Vaststelling begroting van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen voor het jaar 1999; Verslag algemeen overleg over beleidsagenda HOOP 2000
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26200-VIII, nr. 86

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

27-05-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26200-VIII nr. 86

17-05-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieHet antwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26200-VIIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 43 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 200 VIIIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar
1999nr. 86VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 17 mei 1999De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen1 heeft op 22 april 1999 overleg gevoerd met minister Hermans van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen over:– de beleidsagenda HOOP 2000 (OCW-99-143);– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
d.d. 15 februari 1999 ter aanbieding van het eindrapport Kostendeterminanten
en doelmatigheid van het Nederlands hoger onderwijs (OCW-99-145).Van het overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Hamer (PvdA) merkte op dat in het regeerakkoord is
afgesproken dat nog maar eenmaal per vier jaar een HOOP wordt vastgesteld.
Wetgeving, voortvloeiend uit het ene HOOP, overlapte namelijk vaak de voorbereiding
van een nieuw HOOP. De ontwikkelingen in het hoger onderwijs en de te volgen
koers kunnen nu besproken worden aan de hand van de beleidsagenda HOOP 2000.
De minister zou hier echter niet alleen met belangenorganisaties over moeten
praten, maar ook met individuen die gebruik maken van het hoger onderwijs,
werkgevers, maatschappelijke organisatie, studenten et cetera. De beleidsagenda
bevat een bespiegeling op de maatschappelijke ontwikkelingen. De agenda zelf
is echter tamelijk breed geformuleerd, hetgeen het risico in zich bergt dat
er onvoldoende prioriteiten worden gesteld. De vele voornemens tot deregulering
en autonomievergroting komen evenwel tegemoet aan de noodzaak om instellingen
een bepaalde mate van vrijheid te geven, passend in het huidige tijdsgewricht
en de constellatie waarbinnen de instellingen thans hun werk moeten doen.
De overheid houdt echter een verantwoordelijkheid voor de kwalitatieve en
kwantitatieve aspecten van het hoger onderwijs. Desgevraagd zei mevrouw Hamer
dat autonomievergroting natuurlijk niet mag leiden tot ongelijke behandeling
van studenten.De actiepunten uit het nationaal actieprogramma een leven lang leren moeten
in HOOP 2000 opgenomen worden. Enerzijds dreigt er een tekort aan hoger opgeleiden
te ontstaan, terwijl er anderzijds een overschot aan lager opgeleiden blijft
bestaan en zelfs het risico bestaat dat hun aantal zal stijgen,
bijvoorbeeld op het niveau van het leerlingwezen. Aangezien de kwalificaties
op de arbeidsmarkt snel verouderen, vormt het tekort aan hoger opgeleiden
een ernstige bedreiging voor de economische groei van Nederland, terwijl een
blijvend overschot aan de onderkant van de arbeidsmarkt een bedreiging vormt
voor de sociale cohesie. Mevrouw Hamer nodigde de minister uit om met zijn
collega's van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en van Economische Zaken en
werkgevers en werknemers te zoeken naar een sluitende aanpak van dit probleem.
De overheid heeft immers een verantwoordelijkheid voor de kwantiteit van het
aanbod van hoger onderwijs. Een- en andermaal is al aangegeven dat met name
het HBO meer middelen nodig heeft om aan de verhoogde en benodigde instroom
tegemoet te komen. Ook zou er meer aandacht besteed moeten worden aan de verschillende
sectoren in het hoger onderwijs, vooral de lerarenopleidingen en de opleidingen
in de gezondheidszorg en de techniek.In HOOP 2000 moet aandacht besteed worden aan flexibilisering van het
onderwijsaanbod en het onderwijssysteem. In het licht van de voorgenomen flexibilisering
van de studiefinanciering zou ook het onderwijsaanbod geflexibiliseerd moeten
worden. Hoe denkt de minister in dit verband over het voorstel van de LSVB
om te gaan werken met leerdossiers en leerdiploma's? Hoe beoordeelt hij het
binaire stelsel HBO/WO? Is er overigens iets nieuws te melden over de verwantschap
tussen MBO en HBO? Hoe beoordeelt de minister samenwerking tussen MBO en HBO,
mede in relatie tot de verdere samenwerking van HBO en WO? In HOOP 2000 moet
ook een visie ontwikkeld worden op de bachelor- en masterstructuur. Het risico
bestaat dat het HBO ondergewaardeerd wordt, als er een verdeling wordt gemaakt
tussen bachelor- en masteropleidingen.De overheid heeft een zeer grote verantwoordelijkheid op het punt van
de kwaliteit en de toegankelijkheid van het hoger onderwijs. Hoe wil de minister
de toegankelijkheid bij deregulering bewaken en in welke mate wil hij dereguleren?
In hoeverre wordt overigens de rechtspositie van de studenten gegarandeerd
in het licht van de in de beleidsagenda genoemde marktwerking? Hoe kunnen
de resultaten van de projecten gericht op kwaliteit en studeerbaarheid, structureel
ingebed worden? De instellingen zijn hier natuurlijk verantwoordelijk voor,
maar de overheid speelt hierbij ook een rol. Hoe wordt voorts gegarandeerd
dat ook het contractonderwijs toegankelijk blijft? Gaat de voor de universiteiten
genoemde gedragscode voor het verrichten van marktactiviteiten ook voor het
HBO gelden? Zal die gedragscode nog met de Kamer besproken worden?Bij een nieuw studiefinancieringssysteem is het huidige bekostigingssysteem
niet langer te handhaven. In een nieuw bekostigingssysteem zouden ook tussenmomenten
een rol moeten spelen. Denkbaar is een model waardoor afrekening op prestaties
wordt gekoppeld aan speciaal gestelde doelen, zoals de bediening van doelgroepen
en regio's of sectoren waarvoor speciale aandacht nodig is. Wellicht moeten
de prestaties dan in kleinere delen worden opgesplitst. Hoe staat de minister
hiertegenover? Kan hij ook iets zeggen over de ontwikkeling van de kandidaatsfase
van drie jaar bij de universiteiten? Onder docenten, hoogleraren en onderzoekers moet sprake zijn van diversiteit.
Verder is diversiteit nodig in het onderwijsaanbod en in de studentenpopulatie.
In de beleidsagenda staat niets over verhoging van het aantal vrouwelijke
hoogleraren, docenten en managers, noch over de emancipatiedoelstelling voor
de doelgroepen allochtonen en meisjes in technisch onderwijs. Wat is er met
de afspraken hierover in het vorige HOOP gebeurd? In de beleidsagenda wordt
de student overigens benaderd als consument, terwijl die juist een actieve
rol in het leerproces moet hebben. Hoe wil de minister het onderwijscontract
invullen en hoe denkt hij daarbij vorm te geven aan een gelijkwaardige positie
voor een student die in het eerste jaar binnenkomt? Wat is de
relatie tussen een onderwijscontract en het inmiddels ingestelde studentenstatuut?
Uit berichten valt af te leiden dat de opleidingscommissies nog steeds niet
goed functioneren. Wat gaat de minister daaraan doen? Wanneer is trouwens
de evaluatie van de wet MUB te verwachten? Tot slot vroeg mevrouw Hamer de
minister om de in de beleidsagenda genoemde adviezen aan de Kamer te sturen
en de Kamer op de hoogte te houden van de uitkomsten van gesprekken over het
HOOP.Mevrouw De Vries (VVD) was verheugd dat de minister door middel
van overleg consensus met het veld probeert te bereiken over diverse bij het
HOOP in het geding zijnde onderwerpen. Zij sprak de verwachting uit dat de
minister in HOOP 2000 uitgebreid zal terugkomen op de in de beleidsagenda
aangestipte punten en daar zijn visie op zal geven. Over een aantal onderwerpen
zal de komende tijd namelijk een beslissing moeten worden genomen. De SER
koppelt de maatschappelijke behoefte aan hoger opgeleiden aan het vraagstuk
van de bekostigingssystematiek. Het laatste zal overigens in het najaar uitgekristalliseerd
moeten zijn. In dit licht is het goed dat in de beleidsagenda aandacht wordt
besteed aan flexibiliteit in het hoger onderwijs en studiefinanciering.Hoe ziet de minister de relatie tussen hoger onderwijs (HO) en wetenschappelijk
onderwijs (WO) in de toekomst? Wil hij het binaire stelsel handhaven? Een
en ander hangt ook samen met de bekostigingssystematiek en de titulatuur.
In Nederland bestaan momenteel diverse mastertitels op verschillende niveaus.
Is het niet wenselijk om daar meer eenheid in te brengen? In het kader van
hoger onderwijs in internationaal perspectief wordt in het WO gestreefd naar
integratie van de instellingen voor internationaal onderwijs en de universiteiten.
Is het de bedoeling dat de instellingen voor internationaal onderwijs worden
opgeheven en onder de universiteiten worden gehangen of blijven zij, eventueel
gefuseerd, zelfstandig opereren?De regionale functie van het HBO moet inderdaad versterkt worden. Hoe
wordt in dit licht evenwel omgegaan met monosectorale hogescholen, zoals de
nationale hogeschool voor toerisme en verkeer? Wat wordt overigens verstaan
onder een basispakket aan HBO-voorzieningen in een regio? Zal zo'n pakket
altijd effectief zijn?In de toekomst zou er sprake kunnen zijn van differentiatie van collegegelden.
Op die manier kan Nederland wat meer verschillen creëren in Europees
perspectief en kunnen de diverse instellingen zichzelf wat meer profileren.
Hierbij moet wellicht ook gekeken worden naar de leencapaciteit van studenten.Mevrouw De Vries wilde in het kader van HOOP 2000 geïnformeerd worden
over de marktoriëntatie van Angelsaksische instellingen. Worden in Nederland
topinstituten als Harvard nagestreefd? Wat zal marktoriëntatie van hogescholen
en universiteiten overigens betekenen voor het toponderzoek?Recentelijk is in de Kamer de MKB-route gepresenteerd, waardoor meer HBO'ers
in het MKB terecht zouden moeten komen. In dat licht was ook sprake van contracten
tussen student, instelling en werkgever om een studie wat flexibeler te kunnen
indelen, wat meer marktgericht te kunnen opereren en dergelijke. Hoe beoordeelt
de minister die MKB-route? Desgevraagd zei mevrouw De Vries dat het contract
tussen student en instelling in het hoger onderwijs hier inderdaad van afwijkt.
Zij was wel van mening dat er raakvlakken zijn, omdat een student na bijvoorbeeld
twee jaar een ander vakkenpakket moet kunnen kiezen, ondanks zijn contract
met een instelling.De heer Eurlings (CDA) merkte op dat aan onderwijsbeleid een
langetermijnvisie ten grondslag moet liggen. De overheid moet ook in de toekomst
garant staan voor hoger onderwijs van goede kwaliteit dat toegankelijk
is voor elke gekwalificeerde student. De initiële opleidingen bij HO
en WO en de fundamentele opleidingen en het onderwijsgebonden onderzoek bij
WO dienen dan ook publieke taken te blijven en voor 100% te worden bekostigd.
In dat verband was de heer Eurlings tegen het differentiëren van collegegelden
voor studiebeursgerechtigde studenten. Felle concurrentie tussen instellingen
is ongewenst. Bovendien kan de toegankelijkheid hierdoor in gevaar komen.De studie Kostendeterminanten en doelmatigheid van het Nederlandse hoger
onderwijs lijkt qua cijfermateriaal niet erg actueel en qua opzet nogal econometrisch.
Is dit wel een goede input voor beleid? Is het niet wenselijker om samen met
de hogescholen en universiteiten een onderzoek op te zetten dat actueler is
en meer is toegespitst op de beleidsrelevante onderwerpen waar het in het
HOOP om gaat?Het tekort aan hoger opgeleiden zal volgens diverse onderzoeken toenemen.
De onderwijsinstellingen moeten zich dan ook richten op het bevorderen van
de doorstroming van studenten en het aantrekken van nieuwe groepen studerenden.
Zijn de extra bezuinigingen van 300 mln. op universitaire opleidingen en 175
mln. op het HBO in dit licht niet een stap in de verkeerde richting, mede
omdat hierdoor ook het onderzoek verder in het gedrang zou kunnen komen? Zijn
in het kader van de Voorjaarsnota nog extra middelen voor het hoger onderwijs
in de begroting gevonden? Wellicht kunnen de ministeries van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid en van Economische Zaken hier ook een bijdrage aan leveren.
Hoe staat de minister overigens tegenover een verandering van de bekostigingssystematiek,
zoals die door de SER is bepleit? Het aanboren van nieuwe categorieën
studerenden is een absolute noodzaak om het tekort aan hoger opgeleiden aan
te pakken. Wat is de rol van instellingen, werkgevers en overheid bij het
concept van Een leven lang leren? De bestaande fiscale regeling voor het bedrijfsleven
zou in dit verband bijvoorbeeld naar de non-profitsector uitgebreid kunnen
worden. Mogelijkheden tot bijscholing kunnen ook gevonden worden middels contractonderwijs.
Hoe verhoudt de mogelijke ontwikkeling van contractonderwijs voor studiebeursgerechtigden
zich evenwel tot de voorgestane flexibiliteit bij in- en uitschrijven?In het licht van de Europese eenwording wordt internationalisering steeds
belangrijker. Het aantal studies in het buitenland lijkt echter niet meer
toe te nemen. Is dit te wijten aan de systematiek van de prestatiebeurs of
de krapte op de arbeidsmarkt? Is stimulering van internationale samenwerking
door de instellingen zelf niet belangrijk en, zo ja, kunnen hiervoor geen
gelden voor grensoverschrijdende samenwerking worden aangewend? Indien wordt
aangesloten bij de Sorbonneverklaring, hoe wordt dan het onderscheid tussen
Angelsaksische en continentale onderwijsstandaarden verdisconteerd?De heer Eurlings was tegen het verdwijnen van het onderscheid tussen HBO
en WO. Kennisuitwisseling en doorstroming van studenten zowel van MBO naar
HBO als van HBO naar WO is echter van belang. Hoe denkt de minister overigens
over institutionele samenwerking tussen hogescholen en universiteiten om HBO
en WO te versterken? Desgevraagd zei de heer Eurlings dat bij institutionele
samenwerking het karakter van de verschillende opleidingen niet verloren mag
gaan en dat de schaal van de onderwijsinstellingen niet te groot mag worden.Hoe verhoudt een bachelor- en masterstructuur zich tot de wijze van studiebekostiging?
Wil de minister op termijn vijf jaar gaan financieren of gaat hij onder de
nominale studieduur zitten met een studiebeurs voor zo'n systeem? Zou een
constructie van twee jaar bachelor en twee jaar masters door het buitenland
geaccepteerd worden? Heeft het mogelijk invoeren van deeldiploma's overigens
gevolgen voor het tussentijds omzetten van reeds ontvangen beursrechten in
een gift? Ook moet duidelijk worden wat de positie wordt van HBO met masteropleidingen. Duaal leren in de latere fase van studies biedt voordelen voor zowel de
student als de onderwijsinstelling en het betrokken bedrijf. Bijkomend voordeel
is dat door het verschaffen van studiegerelateerd werk de verdringing van
laag opgeleiden door bijwerken van studenten wordt tegengegaan. In hoeverre
worden bij het beoordelen van de mogelijkheden en onmogelijkheden van duaal
leren de resultaten van bestaande experimenten meegenomen? Ook de heer Eurlings
refereerde hierbij aan de MKB-leerroute en de verschillende ervaringen die
daarmee zijn opgedaan. In het kader van deregulering storen veel instellingen zich aan het conservatief
functioneren van de ACO bij het toetsen van nieuwe opleidingen. Nieuwe opleidingen
zullen echter toch onderworpen moeten worden aan een bepaalde doelmatigheids-
en efficiencytoets. Hoe verhoudt versterking van de regionale functie van
het HBO zich overigens tot instellingen met een bovenregionaal of landelijk
karakter? Kan de minister toezeggen dat de eventuele kosten voor een regionale
impuls niet verhaald worden op de rest van het hoger onderwijs? Desgevraagd
zei de heer Eurlings dat inhoudelijke meerwaarde en identiteit van een instelling
in elkaars verlengde kunnen liggen.Wat verstaat de minister onder marktoriëntatie van hogescholen en
universiteiten? Welke rol kan de voorgestelde gedragscode voor marktwerking
spelen en welke reikwijdte moet die hebben? Universiteiten mogen marktpartijen
op het vlak van onderzoek geen oneerlijke concurrentie aandoen. Wil de minister
dit in de richting van de Angelsaksische structuur benchmarken? Het is immers
mogelijk dat Nederlandse bedrijven onderzoek van buitenlandse universiteiten
via een U-bochtconstructie gaan gebruiken. In de tweede tranche van de financiering
van toponderzoek zal er meer oog moeten zijn voor de dieptestrategie, kleinere
projecten en compartimentering van verschillende disciplines.Informatisering zal wel een onderwijsondersteunende, maar geen onderwijsvervangende
rol kunnen spelen. Wat is de visie van de minister op de rol en de financiering
van informatisering? Hoe zullen de studentengroeperingen overigens betrokken
worden bij de brede maatschappelijke discussie over HOOP 2000? In hoeverre
gaat flexibilisering ten koste van de rechten van de student? In hoeverre
zijn de in het vorige HOOP vermelde streefcijfers gehaald?Mevrouw Lambrechts (D66) was van mening dat in het maatschappelijke
debat over onderwijs geluisterd moet worden naar de behoeften van het veld.
Men hunkert als het ware naar mogelijkheden om in eigen tempo en op eigen
wijze de gewenste kwaliteit te kunnen leveren. Belemmeringen hiervoor zouden
uit de wetgeving gehaald moeten worden, al moeten de instellingen natuurlijk
wel verantwoording blijven afleggen.Flexibiliteit kan ertoe bijdragen dat de toegankelijkheid van het onderwijs
vergroot wordt en studies vaker afgerond worden. Mede gezien de behoefte aan
hoger opgeleiden, is er alle reden om in dit licht extra aandacht te besteden
aan allochtonen. Voor het creëren van ruimte en het wijzigen van structuren
zou kaderwetgeving overwogen kunnen worden. In het kader van de versterking
van de relatie HBO/WO zou artikel 8 van de WHW gewijzigd moeten worden. De
meest kansrijke ontwikkelingen spelen zich momenteel namelijk af op het raakvlak
tussen HBO en WO en dat tussen MBO en HBO. Grote institutionele fusies hadden
niet de voorkeur van mevrouw Lambrechts, maar functionele fusies tussen verwante
opleidingen wel. De verschillen in niveau kunnen in clusters van verwante
opleidingen wellicht zelfs beter dan nu tot uitdrukking komen. Bovendien kan
de doorstroming hierdoor bevorderd worden, niet alleen naar een hoger niveau,
maar ook naar een lager niveau. Desgevraagd zei mevrouw Lambrechts dat een
samenwerkingsverband op sectoraal niveau met opleidingen van het leerlingwezen
tot en met de universiteit haar geen haalbare kaart leek. Zij
wilde streven naar samenhangende pakketten opleidingen op HBO/WO-niveau, maar
ook op MBO-niveau. Wellicht heeft dit ook voordelen voor het management en
de financiën. De grenzen tussen MBO, HBO en WO behoeven hierdoor overigens
niet te vervagen.Er moet gestreefd worden naar minder regels en meer autonomie voor instellingen.
De instellingen moeten over hun reilen en zeilen echter wel verantwoording
afleggen bij een onafhankelijk instituut, bijvoorbeeld de onderwijsinspectie.
Contracten tussen instellingen kunnen hierbij een rol spelen. Ook het studentenstatuut
zou de verantwoordingsplicht juridisch afdwingbaar kunnen maken.Bij marktoriëntatie kan gedacht worden aan concurrentie tussen de
instellingen, omdat zij in dat licht hun resultaten zichtbaar moeten maken.
Differentiatie in collegegelden kan hierbij een rol spelen, maar daarbij moet
eerder gedacht worden aan verlaging dan aan verhoging. In het kader van marktoriëntatie
kan verder sprake zijn van accreditering en contractactiviteiten, waarvoor
een gedragscode ontwikkeld zou moeten worden. Er wordt overigens te veel gefocust
op financiële concurrentie en te weinig op de meerwaarde die contractactiviteiten
voor een opleiding kunnen hebben.In het licht van wetenschappelijk onderzoek is niet alleen de vraag naar
de kwaliteit van het onderzoek, de beoordelingslast en de sturingsmechanismen
van de overheid van belang. Het gaat er vooral om dat onderzoekers hun kennis
aan het onderwijs kunnen doorgeven, maar daar moeten dan wel middelen voor
beschikbaar zijn. Kan de minister meer duidelijkheid geven over de financiën
en daarbij het verschil in bekostigingssystematiek tussen HBO en WO meenemen?De heer Rabbae (GroenLinks) vond het een goede zaak om steeds
vier jaar over een HOOP te spreken, maar zou dat graag aan de hand van een
voortgangsrapportage doen. Verder zou de minister niet alleen de in de beleidsagenda
genoemde organisaties moeten consulteren, maar ook de studentenorganisaties.
Maatschappelijk trends kunnen natuurlijk gevolgd worden, maar moeten eventueel
ook gecorrigeerd worden. Als bijvoorbeeld de individualisering te ver doorschiet,
moet de politiek proberen om deze trend zeker in het hoger onderwijs te keren.
Voorts is culturele diversiteit een belangrijke maatschappelijke uitdaging.
Heeft het hoger onderwijs daar niet een taak in? Ook de emancipatie van vrouwen
en allochtonen moet in de beleidsagenda opgenomen worden. Hoe kunnen de instellingen
overigens het niveau van de academische vorming opkrikken? Desgevraagd zei
de heer Rabbae dat hierbij niet alleen naar het Angelsaksische model gekeken
moet worden, maar ook naar het Duitse model.De SER heeft aangegeven dat er een tekort aan hoger opgeleiden is. Ook
is er een tekort aan leerkrachten. Is de minister bereid om in dit licht iets
te doen aan de toegankelijkheid en de bekostiging van het onderwijssysteem?
Wil hij eventueel bezuinigingen terugdraaien? Flexibel onderwijs is een goede
zaak. In dit kader zou mettertijd een soort dossierdiploma overwogen kunnen
worden, zodat mensen op verschillende niveaus uit een opleiding kunnen stappen.Deregulering is een middel om vastgeroeste systemen en regels te bestrijden,
maar mag niet leiden tot ongelijke behandeling van studenten en beperking
van de toegankelijkheid. Differentiatie in collegegelden zal betekenen dat
studenten, afhankelijk van het inkomen van hun ouders, niet meer allemaal
eenzelfde studie kunnen kiezen. Hoe denkt de minister overigens over het invoeren
van een managementaudit op universiteiten en hogescholen om de kwaliteit te
bewaken? Tot slot merkte de heer Rabbae op dat onderwijscontracten een basis
kunnen vormen voor een goede relatie tussen student en onderwijsinstelling,
mits student en instelling een gelijkwaardige onderhandelingspositie hebben. De heer Stellingwerf (RPF) voerde mede namens de fractie van
het GPV het woord. Hij meende dat de minister zijn voordeel moet doen met
het op de beleidsagenda geleverde commentaar. In het licht van HOOP 2000 is
de kernvraag of het hoger onderwijs voldoende is toegerust om ook in de toekomst
dat onderwijs te geven dat nodig is om dienstbaar te zijn aan een zich veranderende
samenleving. Om die vraag te kunnen beantwoorden, is een langetermijnvisie
nodig op de aard, de plaats en het maatschappelijke belang van het onderwijs
in de samenleving en de taak van de overheid daarbij. Momenteel wordt de aandacht
steeds meer gericht op individuele wensen, flexibiliteit, een nauwere relatie
tussen onderwijs en bedrijfsleven, internationalisering, doelmatigheid, schaalvergroting
en dergelijke. HBO en WO moeten bij al die ontwikkelingen echter wel hun eigen
karakter kunnen behouden. Voorts dient het hoger onderwijs niet alleen of
met name te worden afgestemd op sociaal-economische of individuele overwegingen.
Het moet ook de belangen van de samenleving centraal kunnen blijven stellen.
Er moet dus ook aandacht zijn voor de vormende aspecten, de normatieve fundering
van de onderscheiden vakgebieden en de ethische vraagstukken die op de verschillende
terreinen spelen. Is de minister van plan om de door minister Ritzen op dit
punt ingezette lijn voort te zetten? De CNV-onderwijsbonden hebben in dit
licht gewezen op de mogelijke gevaren van meer globalisering, een ongebreideld
kapitalisme en de opkomst van eigenbelang. Het solidariteitsprincipe moet
ook op de langere termijn in de gaten gehouden worden.HBO en WO dienen hun eigen identiteit in voldoende mate te bewaren. De
mededeling in de beleidsagenda dat het onderscheid naar inhoudelijke oriëntatie
niet ter discussie staat, lijkt een onvoldoende garantie hiervoor. Schaalvergroting
is ook ongewenst. In dit verband onderstreepte de heer Stellingwerf het pleidooi
van de HBO-raad om onderzoek te doen naar de feitelijke doelmatigheidswinst
bij schaalvergroting. Het HBO heeft momenteel al een zekere regionale functie.
Er moet een bepaald kwaliteitsniveau gehandhaafd worden. Tegelijkertijd moet
blijvend recht gedaan worden aan de levensbeschouwelijke verscheidenheid van
scholen die op dit punt niet alleen een regionale, maar ook een landelijke
functie vervullen.Hoe wil de minister het toekomstige tekort aan hoger opgeleiden tegemoet
treden? Meer mensen opleiden voor hetzelfde of misschien zelfs minder geld
lijkt uitgesloten. Er moet voor gewaakt worden dat de instellingen in dit
kader inhoudelijk meer afhankelijk worden van het bedrijfsleven.Internationalisering lijkt een onafwendbare ontwikkeling in het hoger
onderwijs. De financiële faciliëring daarvan krijgt echter wat weinig
aandacht. Het gevaar dreigt dat onderwijsinstellingen uit rijke westerse landen
alleen contact zoeken met instellingen in andere rijke landen. Er moet echter
evenredige aandacht gegeven worden aan instellingen in derdewereldlanden.Differentiatie van collegegelden kan leiden tot concurrentie op oneigenlijke
gronden. Als die ontwikkeling al doorgaat, dan moet er in ieder geval sprake
zijn van een maximumtarief. De SER heeft aandacht gevraagd voor het gevaar
dat studenten te veel prioriteit (moeten) geven aan werken om in hun onderhoud
te voorzien. Wordt er onderzoek gedaan naar de effecten van dat werken op
de studieresultaten, het studietempo enzovoort? Het is van belang om hier
inzicht in te hebben en zicht op te houden. Het antwoord van de regeringDe minister meende dat beantwoording van alle vragen niet mogelijk
is in deze fase van het debat over de beleidsagenda zou frustreren. Hij constateerde
overigens dat de Kamer kan instemmen met het onderhavige interactieve
besluitvormingsproces. Gezien de nationale en internationale maatschappelijke
ontwikkelingen, krijgt het onderwijs in brede zin en in dit geval het hoger
onderwijs te maken met individualisering en flexibilisering. Er wordt steeds
meer maatwerk gevraagd. Studenten en instellingen moeten kunnen inspelen op
de veranderende ontwikkelingen. In dit licht is er ook sprake van internationalisering.
De student wordt immers steeds mobieler op de onderwijsmarkt. Ook zijn er
steeds meer buitenlandse instellingen voor hoger onderwijs in Nederland aanwezig.
Internationalisering leidt verder tot afstemming van de opleidingen die universiteiten
en hogescholen aanbieden, en meer transparantie van het hoger onderwijs in
de Europese Gemeenschap en de Angelsaksische landen. In toenemende mate zal
er sprake zijn van commerciële aanbiedingen van niet alleen postdoctoraal
en postinitieel onderwijs, maar ook initieel onderwijs. Deze trends geven
aanleiding om de rol van de overheid ten aanzien van het hoger onderwijs in
de komende jaren kritisch te bezien. Het is de vraag hoe het hoger onderwijs
weerbaar gemaakt kan worden om in de toekomstige onderwijsmarkt te overleven.
Het is overigens beter om trends te volgen dan daartegen in te gaan. De overheid
zal daarbij echter richting moeten geven aan de taak van het hoger onderwijs
in de komende jaren. Zij moet immers de kwaliteit en de toegankelijkheid van
het totale onderwijsstelsel, dus ook het hoger onderwijs, kunnen blijven garanderen.
In dat licht is het kabinet ook verantwoordelijk voor de financiering van
het hoger onderwijs in de komende jaren, al zal er in toenemende mate gezocht
worden naar andere financieringsbronnen. Wil het hoger onderwijs snel en adequaat
kunnen reageren op zich veranderende situaties, dan moeten wet- en regelgeving
hier de ruimte voor bieden. De instellingen moeten een zekere mate van autonomie
en zelfregie krijgen, maar moeten wel blijven voldoen aan de randvoorwaarden
van toegankelijkheid en kwaliteit. De onderwijsinspectie zal hier mede op
toezien. Binnenkort zal er overigens een rapport verschijnen over de veranderende
positie van de inspectie. Als het toekomstige onderwijsbeleid vervat wordt
in kaderwetgeving, zal de inspectie een en ander moeten toetsen.In dit kader speelt de visie op Een leven lang leren een rol. Instellingen
moeten de gelegenheid krijgen en ook pakken om op de diverse ontwikkelingen
in te spelen. Flexibilisering van de studiefinanciering zou hieraan kunnen
bijdragen. Ook moet bepaald worden waar ten aanzien van Een leven lang leren
de onderscheiden verantwoordelijkheden van overheid, instellingen, individuen
en bedrijfsleven liggen. Er moeten pakketten van opleidingsmodules kunnen
worden aangeboden om aan de steeds sterker wordende vraag naar hoger opgeleiden
te kunnen voldoen. De besprekingen over de Voorjaarsnota die ook dit punt
betreffen, zijn echter nog niet afgerond. De overheid zal de instellingen
evenwel moeten faciliëren om niet alleen initiële, maar ook postinitiële
opleidingen te kunnen aanbieden. De instellingen zullen echter ook moeten
inspelen op de vraag van de markt naar allerlei opleidingen. Desgevraagd zei
de minister dat hij naar ruimte zou blijven zoeken om een en ander te financieren.
Met de ministers van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en van Economische Zaken
wordt gezocht naar een sluitende aanpak van de problematiek van arbeidsmarkt
en economie in relatie tot scholing. Verder wordt in het SER-advies over het
HOOP door werkgevers en werknemers zwaar ingezet op medeverantwoordelijkheid
hiervoor. Uiteraard moeten het tekort aan hoger opgeleiden en het overschot
aan lager opgeleiden hierbij met elkaar in verband gebracht worden. De discussie
over de leeftijdsgrens voor studiefinanciering moet overigens helderheid brengen
over de financiële medeverantwoordelijkheid van de overheid voor Een
leven lang leren.Desgevraagd zei de minister dat de bekostiging van een vervolgopleiding
niet alleen te maken heeft met de financiering van HBO en WO, maar ook met
de leerplichtige leeftijd en de kwalificatiestructuren in het BVE-veld (beroepsonderwijs volwasseneneducatie). Voor mensen boven de leerplichtige
leeftijd zijn er bovendien allerlei toeslagen ingevolge de Wet tegemoetkoming
studiekosten en studiefinancieringsarrangementen. Bij het onderwijs is de
afgelopen 100 jaar overigens echt sprake geweest van emancipatie, maar de
vraag naar onderwijs blijft toenemen. De door de overheid gefinancierde instellingen
moeten weerbaar genoeg zijn om voldoende opleidingen te kunnen bieden en te
kunnen concurreren met andere partijen die op Een leven lang leren gaan inspelen.
De bekostigingssystematiek moet dan ook nog nader bestudeerd en bediscussieerd
worden. In het HOOP moeten hierbij in algemene zin randvoorwaarden gesteld
worden voor kwaliteit en toegankelijkheid. Over vele zaken wordt nog gesproken
met het veld, al is het uiteindelijk aan de minister om een keuze te maken
en daarvoor verantwoording af te leggen. Flexibiliteit, toegankelijkheid,
kwaliteit, diversiteit en bekostiging zijn daarbij inderdaad van essentiële
betekenis. De verantwoordelijkheid voor de flexibilisering van het onderwijsaanbod
zal in toenemende mate bij de instellingen komen te liggen. Hoe flexibeler
zij het aanbod maken, hoe aantrekkelijker het voor de studenten en deelnemers
zal zijn en hoe interessanter het voor hen wordt om naar die instellingen
toe te gaan. De minister zei dat hij overigens ook volop overleg over het
HOOP voert met studentenorganisaties en werkgevers- en werknemersorganisaties.
Ook in bilaterale gesprekken met mensen die gebruik maken van het hoger onderwijs,
deed hij ideeën op over wat er in het hoger onderwijs zou kunnen gebeuren.In bepaalde sectoren van de arbeidsmarkt is er momenteel een tekort aan
hoger opgeleiden. De ramingen dienaangaande verschillen echter van elkaar.
De SER heeft in zijn advies over het HOOP nadrukkelijk gewezen op financieringsmogelijkheden
voor het hoger onderwijs. De door de overheid gefinancierde instellingen moeten
natuurlijk de mogelijkheid hebben om de gevraagde opleidingen aan te bieden.
Op die manier kunnen mensen doorstromen van MBO naar HBO en van HBO naar WO.
Zij zullen op eigen initiatief, maar ook gestimuleerd door maatschappelijke
organisaties of het bedrijfsleven steeds vaker een hogere opleiding willen
volgen of bijgeschoold willen worden. Desgevraagd zei de minister dat er,
wat de financiering betreft, een onderscheid gemaakt moet worden tussen initiële
en postinitiële opleidingen. De bekostigingssystematiek van de initiële
opleidingen, met name het HBO, vraagt vanwege de flexibilisering inderdaad
om een aanpassing. Hierbij valt te denken aan deeldiploma's, stabiliteit via
een vaste voet en een regionale component. In HOOP 2000 zal hierover nog geen
eensluidend oordeel geveld worden. Daarin zal voornamelijk sprake zijn van
een koerswijziging van een grote afhankelijkheid van de overheid naar een
door de overheid gegarandeerde weerbaarheid ten opzichte van de markt. In
dat kader moet wellicht ook gestreefd worden naar een vraaggestuurde financiering
in plaats van een aanbodgerichte financiering. De minister verwees hierbij
naar de wijziging van de financiering van de lerarenopleiding. Een nieuwe
bekostigingssystematiek voor het HBO zal overigens ook wetswijziging vergen.
Desgevraagd zei de minister dat HOOP 2000 natuurlijk meer zal zijn dan een
algemeen discussiestuk. Daarin zal een aantal richtingen en beslissingen worden
voorgelegd. Het is echter niet zo dat alle vragen die nu aan de orde zijn,
daarin van een antwoord worden voorzien. Die antwoorden moeten de komende
tijd gezocht worden. De gemiddelde student zal overigens steeds meer bekijken
wat hij met een bepaalde opleiding in de samenleving kan gaan doen. Daar komt
nog bij dat ieder bekostigingssysteem voor- en nadelen zal kennen.De algemene lijn is, ook internationaal gezien, dat universiteiten masteropleidingen
en HBO-instellingen bacheloropleidingen bieden. In dit licht is de Sorbonneverklaring
al genoemd. Er moet de komende jaren gestreefd worden naar internationale
accreditatie. Dit zou ertoe kunnen leiden dat sommige HBO-opleidingen in internationaal
verband ook als masteropleiding worden erkend. De discussie hierover
is evenwel heel complex. De instroom in de universiteiten en hogescholen is
in de verschillende Europese landen bijvoorbeeld geheel anders geregeld. De
kans is dan ook niet groot dat er op korte termijn internationaal afstemming
kan worden bereikt over een reguliere structuur. Wat de postinitiële
masteropleidingen betreft, wordt gedacht aan een vorm van registratie van
post-HBO-opleidingen. In het licht van de U-bochtconstructie via universiteiten
in het buitenland zou hierover in HOOP 2000 enige duidelijkheid geboden moeten
worden. Desgevraagd zei de minister dat er bij registratie ook helderheid
moet worden geboden over de kwaliteit en het niveau van masteropleidingen.
Het binaire stelsel wordt overeind gehouden, maar dat laat onverlet dat er
op institutioneel-organisatorisch niveau samenwerkingsverbanden mogelijk zijn.
De verschillende ontwikkelingen zullen nader beoordeeld moeten worden. Desgevraagd
zei de minister dat er in de huidige situatie ook al sprake is van een onderscheid
in hoger opgeleiden, te weten de doctorandus, de academicus die niet gepromoveerd
is, en de promovendus. Daar zit een zekere structuur in.Verruiming van de zeggenschap van de instellingen over het onderwijsaanbod
brengt een versobering van de rol van de ACO met zich mee. In dit licht zijn
een paar modellen denkbaar. Instellingen zouden volledige vrijheid kunnen
krijgen, mits de bekostigingsstructuur stimuleert tot een doelmatige afweging.
Als een nieuwe opleiding de eerste twee tot vier jaar bijvoorbeeld niet bekostigd
wordt, wordt de verantwoordelijkheid daarvoor geheel bij de instelling gelegd
en behoeft er geen ACO-toets plaats te vinden. Instellingen zouden ook de
vrijheid kunnen krijgen om nieuwe opleidingen te verzorgen binnen een bepaalde
sector. Dan is alleen een ACO-toets nodig voor opleidingen die buiten de sector
vallen. In dit verband moet wel een onderscheid gemaakt worden tussen de technische
universiteiten, de Landbouwuniversiteit Wageningen en de algemene universiteiten.
Verder zouden instellingen de vrijheid kunnen krijgen om nieuwe afstudeerrichtingen
te verzorgen. Hierbij blijft de ACO-toets in veel gevallen nodig. Waarschijnlijk
zal het eerste of tweede van de drie modellen toegepast worden. Een en ander
is echter mede afhankelijk van de opstelling van de diverse instellingen.Het aantal vrouwelijke hoogleraren lijkt langzaam toe te nemen. Om hun
aantal sneller te laten toenemen, spreekt de overheid instellingen aan op
hun emancipatiebeleid in het verlengde van de wetgeving inzake evenredige
vertegenwoordiging. Verder zijn er de zogenaamde Van der Leeuwleerstoelen.
Die worden mede door jonge vrouwelijke hoogleraren ingenomen. Nadere gedachtewisselingMevrouw Hamer (PvdA) was verheugd dat de minister kwaliteit
en toegankelijkheid als hoofdlijnen van HOOP 2000 heeft aangeduid. De BVE-sector
moet nadrukkelijk betrokken blijven worden in de discussie over het binaire
stelsel, ook al kan de kwalificatiestructuur voor problemen zorgen. Bij het
zoeken naar een bachelor- en masterstructuur moet ervoor gewaakt worden dat
het HBO niet lager gewaardeerd gaat worden.Mevrouw Hamer nam aan dat in HOOP 2000 nadrukkelijk aandacht zal worden
besteed aan de door haar genoemde doelgroepen. De wetgeving inzake evenredige
vertegenwoordiging lijkt tot nu toe geen effect te hebben op het aantal vrouwelijke
hoogleraren. Hetzelfde geldt voor de Van der Leeuw-leerstoelen. Tot slot sprak
mevrouw Hamer de verwachting uit dat de onbeantwoorde vragen in HOOP 2000
aan de orde komen.Mevrouw De Vries (VVD) merkte op dat het hoger onderwijs niet
alleen op kwaliteit en toegankelijkheid, maar ook op flexibiliteit en maatwerk
getoetst moet worden. Verder vroeg zij de minister informatie over de relatie tussen toponderzoek en marktwerking en de manier waarop instituten
in het buitenland op dit vlak opereren.De heer Eurlings (CDA) vroeg nog om een korte reactie op zijn
opmerkingen over de differentiatie van collegegelden en toponderzoek. Hij
stelde het op prijs dat de minister zijn uitgangspunten voor de discussie
over bacheloren masteropleidingen duidelijk had aangegeven. Verder wilde hij
graag nog iets horen over internationalisering en de mogelijkheden om dat
te stimuleren.Mevrouw Lambrechts (D66) vroeg ook naar de differentiatie van
collegegelden. Differentiatie aan de onderkant kan aantrekkelijk zijn voor
mensen met een smalle beurs. Zij waardeerde het voornemen om de rol van de
inspectie aan te passen aan de veranderende omstandigheden.In het kader van internationalisering moet gestreefd worden naar harmonisatie
van de titulatuur. Er moet echter niet alleen gevreesd worden voor een onterechte
downgrading, maar ook voor een onterechte upgrading.Mevrouw Lambrechts hechtte niet zoveel waarde aan het binaire stelsel.
Zij gaf er de voorkeur aan om HBO en WO als varianten van een type hoger onderwijs
te zien, overigens wel met verschillen in niveau. Zij vroeg nog een reactie
op haar opmerking over de relatie tussen onderwijs en onderzoek. Tot slot
sprak zij de verwachting uit dat de minister haar bij de begrotingsbehandeling
aangenomen motie inzake vrouwelijke hoogleraren zal uitvoeren.De heer Rabbae (GroenLinks) stelde dat bij het weerbaar maken
van het hoger onderwijs op de markt wel sprake moet zijn van toegankelijkheid,
kwaliteit, gelijke behandeling en gelijke kansen in gelijke situaties. In
dat verband vroeg hij nog om een reactie op het differentiëren van collegegelden.De heer Stellingwerf (RPF) herinnerde aan zijn vraag om bij
internationalisering niet alleen oog te hebben voor rijke westerse landen,
maar ook voor armere landen.De kwaliteit van het onderwijs moet uiteraard gegarandeerd zijn, ook bij
het volgen van trends. Er moet echter ook sprake zijn van diepgang van het
onderwijs, in die zin dat vakken een theoretisch-filosofische fundering moeten
hebben.De minister sprak uit dat de inhoud van vakken een verantwoordelijkheid
van de instellingen is. Hij had de VSNU dan ook gezegd dat het wetenschappelijk
onderwijs een accent moet leggen op kwaliteit en academische waarden en zich
daarin moet onderscheiden van het HBO. De opkomende internationale concurrentie
zal de Nederlandse hogescholen en universiteiten er ook toe dwingen om steeds
hogere kwaliteit te leveren. Flexibiliteit en maatwerk zijn inderdaad absolute
voorwaarden voor het hoger onderwijs in de nabije toekomst. Daarbij gelden
als randvoorwaarden kwaliteit en toegankelijkheid. De overheid is er in dat
verband verantwoordelijk voor dat eenieder ten minste een bepaald niveau kan
bereiken.Differentiatie van collegegelden kan een instrument zijn waardoor de zelfregie
en autonomie van instellingen tot hun recht kunnen komen. Er kan sprake zijn
van differentiatie naar boven en van differentiatie naar beneden. Een en ander
kan van invloed zijn op de toegankelijkheid en de kwaliteit. Hierover kan
nader gesproken worden bij de behandeling van de nota Flexibele studiefinanciering:
een stelsel dat past. Desgevraagd zei de minister dat de voorstellen daarin
een beperking van het instellingscollegegeld voor studenten van 27 tot 30
jaar inhouden. De vooren nadelen van differentiatie van collegegelden
voor studiebeursgerechtigden moeten nader bekeken worden.De internationale oriëntatie van studenten is de afgelopen jaren
eerder teruggelopen dan gegroeid. Dit zou te maken kunnen hebben met de prestatiebeurs
en de termijn van zes jaar. Wanneer wordt uitgegaan van een termijn van tien
jaar voor studiefinanciering en het systeem van duaal leren, is er weer meer
ruimte voor internationale oriëntatie.Ook het onderwijsveld hecht aan het binaire stelsel en wil het onderscheid
tussen HO en WO behouden. Dat neemt niet weg dat bekeken kan worden of organisatorische
samenwerkingsverbanden mogelijk zijn.In het wetenschapsbudget of in HOOP 2000 zullen waarschijnlijk nadere
gegevens verstrekt worden over toponderzoek en marktwerking in relatie tot
het buitenland. De tweede tranche van de versterking van toponderzoekinstellingen
wordt voorbereid.De wetgeving inzake evenredige vertegenwoordiging heeft aantoonbaar tot
een lichte stijging van het aantal vrouwelijke hoogleraren geleid. Wat de
allochtonen betreft, wordt met het doelgroepenbeleid met name gestreefd naar
een betere doorstroming van MBO naar HBO. Ook in het postinitieel onderwijs
worden extra mogelijkheden gecreëerd voor allochtone studenten. De voorzitter van de commissie,Van der HoevenDe griffier van de commissie,Mattijssen XNoot1Samenstelling: Leden: Schutte (GPV), Van der Vlies (SGP), Van de Camp
(CDA), Van der Hoeven (CDA), voorzitter, Rabbae (GroenLinks), Lambrechts (D66),
Dittrich (D66), Cornielje (VVD), De Vries (VVD), Dijksma (PvdA), Van Zuijlen
(PvdA), Cherribi (VVD), Rehwinkel (PvdA), ondervoorzitter, Belinfante (PvdA),
Kortram (PvdA), Ross-van Dorp (CDA), Hamer (PvdA), Nicolaï (VVD), Van
Bommel (SP), Barth (PvdA), Remak (VVD), Halsema (GroenLinks), Örgü
(VVD), Wijn (CDA) en Eurlings (CDA).Plv. leden: Stellingwerf (RPF), Schimmel (D66), Mosterd (CDA),
Atsma (CDA), Harrewijn (GroenLinks), Bakker (D66), Ravestein (D66), E. Meijer
(VVD), Passtoors (VVD), Valk (PvdA), De Cloe (PvdA), Udo (VVD), Van der Hoek
(PvdA), Gortzak (PvdA), Middel (PvdA), Schreijer-Pierik (CDA), Spoelman (PvdA),
Brood (VVD), Poppe (SP), Arib (PvdA), Blok (VVD), Vendrik (GroenLinks), Rijpstra
(VVD), Verhagen (CDA) en Visser-van Doorn (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26200-VIII-86.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl