De situatie in voormalig Joegoslavië; Brief minister inzake een analyse mbt de besluitvorming inzake de uitzending van Nederlandse militairen naar Srebrenica
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22181, nr. 149

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

12-03-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

22181 nr. 149

04-03-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamDE UITZENDING VAN NEDERLANDSE MILITAIREN NAAR SREBRENICAHet ontstaan van UNROFORHet vredesprocesHet «safe area» conceptNederlandse opstellingVerdere ontwikkelingen in Bosnië-Herzegowina; de
vorming van de «safe areas»Nederlandse bijdrageOntwikkelingen in het vredesprocesReacties in NederlandOverwegingenUitvoeringDutchbat in SrebrenicaConclusies
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22181Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 56 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 181De situatie in voormalig Joegoslaviënr. 149BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 4 maart 1996Ingevolge mijn toezegging d.d. 5 september 1995 doe ik U hierbij een analyse toekomen met betrekking tot de besluitvorming inzake
de uitzending van Nederlandse militairen naar Srebrenica.De Minister van Buitenlandse Zaken,H. A. F. M. O. van Mierlo DE UITZENDING VAN NEDERLANDSE MILITAIREN NAAR SREBRENICAEen goed begrip van de Nederlandse beslissing militairen van de luchtmobiele
brigade in te zetten in Bosnië-Herzegowina is slechts mogelijk in het
licht van de internationale en nationale context waarin deze beslissing werd
genomen. Daarbij dient tevens steeds voor ogen te worden gehouden dat wat
thans in het verleden ligt ooit in de toekomst heeft gelegen – en dus
onbekend was. In de hieronder volgende aantekening zal daarom zowel worden
ingegaan op de gebeurtenissen op het internationale vlak in en rond het voormalig
Joegoslavië, in het bijzonder in Bosnië-Herzegowina in de loop van
1993, als – parallel daarmee – de reacties daarop en de gedachtenvorming
binnen Nederland.Vanaf het begin van het conflict in (het voormalig) Joegoslavië heeft
in Nederland een sterke betrokkenheid bestaan met de ontwikkelingen aldaar.
Het feit dat Nederland, gezien het Voorzitterschap van de Europese Gemeenschap
in 1991 toen het conflict tot uitbarsting kwam, in die beginfase een meer
dan gewone, actieve rol heeft gespeeld – met daarbij uiteraard een bijzondere
aandacht van de media – heeft hieraan zeker bijgedragen. Het lot van
de bevolking van het voormalig Joegoslavië in het algemeen en dat van
de Moslims in Bosnië-Herzegowina in het bijzonder, zoals dat door de
media vrijwel dagelijks onder de aandacht werd gebracht, liet niet na grote
indruk te maken en droeg daardoor eveneens bij aan een sterke betrokkenheid
bij de gebeurtenissen in dat land, dat bovendien in brede lagen van de Nederlandse
bevolking aanzienlijke bekendheid genoot. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog
was Europa op grote schaal het toneel, niet alleen van gevechtshandelingen,
maar ook van geweld tegen de burgerbevolking.De schokkende beelden van de gevolgen van het conflict voor de bevolking
van Bosnië-Herzegowina deden de overtuiging groeien dat de wereld zich
niet langer tot toekijken kon beperken, maar actief zou moeten optreden om
althans de nood van de bevolking te lenigen en de situatie waar mogelijk te
stabiliseren. Ook in Nederland won, in parlement, bij de regering en de publieke
opinie, deze opvatting steeds meer veld. Het ontstaan van UNROFOROp 21 februari 1992 had de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties bij
resolutie 743 besloten over te gaan tot het sturen van een vredesmacht naar
het voormalig Joegoslavië onder de naam UNPROFOR en van de strijdende
partijen «volledige en onvoorwaardelijke medewerking» geëist.
Deze vredesmacht was op dat moment bestemd voor inzet in Oost- en West Slavonië
en Krajina, drie Servische enclaves in Kroatië die al geruime tijd het
toneel van felle strijd waren geweest. Op dat moment was het in Bosnië-Herzegowina,
waar de bevolking zich eerst op 29 februari/1 maart 1992 bij referendum voor
onafhankelijkheid uitsprak, nog betrekkelijk rustig. Op 3 maart 1992 verklaarde
president Izetbegovic van Bosnië-Herzegowina deze republiek onafhankelijk
van Joegoslavië, tegen de wil van de overgrote meerderheid van de Serviërs
in de republiek, die ongeveer 3 1 procent van de bevolking uitmaakten. Hierna
brak het conflict in Bosnië-Herzegowina in volle hevigheid uit. In de
loop van 1992 werd UNPROFOR geleidelijk aan steeds meer bij de gebeurtenissen
in Bosnië-Herzegowina betrokken. Bij resolutie 758 van 8 juni 1992 kreeg
UNPROFOR tot taak te zorgen voor de ongehinderde bevoorrading van Sarajevo
en andere gebieden in Bosnië-Herzegowina.Hoewel het mandaat van UNPROFOR in de loop der tijd meermaals werd uitgebreid,
bleef de humanitaire taak steeds voorop staan. Actief ingrijpen in het conflict –
waardoor de internationale gemeenschap daarin partij zou zijn geworden –
lag nimmer in de bedoeling van de VN. Op 13 augustus 1992 aanvaardde de Veiligheidsraad resolutie 770, die «alle
noodzakelijke maatregelen» voor het leveren van humanitaire hulp goedkeurde.
De volgende dag maakte Frankrijk bekend dat het bereid was in het kader van
deze resolutie een 1100 man sterke «troepenmacht voor bescherming en
begeleiding» naar Bosnië-Herzegowina te sturen. Ook andere landen
zoals Spanje, België en het Verenigd Koninkrijk gaven te kennen aan een
troepenmacht onder deze resolutie te willen bijdragen. Het vredesprocesDe strijd in Bosnië-Herzegowina kenmerkte zich vanaf het midden van
1992 tot in 1995 door betrekkelijk geringe militaire activiteit («low
intensity conflict») tussen de strijdende partijen, maar wel door (vaak
zeer gewelddadig) optreden tegen de burgerbevolking, in de vorm van «etnische
zuiveringen», willekeurige beschietingen e.d. Het was juist dat geweld
tegen de burgerbevoking dat bij de internationale gemeenschap, en ook in Nederland,
de noodzaak van actieve bemoeienis onderstreepte.Terwijl het conflict in Bosnië-Herzegowina voortduurde, ondernam
de internationale gemeenschap, in de personen van de onderhandelaars Lord
Owen (namens de Europese Unie) en Cyrus Vance (namens de VN) onvermoeid pogingen
om een vredesregeling voor dit conflict te vinden die «eerlijk en duurzaam»
zou moeten zijn. Na zeven maanden van onderhandelingen bestond in maart 1993
de verwachting dat een vredesregeling voor Bosnië-Herzegowina in zicht
was op basis van het zgn. «Vance-Owen Peace Plan» (VOPP), dat
voorzag in een vergaande opdeling van Bosnië-Herzegowina onder behoud
van een centrale structuur. Ondanks de tegen dit plan bestaande bezwaren zag
ook Nederland aanvaarding daarvan als een middel om in ieder geval aan de
geweldspiraal een einde te maken. Aanvaarding van dit plan door de strijdende
partijen zou wel betekenen dat een grootscheepse internationale vredesoperatie
nodig zou zijn om toe te zien op de implementatie daarvan en om zo nodig de
uitvoering van een vredesregeling met geweld af te dwingen. Gedacht werd hierbij
aan minstens 50 000–70 000 man. De verwachting dat een grote
internationale vredesmacht in Bosnië-Herzegowina te eniger tijd noodzakelijk
zou zijn bleef in de loop van 1993, ongeacht de diverse ontwikkelingen in
het vredesproces, aanwezig.Het VOPP werd aanvaard door de Bosnische regering en door de Bosnische
Kroaten, maar uiteindelijk op 25–26 april echter door het zgn. parlement
van de Bosnische Serviërs in Pale en op 15–16 mei bij referendum
door de Bosnisch-Servische bevolking verworpen.Dit betekende overigens niet het einde van de bemiddelingspogingen, die
daarna werden voortgezet waarbij de beginselen van het VOPP nog geruime tijd
als uitgangspunt werden genomen. Intussen steeg de noodzaak om de nood van
de bevolking in Bosnië-Herzegowina – in het bijzonder in de door
moslims bewoonde enclaves in Bosnisch-Servisch gebied – te verlichten.
Een van de middelen om dit doel, zolang geen alomvattende vredesregeling was
aanvaard, te bereiken werd gezocht in het concept van de zgn «safe areas».
Daarnaast nam in de loop van 1993 de roep om het inzetten van meer (grond)troepen,
mogelijk zelfs om een vredesregeling af te dwingen, toe. Een dergelijke vredesregeling
bleef het uiteindelijke doel; «safe areas» vormden slechts een
tijdelijke oplossing voor een deel van het probleem. Het «safe area» conceptHet begrip «safe area, evenals dat van «safe corridors«
voor de bevoorrading van ingesloten steden, speelde reeds voor het VOPP een
rol in de gedachtenvorming rond de hulp aan de bevolking van Bosnië-Herzegowina.
Het begrip kreeg in het bijzonder de aandacht naar aanleiding van de verhevigde
gevechten rond een aantal enclaves, waaronder Srebrenica, in maart
1993. Onder die omstandigheden is ook een aantal moslims uit belegerde gebieden
door VN-troepen geëvacueerd. Een dergelijk optreden van de VN gaf echter
ook aanleiding tot bezorgdheid, aangezien dit kon worden uitgelegd als een
door de internationale gemeenschap meewerken aan «etnische zuivering»
en daarmee in het voordeel van de Bosnische Serviërs zou zijn.Op 11 maart arriveerde de bevelhebber van de VN-troepen in Bosnië-Herzegowina,
generaal Philippe Morillon met een medisch team en een verkenningseenheid
van de VN in Srebrenica, dat toen al bijna een jaar werd belegerd en waar
zich ongeveer 60 000 moslims bevonden. Op 13 maart besloot generaal Morillon
in de stad te blijven totdat de Serviërs het beleg van de stad ophieven.
Hoewel in maart nog wel convooien tot de stad werden toegelaten bleef de stad
het doelwit vormen van bombardementen, waarbij alleen al op 12 april 56 doden
onder de burgerbevolking vielen.Als gevolg van deze ontwikkelingen rond Srebrenica nam de Veiligheidsraad
van de VN op 16 april 1993 resolutie 819 aan, waarin geëist werd dat
«alle partijen en andere betrokkenen Srebrenica en omgeving behandelen
als een «safe area» die vrij zou moeten zijn van iedere gewapende
aanval of andere vijandelijke actie.» Na een staakt-het-vuren dat op
18 april werd overeengekomen kreeg een 150 man sterk Canadees VN-bataljon
toegang tot de stad. Bij resolutie 824 van 6 mei 1993 werd het concept van
de «safe areas» uitgebreid tot Sarajevo, Tuzla, Zepa, Gorazde,
Bihac en Srebrenica.De instelling van de «safe areas» werd gezien als een tijdelijke
maatregel in afwachting van een definitieve vredesregeling, die op dat moment
nog steeds werd verwacht op basis van een – aangepast – VOPP,
dat uit zou gaan van een in diverse kleinere eenheden verdeeld Bosnië-Herzegowina.
Door het instellen van de «safe areas», waar de wapens zouden
rusten en die door de VN zouden worden beschermd, zouden Bosnisch-Servische
veroveringen en daarmee gepaard het op gang komen van nieuwe vluchtelingenstromen
moeten worden voorkomen. In geen geval mocht het concept leiden tot het ontstaan
van permanente, niet levensvatbare moslim-enclaves in Bosnië. Bij een
eventuele vredesregeling zouden deze enclaves op langere termijn weer moeten
integreren in een Bosnisch staatsverband, welke vorm dat dan ook mocht aannemen.Aan het concept, zoals neergelegd in resoluties 819 en 824, kleefde het
bezwaar dat in een adequate verdediging niet was voorzien, waardoor deze resoluties
feitelijk «tandeloos» waren; uitgangspunt was dat alle betrokken
partijen er mee zouden instemmen en de «safe areas» zouden eerbiedigen.
Gebruik van geweld om de «safe areas» te beschermen zou hoogstens
mogelijk zijn (dit was ook de Nederlandse opvatting) door een extensieve interpretatie
van de oudere resolutie 770 van 13 augustus 1992 waarin sprake was van «alle
noodzakelijke maatregelen» die konden worden aangewend om humanitaire
bijstand mogelijk te maken. Het was daarbij echter tevens duidelijk dat een
dergelijke bescherming alleen door grondtroepen niet voldoende was. De presentie
op de grond zou geloofwaardiger zijn door steun vanuit de lucht. Hieraan zou
eerst, gedeeltelijk, tegemoet worden gekomen met de aanvaarding van de resoluties
836 en 844 in juni 1993. Nederlandse opstellingNederland leverde reeds sinds maart 1992 een actieve bijdrage aan UNPROFOR.
Het betrof hier in de eerste aanleg een verbindingseenheid, in november 1992
aangevuld met een transporteenheid. Tevens was reeds in een vroeg stadium
kenbaar gemaakt dat Nederland in beginsel bereid was dit aanbod uit te breiden,
mocht de VN daarom vragen.Daarnaast waren eenheden van de Koninklijke Marine en Koninklijke Luchtmacht
bij de vredesoperaties in en rond het voormalige Joegoslavië ingezet.
Binnen parlement en regering, evenals bij de publieke opinie in Nederland,
was echter de overtuiging gegroeid dat een sterkere internationale militaire
presentie op de grond wenselijk was. De Nederlandse bijdrage daaraan in de
vorm van verbindings- en transporttroepen werd daarbij soms als weinig zichtbaar
ervaren.Toen het er, begin 1993, naar uitzag dat een vredesregeling, uitgewerkt
door Owen en Vance, mogelijk kans van slagen had, deed zich de vraag voor
hoe Nederland, als het eenmaal zover zou zijn, aan de uitvoering daarvan zou
kunnen bijdragen. Reeds op 28 februari 1993 had Minister Kooijmans van Buitenlandse
Zaken de principiële bereidheid van Nederland aangekondigd om in het
kader van een vredesregeling in Bosnië-Herzegowina Nederlandse troepen
beschikbaar te stellen. Over de – beperkte – mogelijkheden van
de Nederlandse krijgsmacht op dit punt was een gesprek voorzien tussen de
Ministers Kooijmans en Ter Beek op 10 maart 1993. Toen in een debat in de
Tweede Kamer op 9 maart – waarbij Minister Ter Beek niet aanwezig was –
door diverse Kamerleden een beroep op de regering werd gedaan om extra troepen
ter beschikking te stellen voor een eventuele vredesregeling kon Minister
Kooijmans naar dit reeds voorgenomen gesprek verwijzen. Het was echter duidelijk
dat in het licht van de beperkte Nederlandse middelen (mede gelet op het feit
dat dienstplichtigen niet tegen hun wil werden uitgezonden) en andere lopende
verplichtingen in VN-verband (Kambodja) onder de omstandigheden weinig mogelijkheden
bestonden om aan de wens van de Tweede Kamer tegemoet te komen.De plannen voor een vredesmacht voor Bosnië-Herzegowina verkeerden
op dat moment nog in een embryonaal stadium. Noch bij de VN, noch bij de NAVO
(die naar verwachting daarbij een belangrijke uitvoerende taak zou hebben)
bestonden hierover uitgewerkte plannen. Het was op dat moment dan ook nog
niet duidelijk welke vorm een Nederlandse bijdrage aan de vredesoperaties
zou moeten aannemen, noch welke mogelijkheden hiervoor binnen de Nederlandse
krijgsmacht zouden bestaan. De bestaande onduidelijkheid, zowel over de haalbaarheid
van een vredesregeling als de uitvoerbaarheid daarvan op de grond door het
inzetten van een internationale troepenmacht deed wel de vraag rijzen of onder
die omstandigheden een extra Nederlandse bijdrage nut zou hebben.Bovendien was er al in ruime mate sprake van een Nederlandse inzet bij
diverse VN-vredesoperaties, in het voormalig Joegoslavië en daarbuiten.
In maart 1993 was Nederland, met 1829 man, de zevende in de rij der VN-troepenleveranciers
bij activiteiten over de gehele wereld (na Frankrijk, het VK, Canada, Indonesië,
Ghana en Polen). De grote betrokkenheid die in Nederland, in publieke opinie,
bij parlement en regering met de gebeurtenissen in het voormalig Joegoslavië
van meet af aan had bestaan maakte het reeds om binnenlands-politieke redenen
moeilijk voorstelbaar dat Nederland afzijdig zou blijven en niet naar vermogen
zou bijdragen aan een eventuele vredesregeling voor Bosnië-Herzegowina,
nog afgezien van het feit dat Nederland zich hiertoe, als lid van de internationale
gemeenschap, verplicht voelde.In de komende maanden bleef de hoop bestaan dat ondanks de verwerping
van het VOPP een vredesregeling voor Bosnië-Herzegowina, met daarin belangrijke
elementen van dat Plan, op afzienbare termijn haalbaar zou zijn. Aangezien
de Bosnische Serviërs, en daarachter Servië, als voornaamste struikelblok
werden beschouwd, kwamen de Ministers van Buitenlandse Zaken van de Europese
Unie tijdens hun informele «Gymnich»-overleg te Hindsgavl op 24–25
april 1993 tot de conclusie dat geen enkele optie meer uitgesloten mocht worden,
in het streven de druk op Servië en de Bosnische Serviërs maximaal
te verhogen, waarbij militaire maatregelen niet werden uitgesloten. Bij diezelfde
gelegenheid werd door Minister Kooijmans betoogd dat de veiligheid van de
«safe areas» (op dat moment alleen nog Srebrenica, maar voorzienbaar
ook andere Moslim-enclaves, zoals in mei werd besloten) zou kunnen
worden verhoogd door deze vanuit de lucht de nodige bescherming te geven.Op 6 mei vond, in het kader van de regelmatige gedachtenwisseling tussen
regering en de Tweede Kamer over de situatie in het voormalig Joegoslavië,
wederom mondeling overleg plaats tussen de vaste Commissies voor Buitenlandse
Zaken en Defensie en de betrokken Ministers. Inmiddels was duidelijk dat de
kans dat (een aangepaste versie van) het VOPP op korte termijn zou worden
verwezenlijkt gering was. Internationaal gingen, m.n. in de Verenigde Staten,
stemmen op het wapenembargo (selectief) op te heffen. Uitbreiding van het
mandaat van UNPROFOR was eveneens internationaal onderwerp van discussie.
In de Veiligheidsraad werd op dat moment de mogelijke instelling van «safe
areas» besproken.Voor Minister Kooijmans stond de vraag voorop wat gedaan kon worden om
de nodige dwang uit te oefenen ten einde het vredesplan alsnog te doen aanvaarden
en een einde te maken aan de voortgaande vijandelijkheden. De Minister wilde
daarbij allereerst bevorderen dat «safe areas» werden ingesteld,
omdat dit de meest directe humanitaire effecten had. Dit kon volgens hem als
een teken worden gezien dat het de internationale gemeenschap ernst was, ook
al waren voor de bescherming van die gebieden op dat moment onvoldoende militairen
aanwezig. Vanuit de Commissies werd in dit overleg door woordvoerders van
de grote partijen aangedrongen op een meer omvangrijke inzet van Nederlandse
grondtroepen, in de vorm van een pantserinfanteriebataljon. Een dergelijke
mogelijkheid – in de vorm van een uit vrijwilligers uit verschillende
bataljons samengestelde eenheid – was reeds in maart 1993 door de Tweede
Kamerleden Van Traa en Frinking in de pers geventileerd. Ook werd in het overleg
van de zijde van de Commissies gewezen op het in de loop van 1993 paraat worden
van het eerste bataljon van de luchtmobiele brigade. Minister Ter Beek achtte
echter slechts mogelijkheden aanwezig om een logistiek bataljon van 400 man,
naast de reeds aanwezige troepen, ter beschikking te stellen.Op 12 mei 1993 zette Minister Ter Beek in een brief aan de Tweede Kamer
uiteen, dat, gelet op het politieke uitgangspunt dat dienstplichtigen alleen
op grond van vrijwilligheid werden uitgezonden voor VN-taken, binnen de huidige
structuur van de Nederlandse krijgsmacht geen ruimte bestond voor een extra
pantserinfanteriebataljon ten behoeve van voormalig Joegoslavië. Tevens
wees hij er bij die gelegenheid op dat het eerste (beroeps)infanteriebataljon
van de luchtmobiele brigade pas in november 1993 beschikbaar was en dat een
aanvullende opleiding met pantservoertuigen minimaal twee maanden zou vergen.Wel bevestigde de Minister de mogelijkheid de Nederlandse presentie op
de grond uit te breiden door een logistiek bataljon van 400 man aan te bieden.Tijdens het debat over de Prioriteitennota op 19 mei bleek dat dit aanbod
van een logistiek bataljon voor de Tweede Kamer niet voldoende was. In de
door de Kamer aangenomen motie Van Traa-Van Vlijmen werd gevraagd «de
luchtmobiele brigade ook geschikt te maken voor optreden in voorzienbare VN-operaties
door operationele bataljons zo snel mogelijk tevens een adequate training
en opleiding met zwaarder materieel te geven, waaronder pantservoertuigen.»
Het was duidelijk dat hierbij gedacht werd aan inzet in het voormalig Joegoslavië,
ook al werd dat in de motie zelf niet met zoveel woorden gezegd.Het Kamerlid Van Traa noemde het voormalig Joegoslavië in dit verband
wel met nadruk, waarop Minister Ter Beek antwoordde dat dit voor hem nog geen
uitgemaakte zaak was. Verdere ontwikkelingen in Bosnië-Herzegowina; de
vorming van de «safe areas»Medio 1993 was de situatie in en rond het conflict in Joegoslavië
er niet beter op geworden. Op de grond was de situatie in Bosnië steeds
chaotischer geworden en in humanitair opzicht bedreigender dan voorheen. Een
aantal leden van de Veiligheidsraad (Frankrijk, de Russische Federatie, Spanje,
het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten) kwam op 22 mei 1993 met het
Gezamenlijk Actieplan voor Bosnië-Herzegowina.Over dit plan was overigens geen consultatie geweest in EU-verband of
met andere (b.v. door troepenleveranties) bij het conflict betrokken landen.
Nederland had diverse bezwaren, zowel tegen een aantal punten van dit plan
als met betrekking tot de gevolgde procedure. Ook met het uiteindelijke doel
zoals dit uit het plan naar voren kwam was Nederland niet erg gelukkig, aangezien
hier naar Nederlandse opvatting een concept voor een duurzame politieke oplossing
ontbrak. Nederland bleef derhalve voorstander van een uiteindelijke oplossing
op basis van het VOPP, dat door alle partijen zou moeten worden aanvaard.
Het VOPP en het actieplan werden als complementair gezien, met name waar in
dat laatste ook sprake was van «safe areas».Op 4 juni besloot de Veiligheidsraad door het aanvaarden van resolutie
836 de «safe areas» Sarajevo, Tuzla, Zepa, Gorazde, Bihac en Srebrenica
beter te beschermen door een uitbreiding van het mandaat van UNPROFOR; de
lidstaten, vooral degenen die nog geen troepen in het voormalig Joegoslavië
hadden, werden opgeroepen hieraan een bijdrage te leveren. Onder resolutie
824, waarbij de «safe areas» werden ingesteld, had UNPROFOR reeds
de taak gekregen toe te zien op de terugtrekking van alle Bosnisch-Servische
militaire of paramilitaire eenheden en op de humanitaire situatie in de «safe
areas». De taken van UNPROFOR onder resolutie 836 met betrekking tot
de «safe areas», waarvoor extra troepen nodig zouden zijn, waren
de volgende:– afschrikking tegen aanvallen;– monitoren van het staakt-het-vuren;– bevorderen van de terugtrekking van militaire en para-militaire
eenheden, anders dan die van de regering van Bosnië-Herzegowina;– bezetten van sleutelposities;– bescherming van aflevering en distributie van humanitaire hulp.In dezelfde resolutie werd UNPROFOR gemachtigd, in de uitvoering van zijn
mandaat, ter zelfverdediging «de noodzakelijke maatregelen te nemen,
waaronder gebruik van geweld, in antwoord op bombardementen tegen de «safe
areas» door welke van de partijen ook of op gewapend binnendringen daarin
of in het geval van enige opzettelijke obstructie in of rond deze gebieden
van de bewegingsvrijheid van UNPROFOR of van beschermde humanitaire convooien».
De resolutie onderstreepte tenslotte dat de «safe areas» een tijdelijke
maatregel waren. Het eerste doel bleef de gevolgen van het gebruik van geweld
terug te draaien, terugkeer van de vluchtelingen mogelijk te maken, onder
meer door een begin te maken met de uitvoering van het VOPP op die terreinen
waarop daarover tussen partijen overeenstemming bestond. Hoewel het VOPP op
dat moment reeds door de Bosnische Serviërs was verworpen, waren de uitgangspunten
nog allerminst afgeschreven.In een rapport van 14 juni gaf de SGVN een analyse van de modaliteiten
ten behoeve van implementatie van resolutie 836. Hij besefte dat uitvoering
van deze operatie zou afhangen van de mate van medewerking van partijen, maar
voegde hieraan toe dat UNPROFOR. in elk geval de middelen moest hebben zichzelf
(in de uitvoering van zijn taken) te beschermen.Bij resolutie 844 van 18 juni 1993 keurde de Veiligheidsraad de versterking
van UNPROFOR in het kader van de bescherming der «safe areas»
goed. Teneinde respect voor de «safe areas» volledig te kunnen
verzekeren, zou naar schatting van de SGVN een additionele troepenmacht van
ca. 34 000 man nodig zijn. Op die wijze zou een zekere «deterrence
through strength», afschrikking door slagkracht, ontstaan. De kansen
een dergelijke hoeveelheid troepen op korte termijn op de been te brengen
werden – ook door de SGVN – niet hoog aangeslagen. Het zou echter
mogelijk zijn, aldus de SGVN, te starten met een «lichte variant»,
een versterking van de troepenmacht met 7600 man. Het voornaamste argument
om met een dergelijk aantal te beginnen was dat het bijeenbrengen daarvan
waarschijnlijk wel uitvoerbaar zou blijken en dat op die wijze een spoedige
ontplooiing mogelijk zou zijn. Daarbij kon ook in aanmerking worden genomen
dat in die tijd geen sprake was van grootschalige militaire operaties. Vanuit
die optiek, en gebaseerd op het uitgangspunt van medewerking van alle betrokken
partijen, kon een «lichte variant» op dat moment als uitvoerbaar
worden beschouwd. Politieke en praktische argumenten gaven hier dus de doorslag,
hoewel duidelijk was dat deze variant militair gezien (te) zwak was voor «deterrence
through strength». In de praktijk zou ook het bijeenbrengen van de voor
de «lichte variant» benodigde 7600 man een niet haalbare opgave
blijken.De SGVN dacht verder vooral aan een geloofwaardige «air strike capability».
Na een desbetreffend verzoek van de SGVN waren daarop vanaf 22 juli 1993 vliegtuigen
van NAVO-landen gereed om, in overeenstemming met de desbetreffende VR-resoluties
en na toestemming van de Verenigde Naties te worden ingezet ter bescherming
van «safe areas» en UNPROFOR-personeel in Bosnië-Herzegowina.
Een zeventigtal extra gevechtsvliegtuigen werd in Italië gestationneerd
ten behoeve van «Close Air Support». Met het beschikbaar komen
van luchtsteun leek aan een van de Nederlandse desiderata te zijn voldaan,
al bleef onduidelijk onder welke omstandigheden het luchtwapen werkelijk ingezet
zou worden. Nederlandse bijdrageAl in een vroeg stadium had Nederland positief gestaan tegenover het –
oorspronkelijk Franse – denkbeeld van de vestiging van «safe areas».
Reeds om die reden werd het in Nederland van belang geacht dat op overtuigende
wijze te werk zou worden gegaan bij de invulling van dit concept nu dit internationaal
was aanvaard. Aarzeling zou in Nederlandse opvatting niet alleen fnuikend
zijn voor de geloofwaardigheid van de internationale gemeenschap, maar ook
leiden tot intensivering i.p.v. vermindering van geweld tegen de burgerbevolking,
terwijl bovendien de risico's voor het aanwezige grondpersoneel van UNPROFOR,
ECMM en humanitaire organisaties toenamen. Nederland onderkende de moeilijkheden
die bestonden bij het bijeenbrengen van de benodigde troepen, zelfs voor de
«lichte variant». Ook in Nederland werd ingezien dat men hier
uitging van hetgeen haalbaar en niet van hetgeen noodzakelijk zou zijn. Daar
stond tegenover dat er van mocht worden uitgegaan dat de aanwezigheid van
buitenlandse troepen op zichzelf reeds een zekere mate van bescherming in
zich droeg en op die wijze ook stabiliserend zou kunnen werken. In ieder geval
zou de impasse in de discussie tussen de troepenleveranciers volgens Nederland
moeten worden doorbroken. De humanitaire noodsituatie in de enclaves maakte
het naar Nederlandse opvatting dringend geboden dat de internationale gemeenschap –
en dus ook Nederland – snel en effectief zou optreden.Tegen deze achtergrond werd in juni 1993 aan de SGVN meegedeeld dat Nederland,
boven de ongeveer 2000 man die al betrokken waren bij de operaties in en rond
het voormalig Joegoslavië een additionele bijdrage zou kunnen leveren.
Hierbij werd in concreto gedoeld op de reeds eerder genoemde logistieke eenheid,
waarbij werd gedacht aan een hersteleenheid. Tezelfder tijd werd aan de SGVN
te kennen gegeven dat Nederland de optie openhield om het eerste
bataljon van de luchtmobiele brigade, dat in november 1993 paraat zou zijn,
na een volgende training van twee maanden met pantservoertuigen, vanaf begin
1994 gereed te hebben voor eventuele inzet in Bosnië-Herzegowina. Hierbij
werd uitdrukkelijk niet gedacht aan de «safe areas», die immers
een bij uitstek tijdelijke maatregel dienden te zijn, maar aan inzet in een
veel breder kader van implementatie van een vredesregeling op basis van het
VOPP. Uiteraard was op dat moment niet te voorspellen hoe de situatie er een
half jaar later uit zou zien en of een vredesregeling tegen die tijd getroffen
zou zijn. Aan Nederlandse kant realiseerde men zich daarbij tevens dat, mocht
het tot de uitzending van een bataljon van de luchtmobiele brigade komen,
het niet mogelijk zou zijn nog eens afzonderlijk een logistieke eenheid beschikbaar
te stellen.Dit alles werd in de eerste plaats gezien als een politiek signaal, ook
al om als katalysator te dienen voor het op dat moment zo noodzakelijke verkrijgen
van extra troepen. Alleen dan immers zouden naar Nederlandse opvatting de
noodzakelijke humanitaire activiteiten kunnen worden uitgevoerd, de kansen
op stabilisering van de situatie op de grond en de totstandkoming van een
vredesregeling worden vergroot. De hoop bestond dat nu ook meer landen troepen
beschikbaar zouden stellen; wat Nederland zou doen mocht dit uiteindelijk
niet het geval zijn bleef in het midden.De Europese Raad, die op 21 en 22 juni 1993 te Kopenhagen bijeen kwam,
was in belangrijke mate gewijd aan de situatie in Bosnië-Herzegowina.
De Raad besloot dat positief te reageren op het verzoek van de SGVN om mensen
en middelen (de hierboven genoemde 7600 man) ter beschikking te stellen die
noodzakelijk zouden zijn voor de bescherming van de «safe areas»
als bedoeld in resolutie 836. Dat Nederland bij die gelegenheid het aanbod
van de logistieke eenheid van 400 man herhaalde had wederom in de eerste plaats
te maken met de voorbeeldfunctie die het daarvan verwachtte. Na afloop van
de Europese Raad bestond aan Nederlandse kant tevredenheid over het feit dat
thans meer concreet iets op de grond zou worden gedaan, dat het mandaat van
de uit te zenden militairen ook het verdedigen van de bevolking zou inhouden
en dat als dat onvoldoende was bescherming vanuit de lucht kon worden gegeven.Dit beleid vond, in het debat over de uitkomsten van de Europese Raad
op 23 juni, terstond steun in de Tweede Kamer, al was niet iedereen overtuigd
dat de benodigde 7600 man inderdaad binnen afzienbare tijd zouden kunnen worden
gevonden. Bij diezelfde gelegenheid herhaalde minister Kooijmans de door minister
Ter Beek genoemde mogelijkheid dat tegen het einde van 1993 een bataljon van
de luchtmobiele brigade beschikbaar zou zijn voor vredeshandhaving. Daarbij
kon ook gedacht worden aan de bescherming van de «safe areas». Ontwikkelingen in het vredesprocesDe meningen lopen uiteen over de vraag wanneer en waardoor uiteindelijk
het VOPP definitief van tafel verdween. In ieder geval zetten Lord Owen en
Thorvald Stoltenberg, die Cyrus Vance inmiddels als bemiddelaar was opgevolgd,
hun pogingen om een vredesregeling voor Bosnië-Herzegowina te vinden
voort. Na afloop van een zitting van de vredesconferentie te Genéve
onder leiding van beide bemiddelaars kondigden de Servische president Milosevic
en de Kroatische president Tudjman op 16 juni een akkoord aan over de stichting
van een nieuw Bosnië-Herzegowina, dat zou bestaan uit drie staten op
etnische grondslag met een federale of confederale grondwet. Dit plan werd
verworpen door de Bosnische president Izetbegovic. Verdere onderhandelingen
in Genéve gaven hierna geen voortgang te zien. De Europese Raad te
Kopenhagen wees op 22 juni een door de Serven en Kroaten gedicteerde
territoriale opdeling die ten koste van de Bosnische legerleiding moslims
ging eveneens af.Met het wegvallen van het VOPP ontviel ook het perspectief aan de «safe
areas». In het VOPP hadden deze gebieden de kern moeten vormen van een
of meer toekomstige moslim-provincies, die op hun beurt weer een onderdeel
zouden vormen van de (con)federatie Bosnië-Herzegowina. In de Servisch/Kroatische
voorstellen was hiervan geen sprake en het gevaar dreigde dat de «safe
areas» grote vluchtelingenkampen zouden worden en blijven. Ondertussen
was de SGVN er begin juli nog slechts in geslaagd 5000–6000 van de voor
de «lichte variant» benodigde troepen voor de bescherming van
deze «safe areas» te vinden.In de zomer van 1993 verergerde de situatie op de grond. Door voortdurende
beschietingen en het tegenhouden van hulpconvooien verslechterde de situatie
van de burgerbevolking, ook in de «safe areas». De vooruitzichten
voor een vredesregeling werden, ondanks de voortzetting van de besprekingen
in Genéve, eveneens geringer. Op 20 augustus 1993 werden de onderhandelingen
in Genéve opgeschort, nadat de co-voorzitters Owen en Stoltenberg een
ontwerp-overeenkomst hadden voorgelegd die voorzag in de oprichting van een
«Unie van Republieken van Bosnië-Herzegowina», met een lichte
uniestructuur en vergaande bevoegdheden voor de drie constituerende republieken.
Over de wijze van opdeling van Bosnië-Herzegowina in drie delen bestond
niet op alle punten duidelijkheid.Als één van de mogelijkheden werd gedacht aan een uitruil
waarbij de Sarajevo-vallei aan de moslims zou toevallen in ruil voor de Oost-Bosnische
enclaves Srebrenica, Zepa en Gorazde. Voor de naleving van de overeenkomst
was een belangrijke rol weggelegd voor UNPROFOR, waarbij werd uitgegaan van
een benodigde troepenmacht van 50 000 man.Uiteindelijk werd dit Owen-Stoltenberg plan, waartegen van vele zijden
grote bezwaren werden geopperd, op 27–28 september 1993 verworpen door
het parlement van Bosnië-Herzegowina. Hiermee kwamen de onderhandelingen
voorshands wederom tot stilstand. Reacties in NederlandOok al was met het verdwijnen van het VOPP in de zomer van 1993 het perspectief
voor de «safe areas» om op te gaan in een groter verband in de
lucht komen te hangen, de situatie op de grond bleef aanhoudend slecht en
de noodzaak bescherming te bieden aan de burgerbevolking in deze gebieden
onverminderd aanwezig. De Veiligheidsraad en daarna ook de Europese Raad hadden
zich kort tevoren nog voor de instelling van deze «safe areas»
uitgesproken; het zou in Nederlandse optiek een verkeerd signaal zijn op dat
moment afstand van dit beginsel te nemen, ongeacht de gewijzigde omstandigheden.
De vorming van de «safe areas» zou uiteraard slechts volgens de
«lichte variant» mogelijk zijn want de moeilijkheden die de SGVN
ondervond bij het bijeenbrengen van de daartoe benodigde 7600 man gaven, ook
volgens de Nederlandse regering tijdens mondeling overleg met de vaste Commissies
voor Buitenlandse Zaken, voor Defensie en voor Ontwikkelingssamenwerking op
29 juli 1993, reeds aan dat het een illusie was te denken dat de eigenlijk
noodzakelijke inzet van 34 000 man zou kunnen worden verwezenlijkt. Bij
diezelfde gelegenheid werd meegedeeld dat rond de jaarwisseling een eerste
operationeel bataljon van de luchtmobiele brigade klaar zou zijn voor een
eventuele inzet in Bosnië-Herzegowina.De Nederlandse regering volgde ondertussen de onderhandelingen in Genéve
gedurende de zomer van 1993 met toenemende zorg. Naar het oordeel van de regering
leken de feitelijke machtsverhoudingen en de wens, hoe dan ook, tot een overeenkomst
te komen, duidelijk zwaarder te gaan wegen dan de elementaire beginselen die
onder meer op de Europese Raad in Kopenhagen waren vastgelegd,
zoals de noodzaak dat een dergelijke regeling «eerlijk en levensvatbaar»
zou dienen te zijn en onder meer gebaseerd op de onafhankelijkheid, soevereiniteit
en territoriale integriteit van Bosnië-Herzegowina. De in Nederland levende
kritiek werd ter kennis gebracht van de onderhandelaars Owen en Stoltenberg
en ook van de partners binnen de Europese Unie.Naar aanleiding van het Nederlandse aanbod van een logistieke eenheid
werd door de VN op 9 augustus formeel verzocht om het verschaffen van een
onderhouds- en reparatie-eenheid. Korte tijd later gaf de VN echter informeel
te kennen de voorkeur te geven aan andere logistieke eenheden, zoals extra
transportcapaciteit, waarover Nederland, gelet op de reeds aanzienlijke inzet
op dit punt in UNPROFOR, niet beschikte. Gezien de beperkte internationale
bereidheid om bij te dragen aan de bescherming van de «safe areas»
was het inmiddels duidelijk geworden dat de beoogde troepenmacht voor deze
«safe areas» niet eerder dan begin 1994 operationeel ter plaatse
zou zijn. Eerder zou dus ook geen behoefte bestaan aan de Nederlandse ondersteunende
eenheid.Tegen die tijd, begin 1994, zou ook het eerste bataljon van de luchtmobiele
brigade, waarover in de Kamer reeds meermaals was gesproken, voor uitzending
gereed zijn. Deze eenheid zou dan kunnen worden gebruikt voor inzet in de
«safe areas» – wat op dat moment voor de VN de prioriteit
had – dan wel in het kader van enige vredesregeling, mocht het op dat
moment zo ver zijn. Uitzending van zowel de logistieke eenheid als het luchtmobiele
bataljon was overigens uitgesloten aangezien – ook dat was een VN-wens –
het luchtmobiele bataljon voorzien zou moeten zijn van een eigen onderhouds-
en hersteleenheid. Er zou dus door de VN een keuze moeten worden gemaakt.
In beide gevallen zou, om uiteenlopende redenen, inzet verwachtbaar zijn in
januari 1994. De voorkeur ging daarop, ook vanuit Nederlandse optiek, uit
naar inzet van de luchtmobiele brigade, die een substantieel zwaardere bijdrage
zou betekenen. Op deze wijze zou uitvoering kunnen worden gegeven aan de motie
Van Traa-Van Vlijmen. Met het uitzenden van de luchtmobiele brigade werden
tevens de problemen rond de uitzending van dienstplichtigen vermeden. Op dat
moment was overigens nog niet duidelijk of deze inzet zou plaatsvinden in
het kader van de bescherming der «safe areas» of – tegen
die tijd – wellicht in het kader van een meeromvattende vredesregeling.
Gezien de omtrent deze laatste op dat moment nog bestaande onduidelijkheden
en gezien de bij de regering levende vragen, twijfels en zorgen had de regering
zowel aan de Kamer als aan de onderhandelaars in Genéve laten weten
dat er niet op voorhand van mocht worden uitgegaan dat Nederland zou deelnemen
aan een «implementation force». Aan de andere kant was de principiële
bereidheid tot deelname reeds tot uitdrukking gebracht en twijfelde niemand
er aan dat Nederland hieraan ook gevolg zou geven.In augustus 1993 viel het besluit het Nederlandse aanbod voor een logistieke
eenheid om te zetten in het aanbod voor een bataljon van de luchtmobiele brigade,
die tegen begin 1994 beschikbaar zou komen. Teneinde te voorkomen dat bij
de VN de indruk zou ontstaan dat Nederland hiermee terugkwam op zijn bereidheid
op korte termijn bij te dragen aan bescherming van de «safe areas»
liet de Nederlandse Permanent Vertegenwoordiger bij de VN op 2 september aan
Onder-SGVN Annan weten dat Nederland in juni reeds had aangeboden deel te
nemen aan de troepenmacht voor de «safe areas»; dit aanbod was
(nog) niet verwezenlijkt, omdat de behoefte van de VN (transport i.p.v. reparatie)
niet aansloot bij de Nederlandse mogelijkheden. Nederland bleef echter bereid
deel te nemen aan de «safe area» implementatie en zou in staat
zijn in januari 1994 een bataljon van de luchtmobiele brigade inclusief logistieke
component aan te bieden, een breder en ruimer aanbod, uitdrukkelijk binnen
het kader van, met name, resolutie 836. Indien te gelegener tijd de «safe areas» zouden opgaan in
een bredere vredesregeling, dan zou wel opnieuw politieke toetsing plaatsvinden
van de wenselijkheid van een Nederlandse bijdrage. Bij een dergelijke nieuwe
beslissing zou onder meer de vraag meespelen welk mandaat alsdan aan UNPROFOR
zou worden verleend alsmede de bereidheid van de Veiligheidsraad en de aan
UNPROFOR deelnemende landen van de VN om dit mandaat metterdaad uit te voeren.Dit aanbod, dat voortijdig bekend was geworden, werd op 2 september door
minister Kooijmans in mondeling overleg met de vaste Commissie voor Buitenlandse
Zaken bevestigd: «De Minister van Defensie zal conform zijn toezegging
in zijn onderhoud met de SGVN [op 7 september] inderdaad het per 1 januari
a.s. beschikbaar stellen van een pantserbataljon luchtmobiele brigade opbrengen.
Uiteraard moet in dat geval wel een regeling ter implementatie voorliggen
die dan nog door Nederland moet worden beoordeeld.».Op 7 september 1993 werd dit aanbod van Nederland om een bataljon van
de luchtmobiele brigade ter beschikking te stellen van de VN, voor een eventuele
vredesregeling of voor de «safe areas» door minister Ter Beek
tijdens een bezoek aan de SGVN formeel ter diens kennis gebracht. De SGVN
sprak hierop zijn erkentelijkheid uit voor dit Nederlandse aanbod, dat de
eerste toezegging in het kader van een vredesregeling vormde. In de publiciteit
en discussie rond dit aanbod is wellicht niet steeds duidelijk geweest dat
dit bedoeld was zowel voor implementatie van een eventueel vredesakkoord als
voor stationering in de «safe areas». De kans op een vredesakkoord
was na de verwerping van het Owen-Stoltenberg Plan, op 28 september 1993,
overigens althans voorlopig verkeken.Op 22 oktober ontving Nederland het formele verzoek van de SGVN om een
«mechanized battalion» ter beschikking te stellen, ter bevestiging
van het aanbod van minister Ter Beek van 7 september. Uit het verzoek bleek
dat de VN er van uitging dat het Nederlandse aanbod in ieder geval mede in
het kader van de «safe areas» was gedaan. OverwegingenNederland had zich begin september derhalve duidelijk gecommitteerd om
in aanvulling op de reeds aanwezige Nederlandse bijdrage ook gevechtstroepen
«op de grond» ter beschikking te stellen. Bij dit besluit speelde
een aantal factoren een rol. In de eerste plaats moet worden gedacht aan binnen
geheel Nederland sterk levende morele overwegingen van humanitaire aard: de
steeds weerkerende beelden van de schrijnende situatie van met name de burgerbevolking
in Bosnië-Herzegowina deden bij publieke opinie, in het parlement en
bij de regering naast een zeker gevoel van machteloosheid ook de overtuiging
opkomen dat de internationale gemeenschap hier niet zou blijven toekijken.Wilde Nederland in dit beleid, dat een sterke internationale militaire
presentie voorstond, geloofwaardig zijn, dan kon het zelf niet achterblijven.
Integendeel, het meende daarbij een katalyserende rol te moeten vervullen
In het bijzonder gold dit het streven om het – door Nederland alweer
geruime tijd voorgestane – «safe area» concept zo goed mogelijk
te realiseren, ter voorkoming van verdere etnische zuiveringen en ter stabilisering
van een steeds verder escalerend proces. Bedacht dient hierbij te worden dat
in die tijd de «safe areas» nog steeds in belangrijke mate werden
gezien als een tijdelijke oplossing, een onderdeel in het proces van een vredesregeling,
welke vorm deze uiteindelijk ook zou aannemen. De wens door een sterke Nederlandse
presentie op de grond beter in staat te zijn invloed uit te oefenen op de
internationale beleidsvorming m.b.t. het voormalig Joegoslavië –
waarmee Nederland niet steeds gelukkig was – mag niet uit het oog worden
verloren. Men was zich in Nederland er van bewust, dat door de VN – in het
licht van de omstandigheden – was gekozen voor de lichtste variant.
Er werd daarbij echter van uitgegaan dat reeds van een beperkte VN-presentie
op de grond een voldoende afschrikwekkende werking zou uitgaan: «deterrence
through presence» in plaats van «deterrence through strength». UitvoeringTen tijde van een bezoek dat Minister Ter Beek en de bevelhebber der landstrijdkrachten
luitenant-generaal Couzy van 9 tot 11 november aan Bosnië-Herzegowina
brachten, bleek voor het eerst dat de VN-commandanten ter plaatse serieus
rekening hielden met de mogelijkheid dat de Nederlandse troepen zouden worden
ingezet hetzij naast Tuzla, hetzij deels in Centraal-Bosnië, deels in
de enclave Srebrenica. Gezien de verwachtbare logistieke problemen en de beperkte
mogelijkheden tot het gebruik van geweld bestonden ten aanzien van deze laatste
mogelijkheid binnen Defensie-kringen nog wel de nodige aarzelingen.Bij brief van 15 november 1993 deelde de Regering aan de Tweede Kamer
mee dat zij «tegen de achtergrond van de dramatische humanitaire situatie
in Bosnië-Herzegowina heeft (...) besloten het eerste operationele bataljon
van de luchtmobiele brigade, versterkt met ongeveer vijftig pantservoertuigen
en een logistieke eenheid, vanaf het begin van 1994 ter beschikking te stellen
van de vredesmacht van de Verenigde Naties in voormalig Joegoslavië,
Unprofor. Deze extra bijdrage van in totaal ruim 1100 militairen geldt in
beginsel voor anderhalf jaar». Over de plaats waar de troepen zouden
worden gelegerd konden de Ministers nog geen uitspraken doen, maar de voorkeur
ging uit naar een aaneengesloten gebied. Dat nam niet weg dat in de brief
eveneens werd gesproken over de wens van de VN «de beschikbare militaire
middelen zo in te zetten dat ook binnen de «safe areas» sprake
is van een toereikende presentie van VN-militairen.» Tevens werd“
opgemerkt dat gelet op de taak en bewapening van het Nederlandse bataljon
het optreden daarvan, uiteraard steeds binnen de door de VN vrijgegeven geweldsinstructies,
zo nodig robuuster zou kunnen zijn dan dat van de reeds aanwezige Nederlandse
verbindings- en transporteenheden.Het overleg met de vaste Commissies voor Buitenlandse Zaken en Defensie
op 16 november 1993 concentreerde zich op het Kabinetsbesluit tot uitzending
van het eerste operationele bataljon van de luchtmobiele brigade naar Bosnië-Herzegowina.
Het Kabinetsbesluit kreeg bij die gelegenheid de steun van alle Kamerfracties,
al werd wel de behoefte gevoeld aan meer duidelijkheid omtrent de taak, de
veiligheidsrisico's en de locatie. Ook werd nader overleg gevraagd alvorens
tot definitieve uitzending zou worden overgegaan. Minister Ter Beek benadrukte
dat hij van de lokatiekeuze geen absolute voorwaarde voor uitzending had gemaakt.
Hij sloot, in het licht van de voorgenomen terugtrekking van de Canadezen
uit Srebrenica niet uit dat een Nederlandse versterkte compagnie van het bataljon
daar zou worden gestationeerd, al ging vanwege de daarmee verbonden grote
logistieke problemen zijn voorkeur daar niet naar uit. Het voornemen tot de
uitzending over te gaan verkreeg bij die gelegenheid de unanieme instemming
van de Tweede Kamer. Dat na uitgebreid overleg met UNPROFOR het voornemen
bestond het Nederlandse bataljon te ontplooien in de «safe areas»
Srebrenica en Zepa – een van de twee opties waarvan Minister Ter Beek
op 16 november melding had gemaakt – werd door de Minister van Defensie
bij brief van 3 december 1993 aan de Tweede Kamer meegedeeld, waarbij werd
opgemerkt dat het in beide gebieden al enige tijd betrekkelijk rustig was.Uiteraard zouden er de nodige moeilijkheden zijn, maar «dat neemt
niet weg dat ik [minister Ter Beek] het oordeel van de commandant van Unprofor
deel dat het Nederlandse bataljon, net als eerder eenheden van
andere nationaliteiten, in staat mag worden geacht de opdracht goed en verantwoord
te vervullen».In de daarop volgende weken werd nog aanzienlijke tegenwerking ondervonden
van de zijde van de Bosnische Serviërs aleer de Nederlandse kwartiermakers
en vervolgens Nederlandse troepen Srebrenica konden bereiken, waardoor nog
enige tijd is overwogen de Nederlandse troepen elders in Bosnië te stationeren.
In het mondeling overleg van de vaste Commissies voor Buitenlandse Zaken en
Defensie met de minister van Buitenlandse Zaken en de staatssecretaris voor
Defensie op 21 december 1993 kwamen met name deze moeilijkheden en de mogelijke
consequenties daarvan nog wel aan de orde. Ook staatssecretaris Frinking achtte
het twijfelachtig of het tijdschema kon worden aangehouden, maar naar zijn
zeggen was UNPROFOR nog steeds gespitst op een bijdrage van Nederlandse troepen
bij de beveiliging van de «safe areas» en Nederland was er klaar
voor.Uiteindelijk werden de problemen bij de voorbereiding van de ontplooiing
der troepen opgelost. In februari 1994 vertrok het 1170 man sterke luchtmobiele
bataljon naar Bosnië-Herzegowina. De instemming van de Tweede Kamer met
de uitzending van het bataljon van de luchtmobiele brigade was nog eens uitdrukkelijk
herhaald in mondeling overleg van de vaste Commissies voor Defensie en Buitenlandse
Zaken met de minister van Defensie op 1 februari 1994. Dutchbat in SrebrenicaDe regering had reeds in een vroeg stadium (o.m. in de brief van 15 november
1993) aangegeven dat de inzet van een bataljon van de luchtmobiele brigade
in beginsel zou gelden voor anderhalfjaar. Nog steeds bestond de hoop dat
binnen dat tijdsbestek enigerlei vredesregeling zou kunnen worden verwezenlijkt,
die uiteraard ook een oplossing zou moeten bieden voor de «safe areas»
De vredesbesprekingen werden in die periode in Genève voortgezet, maar
zonder resultaat.Op de grond gingen de gevechten ondertussen door, waarbij ook «safe
areas», zoals Gorazde, niet gespaard bleven. Rond Gorazde kwam het in
april 1994 zelfs tot daadwerkelijke luchtaanvallen van de NAVO, voor het eerst
in de geschiedenis van de verdragsorganisatie. De sfeer werd hierop in Bosnië-Herzegowina,
met name rond de «safe areas», grimmiger. Onder meer werd –
in reactie op de luchtaanvallen in april – een aantal VN-waarnemers,
waaronder ook drie Nederlanders, in Bosnisch Servisch gebied door Bosnische
Serviërs vastgehouden of op andere wijze in hun bewegingsvrijheid beperkt.
Dit toonde aan dat de mogelijkheid van gijzeling van VN-militairen een concreet
risico betekende. Ook werd in die periode voor het eerst de verbindingsweg
met de «safe area» Srebrenica door Bosnische Serviërs afgesloten.
De noodzaak tot bescherming van de «safe areas» bleef echter onverminderd
aanwezig.De zwakte van het «safe area» concept werd gaandeweg door
de gebeurtenissen op de grond steeds duidelijker. In zijn rapport van 16 maart
1994 had de SGVN reeds geconcludeerd dat «de beschermende rol van UNPROFOR
wordt afgeleid van zijn enkele aanwezigheid: UNPROFOR is noch ingericht noch
uitgerust voor gevechten en had nimmer voldoende middelen, zelfs met luchtstrijdkrachten
om de «safe areas» te beschermen tegen een doelbewuste aanval
of zijn positie te behouden». Het dilemma waarin UNPROFOR zich bevond
werd door hem nog eens duidelijk geschetst in zijn rapport van 9 mei, na de
gebeurtenissen rond Gorazde: «de Bosnische regering verwachtte dat UNPROFOR
tussen beide zou komen om zo veel mogelijk gebied als mogelijk was te beschermen
(...) Regeringstroepen bewapenden zichzelf en voerden militaire activiteiten
uit vanuit de «safe area». De Bosnische Serviërs, aan de
andere kant, beschouwden het zeer beperkte gebruik door UNPROFOR van «close
air support» als een interventie ten gunste van hun tegenstanders.» De houding van de Bosnische Serviërs tegen de UNPROFOR-troepen in
de «safe areas» kenmerkte zich van meet af aan, maar vooral in
de laatste fase, door een toenemend aantal chicanes, vooral op het gebied
van de bevoorrading. Dit leidde tot een situatie waarin de mogelijkheden van
Dutchbat uiterst beperkt waren. Brandstofniveau, munitievoorraad, medicijnen
en ook voedsel werden dusdanig laag gehouden dat goed functioneren nauwelijks
mogelijk was. Zo kon op bepaalde tijden, zoals in de zomer van 1994, door
Dutchbat als gevolg van brandstofgebrek niet langer gemechaniseerd en gemotoriseerd,
doch slechts te voet worden geopereerd. De Bosnisch-Servische chicanes leidden
ook tot een stelselmatige verkleining van de Nederlandse presentie: aanvulling
na verlof of aflossing werd bemoeilijkt, hetgeen er toe leidde dat zich uiteindelijk
slechts ca. 400 man in de «safe area» Srebrenica bevonden. Bevoorrading
uit de lucht bleek, hoewel daarop door Nederland wel is aangedrongen, niet
te verwezenlijken. Telkens werd overigens, wanneer de situatie nijpend werd
en onder internationale druk, door de Bosnische Serviërs een noodzakelijk
minimum aan brandstof en voedsel toegelaten.Als gevolg van de vaak uitzichtloos schijnende situatie gingen regelmatig
stemmen op om de UNPROFOR-troepen geheel of gedeeltelijk terug te trekken.
Nederland heeft hier nimmer toe willen overgaan. Het heeft zich integendeel
openlijk beducht getoond voor het effect van dergelijke uitspraken en was
immer de krachtige verdediger van het blijven, en verhogen van de effectiviteit,
van UNPROFOR. Daarbij speelden de volgende overwegingen een rol:– de overtuiging dat terugtrekking onaanvaardbare humanitaire gevolgen
voor de bevolking van Srebrenica zou hebben;– de negatieve voorbeeldfunctie die van een Nederlandse terugtrekking
zou uitgaan op andere troepenleveranciers (Nederland was op dat moment na
Frankrijk, Jordanië en het Verenigd Koninkrijk op drie na de grootste
troepenleverancier aan UNPROFOR);– de feitelijke onmogelijkheid om terug te trekken zonder een omvangrijke
militaire operatie, mede als gevolg van de verwachting dat de Bosniërs
deze terugtrekking eventueel gewapenderhand zouden trachten te verhinderen
en dat de plaatselijke bevolking zich hiertegen zou verzetten;– de bereidheid van Bosnisch-Servische zijde om op de meest kritieke
momenten uiteindelijk toch weer (enigszins) toe te geven.Uiteindelijk werd de Nederlandse opvatting dat slechts een verbeterde
effectiviteit en veiligheid van UNPROFOR een aanvaardbare optie kon worden
geacht gedeeld door andere belangrijke troepenleverende landen als Frankrijk
en het Verenigd Koninkrijk, door de Europese Unie, door de Noordatlantische
raad en door de Contactgroep voor Bosnië-Herzegowina. Terugtrekking,
geheel of gedeeltelijk, was in 1995, met name gezien de ernstige humanitaire
gevolgen, niet meer aan de orde.In het najaar van 1994 wees Nederland de VN er op dat de uitzending van
de luchtmobiele brigade naar Srebrenica bedoeld was voor anderhalf jaar en
dat tijdig zou moeten worden voorzien in een aflossing medio 1995. Zoals bekend
heeft dat eerst in een laat stadium, en na eigen Nederlandse inspanningen
terzake, geleid tot de bereidheid van Oekraïne de Nederlandse taak over
te nemen. Tegen de tijd dat hieraan uitvoering had moeten worden gegeven was
dit echter door de loop der gebeurtenissen achterhaald. ConclusiesIn Nederland is steeds een grote mate van betrokkenheid gevoeld bij de
gebeurtenissen in het voormalig Joegoslavië en meer in het bijzonder
in Bosnië-Herzegowina. Naarmate de toestand in het land verslechterde
ging in Nederland steeds meer de roep op dat de internationale gemeenschap
hieraan actief iets zou moeten doen. Een dergelijke opstelling bracht met zich mee dat Nederland zelf niet zou mogen achterblijven. Bij de afweging
over de uitzending van Nederlandse militairen naar Bosnië-Herzegowina
heeft dit een beslissende rol gespeeld.Van een eenduidig optreden van de internationale gemeenschap inzake het
voormalig Joegoslavië c.q. Bosnië-Herzegowina kan bezwaarlijk gesproken
worden. Tussen de diverse troepenleverende landen bestonden te dien aanzien
aanzienlijke tegenstellingen, hetgeen daadkracht niet steeds ten goede kwam.
Nederland was daarbij niet in de positie op het internationale beleid een
doorslaggevende invloed uit te oefenen. Oproepen van Nederland, met name binnen
de Europese Unie, voor een hardere lijn en grotere inzet vonden in de regel
weinig weerklank. Nederland is echter blijven ijveren voor een dergelijke
grotere betrokkenheid, een beleid dat bij parlement en publieke opinie in
Nederland in de bedoelde periode op ruime steun mocht rekenen. Het aanbod
van de logistieke eenheid als katalyserende factor teneinde de bestaande impasse
te doorbreken is hiervan een voorbeeld. De substantieel grote Nederlandse
bijdrage op de grond heeft overigens niet geleid tot toegenomen invloed op
het besluitvormingsproces in internationaal verband.In de gedachtenvorming over een extra Nederlandse militaire bijdrage in
de loop van 1993 werd lange tijd uitgegaan van de verwachting dat op meer
of minder korte termijn een vredesregeling – op basis van een, eventueel
gewijzigd, VOPP-plan – zou worden verwezenlijkt. Toen een vredesakkoord
uitbleef kreeg het concept van de «safe areas» in dezelfde tijd
gaandeweg meer aandacht.Dit concept van de «safe areas», ter bescherming van de burgerbevolking,
vond in Nederland grote weerklank, ook al bestond de bedenking dat het in
een ongunstig geval zou kunnen leiden tot een verkapte vorm van etnische zuivering.
Voor zover, nationaal of internationaal, al twijfels bestonden over de levensvatbaarheid
van het concept, dan werden deze ondergeschikt gemaakt aan de humanitaire
overwegingen. Wel bestond algemeen het besef dat de «safe areas»
militair niet verdedigbaar zouden zijn en slechts konden bestaan bij gratie
van de instemming van alle strijdende partijen.Voor Nederland, evenals voor de Europese Unie, liep de instelling van
de «safe areas», als een interim-maatregel, vooruit op een grotere
vredesregeling – op basis van het VOPP – waarbij deze gebieden
de kern zouden vormen van een aantal Moslim-gebieden. Toen in de loop van
1993 de kans dat het VOPP – al dan niet in afgezwakte of gewijzigde
vorm – verwezenlijkt zou worden steeds meer afnam tot het uiteindelijk
geheel van tafel verdween, veranderde het «safe area» concept
van karakter. Opgeven van het concept, dat nog maar kort te voren door de
Veiligheidsraad was aangenomen en o.m. door de Europese Unie werd gesteund
was op dat moment echter niet meer aan de orde. Een alternatief, anders dan
massale evacuatie of verovering door de Bosnische Serviërs was bovendien
niet voorhanden. Naast humanitaire redenen en het gevaar van grote vluchtelingenstromen
speelde de politieke geloofwaardigheid van de VN-operatie in dit verband een
belangrijke rol.Uitvoering van het concept van de «safe areas» was overigens
aan vele moeilijkheden onderworpen, in de eerste plaats vanwege de vraag of
bij de lidstaten de politieke wil bestond om hieraan effectief bij te dragen.
Dit bleek reeds uit de onmogelijkheid voor de SGVN om het benodigde aantal
troepen bijeen te krijgen. Dit gold al helemaal voor de feitelijk noodzakelijk
geachte variant, die 34 000 man troepen zou hebben vereist. Het bleek
evenzeer te gelden voor de lichtste variant van 7600 man, die meer gebaseerd
was op de aantallen die men verwachtte bijeen te krijgen dan op de aantallen
noodzakelijk voor een adequate bescherming en afschrikking van een potentiële
tegenstander. Er werd daarbij algemeen aangenomen dat reeds het feit van de
internationale aanwezigheid, gesteund vanuit de lucht, afdoende
afschrikwekkende werking zou hebben.Een inherente tegenstelling bestond van meet af aan tussen aan de ene
kant het humanitaire mandaat van UNPROFOR, waarvoor de actieve medewerking
van alle partijen noodzakelijk was, en de – eventuele – noodzaak
gewapend op te treden. Een krachtig gewapend optreden zou onvermijdelijk het
eerste in gevaar brengen. De kwetsbaarheid van de lichtbewapende VN-militairen
stelde hen bovendien bloot aan chicanes en risico's (w.o. gijzeling), die
een krachtdadig optreden, met name uit de lucht, bemoeilijkten zo niet uitsloten.
Daarmee was een wezenlijk dilemma geschapen.De internationale gemeenschap, en ook Nederland hebben dit dilemma wel
onderkend, maar daaruit niet de conclusie willen trekken dat het concept van
de «safe areas» derhalve zou moeten worden verlaten. Men rekende
er op dat niet zozeer de militaire kracht, maar reeds de aanwezigheid van
VN-eenheden afdoende zou zijn om aanvallen op de «safe areas»
af te wenden. Deze rekening bleek in laatste instantie echter niet op te gaan.Door het voortdurend ijveren van Nederland voor een meer actieve rol van
de internationale gemeenschap, een houding die niet alleen door parlement
en publieke opinie in 1993 werd ondersteund, maar zelfs bevorderd, was Nederland
in een positie gekomen waarin een grotere Nederlandse presentie wenselijk
en noodzakelijk werd geacht, ook al met het oog op de geloofwaardigheid van
de Nederlandse opstelling. Toen de mogelijkheid zich voordeed een bataljon
van de luchtmobiele brigade beschikbaar te stellen sprak het vanzelf dat hiervan
ook gebruik zou worden gemaakt, of dit nu was in het kader van een vredesregeling
of – zoals uiteindelijk is geschied – ter bescherming van «safe
areas».Eventuele bezwaren tegen een dergelijke uitzending moesten hiervoor wijken..De onhoudbaarheid van het «safe area»-concept bleek pas toen
na de instelling daarvan de veronderstelde pre-condities wegvielen. Toen dat
was geschied was het feitelijk niet meer mogelijk het concept te wijzigen.
In deze door onmacht beheerste periode hebben veel mensen het leven behouden. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22181-149.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl