Leukemie bij uitgezonden militairen; Brief van de Staatssecretaris van Defensie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST134203
 2008-2009
 
 27 580
 Leukemie bij uitgezonden militairen
 
 
 
 
 Nr. 
 13
 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 27 augustus 2009
 
 In 1998 kwam het Hawk-radarsysteem in Nederland in de publiciteit naar
aanleiding van berichten in de Belgische media. In deze berichten werd gesuggereerd
dat bij personen die met de Hawk hadden gewerkt meer kanker en vooral kanker
van de bloedbereidende organen (zoals leukemie en ziekte van Hodgkin) zou
voorkomen. Verschillende acties zijn toen door Defensie ondernomen. Deze zijn
gemeld in de Kamerbrief van 11 september 1998 (Kamerstuk 26 163,
nr. 1). Toen is ook melding gemaakt van een Belgisch epidemiologisch
onderzoek, waarbij de sterftekans bij Belgische militairen die met de Hawk
hadden gewerkt werd onderzocht. Op 16 september 2005 is de Kamer geïnformeerd
over de eerste resultaten van dit onderzoek (Kamerstuk 27 580, nr. 11).
Uit de resultaten blijkt dat geen toename van sterfte is vastgesteld onder
militairen die werkzaam waren bij Hawk-eenheden. Eerder dit jaar is de definitieve
versie van het vervolg op het Belgische onderzoek gepubliceerd. In deze brief
informeer ik u over dit onderzoek, het oordeel van het Kennisplatform Elektromagnetische
Velden en geef ik u mijn appreciatie. Ik sluit af met enkele vervolgstappen.
 Belgisch vervolgonderzoek
 In het vervolgonderzoek zijn specifieke doodsoorzaken onderzocht. In het
gepubliceerde wetenschappelijk artikel (Degrave e.a.) over dit onderzoek wordt het volgende geconcludeerd: Belgische militairen
die op een basis hebben gewerkt waar een Hawk-radarsysteem operationeel was,
hebben, bij een vrijwel gelijke sterftekans, een hogere sterfte aan bepaalde
soorten kanker (met name hemolymfatische kankersoorten zoals bloed-, beenmerg-
en lymfeklierkanker) dan militairen die op een vergelijkbare basis hebben
gewerkt waar geen Hawk-radarsysteem operationeel was. Blootstelling aan radarstraling
wordt in de publicatie als één van de mogelijke factoren genoemd.
In België worden de consequenties van de bevindingen van het onderzoek
nog beschouwd. Vooralsnog zijn geen nadere maatregelen getroffen.
 
 Voor de onderzochte groep militairen kon echter niet goed worden vastgesteld
of, en zo ja in welke mate, men was blootgesteld aan radarstraling. Uit het
artikel blijkt dat personeel in een aantal gevallen mogelijk aan hogere doses
elektromagnetische straling is blootgesteld dan was toegestaan volgens de
daarvoor geldende normen. Ook kan volgens de auteur op zeer korte afstand
(decimeters) van de zendbuis van de Hawk-installatie relevante blootstelling
zijn opgetreden aan röntgenstraling die vrijkomt bij het opwekken van
de radarstraling. Overigens zijn na 1979 extra voorzieningen getroffen om
de blootstelling aan röntgenstraling te beperken. Daarnaast is in het
onderzoek onderzocht of tussen de militairen verschillen mogelijk waren in
blootstelling aan chemische stoffen. De voor onderhoud en reiniging gebruikte
stoffen waren doorgaans gelijk. Het enige verschil dat gevonden is, betrof
de koelvloeistof voor de radarinstallaties, maar die stof wordt door het International
Agency for Research on Cancer (IARC) niet als kankerverwekkend aangemerkt.
Gegevens over rookgedrag, alcoholgebruik, voedingsgewoontes, leefgewoontes
enlifestyle van de onderzochte personen waren
niet beschikbaar, maar de onderzoekers zijn ervan uitgegaan dat de onderzochte
groepen op deze punten weinig van elkaar verschillen. Het onderzoek vindt
geen verklaring van het verschil tussen de mogelijke doodsoorzaken.
 Reactie Kennisplatform Elektromagnetische Velden
 Defensie heeft het Belgische vervolgonderzoek ter beoordeling voorgelegd
aan het Kennisplatform Elektromagnetische Velden waarin RIVM, TNO, KEMA, de
GGD’en, Agentschap Telecom en ZonMw. zijn vertegenwoordigd. Het Kennisplatform
concludeert het volgende:
 
 
 «Het Kennisplatform volgt Degrave in de conclusie
dat sterfte aan bloed-, beenmerg- en lymfeklierkanker vaker voorkomt bij beroepsmilitairen
die hebben gewerkt op bases waar ook HAWK luchtverdedigingssystemen werden
gebruikt. Het Kennisplatform is het met Degrave eens dat nog vastgesteld moet
worden wat deze toename heeft veroorzaakt. Wat dit voor de Nederlandse situatie
betekent, is nog onbekend. Evenmin is duidelijk of er Nederlandse gegevens
beschikbaar zijn voor nader onderzoek.»
 
 
 Het kennisplatform sluit verder niet uit dat andere factoren dan elektromagnetische
of röntgenstraling voor de sterftetoename verantwoordelijk kunnen zijn.
 Appreciatie Belgisch onderzoek
 Voor de in het Belgische vervolgonderzoek vastgestelde hogere sterfte
door kanker wordt geen oorzaak gegeven. Uit het onderzoek kan niet worden
geconcludeerd of blootstelling aan elektromagnetische straling of röntgenstraling
een verklaring is voor het geobserveerde verschil in sterfte door kanker.
Het is mogelijk dat het verschil wordt verklaard door blootstelling aan andere
oorzaken van kanker, waarbij geen relatie is met de werkzaamheden. Hoewel
is aangenomen dat de onderzochte groepen, vergelijkbaar waren met betrekking
tot rookgewoontes, alcoholgebruik, voedingspatroon, dagelijkse bezigheden
en lifestyle kunnen eventuele verschillen daarin
niet zonder meer worden uitgesloten.
 
 De onnauwkeurigheid bij de vaststelling van doodsoorzaken en de incomplete
registratie van doodsoorzaken, gecombineerd met relatief kleine aantallen
van specifieke kankers in de onderzoekspopulatie en controlegroep, maken het
mogelijk dat het gevonden verschil in sterfte door bloed-, beenmerg- en lymfeklierkanker
op toeval is gebaseerd. Bovendien is de kankersterfte ten gevolge van bloed-,
beenmerg- en lymfeklierkanker niet vergeleken met de algemene
bevolking en is niet te beoordelen of het verschil in sterfte wordt verklaard
door een hoger dan gemiddelde sterfte aan bloed-, beenmerg- en lymfeklierkanker
in de Hawk-groep, of door een lager dan gemiddelde sterfte aan bloed-, beenmerg-
en lymfeklierkanker in de controlegroep. Wel is in het Belgische onderzoek
uit 2005 de algemene kankersterfte in de onderzoeksgroep vergeleken met die
van de algemene bevolking. Daaruit werd geconcludeerd dat er sprake was van
een lagere sterfte aan kanker bij militairen in vergelijking met de algemene
bevolking. Dit wordt toegeschreven aan het healthy worker effect. Een causale relatie tussen werkzaamheden met het Hawk-radarsysteem
en kanker wordt in de vervolgstudie niet bewezen.
 
 Over de effecten van blootstelling aan elektromagnetische straling is
veel onderzoek gedaan. De Gezondheidsraad concludeert in een rapport uit 1997 dat epidemiologische onderzoeken geen overtuigende aanwijzingen
geven dat, bij de niveaus waaraan mensen gewoonlijk worden blootgesteld, algemene
gezondheidseffecten ten gevolge van blootstelling aan elektromagnetische velden
te verwachten zijn. Epidemiologisch onderzoek biedt op dit moment geen aanwijzingen
dat elektromagnetische velden een kankerverwekkend effect hebben. Onderzoeken
die de indruk wekken dat er een grotere kans op kanker is voor die beroepen
waarin gecombineerde blootstelling aan elektromagnetische velden en chemische
stoffen voor kan komen, waren niet goed genoeg van opzet.
 
 De Gezondheidsraad meldt in een advies uit 2001
dat van nature, alleen al door toevalsschommelingen, een zekere variatie in
plaats en tijd bestaat in het vóórkomen van bepaalde aandoeningen
en gezondheidsklachten onder de bevolking. Dit betekent dat door toeval zo
nu en dan in elk denkbaar gebied meerdere soortgelijke ziektegevallen voorkomen.
Anderzijds zijn er ook gebieden waar minderziektegevallen
voorkomen dan het landelijk gemiddelde. Naast de natuurlijke variatie (toeval)
kunnen ook lokale verschillen in algemene risicofactoren verantwoordelijk
zijn voor een verhoogd optreden van bepaalde gezondheidsklachten of aandoeningen
in een bepaald gebied.
 
 In een in opdracht van Defensie tot stand gekomen TNO rapport uit 2005 wordt geconcludeerd dat in de huidige wetenschappelijke
literatuur de causale relatie tussen blootstelling aan radarstraling en het
optreden van kanker niet is aangetoond. In de recente literatuur ontbreekt
overtuigende bewijskracht dat blootstelling aan elektromagnetische velden,
bij de in deze literatuurstudie betrokken frequenties, kanker zou kunnen veroorzaken.
Het enige wetenschappelijk aangetoonde effect is gezondheidsschade door opwarming.
Met betrekking tot de onderzochte blootstellingkarakteristieken zijn er geen
overtuigende aanwijzingen om de blootstellinglimieten voor radarsystemen zoals
Hawk te herzien of aan te passen.
 
 Hoewel röntgenstraling effect kan hebben op de gezondheid, is de
straling die vrijkomt bij de opwekking van de Hawk radarstraling van een beperkte
energie, waardoor de stralingsdosis die men kan oplopen te verwaarlozen is
en geen overschrijding van de wettelijke dosislimieten kan plaatshebben.
 Conclusie en vervolgstappen
 Het Belgische vervolgonderzoek roept vragen op. Duidelijk is dat het onderzoek
niets zegt over oorzaken die het verschil in het vóórkomen van
kanker tussen de onderzochte groepen verklaren. Ook is een causaal verband –
met het gebruik van Hawk of anderszins – niet aangetoond. Uit het onderzoek
kunnen geen conclusies getrokken worden voor Nederlands defensiepersoneel
dat met of bij Hawk-installaties heeft gewerkt. Niettemin is het
belangrijk om de Nederlandse belanghebbenden goed te informeren en voor de
Nederlandse situatie meer duidelijkheid te verschaffen. Daarom worden de volgende
stappen gezet.
 Informeren
 De verschillende doelgroepen ((oud)defensiemedewerkers en overige belanghebbenden)
worden geïnformeerd over het onderzoek en de betekenis daarvan. De tekst
van het rapport, de beoordeling door het Kennisplatform en veelgestelde vragen
worden geplaatst op een vaste «radarstraling»-pagina op zowel
het intranet van Defensie als de internetpagina van Defensie. Een informatiepunt
is ingericht bij Postbus 51. Eventuele vragen kunnen daar worden beantwoord
of worden doorgeleid naar Defensie.
 Nederlands epidemiologisch onderzoek
 Er is tot op heden bij Defensie geen epidemiologisch onderzoek gedaan
naar effecten van radarstraling in Nederland. Dit is ook expliciet gemeld
in de brief met te nemen acties uit 1998. Ik zal nu een haalbaarheidsstudie
laten uitvoeren naar de mogelijkheden voor een onderzoek naar gezondheidseffecten
bij Nederlands defensiepersoneel dat met de Hawk heeft gewerkt of geplaatst
was bij eenheden die beschikten over Hawk-apparatuur. Deze haalbaarheidsstudie
is noodzakelijk omdat nu al duidelijk is dat er enkele praktische obstakels
overwonnen moeten worden. Zo is het lastig gebleken te traceren wie met of
in de nabijheid van Hawk-installaties heeft gewerkt. Bovendien zijn geen digitaal
beschikbare bestanden aanwezig van vóór 1994 en is de exacte
blootstelling van individuen niet meer te reconstrueren. Indien alleen gegevens
van ná 1994 worden gebruikt, zal de onderzoeksgroep en het aantal kankergevallen
kleiner zijn, waardoor de betrouwbaarheid van de resultaten afneemt. Wanneer
toch wordt besloten epidemiologisch onderzoek te doen, moet rekening worden
gehouden met een lange doorlooptijd voor het onderzoek en onzekerheid of een
betrouwbare onderzoekspopulatie kan worden vastgesteld. Door het ontbreken
van blootstellinggegevens zal geen uitspraak kunnen worden gedaan over een
eventueel causaal verband tussen het vóórkomen van kanker en
blootstelling aan radarstraling.
 Alleen als uit het haalbaarheidsonderzoek blijkt dat een epidemiologisch
onderzoek haalbaar is en relevante onderzoeksresultaten kan opleveren, zal
ik een dergelijk onderzoek laten uitvoeren.
 
 De staatssecretaris van Defensie,
 J. G. de Vries
 
 
 
 
 Int. J. Cancer: 124, 945–951 (2009).
 
 
 Gezondheidsraad, «Radiofrequente elektromagnetische velden (300
Hz–300 GHz)», Rijswijk, 1997.
 
 
 Gezondheidsraad, «Ongerustheid over lokale milieufactoren; risicocommunicatie,
blootstellingsbeoordeling en clusteronderzoek», Den Haag, 2001.
 
 
 TNO, «Literatuurstudie naar de gezondheidseffecten van blootstelling
aan elektromagnetische velden rond 10 GHz: actualisering stand van zaken»,
Den Haag, 2005.