Wijziging van de Wet milieubeheer (luchtkwaliteitseisen); Nadere memorie van antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20062007-30489, nr. J

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

26-04-2007

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

30489 nr. J

24-04-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamArtikel 5.8Vraag:Antwoord:Gedelegeerde regelgevingArtikel 15.16aVraag:Antwoord:Vraag:Nadere regels omtrent bouw van scholen nabij locaties
met verhoogde concentratiesAntwoord:Meet- en rekenmethodenVraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:«In betekenende mate»Vraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:Ontkoppeling van de ruimtelijke besluitvorming en luchtkwaliteitVraag:Antwoord:Bevoegdheden ministerVraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:Juridische onzekerhedenVraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL)Vraag:Antwoord:HoudbaarheidVraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:GrenswaardenVraag:Antwoord:Europese RichtlijnontwikkelingVraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:Anticiperen op PM2,5 normstellingVraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:Inspraak en burgerparticipatieVraag:Antwoord:Gezondheid en luchtkwaliteitVraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:Kosten van maatregelenVraag:Antwoord:Gevolgen voor andere beleidsterreinenVraag:Antwoord:BIJLAGE 1Vragen:Antwoord op vraag 1:Antwoord op vraag 2:Antwoord op vraag 3:Antwoord op vraag 4:Antwoord op vraag 5:BIJLAGE 3:Uitgangspunten voor berekeningen in het NSLVraag:Antwoord:Vraag:Antwoord:
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30489Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 91 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 489Wijziging van de Wet milieubeheer (luchtkwaliteitseisen)JNADERE MEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 24 april 2007Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de verdere vragen van de leden
van de diverse fracties. Onderstaand wordt op de vragen ingegaan. Artikel 5.8Vraag:Namens alle leden van de commissie wordt opnieuw stil gestaan bij het
gestelde in art. 5.8 van het wetsvoorstel. Dit artikel voorziet erin dat de
minister ter implementatie van een EU-richtlijn bij ministeriële regeling
niet alleen bijlage 2 van de Wet Milieubeheer kan wijzigen, doch daarnaast
ook regelingen zoals opgenomen in het wetsvoorstel zelf. Aldus beoogt deze
wetsbepaling een lagere regelgever als de minister te machtigen om, indien
gewenst, een richtlijn te implementeren, ook als die implementatie afwijkt
van de wet in formele zin.De commissie vroeg zich af of deze voorgestelde regeling zich verdraagt
met de Grondwet. In dit verband zij gewezen op de motie-Jurgens c.s. van 14 maart
2006 (Kamerstukken I, 2005–2006, 21 109, A) die door de Eerste
Kamer met algemene stemmen is aangenomen en waarvan de minister van Justitie
namens de regering heeft meegedeeld deze te zullen uitvoeren. In bedoelde
motie is erop gewezen dat uit de tekst van art. 81 Grondwet voortvloeit dat
het vaststellen van een Wet in formele zin, en dus ook het afwijken daarvan,
het besluit behoort te zijn van regering en Staten-Generaal, terwijl er voorts
op gewezen is dat de kenbaarheid van een wet in formele zin wordt belemmerd
wanneer de wet buiten de in art. 81 Grondwet geregelde wijze zou worden gewijzigd.Deze zelfde problematiek is recentelijk op 7 februari 2007 in de
Eerste Kamer nog aan de orde geweest in het kader van de vaststelling van
een nieuwe Geneesmiddelenwet (nummer 29 359). De desbetreffende wet bevat
een regeling vergelijkbaar met het hiervoor genoemde art. 5.8. Namens de gehele
Kamer is toen gesteld dat de desbetreffende regeling niet aanvaardbaar was
in welk kader tevens gewezen is op de hiervoor reeds genoemde motie-Jurgens
van 14 maart 2006. Dit alles is op 7 februari jl. voor de regering
aanleiding geweest om bij monde van de minister van Justitie aan de Eerste
Kamer toe te zeggen de desbetreffende regeling niet in werking te doen treden,
welke toezegging bij het desbetreffende wetsvoorstel relatief
eenvoudig uitvoerbaar was aangezien dat wetsvoorstel de mogelijkheid kende
het tijdstip van inwerkingtreding voor bepalingen van het wetsvoorstel verschillend
vast te stellen. Een zodanige mogelijkheid is eveneens neergelegd in art.
VIII van het hier aan de orde zijnde wetsvoorstel. Kan de minister namens
de regering meedelen dat bij aanvaarding van het hier aan de orde zijnde wetsvoorstel
gebruik zal worden gemaakt van het hiervoor vermelde art. VIII, zodanig dat
art. 5.8 van het wetsvoorstel pas in werking zal treden, als in bedoeld artikel
de mogelijkheid is vervallen bij ministeriele regeling af te wijken van bepalingen
van het wetsvoorstel zelf.Antwoord:Ik vat het standpunt van de leden van de commissie aldus samen dat er
bezwaren van staatsrechtelijke aard worden gezien tegen de constructie dat
bij ministeriële regeling afwijkingen van het lichaam van de wet mogelijk
worden gemaakt. Naar ik begrijp bestaan deze bezwaren niet wanneer bij ministeriële
regeling wordt afgeweken van de bijlage van de wet.Wat betreft de rechtmatigheid en algemene staatsrechtelijke en grondwettelijke
aspecten van een in een formele wet opgenomen tijdelijke delegatiegrondslag
om (bij lagere regeling) een wet te kunnen wijzigen (het onderwerp van de
motie-Jurgens) wil ik verwijzen naar het in voorbereiding zijnde antwoord
van mijn ambtsgenoot van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op het
rapport De Nederlandse Grondwet en de Europese Unie
van dr. L.F.M. Besselink c.s.1 dat is uitgebracht
naar aanleiding van een motie-Jurgens c.s.,2 alsmede
of en op welke wijze uitvoering wordt gegeven aan een motie-Jurgens c.s. van
14 maart 2006.Voorts zal de Minister van Justitie in een afzonderlijke brief ingaan
op de gevallen waarin en voorwaarden waaronder het kabinet delegatie met afwijkingsbevoegdheid
aanvaardbaar acht en aanpassingen van de Aanwijzingen voor
de Regelgeving op dit punt nodig. Op deze algemene aspecten zal derhalve
niet in het kader van deze nadere memorie van antwoord worden ingegaan.Wat betreft de specifiek ten aanzien van artikel 5.8 bij de leden van
de commissie levende vraag, kan ik de gevraagde toezegging hierbij volledig
doen. Dit houdt in dat bij aanvaarding van het hier aan de orde zijnde wetsvoorstel
gebruik zal worden gemaakt van artikel VIII, zodanig dat artikel 5.8 van de
Wet milieubeheer (Wm), zoals opgenomen in het wetsvoorstel, niet in werking
zal treden, zolang in bedoeld artikel de mogelijkheid is voorzien bij ministeriële
regeling af te wijken van bepalingen van het wetsvoorstel zelf. Wat het voorgestelde
artikel 5.8 betreft wil ik hierna kort stilstaan bij de ontstaansgeschiedenis
en ratio van deze bepaling. Daarna wil ik aangeven welke verdere stappen ten
aanzien van deze bepaling mij voor ogen staan teneinde tegemoet te komen aan
de wens van de Kamer, zonder dat afbreuk wordt gedaan aan de wens om tijdig
over een voorziening te beschikken om in elk geval de normstelling van de
komende nieuwe richtlijn voor luchtkwaliteit en schonere lucht voor Europa
(inclusief het daarin vervatte uitstel van de verplichting om aan de grenswaarden
te voldoen) zo spoedig mogelijk te kunnen implementeren na de vaststelling
van die richtlijn.Artikel 5.8 van de Wm is in het wetsvoorstel opgenomen om een zo snel
mogelijke implementatie (bij tijdelijke ministeriële regeling) van de
komende nieuwe richtlijn mogelijk te maken, inclusief de in de (ontwerp-)
richtlijn vervatte mogelijkheden tot het verkrijgen van uitstel van de verplichting
om aan de grenswaarden voor zwevende deeltjes (PM10) en stikstofdioxide
te voldoen (derogatie). Zodra vaststaat dat van de derogatiemogelijkheid gebruik
kan worden gemaakt kunnen de gewijzigde ingangsdata van de normen
worden geïmplementeerd. Vervolgens kan het NSL, dat uitgaat van de nieuwe
normstelling, worden vastgesteld en kan de stagnatie in de ruimtelijke besluitvorming
verminderen.De in artikel 5.8, eerste lid, opgenomen bevoegdheid betrof aanvankelijk
alleen bijlage 2 van de Wm en de daarin opgenomen normstelling (grenswaarden,
ingangsdata enzovoorts). Bij het nader rapport (Kamerstukken II 2005/2006,
30 489, nr. 4) is deze bevoegdheid verruimd tot titel 5.2 van de
Wet milieubeheer en is deze voorts verruimd tot gevallen waarin dat wenselijk
(in plaats van noodzakelijk) is. Reden hiervoor was dat hiermee sneller kan
worden voldaan aan, en ingespeeld op, niet alleen een wijziging of toevoeging
van normen maar ook wijzigingen in de systematiek van het stelsel en de daarmee
samenhangende verplichtingen. Eén en ander was mede ingegeven door
de onzekerheid met betrekking tot de definitieve tekst van de nieuwe richtlijn
luchtkwaliteit. Niet uitgesloten kon worden dat de implementatie van de richtlijn,
naast wijzigingen in de normstelling, ook zou leiden tot wijzigingen in de
artikelen van titel 5.2 van de Wm. Het zou daarbij bijvoorbeeld kunnen gaan
om wijzigingen verband houdend met de voorwaarden voor derogatie, de plansystematiek
e.d. In dat geval zou dus mogelijk niet kunnen worden volstaan met wijziging
van alleen bijlage 2 van de Wm.Reden voor de vervanging van «noodzakelijk» door «wenselijk»
was om zeker te stellen dat de versnelde implementatie mogelijk zou zijn,
ook indien deze strikt juridisch genomen niet direct noodzakelijk zou zijn
uit hoofde van het Europese of nationale recht maar wel wenselijk (met name
om de stagnatie in de ruimtelijke besluitvorming te verminderen). Bij tweede
nota van wijziging (Kamerstukken II 2006/2007, 30 489, no. 4) is
de werking van het eerste lid verder verruimd tot de op titel 5.2 berustende
bepalingen (van lagere regelingen). Reden daarvoor was om desgewenst ook bepalingen
van een algemene maatregel van bestuur snel te kunnen wijzigen.Naar het zich thans laat aanzien, zal het mogelijk zijn om gebruik te
maken van derogatie indien (enkel) de bijlage aangepast wordt. Derhalve kan
tegemoet gekomen worden aan de wens van de Kamer om artikel 5.8 Wm te beperken
tot de mogelijkheid om de bijlage te wijzigen bij ministeriële regeling.
Overigens hecht ik er aan te wijzen op het belang van een voortvarende parlementaire
behandeling zodat door een spoedige implementatie verdere stagnatie in de
ruimtelijke besluitvorming wordt voorkomen.Gedelegeerde regelgevingArtikel 15.16aVraag:De leden van de CDA-fractie willen nog nader stilstaan bij art. 15.16a
van het wetsvoorstel. De staatssecretaris wijst er terecht op dat hij het
amendement dat geleid heeft tot dit artikel heeft ontraden, omdat naar zijn
mening een zodanige regeling zou leiden tot een vergaande mate van centralisatie
in het ruimtelijk besluitvormingsstelsel waarvan juist decentrale verantwoordelijkheden
en bevoegdheden de kern vormen. Deze opstelling van de regering heeft er mede
toe geleid dat in het laatste stadium van behandeling van het wetsvoorstel
nog een wijziging in het amendement is aangebracht, zodanig dat er thans niet
langer sprake is van een imperatieve inhoud, doch van een «kan»-bepaling.
Het desbetreffende wetsartikel vangt immers aan met de woorden: «Bij
algemene maatregel van bestuur, kan worden bepaald..» enz. Dat sluit
ook aan bij datgene wat door de heer Duyvendak, zijnde een van de indieners
van het amendement, werd betoogd als volgt: «Het amendement verbiedt
helemaal niets. Het maakt het alleen mogelijk om met nadere regels te komen
als de staatssecretaris of de minister ziet dat het fout gaat. Als ieder zijn verantwoordelijkheid neemt, hoeft het niet en als dat niet het geval
is, als het fout gaat, kan er worden ingegrepen». Tegen deze achtergrond
verbaast het deze leden dat thans op pag. 15 en 16 van het wetsvoorstel wordt
meegedeeld dat er hoe dan ook een amvb gevoelige bestemmingen zal worden opgesteld.
De staatssecretaris verontschuldigt zich zelfs voor het feit dat er thans
nog geen uitwerking in de vorm van een ontwerp-amvb beschikbaar is. De leden
van de CDA fractie vroegen zich af of thans reeds in de praktijk de noodzaak
is aangetoond dat een zodanige amvb wordt uitgevaardigd, teneinde te kunnen
optreden in situaties waarin het thans reeds fout zou gaan. In dit verband
wezen deze leden erop dat zij hadden vernomen dat de inspectie van VROM thans
reeds met beroep op de desbetreffende nieuwe bepaling aan gemeenten kenbaar
maakt dat men van plan is in de toekomst op te treden tegen bepaalde locaties
van gevoelige bestemmingen, waarbij in dat kader onvermeld blijft dat het
nog niet vaststaat of er enige noodzaak bestaat de desbetreffende amvb uit
te vaardigen, terwijl er voorts een onvolledige voorstelling van zaken wordt
gegeven over de reikwijdte van de desbetreffende bepaling, daar waar deze
expliciet beperkt is tot situaties waarin een in bijlage 2 opgenomen grenswaarde
op of na het tijdstip van ingang wordt overschreden of dreigt te worden overschreden.Antwoord:Artikel 5.16a van de Wm is in het wetsvoorstel opgenomen via het door
de Tweede Kamer aanvaarde nader gewijzigde amendement-Van der Ham/Duyvendak
(Kamerstukken II 2006/2007, 30 489, nr. 33). Tijdens de plenaire
behandeling van het wetsvoorstel in de Tweede Kamer is door de toenmalige
Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
aangegeven dat dit amendement niet zijn voorkeur had. Gebleken is echter dat
een grote meerderheid in de Kamer het wenselijk achtte dat in aanvulling op
de afwegingen die bestuursorganen dienen te maken in het kader van het proces
van een goede ruimtelijke ordening, bij algemene maatregel van bestuur regels
worden gesteld ten aanzien van de locatie van gevoelige bestemmingen in overschrijdingssituaties.
De reden waarom het amendement op het laatste moment de vorm van een «kan»-bepaling
heeft gekregen was slechts gelegen in de overweging dat ten tijde van de beoogde
inwerkingtreding van het wetsvoorstel een dergelijke amvb nog niet gereed
zou kunnen zijn. Ingevolge de oorspronkelijke redactie van het amendement
zou inwerkingtreding van de wet vertraagd worden totdat ook de betreffende
amvb in werking zou kunnen treden. Tegen deze achtergrond ligt het voor de
hand een dergelijke amvb daadwerkelijk voor te bereiden en in procedure te
brengen. De CDA-fractie constateert overigens terecht dat het niet gebruikelijk
is voor de VROM-inspectie om op de daadwerkelijke inhoud van de amvb vooruit
te lopen. Dit is naar mijn weten ook niet het geval. Het is mij echter wel
bekend dat de inspectie in specifieke gevallen wijst op het feit dat uit het
door de Tweede Kamer aanvaarde amendement Van der Ham/Duijvendak beperkingen
voor de bouw van gevoelige functies langs snelwegen zouden kunnen voortvloeien.
Het betreft in die gevallen adviezen over gewenste ruimtelijke plannen, waarover
de formele besluitvorming pas plaats zal vinden op het moment dat het amendement
mogelijk in regelgeving is doorvertaald.Daarnaast acht ik het overigens terecht dat er vanuit de inspectie op
gewezen wordt dat er gezondheidskundige overwegingen zijn die bepaalde situaties
minder wenselijk maken. Uit onderzoek in binnen- en buitenland is immers gebleken
dat langdurige blootstelling aan luchtverontreiniging langs drukke wegen aanleiding
geeft tot gezondheidsrisico’s voor met name gevoelige groepen zoals
kinderen.Vraag:In het voorlopig verslag heeft de PvdA-fractie duidelijk gemaakt veel
waarde te hechten aan inzicht in de aangekondigde amvb’s en ministeriële
regelingen, omdat cruciale onderdelen voor de uitvoering van de wet daarin
geregeld worden. Specifiek richt zij nog de aandacht op:Nadere regels omtrent bouw van scholen nabij locaties
met verhoogde concentratiesDe PvdA-fractie verzoekt de regering tevens om inzage in de contouren
van de amvb die uitwerking geeft aan het amendement Van der Ham-Duijvendak,
dat de mogelijkheid introduceert om nadere regels te stellen omtrent bijvoorbeeld
de bouw van scholen of kinderopvang op of nabij locaties met verhoogde concentratie
luchtvervuiling. Deelt de regering de opvatting van de PvdA fractie dat het
voor de uitwerking van het NSL in de praktijk, en voor de boordeling van overschrijdingen
van grenswaarden op programmaniveau, cruciaal is welke nadere regels uit dit
amendement voorvloeien? Kan de regering de Eerste Kamer voor de plenaire behandeling
van voorliggend wetsvoorstel informeren omtrent de contouren van deze amvb?Antwoord:Zoals reeds is aangegeven in de memorie van antwoord, is er thans nog
geen uitwerking in de vorm van een ontwerp-amvb beschikbaar. Wel kan aangegeven
worden dat de inhoud van deze amvb uiteraard nauw aan zal sluiten bij de tekst
en toelichting van het amendement Van der Ham-Duijvendak. Dit betekent dat
er in principe regels gesteld zullen worden die van toepassing zijn in situaties
waar sprake is van (dreigende) overschrijding van een grenswaarde. Waar het
gaat om de toelaatbaarheid van bepaalde nieuwe functies langs drukke wegen,
betekent dit dat deze eisen niet langs alle drukke wegen zullen gelden en
alleen tijdelijk een rol spelen, zolang de bestaande normoverschrijding niet
is opgelost.De programmatische aanpak van het NSL is er op gericht al de bestaande
en toekomstige overschrijdingssituaties op te lossen. De inhoud van deze amvb
heeft dan ook in principe geen gevolgen voor de beleidsopgave voor het NSL.
Wel kan de inhoud van invloed zijn op de locatiekeuze van bepaalde projecten.Meet- en rekenmethodenVraag:Op welke wijze is de samenhang geborgd in de methodiek voor de rapportageverplichtingen
van lagere overheden aan Europa, alsmede bij de rekenmethoden die ter onderbouwing
van het NSL worden ingezet? Deelt de regering de opvatting van de PvdA-fractie
dat zolang die samenhang niet aan de orde is er geen goed beeld van de saneringsopgave
gemaakt kan worden? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat gaat zij daaraan op korte
termijn doen? Kan de regering voorts toelichten op welke wijze over de verschillende
meet- en rekenmethoden met lagere overheden wordt gecommuniceerd?Antwoord:Op basis van de EU-richtlijn terzake hebben niet de lagere overheden rapportageverplichtingen
aan Europa, maar de nationale overheid. Wel zal in de Regeling beoordeling
luchtkwaliteit op basis van de nieuwe wet de verplichting worden vastgelegd
dat de gemeenten aan de provincies rapporteren en de provincies
aan het rijk, net zo als dit in het nu nog vigerende Besluit Luchtkwaliteit
2005 het geval is. Om de samenhang te waarborgen en de rapportageverplichting
van de andere overheden zo efficiënt mogelijk te laten plaats vinden,
zullen de rapportages die door de andere overheden in NSL-kader plaats vinden
door het rijk worden gebruikt ten behoeve van de nationale rapportage aan
de Europese Commissie. Inhoudelijk is het zo dat zowel het instrumentarium
dat thans door de andere overheden wordt gebruikt voor de invulling van de
rapportageverplichting als de methodieken die in NSL-kader worden ontwikkeld
in lijn zijn met het huidige meet- en rekenvoorschrift. Omdat het NSL pas
zal worden vastgesteld als de nieuwe EU-richtlijn luchtkwaliteit van kracht
is (zie het antwoord op de betreffende vraag van de leden van de PvdA-fractie
onder «Houdbaarheid», hierna), wordt bij de beoordeling van de
saneringsopgave in NSL-kader en bij het saneringstool echter wel rekening
gehouden met rekenafstanden zoals deze uit de nieuwe EU-richtlijn luchtkwaliteit
zullen volgen. Bij de voorbereiding van de rapportage maken overheden derhalve
gebruik van methoden die voldoen aan de eisen die zijn opgenomen in de Europese
richtlijnen en zijn vastgelegd in het Besluit luchtkwaliteit 2005, de Meetregeling
luchtkwaliteit 2005 en het Meet- en rekenvoorschrift bevoegdheden luchtkwaliteit.
De inhoud van de betreffende regelingen wordt op basis van het wetsvoorstel
vastgelegd in de Regeling beoordeling luchtkwaliteit. Het saneringstool dat
in het kader van het NSL wordt gebruikt, is geënt op dezelfde methoden,
en strookt dan ook eveneens met de geldende regels. Gezien deze samenhang
kan een goed beeld van de saneringsopgave worden verkregen. In de Regeling
beoordeling luchtkwaliteit zullen regels worden opgenomen om de«traditionele»
rapportage te stroomlijnen met de NSL rapportage.Er is gezien het voorgaande dan ook geen reden om aan te nemen dat er
geen goed beeld van de saneringsopgave gemaakt kan worden.In het Meet-en rekenvoorschrift is vastgelegd dat de minister van VROM
jaarlijks de generieke invoergegevens ten behoeve van het uitvoeren van luchtkwaliteitsberekeningen
bekend maakt middels een kennisgeving in de Staatscourant. De gegevens zelf
worden beschikbaar gesteld op de website van VROM. Op die website is ook een
overzicht opgenomen van door de minister van VROM goedgekeurde rekenmodellen.
Voorts is een Handreiking meten en rekenen luchtkwaliteit in voorbereiding.
Wanneer deze handreiking beschikbaar is, zal deze aan alle gemeenten en provincies
worden toegezonden. Daarnaast is de Helpdesk van Infomil beschikbaar voor
het beantwoorden van vragen op het gebied van rekenen en meten.Vraag:Het kabinet onderschrijft net als de PvdA fractie – in lijn van
de Commissie MER – dat er veel onzekerheden bestaan omtrent de berekeningen
van relevante milieueffecten. Het kabinet zal bij de definitieve vaststelling
van het NSL aangeven op welke wijze de monitor van het NSL, en van de berekeningen
die daarbinnen gehanteerd worden, zal worden vormgegeven. Wat betekent dit
voor de reeds bestaande praktijk en voor eventuele bijsturing daarvan? Kan
de regering al wel de uitgangspunten van de monitor schetsen?Antwoord:Het instrumentarium dat thans door gemeenten en provincies wordt gebruikt
om te voldoen aan de rapportageverplichting, alsook de methodieken die in
NSL-kader worden gebruikt zijn volledig in lijn met de huidige regelgeving
ten aanzien van metingen en berekeningen. De bestaande praktijk behoeft derhalve
geen bijsturing. De monitoring van het NSL zal binnen deze kaders passen.Vraag:De regering wijst in de memorie van antwoord op de beoordeling van het
saneringstool voor de doorrekening van de luchtkwaliteit door het Milieu-
en Natuurplanbureau. Zijn hiervan reeds resultaten bekend en kan de regering
deze nog voor de plenaire behandeling van voorliggend wetsvoorstel aan de
Eerste Kamer doen toekomen?Antwoord:Het conceptrapport van de review van de saneringstool wordt medio april
besproken met het MNP. Daarna wordt het rapport afgerond. Ik zal de rapportage
op zo kort mogelijke termijn aan de Eerste Kamer doen toekomen.«In betekenende mate»Vraag:Het begrip «in betekenende mate bijdragen aan de luchtkwaliteit»
wordt per amvb ingevuld. Verdere concretisering zal per ministeriële
regeling plaatsvinden. De PvdA-fractie is daaromtrent bezorgd. De operationalisering
van dit begrip bepaalt in hoge mate hoe ruimtelijke ordening, milieu, gezondheid
en mobiliteit ten opzichte van elkaar gewogen gaan worden. Deze leden achten
dit wezenlijk voor de politieke beoordeling van de inhoud en uitvoerbaarheid
van deze wet. Ze dringen daarom aan op spoedig inzicht in de uitgangspunten
van deze amvb. Graag een toelichting van de regering.Antwoord:De uitgangspunten die gehanteerd zijn bij het formuleren van de grenzen
voor in betekenende mate (3%-grens en de getalsmatige doorvertaling
daarvan naar specifieke categorieën) zijn reeds uiteengezet in de memorie
van antwoord, waarnaar kortheidshalve wordt verwezen. Het ontwerpbesluit niet
in betekenende mate bijdragen (luchtkwaliteitseisen) ligt thans voor advies
bij de Raad van State. Een eerder concept van het besluit en de daarop gebaseerde
ministeriële regeling is reeds in september 2006 aangeboden aan de Tweede
Kamer (Kamerstukken II 2005/2006, 30 489, nr. 13). Ik ga er vanuit
dat deze stukken voldoende inzicht bieden in de gehanteerde uitgangspunten,
die immers niet zijn gewijzigd.Vraag:Voorts geeft de regering aan dat een nieuwe inventarisatie wordt verricht
naar de doorvertaling van het 3% criterium voor de projecten die in betekenende mate aan luchtkwaliteit bijdragen. Kan
de regering deze nieuwe inventarisatie aan de Eerste Kamer doen toekomen voor
de plenaire behandeling van de wet?Antwoord:Voor het antwoord op deze vraag wordt kortheidshalve verwezen naar het
antwoord op vraag 4 van de leden van de fractie van Groen Links.Ontkoppeling van de ruimtelijke besluitvorming en luchtkwaliteitVraag:Op pagina 3 van de memorie van antwoord wordt gesteld dat in geval van
volledige ontkoppeling op geen enkele manier inzichtelijk wordt gemaakt wat
het negatieve effect is op de luchtkwaliteit van ibm1 -projecten en hoe dat negatieve effect wordt
gecompenseerd door maatregelen. De regering acht het nodig dat dit inzichtelijk
wordt gemaakt, zodat het voor de bestuurrechter mogelijk is de aanvaardbaarheid
van zo’n project te beoordelen in relatie tot de verplichtingen die
uit de EU-richtlijnen voortvloeien. Dit lijkt een merkwaardige redenering.
Immers, effecten van projecten en compenserende maatregelen kunnen ook bij
totale ontkoppeling zichtbaar gemaakt worden, echter bij totale ontkoppeling
vindt alléén geen toetsing meer plaats van individuele projecten
aan de grenswaarden. Daarnaast is een geheel vergelijkbare opzet ook gekozen
bij de flexibele koppeling van nibm2 -projecten, dus waarom zou dit ook niet kunnen voor ibm-projecten? Graag vernemen de leden van deVVD-fractie
een nadere toelichting op dit punt.Antwoord:Op zich is het juist dat de effecten van projecten en compenserende maatregelen
ook inzichtelijk kunnen worden gemaakt in een programma zonder dat bij de
besluitvorming over die projecten nog een relatie met luchtkwaliteit wordt
gelegd. Een dergelijke opzet is inderdaad gekozen voor de «niet in betekenende
mate»-projecten omdat van deze projecten lokaal slechts een geringe
bijdrage aan de luchtkwaliteitsproblematiek wordt verwacht, maar dat laatste
geldt niet voor «in betekenende mate»-projecten. In de memorie
van antwoord is al uiteengezet hoe ik de juridische risico’s van een
volledige ontkoppeling in de huidige overschrijdingssituaties inschat, en
dat ik mijn inschatting bevestigd zie in de voorlichting van de afdeling Wetgeving
van de Raad van State over de opzet en systematiek van het NSL. Zoals tijdens
het wetgevingsoverleg met uw collega De Krom van de VVD-fractie in de Tweede
Kamer ook is gewisseld, is hier sprake van een verschillende taxatie van juridische
risico’s. Ik meen dat met dit wetsvoorstel is gekozen voor de juridisch
meest veilige constructie.Overigens wijs ik er voor de volledigheid op dat uit het wetsvoorstel
alleen een (beperkte en flexibele) koppeling volgt indien sprake is van een
(dreigende) overschrijding van één of meer grenswaarden.Bevoegdheden ministerVraag:Op pagina 18 van de memorie van antwoord wordt gesteld dat «de minister
van VROM, in overeenstemming met het gevoelen van de Ministerraad en gehoord
de Tweede Kamer, het NSL met daarin de lijst met maatregelen vaststelt».
De VVD-fractie kan zich niet aan de indruk onttrekken dat de minister van
VROM hiermee vergaande bevoegdheden krijgt. Wat wordt verstaan onder «gehoord
de Tweede Kamer»? Welke bevoegdheden krijgt de Tweede Kamer? De maatregelen
kunnen zeer ingrijpend zijn, zoals bijvoorbeeld de invoering van kilometerheffing.
Wordt het via het NSL mogelijk om dergelijke maatregelen door te voeren, zonder
daar de gebruikelijke processtappen en procedures te doorlopen? Graag een
toelichting op de precieze bevoegdheden die de minister van VROM krijgt. Kan
hierbij specifiek ook ingegaan worden op de verhoudingen tussen de minister
en de decentrale overheden? Krijgt de minister de uiteindelijke zeggenschap
over het maatregelpakket dat decentrale overheden uit moeten voeren?
Hoe verhoudt zich dit tot de huidige bevoegdheden van de decentrale overheden?
Krijgt de minister met de wetsvoorstel meer mogelijkheden om decentrale overheden
te overrulen?Antwoord:Met «gehoord de Tweede Kamer» wordt bedoeld dat de minister
voorafgaand aan de vaststelling van het NSL de Kamer in de gelegenheid stelt
te reageren op het ontwerp-NSL. Het is overigens niet zo dat de minister hiermee
verregaande bevoegdheden krijgt. Het NSL is een bestuurlijk akkoord dat de
resultante is en de weerslag vormt van bestuurlijke samenwerking en afspraken
tussen centrale en decentrale overheden. Het NSL vervangt niet de reguliere
besluitvormingsen wetgevende processen met betrekking tot projecten en maatregelen,
dat is uitdrukkelijk niet het geval. Het NSL vormt een tijdelijke, bestuurlijke
voorziening naast de reguliere kaders voor wetgeving en besluitvorming met
als doel een coördinatie en bundeling van (in die andere kaders, in de
vorm van wetten en besluiten, vastgelegde of nog vast te leggen) afspraken,
zodat een optimale aanpak van de luchtkwaliteitsproblematiek mogelijk wordt.
Het NSL vervangt dus niet de reguliere besluitvormingsprocessen. Het NSL maakt
het met andere woorden niet mogelijk om maatregelen als de kilometerheffing
in te voeren zonder daar de gebruikelijke processtappen en procedures voor
te doorlopen. Wel maakt het NSL de (gecoördineerde) bestuurlijke aanpak
en doelen zichtbaar. Indien echter bijvoorbeeld het parlement niet zou instemmen
met een wet die vereist is voor een bepaalde in het NSL opgenomen maatregel,
zal die maatregel uit het NSL worden geschrapt en moeten worden vervangen
door een maatregel met gelijk of beter effect. De Tweede Kamer kan op deze
wijze als controleur van het regeringsbeleid vroegtijdig aangeven de voorgenomen
aanpak te willen steunen of niet. Wat betreft de verhouding tussen de minister
en decentrale overheden: hierin komt geen principiële verandering. De
minister krijgt niet de zeggenschap over door decentrale overheden te nemen
en uit te voeren maatregelen. Dat blijft de verantwoordelijkheid van decentrale
overheden zelf. Wel kan de minister in het kader van het interbestuurlijk
toezicht het uitvoeren door een bestuursorgaan van een in het NSL opgenomen
maatregel afdwingen en daar desnoods zelf in voorzien. Voor in het NSL opgenomen
maatregelen geldt een wettelijke uitvoeringsplicht. Het kabinet is verantwoordelijk
voor de rijksmaatregelen. Daarnaast blijft iedere bestuurslaag verantwoordelijk
voor de «eigen» in het NSL opgenomen projecten. Decentrale overheden
melden deze zelf aan voor het NSL en kunnen deze ook zelf vervangen of projecten
toevoegen (met instemming van de minister, met het oog op diens coördinerende
rol en primaire verantwoordelijkheid voor het voldoen aan de grenswaarden).
De minister stelt weliswaar het NSL vast maar dit neemt niet weg dat decentrale
overheden bestuurlijk verantwoordelijk zijn voor «hun» deel. Indien
niet alle aangemelde projecten doorgang kunnen vinden in het kader van de
programmasystematiek zullen in overleg keuzes moeten worden gemaakt. Indien
het niet anders kan zal de minister knopen moeten doorhakken maar uitgangspunt
is dat dat niet nodig zal zijn.Vraag:Op pagina 5 in de memorie van antwoord valt te lezen dat de regering de
Eerste Kamer niet wil betrekken bij de totstandkoming en aanpassing van het
NSL. Als reden wordt aangegeven dat de regering geen langdurige procedures
wil bij de totstandkoming of wijziging van het NSL. De VVD kan de wens van
de regering begrijpen om bij de jaarlijkse herijking van het NSL de procedure
niet onnodig zwaar te maken. Het NSL vormt echter wel de kern van dit wetsvoorstel,
zowel qua inhoudelijke maatregelen, juridische (Europese) aspecten en financiële
consequenties. De VVD wil echter wel opmerken dat het niet aan
de Staten Generaal ligt dat de regelgeving rondom luchtkwaliteit nu pas per
wet wordt geregeld. Al in 2001 heeft de Tweede Kamer aangeven dat regelgeving
rondom luchtkwaliteit bij wet moet worden vastgelegd (brief Klein Molekamp
cs. d.d. 2 juli 2001). Tevens wijst de VVD erop dat het van kracht worden
van de Europese normen al jarenlang bekend was. Tegen dit licht kan een amvb
met voorhangprocedure – waar immers een nader vast te stellen beperkte
termijn van zo’n vier weken gebruikelijk is – geen bezwaar vormen.Antwoord:Bij het antwoord op de voorgaande vraag is aangegeven dat het NSL niet
de vervanger vormt van de reguliere wetgevende en besluitvormingsprocessen.
Voorafgaand aan de vaststelling wordt de Tweede Kamer gehoord. Het NSL bevat
de voorgenomen uitvoering van regeringsbeleid. De regering vraagt zich af
of ook de Eerste Kamer op een vergelijkbare wijze bij de uitvoering betrokken
zou moeten worden. De regering zet daarbij het horen van beide Kamers der
Staten-Generaal af tegen de met het NSL beoogde flexibiliteit. Het heeft gezien
het voorgaande niet de voorkeur van de regering om over het NSL ook de Eerste
Kamer te horen.Het NSL wordt niet bij amvb geregeld en leent zich daar ook niet voor,
gezien het bestuurlijke karakter ervan. Het NSL bevat geen algemeen verbindende
regels voor burgers.Juridische onzekerhedenVraag:Op pagina 17 van de memorie van antwoord wordt aangegeven dat de juridische
consequenties als niet alle hot spots worden opgelost onzeker zijn. Het lijkt
erop dat de antwoorden van de regering elkaar op dit punt elkaar tegenspreken.
Op pagina 3 in de memorie van antwoord wordt gesteld dat er van onzekerheid
geen sprake is. Op pagina 3 wordt namelijk de constatering van prof. Backes
aangehaald: gesteld wordt dat de jurisprudentie van het Hof van Justitie duidelijk
is ten aanzien van geldende grenswaarden voor luchtkwaliteit: speelruimte
voor overschrijding van grenswaarden is er niet. Dit lijkt door de Regering
erkend te worden. De regering geeft echter aan dat, indien onverhoopt nog
wel sprake zou zijn van hot spots na afloop van de derogatie, projecten alléén
kunnen doorgaan als via projectspecifieke saldering sprake is van minimaal
stand-still van de luchtkwaliteit. Graag wensen de fracties van VVD en PvdA
een nadere toelichting op dit punt.Antwoord:Naar mijn mening is van tegenstrijdigheid geen sprake, omdat de passages
verschillende vragen betreffen. Er is geen juridische ruimte voor overschrijding
van geldende grenswaarden. Dat houdt echter nog niet in dat indien desalniettemin
een hotspot resteert elk project daar per definitie onmogelijk zou zijn. De
tweede bedoelde passage geeft aan dat een project in zo’n resterende
hotspot zou kunnen doorgaan indien het de overschrijding niet verergert. Dit
is in lijn met de systematiek van het Besluit luchtkwaliteit 2005. In dit
verband kan nog worden gewezen op de ADO-uitspraak (ABRS 18 januari 2006),
waarin ook het niet verergeren van een bestaande overschrijding doorslaggevend
werd geacht.Vraag:Op pagina 18 van de memorie van antwoord wordt aangegeven dat de kans
dat de Raad van State gaat oordelen dat bij de hot spots geen enkele project,
ook de nibm-projecten, de luchtkwaliteit mag verslechteren niet heel groot is. Kan de minister aangeven, waarom die
kans niet heel groot wordt ingeschat, zo willen de fracties van VVD en PvdA
weten?Antwoord:Ik constateer dat het hier, anders dan bij de vorige vraag, gaat om een
project dat de overschrijding wel zou verergeren. De spanning tussen enerzijds
de verplichting tot het bereiken van de geldende grenswaarde en anderzijds
het project is dus aanzienlijk groter. Niettemin meen ik dat ook hier, maar
dan wel afhankelijk van de totale omstandigheden, een project voor realisering
in aanmerking zou moeten kunnen komen. In de eerste plaats wordt voor nibm-projecten
de band met toetsing aan de luchtkwaliteitsnormen losser gemaakt. Uit de reeds
genoemde ADO-uitspraak blijkt verder dat van belang is dat een project aan
het nemen van maatregelen om de grenswaarden te bereiken niet in de weg staat.
In de uitspraak Aalsmeer (ABRS 11 oktober 2006) wordt – kort gezegd –
geaccepteerd dat nieuwe overschrijdingssituaties ontstaan, nu in de nieuwe
situatie veel minder personen aan overschrijdingen worden blootgesteld. Voorts
kan, aldus de Afdeling, ook indien de absolute uitstoot van luchtverontreinigende
stoffen toeneemt, door een betere spreiding van de concentraties sprake zijn
van een verbetering van de luchtkwaliteit.Gelet op het voorgaande en de genoemde uitspraak ben ik dan ook van mening
dat er goede reden is om aan te nemen dat, ook als bestaande of toekomstige
overschrijdingen in het geding zijn, een besluit niet enkel en alleen vanwege
die overschrijding door de Afdeling zal worden vernietigd.Vraag:Op pagina 32 van de memorie van antwoord wordt op basis van uitspraken
van de Raad van State gemeld dat er onder de vigerende richtlijnen nauwelijks
perspectief is voor het doorgaan van projecten in overschrijdingssituaties.
De nieuwe EU-richtlijn biedt door de daarin opgenomen derogatie wel perspectief.
Om deze reden is besloten het NSL pas in werking te laten treden als de nieuwe
EU-richtlijn van kracht is. Ook de in het NSL genoemde ibm-projecten kunnen dan verder in procedure worden gebracht. Opmerkelijk
is dat de amvb nibm wél gelijktijdig met
de wet in werking zal treden, dus vóórdat de nieuwe EU-richtlijn
er is. Immers, gezien bovengenoemde uitspraken van de Raad van State mag verwacht
worden dat ook voor nibm-projecten onder de vigerende
richtlijnen geen perspectief bestaat voor het doorgaan in overschrijdingssituaties.
Graag zien deze fracties een nadere toelichting op dit punt.Antwoord:In Nederland worden generieke en lokale maatregelen getroffen waardoor
de concentraties zullen afnemen. In totaliteit gaat de luchtkwaliteit ondanks
nibm projecten niet wezenlijk achteruit, maar treedt verbetering op.Nibm projecten zijn projecten waarvan de bijdrage aan de concentraties
in de buitenlucht maximaal 3% bedraagt van de grenswaarde voor de jaargemiddelde
concentratie van zwevende deeltjes of stikstofdioxide (maximaal 1,2 μg/
m3). Het gaat om de hoogste bijdrage die een project op enig punt
in de omgeving levert. In een groter gebied is de bijdrage minder dan 3%.
De luchtkwaliteit wordt dus niet overal rond het project 1,2 μg/ m3 slechter. Een bijdrage van maximaal 3% impliceert
evenmin dat automatisch een overschrijding van een grenswaarde optreedt op
locaties waar een grenswaarde wordt benaderd. Het wordt, hoewel de nieuwe
richtlijn nog niet is vastgesteld, gerechtvaardigd geacht de amvb nibm en
het daarop gebaseerde besluit nibm gelijktijdig in werking te laten treden
met de wijziging van de Wm, zodat nibm projecten zonder verdere toetsing aan
de grenswaarden doorgang kunnen vinden. Enerzijds omdat de bijdrage van de
betreffende projecten aan de concentraties ter plaatse zeer gering is, anderzijds
omdat in het ontwerp-NSL generieke en lokale maatregelen zullen worden opgenomen
ter compensatie van de nibm-projecten.Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL)Vraag:De leden van de fractie van GroenLinks vragen zich af of de grotere ambities
van de nieuwe regering met betrekking tot de aanpak van milieuproblemen ook
doorklinken in de behandeling van het dossier luchtkwaliteit. Zijn er wijzigingen
te verwachten en hoe zien deze er dan uit? Wat is de consequentie voor het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit? Wordt dat ambitieuzer?Antwoord:In het Coalitie akkoord is aangegeven dat dit kabinet inzet op het accommoderen
van de mobiliteitsbehoeften op een zodanige wijze dat de kwaliteit van de
leefomgeving in afnemende mate wordt belast. Dat geldt met name ook voor de
effecten op de luchtkwaliteit. Verder is aangegeven dat het NSL verder wordt
uitgevoerd en dat waar mogelijk lokale knelpunten versneld worden aangepakt.Op dit moment is het kabinet druk bezig het akkoord verder uit te werken.
Voor wat betreft mijn beleidsterrein geef ik daar inhoud aan in de vorm van
een programma met acht prioritaire onderwerpen. Een van die onderwerpen is
het bevorderen van een gezonde, veilige en duurzame leefomgeving voor burgers.
Bij de nadere invulling van dit onderwerp is luchtkwaliteit een belangrijk
thema. In het beleidsprogramma zal ik daar nader op ingaan.HoudbaarheidVraag:De PvdA-fractie heeft ernstige twijfels bij de houdbaarheid van het Nationaal
Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit dat voor de uitvoering van deze wetswijziging
cruciaal is. Mr. L. Schutte-Postma betoogt in het tijdschrift Bouwrecht nr. 1 van januari dit jaar dat – met het nu
voorliggende NSL – het in lijn brengen van de Nederlandse omgang met
luchtkwaliteit met de Europese luchtkwaliteitseisen verder weg is dan ooit.
Veel grotere bijstellingen zijn voor de korte termijn nodig om grotere projecten
nog doorgang te kunnen laten vinden, aldus Schutte-Postma. Het belangrijkste
knelpunt is dat het NSL niet is gebaseerd op de huidige geldende grenswaarden
voor luchtkwaliteit bij bijvoorbeeld ruimtelijke projecten, maar dat daarbij
al is geanticipeerd op uitstel van de handhavingstermijn van de normen voor
NO2 en PM10. Dit uitstel hangt samen met de nieuwe EU-richtlijn
Luchtkwaliteit die nog niet definitief is, maar enkel – zoveel is wel
duidelijk – onder zeer strikte voorwaarden dergelijk uitstel kent. Er
van uitgaande dat de Raad van State vooral uit zal gaan van geldend recht
bij het toetsen van projecten vroegen de leden van de PvdA-fractie zich af
tot welke juridische en uitvoeringsproblemen het op voorhand uitgaan van uitstel van handhavingstermijn in het NSL zal zorgen. Kan de regering
aangeven waarom het uitstel van handhavingstermijnen als uitgangspunt voor
het NSL is gekozen? Kan de regering reageren op de analyse van Schutte-Postma
en een nadere toelichting geven op de bestuurlijke en juridische houdbaarheid
van het NSL? Wat is de betekenis daarvan voor de uitvoerbaarheid van het voorliggende
wetsvoorstel?Antwoord:Het artikel van Schutte-Postma in het tijdschrift Bouwrecht is mij bekend.
Terecht constateert ook zij dat de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad
van State bij de toetsing van projecten in principe het geldende recht zal
hanteren, dat wil zeggen het recht dat gold op het moment dat het te toetsen
besluit werd genomen (ex tunc-toetsing). Dit vormt uiteraard een gegeven voor
de vaststelling van het NSL en de (mede) daarop te baseren projectbesluiten.Echter anders dan uit het artikel van Schutte-Postma blijkt, is het kabinet
niet voornemens om op korte termijn, zolang de vigerende richtlijnen en bijbehorende
nationale regelgeving nog van kracht zijn, een NSL vast te stellen dat al
uitgaat van de nieuwe richtlijn inclusief derogatie. Wel kan onder de vigerende
richtlijnen alvast een ontwerp-NSL worden uitgebracht dat uitgaat van het
nieuwe recht. Ik licht dat hierna verder toe.De vaststelling van het NSL zal niet plaatsvinden op basis van het huidige,
op de vigerende richtlijnen gebaseerde recht, maar op basis van het toekomstige,
op de nieuwe richtlijn gebaseerde recht, inclusief de derogatie (uitstel van
de verplichting om aan de grenswaarden te voldoen). Vaststelling van het NSL
zal plaatsvinden zodra de nieuwe richtlijn is vastgesteld én geïmplementeerd
en zodra duidelijk is dat op de derogatie een beroep kan worden gedaan (en
de uitgestelde data voor het van kracht worden van de normen zijn geïmplementeerd,
bij tijdelijke ministeriële regeling op basis van artikel 5.8 van de
Wm). Het NSL wordt dus vastgesteld op basis van het dan geldende recht. Voor
die tijd zal alleen een ontwerp-NSL worden uitgebracht. De redenen daarvoor
zijn tweeërlei.Allereerst was reden om het NSL te baseren op de nieuwe richtlijn, de
eerdere verwachting dat de vaststelling van het NSL in de tijd zou gaan samenvallen
met vaststelling van de nieuwe richtlijn en het verkrijgen van derogatie.
De vaststelling van de nieuwe richtlijn heeft echter vertraging opgelopen.
Die vertraging betekent evenwel niet dat het NSL nu op basis van de vigerende
richtlijnen kan worden vastgesteld. Dat lijkt juridisch niet haalbaar. In
zijn advisering en voorlichting heeft de Raad van State immers duidelijk gemaakt
dat het zeer onzeker is of onder de werking van de huidige richtlijnen een
programmasystematiek met saldering zoals opgenomen in het wetsvoorstel en
NSL juridisch haalbaar is. De Raad van State legt daarbij een strikte relatie
tussen de vaststelling van het NSL en het tijdig voldoen aan de grenswaarden
(zie onder meer de voorlichting over de opzet en systematiek van het NSL (bijlage
bij Kamerstukken II, 2005–2006, 30 489, nr. 11)). Een onder
de vigerende richtlijnen vastgesteld NSL dat niet laat zien dat de grenswaarden
voor zwevende deeltjes (PM10), die per 1 januari 2005 van
kracht zijn geworden, alsnog zo snel mogelijk worden gehaald en dat de grenswaarden
voor stikstofdioxide per 1 januari 2010 zullen worden gehaald zou niet
voldoen aan de vigerende normstelling. Daardoor zou het zeer onzeker zijn
in hoeverre zo’n NSL acceptabel zou zijn voor de rechter als onderbouwing
van projecten. De omstandigheid dat de reeds geldende grenswaarde voor fijn
stof wordt overschreden en ook de grenswaarde voor stikstofdioxide op de inwerkingtredingsdatum
1 januari 2010 niet overal gerealiseerd zal kunnen worden,
maakt met andere woorden de vaststelling van het NSL onder het huidige Europeesrechtelijke
regime zeer riskant.Gezien het voorgaande ligt het juridisch buitengewoon moeilijk om onder
de vigerende richtlijnen projecten, die nieuwe verontreiniging toevoegen,
via een programma-salderingsmethode zoals het NSL die gaat bevatten doorgang
te laten vinden. Naar alle waarschijnlijkheid zal en kan het NSL dan ook pas
in juridische zin adequaat kunnen functioneren als op basis van de nieuwe
richtlijn inderdaad derogatie is verkregen en deze in de nationale regelgeving
is geïmplementeerd. Voor die tijd kan zoals opgemerkt alleen een ontwerp-NSL
worden uitgebracht. Overigens moet voor het verkrijgen van derogatie inderdaad
aan strikte voorwaarden worden voldaan. Gegeven de huidige inzichten ben ik
overigens van mening dat het beroep op een derogatie een grote kans van slagen
zal hebben.Het kabinet acht al met al een vaststelling van een NSL onder de vigerende
richtlijnen op dit moment niet opportuun hoewel deze optie voor de toekomst,
indien onverhoopt verdere vertraging in de vaststelling van de nieuwe richtlijn
zou optreden, niet uitgesloten kan worden. Het anticiperen op de nieuwe richtlijn
bij het opstellen van het ontwerp-NSL zal evenwel geen consequenties hebben
voor de bestuurlijke en juridische houdbaarheid daarvan.Op dit moment echter kunnen projecten alleen via de projectspecifieke
salderingsmethode van artikel 7 van het Besluit luchtkwaliteit 2005 doorgang
vinden (waardoor de luchtkwaliteit ten gevolge van het project of daarmee
verbonden maatregelen tenminste niet verslechtert dan wel verbetert).Vraag:Op pagina 21/22 (hoofdstuk 4) van de memorie van antwoord geeft de regering
geen prioritering aan te brengen bij de projecten die in het NSL worden opgenomen.
De memorie van antwoord stelt: «Het programma is erop gericht om alle
projecten die passen binnen de randvoorwaarden van het NSL mogelijk te maken.
De vraag of een project maatschappelijk wel of niet gewenst is vergt een ander
besluitvormingstraject.» De leden van de PvdA-fractie zien hierop graag
een nadere argumentatie van de regering. Hoe verhoudt dit zich voorts tot
de uitspraak van de regering (memorie van antwoord, hoofdstuk 4, p. 23)
dat «als niettegenstaande de inzet van het kabinet om alle projecten
binnen de randvoorwaarden van het NSL mogelijk te maken, tot een vorm van
prioritering zou moeten worden overgegaan, zal de voorkeur uitgaan naar projecten
met de meest positieve maatschappelijke kosten-batenanalyse». Wat verstaat
de regering daaronder en wie bepaalt wat de meest positieve uitkomst van zo’n
kosten-baten analyse is?Antwoord:Zoals aangegeven in beide aangehaalde uitspraken, is het NSL er op gericht
de luchtkwaliteit dusdanig te verbeteren dat alle projecten mogelijk zijn.
Vervolgens is het aan reguliere besluitvormingstrajecten of het project wel
of niet wordt uitgevoerd. Voorop staat dat alleen projecten in het NSL worden
opgenomen indien deze niet leiden tot een overschrijding aan het eind van
de derogatieperiode. De grenswaarden moeten overal worden gehaald, ook in
de nabijheid van nieuwe projecten.Het kabinet wijst er echter op dat indien, alle inspanningen ten spijt,
het onmogelijk blijkt te zijn om alle projecten door te laten gaan, dat dan
prioritering zal plaatsvinden op basis van een maatschappelijke kosten-batenanalyse.
Het is immers denkbaar dat er onvoldoende geld is om maatregelen te treffen
om in de directe omgeving van één of meerdere projecten
de grenswaarden te halen, of dat er geen reële maatregelen meer denkbaar
zijn. Indien dit het geval is en aanvullende middelen en/of maatregelen echt
niet mogelijk zijn, dan zal de conclusie moeten zijn dat één
of meerdere projecten geen doorgang kunnen vinden. Voor de projecten in kwestie
zal dan een maatschappelijke kosten-batenanalyse worden verricht. Hierin worden
de maatschappelijke voordelen van het project en de maatregelen op economie,
gezondheid en welzijn vergeleken met de kosten. Het ligt voor de hand om dan
die projecten uit te voeren die de meeste maatschappelijke meerwaarde tot
gevolg hebben. In beginsel zal de beoordeling van de maatschappelijke kosten
en baten gebeuren door de verschillende betrokken overheden. Indien het echter
projecten en maatregelen van één overheid betreft, is denkbaar
dat die overheid zelf de knoop doorhakt. Uiteraard mag daarbij het grotere
geheel van het NSL niet uit het oog worden verloren. In uitzonderlijke gevallen,
wanneer betrokken overheden niet tot overeenstemming kunnen komen, zal de
minister de doorslag geven. Dat volgt uit zijn, in artikel 5.12, eerste lid,
van de Wm, als opgenomen in het wetsvoorstel, vastgelegde eindverantwoordelijkheid
voor de coördinatie en vaststelling van het programma.GrenswaardenVraag:Met enige verbazing lazen de leden van de fractie van de PvdA in de memorie
van antwoord (hoofdstuk 5) dat – ten aanzien van het hanteren van grenswaarden
voor luchtvervuiling – de grenzen van het toelaatbare door de rechter
bepaald moeten worden. Deze leden kunnen zich niet voorstellen dat de regering
een praktijk verkiest waarbij tal van ruimtelijke en infrastructurele projecten
stranden bij de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, boven
het stellen van de grenzen van het toelaatbare door de wetgever zelf waaraan
de rechter voorts helder kan toetsen. Graag een toelichting op dit punt.Antwoord:Met de opmerking in de memorie van antwoord waar de leden van de PvdA
fractie naar verwijzen, heeft de regering uiteraard niet willen zeggen dat
zij het aan de rechter over wil laten om te bepalen waar de grens ligt van
de salderingsmogelijkheden. Dat is in eerste instantie aan de regering in
het NSL en daarbij worden de grenzen die de wet stelt in acht genomen. De
opmerking refereert aan het gegeven dat indien een besluit wordt aangevochten
het de rechter is die het daarover bestaande geschil beslecht.Europese RichtlijnontwikkelingVraag:De Raad van State heeft zich kritisch uitgelaten over de anticipatie op
de Europese richtlijn luchtkwaliteit. Totdat deze zal zijn vastgesteld is
er geen sprake van derogatie. Kan de regering toelichten, zo vraagt de PvdA-fractie,
waarom de wet gaat uit van een derogatietermijn van 5 jaar en hoe houdbaar
dit is gegeven de Europese richtlijnontwikkeling?Antwoord:In de wet noch in het daarop te baseren NSL wordt geanticipeerd op de
derogatie van de ontwerprichtlijn. Zoals ook hiervoor, bij het antwoord op
de vraag van de leden van de PvdA-fractie inzake de juridische houdbaarheid van het NSL, is aangegeven wordt de normstelling van de nieuwe
(nu nog: ontwerp)richtlijn, inclusief de derogatie, eerst in de nationale
regelgeving geïmplementeerd na vaststelling van de richtlijn én
nadat is vast komen te staan dat Nederland een beroep kan doen op de derogatie.
Eerst op dat moment kan ook een NSL worden vastgesteld dat uitgaat van de
normstelling van de nieuwe richtlijn, inclusief de derogatie. Het NSL heeft
betrekking op een daarbij aan te geven periode van vijf jaar. De derogatietermijnen
zullen binnen deze periode van vijf jaar vallen. Het NSL laat zien op welke
wijze binnen de derogatietermijnen aan de grenswaarden zal worden voldaan.
Voor het overige wordt verwezen naar het antwoord op de hierna volgende vraag.Vraag:De regering geeft in de memorie van antwoord aan dat door het ontbreken
van een link tussen dit wetsvoorstel en het Europese bronbeleid de lidstaten
meer inspanningen moeten verrichten om aan de eisen te kunnen voldoen met
betrekking tot de NOx en NO2 problematiek. De regering
wil dit opvangen door onder meer op lokaal gebied extra maatregelen te initiëren
waar sprake is van ruimtelijke, economische of infrastructurele projecten
die voor overschrijdingen zorgen. Kan de regering concreter aangeven waaraan
zij denkt en werkt? De regering geeft voorts aan dat zij bij de verdere Europese
Richtlijnontwikkeling zal vragen om uitstel voor het voldoen aan de hiervoor
bedoelde eisen, juist vanwege het ontbreken van Europees bronbeleid. Hoe haalbaar
is dit uitstel?Antwoord:In het Gemeenschappelijk Standpunt, dat in de Milieuraad van juni 2006
tot stand is gekomen, wordt aangegeven dat een uitstel (derogatie) van vijf
jaar mogelijk is voor NO2 en PM10, onder voorwaarde
dat een land kan aantonen het maximaal redelijke gedaan te hebben. Nederland
heeft steeds aangegeven er vanuit te gaan hiervoor in aanmerking te komen,
en er zijn geen signalen vanuit Brussel dat hierover door de Commissie anders
gedacht wordt. Echter: het formele derogatieverzoek kan pas ingediend worden
als de nieuwe Richtlijn luchtkwaliteit formeel is vastgesteld. Dat zal naar
verwachting eind 2007 het geval zijn.In de onderhandelingen rond deze Richtlijn heeft Nederland altijd aangegeven
dat het niet zo kan zijn dat een lidstaat strenge doelstellingen krijgt opgelegd,
maar niet de instrumenten heeft om deze ook te realiseren. In diverse rapporten
(o.a. MNP) is aangetoond dat Nederland de doelstellingen alleen kan halen
als tijdig ambitieus EU-breed bronbeleid wordt ingevoerd. Dit speelt vooral
voor emissies veroorzaakt door autoverkeer. Nederland heeft daarom in het
hele onderhandelingsproces aangedrongen op een link tussen de normen (nationale
verplichting) en EU-breed bronbeleid (Commissieverplichting). Als uitwerking
daarvoor stelde Nederland voor het ontbreken van bronbeleid als reden voor
(extra) uitstel erkend te willen zien. Ook het Europees Parlement leek hiervoor
te voelen. Nederland heeft hiervoor in de Raad echter onvoldoende steun gekregen,
omdat de Commissie heeft aangegeven zich in geen geval te willen laten vastleggen
op data van totstandkoming van dat Europese bronbeleid.Bij uitblijven van Europees bronbeleid zal een lidstaat extra nationale
of lokale maatregelen moeten nemen om op termijn (na het verstrijken van de
derogatietermijn) te kunnen voldoen aan de Richtlijn. Dat kan soms om ingrijpende
en/of dure maatregelen gaan. Het pakket maatregelen dat op Prinsjesdag 2005
is gepubliceerd, gaf hier de eerste invulling aan. Het NSL zal de concrete
invulling moeten geven om de doelstellingen alsnog tijdig te halen. Tenslotte
kan ik er nog op wijzen dat de Nederlandse regering, gesteund door de Tweede
Kamer, in Brussel toestemming heeft gevraagd een roetfilter-verplichting
op te leggen aan nieuwe auto’s (per 1-1-2007). De Europese Commissie
heeft hier niet mee ingestemd. De regering is hiertegen in beroep gegaan,
de zitting van het Hof van Justitie van de EG vond plaats op 29 maart
jl. Nederland heeft hierin nadrukkelijk aangegeven dat als Europees beleid
uitblijft, de Commissie een land niet zou mogen tegenhouden in het nemen van
verdergaande nationale maatregelen. De Commissie denkt hier anders over. De
uitkomst zal nog enige maanden op zich laten wachten.Anticiperen op PM2,5 normstellingVraag:Waarom stelt de regering dat niet kan worden geanticipeerd op de nieuwe
normstelling voor PM2,5 in de nieuwe Europese richtlijnontwikkeling,
zo wil de PvdA-fractie weten? Op welke punten is het anticiperen hierop in
strijd met de huidige richtlijn? Wat zijn de risico’s van het niet anticiperen
op deze normstelling, wetende dat deze de komende jaren op veel plaatsen in
Nederland niet gehaald zal worden?Antwoord:De beantwoording van deze vraag dient tevens als beantwoording van de
soortgelijke vraag van de leden van de VVD-fractie, hierna. In de door de
leden van de VVD fractie genoemde passage op pagina 33 van de memorie van
antwoord wordt in algemene zin, niet specifiek voor PM2,5, ingegaan
op redenen waarom het in de regelgeving anticiperen op de inhoud van een nieuwe,
nog niet vastgestelde, Europese richtlijn niet wenselijk wordt geacht. De
inhoud van een nieuwe richtlijn kan in de periode tot vaststelling nog wijzigen,
waardoor het alvast implementeren van een richtlijn risico’s heeft.
Het huidige voorstel voor een richtlijn betreffende de luchtkwaliteit en schonere
lucht voor Europa bevat bovendien een aantal elementen dat op gespannen voet
staat met de (systematiek van de) vigerende Europese luchtkwaliteitsrichtlijnen.
Dat betreft onder meer de derogatiemogelijkheid en elementen van het vaststellen
van de luchtkwaliteit (meten en berekenen). Wanneer in titel 5.2 van de Wm
reeds voorzien zou worden in implementatie van de nieuwe richtlijn, zou Nederland
in strijd komen met de huidige richtlijnen.Door het in bijlage 2 van het wetsvoorstel opnemen van de streefwaarde/grenswaarde
voor PM2,5 uit de concept-richtlijn kan geanticipeerd worden op
de normstelling voor PM2,5. Dat heeft echter risico’s. De
mogelijkheid bestaat dat zowel de hoogte van de normen, het karakter ervan
(grenswaarde, streefwaarde, of anderszins) als de termijnen waarop de waarden
van kracht worden, nog veranderen. Is dat daadwerkelijk het geval, dan is
een wetswijziging nodig om de waarden in overeenstemming met de richtlijn
te brengen. Bovendien staan de normen niet op zich, maar zijn ook metingen
en/of berekeningen van de luchtkwaliteit voor PM2,5 noodzakelijk
om na te gaan hoe de heersende concentraties zich verhouden tot de normen.
Ten aanzien van metingen en berekeningen kent de nieuwe richtlijn andere uitgangspunten
dan de huidige richtlijnen. Het op dit moment wettelijk vastleggen van regels
over de controle van de luchtkwaliteit voor PM2,5 betekent dat
een geheel afwijkende aanpak voor één stof wordt vastgelegd.
De nieuwe systematiek kan nog niet voor alle stoffen worden voorgeschreven,
omdat daarmee strijdigheid met de huidige richtlijnen optreedt. Nog afgezien
van de praktische uitvoerbaarheid van verschillende meetstrategieën naast
elkaar, zal een dergelijk samenstel van regels verwarring creëren. Bovendien
bestaat ook ten aanzien hiervan de mogelijkheid dat de inhoud van de regels
uit de nieuwe richtlijn nog verandert.Inhoudelijk heeft het wettelijk vastleggen van de PM2,5 normen
zoals die in het richtlijnvoorstel van 23 oktober 2006 zijn
opgenomen (het politiek akkoord), geen toegevoegde waarde. De grenswaarde
voor PM2,5 van 25 microgram per kubieke meter is vergelijkbaar
met de huidige in het wetsvoorstel opgenomen grenswaarde voor PM10
van 50 microgram per kubieke meter als daggemiddelde concentratie. De maatregelen
die getroffen kunnen worden om de concentraties van PM10 en PM2,5 te doen dalen zijn identiek. Dat betekent dat door de inspanningen
die geleverd worden om de concentraties voor PM10 te doen verminderen
ook de PM2,5 concentraties zullen dalen. Daarmee wordt dan ook,
zij het impliciet, geanticipeerd op de normstelling voor PM2,5.
Het wettelijk vastleggen van de norm voor PM2,5 naast die voor
PM10 heeft materieel geen betekenis voor de maatregelen, noch voor
de concentraties, aangezien beide parallel lopen met PM10 en voor
PM10 reeds maximale inspanningen geleverd worden. In 2015 zal dan
ook op de meeste plaatsen aan de PM2,5 norm voldaan kunnen worden;
alleen bij enkele zwaar belaste weggedeelten zal dat naar verwachting niet
mogelijk zijn.De veronderstelling dat lidstaten in de periode die voorafgaat aan het
vaststellen van de norm meer flexibiliteit hebben om aan deze norm te voldoen
dan nadat de norm eenmaal is vastgesteld, wordt niet onderschreven. Niet het
moment waarop een norm wordt vastgesteld is cruciaal, maar het moment waarop
een norm van kracht wordt. Op laatstgenoemd tijdstip moet een lidstaat aan
de norm voldoen. Voldoet een lidstaat daar niet aan op het moment dat de norm
van kracht wordt, dan kan de Europese Commissie een ingebrekestellingsprocedure
in gang zetten. Een lidstaat is vrij in de wijze waarop deze aan de gestelde
norm wil voldoen.Vraag:Op pagina 33 van de memorie van antwoord wordt gesteld dat anticiperen
op de inhoud van de nieuwe richtlijn m.b.t. de nieuwe normstelling voor PM2,5 zou betekenen dat de huidige richtlijnen niet volledig of niet juist
geïmplementeerd worden, hetgeen voor de EU aanleiding kan zijn om Nederland
in gebreke te stellen. Deze redenering kan de VVD-fractie niet volgen. Anticiperen
op de nieuwe richtlijn hoeft naar haar mening immers helemaal niet in strijd
te zijn met de huidige richtlijnen en lijkt des te relevanter nu wordt geconstateerd
dat de norm voor PM2,5 in 2015 niet overal in Nederland gehaald
zal worden. Graag een nadere toelichting op welke wijze Nederland al zou kunnen
anticiperen op de PM2,5 normstelling.Is hierbij eveneens aan de orde dat de lidstaten in de periode die voorafgaat
aan het vaststellen van de norm meer flexibiliteit hebben om aan deze norm
te voldoen dan nadat de norm eenmaal is vastgesteld?Antwoord:Voor het antwoord op het eerste deel van de vraag wordt kortheidshalve
verwezen naar het antwoord op de soortgelijke vraag terzake van de leden van
de PvdA-fractie, hiervoor.Wat betreft het tweede deel van de vraag: voorafgaande aan het van kracht
worden van de norm hebben de lidstaten een zekere mate van beleidsvrijheid.
De vrijheid wordt slechts beperkt door de grenzen en randvoorwaarden die het
EG-verdrag en bestaande communautaire regelgeving hieraan stellen. Na de vaststelling
van de norm zijn de lidstaten niet alleen verplicht deze norm binnen de door
de richtlijn vastgestelde termijn in nationale regelgeving om te zetten, zij
zijn tijdens de implementatieperiode ook verplicht zich te onthouden van iedere
handeling die de tijdige en juiste implementatie van de richtlijn zou kunnen
bemoeilijken.Inspraak en burgerparticipatieVraag:De leden van de fractie van de PvdA hebben met belangstelling kennis genomen
van de recent aan de Eerste Kamer verstuurde notitie omtrent inspraak en burgerparticipatie
bij wetgeving op VROM gebied. Kan de regering aangeven op welke wijze de inhoud
van deze notitie is toegepast bij de voorliggende wetswijziging? In de memorie
van antwoord gaf de regering aan voornemens te zijn via diverse lagere overheden
het NSL met burgers te bespreken. Dit gebeurt nadat voorliggende wetswijziging
is aanvaard en een beleidsvoornemen rond het NSL is vastgesteld. Waarom legt
de regering de burgerparticipatie en inspraak pas na
dat moment neer en niet eerder in het proces?Antwoord:Genoemde notitie, die op 16 januari 2007 aan de Eerste Kamer is gezonden,
gaat in op de manier waarop inspraak en burgerparticipatie zich de afgelopen
jaren binnen het beleid bij VROM hebben ontwikkeld en hoe een aantal recente
ontwikkelingen hierbinnen te plaatsen zijn. Het wetsvoorstel luchtkwaliteit
is daarbij niet genoemd. De inhoud van de notitie heeft namelijk door de uiterst
beperkte tijdspanne die beschikbaar was voor de voorbereiding van het wetsvoorstel,
helaas geen toepassing kunnen vinden. Na het ontstaan van onduidelijkheden
rond de interpretatie van het Besluit luchtkwaliteit, met als gevolg belemmeringen
voor vergunningverlening aan inrichtingen en voor ruimtelijke en infrastructurele
ontwikkelingen, werd snelle aanpassing van het betreffende besluit dringend
gewenst geacht. De Tweede Kamer heeft daarvoor, gezien de maatschappelijk
en economische noodzaak en de geboden spoed, op 26 april 2005 groen licht
gegeven, mits het reeds eerder toegezegde wetsvoorstel over luchtkwaliteitseisen
zo spoedig mogelijk daarna ingediend zou worden. Daardoor bestond weinig ruimte
voor inspraak en burgerparticipatie. Bij de voorbereiding en behandeling van
het Besluit luchtkwaliteit 2005 en het wetsvoorstel is alle mogelijke spoed
betracht. Op 20 juni 2005 is het Besluit luchtkwaliteit 2005 vastgesteld.
In augustus 2005 is het wetsvoorstel in de ministerraad besproken en in september
voor advies aan de Raad van State voorgelegd.Uiteraard is het de bedoeling de burgerparticipatie ook bij dit beleidsveld
goed tot zijn recht te laten komen. Daartoe worden mogelijkheden gezien nadat
de wetswijziging is aanvaard en een beleidsvoornemen rond het NSL is vastgesteld.
Het op het wetsvoorstel te baseren NSL zal meerdere functies vervullen: het
bereiken van de grenswaarden, het fungeren als basis voor het verkrijgen van
derogatie op basis van de nieuwe Europese luchtkwaliteitsrichtlijn, het doorgaan
van grote projecten mogelijk maken. Alle inspanningen van de overheden gezamenlijk
zijn momenteel gericht op het in de steigers zetten van het NSL, zodat er
op korte termijn een beleidsvoornemen rond het NSL vastgesteld kan worden.
Daarna ontstaat ruimte om hierover met burgers van gedachten te wisselen.
Op deze manier kan de regering haar voordeel doen met de input van burgers
in een cruciaal stadium. Daaraan kunnen bij burgers levende inzichten een
waardevolle bijdrage leveren. Hiertoe is ook in artikel 5.12, achtste lid,
opgenomen dat op de voorbereiding van het programma afdeling 3.4 van de Algemene
wet bestuursrecht van toepassing is, zodat bijvoorbeeld voor een ieder de
mogelijkheid bestaat om zienswijzen naar voren te brengen.Gezondheid en luchtkwaliteitVraag:Met veel interesse lazen de leden van de PvdA-fractie in de memorie van
antwoord (onder hoofdstuk 10) dat in het kader van het NSL wordt bezien in
hoeverre aanvullend landelijk modelinstrumentarium ontwikkeld moet worden
om gemeentelijke rapportages over de relatie tussen gezondheid en luchtkwaliteit
te ondersteunen. Waar doelt de regering concreet op? Op welke wijze kunnen
bijvoorbeeld gezondheidseffectschattingen en gezondheidseffectrapportage hierbij
een rol spelen? Onder hoofdstuk 4 van de memorie van antwoord (p. 16/17)
geeft de regering aan geen toegevoegde waarde te zien in het gebruik van dergelijke
instrumenten. Graag een nadere toelichting.Antwoord:Met de vermelding in de memorie van antwoord (pag 39) dat bezien wordt
in hoeverre aanvullend landelijk modelinstrumentarium ontwikkeld moet worden
om gemeentelijke rapportages over de relatie tussen luchtkwaliteit en gezondheid
te ondersteunen, wordt gedoeld op het volgende. Op grond van de Europese richtlijn
moet jaarlijks aan de EU gerapporteerd worden over de luchtkwaliteit in het
afgelopen jaar. Wanneer het NSL is vastgesteld komt daar de verplichting bij
om jaarlijks over de voortgang van de uitvoering van het NSL te rapporteren.
Op dit moment wordt bezien hoe aan deze twee verplichtingen, die elkaar voor
een deel overlappen, op een zo efficiënt mogelijke wijze vorm gegeven
kan worden. Daarbij wordt er aan gedacht om het reken-instrument dat is ontwikkeld
voor de onderbouwing van het NSL ook geschikt te maken voor gebruik door andere
overheden voor de jaarlijkse rapportage aan de EU en voor de monitoring van
het NSL. Dit heeft als voordeel dat op basis van informatie van alle overheidsniveaus
een consistent landelijk totaalbeeld van de ontwikkelingen kan worden gegeven.
Een van de punten waarop dit instrument verder wordt ontwikkeld is de mogelijkheid
om de effecten van de inzet van maatregelen in termen van verbetering van
de luchtkwaliteit beter te kunnen bepalen. Hiertoe wordt door het CROW in
het kader van het programma SOLVE (Snelle Oplossingen Luchtkwaliteit en Verkeer)
nader onderzoek verricht. In samenhang hiermee wordt door het RIVM en een
aantal samenwerkende GGD-en kennis ontwikkeld over de invloed van de uitvoering
van maatregelen op de gezondheid van bewoners.Op pagina 16 van de memorie van antwoord wordt aangegeven dat de regering
er naar streeft om in zogenaamde saneringssituaties, waar sprake is van overschrijding
van de normen, maar waar geen nieuwe ontwikkelingen voorzien zijn, zo snel
mogelijk de grenswaarden te halen. Aangezien hier de noodzaak van het ondernemen
van actie volstrekt duidelijk is voegen gezondheidseffectrapportages daar
weinig aan toe. De problematiek is daar al onderkend. In situaties waar dicht
bij hot spots nieuwe ontwikkelingen worden voorzien kan het instrument van
de gezondheidseffectrapportage of van de gezondheidseffectscreening (GES)
wel een toegevoegde waarde hebben. Die waarde is er met name in gelegen om
bij de afweging in het kader van een goede ruimtelijke ordening duidelijk
zichtbaar te maken wat de effecten van die ontwikkeling en van mogelijke varianten
daarvan zijn op de gezondheid van omwonenden. Dit kan ertoe leiden dat voor
de volksgezondheid minst schadelijke varianten worden gekozen.Vraag:De uitleg van de regering omtrent de uitvoering het amendement Huizinga-Heringa
leidt tot aanvullende vragen van de PvdA-fractie omtrent de gevolgen hiervan.
Welke invloed heeft dit amendement op de uitvoering van het NSL? Wie heeft
de bevoegdheid om gepubliceerde gegevens in de lijsten van projecten en maatregelen –
ook op internet – toe te voegen en te wijzigen?Antwoord:Het amendement heeft naar verwachting een positieve invloed op de uitvoering
van het NSL omdat bestuursorganen zelf extra maatregelen of extra voorgenomen
besluiten aan het NSL kunnen toevoegen indien het aannemelijk is dat deze
per saldo een vergelijkbaar of positiever effect op de luchtkwaliteit hebben.
De minister dient in te stemmen met wijzigingen met het oog op de coördinatie
van het luchtkwaliteitsbeleid en een samenhangende uitvoering van het NSL
en houdt om dezelfde redenen de lijsten van projecten en maatregelen bij.
Als wordt voldaan aan de voorwaarden van het twaalfde lid van artikel 5.12
van de Wm wordt de instemming verleend.Kosten van maatregelenVraag:Op pagina 17 van de memorie van antwoord worden de kosten van de compenserende
maatregelen genoemd. Aangegeven wordt dat na uitvoering van het NSL nog (enkele)
knelpunten zullen resteren. Voor het oplossen van deze hardnekkige knelpunten
zijn nog additionele middelen nodig. Kan een inschatting gegeven worden van
de kosten gemoeid met het oplossen van deze hardnekkige knelpunten, willen
de leden van de VVD-fractie weten? Dit ook tegen het licht van de niet geringe
extra financiële claims zoals die zijn aangekondigd met betrekking tot
de maatregelen ten behoeve van de Zuid-As en die zoals geuit door de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten.Antwoord:In de memorie van antwoord zijn de meest actuele inschattingen gepresenteerd
over de benodigde financiële middelen om de problematiek van de luchtkwaliteit
op te lossen. Er kan thans geen inschatting gegeven worden over de omvang
van een additionele claim om de kosten te dekken voor de oplossing van de
eventueel resterende hardnekkige knelpunten langs (lokale) wegen. De hoogte
van deze kosten hangt af van de aard, omvang en urgentie van de restproblematiek
en het type maatregel dat locatiespecifiek zal worden toegepast.Gevolgen voor andere beleidsterreinenVraag:Het wetsvoorstel en de lijst met maatregelen in het NSL zijn vastgesteld
met het oog op luchtkwaliteit. Andere milieuaspecten hebben geen rol gespeeld.
Het is denkbaar dat regels en maatregelen een gunstig effect hebben op het
ene terrein, maar een negatief effect op een ander. Ter illustratie merkt
de VVD op dat door een betere spreiding van verkeer wellicht een luchtknelpunt
wordt opgelost. Aan de andere kant kan dit inhouden dat elders, wellicht in
de buurt van een natuurgebied de verkeersbelasting en daarmee het geluid,
toeneemt. Kan de minister aangeven waarom er bij het opstellen
van het NSL geen integrale milieuafweging heeft plaatsgevonden? Kan er toch
(globaal) aangegeven worden welke belangrijke effecten op andere milieuterreinen
voorzien worden met het voorgestelde maatregelenpakket?Antwoord:De EU-richtlijn waarmee het onderhavige wetsvoorstel wordt geïmplementeerd
ziet enkel op de luchtkwaliteit. Gelet hierop is het verklaarbaar dat in dit
kader alleen ook daarop wordt ingegaan. Zulks geldt ook voor het NSL. Andere
omgevingsfactoren komen evenwel zeker aan bod bij het in procedure brengen
van de te onderscheiden projecten. Ik verwijs hierbij naar de geijkte procedures
waarmee, met behulp van milieueffectrapportages en dergelijke alle omgevingsfactoren –
als geluid, bodem, etcetera – worden meegenomen zodat «project-specifiek»
een zogeheten integrale milieuafweging plaatsvindt. De nadruk op luchtkwaliteit
volgt dus enerzijds uit het onderwerp van de te implementeren richtlijn, maar
bovenal om het NSL een praktisch uitvoerbaar en op te stellen programma te
laten zijn. Bovendien is het NSL gericht op het bereiken van de grenswaarden
die zijn gesteld in het kader van de luchtkwaliteit en draagt het in die context
bij aan de onderbouwing van de separaat te nemen projectbesluiten. Gelet op
het voorgaande is het niet opportuun andere omgevingsfactoren op te nemen
en mee te laten wegen bij het al dan niet opnemen van projecten en maatregelen
in het NSL. Uiteraard kunnen deze factoren wel een rol spelen bij de reeds
genoemde maatschappelijke kosten-batenanalyse.BIJLAGE 1Vragen:De leden van de fractie van GroenLinks zijn bijzonder gefascineerd geraakt
door de opsomming in Bijlage I van de memorie van antwoord. Daarin staat een
forse lijst van projecten waarvan op basis van een studie van DHV/TNO verwacht
wordt dat deze in «in betekenende mate» zullen bijdrage aan overschrijving
van het 3%-criterium. Naar aanleiding daarvan wordt in de memorie van
antwoord door de regering gemeld dat deze inventarisatie leidt tot andere
aantallen dan «dan tot nu toe is verondersteld». Aangekondigd
dat op dit moment een nieuwe inventarisatie wordt verricht, waarbij de «de
lijst met projecten voor woningbouw en kantoren kleiner zal worden, omdat
blijkt dat een project minder snel in betekenende mate bijdraagt. Voor kassen
en industrieterreinen is de grens lager komen te liggen.» Deze constateringen
maken op de leden van de fractie van GroenLinks een nogal opportunistische
indruk. Er worden een aantal normen vastgesteld op het terrein van woningbouw
(2000 woningen), infrastructuur (minder dan 3% concentratiebijdrage),
bedrijventerreinen (netto oppervlak van minder dan 40 hectare) en kantoorlocaties
(minder dan 40 000 m2 brutovloeroppervlak) op basis waarvan
de grens tussen betekenende en niet-betekenende mate getrokken wordt. Als
bij een eerste inventarisatie blijkt dat de lijst van projecten die «in
betekenende mate» bijdragen dan tamelijk lang wordt, dan wordt meteen
aangekondigd dat er een nieuwe inventarisatie volgt op basis van nieuwe normen.
Dat doet toch op zijn minst vermoeden dat de uitkomst (een behapbare lijst
met projecten) hier belangrijker is dan het principe (verbeteren van de luchtkwaliteit).Dat leidt bij de leden van de fractie van GroenLinks tot de volgende vragen:1. Waar was de omzetting in concrete getallen eigenlijk op gebaseerd?
Waren dat berekeneningen? Metingen? Kortom, wat was de realiteitswaarde van
deze aantallen?2. Wat betekent «tot nu is verondersteld»? Met welke aantallen
werd tot op dat moment gewerkt? Hoe verklaart de regering het verschil tussen
de veronderstelling en de uitkomst van de eerste inventarisatie?3. Stel dat deze lijst correct is, wat zou dan de betekenis zijn geweest
voor het vaststellen van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit?4. Is de nieuwe inventarisatie al klaar? Hoe ziet de lijst er dan uit?5. Wat zijn de nieuwe normen?Antwoord op vraag 1:De grenzen voor de planomvang die gebruikt zijn voor de eerste inventarisatie
zijn bepaald op basis van de resultaten van de «Gevoeligheidsanalyse
in betekenende mate» die door DHV en TNO, in opdracht van VROM, is afgerond
in april 2006.Het eindrapport is op 14 juni 2006 aangeboden aan de Tweede Kamer
(bijlage bij Kamerstuk 2005/2006, 30 489, nr. 11).In deze Gevoeligheidsanalyse is middels berekeningen in beeld gebracht
welke planomvang overeenkomt met een maximale concentratietoename van 1,2
microgram/m3 stikstofdioxide en fijn stof op de rand van de wegen
waarlangs het extra verkeer als gevolg van het plan wordt afgewikkeld (1,2
microgram/m3 komt overeen met 3% van de grenswaarde voor
de jaargemiddelde concentratie van stikstofdioxide en fijn stof).In de praktijk blijkt dat de maximale concentratietoename als gevolg van
plannen voor woningbouw, bedrijventerreinen en kantoren optreedt langs de
hoofdontsluitingsweg van het plangebied. Bij plannen voor infrastructuur treedt
de maximale concentratietoename op langs het tracé waarop de wegaanpassing
betrekking heeft.De resultaten van de modelberekeningen voldoen aan de nauwkeurigheidseisen
in het Besluit luchtkwaliteit 2005 en geven een realistisch beeld van de bijdrage
van het extra verkeer aan de concentraties langs de weg.Antwoord op vraag 2:Bepalend voor de vraag of een project wel of niet in betekenende mate
bijdraagt aan de luchtkwaliteit is of het project leidt tot een toename van
de concentratie met 3% ten opzichte van de jaargemiddelde norm. Dit
komt overeen met 1,2 μg/m3. Dit criterium is niet veranderd
in de loop der tijd.Decentrale overheden hebben er op gewezen dat het in de uitvoeringspraktijk
gemakkelijker zou zijn indien dit criterium doorvertaald zou worden in bijvoorbeeld
concrete aantallen woningen of aantal m2 kantooroppervlakte. Hiervan
is in juni 2006 een rapportage beschikbaar gekomen. Deze kwam uit op ondermeer
2 000 woningen, 40 000 m2 kantooroppervlakte en 40 hectare
industriegebied. Op basis van deze informatie is de lijst «projecten
in betekenende mate» samengesteld zoals deze ook naar de Eerste Kamer
is verstuurd.In de memorie van antwoord is voorts aangegeven dat uit nadere analyse
blijkt dat de doorvertaling van het 3%-criterium leidt tot andere aantallen
dan eerder werd verondersteld.Deze nadere analyse is uitgevoerd omdat de uitgangspunten zoals gehanteerd
bij de oorspronkelijke berekeningen in de Gevoeligheidsanalyse op een aantal
punten afwijken van de meest recente inzichten in de wijze van meten en berekenen
van de luchtkwaliteit. Ten opzichte van de eerder uitgangspunten zijn bijvoorbeeld
meer actuele en betrouwbare gegevens beschikbaar gekomen over de uitstoot
van voertuigen en de hoeveelheid extra verkeer die gegenereerd wordt door
ruimtelijke plannen. Ook is inmiddels duidelijkheid ontstaan over de eisen
die de huidige EU-richtlijn stelt aan de berekeningen. Tevens is er zicht
op de eisen aan de berekeningen die naar alle waarschijnlijkheid zullen volgen
uit de nieuwe EU-richtlijn. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om de maximale afstand
tot de wegrand waar de gevolgen voor de luchtkwaliteit berekend moeten worden.Op basis van deze nieuwe inzichten heeft DHV, in opdracht van VROM, nieuwe
berekeningen uitgevoerd. De uitgangspunten voor deze nieuwe berekeningen zijn
in lijn met de bepalingen in het Meet- en rekenvoorschrift bevoegdheden luchtkwaliteit,
dat in november 2006 in werking is getreden. Het bedoelde vervolgonderzoek
heeft aangetoond dat 3% niet overeenkomt met de eerdergenoemde getallen.
Nader onderzoek laat zien dat een industriegebied van een paar hectare al «in
betekenende mate» kan bijdragen. Het aantal industrieterreinen dat op
de lijst projecten komt zal dan ook toenemen. Hier staat tegenover dat bij
woningen en kantoorlocaties minder snel sprake is van een concentratietoename
van 3%.De resultaten van deze berekeningen leiden derhalve tot nieuwe grenzen
voor de planomvang (normen) en een actualisatie van de eerste inventarisatie.De leden van de fractie van Groen Links suggereren dat de omvang van de
lijst projecten bepalend was om met een nieuwe doorvertaling te komen. Dit
is onjuist. De reden was dat de berekeningen bij industrieterreinen niet bleken
te kloppen. Vervolgens bleek ook dat de gehanteerde aanname bij woningen en
kantoorlocaties (bijvoorbeeld over doorstroomsnelheid) niet in lijn waren
met de voorschriften van de richtlijn.Antwoord op vraag 3:In de berekeningen van het NSL worden alle NIBM en IBM projecten meegenomen.
Voor de achtergrondontwikkelingen maakt het dus niet uit welke projecten in
betekenende mate zijn.Voor het aantal knelpunten maakt het ook niet uit of een woningbouw project
van 2 100 woningen wel of niet in betekenende mate bijdraagt. Het maakt
echter wel uit voor het besluitvormingstraject van dit project. Indien dit
niet in betekenende mate bijdraagt kan het project worden uitgevoerd zonder
nadere toetsing aan het NSL.Antwoord op vraag 4:De eerste inventarisatie van projecten wordt geactualiseerd nadat het
advies van de Raad van State over de AMvB niet-IBM bekend is.Antwoord op vraag 5:Op basis van de resultaten van de nieuwe berekeningen worden de volgende
categorieën van plannen beschouwd als categorieën die in ieder geval
niet in betekenende mate bijdragen: een woningbouwlocatie, indien deze, bij één
ontsluitingsweg, netto niet meer dan 1500 nieuwe woningen omvat, een kantoorlocatie,
indien deze, bij één ontsluitingsweg, een bruto vloeroppervlak
van niet meer dan 100 000 m2 omvat en bepaalde inrichtingen
(zoals spoorwegemplacementen).Bij bedrijventerreinen en infrastructuur worden geen categorieën
aangewezen. Bij plannen voor bedrijventerreinen en infrastructuur zal voor
elk afzonderlijk plan moeten worden berekend of het desbetreffende plan binnen
de 3% grens blijft.BIJLAGE 3:Uitgangspunten voor berekeningen in het NSLVraag:Uit bijlage 3 van het memorie van antwoord kan geconcludeerd worden dat
het aantal hardnekkige knelpunten in werkelijkheid mogelijk hoger of lager
is als waar nu nog van uitgegaan wordt, immers:– tot nu toe is gerekend met het zgn. GE-scenario. Gemeentelijke
verkeersprognoses die als input gebruikt worden moeten hiermee consistent
zijn. Begin 2007 zal op rijksniveau een beslissing genomen worden over de
vraag of een ander scenario wellicht beter als uitgangspunt kan dienen– er is in de saneringstool nog geen rekening gehouden met afwijkende
verkeersituaties (bomenfactor, verkeersberekening) of aanwezigheid van bronnen
(kassen, op- en overslag, scheepvaart, etc.).Kan de minister aangeven of deze conclusie juist is, zo vragen de leden
van de VVD-fractie? Kan een inschatting gemaakt worden hoeveel groter of kleiner
het aantal hardnekkige knelpunten kan worden? Wanneer komt hier duidelijkheid
over?Antwoord:Het is juist dat het aantal hardnekkige knelpunten in werkelijkheid af
kan wijken van de huidige inschatting. Dit is inherent aan de mate van betrouwbaarheid
van de gehanteerde rekenmethode(n). Daarnaast beïnvloeden de gehanteerde
aannamen en gebruikte invoergegevens de resultaten van de modelberekeningen.Er is vooralsnog geen aanleiding om een ander scenario dan het GE-scenario
als uitgangspunt te hanteren voor de luchtkwaliteitberekeningen. Verder is
het zo dat de huidige versie van de saneringstool al rekening houdt met lokale
verfijnde informatie over verkeersintensiteiten, wegkenmerken, verkeersdoorstroming
en de bomenfactor voor de grote(re) gemeenten, voor zover zij deze informatie
hebben aangeleverd. In de volgende versie van de saneringstool zal dit het
geval zijn voor alle gemeenten waar – naar verwachting van de NSL-regio’s
en/of die gemeenten zelf – overschrijdingen van de grenswaarden te verwachten
zijn. In die versie zullen ook de effecten van overige bronnen worden opgenomen,
alsmede de nieuwe generieke invoergegevens ten behoeve van het uitvoeren van
luchtkwaliteitberekeningen die VROM jaarlijks bekendmaakt.Vanwege de grote hoeveelheid geactualiseerde en verfijnde inzichten die
zullen worden opgenomen in de modelberekeningen, is het op dit moment niet
goed mogelijk om aan te geven op welke wijze en in welke mate het aantal hardnekkige
knelpunten zal veranderen. Naar verwachting kan ik dit beeld in de loop van
dit jaar geven.De conclusie is gebaseerd op de aanwezige kennis op het moment van opstellen
van de memorie van antwoord. Een inschatting van de verwachte afwijking van
het aantal knelpunten is niet mogelijk. Het enige dat daarover gezegd kan
worden is dat het totaalbeeld naar verwachting niet dramatisch zal afwijken
van het aantal knelpunten dat op dit moment verwacht wordt. Verwacht wordt
dat in de loop van dit jaar hier duidelijkheid over komt.Vraag:Het MNP reviewt de saneringstool van Goudappel Coffeng. Deze tool is geschikt
voor het rekenen aan verkeersgerelateerde problemen op het onderliggend wegennet.
Tegelijkertijd zijn/worden rekentools ontwikkeld voor de intensieve veehouderij
(ECN), snelwegen (V&W en ECN), kassen (TNO) en scheepvaart
(V&W). Uit de informatie in bijlage 3 kan naar het oordeel van de VVD-fractie
niet opgemaakt worden of deze rekentools ook gereviewd worden. Kan aangegeven
worden of dit het geval is en zo ja, wie deze rekentools reviewt, en zo nee,
waarom niet? Wanneer is de review van de saneringstool van Goudappel Coffeng
beschikbaar?Antwoord:Het MNP heeft een review uitgevoerd van de huidige versie van de saneringstool
van het NSL. Het rapport komt naar verwachting binnen afzienbare tijd beschikbaar.
Het conceptrapport van deze review is inmiddels opgeleverd en wordt binnen
afzienbare termijn definitief.De saneringstool is gevuld met de resultaten van het CAR-model voor berekeningen
van concentraties langs het onderliggend wegennet (de niet-snelwegen). Voor
het snelwegnet bevat de saneringstool de resultaten van luchtkwaliteitberekeningen
met het VLW-model. Beide modellen voldoen aan de voorwaarden van het Meet-
en rekenvoorschrift.De zogenaamde salderingstool is ontwikkeld onder supervisie van het MNP
in nauwe samenwerking met een groot aantal partijen. Het rapport over de intensieve
veehouderij (geen tool) is gemaakt in overleg met MNP en betrokken provincies.
Voor de kassen komt een rapport van het RIVM beschikbaar. Voor de scheepvaart
komt een VenW rapport beschikbaar dat in nauw overleg met en met instemming
van MNP en DCMR is opgesteld. Het rapport voor de luchtvaart wordt in nauw
overleg met en met instemming van het MNP door VenW opgesteld.Tenslotte zal
voor de op- en overslag door VROM een rapport worden gemaakt in overleg met
MNP, DCMR en de provincie Noord-Holland. De resultaten van al deze rapporten
zullen uiteindelijk belanden in de saneringstool. De snelwegen maken nu al
deel uit van de saneringstool van Goudappel Coffeng. Voor al de genoemde produkten
geldt dat een review niet nodig wordt geacht doordat het MNP bij de opstelling
nauw betrokken wordt. Bij de saneringstool is dat niet het geval omdat daardoor
een te groot beslag zou worden gelegd op de capaciteit van het MNP. Daarom
is in dat geval gekozen voor een review.De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,J. M. CramerXNoot1De Nederlandse Grondwet en de Europese Unie, Europa Law Publishing, Groningen
2002, dr. L.F.M. Besselink c.s., ISBN 90-76871-10-8.XNoot2Kamerstukken I 26 200 VI, nr. 65, EKnr. 37b.XNoot1ibm = in betekenende mateXNoot2nibm = niet in betekenende mate 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20062007-30489-J.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl