Ontwerpbesluiten Unie-Verdrag; Verslag van een Schriftelijk Overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-10-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Eerste Kamer der Staten-Generaal
 1
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST140799
 2009-2010
 
 23 490
 Ontwerpbesluiten Unie-Verdrag
 
 
 
 
 FR
 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
 Vastgesteld 9 februari 2010
 De vaste commissie voor de JBZ-Raad heeft
in haar vergadering van 24 november 2009 gesproken over een ontwerp-Raadsbesluit
betreffende de toestemming tot ondertekening van een overeenkomst tussen de
Europese Unie en de Verenigde Staten over de uitwisseling van banktransactiegegevens
ten behoeve van het Terrorist Finance Tracking Programme (hierna: SWIFT-overeenkomst). De commissie heeft vernomen dat dit ontwerpbesluit op
de JBZ-Raad van 30 november 2009 is aangenomen en dat de SWIFT-overeenkomst
vanaf 1 februari 2010 voorlopig zal worden toegepast.
 Naar aanleiding daarvan heeft de commissie de minister van Justitie op
8 december 2009 een aantal vragen voorgelegd.
 
 De minister heeft op 5 februari 2010 gereageerd.
 
 De commissie brengt bijgaand verslag uit van het gevoerde schriftelijk
overleg.
 
 De griffier van de vaste commissie voor de JBZ-Raad,
 Kim van Dooren
 
 BRIEF AAN DE MINISTER VAN JUSTITIE
 Den Haag, 8 december 2009
 
 De vaste commissie voor de JBZ-Raad heeft in haar vergadering van dinsdag
24 november 2009 gesproken over een ontwerp-Raadsbesluit betreffende
de toestemming tot ondertekening van een overeenkomst tussen de Europese Unie
en de Verenigde Staten over de uitwisseling van banktransactiegegevens ten
behoeve van het Terrorist Finance Tracking Programme (hierna: SWIFT-overeenkomst). De commissie heeft vernomen dat dit ontwerpbesluit op
de JBZ-Raad van 30 november 2009 is aangenomen en dat de SWIFT-overeenkomst
vanaf 1 februari 2010 voorlopig zal worden toegepast. De commissie
wil u door middel van deze brief laten weten dat zij kritisch is over het
beschikbaar stellen van banktransactiegegevens aan het US Treasury Department.
Zij heeft dan ook een aantal vragen over de SWIFT-overeenkomst.
 
 Artikel 2 van de overeenkomst bepaalt dat
zij van toepassing is op het verkrijgen van banktransactiegegevens met het
oog op – kort gezegd – de bestrijding van terrorisme. De commissie
vraagt zich af van welk begrip «terrorisme» hier wordt uitgegaan.
De bepaling lijkt sterk op die in het Kaderbesluit van de Raad van 13 juni
2002 inzake terrorismebestrijding (2002/475/JBZ), maar de bewoordingen zijn
niet identiek, hoewel in artikel 8 van de overeenkomst expliciet naar het
kaderbesluit wordt verwezen. Is de indruk van de commissie juist dat de SWIFT-overeenkomst
van een ruimer begrip uitgaat? Hoe verhoudt de in de overeenkomst gebruikte
definitie zich tot de definitie van het begrip «terrorisme» zoals
dat in het kader van de Verenigde Naties of in de Verenigde Staten wordt gehanteerd?
 
 Een punt van zorg met betrekking tot de SWIFT-overeenkomst is voor de
commissie de bescherming van de privacy en de persoonsgegevens van deelnemers
aan het inter-landelijke betalingsverkeer. Artikel 1 van de overeenkomst spreekt
van «full respect for the privacy», maar de commissie vraagt zich
af van welk begrip en niveau van privacy hier wordt uitgegaan. Is dat het
Amerikaanse of het Europese, en zijn er wezenlijke verschillen tussen de twee?
Hoe verhoudt de bescherming van persoonsgegevens zoals geregeld in de overeenkomst
zich tot de Europese Privacyrichtlijn (Richtlijn 95/46/EG van het Europees
Parlement en de Raad van 24 oktober 1995 betreffende de bescherming van
natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en
betreffende het vrije verkeer van die gegevens)? Artikel 15 lid 3 van de overeenkomst
bepaalt dat eenieder die van mening is dat zijn persoonsgegevens zijn verwerkt
in strijd met de overeenkomst «administrative and judicial redress»
kan trachten te krijgen in overeenstemming met onder meer het recht van de
Verenigde Staten. Kunt u in het kader van deze bepaling aangeven op welke
wijze een individu kan opkomen tegen vermeende schending van de regels voor
verwerking van persoonsgegevens door bijvoorbeeld het US Treasury Department?
Welke procedures staan daartegen in de Verenigde Staten voor belanghebbenden
open?
 
 Ten slotte zou de commissie graag worden geïnformeerd over de verdere
afwikkeling van de SWIFT-overeenkomst. Naar de commissie begrepen heeft, zal
deze tijdelijke overeenkomst voor maximaal negen maanden gelden (artikel 15)
en kan het Europees Parlement haar nog tegenhouden op grond van bevoegdheden
die het heeft gekregen als gevolg van de inwerkingtreding van het Verdrag
van Lissabon op 1 december jl. De commissie
heeft vernomen dat het akkoord met de Verenigde Staten nog niet formeel gesloten
kon worden omdat enkele regeringen een parlementair voorbehoud op grond van
artikel 24, vijfde lid, EU-verdrag hadden gemaakt. In uw antwoord
op schriftelijke vragen van het lid Engels heeft u destijds aangegeven dat
de regering voornemens was ook een beroep op dit artikel te doen. Kunt u in dat licht aangeven waarom u later gesteld heeft
dat «de nationale goedkeuringsprocedure niet meer aan de orde (is)» ?
 
 Het is de bedoeling de tijdelijke SWIFT-overeenkomst nog in 2010 te vervangen
door een definitieve. De commissie heeft er begrip voor dat de onderhandelingen
over deze overeenkomst niet in de volle openbaarheid kunnen worden gevoerd.
Zij wil niettemin graag binnen de grenzen van het mogelijke geïnformeerd
worden over de ontwikkelingen rondom de totstandkoming van dit verdrag tussen
de Europese Unie en de Verenigde Staten.
 
 De commissie kijkt met belangstelling uit naar de beantwoording van haar
vragen.
 
 De voorzitter van de vaste commissie voor de JBZ-Raad,
 M.J.M. Kox,
 
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE
 Den Haag, 5 februari 2010
 
 In haar brief van 8 december 2009 (kenmerk 145 543u) heeft de
vaste commissie voor de JBZ-Raad een aantal vragen gesteld over de zogenoemde
SWIFT-overeenkomst.
 
 De commissie vraagt of in artikel 2 van de overeenkomst wordt uitgegaan
van een ruimer begrip terrorisme dan in het Kaderbesluit van de Europese Unie
inzake terrorismebestrijding, en hoe de in de
overeenkomst gebruikte definitie zich verhoudt tot de definitie die wordt
gehanteerd door de Verenigde Naties of de Verenigde Staten.
 
 De definitie in artikel 2 van de SWIFT-overeenkomst behelst een zowel
voor de Verenigde Staten als voor de Europese Unie aanvaardbare inkadering
voor het verstrekken van informatie over bancaire transacties ten behoeve
van de opsporing van terrorismefinanciering. De definitie sluit aan bij de
omschrijving zoals die aan Amerikaanse zijde wordt gebruikt in het kader van
de opsporing van (financiering van) terroristische misdrijven in het Terrorist
Finance Tracking Programme (TFTP). In de definitie staat een omschrijving
van een terroristisch oogmerk centraal die grotendeels overeenkomt met de
omschrijving van het oogmerk zoals deze is opgenomen in artikel 2 van het
Kaderbesluit inzake terrorismebestrijding. De nadere toespitsing op een lijst
van gedragingen, zoals in artikel 2 van het Kaderbesluit geschiedt, ontbreekt,
maar levert vanwege de veelomvattendheid van de daarin opgesomde gedragingen
geen aanmerkelijk verschil op. Een ander verschil is dat artikel 2 van de
SWIFT-overeenkomst – anders dan artikel 2 van het Kaderbesluit –
niet vereist dat het gaat om naar het recht van de VS of EU-lidstaten met
het genoemde terroristisch oogmerk gepleegde strafbare
feiten. Aangenomen moet worden dat dit overbodig is geacht, omdat
de SWIFT-overeenkomst complementair is aan de EU-VS-rechtshulpovereenkomst en bilaterale rechtshulpinstrumenten tussen de lidstaten
en de VS, waaruit het vereiste van een strafbaar
feit voortvloeit. De verklaring die Nederland heeft afgelegd bij aanvaarding
van de SWIFT-overeenkomst had mede tot doel om dit punt te verduidelijken.
Conclusie is dat de definitie in de SWIFT-overeenkomst ruimer lijkt dan die
gebruikt in artikel 2 van het Kaderbesluit, maar dat in de praktijk de verschillen
gering zullen zijn.
 Opgemerkt dient nog te worden dat pogingen om in VN-verband te komen tot
een op mondiaal niveau gedragen definitie van het begrip «terrorisme»
tot dusver helaas geen resultaat hebben opgeleverd. De onderhandelingen die
sinds 2000 over een alomvattend VN-Verdrag tegen internationaal terrorisme
worden gevoerd, verlopen moeizaam.
 
 In artikel 8 van de SWIFT-overeenkomst wordt inderdaad gerefereerd aan
het Kaderbesluit inzake terrorismebestrijding. Artikel 8 ziet op een andere
situatie dan artikel 2. Het gaat in artikel 8 niet om een rechtshulpverzoek
aan een EU-lidstaat tot verstrekking van gegevens over banktransacties, maar
om een verzoek aan de VS tot verstrekking van informatie uit het TFTP. Omdat
dit verzoek uitgaat van – een lidstaat van – de Europese Unie,
is hier gekozen voor verwijzing naar de artikelen 1 tot en met 4 van het Kaderbesluit.
 
 De commissie vraagt van welk begrip en niveau van privacy in de overeenkomst
wordt uitgegaan.
 
 Wat privacy betreft is de overeenkomst voor een groot deel gebaseerd op
de al bestaande waarborgen in het TFTP, zoals die in 2007 door de VS zijn
geformuleerd (en later door de Europese Unie onderschreven) in de zogenoemde TFTP-Representations (zie bijlage).
Die waarborgen houden bijvoorbeeld in dat de gegevens uitsluitend worden verwerkt
voor het tegengaan van terrorisme (doelbinding), dat de gegevens slechts worden
doorzocht op grond van al bestaande informatie dat er een verband is met terrorisme
of terrorismefinanciering (dus geen «datamining») en dat de gegevens
uiterlijk vijf jaar na ontvangst worden vernietigd. De Franse onderzoeksrechter
Bruguière heeft eind 2008 vastgesteld dat het TFTP voldoet aan de TFTP-Representations.
 SWIFT, een coöperatieve vereniging naar Belgisch recht, heeft maatregelen
genomen om het niveau van gegevensbescherming te verhogen, waarna de Belgische
privacytoezichthouder eind 2008 heeft vastgesteld dat de gegevensverstrekking
door SWIFT aan de VS voldoet aan de Belgische privacywet. Aangezien die wet, net als de Wet bescherming persoonsgegevens, strekt
tot implementatie van de Europese privacyrichtlijn, mag ervan worden uitgegaan
dat de beslissing van de Belgische toezichthouder tevens inhoudt dat SWIFT
voldoet aan het beschermingsniveau van de richtlijn.
 
 Vermeldenswaard is verder dat de overeenkomst de bevoegdheid van de nationale
privacytoezichthouders bevestigt (artikel 11, eerste lid) en dat de overeenkomst
in elk geval na zes maanden wordt geëvalueerd, samen met twee vertegenwoordigers
van de privacytoezichthouders uit de lidstaten. Daarbij zal in elk geval worden
gekeken naar de evenredigheid van de gegevensverstrekking, op basis van de
vraag of de gegevens waardevol zijn geweest voor het tegengaan van terrorisme
(artikel 10, tweede lid).
 
 De commissie vraagt op welke wijze een individu kan opkomen tegen vermeende
schending van de regels voor verwerking van persoonsgegevens in de VS, en
welke procedures daartegen in de VS voor belanghebbenden openstaan.
 
 De overeenkomst bepaalt dat eenieder die van oordeel is dat zijn persoonsgegevens
zijn verwerkt in strijd met de overeenkomst, het recht heeft om bij een administratieve
of rechterlijke instantie beroep in te stellen in overeenstemming met onder
meer het recht van de VS (artikel 11, derde lid). De overeenkomst strekt echter
niet tot afwijking of wijziging van het huidige recht (artikel 13). Het bestaande
recht is dus bepalend.
 
 Het antwoord op de vraag welke rechtsbescherming in de VS openstaat, hangt
mede af van de aard van de vermeende schending. Denkbaar is dat iemand merkt
dat hij door de VS wordt verdacht van betrokkenheid bij terrorisme, terwijl
dat volgens hem berust op een onjuiste interpretatie van een financiële
transactie waarbij hij betrokken was. In een dergelijk geval kan hij daartegen
bezwaar maken bij het Amerikaanse Ministerie van Financiën («Office
of Foreign Assets Control»). Als een Amerikaanse overheidsinstantie
op basis van een dergelijke verdenking jegens hem een nadelig besluit neemt,
dan kan hij daartegen beroep instellen bij de Amerikaanse rechter op grond
van de Administrative Procedures Act. Beide mogelijkheden staan ook open voor
Europeanen.
 
 Ten slotte vraagt de commissie waarom ik heb gesteld dat de nationale
goedkeuringsprocedure niet meer aan de orde is, terwijl ik eerder heb aangegeven
dat de regering voornemens was om de tijdelijke SWIFT-overeenkomst ter goedkeuring
voor te leggen aan het Nederlandse parlement.
 
 Toen ik op 1 september 2009 antwoordde op schriftelijke vragen van
het lid Engels was nog onduidelijk of het Verdrag
van Lissabon in werking zou treden en zo ja, wanneer. Op 17 november
2009, toen ik antwoordde op de schriftelijke vragen van het Tweede
Kamerlid Pechtold, stond vast dat het Verdrag
van Lissabon in werking zou treden met ingang van 1 december 2009. Het
concept-Raadsbesluit tot ondertekening van de SWIFT-overeenkomst dat toen
voorlag en waarmee ik op 30 november heb ingestemd, bepaalde dat de overeenkomst
zou worden ondertekend«subject to its conclusion at a later date»,
dus onder voorwaarde van de latere formele sluiting. Die voorwaarde had tot
gevolg dat de ondertekende SWIFT-overeenkomst vanaf 1 december 2009
zou gaan vallen onder de procedure van artikel 218 van het Verdrag betreffende
de werking van de Europese Unie (VWEU), dat voorziet in goedkeuring door het
Europees Parlement en niet meer in de mogelijkheid dat een lidstaat pas aan
de overeenkomst gebonden is na goedkeuring door het nationale parlement. Een
dergelijke mogelijkheid zou zich ook niet verdragen met het feit dat de Raad
na de goedkeuring door het Europees Parlement het besluit houdende sluiting
van de overeenkomst vaststelt met gekwalificeerde meerderheid (zie artikel
218, zesde lid, aanhef en onderdeel a, onder v, en achtste lid, eerste volzin).
 
 Ten behoeve van de onderhandelingen voor de langetermijnovereenkomst werkt
de Europese Commissie momenteel aan een concept-onderhandelingsmandaat, dat
zij aan de Raad zal voorleggen. Ik zal u op de hoogte houden van de verdere
ontwikkelingen.
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin
 
 
 
 
 Samenstelling:
 Holdijk (SGP), Dölle (CDA), Van de Beeten (CDA), Broekers-Knol (VVD),
De Graaf (VVD), Kox (SP), (voorzitter), Meurs (PvdA), Eigeman (PvdA), Engels
(D66), Franken (CDA), (vice-voorzitter), Van Kappen (VVD), Peters (SP), K.G.
de Vries (PvdA), Haubrich-Gooskens (PvdA), Reuten (SP), Koffeman (PvdD), Böhler
(GL), Van Bijsterveld (CDA), Strik (GL), Lagerwerf-Vergunst (CU), Duthler
(VVD), Vliegenthart (SP), Kuiper (CU), Yildirim (Fractie-Yildirim) en Tiesinga
(CDA). 
 
 
 Dossier 4.4.75 op www.europapoort.nl
 
 
 Dossier 4.4.75 op www.europapoort.nl
 
 
 De commissie gaat uit van de versie met nummer 16 110/09 van 27 november
2009.
 
 
 Persverslag van de JBZ-Raad van 30 november 2009, voorlopige versie,
p. 11: «The European Parliament must consent to the formal conclusion
of this temporary agreement in the coming months». Zie tevens Agence
Europe 1 december 2009, nr. 10 030: «In any event, the European
Parliament will have the opportunity to veto a definitive conclusion of the
temporary agreement, which would have the result of rendering it null and
void».
 
 
 Aanhangsel Handelingen I 2008/09, nr. 13 Herdruk.
 
 
 Antwoord op schriftelijke vragen van het Tweede Kamerlid Pechtold, Aanhangsel
Handelingen II 2009/10, nr. 682.
 
 
 Besluit nr. 2010/16/GBVB/JBZ van de Raad van de Europese Unie van 30 november
2009, houdende ondertekening, namens de Europese Unie, van de Overeenkomst
tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten van Amerika inzake de verwerking
en doorgifte van gegevens betreffende het financiële berichtenverkeer
van de Europese Unie naar de Verenigde Staten ten behoeve van het programma
voor het traceren van terrorismefinanciering (PbEU L 8).
 
 
 Kaderbesluit nr. 2002/475/JBZ van de Raad van de Europese Unie van 13 juni
2002 inzake terrorismebestrijding (PbEU L 164).
 
 
 Overeenkomst betreffende wederzijdse rechtshulp in strafzaken tussen de
Europese Unie en de Verenigde Staten van Amerika, PbEG L 2003, 181, Trb. 2004,
298.
 
 
 Voor Nederland gaat het om het Verdrag bevattende het instrument bedoeld
in artikel 3, tweede lid, van de overeenkomst betreffende wederzijdse rechtshulp
in strafzaken tussen de Verenigde Staten van Amerika en de Europese Unie,
ondertekend te Washington op 25 juni 2003, inzake de toepassing van het
Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Verenigde Staten van Amerika
aangaande wederzijdse rechtshulp in strafzaken, ondertekend te ’s-Gravenhage
op 12 juni 1981, Trb. 2004, 300.
 
 
 Zie Kamerstukken II 2008/09, 26 150, nr. 78.
 
 
 Brief aan de Europese Unie van 28 juni 2007, PbEU C 2007, 166.
 
 
 Beslissing van 9 december 2008 van de Commissie voor de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer, zie www.privacycommission.be/nl/decisions/commission/decisions.
 
 
 Zie uitgebreider de TFTP-Representations, blz. 23.
 
 
 Aanhangsel Handelingen I 2008/09, nr. 13 Herdruk.
 
 
 Aanhangsel Handelingen II 2009/10, nr. 682.