Late zwangerschapsonderbreking; Verslag algemeen overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26717, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

06-11-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

26717 nr. 2

30-10-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesHet antwoord van de regeringOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26717Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 46 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 717Late zwangerschapsafbrekingnr. 2VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 30 oktober 2000De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 en de vaste commissie voor Justitie2 hebben
op 5 oktober 2000 overleg gevoerd met minister Borst-Eilers van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport en minister Korthals van Justitie over de brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 6 april
2000 inzake termijn toezending AMvB betreffende late zwangerschapsafbreking (VWS-00517).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissiesDe heer Rouvoet (RPF/GPV) zei er moeite mee
te hebben dat, bij een principieel gevoelig onderwerp als de late zwangerschapsafbreking,
er zo'n lange periode zit tussen het bekend maken van de voornemens (in de
zomer van 1999) en het tot stand komen van een regeling, naar verwachting
in het voorjaar van 2001. Wanneer denkt de minister de AMvB met de Kamer te
kunnen bespreken?Zijn principiële afwijzing van abortus provocatus veronderstelde
de heer Rouvoet bekend. De moeder heeft in algemene zin niet de bevoegdheid,
de zwangerschap te laten beëindigen; niet voor en niet na 24 weken. De
enige uitzondering hierop is als het leven van de moeder zelf in gevaar is.
De Wet afbreking zwangerschap (WAZ) had er in de visie van de heer Rouvoet
nooit mogen komen. Met de voornemens in de brief, een van de weinige remmen
op de abortuspraktijk los te laten, namelijk de levensvatbaarheidsgrens van
24 weken, had hij dan ook veel moeite. Wat is de relatie met het wetsvoorstel
foetaal weefsel waarin de grens van 24 weken nog wel is opgenomen? Heeft de
regeling voor late zwangerschapsafbreking consequenties voor dat wetsvoorstel?
Hoe reageert het kabinet op de stelling van de Federatie van ouderverenigingen
dat late zwangerschapsafbreking principieel niet op één lijn
gesteld mag worden met abortus, omdat hiermee de voorspellende geneeskunde
inzake ongeborenen wordt gelegitimeerd?Formuleringen als «leven in wording is beschermwaardig» en
de vanzelfsprekendheid waarmee over «toenemende beschermwaardigheid»
wordt gesproken, stoorden de heer Rouvoet zeer. Wat moet daaronder worden
verstaan? Wanneer is er sprake van volledige beschermwaardigheid? Is daarvoor
een niet-willekeurige grens aan te geven? Zijn er kwalitatief onderscheidende
momenten tussen conceptie en geboorte die een rechtvaardiging voor iets meer
beschermwaardigheid kunnen vormen? Waarop baseert de minister haar conclusie
dat het bij een late zwangerschapsafbreking altijd om een gewenst kind gaat?
De premisse daarvan lijkt te zijn dat ongewenste kinderen al voor de 24ste
week geaborteerd zijn! De heer Rouvoet merkte op moeite te hebben met de indeling
van ongeboren kinderen in categorieën op basis van verwachte levenskansen
en handicaps. Bij de indeling in twee categorieën wordt te veel gesuggereerd
dat er echt sprake is van duidelijk te onderscheiden categorieën. Prenataal
diagnosticeren is veel moeilijker en biedt minder zekerheid dan een postnatale
diagnose. Willen de bewindslieden hierop reageren?De heer Rouvoet kon zich bij categorie 1 vinden in de uitleg van artikel
82a Wetboek van Strafrecht (WvSr). Als er absolute zekerheid is dat een vrucht
geen enkele zelfstandige levensverwachting heeft, behoeft het weghalen niet
als een abortus te worden beschouwd. De beslissing in te grijpen of af te
wachten kan worden overgelaten aan ouders en arts. Cruciale vraag daarbij
is hoe zeker men kan zijn. Wat is de betekenis van de woorden «redelijke
verwachting»? Hij pleitte ervoor niet te gemakkelijk de weg van afbreking
op te gaan, maar de zwangerschap uit te dragen.Tegen de afbreking van de zwangerschap in de gevallen van categorie 2
had de heer Rouvoet onoverkomelijke bezwaren, omdat het daarbij gaat om de
beoordeling van de verwachte kwaliteit van leven. De brief stelt dat afbreking
pas zal kunnen plaatsvinden indien zeker is dat voortzetting van de zwangerschap
de conditie van het kind niet zal verbeteren en evenmin zal leiden tot meer
zekerheid over de diagnose en prognose. Is die zekerheid ooit te krijgen?De verontwaardiging van mensen met een handicap in onze samenleving richt
zich tegen categorie 2. Het kan hierbij immers gaan om aandoeningen waarmee
zij persoonlijk te maken hebben. Van die aandoeningen wordt nu gezegd dat
zij reden kunnen zijn voor afbreking van een zwangerschap. Kan en durft de
minister aan te geven om welke functiestoornissen het wel en om welke het
niet gaat? Een deel van de bevolking voelt zich rechtstreeks aangesproken
en aangetast in de principiële gelijkwaardigheid krachtens de Grondwet.
Het kabinet schrijft geen waardeoordeel uit te spreken over het leven van
individuen, maar biedt tegelijkertijd een opening tot zwangerschapsafbreking
op grond van een verwachte gezondheidstoestand (ernstige functiestoornissen),
hoewel er een beperkte kans op overleven bestaat. Voor de heer Rouvoet werd
daarmee een oordeel uitgesproken over de verwachte levenskwaliteit. Op grond
van die verwachting mag nooit tot beëindiging van een zwangerschap worden
overgegaan. Een predikant schreef na de bekendmaking van de voornemens nu
verder te leven met de gedachte er niet te zijn geweest als deze maatregelen
40 jaar geleden al mogelijk waren geweest. De onrust over de maatregelen wordt
versterkt door het voorstel om de toetsing van categorie 2 te laten aansluiten
bij de meldings- en toetsingsprocedure voor levensbeëindiging bij wilsonbekwamen.In de brief staat dat de moeder soms aangeeft het niet te kunnen opbrengen
de zwangerschap uit te dragen. Hoe verhoudt deze formulering zich tot de wettelijke
eis van de noodsituatie? Is het feit dat een vrouw dit aangeeft, zonder meer
voldoende om een noodsituatie te veronderstellen? De minister heeft vorige
jaar tijdens een tv-uitzending gezegd dat geen arts een zwangerschap zou willen
afbreken bij een reeds levensvatbaar kind met het syndroom van Down. Sluit
de formulering deze mogelijkheid ook uit als de vrouw een psychiatrische ziekte
heeft en aangeeft dat zij het absoluut niet kan opbrengen en zich dus in een
noodsituatie bevindt?Het standpunt van het kabinet dat late zwangerschapsafbreking niet mag,
wel plaatsvindt, zelden wordt gemeld, zodat er een regeling moet komen, komt
neer op regulariseren. Dat heeft een legitimerend effect en zet deuren open
die gesloten behoren te blijven. Het kabinet stelt zelf dat de zelfstandige
levensvatbaarheidsgrens een bepalend omslagpunt in de progressieve rechtsbescherming
ten gunste van de vrucht is, waarna de vrouw de bevoegdheid de zwangerschap
af te breken verliest. Waarom wordt deze grens losgelaten?Mevrouw Terpstra (VVD) zei dat haar uitgangspunt
is en blijft dat alle mensen met of zonder handicap gelijkwaardig zijn en
het recht van leven hebben. Iedere vrees dat late zwangerschapsafbreking het
doorbreken van de solidariteit betekent en dat mensen met een handicap niet
gelijkwaardig zouden zijn, wilde zij op voorhand wegnemen. Geen enkele partij
in Nederland zal ooit die weg op willen gaan.Mevrouw Terpstra merkte op onder de indruk te zijn van de integere wijze
waarop de emotionele, morele en juridische aspecten van late afbreking van
de zwangerschap, zowel door de beroepsgroepen als door de organisaties zijn
behandeld en door het kabinet in kaart zijn gebracht. Daarbij is tevens de
moeilijke regeling van toetsing van zorgvuldig handelen rond het levenseinde
van pasgeborenen betrokken. Zij prees het kabinet voor de brief waarin op
heldere wijze het standpunt wordt verwoord inzake strafbaarheid, rechtvaardigingsgronden,
niet-natuurlijke doodsoorzaak, melding en toetsing.De ontwikkeling van de voorspellende geneeskunde gaat razendsnel. De mogelijkheden
van nauwkeurige prenatale diagnostiek nemen toe, zodat ook foetale afwijkingen
al tijdens de zwangerschap zijn te diagnosticeren. Hoewel het onsympathiek
is over categorieën te spreken, schept dit wel helderheid. Categorie
1 betreft zeer ernstige aandoeningen van ongeborenen die niet met leven verenigbaar
zijn. Zij onderschreef de juridische gedachtegang dat het in deze gevallen
gaat om een toetsing van «niet-levensvatbare vrucht». De WAZ biedt
de mogelijkheid voor een goede manier van registratie, toetsing en meldingsplicht.
Categorie 2 betreft zeer ernstige aandoeningen, weliswaar met enig levensperspectief,
maar ook met ernstig en onbehandelbaar lijden. Behandeling wordt door de beroepsgroep
als medisch zinloos afgewezen.De overleggroep heeft nog een derde categorie foetale aandoeningen gedefinieerd
die (zouden kunnen) leiden tot een zeer ernstig gehandicapt kind. Mevrouw
Terpstra vond het een teken van grote integriteit dat deze groep nadrukkelijk
buiten beschouwing wordt gelaten door de beroepsgroep. Het is beslist niet
de bedoeling met deze regeling een stap te zetten op weg naar het zoveel mogelijk
willen voorkomen van gehandicapt leven. De vraag waar de grens getrokken moet
worden voor medisch zinloos handelen, is al benoemd bij de regeling Toetsing
zorgvuldig medisch handelen rond het levenseinde van pasgeborenen. De Kamer
zelf vormt de enige garantie dat grenzen niet worden overschreden. Dit soort
moeilijke vraagstukken wordt altijd met respect voor elkaars opvattingen besproken.
Het is ieders plicht de onrust die iedere keer ontstaat, zoveel mogelijk te
beperken door als Kamer de garantie te geven dat grenzen niet worden overschreden.Mevrouw Terpstra benadrukte dat bij twijfel tussen categorie 1 en 2, conform
de aanbeveling van het openbaar ministerie, een dergelijke situatie beoordeeld
moet worden als categorie 2. Bij twijfel tussen categorie 2 en 3 moet de situatie
altijd beoordeeld worden als categorie 2. Op die manier worden de grenzen
vernauwd in plaats van opgerekt.De beschermwaardigheid van het leven dient erop gericht te zijn dat het
uitdragen van de zwangerschap voorop blijft staan en dat alleen in zeer uitzonderlijke
gevallen afbreking van de zwangerschap is toegestaan. Dat is ook de praktijk
in Nederland. Per jaar gaat het om 150 situaties van grote nood. In 80% van
de gevallen gaat het om categorie 1 en in 20% om categorie 2. Het moet vaststaan
dat het ongeborenen betreft die niet of nauwelijks zelfstandig levensvatbaar
zijn en van wie tijdens de zwangerschap bepaald kan worden dat postnataal
levensverlengend handelen als medisch zinloos wordt beschouwd. Wil de minister
nog eens duidelijk maken dat de voorgestane regeling geen verruiming
of wijziging van de wetgeving is? Mevrouw Terpstra meende dat de regeling
een verbetering van de praktijk voorstaat, omdat de situatie transparant en
toetsbaar wordt gemaakt met een meldingsplicht. Om die redenen achtte zij
late zwangerschapsafbreking toelaatbaar.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA) merkte op dat
als een vrouw/echtpaar in zo'n uitzonderlijke situatie komt dat het ongeboren
kind nauwelijks of geen levenskansen lijkt te hebben, de gemeenschap als eerste
om hen heen moet gaan staan en niet onmiddellijk met een technische oplossing
moet komen. Zij achtte het echter niet uitgesloten dat zich een noodsituatie
kan voordoen waarin het leven van een ongeboren kind wordt beëindigd.
Het belang van het beschermen van het ongeboren leven is gelijkwaardig aan
de noodsituatie waarin de vrouw zich kan bevinden. Bij de afweging zijn beide
belangen in balans. Het strafrecht biedt de arts in zo'n geval reeds de mogelijkheid
zich te beroepen op artikel 40 WvSr. Mevrouw Ross vroeg zich dan ook af of
het nodig is de regelgeving aan te passen. Een arts die zich in dat conflict
van plichten geplaatst ziet, waarbij hij zich kan beroepen op artikel 40,
zal zich daarvoor moeten en willen verantwoorden. Het verbaasde haar dat niet
alle artsen dergelijke gevallen melden. Is het de minister bekend of zich
meer dan de veronderstelde 150 gevallen per jaar voordoen? Melden de artsen
die gevallen niet omdat zij zich zouden moeten beroepen op de rechtvaardigingsgrond?
Moet deze rechtvaardigingsgrond worden opgenomen in een oordeel door een toetsingscommissie?
De bewindslieden schrijven dat het beëindigen van het leven van een ongeborene
in categorie 1 geen strafbare handeling is, hetgeen mevrouw Ross betwijfelde,
omdat volgens de WAZ na de 24ste week het kind als levensvatbaar wordt beschouwd.
Om die reden dient een arts zich te beroepen op de rechtvaardigingsgrond in
artikel 40. Voor het doden van een levensvatbaar kind is geen algemene rechtvaardiging
te vinden en al helemaal niet vooraf. Elk individueel geval behoeft een eigen
afweging en beoordeling.Na de brief van de ministers van september vorig jaar is onrust ontstaan,
omdat onduidelijk is waarover het precies gaat in het voorstel en welke ongeboren
kinderen tot categorie 2 gerekend worden. De minister leek aan te geven dat
de moeder van het kind moet kunnen beslissen met welke handicap van een kind
zij kan leven. Wanneer de moeder onder het vooruitzicht lijdt dat zij zwanger
is van een kind met een zware handicap, mag dit geen reden zijn de zwangerschap
te laten beëindigen. Wanneer de moeder beslist welke afwijking van haar
kind al dan niet verenigbaar is met haar opvatting over menswaardig en zinvol
leven, is er geen sprake meer van een gelijkwaardige afweging van het belang
van het kind. Bij de WAZ is wel sprake van een dergelijke afweging, al meende
mevrouw Ross dat die in de praktijk met voeten getreden wordt. Hoe is de minister
tot het oordeel gekomen dat de afweging ook door de moeder gemaakt moet kunnen
worden? Om welke ongeborenen gaat het in categorie 2? Vindt de minister dat
aan te geven zou kunnen zijn welke mate van handicap het leven van een kind
niet levenswaardig maakt op grond waarvan het beëindigd moet worden?Mevrouw Ross benadrukte dat er nooit een schaal mag komen die aangeeft
welke handicaps nog wel met het leven verenigbaar zijn en welke niet. Hoe
kan ooit objectief een dergelijke opsomming worden vastgesteld? Hoe kan worden
voorkomen dat de daarin getrokken grenzen op enig moment verschuiven? Het
«perfecte leven», als dat al bestaat, kan ook tijdens het leven
beschadigd raken. Garanties op een leven zonder handicaps, van welke aard
dan ook, kunnen nooit gegeven worden. Liefdevolle zorg en verpleging moeten
altijd voorop staan. Selectieve abortus achtte zij dan ook niet toegestaan.
Waarom wil de minister dit voorstel in een AMvB op grond van artikel 10 van
de Wet op de lijkbezorging en de bijbehorende ministeriële
regeling inhoudende de meldingsprocedure voor enkele bijzondere categorieën
patiënten opnemen?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA) zei dat
een gevolg van de toegenomen mogelijkheden van prenatale diagnostiek is dat
ouders voor het dilemma kunnen komen te staan de zwangerschap al dan niet
uit te dragen als blijkt dat het kind niet levensvatbaar is of zodanig ernstige
aandoeningen heeft dat op voorhand vaststaat dat medisch handelen zinloos
is. De essentie van de brief van de bewindslieden is het handelen van de arts
te regelen bij late zwangerschapsafbreking om op die manier bij te dragen
aan de kwaliteit van de besluitvorming. Toetsing, transparantie en het afleggen
van verantwoording aan de maatschappij zijn van wezenlijk belang. Het is een
positief signaal dat de beroepsgroep zelf pleit voor een regeling, omdat melding
in de praktijk niet altijd plaatsvindt. Een nadere regeling is mede bedoeld
om het misverstand over een natuurlijke doodsoorzaak weg te nemen.Mevrouw Swildens oordeelde dat de overleggroep zeer goed werk heeft geleverd
en zich grondig heeft verdiept in de emotionele, moreel-ethische, medische
en juridische aspecten. Het rapport toont compassie en betrokkenheid. Het
kabinet neemt het voorstel van de overleggroep voor de geformuleerde zorgvuldigheidseisen
en toetsing over. Bij categorie 1 is er geen sprake van strafbaarheid, omdat
er geen sprake is van levensvatbaarheid, dat wil zeggen dat de ongeborene
niet in staat is buiten het moederlichaam zelfstandig te overleven. De aandoeningen
bedoeld onder categorie 2 zijn zo ernstig dat op voorhand vaststaat dat medisch
handelen na de geboorte zinloos is. Over prognose en diagnose moet van tevoren
overeenstemming bestaan in een toetsingsteam. Mevrouw Swildens was het er
van harte mee eens dat de gevallen onder categorie 2 getoetst zullen worden
op grond van het nog bij de Kamer in te dienen Besluit levensbeëindiging
bijzondere categorieën.De overleggroep vindt het verstandig de gevallen van categorie 1 niet
alleen te melden, maar ook voor te leggen aan de toetsingscommissie om de
afweging te kunnen maken of de indeling in categorie 1 terecht is. De minister
komt daarop in haar brief niet terug, terwijl zij wel aandacht besteedt aan
de centrale registratie en het protocol. Kan zij daar meer duidelijkheid over
geven?Mevrouw Swildens sloot zich aan bij eerdere opmerkingen over het wegnemen
van onrust in de samenleving. Premier Kok heeft tijdens de algemene beschouwingen
van 1999 overduidelijk gemaakt dat ieder mens in de samenleving waarde heeft
en dat menselijk leven beschermd dient te worden. Late zwangerschapsafbreking
komt slechts bij hoge uitzondering voor. Het medisch beleid is en blijft gericht
op het uitdragen van de zwangerschap.De heer Van der Vlies (SGP) koesterde in deze
tere kwestie niet de illusie anderen van zijn standpunt te kunnen overtuigen,
omdat bij herhaling is gebleken dat het een groot verschil uitmaakt of men
denkt vanuit het leven als gave en opgave van God, of dat men redeneert vanuit
het zelfbeschikkingsrecht van mensen. Hij herhaalde principieel tegen de Wet
afbreking zwangerschap te zijn. Om dan als medewetgever constructief mee te
denken over wat er daarna nog komt, is eigenlijk onmogelijk. De heer Van der
Vlies zag het leven als van God gegeven en beschermwaardig vanaf het allerprilste
begin. Leeftijdsgrenzen als 24 weken telden voor hem ten principale niet.
De prenatale diagnostiek maakt het mogelijk zich met aan zekerheid grenzende
waarschijnlijkheid uit te spreken over het kind dat komen gaat. Daaraan kan
intens verdriet verbonden zijn. Hoewel lijden niet te verklaren valt, had
het in de opvatting van de heer Van der Vlies wel een functie. Geneeskunde
beoogt lijden te verlichten en leven te verlengen. Dat is geoorloofd, maar
niet alles wat daaronder geschikt wordt, was in zijn visie toegestaan. Als
medisch handelen zinloos is, behoeft een behandeling niet te worden
voortgezet. Als ouders weten dat hun ongeboren kind niet levensvatbaar is
of een ernstige dan wel niet te herstellen functiestoornis heeft, betekent
dit diep lijden. Men moet dan solidair zijn, om hen heen staan en hulp bieden.
De oplossing kan niet zijn het leven van de ongeborene te beëindigen.Aan de op te stellen AMvB is een moreel effect verbonden. Wat is, als
gekozen wordt voor de voorgestelde systematiek, ten principale de grens die
duurzaam wordt opgetrokken tegen een verdere verruiming van categorieën
op het grensvlak van categorie 2 naar 3? Mevrouw Terpstra stelde in haar bijdrage
dat de Kamer zelf de enige garantie is. Toch zijn de afgelopen twintig jaar
de grenzen gaan schuiven. De kennis vermeerdert, waardoor het inzicht toeneemt
en vaker gevraagd wordt tot handelen (of niet-handelen) te kunnen overgaan.
Daarvan gaat een moreel effect uit. De Gehandicaptenraad en de Federatie van
ouderverenigingen voelden zich daardoor aangesproken. Kan de minister de absolute
garantie geven dat niet gebeurt wat gevreesd wordt?Als mensen te maken krijgen met ernstige foetale aandoeningen en zij menen
dat het onjuist is de zwangerschap af te breken, moet er steun geboden worden.
De heer Van der Vlies vroeg zich af of de discipline van de palliatieve zorg
ook voor deze mensen uitkomst zou kunnen bieden.Mevrouw Hermann (GroenLinks) merkte op dat
men compassie moet hebben met de mensen die het verdrietige bericht krijgen
dat het kind dat zij verwachten niet zelfstandig zal kunnen leven en als het
al zal blijven leven, dat in een toestand zal zijn die naar heersend medisch
inzicht gepaard gaat met zeer ernstig lijden zonder dat behandeling kans op
verbetering biedt. De artsen die betrokken zijn bij mensen in zo'n moeilijke
situatie moet begrip getoond worden. De eerste categorie betreft kinderen
die, meer nog dan bij een gewone zwangerschap, alleen doordat zij met de moeder
verbonden zijn, kunnen blijven leven. Zelfstandig kunnen zij dat niet. Op
het afbreken van een dergelijke zwangerschap is het Wetboek van Strafrecht
niet van toepassing, omdat artikel 82a ziet op een kind dat wel zelfstandig
levensvatbaar kan zijn. Op dat punt kon mevrouw Hermann het voorstel van de
bewindslieden geheel volgen.Mevrouw Hermann riep in herinnering dat haar fractievoorzitter tijdens
de algemene beschouwingen van 1999 zijn verontrusting heeft uitgesproken over
het feit dat het regeringsstandpunt over de aandoeningen die vallen onder
categorie 2 tijdens het zomerreces is gepubliceerd. Inmiddels zijn er meer
stukken uitgekomen die allemaal vallen onder hoofdstuk 3.2.2 van de memorie
van toelichting bij de begroting van dit jaar, getiteld: Technologie, mag
alles wat kan? Mevrouw Hermann had hier zoveel vragen over dat zij zich afvroeg
of een algemene maatregel van bestuur die in het algemeen gaat over uitwerking
van beleid, wel het juiste instrument is om dit onderwerp naar voren te brengen.
Zij verzocht de regering de regeling niet uit te werken in een AMvB, maar
in een wetsvoorstel. Zij verzocht tevens om een toelichtend kader voor een
betere afstemming van de verschillende wetsvoorstellen over foetaal weefsel,
embryotoepassingen, verdere ontwikkelingen in de biotechnologie en dergelijke.
Die afstemming, het overzicht en de mogelijkheid daarop maatschappelijk te
kunnen reageren alvorens de onderwerpen in de Kamer plenair behandeld worden,
zijn van het grootste belang.De overleggroep weerspreekt in haar rapport de opvatting dat het voor
kinderen in categorie 2 altijd beter is medische technieken in te zetten om
het leven te behouden, dan deze niet in te zetten en dat leven altijd beter
is dan niet-leven, omdat die voorbij gaat aan het verdriet, de pijn en de
ellende van sommige kinderlevens en het verdriet, de machteloze wanhoop en
de onterechte schuldgevoelens van ouders. Deze uitspraak geeft aan wat er
in wezen zou moeten gebeuren. Mevrouw Hermann oordeelde het te vroeg ja te
zeggen tegen het regeringsstandpunt. Het dient een andere plaats te krijgen
in de parlementaire behandeling die meer recht doet aan het gewicht
ervan. Zij behield zich haar definitieve oordeel voor tot een nader moment.Mevrouw Van Vliet (D66) memoreerde dat de
brief van de bewindslieden in de zomer van 1999 de gemoederen sterk bezig
hield, met name door de beladenheid van het onderwerp. Het raakte haar destijds
dat door sommige media gesuggereerd werd dat de Kamer op de een of andere
manier gehandicapte kinderen, in welke vorm dan ook, als minderwaardig beschouwt
en dus ter discussie zou stellen in het kader van deze brief. Het raakte haar
opnieuw dat het kennelijk nodig is aan te geven dat dit absoluut niet het
geval. Als dit nodig is om onrust weg te nemen bij bepaalde groepen, dan deed
zij het graag, maar eigenlijk zou het zonder meer duidelijk moeten zijn dat
geen enkel lid van deze Kamer of van het kabinet daar anders over denkt. Zij
betreurde het dat dit moeilijke onderwerp in de media soms werd verwoord in
zinsneden als: gaan wij naar een maatschappij toe waar alleen perfecte mensen
mogen wonen, of: mogen er straks geen gehandicapte kinderen meer geboren worden.
Dit doet de ouders en de kinderen om wie het gaat onrecht, evenals de politieke
partijen.Uit de brief blijkt hoe uitermate zorgvuldig de voorbereiding is geweest.
Hierdoor kan een deel van de onrust worden weggenomen. De grens tussen categorie
2 en 3 is nog niet erg duidelijk. Weet de beroepsgroep aan de hand van de
omschrijving in categorie 2 om welke gevallen het gaat? Kan de minister dat
aangeven? Bij categorie 1 ligt dat veel duidelijker vast.De keuze om een zwangerschap al of niet uit te dragen in de situatie van
categorie 1 of 2 zal altijd heel moeilijk zijn. Mevrouw Van Vliet wees
erop dat in het voorstel geen sprake is van het dwingend opleggen van zwangerschapsafbreking.
Het blijft aan de ouders om ervoor te kiezen de zwangerschap uit te dragen.
Hoe die keuze ook uitvalt, men zal daar respect voor moeten hebben.De juridische aspecten, de toetsing en de melding maken het grootste deel
van de brief uit. De zorgvuldigheidsvereisten, toetsing en melding zijn duidelijk.
Mevrouw Van Vliet had er geen moeite mee dat deze systematiek in dezelfde
lijn ligt als bij euthanasie. Het is de meest zorgvuldige wijze om hiermee
om te gaan.Mevrouw Van Vliet sprak als wens uit dat de medische technologie het in
de toekomst mogelijk maakt bij het stellen van de diagnose medische handelingen
te verrichten zodat late zwangerschapsafbreking niet meer nodig zal zijn,
of dat de diagnose al heel vroeg gesteld kan worden, nog voor de 24ste week
van de zwangerschap. Is dat nog hele verre toekomstmuziek?Het antwoord van de regeringDe minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
antwoordde dat het een enkele keer voorkomt dat een vrouw na de 24ste week
bepaalde klachten krijgt, uitvoerig onderzocht wordt waarna soms de diagnose
wordt gesteld dat het kind, hetzij helemaal niet levensvatbaar zal zijn na
de geboorte, hetzij zeer beperkt en dat het lijdt aan een aandoening waarbij
medisch handelen zinloos is. Beter maken kan niet en behandelen komt alleen
neer op het verlengen van uitzichtloos lijden. Sinds deze diagnostiek mogelijk
is in Nederland komt het voor dat een vrouw na enige tijd vraagt of het dan
toch niet beter is het kind meteen geboren te laten worden waarna het zal
overlijden. Het is aan de arts de moeilijke beslissing te nemen of hij daarin
al dan niet zal meegaan. De beroepsgroep heeft geconstateerd dat sommige gynaecologen
na rijp beraad de zwangerschap afbreken en dat vervolgens niet melden. Een
keer of tien per jaar wordt het wel gemeld. Uit het onderzoek van de inspectie
blijkt late zwangerschapsafbreking zo'n 150 keer per jaar voor te komen. In
120 van die gevallen gaat het om een kind dat helemaal niet levensvatbaar
is. In 30 gevallen gaat het om kinderen uit categorie 2. De bewindsvrouwe
waardeerde het zeer dat de beroepsgroep zelf om een regeling heeft gevraagd,
omdat late zwangerschapsafbreking voorkomt, gedaan wordt, maar niet altijd
gemeld wordt, omdat men bang is voor de juridische gevolgen. Men wil hiermee
naar buiten komen, zodat ook getoetst kan worden. Het initiatief is dus niet
uitgegaan van het kabinet, maar van de beroepsgroep die behoefte heeft aan
afspraken en grenzen. Het kabinet vindt ook dat er grenzen gesteld moeten
worden. Uit compassie met de mensen die in zo'n vreselijke situatie terecht
komen, wil het kabinet enige ruimte bieden. Het kabinet wil openheid, regels,
toetsing, melding en grenzen stellen.De conclusie van de heer Baudet dat hij er niet geweest zou zijn als de
regeling destijds al had bestaan, verwierp de bewindsvrouwe. Het is uitgesloten
dat iemand die deze gedachte kan formuleren, in aanmerking was gekomen voor
zo'n afbreking van de zwangerschap. Het betreft niet iemand die hooguit een
paar maanden te leven had, maar die tot volwassenheid is uitgegroeid en een
volwaardig lid van de samenleving is geworden. Zij betreurde deze uitspraak,
omdat die een bepaalde stemming en angst genereert. Een zwangere vrouw die
vraagt om afbreking van de zwangerschap, spreekt geen oordeel uit over de
waarde van mensen met een handicap, maar een oordeel over het toekomstig lijden
van haar eigen kind. Zij meent dat als dat lijden heel erg is, zij daaraan
een grens mag stellen. Daarom doet zij dat verzoek. Maar zij beslist daar
niet over. Dat doet de arts die beloofd heeft, het leven te beschermen. Als
hij ziet dat de vrouw in nood verkeert, zal hij in zijn conflict van plichten,
haar toch kunnen helpen. De minister beklemtoonde dat deze hele regelgeving
dus eigenlijk niets te maken heeft met gehandicapten, hoewel zij hun reactie
wel kon voorstellen. Het gaat om het oordeel over het lijden van het eigen
kind, maar ook om de vraag wat een vrouw zelf aankan. Veel vrouwen besluiten
in een dergelijke situatie toch de zwangerschap uit te dragen. Sommige ouders
kiezen ervoor ook als het kindje maar enkele weken of maanden te leven heeft,
daarvoor te zorgen. De minister meende dat daarvoor geen uitbreiding van de
palliatieve zorg nodig is, omdat er in Nederland jaarlijks 1500 á 2000
mensen met een ernstige handicap worden geboren. Het gaat in dit geval om
30 van hen. De zorg voor die 2000 is er en dus ook voor deze kindjes.De Nederlandse vereniging voor obstetrie en gynaecologie (NVOG) erkent
dat in sommige situaties geen absolute zekerheid geboden kan worden over de
grenzen tussen categorie 1 en 2. Om die reden wil de NVOG daarvoor zo goed
mogelijke richtlijnen opstellen. Een van die richtlijnen is: in dubio abstine.
Bij twijfel wordt de zwangerschap dus niet afgebroken. Soms is echter zichtbaar
dat de hersens of nieren van een kind volledig ontbreken en is het zeker dat
het niet kan leven. Een dergelijke beslissing moet in een breder team besproken
worden en door het hele team gedragen worden. De beslissing moet ook niet
te snel genomen worden. De ouders moeten de tijd krijgen, zelf een afweging
te maken. Het is heel belangrijk, om de mensen heen te gaan staan en hen te
steunen. Ook dat is een onderdeel van goede geneeskunde.De minister deelde mee dat de heer Troost, voorzitter van de Gehandicaptenraad,
geen overwegende bezwaren heeft tegen dit kabinetsstandpunt als zodanig, omdat
het geen verruiming van regelgeving is, maar er juist grenzen worden gesteld.
Wel drong hij erop aan, de antidiscriminatie van gehandicapten zo snel mogelijk
wettelijk vast te leggen. De minister zegde toe het wetsvoorstel inzake gelijke
behandeling van personen met een handicap of een chronische ziekte volgend
voorjaar naar de Raad van State te zullen sturen, zodat volgend jaar dit wetsvoorstel
in de Kamer behandeld kan worden.De minister antwoordde het standpunt van enkele fracties inzake afbreking
zwangerschap en de beschermwaardigheid van het leven te respecteren.
Het kabinet is van mening dat in de ontwikkeling van bevruchte eicel tot individu
een gradatie van beschermwaardigheid aangebracht mag worden. Die ontwikkeling
is geen glijdende schaal, maar toont enkele cesuren. De eerste is 14 dagen
na de conceptie. Onderzoek met embryo's zou na dat moment niet meer moeten
plaatsvinden. De tweede ligt bij 24 weken, waarna het kind zich buiten het
moederlijk lichaam zelfstandig kan ontwikkelen. De derde is de geboorte. Over
dit standpunt is verschil van opvatting mogelijk.Late zwangerschapsafbreking houdt geen legitimatie in van de voorspellende
geneeskunde. Het initiatief gaat immers uit van de vrouw die voelt dat er
iets niet goed is met de zwangerschap. Pas dan wordt onderzoek gedaan. Van
voorspellende geneeskunde is sprake als iemand zich van niets bewust is, men
testjes doet en dan ontdekt dat er in de toekomst van alles mis kan gaan.
Het is goed mogelijk dat de diagnostiek het mogelijk maakt afwijkingen eerder
aan te tonen. De Gezondheidsraad werkt aan een actualisering van het advies
over prenatale diagnostiek. Het nieuwe advies zal rond de jaarwisseling worden
uitgebracht. Als afwijkingen die niet met leven verenigbaar zijn eerder, nog
voor de 24ste week, kunnen worden vastgesteld, zou dat goed zijn, als men
tenminste de opvatting van de toenemende beschermwaardigheid aanhangt, omdat
dan de afbreking van de zwangerschap nog kan plaatsvinden binnen de termijnen
van de WAZ.De minister bevestigde dat het syndroom van Down niet onder de categorieën
voor late zwangerschapsafbreking valt. Zij had wel eens een voorbeeld gegeven
van twee moeders die beiden een kind verwachten met dezelfde handicap, vallend
onder categorie 2. De een draagt de zwangerschap uit en de ander niet. In
die keuze speelt de moeder een belangrijke rol. Het is omgekeerd niet zo dat
als de moeder zegt dat dit kind niet moet leven, de arts daarin automatisch
moet meegaan.De minister antwoordde dat het kabinet geen lijstjes maakt met levenswaardige
handicaps. Het gaat niet om een oordeel over de waarde van mensen met een
handicap. Alle mensen met een handicap zijn volstrekt gelijkwaardige burgers.
Het gaat bij late zwangerschapsafbreking om mensen die in familiekring met
dit drama geconfronteerd worden en die hun kind een ernstig lijden willen
besparen.De beroepsgroep heeft behoefte aan registratie en toetsing, ook in de
gevallen van categorie 1, ook al wordt er geen strafbaar feit gepleegd. Zij
willen niet het risico lopen fouten te maken. Zij willen kunnen evalueren
en daaruit leren.Tussen de categorieën 2 en 3 wordt geen duurzame grens opgetrokken.
De minister verwachtte dat in de toekomst de grens steeds meer zal verschuiven
van categorie 2 naar 3, omdat het steeds vaker zal voorkomen dat in gevallen
waarin nu nog wordt gezegd dat medisch handelen na de geboorte zinloos is,
straks behandeling wel mogelijk is zodat het leven leefbaar is, ook naar het
oordeel van de moeder. Categorie 2 zal in de toekomst kleiner worden. Daarnaast
zal de diagnostiek vroeger kunnen plaatsvinden.Een samenhangende toelichting lijkt voor de hand te liggen. Deze onderwerpen
hangen echter niet zo nauw samen dat bij alles waarvan je je afvraagt of alles
wat kan, mag en moet inderdaad een samenhangende toelichting geschreven kan
worden. Deze vraag speelt mee in de nota Biotechnologie die bij de Kamer ligt
en de nota Genetica in de gezondheidszorg die binnenkort naar de Kamer wordt
gestuurd. De vraag speelt bij de late zwangerschapsafbreking, maar ook bij
de Wet levensbeëindiging. Het is niet mogelijk daar één
samenhangende toelichting bij te schrijven.De minister bevestigde dat de omschrijving van categorie 2 de beroepsgroep
voldoende zekerheid biedt. De minister van Justitie antwoordde dat de
Hoge Raad in 1990 heeft geoordeeld dat voor strafbaarheid noodzakelijk is
dat op het moment van de zwangerschapsafbreking redelijkerwijze mag worden
verwacht dat de vrucht in staat zal zijn, buiten het moederlichaam in leven
te blijven. Niet van belang is of de aan de medische wetenschap ontleende
redelijke verwachting achteraf blijkt niet op te gaan. Artsen kunnen niet
altijd alles zeker weten. Het gaat om een redelijke verwachting op grond van
het heersende medische inzicht.De minister bevestigde dat een beroep op overmacht in de zin van noodtoestand
conform artikel 40 WvSr achteraf tot de conclusie kan leiden dat late zwangerschapsafbreking
als gerechtvaardigd moet worden aangemerkt. Hij zei niet van plan te zijn
op dit punt wijziging aan te brengen in het Wetboek van Strafrecht. Waar het
in de voorgenomen regeling om gaat, is te bevorderen dat gevallen die zich
voordoen, inderdaad gemeld worden, opdat zij kunnen worden getoetst. De AMvB
beoogt te voorzien in een adequate meldingsprocedure ter bevordering van de
transparantie.De aanleiding om een meldingsprocedure voor late zwangerschapsafbreking
in categorie 2 op te nemen in een AMvB op grond van de Wet op de lijkbezorging
is dat het uiteindelijk gaat om levensbeëindiging die leidt tot een niet-natuurlijke
dood, waarvoor sinds jaar en dag een meldingsplicht bestaat. Over zodanige
meldingen zal het openbaar ministerie net als onder de huidige meldingsprocedure
uiteindelijk een vervolgingsbeslissing nemen. Daaraan dient een afgewogen
advies vooraf te gaan door een commissie waarin exact die expertise voorhanden
is zodat ook werkelijk een goede beoordeling van het handelen van de arts
mogelijk is.Een belangrijke reden voor het regelen van een meldingsprocedure is dat
het merendeel van de betrokken medici het overlijden van een foetus tijdens
of na de late zwangerschapsafbreking ten onrechte als een natuurlijke dood
ziet. Een tweede reden is de onzekerheid omtrent de justitiële afhandeling.
Het merendeel van de betrokken gynaecologen onderschrijft de wenselijkheid
van een toetsing achteraf. Als late zwangerschapsafbreking plaatsvindt, moet
zijn voorzien in een duidelijke procedure voor melding en toetsing van zulke
gevallen. Ook de artsen die met deze zwangerschap worden geconfronteerd, hebben
behoefte aan duidelijkheid. Getracht wordt deze duidelijkheid te scheppen.De minister antwoordde dat de regeling van zorgvuldigheidseisen van late
zwangerschapsafbreking bij wet in formele zin, waaraan later getoetst moet
worden, niet mogelijk is, gegeven het bestaande wettelijk kader in het WvSr
en de WAZ. Late zwangerschapsafbreking bij aandoeningen in de zogenoemde eerste
categorie, dus indien het kind naar redelijke verwachting volgens heersend
medisch inzicht geen overlevingskansen heeft, betreft geen strafbaar handelen,
maar valt wel onder de werking van artikel 296 van het WvSr en de WAZ. Dat
houdt in dat late zwangerschapsafbreking in deze gevallen moet voldoen aan
de vereisten van artikel 296, zoals een noodsituatie van de vrouw en een vergunningstelsel
van het ziekenhuis. Vastlegging van zorgvuldigheidsvereisten voor late zwangerschapsafbreking
in deze gevallen bij wet zou een doorbreking dan wel een aanvulling van de
WAZ betekenen. Nu de beroepsgroep zich bereid heeft verklaard een dergelijk
protocol te ontwikkelen, achtte de minister dat niet nodig.Late zwangerschapsafbreking vanwege aandoeningen in categorie 2 is in
beginsel wel strafbaar. In het conceptstandpunt wordt aangegeven dat het bij
die categorie gevallen voorstelbaar is dat de arts in voorkomende gevallen
bij strafrechtelijke toetsing achteraf een beroep doet op overmacht in de
zin van noodtoestand. Gegeven het strafbare karakter van het handelen ligt
een uiteindelijke beoordeling door het openbaar ministerie in de rede. Wettelijk
vastleggen van de zorgvuldigheidseisen is niet mogelijk. Dit zou neerkomen
op een wettelijk regelen van verboden handelingen. Aan het OM wordt, voorafgaande
aan diens vervolgingsbeslissing, advies uitgebracht door de op te richten
centrale toetsingscommissie voor levensbeëindiging bij enkele
bijzonder categorieën patiënten. De AMvB waarin de meldingsprocedure
wordt vastgelegd zal worden voorgehangen bij beide Kamers, zodat zij in de
gelegenheid zijn uitvoerig over die regelgeving met het kabinet van gedachten
te wisselen.De voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport,EssersDe voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,Van HeemstDe griffier van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport,TeunissenXNoot1Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), Swildens-Rozendaal (PvdA),
ondervoorzitter, Bijleveld-Schouten (CDA), Middel (PvdA), Essers (VVD), voorzitter,
Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), Dankers (CDA), Oudkerk (PvdA), Lambrechts
(D66), Rijpstra (VVD), Rouvoet (RPF/GPV), Van Vliet (D66), Van Blerck-Woerdman
(VVD), Passtoors (VVD), Eisses-Timmerman (CDA), Gortzak (PvdA), Hermann (GroenLinks),
Buijs (CDA), Atsma (CDA), Arib (PvdA), Spoelman (PvdA), Kant (SP), E. Meijer
(VVD), Van der Hoek (PvdA), Blok (VVD).Plv. leden: Van 't Riet (D66), Rehwinkel (PvdA), Eurlings
(CDA), Apostolou (PvdA), Örgü (VVD), Van Gent (GroenLinks), Van
de Camp (CDA), Noorman-den Uyl (PvdA), Ravestein (D66), Weekers (VVD), Schutte
(RPF/GPV), Schimmel (D66), Terpstra (VVD), Udo (VVD), Visser-van Doorn (CDA),
Belinfante (PvdA), Harrewijn (GroenLinks), Ross-van Dorp (CDA), Th. A. M.
Meijer (CDA), Duijkers (PvdA), Smits (PvdA), Marijnissen (SP), O. P. G.
Vos (VVD), Hamer (PvdA), Cherribi (VVD). XNoot2Samenstelling: Leden: Van de Camp (CDA), Biesheuvel (CDA), Swildens-Rozendaal
(PvdA), Scheltema-de Nie (D66), Kalsbeek (PvdA), Zijlstra (PvdA), Apostolou
(PvdA), Middel (PvdA), Van Heemst (PvdA), voorzitter, Dittrich (D66), ondervoorzitter,
Rabbae (GroenLinks), Rouvoet (RPF), Van Oven (PvdA), O. P. G. Vos
(VVD), Van Wijmen (CDA), Patijn (VVD), De Wit (SP), Ross-van Dorp (CDA), Niederer
(VVD), Nicolaï (VVD), Halsema (GL), Weekers (VVD), Van der Staaij (SGP),
Wijn (CDA) en Brood (VVD). Plv. leden: Balkenende (CDA), Verhagen (CDA), Wagenaar (PvdA), Van Vliet
(D66), Arib (PvdA), Duijkers (PvdA), Kuijper (PvdA), Albayrak (PvdA), Barth
(PvdA), Hoekema (D66), Karimi (GroenLinks), Schutte (GPV), Santi (PvdA), Van
den Doel (VVD), Rietkerk (CDA), Rijpstra (VVD), Marijnissen (SP), Buijs (CDA),
Van Baalen (VVD), Van Blerck-Woerdman (VVD), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks),
De Vries (VVD), Van Walsem (D66), Eurlings (CDA) en Kamp (VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26717-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl