Daarbij zullen naast de decentrale overheden ook maatschappelijke
organisaties en het bedrijfsleven worden betrokken om te bezien welke mogelijkheden
zij zien voor het ontwikkelen en uitvoeren van de agenda.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31269-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl