Adoptie; Brief regering; Adopties uit Ethiopie
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST141016
 2009-2010
 
 31 265
 Adoptie
 
 
 
 
 Nr. 
 32
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 16 februari 2010
 
 In uw brief van 5 oktober 2009 (2009Z16962/2009D47665) heeft u mij
verzocht u te informeren naar aanleiding van berichten dat Vereniging Wereldkinderen
adopties uit Ethiopië tijdelijk heeft stopgezet.
 Tijdens een Algemeen Overleg met uw Kamer op 6 oktober 2009 (Kamerstuk
31 265, nr. 28) heb ik u bericht over het besluit van Vereniging
Wereldkinderen om de procedures voor nieuwe aanvragen voor adopties uit Ethiopië
voorlopig stil te leggen in afwachting van eigen nader onderzoek naar adopties
van kinderen uit Ethiopië die in procedure zitten. Aanleiding voor dit
besluit van Vereniging Wereldkinderen is dat eerder dossieronderzoek van afgeronde
adopties aan het licht heeft gebracht dat de achtergrondgegevens van sommige
geadopteerde Ethiopische kinderen niet altijd in overeenstemming zijn met
de informatie zoals in de dossiers was opgenomen. Zo is er in een aantal gevallen
sprake van een op papier overleden moeder die feitelijk nog leeft. In navolging
van het besluit van Vereniging Wereldkinderen heeft Stichting Afrika besloten
om de procedures voor nieuwe aanvragen voor adopties uit Ethiopië voorlopig
stil te leggen en heeft ook Stichting Afrika extra onderzoek ingesteld naar
de dossiers en achtergronden van de kinderen in procedure. In aanvulling hierop
heb ik uw Kamer aangegeven dat ik voornemens ben een werkbezoek af te leggen
aan Ethiopië en u, inclusief de uitkomsten van het nader onderzoek van
Vereniging Wereldkinderen, nader te berichten over de uitkomsten van het bezoek.
 
 Een delegatie, bestaande uit een medewerker van mijn ministerie en vertegenwoordigers
van Vereniging Wereldkinderen en Stichting Afrika, heeft in november 2009
een bezoek gebracht aan Ethiopië. De delegatie heeft gesprekken gevoerd
met het ministerie voor Vrouwenaangelegenheden (dat verantwoordelijk is voor
adoptie in Ethiopië), het ministerie van Buitenlandse Zaken, het agentschap
van het Ethiopische Ministerie van Justitie dat verantwoordelijk is voor de
vergunningverlening aan buitenlandse organisaties werkzaam op het terrein
van adoptie in Ethiopië, de Comissioner for Children’s and Women’s
Rights van het Ethiopian Human Rights Commission, ambassades van de Verenigde
Staten van Amerika, Frankrijk, Italië, UNICEF en het Children’s
Rights Policy Forum. Daarnaast zijn bezoeken gebracht aan enkele kindertehuizen
en zijn gesprekken gevoerd met verschillende lokale autoriteiten die een verantwoordelijkheid
hebben in het adoptieproces.
 
 Inzet van de gesprekken was het verkrijgen van inzicht in de adoptieprocedures
zoals deze in Ethiopië worden uitgevoerd. Uitgangspunt hierbij zijn de
beginselen die voortvloeien uit het Internationaal Verdrag inzake de rechten
van het Kind (IVRK), het Haags Adoptieverdrag en het Kwaliteitskader vergunninghouders
interlandelijke adoptie. Ethiopië heeft het Haags Adoptieverdrag niet
ondertekend. Dit laat onverlet dat bij het inzichtelijk maken van de uitvoering
van de adoptieprocedures in Ethiopië de beginselen van deze verdragen
en kaders voor Nederland als uitgangspunt dienen. Daarnaast zijn de gesprekken
benut om de relatie met de Ethiopische autoriteiten aan te halen en met elkaar
in gesprek te raken over verdere verbetering van de samenwerking rond interlandelijke
adoptie.
 
 Ter voorbereiding van het bezoek is overleg gevoerd met betrokken vergunninghouders
en is ook gesproken met het Permanent Bureau van de Haagse Conferentie voor
Internationaal Privaatrecht. Daarnaast is contact gezocht met enkele Centrale
autoriteiten van landen die ook uit Ethiopië adopteren met de vraag of
zij bekend zijn met feiten en omstandigheden die van betekenis kunnen zijn
voor het werkbezoek.
 Bevindingen
 Het Haags Adoptieverdrag kent de volgende principiële uitgangspunten:
 1. de moeder en/of vader die een kind ter adoptie wil afstaan moet dat
vrijwillig en na de geboorte van het kind hebben gedaan (volgens een vastgestelde
procedure) en moet zorgvuldig zijn ingelicht over de gevolgen van adoptie;
 2. er mag voor geen van de betrokkenen bij de adoptie een winstoogmerk
bestaan; het betalen voor gemaakte kosten is wel toegestaan;
 3. eerst dient in de omgeving van het kind, respectievelijk het land van
herkomst, een oplossing te worden gezocht alvorens interlandelijke adoptie
in beeld kan komen (subsidiariteitsbeginsel).
 
 Deze uitgangspunten moeten waarborgen dat interlandelijke adoptie op een
integere wijze plaatsvindt waarbij het hoogste belang van het kind wordt gediend.
De bevindingen van de delegatie worden aan de hand van deze punten toegelicht.
 Ad 1: De wijze van afstand doen
 Het is in het belang van kinderen dat zij door de eigen ouders worden
opgevoed. Wanneer ouders onverhoopt afstand doen van hun kind moet vast staan
dat zij dat vrijwillig doen. Er mag geen oneigenlijke druk op hen worden uitgeoefend.
 
 De kinderen die uit Ethiopië voor interlandelijke adoptie in aanmerking
komen zijn volgens de Ethiopische regelgeving kinderen die als vondeling zijn
aangetroffen, kinderen waar geen verzorgers of familieleden beschikbaar zijn
om voor hen te zorgen of kinderen waarvan is vastgesteld dat de ouders door
medische of economische omstandigheden niet in de gelegenheid zijn om voor
hen te zorgen. Om uit te sluiten dat ouders niet vrijwillig afstand hebben
gedaan en mogelijk nog op zoek zijn naar hun kind, vindt altijd een onderzoek
plaats naar de herkomst van een vondeling. Gegevens met betrekking tot de
vinder en de omstandigheden waaronder het kind gevonden is, worden geregistreerd
door de lokale politie. In het geval dat een kind te vondeling is gelegd,
is de lokale politie verantwoordelijk voor het onderzoek naar
de biologische ouders. Tevens onderzoekt de politie de wijze waarop het kind
te vondeling is gelegd. Bij dit onderzoek worden de lokale autoriteiten en
personen uit de directe omgeving betrokken. Er wordt een rapport opgemaakt
dat vervolgens naar het hogere politieniveau wordt doorgestuurd die het rapport
vervolgens doorstuurt naar het ministerie voor Vrouwenaangelegenheden. Het
aangetroffen kind wordt vervolgens naar een staatskindertehuis gebracht.
 In het geval dat een kind wordt afgestaan door de ouders en er geen verzorgers
beschikbaar zijn, is de lokale administratieve autoriteit verantwoordelijk.
Deze doet onderzoek naar de rechtmatigheid van het afstand doen van het kind
en beoordeelt de economische en sociale situatie waarin het kind zich bevindt.
Drie getuigen uit de sociale omgeving worden om een onafhankelijk advies gevraagd
naar de sociaal-economische situatie. Een rapport wordt opgemaakt waarna de
lokale vertegenwoordiger van het verantwoordelijke ministerie voor Vrouwenaangelegenheden
dit rapport beoordeelt. Deze doet een verzoek aan de lokale rechtbank om een
individueel onderzoek naar de sociaal-economische leefsituatie van het kind.
Dit betreft een extra controlemaatregel, die tot doel heeft helder te krijgen
dat de sociaal-economische omstandigheden dusdanig zijn dat het doen van afstand
als gerechtvaardigd kan worden beschouwd. Vervolgens gaan deze rapporten naar
het ministerie voor Vrouwenaangelegenheden en wordt het kind naar een kindertehuis
in Addis Abeba gebracht.
 Nadat een kind in een tehuis is geplaatst wordt als regel een wachttijd
van drie maanden in acht genomen voordat het kind voor interlandelijke adoptie
in aanmerking komt. Vervolgens kan de bemiddelingsprocedure in werking treden
waarbij de Nederlandse adoptie organisatie en het kindertehuis in Ethiopië
tot een voorstel voor matching komen indien aan alle voorwaarden van zowel
Ethiopische als Nederlandse zijde is voldaan. Aan het einde van de adoptieprocedure
is het de Ethiopische rechter die oordeelt of de adoptie op een zorgvuldige
en zuivere wijze heeft plaatsgevonden. Vervolgens kan na de uitspraak van
de rechter een machtiging tot voorlopig verblijf (MVV) worden aangevraagd
waarna de Nederlandse aspirant-adoptiefouders hun kind kunnen komen ophalen.
 Ad 2: Geen winstoogmerk
 Het maken van winst bij adopties wordt alom als onethisch beschouwd. Het
Haags Adoptieverdrag verbiedt uitdrukkelijk het maken van winst door een ieder
die bij interlandelijke adoptie betrokken is. Vergoeding van kosten en donaties
aan kindertehuizen zijn wel toegestaan. Donaties komen doorgaans ten goede
aan de kinderen in de tehuizen die niet voor interlandelijke adoptie in aanmerking
komen. Sinds 2007 zijn alle bemiddelingsorganisaties (Ethiopische of buitenlandse)
verplicht een sponsorprogramma in een lokale gemeenschap te ondersteunen.
Dit is een voorwaarde om een adoptielicentie te verkrijgen. In Ethiopië
is het betalen voor kinderen in beginsel verboden. De Ethiopische autoriteiten
hebben regels gesteld voor de controle van buitenlandse adoptie organisaties
in het licht van de vergunningverlening. Op de werkzaamheden van buitenlandse
adoptie organisaties en kindertehuizen vindt toezicht plaats door het ministerie
voor Vrouwenaangelegenheden en het agentschap van het ministerie van Justitie
verantwoordelijk voor de vergunningverlening aan buitenlandse adoptie organisaties.
 Ad 3: Voorkeur voor opvang in de eigen omgeving
 Het Haags Adoptieverdrag gaat ervan uit dat een kind in beginsel beter
af is met opvang in de eigen omgeving dan in het buitenland. Voordat een buitenlandse
adoptie wordt overwogen, moet daarom eerst naar een perspectief biedende plaatsing
in eigen land worden gezocht.
 
 In de afgelopen jaren is het aantal adopties uit Ethiopië internationaal
sterk toegenomen. Deze stijging is in belangrijke mate toe te schrijven aan
de nationale problematiek veroorzaakt door HIV en de schrijnende armoede waardoor
Ethiopië besloot haar adoptiewetgeving te verruimen. Ook de internationale
ontwikkelingen op het terrein van interlandelijke adoptie spelen een rol.
Een toenemend aantal aspirant-adoptiefouders dat een kind wil adopteren en
een afnemend aantal kinderen dat voor adoptie beschikbaar komt uit landen
waaruit voorheen veel kinderen werden geadopteerd. En de bekendheid van bepaalde
adoptiefouders, het zgn. «Angelina Jolie effect», draagt bij aan
de toegenomen interesse van met name Amerikaanse aspirant-adoptiefouders om
uit Ethiopië te willen adopteren. In 2003 zijn er 165 kinderen uit Ethiopië
door de Verenigde Staten geadopteerd. Sindsdien zijn de cijfers jaarlijks
bijna verdubbeld. In 2008 zijn er 1724 kinderen geadopteerd door de Verenigde
Staten. Naar Nederland zijn in 2004 72 kinderen uit Ethiopië geadopteerd.
In 2008 zijn er 50 kinderen geadopteerd.
 
 Door deze ontwikkelingen is meer aandacht gekomen bij de de Ethiopische
autoriteiten voor het ontwikkeling van kinderbeschermingsprogramma’s
waaronder binnenlandse adopties. Mede met behulp van buitenlandse (adoptie)
organisaties wordt gewerkt aan het opzetten van gemeenschap georiënteerde
projecten op lokaal niveau waardoor de noodzaak om kinderen af te staan wordt
verminderd. Ook worden mogelijkheden voor binnenlandse adopties en pleegzorg
verbeterd. Training en onderwijs aan de betrokken autoriteiten zijn hierbij
belangrijke elementen. Het uiteindelijke doel voor de Ethiopische autoriteiten
is om te komen tot het creëren van permanente woonvormen voor hun kinderen
waardoor de noodzaak voor interlandelijke adoptie afneemt.
 Kwetsbaar
 De populatie van Ethiopië (schatting is 80 miljoen inwoners) karakteriseert
zich als een jonge populatie met 52 % van de populatie onder de 18
jaar. 44% van de populatie is 15 jaar en jonger. De laatste schattingen
van UNICEF zijn dat ongeveer 5,5 miljoen kinderen in Ethiopië wees zijn
(inclusief zgn. halfwezen). De voornaamste redenen waarom kinderen in Ethiopië
door ouders worden afgestaan is besmetting met het HIV-virus, verkrachting
van de moeder of de sociaal-economische omstandigheid waarin de ouders verkeren
waardoor zij niet in staat zijn om voor hun kinderen te zorgen.
 
 De Ethiopische wet- en regelgeving op het terrein van kinderbescherming
is onlangs herzien door de bestaande alternatieve richtlijnen voor kinderbescherming
van 2001 te concretiseren en in lijn te brengen met de praktische realiteit.
Deze richtlijnen zijn gebaseerd op het Internationaal Verdrag inzake de Rechten
van het Kind, het handvest van de Afrikaanse Unie voor de rechten van het
kind en de nationale wet- en regelgeving. Tijdens het bezoek hebben de autoriteiten
aangegeven dat zij voorbereidingen treffen om toetreding tot het Haags Adoptieverdrag
mogelijk te maken. Met behulp van UNICEF, de Verenigde Staten van Amerika,
Frankrijk en een nationaal comité worden hiertoe voorbereidingen getroffen
voor een ondersteuningsprogramma om de kinderbescherming in Ethiopië
te versterken.
 Daarnaast is de bereidheid bij de nationale autoriteiten gebleken om veranderingen
door te voeren voor lokale gemeenschapsprogramma’s die betrekking hebben
op hereniging van kind en ouders, pleegzorg faciliteiten en binnenlandse adopties.
 
 Ook is er meer aandacht voor de controle op de werkzaamheden van buitenlandse
adoptie organisaties met de oprichting van een agentschap voor
de vergunningverlening van buitenlandse (hulp) organisaties onder het ministerie
van Justitie. Een eerste proeve van bekwaamheid voor dit agentschap is de
hernieuwde registratie en verificatie van 71 adoptie organisaties die werkzaam
zijn in Ethiopië in 2009. Ook Vereniging Wereldkinderen en Stichting
Afrika zijn onderworpen aan deze procedure.
 Vervolgens zullen jaarlijkse controles worden uitgevoerd en bezoeken aan
de Ethiopische vestigingen van deze organisaties worden afgelegd door het
agentschap. Voor de toekomst zullen ook de kindertehuizen en de follow-up
rapporten van adopties nader worden onderzocht.
 
 De veronderstelde misstanden die voor Vereniging Wereldkinderen aanleiding
zijn geweest tot het instellen van onderzoek en geluiden over mogelijke misstanden
die via andere kanalen bekend zijn geworden, worden door de Ethiopische autoriteiten
ook gesignaleerd en onderkend. Geruchten die de ronde doen zijn, dat er sprake
zou zijn van lokale organisaties die kinderen ronselen voor adoptie, betalingen
aan politie officieren, het omzeilen van de regels door het afgeven van valse
verklaringen of het falsificeren van verklaringen. In reactie op deze geluiden
hebben de Ethiopische autoriteiten aangegeven dat kinderen die als vondeling
worden aangetroffen door de politie alleen nog naar staatskindertehuizen mogen
worden gebracht. Zo wordt gepoogd om te voorkomen dat er mogelijke betalingen
worden gedaan door kindertehuizen voor het aanbrengen van vondelingen. Ook
is met de herziening van de richtlijnen voor kinderbescherming meer duidelijkheid
gekomen welke kinderen voor adoptie in aanmerking komen. In het verleden werden
gegevens en verklaringen wel eens vervalst. De verklaring in een adoptiedossier
van Vereniging Wereldkinderen dat een moeder zou zijn overleden en bij nader
onderzoek blijkt te leven, is hier een voorbeeld van. Tot 2006 was het afstand
doen van een kind wettelijk verboden, mits de moeder leed aan HIV of leed
aan een geestelijke ziekte. Sinds 2006 mag een moeder en/of vader afstand
doen om economische redenen en moet hiervan zelf getuigenis afleggen in de
rechtbank.
 
 Ook is geconstateerd dat in bepaalde gevallen ouders die hun kind voor
adoptie afstaan onvoldoende op de hoogte zijn en onvoldoende geïnformeerd
zijn over de consequenties van adoptie waar het gaat om het verbreken van
de familierechtelijke banden.
 Reden voor Vereniging Wereldkinderen en Stichting Afrika om bij de bemiddeling
van kinderen die door ouders zijn afgestaan, deze ouders eigenstandig te informeren
over de consequenties van interlandelijke adoptie. Daarnaast wordt de afstandsverklaring
die deze ouders dienen af te geven geverifieerd op juistheid of wordt alsnog
een afstandsverklaring gevraagd als deze niet aanwezig is. Ook wordt voortaan
door de vergunninghouder een beginseltoestemming op naam aangevraagd op basis
van documenten zoals vastgelegd in het kwaliteitskader. Hierdoor wordt de
Nederlandse Centrale autoriteit als extra controleschakel in het proces opgenomen
Zoals eerder in deze brief aangegeven is er steun vanuit de internationale
gemeenschap in Ethiopië om de autoriteiten te ondersteunen (zowel financieel
als adviserend) bij de opbouw van hun kinderbeschermingprogramma’s.
Daarnaast is er sprake van consulaire samenwerking tussen een aantal Europese
landen (waaronder Nederland) en niet-Europese landen waarbij informatie wordt
gedeeld over interlandelijke adoptie vanuit Ethiopië naar hun land. Een
aantal landen is begonnen met het analyseren van hun informatie over interlandelijke
adopties om trends te ontdekken naar mogelijke problemen die zich hebben voorgedaan
in de adoptieprocedure.
 Conclusie
 Ongeacht of een adoptie uit een verdrags- of niet verdragsland komt, berust
de verantwoordelijkheid voor de controle op de vraag of aan de vereisten van
een zorgvuldige en zuivere adoptieprocedure is voldaan bij de verantwoordelijke
autoriteiten in het land van herkomst en het ontvangende land. Hierbij is
het in Ethiopië van belang dat de beginselen van het Internationaal Verdrag
voor de Rechten van het Kind in acht worden genomen. In het geval van de bilaterale
samenwerking tussen Nederland en Ethiopië is ook van belang dat de beginselen
van het Haags adoptieverdrag en de Ethiopische en Nederlandse wet- en regelgeving
in acht worden genomen en dat er vertrouwen bij beide partijen aanwezig is
voor een goede samenwerking. Deze samenwerking brengt met zich dat beide partijen
zich kunnen laten informeren ter plaatste en bij mogelijke of gebleken misstanden
elkaar kunnen aanspreken en zo nodig aandringen op maatregelen.
 
 Het bezoek aan Ethiopië en de gesprekken die zijn gevoerd met de
Ethiopische autoriteiten en verschillende genoemde instellingen en organisaties
stellen mij in staat om een redelijk beeld te vormen van het gevoerde beleid
op het terrein van interlandelijke adoptie in Ethiopië.
 
 De autoriteiten tonen zich aanspreekbaar voor mogelijke tekortkomingen.
Hierbij wordt aangegeven dat zij graag ondersteuning zien van de internationale
gemeenschap bij de opbouw van hun kinderbeschermingsprogramma’s. De
conclusies die door Vereniging Wereldkinderen zijn getrokken uit hun onderzoek
zijn onder de aandacht gebracht van de Ethiopische autoriteiten en hebben
geleid tot een aanvraag voor een vervolgonderzoek. Hiermee geven de Ethiopische
autoriteiten een signaal af dat zij open staan voor het aanhangig maken van
tekortkomingen en bereid zijn daaraan te werken.
 
 Gezien de bevindingen die zijn geconstateerd, concludeer ik dat er geen
aanleiding is om de thans bestaande adoptierelatie tussen Ethiopië en
Nederland te heroverwegen. De vergunninghouders Stichting Afrika en Vereniging
Wereldkinderen zullen per heden hun werkzaamheden continueren. Van belang
is dat Vereniging Wereldkinderen en Stichting Afrika doorgaan met het toepassen
van de extra waarborgen die zijn ingebouwd in de adoptieprocedures op basis
van de gedane bevindingen. Daarnaast is het van belang om nauwlettend de nationale
ontwikkelingen in Ethiopië te volgen bij het opbouwen van een kinderbeschermingsprogramma
waarbij het belang van het kind voorop staat.
 Daar waar mogelijk wil ik ondersteuning bieden aan het proces van toetreding
van Ethiopië tot het Haags adoptieverdrag en aan de samenwerking van
de internationale gemeenschap waarbij in gezamenlijkheid informatie wordt
gedeeld over mogelijke tekortkomingen en misstanden bij interlandelijke adopties.
Versterking van de samenwerking tussen Nederland en Ethiopië is daar
een onderdeel van. Ook zal ik in Europees verband aandacht vragen voor Ethiopië
in het kader van de versterking van de informatie-uitwisseling tussen Europese
Centrale autoriteiten.
 Mochten de nadere ontwikkelingen in de relatie met Ethiopië op het
terrein van adoptie aanleiding geven tot wijziging van mijn standpunt zoals
aangegeven in deze brief, dan zal ik uw Kamer daarover per omgaande berichten.
Op deze wijze meen ik recht te doen aan een zuivere en zorgvuldige adoptieprocedure
in het belang van het kind.
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin