Miljoenennota 2010 (Nota over de toestand van 's Rijks Financiën); Brief van de Minister van Justitie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Eerste Kamer der Staten-Generaal
 1
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136038
 2009-2010
 
 32 123
 Nota over de toestand van ’s Rijks financiën
 
 
 
 
 F
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE
 Aan de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 22 oktober 2009
 Inleiding
 Tijdens de algemene financiële beschouwingen in de Tweede Kamer op
30 september jl. is naar aanleiding van opmerkingen van de leden Irrgang,
Weekers en De Nerée tot Babberich toegezegd dat ik een brief zou sturen
over civielrechtelijke aansprakelijkheid en strafbaarstelling van bestuurders
voor financieel wanbeleid. De leden Weekers (VVD) en De Nerée tot Babberich
(CDA) hebben in het debat op 30 september jl. aangegeven dat wanneer
de overheid door in te grijpen bij een financiële instelling, woningcorporatie
of zorginstelling een faillissement voorkomt, niet wordt toegekomen aan de
artikelen 2:138/248 van het Burgerlijk Wetboek. Ingevolge deze artikelen kunnen
bestuurders in geval van faillissement hoofdelijk aansprakelijk worden gesteld
als het bestuur zijn taak kennelijk onbehoorlijk heeft vervuld. Het lid Irrgang
(SP) heeft aangegeven te willen bekijken of financieel wanbeleid apart strafbaar
kan worden gesteld. Tevens is aangegeven dat het versterken van de civielrechtelijke
aansprakelijkheid een andere mogelijkheid is.
 
 Daarnaast heeft het lid Koffeman (PvdD) c.s. tijdens de algemene politieke
beschouwingen in de Eerste Kamer op 13 oktober jl. een motie ingediend
met het verzoek de Wet vermogenssancties in te zetten bij financiële
instellingen, bestuurders en interne toezichthouders in geval van faillissement
van een financiële instelling. De Minister-President heeft daarop toegezegd
mij te vragen in de toegezegde brief aandacht te besteden aan deze thematiek
en hij heeft het lid Koffeman gevraagd de motie aan te houden totdat die brief
kan worden besproken.
 
 In deze brief zal ik nader ingaan op hetgeen tijdens beide hiervoor aangehaalde
algemene beschouwingen naar voren is gebracht. Ik refereer daarbij aan mijn
brief van 29 juni jl. waarin ik een uiteenzetting heb gegeven over de
civielrechtelijke, strafrechtelijke en Europeesrechtelijke mogelijkheden om
op te treden tegen bestuurders van vennootschappen indien er sprake is van
financieel wanbeleid (Kamerstukken II 2008/09, 31 386, nr. 17).
Tevens zal ik kort aandacht besteden aan de maatregelen die mijn collega’s
van VWS en WWI voornemens zijn te nemen rond financieel wanbeleid in de zorgsector
en bij woningcorporaties.
 Civielrechtelijke aansprakelijkheid
 Het huidige civiele recht biedt, ook indien (al dan niet door ingrijpen
van de overheid) de rechtspersoon niet is gefailleerd, diverse aanknopingspunten
om bestuurders buiten faillissement aansprakelijk te stellen. Ik heb u in
mijn brief van 29 juni geschetst welk instrumentarium daarvoor beschikbaar
is. De voornoemde leden signaleerden dat er over het algemeen weinig gebruik
wordt gemaakt van de bestaande mogelijkheden tot aansprakelijkstelling van
bestuurders. Dat is primair een keuze van de rechtspersoon en derden.
 
 Niet elke fout van een bestuurder kwalificeert als financieel wanbeleid.
Uit de jurisprudentie van de Hoge Raad kan worden afgeleid dat voor aansprakelijkheid
van bestuurders aanleiding bestaat wanneer een bestuurder een «ernstig
verwijt» kan worden gemaakt. Er moet voor worden gewaakt dat verlaging
van de drempel voor aansprakelijkstelling ertoe leidt dat niemand meer bereid
kan worden gevonden bestuurder te worden, gezien het risico om in een gerechtelijke
procedure te worden betrokken zonder dat er sprake hoeft te zijn van wanbeleid.
Ook moet worden voorkomen dat besturen zeer risicomijdend wordt waardoor er
van besturen geen sprake meer is, hetgeen uiteindelijk schadelijk voor de
vennootschap kan zijn. Besturen houdt altijd het nemen van een zeker risico
in. Alleen als er onaanvaardbare risico’s zijn genomen, kan er sprake
zijn van wanbeleid. Het is van belang hier het juiste evenwicht te houden.
 
 Het civielrechtelijke instrumentarium is er, maar er wordt geen of weinig
gebruik van gemaakt, terwijl de indruk bestaat dat daartoe wel aanleiding
zou moeten zijn. Daarom wil ik een onderzoek laten uitvoeren naar de vraag
wat de reden is van het vrijwel ontbreken van civielrechtelijke aansprakelijkheidsacties
en andere op het civiele recht gebaseerde gerechtelijke procedures die in
geval van financieel wanbeleid door belanghebbenden, de advocaat-generaal
bij het gerechtshof te Amsterdam of het openbaar ministerie aanhangig gemaakt
zouden kunnen worden. Het is de vraag of dat te wijten is aan gebreken in
het systeem van rechtshandhaving of dat eventuele hindernissen bij deze partijen
meer praktisch van aard zijn. Ik wil dat onderzoek breed opzetten en alle
mogelijkheden onderzoeken om deze problematiek aan te pakken. Ik zal dit onderzoek
met voorrang ter hand nemen en de Kamer berichten over de precieze opzet en
het tijdspad.
 Strafrechtelijke maatregelen
 In de bovengenoemde brief van 29 juni 2009 inzake het wettelijk kader
bij de aanpak van financieel wanbeleid heb ik aangegeven dat de overheid een
belangrijke verantwoordelijkheid heeft om financieel wanbeleid aan te pakken
en dat ook het strafrecht daarbij een rol heeft. Voorts is uiteengezet wat
het huidige strafrechtelijk instrumentarium inhoudt. Daarbij is tevens gewezen
op een voorgestelde aanscherping van het sanctiearsenaal. Conclusie is dat
het huidige wettelijk kader, met inbegrip van het nog met de Eerste Kamer
te bespreken voorstel tot aanscherping van het sanctiearsenaal, toereikend
is. Mij hebben geen signalen bereikt waaruit moet worden afgeleid dat de strafwetgeving
lacunes vertoont.
 
 De strafrechtelijke aanpak van faillissementsfraude in brede zin heeft
al langer de aandacht van het kabinet en het openbaar ministerie. Ik wijs
in dit verband op de hiervoor vermelde voorgenomen aanscherping van het sanctiearsenaal voor frauduleuze daden, gepleegd door bestuurders van
rechtspersonen, in de vorm van wetgeving die ertoe strekt om bij veroordeling
voor een financieel-economisch misdrijf de schuldige voor bepaalde duur het
recht te ontzeggen zijn beroep uit te uitoefenen. Die maatregel maakt deel
uit van de geïntensiveerde en integrale aanpak van financieel-economische
criminaliteit die het kabinet voorstaat. In dat kader hebben politie en openbaar
ministerie extra capaciteit gekregen, ook voor de aanpak van faillissementsfraude.
Voorts ben ik voornemens om de Garantstelling voor curatoren te herzien met
als doel de curator beter in positie te brengen om binnen faillissementsonderzoeken
ook fraudeonderzoek te doen. Op korte termijn zal uw Kamer in de voortgangsbrief
over het beleidsprogramma«veiligheid begint bij voorkomen» nader
worden geïnformeerd over de versterking van de aanpak van financieel-economische
criminaliteit.
 
 In reactie op de motie Koffeman c.s. (Kamerstukken I 2009/10, 32 123,
E), waarin de regering wordt verzocht onderzoek te doen naar de mogelijkheid
om bij verwijtbaar handelen in geval van faillissement winst of inkomstenontneming
bij financiële instellingen of bestuurders mogelijk te maken, merk ik
graag het volgende op. Wat betreft het strafrecht geldt dat op het moment
dat door de rechter strafrechtelijke aansprakelijkheid van een rechtspersoon
of van een bestuurder terzake van een strafbaar feit is vastgesteld, de in
het Wetboek van Strafrecht (Sr) voorziene straffen en maatregelen toepassing
kunnen vinden. Daaronder is begrepen de maatregel van ontneming van wederrechtelijk
verkregen voordeel (artikel 36e Sr). Wellicht
ten overvloede wijs ik in dit verband nog op het voorstel van wet tot wijziging
van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en enige andere
wetten ter verbetering van de toepassing van de maatregel ter ontneming van
wederrechtelijk verkregen voordeel dat naar verwachting een dezer dagen bij
uw Kamer zal worden ingediend.
 
 Overigens is het de vraag of het in het kader van een faillissement in
alle gevallen zinvol is om de rechtspersoon strafrechtelijk te veroordelen
tot vermogenssancties, omdat die vorderingen in de faillissementsboedel terecht
komen en ten nadele van de overige schuldeisers zijn. Dit zal per geval aan
de hand van de feiten en omstandigheden moeten worden beoordeeld.
 
 Naast het bovenstaande ben ik – indachtig de door uw Kamer geuite
zorg over de aanpak van financieel wanbeleid – graag bereid om het College
van procureurs-generaal te verzoeken om te bezien of het strafrechtelijk instrumentarium
aanscherping behoeft om de handhavingspraktijk beter in staat te stellen om
effectief tegen financieel wanbeleid te kunnen optreden.
 Sectorspecifieke regelingen
 In aanvulling op het bovenstaande zal ik hieronder kort verwijzen naar
specifieke maatregelen die genomen worden of die in voorbereiding zijn en
die in het kader van financieel wanbeleid kunnen worden ingezet.
 
 Op grond van het wetsvoorstel voor de maatschappelijke onderneming (Kamerstukken
II 2008/09, 32 003, nrs. 1–3) kunnen de belanghebbendenvertegenwoordiging
(zie artikel 307h van het wetsvoorstel), de algemene vergadering van winstbewijshouders
(zie artikel 307k lid 6 van het wetsvoorstel) en de voor de desbetreffende
sector verantwoordelijke minister een enquêteprocedure aanhangig maken.
 
 De sectorwetgeving voor woningcorporaties kent enkele instrumenten waarmee
ingegrepen kan worden indien een corporatie handelt in strijd met het belang
van de volkshuisvesting (aanwijzingen van de minister, aanstellen
van een passieve of actieve toezichthouder, voorafgaande ministeriële
instemming voor bepaalde handelingen en onderbewindstelling van een corporatie
door de rechter op verzoek van de minister). In zijn brief van 12 juni
jl. heeft de minister voor WWI een aantal maatregelen aangekondigd ter vernieuwing
van het corporatiestelsel (Kamerstukken II 2008/09, 29 453, nr. 118).
De brief bevat voorstellen voor verbetering van het toezicht op de corporaties
(p. 25 e.v.). Dit betreft zowel het interne toezicht door de raad van
toezicht als het externe toezicht door een nieuwe Autoriteit. Belangrijk doel
is dat de raad van toezicht beter in staat wordt gesteld zijn toezichtstaak
uit te oefenen. Dit betreft uitdrukkelijk ook de integriteit van het bestuur.
Wanneer de raad van toezicht zijn taak niet goed vervult, kan de minister
als ultieme sanctie de raad van toezicht ontslaan. Voor aansprakelijkheid
van bestuurders gelden de regels van het Burgerlijk Wetboek. De voorstellen
bevatten ten slotte de lijn dat, net als in het huidige stelsel, via financieel
toezicht en zo nodig projectsteun, sanering en saneringssteun, faillissementen
worden tegengegaan.
 
 Wat betreft de zorgsector zij hier verwezen naar de brief van de minister
van VWS van 9 juli jl. over governance in de zorg (Kamerstukken II 2008/09,
32 012, nr. 1, p. 14).
 
 De ninister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin 
 
 
 
 
 De Wet vermogenssancties (Stb. 1983, 153) waaraan in de motie Koffeman
c.s. wordt gerefereerd, betrof een wijzigingswet. De in de wet opgenomen wijzigingen
zijn geïntegreerd in de strafwetgeving. Hoofddoel van de wet was de toepassingsmogelijkheden
van vermogenssancties te verruimen. Onder andere introduceerde de wet de maatregel
van ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel in het Wetboek van Strafrecht.