Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid; Brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-23 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST133414
 2008-2009
 
 31 288
 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid
 
 
 
 
 Nr. 
 58
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 29 juni 2009
 
 Hierbij zend ik u de toegezegde nadere uitwerking van mijn voorstel om
in te voeren dat een student eerst zijn bachelorexamen dient te behalen voordat
hij aan een masteropleiding begint (deze toezegging is gedaan in het wetgevingsoverleg
van 8 december 2008).
 
 Dit voorstel is onderdeel van een bredere visie op wat een volwassen bachelor-masterstructuur
betekent. Dat houdt in dat de bacheloropleiding en masteropleiding op zichzelf
staande, afgeronde opleidingen zijn. De evaluatie van de BaMa-structuur laat
weliswaar zien dat er een duidelijke positieve ontwikkeling te zien is in
de ontwikkeling van bachelor en masteropleidingen, maar dat we er nog niet
zijn.
 
 Naar mijn mening is het feit dat (wo-)studenten vooral voor de doorstroommaster
kiezen, en het feit dat de internationale mobiliteit (nog) niet is toegenomen,
een teken dat de bachelor-masterstructuur nog niet optimaal werkt. Ik wil
bevorderen dat studenten de keus voor een masteropleiding doordacht kunnen
maken. Er bestaan belemmeringen voor studenten om echt mobiel te zijn en goede
keuzes te maken, zoals gebrek aan oriëntatie op masteropleidingen aan
andere universiteiten en heldere toelatingsprocedures tot masteropleidingen.
Het is dan ook van belang dat instellingen meer aandacht hebben voor het positioneren
van bachelor- en masteropleidingen als zelfstandige opleidingen. De ontwikkeling
van «graduate schools» aan verschillende universiteiten is daarvan
een voorbeeld. Verder is het van groot belang dat er in de masteropleidingen
een groep studenten zit die zich volledig op de masteropleiding kan concentreren.
Juist in de laatste fase is een groep van gelijkgestemde studenten belangrijk
voor de intensiteit en kwaliteit van de opleiding.
 
 Deze ontwikkeling in Nederland sluit aan bij de brede Europese aanpak
in het kader van het Bologna proces. In geen enkel land waar een bachelor-masterstructuur
bestaat, wordt met doorstroommasters of «zachte knip» gewerkt.
Alleen Zwitserland had net als Nederland een verplichte doorstroommaster
(zonder selectie), maar daar is de verplichting om zo’n doorstroommaster
aan te bieden recent uit de wet gehaald en optioneel gemaakt.
 
 Ik zie de huidige situatie als een belemmering om tot verdere vernieuwing
in het stelsel te komen. Zowel studenten als instellingen hebben te weinig
incentives om gedrag te veranderen. In de notitie «naar een volwassen
bachelor-masterstructuur» is daarom voorgesteld om als logische consequentie
van de BaMa-structuur de wet aan te passen. Zodat voor alle opleidingen, ook
de «doorstroommaster», geldt dat studenten eerst het bachelordiploma
moeten behalen, voordat zij kunnen starten met de masteropleiding. Hiermee
komt de uitzondering, die de wet tot nu toe voor de doorstroommaster kent,
te vervallen. Een aantal universiteiten heeft dit principe al ingevoerd, maar
ik zie dit principe als een stelselkenmerk. Bij alle instellingen dient hetzelfde
principe bij de toelating tot de master gehanteerd te worden.
 
 In verband met dit voornemen zijn in het wetgevingsoverleg op 8 december
2008 door verschillende fracties vragen gesteld over mogelijke onbillijke
en onwenselijke effecten die dit voorstel voor studenten zou kunnen hebben
(m.n. onnodige studievertraging).
 
 Door verschillende partijen is tijdens dit overleg gewezen op:
 • Een zorgvuldige invoeringstermijn en helderheid over de toelatingseisen
van de master;
 • de wenselijkheid van uitzonderingen voor schrijnende gevallen;
 • de mogelijkheid van meerdere instroommomenten in de master;
 • goede afspraken over herkansingsmomenten;
 • het (nog) niet hebben behaald van een (klein) aantal studiepunten
dat niet direct relevant is voor een succesvol studievervolg in de master.
 
 In dit overleg heb ik geconcludeerd dat een meerderheid van uw Kamer het
principe van het voorstel ondersteunt: eerst je bachelordiploma, dan pas beginnen
aan een masteropleiding. Ik heb toegezegd dat met de studenten (ISO en LSvB)
en de universiteiten (VSNU) nader overleg gevoerd zal worden over de randvoorwaarden
voor invoering.
 
 Op basis van de in deze brief geformuleerde nadere uitwerking van de randvoorwaarden
is de VSNU van mening dat deze aanpassing van het stelsel op zorgvuldige wijze
kan worden ingevoerd.
 Met ISO en LSVb heb ik uitvoerig overleg gevoerd. De studentenorganisaties
zijn tegenstander van het invoeren van het door mij voorgestelde principe.
Zij vrezen dat studenten onnodig studievertraging kunnen oplopen. Naar mijn
mening wordt dit voldoende ondervangen met de voorstellen die geformuleerd
zijn in deze brief. De studentenorganisaties zijn echter tevens van mening
dat de door mij voorgestelde randvoorwaarden wel een manier zijn om het principe
met zo min mogelijk nadelige gevolgen voor de student in te voeren. Zij hebben
aangegeven zich daarom niet tegen invoering te verzetten.
 
 Op basis van deze uitkomsten ben ik voornemens uw Kamer een wetsvoorstel
te zenden. Bij de totstandkoming van dit wetsvoorstel zullen de VSNU, ISO
en LSVb vanzelfsprekend actief worden betrokken.
 Nadere uitwerking van zorgvuldige randvoorwaarden
 Bij het overleg met VSNU, ISO en LSVb heb ik, op basis van het debat met
uw Kamer, twee uitgangspunten gehanteerd:
 
 • De randvoorwaarden die dienen te worden gewaarborgd zijn erop gericht om de student helderheid te geven over wat er van hem verwacht
wordt. Die helderheid heeft de student nodig om zijn studie goed te kunnen
plannen. Dit betekent:
 – een zorgvuldige invoering en een niet overhaaste invoeringstermijn;
 – eisen aan de wijze waarop de instellingen omgaan met de toelating
tot de master en het herkansingenbeleid;
 
 • Het algemene principe is: eerst je bachelordiploma dan je master.
Dit maakt dat uitzonderingen gebaseerd dienen te zijn op de individuele omstandigheden
van de betreffende student. Het betreft hier dus geen categorische uitzonderingen.
Een voorbeeld kan dit punt verhelderen: het tijdstip waarop zich een studievertraging
voordoet, speelt een cruciale rol in het antwoord op de vraag in welke situaties
uitzonderingen moeten gelden. Een student natuurkunde die na vier jaar zijn
bachelor bijna heeft behaald wordt in de tentamenweek ziek en mist daardoor
een vak. Zonder uitzonderingsgronden zou hij hierdoor een halfjaar vertraging
oplopen (er zijn in dit voorbeeld twee instroommomenten). Dit lijkt een evident
geval waarvoor een uitzondering gemaakt moet kunnen worden. Maar stel nu dat
deze situatie zich voordoet in het eerste jaar van de studie. Het is helder
dat er dan geen uitzonderingsgrond hoeft te bestaan. Een dergelijke situatie
moet door de student in alle redelijkheid opgevangen kunnen worden in zijn
verdere studieplanning.
 
 Op basis van deze twee uitgangspunten doe ik de volgende voorstellen:
 Invoeringstermijn
 In de eerdere schriftelijke beantwoording van Kamervragen heb ik al aangegeven
dat het mij prima lijkt om de invoering van het principe een jaar uit te stellen.
Ik streef naar invoering van de beoogde wetswijziging voor het academische
jaar 2010/2011. Ik acht daarbij een zorgvuldig cohortsgewijs invoeringstraject
van belang. Dit betekent dat academisch jaar 2012/13 het eerste jaar wordt
dat studenten ermee te maken krijgen. Daarbij gaat het om het cohort studenten
dat in 2009/2010 start met een bacheloropleiding.
 De wenselijkheid van uitzonderingen
 De genoemde uitgangspunten komen neer op de noodzaak om naar de persoonlijke,
individuele omstandigheden van de student te kijken. Een dergelijke inhoudelijke
en individuele afweging behoort bij uitstek tot de verantwoordelijkheid van
de instellingen. Om te voorkomen dat studenten onbillijke vertraging zouden
kunnen oplopen wordt daarom een algemene hardheidsclausule in de wet opgenomen.
 
 Het instellingsbestuur kan voor bepaalde gevallen afwijken van de hoofdregel
en besluiten dat de student toch wordt ingeschreven voor een masteropleiding
als het uitgangsprincipe aantoonbaar zal leiden tot een onbillijkheid van
overwegende aard. In de onderwijs- en examenregeling worden hiervoor nadere
regels gesteld. Naar mijn overtuiging is het van belang om de instellingen
op dit punt enige ruimte te laten voor het noodzakelijke maatwerk, maar het
gaat hierbij uitdrukkelijk altijd om een individuele toekenning van geval
tot geval. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan situaties als ziekte,
familieomstandigheden, stoornissen, handicaps en zwangerschap, waardoor een
uitzonderingssituatie kan ontstaan. Ook kan een geval van hardheid ontstaan
in een situatie waarbij een student voldoet aan de inhoudelijke instroomeisen
van de master, maar een aantal ECTS-punten wat niet kritisch wordt geacht
voor het studiesucces in de masterfase nog niet heeft behaald. Ook kan het
een situatie betreffen waarbij een excellent presterende student onnodig zou moet wachten op het eerstvolgende instroommoment. Het moge duidelijk
zijn dat dit, omwille van het gewenste maatwerk, een niet limitatief bedoelde
opsomming van voorbeelden is.
 Een dergelijke hardheidsclausule doet recht aan de genoemde uitgangspunten
en sluit aan bij de bestaande praktijk bij universiteiten die het principe
reeds hanteren (zoals de UvA, TU Delft, Universiteit Leiden en Universiteit
Utrecht).
 
 Een beroep op de hardheidsclausule vereist een zorgvuldige, inhoudelijke
behandeling. De uitvoering daarvan is formeel de verantwoordelijkheid van
het instellingsbestuur dat deze verantwoordelijkheid in de praktijk zal delegeren
naar de decaan van de desbetreffende faculteit. De beoordeling van studenten
vindt daar plaats door een toelatingscommissie cq. examencommissie. Door de
studentenbonden is hier aandacht gevraagd voor de kwaliteit van de examencommissie.
Dit is tevens een aandachtspunt in het wetsvoorstel versterking besturing
waarin een zwaardere rol als deskundig, onafhankelijk orgaan aan deze commissie
is toebedeeld. Ook is toegezegd dat in het accreditatiekader de examinering
een zwaarder aspect van beoordeling wordt.
 Medezeggenschap
 Iedere universiteit zal nadere regels opstellen
ten aanzien van de uitvoering van de hardheidsclausule. Deze regels zullen
opgenomen moeten worden in het onderwijs- en examenreglement (OER). Ook is
het voorstelbaar dat instellingen hier een instellingsbrede afspraak over
willen maken. Zowel in geval van instellingsbreed beleid als in het tot stand
komen van het OER zullen voor deze zaken instemmingsrecht gelden voor de medezeggenschap.
 Monitoren en stimuleren van goede randvoorwaarden
 De noodzaak van een zorgvuldige invoering is evident. Daarom is het van
belang om naast de noodzakelijke aanpassing van de wet ook veel aandacht te
hebben voor de juiste randvoorwaarden waarbinnen deze aanpassing een succes
kan worden. Ik besef hierbij overigens ook dat voor de Nederlandse universiteiten,
in tegenstelling tot universiteiten in Angelsaksische landen, selectie van
studenten een relatief nieuwe activiteit is. Hierbij staat mij daarom de komende
jaren een lerende aanpak voor ogen waarin objectieve, evidence basedinformatie beschikbaar komt over de wijze waarop instellingen
vorm geven aan de randvoorwaarden. Hierbij gaat het met name om het beleid
van de instellingen ten aanzien van:
 • de toelating tot de master;
 • herkansingen;
 • (waar mogelijk) meerdere instroommomenten in de masterfase.
 Toelating tot de master
 Ook de noodzaak voor heldere toelatingseisen voor de master is duidelijk.
Het moet helder zijn wat je moet weten om te kunnen beginnen. Daar is al eerder
om gevraagd. Daar mag geen discussie over zijn, want dit is ook nu al een
wettelijke eis. Het gaat niet alleen om de wijze waarop deze eisen helder
zijn opgenomen in het onderwijs en examenreglement, maar evenzeer ook om de
wijze waarop de eisen in de praktijk worden toegepast. De toegankelijkheid
voor studenten van andere wo-instellingen, uit het hbo, of uit het buitenland
kan verbeteren, wanneer meer naar de kennis en vaardigheden van de student
gekeken wordt, in relatie tot het eindniveau van de masteropleiding. Een onderzoek
naar dit aspect in 2009 en 2010 is al eerder toegezegd en in 2010 moet dit
gewoon bij alle instellingen op orde zijn.
 Herkansingen
 Dat ook de instellingen een zware verantwoordelijkheid hebben om onbillijke
studievertraging te voorkomen is evident. Het instellingsbeleid ten aanzien
van herkansingen is daarbij één aspect, maar ook meer basale
zaken, zoals de wijze waarop tentamenroosters bekend worden gemaakt aan studenten,
behoren hiertoe.
 Meerdere instroommomenten
 Het gaat niet alleen om heldere eisen en de procedures. Ik vraag de instellingen
ook dat zij daar waar mogelijk met meerdere instroommomenten werken. Dit is
ook in het belang van de instellingen zelf. Voor sommige masteropleidingen
is dit echter evident onmogelijk. De diversiteit aan opleidingen maakt het
daarmee onwenselijk om te werken met landelijke blauwdrukken voor het aanbieden
van meerdere instroommomenten in de master. Transparantie op dit punt wordt
gecreëerd doordat op de website studiekeuze123 het aantal instroommomenten
in de masteropleiding gepubliceerd wordt.
 
 Ik stel voor om het instellingsbeleid op deze punten te monitoren en de
uitkomsten jaarlijks aan de Kamer te doen toekomen. Bij de opzet en uitvoering
van deze monitor zullen zowel de VSNU als ISO en LSvB betrokken worden. Aangrijpingspunt
voor deze monitor is de wijze waarop en mate waarin de genoemde zaken onderwerp
van overleg zijn geweest in de medezeggenschap, eventuele klachten van studenten
en daarnaast goede voorbeelden. Als uiterste consequentie van de uitkomsten
van deze monitor zie ik de mogelijkheid om individuele instellingen een jaar
extra te geven voor een zorgvuldige invoering.
 
 Daarnaast heb ik met de VSNU afgesproken dat zij samen met het ministerie
het inzicht in «wat werkt» en «wat werkt niet» vergroot.
Om instellingen te ondersteunen zal de VSNU zorgen voor jaarlijkse uitwisseling
van goede en slechte voorbeelden tussen universiteiten. Hierbij kan gedacht
worden aan expertbijeenkomsten of conferenties. Het is van belang om deze
kennisuitwisseling in het bredere perspectief van de bachelor-master ontwikkeling
te zien. Hierbij valt dan te denken aan duidelijke en heldere toelatingseisen
tot de master, meerdere instroommomenten, herkansingenbeleid, de wijze waarop
en mate waarin keuzevakken gevolgd kunnen worden bij andere universiteiten
en goede studiebegeleiding, voorlichting en masteroriëntatie als onderdeel
van de bachelor.
 
 Transparantie is ook van belang om onnodige afschrikking te voorkomen
bij studenten om medezeggenschap- en bestuursfuncties te vervullen alsmede
bij studenten die buitenlandervaring op willen doen. Bij studentenorganisaties
leven zorgen op dat punt. Het is belangrijk hier specifiek aandacht aan te
besteden. Het ligt voor de hand dat studenten voorafgaand aan een dergelijke
beslissing goede informatie van de instelling kunnen krijgen over mogelijke
consequenties en oplossingen in het kader van het principe «Eerst je
bachelor, dan je master.
 
 De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 R. H. A. Plasterk
 
 
 
 
 Een voorbeeld ter verheldering (Universiteit Leiden, voor de gehele regeling
zie: http://www.reglementen.leidenuniv.nl/onderwijs-studenten/regeling-toelating-masteropleidingen.html).
Uit art.2.5 lid 2: «Het faculteitsbestuur kan besluiten dat een verzoeker
die nog niet voldoet aan de toelatingseisen die in de onderwijs- en examenregeling
van de desbetreffende masteropleiding zijn opgenomen, niettemin tot deze opleiding
wordt toegelaten met dien verstande dat betrokkene het examen van deze masteropleiding
dan wel een of meer door het faculteitsbestuur bij zijn besluit tot toelating
aan te wijzen onderdelen daarvan, eerst kan afleggen nadat door de commissie
van toelating is vastgesteld dat betrokkene alsnog aan de toelatingseisen
heeft voldaan. Het faculteitsbestuur houdt bij het nemen van zijn besluit
mede rekening met het belang van de kwaliteit en de studeerbaarheid van de
masteropleiding alsmede met de aard en omvang van de deficiëntie en de
tijd die de verzoeker redelijkerwijze nodig zal hebben de deficiëntie
aan te vullen.» Het faculteitsbestuur neemt het besluit en kan dit niet
mandateren. Overige relevante bepalingen regelen de wijze waarop de formele
communicatie met de student plaats dient te vinden: Het verzoek om toelating
wordt minstens 1 maand voordat de masteropleiding begint schriftelijk gedaan,
via een formulier van het admissions office. De student krijgt het bewijs
van toelating (of afwijzing) van het admissions office. In geval van een afwijzing
is dit besluit gemotiveerd en staat er beroep open bij het College van beroep
voor de examens. Tevens is bepaald dat er een commissie van toelating is die
de beoordeling uitvoert waarvan de leden worden benoemd uit leden van het
personeel die zijn belast met het verzorgen van onderwijs in de betreffende
masteropleiding. Deze leden mogen niet ook zitting hebben in de examencommissie
van die opleiding.