Kredietcrisis; Brief minister en staatssecretaris met de eerste kwartaalrapportage over de benutting van het instrumentarium t.a.v. van bedrijfsfinanciering
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST134798
 2009-2010
 
 31 371
 Kredietcrisis
 
 
 
 
 Nr. 
 252
 BRIEF VAN DE MINISTER EN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 15 september 2009
 
 In mijn brief aan uw Kamer op 10 juni jl. inzake de kredietverlening
aan het bedrijfsleven (kamerstuk 31 371, nr. 212), is toegezegd
ieder kwartaal over de benutting van het instrumentarium ten aanzien van bedrijfsfinanciering
te zullen rapporteren. Hierna treft u van ons de eerste rapportage aan inzake
de eerste twee kwartalen van 2009. Tevens treft u de stand van zaken aan met
betrekking tot de overige toezeggingen uit genoemde brief en toezeggingen
gedaan in het overleg dat vervolgens met uw Kamer heeft plaatsgevonden.
 1. Benutting EZ-financieringsregelingen (1e en 2e
kwartaal 2009)
 a. Borgstelling MKB (BMKB)
 De BMKB biedt banken een borgstelling voor leningen aan MKB-bedrijven
voor zover deze bedrijven onvoldoende zekerheden kunnen bieden aan de bank.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2004
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009 t/m 30/6
 2009 t/m 31/8 
 
 
 
 
 Gepubliceerd budget (mln €)
 454
 530
 602
 715
 730
 745
 745
 
 
 Benutting (mln €)
 363
 479
 572
 615
 601
 232
 342
 
 
 
 Waarvan: verruimingen1
(mln €)
 
 
 
 
 11
 67
 109 
 
 
 Verruimingen (Aantallen)
 
 
 
 
 39
 230
 338 
 
 
 Totaal aantal borgstellingen
 2 389
 2 871
 3 275
 3 376
 2 915
 1 034
 1 441
 
 
 
 
 
 1 De verruimingen hebben betrekking op de uitbreiding
van de BMKB per 2 november 2008:
 • Optrekken borgstellingskrediet voor starters van € 100 000
naar € 200 000;
 • Verhoging maximale borgstellingkrediet voor overige bedrijven
van € 1 mln naar € 1,5 mln;
 • Openstelling voor MKB bedrijven tot 250 werknemers (was voorheen
tot 100 werknemers).
 Verklaring
 Historisch gezien hangt het BMKB-gebruik samen met de economische groei
en de investeringen, met name omdat de BMKB alleen van toepassing is op nieuwe
financieringen. De BMKB wordt primair gebruikt voor bedrijven met een lage
solvabiliteit: waar banken op dit moment juist terughoudend zijn bij de financiering.
Belangrijke categorie is daarbij de bedrijfsoverdrachten (ca. 1/3 van de borgstellingen),
die nog duidelijk op een lager niveau liggen dan in 2008. Ook de binnenvaart
(waar de investeringen zijn stilgevallen) is sterk vertegenwoordigd in de
BMKB portefeuille. Daarnaast is er volgens diverse banken steeds minder vaak
sprake van een sluitende businesscase, doordat de financiële positie
van de ondernemingen verslechtert en de vooruitzichten onzekerder worden.
Banken geven tenslotte aan dat de nadruk is verschoven van kredietverlening
naar kredietbeheer, waarbij meer op de bestaande risico’s wordt gelet.
 
 Nadat het budget van de BMKB de afgelopen jaren sterk gestegen was, werden
vanaf het tweede halfjaar van 2008, vooral de laatste maanden, de effecten
van de kredietcrisis merkbaar. Met een benutting van € 601 miljoen
bleef de daling in 2008 nog tot 2% beperkt. De totale benutting in
het 1e halfjaar 2009 (€ 232 miljoen) lag bijna 29% onder
het relatief hoge niveau van het 1e halfjaar van 2008 (€ 337 miljoen).
In de maanden juli en augustus was de benutting beter dan in 2008. De benutting
ligt daardoor nu 20% onder die van 2008.
 Banken geven aan dat tegen elke euro borgstellingskrediet ruim € 3
bancair krediet staat.
 
 De verruimingen in de BMKB werden sinds november 2008 tot en met eind
juni 269 keer (18% van het totaal) benut. Ze voorzien duidelijk in
een behoefte en maakten eind juni 24% van het totale garantiebedrag
uit. Nog steeds betreft ongeveer 90% van het aantal verruimingen de
verruiming van de startersfaciliteit. Qua aandeel in de benutte BMKB nam de
startersfaciliteit van 13% toe naar 20% in de eerste helft 2009
ten opzichte van die van 2008. De verruiming van € 1 miljoen naar € 1,5
miljoen werd 29 keer gebruikt. Nadat in juni een mogelijk knelpunt hiervoor
op het vlak van de inbreng door DGA’s was weggenomen, maakten twee bedrijven
met meer dan 100 werknemers gebruik van de regeling (inmiddels gestegen naar
zeven). Vermeldenswaard is dat, hoewel het aantal innovatieve borgstellingen
daalde, het aandeel van deze borgstellingen in de BMKB verder steeg.
 
 Er wordt nu ruim € 1,8 miljard aan BMKB-borgstellingen beheerd.
Daarbij valt in de loop van 2008 een forse toename in het aantal verliesdeclaraties
te constateren, die zich in 2009 versterkt doorzet. Banken voorzien dat vooral
na de zomer bedrijven in de problemen gaan komen. Dit zal in ieder geval betekenen
dat er dan meer verliesdeclaraties zullen worden ingediend bij de staat. Het
nettoverlies bedroeg in de afgelopen vijf goede jaren nog gemiddeld ca. 1,25%
van de verleende borgstellingen.
 Verdere ontwikkeling
 Met de banken is overlegd over het lagere gebruik van de regeling. Dat
heeft ertoe geleid dat binnenkort 2 van de 3 grootbanken met een intensieve
voorlichtingscampagne starten om de BMKB beter onder de aandacht van de accountmanagers
van de banken te brengen. Een eventueel effect zal mogelijk in het najaar
merkbaar zijn. Waar mogelijk draagt mijn departement daaraan bij. Dit vormt
een bijzonder nuttige aanvulling op mijn eigen inspanningen om de voorlichting
aan het MKB te verbeteren. Daarbij richt ik mij met name op de
financiële adviseurs van bedrijven (accountants en boekhouders).
 
 Het Kabinet signaleert het risico dat investeringen onvoldoende gefinancierd
kunnen worden zodra het herstel inzet. Mede omdat in een periode van economisch
herstel de financieringsbehoefte onder bedrijven toeneemt, is het belangrijk
om er voor te waken dat de genomen stimuleringsmaatregelen te snel worden
teruggedraaid. Besloten is om de uitbreiding van de BMKB in ieder geval tot
eind 2010 te laten gelden. De uitbreiding van de BMKB kent formeel geen tijdelijkheid,
maar wel is bepaald dat er begin 2010 een evaluatiemoment komt om te beslissen
over een eventuele verlenging.
 b. Groeifaciliteit
 De Groeifaciliteit betreft een 50% garantie van maximaal € 2,5
miljoen op risicokapitaal verstrekt door banken en participatiemaatschappijen
ten behoeve van MKB-bedrijven.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 in € mln
 2007
 2008
 2009 t/m 30/6
 2009 t/m 31/8 
 
 
 
 
 Aantal afgesloten financierings-contracten
 15
 34
 16 
 17 
 
 
 Omvang garantie
 € 10
 € 23
 € 6,5
 € 6,9 
 
 
 Gezamenlijke leningsomvang
 € 20
 € 46
 € 13
 € 13,8
 
 
 
 
 Verklaring
 De benutting van de Groeifaciliteit in het eerste kwartaal van 2009 bedroeg € 2,7
mln. De benutting in het eerste halfjaar van 2009 bedroeg € 6,5
mln (per 31 augustus jl. is de benutting 6,9 mln). De Groeifaciliteit
is bedoeld voor het financieren van de expansie van groeiers en bedrijfsoverdrachten.
Voor beide zaken geldt dat door de recessie de markt nu heel beperkt is. Hierdoor
is de vraag naar de Groeifaciliteit heel beperkt. We zien dat het gebruik
door participatiemaatschappijen flink stijgt (op jaarbasis plus 40%),
echter het gebruik door banken, waar het grootste volume vandaan moet komen,
is ingezakt.
 Verdere ontwikkeling
 Verwacht wordt dat de aantallen en volumes van nieuwe aanvragen binnen
de Groeifaciliteit de komende maanden beperkt zullen blijven, aangezien banken,
die het merendeel van het gebruik voor hun rekening zouden moeten nemen, terughoudend
zijn met het verstrekken van risicokapitaal aan het MKB.
 
 Ik heb deze zomer overleg gepleegd met betrokkenen uit de financiële
wereld om te bezien of aanpassing van de voorwaarden wenselijk is. Naar aanleiding
hiervan is besloten om het maximum garantiebedrag onder de Groeifaciliteit
op te hogen van € 5 miljoen naar € 25 miljoen per bedrijf.
Doel van deze uitbreiding is om ook grotere in de kern gezonde bedrijven te
ondersteunen in het verkrijgen van risicodragend (buffer)vermogen.
 c. Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
 De Garantie Ondernemingsfinanciering, ingevoerd vanwege de kredietcrisis,
bouwt voort op de Groeifaciliteit en omvat een 50% garantie tot € 25
miljoen van leningen, ongeacht de omvang van het bedrijf.
 
 
 
 
 
 
 
 
 2009 t/m 30/6
 2009 t/m 31/8 
 
 
 
 
 Gepubliceerd budget
 1,5 miljard
 1,5 miljard 
 
 
 Aantal fiatteringen
 7
 19 
 
 
 Omvang fiatteringen
 € 25,9
mln
 € 85,5 mln 
 
 
 Gezamenlijke leningsomvang
 € 51,8
mln
 € 171 mln
 
 
 
 
 Verklaring
 • Bij deze recent gestarte tijdelijke faciliteit zijn in de eerste
helft van 2009 7 kredietvoorstellen van banken met een gezamenlijke leningsomvang
van € 51,8 mln gefiatteerd. Deze kredieten moeten grotendeels nog
verstrekt worden en dat is niet altijd op korte termijn het geval. De overheid
staat voor 50%, dat is € 25,9 mln, garant.
 • Per 31 augustus jl. zijn 19 voorstellen met een gezamenlijke
leningsomvang van € 171 mln gefiatteerd. Er wordt derhalve in toenemende
mate van de regeling gebruikgemaakt.
 Verdere ontwikkeling
 Besloten is dat ten behoeve van de bouw van ziekenhuizen voor rekening
van het ministerie van VWS een bedrag van € 250 mln aan garanties
beschikbaar komt. In de gesprekken die ik deze zomer met de financiële
wereld voerde, is ook de wenselijkheid van uitbreiding van de GO naar hogere
bedragen per onderneming besproken. Tenslotte ben ik in gesprek met projectontwikkelaars
over de wenselijkheid om de GO ook in te zetten voor de financiering van bepaalde
vastgoedprojecten.
 
 Naar aanleiding van eerdergenoemd overleg gedurende de zomer met betrokkenen
uit de financiële wereld is tevens besloten tot verhoging van het maximum
garantiebedrag van de GO naar € 150 miljoen. Het huidige financieringsinstrumentarium
voorziet niet in een stimulans aan banken voor het verstrekken van leningen
in het segment van boven de € 50 miljoen, terwijl bedrijven in dit
segment niet groot genoeg zijn om zich te kunnen wenden tot de markt voor
bedrijfsobligaties (waarop geld op dit moment ruim voorradig is).
 
 Het kabinet heeft tevens de intentie om bankgaranties onder de GO te brengen.
 De voorwaarden (premiestelling, technische uitwerking) zullen op korte
termijn onderzocht worden. Bedrijven in de kapitaalgoederenindustrie (turn
key projecten) en de bouw moeten vaak vooraf bankgaranties afgeven aan de
(potentiële) opdrachtgever. Alhoewel het hier niet gaat om verstrekt
krediet gaan deze bankgaranties desalniettemin vaak ten koste van andere onderdelen
van het financieringspakket dat banken aan deze bedrijven verstrekken.
 
 Besloten is om de opgehoogde GO in ieder geval tot eind 2010 te laten
gelden. De GO zou aflopen per 6 maart 2010.
 d. Exportkredietverzekering (EKV)
 Met de faciliteit voor exportkredietverzekering (EKV) worden de risico’s
bij export van kapitaalgoederen en diensten herverzekerd door de Nederlandse
Staat. De bedrijven die de dekking aanvragen, betreffen vooral kapitaalgoederenexporteurs
en leveranciers van diensten (bijvoorbeeld aannemers). Door middel van toeleveranties
zijn ook veel MKB-bedrijven betrokken.
 
 De verschillen in benutting per jaar zijn groot. Gemiddeld wordt tussen
de € 2 en € 5 miljard per jaar aan nieuwe verplichtingen
aangegaan. Per eind juli was er voor een bedrag van € 7,6 miljard
aan risico’s in de portefeuille. Voor de uitbreidingen geldt het volgende:
 
 • 1-transactiepolissen: tot nu toe is er in 2009 voor circa € 70
miljoen gebruikgemaakt van de uitbreidingen. De inschatting is dat in totaal
in 2009 voor € 100 miljoen in dekking zal worden genomen.
 • Omzetpolissen: per 1 juli 2009 is de TASK-regeling (de Tijdelijke
Aanvullende Staatskredietverzekering) in werking getreden, waarmee verlaagde
limieten van kredietverzekeraars alsnog kunnen worden verhoogd. Het gebruik
is vooralsnog beperkt (circa € 6 miljoen). De belangrijkste oorzaak
is dat nog gewacht wordt op instemming van de Europese Commissie om de regeling
ook toe te passen op limieten voor export naar landen in de EU.
 • Wijziging van de risicodracht en versoepeling landenbeleid EKV:
hiervoor zijn nog geen concrete verwachtingen over het gebruik (inschatting
is dat het om enkele zaken zal gaan), maar er is voldoende ruimte binnen de
EKV om hiervoor dekking te bieden. Het idee is dat de Staat ook op de minder
risicovolle landen kleinere transacties kan herverzekeren (voorheen was de
grens € 250 miljoen, die is verlaagd naar € 100 miljoen).
Bij de versoepeling van het landenbeleid gaat het om de mogelijkheid onder
bepaalde voorwaarden alsnog dekking te bieden op landen waar de dekking in
eerste instantie niet mogelijk is.
 • Per 1 september is de regeling voor dekking van werkkapitaal
in werking getreden. Hiermee verzekeren banken het risico op terugbetaling
van het werkkapitaal dat zij verstrekken aan Nederlandse exporteurs voor de
voorfinanciering van export. De eerste aanvraag is reeds ontvangen.
 • Garanties voor kapitaalmarktpartijen. De Europese Commissie heeft
een serie vragen gesteld aan Nederland die eerst beantwoord moeten worden
voordat de Commissie haar oordeel kan geven over het plan van Nederland. Dit
behelst het verstrekken van garanties op financieringen, waardoor partijen
in de kapitaalmarkt de funding kunnen verstrekken aan banken die daarmee de
exportfinanciering kunnen verstrekken. Als de Commissie haar akkoord geeft,
kan snel worden overgegaan tot invoering.
 e. Faciliteit Opkomende Markten (FOM)
 Via de FOM wordt financiering verstrekt aan lokale dochterondernemingen
of joint-ventures van Nederlandse bedrijven, om levensvatbare Nederlandse
investeringen in opkomende markten die niet via banken zijn te financieren,
mogelijk te maken.
 
 FOM is een revolverend fonds waarvoor € 115 miljoen beschikbaar
is. Op dit moment is hiervan € 75 miljoen gecommitteerd. Het totale
garantieplafond is eind 2008 verruimd van € 115 miljoen naar € 230
miljoen door verhoging van de verhouding van reservering en borgstellingsruimte
van 1:1 naar 1:2. Per april 2009 is het maximum bedrag per investering onder
de FOM verhoogd van € 5 miljoen naar € 10 miljoen.
 
 Jaarlijks worden circa 15 tot 20 nieuwe financieringscontracten afgesloten.
In de eerste helft van 2009 zijn 6 financieringvoorstellen goedgekeurd met
een totale financieringsomvang van € 15 miljoen. Voor de tweede
helft van 2009 zitten concreet 11 projecten in de pijplijn, met een totale
financieringomvang van circa € 17 miljoen, en daarnaast zijn er
nog 28 projecten waarvan de financieringaanvragen zich in het beginstadium
bevinden. Over 2008 is een bedrag van € 21 mln (11 contracten) gecommitteerd.
 De verhoging van het maximale transactiebedrag zal naar verwachting kunnen
leiden tot jaarlijks ca. 20%-40% extra aanvragen.
 f. Tante Agaathregeling
 De Tante Agaathregeling, ook wel Durfkapitaalregeling genoemd, is een
fiscale faciliteit met als doel het stimuleren van investeringen in bedrijven
van startende ondernemers en het bevorderen van de ondernemingszin.
 
 Van de Tante Agaathregeling zijn geen kwartaalcijfers beschikbaar. De
budgettaire lasten van de Tante Agaathregeling lopen via de aangifte inkomstenbelasting
(vrijstelling box 3 en heffingkorting). Benutting van de regeling in 2009
wordt derhalve pas zichtbaar nadat de belastingaangiften over het jaar 2009
zijn ingediend. De onderliggende leningsovereenkomsten worden door de Belastingdienst
geregistreerd, maar deze informatie wordt sinds 2002 niet centraal verzameld.
Op basis van de belastingaangiften kan worden geconcludeerd dat de uitgaven
voor de regeling in voorgaande jaren stabiel waren.
 g. Microkredieten
 Microfinanciering behelst coaching en zonodig een krediet tot € 35 000
voor kleine ondernemers. Voor de verstrekking van microkredieten zijn begin
dit jaar twee pilots gestart die samen landelijk dekkend zijn:
 
 • een borgstellingsregeling in vijf gebieden (Flevoland, Friesland,
Rotterdam, Hengelo en omgeving en Tilburg) waarbij de bank de lening verstrekt,
met een borgstelling van 80% door de overheid en een door de overheid
gefinancierde screening. Deze pilot is in 2007 door SZW gestart voor uitkeringsgerechtigden
en in maart van dit jaar uitgebreid met niet-uitkeringsgerechtigden.
 • in de rest van het land een met de banken opgerichte gespecialiseerde
microfinancieringsinstelling (Qredits) die zelf leningen tot € 35 000
verstrekt, tot nu toe vrijwel alleen aan niet uitkeringsgerechtigden, binnenkort
ook in een aantal gemeenten aan uitkeringsgerechtigden.
 
 Voor uitkeringsgerechtigden kent SZW algemene regelingen op basis waarvan
kredieten worden verstrekt door gemeenten (Besluit Bijstand Zelfstandigen:
BBZ) en UWV (werknemersverzekeringen). Hierover zijn geen kwartaalcijfers
beschikbaar. Naar schatting worden jaarlijks ca 2 000 leningen verstrekt
met een gemiddelde omvang van ruim € 20 000.
 Cijfers tijdelijke SZW borgstellingsregeling ondernemers
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2008
 1e helft 2009
 2009 t/m 31/8
 
 
 
 
 
 
 UG’ers*
 NUG’ers **
 UG’ers
 NUG’ers 
 
 
 Toekenningen (aantal)
 127
 29
 7
 34
 21 
 
 
 Toekenningen (bedrag)
 € 2 612 639
 € 585 000
 € 97 500
 € 647 650
 € 451 774
 
 
 Aanvragen (aantal)
 263
    86
   131
 
 
 Afwijzingen (aantal)
 136
    33
    50
 
 
 
 
 * Uitkeringsgerechtigden
 ** Niet-uitkeringsgerechtigden
 Cijfers Qredits
 
 
 
 
 
 
 
 
 1e helft 2009
 2009 t/m 31/8 
 
 
 
 
 Aantal aanvragen
 1425
 2 100 
 
 
 Aantal in behandeling genomen*
 1100
 1 650 
 
 
 Verwerkt
 685
 1 185
 
 
 Onderhanden
 415
 465
 
 
 
 
 * Aanvragen die niet in behandeling worden genomen hebben o.a. onvoldoende
documentatie (zoals incompleet ondernemingsplan), kredietaanvraag > € 35 000
of borgstellingspilot
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Specificatie verwerkte aanvragen
 1e helft 2009
 2009 t/m 31/8
 
 
 
 
 
 Aantal
 %
 Totaal uitgezet
 Aantal
 %
 Totaal uitgezet
 
 
 Verwerkt
 685
 100%
 
 1 185
 100%
 
 
 
 Gehonoreerde aanvragen**
 255
 37%
 € 5,4
mln
 385
 32%
 € 8,1 mln 
 
 
 Afgewezen
 430
 63%
 
 800
 68%
 
 
 
 
 
 ** gemiddeld bedrag € 21 000
 h. TechnoPartner Seed faciliteit
 Deze faciliteit heeft tot doel de onderkant van de Nederlandse risicokapitaalmarkt
te stimuleren om technostarters in hun kapitaalbehoefte te voorzien.
 
 De tender van de TechnoPartner Seed faciliteit is afgerond. Zes fondsvoorstellen
zijn in de tender door de externe adviescommissie beoordeeld als van hoge
kwaliteit. Het subsidieplafond voor deze tender is verhoogd naar € 19,5
miljoen. Hiermee kunnen alle goede voorstellen worden gehonoreerd.
 i. Innovatiekrediet
 Innovatiekredieten betreffen leningen van het ministerie van Economische
Zaken ter hoogte van 35% van de kosten van innovatieve ontwikkelingsprojecten
door MKB-bedrijven.
 
 De benutting van het Innovatiekrediet wordt als goed beoordeeld. Het aantal
uitgevoerde quickscans (op basis waarvan wordt bepaald of het zinvol is een
aanvraag in te dienen) is 185, de raming voor geheel 2009 is 300. In de eerste
helft van 2009 zijn 51 aanvragen ontvangen, de planning is dat 80 aanvragen
over geheel 2009 worden ingediend.
 De financiële omvang van de aangevraagde Innovatiekredieten bedraagt € 57
miljoen. Over zestien Innovatiekredieten is positief besloten met een totaalwaarde
van ca. € 22,3 miljoen. Daarmee ligt de benutting van het budget
met 58% halverwege dit jaar op schema.
 j. Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
 Regionale ontwikkelingsmaatschappijen participeren in 4 regio’s
in bedrijven (tot € 2,5 miljoen per bedrijf) en worden niet als
kredietverleners gezien.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 BOM
 NOM
 
 
 
 
 
 1e helft 2008
 1e helft 2009
 1e helft 2008
 1e helft 2009
 
 
 Participatieverzoeken
 65
 105
 38
 41 
 
 
 Gerealiseerde participaties
 3 (€2,5
mln)
 10 (€5,5 mln)
 €8,2 mln
 €5,6 mln 
 
 
 Gerealiseerde exits
 1
 1
 12
 4
 
 
 Faillissementen
 2
 2
 5
 6
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 LIOF
 PPM Oost
 
 
 
 
 
 1e helft 2008
 1e helft 2009
 1e helft 2008
 1e helft 2009
 
 
 Participatieverzoeken
 41
 76
 109
 158 
 
 
 Gerealiseerde participaties
 10 (€ 7,0
mln)
 21 (€ 14,3 mln)
 2 (€ 1,5 mln)
 14 (€ 3,3 mln) 
 
 
 Gerealiseerde exits
 7
 3
 3
 1
 
 
 Faillissementen
 3
 3
 0
 0
 
 
 
 
 
 Het aantal participatieverzoeken aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
is (met uitzondering van de NOM) in de eerste helft van 2009 ten opzichte
van de eerste helft van 2008 sterk toegenomen. Volgens medewerkers van de
ROM’s heeft dit alles te maken met de kredietcrisis.
 k. Business Angels
 Via het Business Angel Programma worden ondernemers die op zoek zijn naar
risicokapitaal en potentiële investeerders voorgelicht over «informal
investment». In 2009 wordt verder gewerkt aan het meer bekendheid geven
aan de mogelijkheden van informal investment en aan het versterken van Business
Angel netwerken. Er zijn geen kwartaalcijfers bekend over informal investment
in Nederland en over het effect van het stimuleringsbeleid. Dat laatste komt
aan de orde in de evaluatie die te zijner tijd zal plaatsvinden.
 l. Ondernemersklankbord
 Ondernemersklankbord (Okb) is een organisatie die ondernemers uit het
kleine MKB bijstaat bij het oplossen van problemen en het nemen van ingrijpende
managementbeslissingen. Dit jaar wordt er extra getrokken op deze organisatie
vanwege de crisis. In het kader van het crisispakket ben ik bereid eenmalig
een extra bijdrage te geven van € 275 000.
 2. Stand van zaken toezeggingen
 a. Eigen inbreng directeurenaandeelhouders (DGA’s)
in BMKB
 De praktijk met betrekking tot de eigen inbreng van directeur-grootaandeelhouders
(DGA’s) is via een brief aan de banken aangepast in verband met de mogelijkheid
dat nu ook grotere bedrijven gebruik mogen maken van de verruimde BMKB. Hierdoor
zijn de eisen ten aanzien van de inbreng van privévermogen door DGA’s
aangepast aan de bankenpraktijk op dit punt. Dit heeft sinds introductie in
juni effect gehad. Inmiddels wordt voor zeven MKB-bedrijven met meer dan 100
werknemers gebruikgemaakt van deze verruiming in de BMKB.
 b. Opheffen uitsluiting gezondheidszorg in BMKB en
GO
 Zoals op 25 juni jl. door de minister van VWS aan de Kamer meegedeeld,
heb ik in overleg met de minister van VWS besloten de kredietcrisismaatregel
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) ook open te stellen voor de «cure
sector» in de zorg. De regeling kent een garantiebudget van 250 miljoen
euro. Banken kunnen voor financieringen van bouwleningen van zorginstellingen
in de cure tot 50 miljoen euro per zorginstelling een gedeeltelijke (50%)
staatsgarantie verkrijgen. Banken betalen een kostendekkende premie en zullen
ook binnen deze regeling de financierbaarheid van de plannen van zorginstellingen
blijven beoordelen. De openstelling van de GO voor bouwfinanciering van zorginstellingen
is voor rekening en risico van VWS.
 
 De regeling maakt het voor banken eenvoudiger om bepaalde kredieten, die
mogelijkerwijs door de kredietcrisis anders niet verstrekt zouden worden,
toch te verstrekken. Daarnaast zullen naar verwachting bepaalde bouwinvesteringsprojecten
die momenteel op het punt van starten staan, daadwerkelijk doorgang kunnen
vinden en wordt de werkgelegenheid in de bouwsector gestimuleerd. Bijkomend
voordeel is dat de garantie juist geldt voor de periode waarin instellingen
door een periode van hogere kapitaallasten heen moeten: de eerste jaren na
de oplevering van nieuwbouw of grote renovatie.
 
 De regeling zal naar verwachting in september afgerond worden en staat
open tot eind 2010. De af te geven garanties hebben een maximale looptijd
van 8 jaar. Na afloop van die periode dient zo nodig herfinanciering plaats
te vinden tegen dan marktconforme voorwaarden.
 
 Over het openstellen van de BMKB voor de zorg loopt overleg met VWS. Voor
het einde van het jaar moet dit afgerond zijn.
 c. Extra mogelijkheid opschorting aflossingen binnen
BMKB
 Zoals toegelicht in de brief aan uw Kamer van 29 juni jl., heb ik
besloten om het opschortingsregime van de BMKB tijdelijk verder te verruimen,
waardoor banken kunnen beslissen om aflossingen op leningen onder de BMKB
met maximaal 2 jaar op te schorten, indien de reguliere opschortingsmogelijkheden
reeds zijn benut. Dit kan met name voor sectoren als de binnenvaart soulaas
bieden. Deze maatregel treedt per 1 oktober in werking.
 d. Scheepsbouwregeling
 De banken hebben diverse punten opgebracht die het gebruik van de huidige
regeling door de banken belemmeren. De afgelopen periode is hier veelvuldig
met hen over gesproken en zijn concepten van teksten uitgewisseld. Deze week
vindt het laatste overleg over de juridische teksten plaats. Verder is ook
met de scheepsbouwsector gesproken over de voorgestelde wijzigingen en de
voortgang van het overleg met de banken.
 e. Rol regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
in de kredietcrisis
 In de moties Omzigt/Tang en Blanksma/Smeets is mij gevraagd de Regionale
ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) in staat te stellen het midden en
kleinbedrijf aan extra risicodragend vermogen te helpen. Naar aanleiding van
de motie Omtzigt/Tang is samen met de ROM’s een verkenning uitgevoerd
naar het aantrekken van vreemd vermogen (bij EIB of andere instellingen) door
de ROM’s. Uit de eerste analyse blijkt dat dit een moeilijk begaanbare
weg is, die bovendien weinig effectief lijkt te zijn. Het uitvoering geven
aan de motie Blanksma/Smeets zou in de praktijk slechts een beperkt bereik
hebben omdat alleen LIOF over beperkte liquiditeiten blijkt te beschikken
die voor dit doel ingezet kunnen worden. Met het in deze brief
voorgestelde aanvullende pakket maatregelen op het gebied van financiering
kom ik mede tegemoet aan de in de beide moties onderkende knelpunten op het
gebied van financiering.
 Tot slot
 Zoals in deze rapportage en in de brief in reactie op de motie Ten Hoopen/Gesthuizen
is toegelicht, is besloten tot verdere uitbreiding van het bestaande financieringsinstrumentarium.
Een goede benutting van de instrumenten is echter essentieel. Overheid, ondernemersorganisaties
en de banken onderkennen de problematiek op het terrein van ondernemingsfinanciering.
Om deze problemen het hoofd te bieden, werken deze partijen gezamenlijk met
het ministerie van Economische Zaken aan een aantal afspraken rondom het vergroten
van de bekendheid en het gebruik van de bestaande financieringsinstrumenten,
en het opzetten van een kredietdesk. Intensivering van de communicatie rondom
de financieringsregelingen zal zich richten op zowel de bekendheid als het
gebruik van deze instrumenten door de banken, ondernemers en ook intermediaire
organisaties en adviseurs.
 
 De minister van Economische Zaken,
 M. J. A. van der Hoeven
 De staatssecretaris van Economische Zaken,
 F. Heemskerk
 
 
 BIJLAGE
 Toelichting financieringsregelingen voor het bedrijfsleven
 De volgende regelingen zijn nu van kracht:
 a. Borgstelling MKB (BMKB)
 Deze regeling biedt banken een borgstelling voor leningen aan MKB-bedrijven
voor zover deze bedrijven onvoldoende zekerheden kunnen bieden aan de bank.
 
 De regeling kent drie faciliteiten:
 • Basisfaciliteit: Borgstellingskredieten tot maximaal € 1,5
miljoen. De overheid staat voor 90% borg, voor zover het bedrijf aan
de bank geen zekerheden kan bieden. De bank moet bovenop het borgstellingskrediet
een lening van minstens eenzelfde bedrag voor eigen risico verstrekken.
 • Startersfaciliteit voor bedrijven die minder dan 5 jaar bestaan:
borgstellingskredieten tot maximaal € 200 000. De overheid
staat hier 100% borg voor zover er geen zekerheden zijn. De bank moet
bovenop het borgstellingskrediet nog een lening verstrekken van minstens 25%
van borgstellingskrediet. Banken kunnen voor starters daarnaast ook gebruik
maken van de basisfaciliteit.
 • Faciliteit voor innovatieve bedrijven. Borgstellingskrediet tot
maximaal € 1,5 miljoen. Overheid staat hier 90% borg voor
zover er geen zekerheden zijn. De bank moet bovenop het borgstellingskrediet
nog een lening verstrekken van minstens 50% van borgstellingskrediet.
 
 Bij de BMKB is de bank over de borgstelling een eenmalige premie van gemiddeld
3% aan de overheid verschuldigd. Indien het betreffende bedrijf de
lening niet kan terugbetalen, kan de bank een beroep doen op de borgstelling.
De premie is niet kostendekkend. Het garantiebudget (het maximale bedrag dan
aan borgstellingen kan worden aangegaan) bedraagt in 2009 € 745
miljoen.
 
 Bij de uitbreiding van de regeling per 2 november 2008 is:
 • het borgstellingskrediet voor starters opgetrokken van € 100 000
naar € 200 000;
 • het maximale borgstellingkrediet voor overige bedrijven verhoogd
van € 1 miljoen naar € 1,5 miljoen;
 • de regeling ook opengesteld voor MKB bedrijven tot 250 werknemers
(was voorheen tot 100 werknemers).
 b. Groeifaciliteit
 De Groeifaciliteit betreft een 50% garantie van maximaal € 2,5
miljoen op risicokapitaal verstrekt door banken en participatiemaatschappijen
ten behoeve van MKB-bedrijven. Risicokapitaal betreft aandelen en achtergestelde
leningen waarop geen zekerheden zijn gevestigd. Slechts een deel van de regeling
is dus gericht op kredietverstrekking. De premie bedraagt 2,5% per
jaar op achtergestelde leningen en 3% op aandelen. Voor 2009 is een
garantiebudget gepubliceerd van € 119 miljoen. De regeling is in
werking sinds begin 2007. De regeling dient op grond van staatssteunregels
kostendekkend te zijn.
 c. Garantie Ondernemingsfinanciering
 Deze tijdelijke regeling, ingevoerd vanwege de kredietcrisis, bouwt voort
op de Groeifaciliteit en omvat een 50% garantie tot € 25
miljoen van leningen, ongeacht de omvang van het bedrijf. De verwachting is
dat de regeling in belangrijke mate ook voor niet-MKB-bedrijven zal worden gebruikt. De premie bedraagt de marge (verschil tussen rente die bedrijf
betaalt aan de bank en die de bank betaalt aan zijn financier) die de bank
in rekening brengt bij het gefinancierde bedrijf minus de kosten die de bank
maakt voor het beheer van de lening. In tegenstelling tot de Groeifaciliteit
vallen ook niet-achtergestelde leningen en leningen met zekerheden onder de
regeling en vallen aandelen er niet onder. De overheid deelt mee in de opbrengsten
uit zekerheden. De regeling is 6 maart 2009 gepubliceerd.
 d. Exportkredietverzekering
 Met de faciliteit voor exportkredietverzekering (EKV) worden de risico’s
bij export van kapitaalgoederen en diensten herverzekerd door de Nederlandse
Staat. Doel is exportbevordering en een zo compleet mogelijke markt voor kredietverzekering.
De Staat is aanvullend aan de markt. Normaliter herverzekert de Staat de grotere
risico’s met een langere looptijd op meer risicovolle landen.
 
 Uitvoerder is Atradius Dutch State Business. Deze aparte tak van de private
kredietverzekeraar Atradius houdt zich uitsluitend bezig met het accepteren
van transacties voor rekening van de Staat. Financiën is beleids- en
budgetverantwoordelijk en EZ is mede-beleidsverantwoordelijk. Voor de EKV
is jaarlijks € 11,9 miljard aan ruimte gereserveerd in de begroting
van Financiën voor nieuwe garantieverplichtingen. De benutting is jaarlijks
tussen € 2 en € 5 miljard. Het verschil tussen de reservering
en het gebruik, kan verklaard worden uit het relatief kleine aantal transacties
dat in een jaar tot stand komt en de grootte van die transacties; het al dan
niet doorgaan van enkele transacties kan een groot verschil maken in het gebruik.
 Reeds genomen maatregelen (vertrouwenspakket januari 2009):
 Vanwege het feit dat de kredietverzekeringsmarkt (niet alleen de particuliere
tak van Atradius maar ook de andere actieve private spelers Euler Hermes,
Coface en Interpolis) zich deels terugtrekt heeft de Staat de EKV uitgebreid:
 • Voor 1-transactiepolissen (dit zijn polissen voor individuele transacties
en niet voor de gehele omzet van het bedrijf dat zich verzekert). Voor kapitaalgoederentransacties
met Oost Europa en Rusland is de EKV uitgebreid (ingaand januari 2009). De
marktpartijen hadden zich teruggetrokken van deze landen en met de uitbreiding
van de EKV kunnen deze zaken alsnog doorgang vinden;
 • De wijziging van de risicodracht tussen Atradius en de Staat van € 250
miljoen naar € 100 miljoen (overwogen wordt om dit verder terug
te brengen naar € 50 miljoen). Waar de Staat voorheen op de betere
landenklassen alleen herverzekering bood voor transacties groter dan € 250
miljoen (omdat de markt de kleinere zaken zelf kon afdekken) is die grens
nu bij € 100 miljoen gelegd. Hierdoor ontstaan weer nieuwe mogelijkheden
voor verzekering en dus voor exporttransacties.
 Nieuwe maatregelen (eind juni 2009 ingevoerd):
 • Omzetpolissen: Zoals op 26 juni jl. door de Minister van Financiën
en de Staatssecretaris van Economische Zaken aan uw Kamer gemeld, zal de Staat
herverzekering bieden voor kortlopende omzetpolissen waarvan de limieten zijn
verlaagd of lager zijn vastgesteld dan gevraagd. Door dit te doen (alleen
op verzoek van het verzekerde bedrijf en tegen een hogere premie), blijven
handelsstromen op gang en relaties behouden. De faciliteit (TASK, Tijdelijke Aanvullende Staatskredietverzekering) zal tot eind
2009 lopen en aan de hand van een dan uit te voeren evaluatie zal bezien worden
of de faciliteit ook in 2010 van kracht zal blijven. Verwacht
wordt dat er voor circa € 1,5 miljard aan handel kan worden verzekerd,
terwijl in eerste instantie met een bedrag van € 20 miljoen aan
kosten rekening wordt gehouden (te verdelen tussen Financiën en EZ).
Voor wat betreft de omzetpolissen geldt verder nog dat gewacht wordt om deze
dekkingsmogelijkheden toe te passen in de lidstaten van de EU omdat de EU
Commissie daar nog haar akkoord voor moet geven. Voor Nederland en alle andere
landen waar kredietverzekeraars dekking bieden is de faciliteit al wel open.
 • Versoepeling van het landenbeleid bij de EKV: vanwege de bijzondere
economische situatie voldoet het landenbeleid bij de EKV niet meer in alle
gevallen. Zodoende is besloten een versoepeling door te voeren, zodat in uitzonderlijke
gevallen toch dekking kan worden geboden op landen waar formeel geen dekking
wordt geboden.
 • Per 1 september is de faciliteit van de EKV uitgebreid met
de dekking van werkkapitaal (dekking aan de bank zodat die de kosten die de
exporteur maakt bij de fabricatie van de te exporteren goederen en diensten,
kan voorfinancieren).
 Nog in te voeren maatregelen:
 • Garanties op financieringen waardoor partijen in de kapitaalmarkt
de funding voor exportfinancieringen kunnen verstrekken aan banken. Deze regeling
wordt momenteel nog uitgewerkt maar afgesproken is wel dat financieringen
die na 1 januari 2009 zijn verstrekt en die door de EKV worden verzekerd,
met terugwerkende kracht onder de regeling gebracht kunnen worden. In dit
kader wordt ook bezien of het mogelijk is banken de mogelijkheid te bieden
om hun gehele portefeuille aan financieringen, die zijn verzekerd onder de
EKV, onder de regeling te brengen. Daarmee zou weer ruimte ontstaan voor nieuwe
financieringen;
 e. Faciliteit opkomende markten (FOM)
 De FOM is als volgt verruimd. Bedrijven kunnen per investering maximaal € 10
miljoen aan borgstelling krijgen van het ministerie van Economische Zaken
via de Financieringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden (FMO).
 Voorheen konden projecten gefinancierd worden tot € 5 miljoen.
Door de kredietcrisis is de financiering door commerciële banken voor
investeringen in opkomende markten steeds verder opgedroogd. Ook de grotere
marktpartijen, die voorheen nog goed bij de banken terecht konden, zien hun
gezonde internationale aspiraties in opkomende markten gevaar lopen doordat
zij hun activiteiten niet meer kunnen financieren. Via de FOM wordt financiering
verstrekt aan lokale dochterondernemingen of joint-ventures van Nederlandse
bedrijven. De FOM heeft als doel levensvatbare Nederlandse investeringen in
opkomende markten, die niet via banken zijn te financieren, mogelijk te maken.
 f. Tante Agaathregeling
 De Tante Agaathregeling, ook wel Durfkapitaalregeling genoemd, is een
fiscale faciliteit. Doel is het stimuleren van investeringen in bedrijven
van startende ondernemers en het bevorderen van de ondernemingszin. Een belegging
in durfkapitaal is een achtergestelde lening aan startende ondernemers. Particulieren
die durfkapitaal verstrekken krijgen een vrijstelling in box 3 tot een bedrag
van € 54 223 en een extra heffingskorting van 1,3% over
het gemiddelde bedrag van de vrijstelling in box 3. Indien de lening binnen
acht jaar na het verstrekken wordt kwijtgescholden, dan mag maximaal € 46 984
worden afgetrokken van inkomen.
 g. Microkredieten
 Met betrekking tot leningen van maximaal € 35 000 zijn
per januari van dit jaar 2 pilots gestart die gezamenlijk landelijk dekkend
zijn.
 • In 5 gebieden (ca 20% van het land) een borgstellingspilot
(80% borgstelling voor banken, premie 4%) gecombineerd met screening
van bedrijven die een lening willen op kosten van de overheid. In deze gebieden
is de pilot een uitbreiding van het Besluit Bijstand Zelfstandigen van het
ministerie van Sociale Zaken naar niet-uitkeringsgerechtigden. Deze pilot
werd voorafgegaan door een in 2007 gestarte pilot in 3 van deze 5 gebieden
voor alleen uitkeringsgerechtigden;
 • In de rest van het land een zelfstandige gespecialiseerde microfinancieringsinstelling
(Qredits), die zelf ondernemers screent en leningen verstrekt en deze beheert.
Daarvoor wordt momenteel een marktconforme rente van nu 9% gerekend.
De kosten van Qredits worden voor 60% door de banken gedragen en voor
40% door de overheid. De overheid verzorgt de funding.
 
 Voor uitkeringsgerechtigden kent het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
een omvangrijke instrument: het Besluit Bijstand Zelfstandigen (BBZ). Deze
regeling omvat enerzijds een krediet van maximaal ca. € 32 000,
verstrekt door gemeenten, om mensen die vanuit de bijstand een onderneming
willen starten te financieren en anderzijds een krediet van maximaal € 171 000
voor ondernemers die een tijdelijk inkomensprobleem hebben. Voorwaarden zijn
wel dat de onderneming na kredietverstrekking levensvatbaar is en het gezinsinkomen
niet boven bijstandsniveau ligt. De BBZ is een vangnetregeling. Ondernemers
die in aanmerking komen voor een van bovengenoemde pilots, kunnen geen beroep
doen op de BBZ.
 h. TechnoPartner Seed Faciliteit
 Met betrekking tot aandelen in technostarters kennen we de TechnoPartner
Seed faciliteit, waarbij het ministerie van Economische Zaken 50% van
de funding van technostarterfondsen verzorgt onder gunstiger voorwaarden dan
de private investeerders. De overheid deelt mee in de winst die de fondsen
maken.
 i. Innovatiekredieten
 Dit zijn leningen van het ministerie van Economische Zaken ter hoogte
van 35% van de kosten van innovatieve ontwikkelingsprojecten door MKB-bedrijven,
tot een maximum van € 5 miljoen. Deze leningen hoeven niet terugbetaald
te worden ingeval de ontwikkeling mislukt. De rente varieert naar rato van
het risico van de betreffende projecten.
 j. Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
 In 4 regio’s bestaan regionale ontwikkelingsmaatschappijen die in
bedrijven kunnen participeren (tot € 2,5 miljoen per bedrijf) en
dus niet als kredietverleners worden gezien.
 k. Business Angels
 Business angels zijn rijke particulieren/oud-ondernemers, die met geld
(doorgaans aandelen) en knowhow kleine bedrijven ondersteunen. EZ stimuleert
business angels met niet-financiële instrumenten. Via het Business Angel
Programma worden ondernemers die op zoek zijn naar risicokapitaal en potentiële
investeerders voorgelicht over «informal investment». Daarnaast
worden er sinds het tweede kwartaal van 2009 trainingen verzorgd,
gericht op het «investeringsrijp» maken van zowel Business Angels
als ondernemers op zoek naar risicokapitaal. In 2009 wordt verder gewerkt
aan het meer bekendheid geven aan de mogelijkheden van informal investment
en aan het versterken van Business Angel netwerken. Er zijn geen kwartaalcijfers
bekend over informal investment in Nederland en over het effect van het stimuleringsbeleid.
Dat laatste komt aan de orde in de evaluatie die te zijner tijd zal plaatsvinden.
 l. Ondernemersklankbord
 Ondernemersklankbord (Okb) is een organisatie van overwegend vrijwilligers
die ondernemers uit het kleine MKB met raad en daad bijstaan bij het oplossen
van problemen en het nemen van ingrijpende managementbeslissingen. Zo begeleiden
zij ondernemers met het opstellen van goede ondernemersplannen die kunnen
worden besproken met de banken.