Regeling van de subsidiëring van politieke partijen (Wet subsidiëring politieke partijen); Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25704, nr. 4

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

09-01-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25704 nr. 4

23-12-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen2. De omvang van de overheidssubsidiëring3. De grondslag voor subsidietoekenning4. De brede doeluitkering5. Politieke jongeren organisaties en politiek-wetenschappelijke
Instituten6. Artikelsgewijs Artikel 1Artikel 1, tweede lidArtikel 3Artikel 4Artikel 5Artikel 7Artikel 7 en artikel 9Artikel 8, 9 en 10Artikel 10Artikel 14Artikel 15Artikel 17Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25704Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 63 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 704Voorstel van wet tot regeling van de subsidiëring van politieke
partijen (Wet subsidiëring politieke partijen)nr. 4VERSLAGVastgesteld 23 december 1997De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken1,
belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de
eer van haar bevindingen als volgt verslag uit te brengen. Onder het voorbehoud
dat de regering de gestelde vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zal hebben
beantwoord, acht de commissie de openbare beraadslagingen over dit wetsvoorstel
genoegzaam voorbereid. 1. AlgemeenDe leden van de fractie van de PvdA hebben met waardering van het voorstel
kennis genomen. Zij zijn met de regering van mening dat, met name door de
teruggelopen ledentallen, uitbreiding van de overheidssubsidie aan politieke
partijen onvermijdelijk is geworden voor het kunnen voortzetten van de activiteiten
van partijen ter bevordering van de democratie. Hoewel de afhankelijkheid
van politieke partijen van de rijksoverheid zo veel mogelijk moeten worden
beperkt, is deze afhankelijkheid volgens de leden van de fractie van de PvdA
in veel opzichten te verkiezen boven afhankelijkheid van giften en sponsoring.Ook hebben zij begrip voor het feit dat de regering streeft naar één
duidelijke regeling voor de volledige geldstroom naar politieke partijen en
aan hen gelieerde organisaties. De gekozen systematiek roept echter enkele
vragen op. De door de partijen aangewezen jongerenorganisaties en wetenschappelijke
bureaus zullen de voor hun gereserveerde subsidiegelden indirect via de partij
ontvangen. Welke ruimte bestaat er volgens de regering voor de partijen om
nadere invloed uit te oefenen op de activiteiten van hun jongerenorganisatie
en hun wetenschappelijk bureau? De gekozen constructie, waarbij aan de doorsluizing
van subsidiegelden een privaatrechtelijke overeenkomst ten grondslag ligt,
lijkt ruimte te bieden voor bemoeienissen van de partij met de gesubsidieerde
instellingen.De leden van de PvdA-fractie constateren dat in de memorie van toelichting
wordt gesproken over de wenselijkheid van een openbaarheidsverplichting ten
aanzien van giften aan politieke partijen (blz. 2). Ziet de minister mogelijkheden
een dergelijke verplichting in deze wet op te nemen?Zij constateren dat er in het voorstel geen expliciete bepalingen zijn
opgenomen over de terugvordering van ten onrechte uitgekeerde subsidies. Acht
de minister dergelijke bepalingen onnodig? Denkt de minister dat terugvordering
van ten onrechte uitgekeerde subsidies ten behoeve van wetenschappelijke bureaus
of politieke jongerenorganisaties zal worden bemoeilijkt door de indirecte
wijze waarop de subsidies aan hen worden verleend?De leden van de PvdA-fractie constateren overigens met genoegen dat in
tegenstelling tot hetgeen de minister van Binnenlandse Zaken stelde in antwoord
op vragen van de leden Rehwinkel (PvdA), Van der Hoeven (CDA) en Kamp (VVD),
in het voorstel bij de verdeelsleutel voor de subsidie aan politieke jongerenorganisaties
uiteindelijk ook het aantal zetels van de moederpartij in de Tweede Kamer
wordt meegewogen.De leden van de fractie van de PvdA hebben bij het algemeen overleg over
de notitie van de minister over de positie en de subsidiëring van politieke
partijen (9 oktober 1996) al opgemerkt dat de subsidieverlening aan partijen
die enkel zijn vertegenwoordigd in de Eerste Kamer tot vreemde uitkomsten
kan leiden. Zo zal een partij met één vertegenwoordiger in de
Tweede Kamer en vier vertegenwoordigers in de Eerste Kamer, minder subsidie
ontvangen dan een partij met alleen drie vertegenwoordigers in de Eerste Kamer.
De minister onderkent dit probleem, maar acht de kans op het zich voordoen
van dergelijke situaties zo klein dat een nadere regeling achterwege kan blijven.
De leden van de fractie van de PvdA menen dat in plaats van de voorgestelde
systematiek het te verkiezen zou zijn om het grootste aantal zetels van een
partij in Eerste of Tweede Kamer als uitgangspunt te nemen voor de vaststelling
van de subsidie.De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen van
het wetsvoorstel dat ertoe strekt een wettelijke basis te leggen onder de
subsidiëring van politieke partijen. De aan het woord zijnde leden delen
de insteek van de regering om hiermee niet alleen te voldoen aan de opdracht
uit de Algemene wet bestuursrecht om subsidieverlening te baseren op een wettelijk
voorschrift, maar ook te komen tot een inhoudelijke regeling in de wet. Het
wetsvoorstel geeft hen aanleiding tot de volgende opmerkingen en vragen.De aan het woord zijnde leden beoordelen de toelichting op de wet in bepaalde
opzichten echter summier. Zo missen zij met de Raad van State een principiële
argumentatie, aangezien de mogelijkheid tot directe bemoeienis door de overheid
met politieke partijen wordt geopend, de vrije organisatievorm van politieke
vertegenwoordiging in feite wordt verlaten en de relatie tussen partij en
fractie wordt aangehaald. Zij verzoeken de regering alsnog een gedegen onderbouwing
te geven, daarin meenemend de vraag hoe inhoudelijke bemoeienis wordt uitgesloten.
In het verlengde hiervan zouden deze leden willen benadrukken dat zij ook
een betere facilitering van (de activiteiten van) politieke partijen en daaraan
gelieerde organisaties en instituten als expliciete doelstelling van dit wetsvoorstel
zien. De afweging van uiteenlopende belangen in een steeds complexer wordende
samenleving alsmede de communicatie met leden en kiezers hierover behoren
tot kerntaken van politieke partijen en zijn onder druk komen te staan vanwege
teruglopende ledentallen cq. contributie-inkomsten. Zij steunen daarom de
verhoging van 20% ten opzichte van het huidige gecombineerde budget. In dit
kader stellen de leden van de CDA-fractie aan de regering de vraag of ook
het risico van (grote) financiële afhankelijkheid van politieke partijen
van derden heeft meegewogen bij de totstandkoming van dit wetsvoorstel. Zij
verwijzen op dit punt naar recente publieke discussie in Groot-Brittannië
en de Verenigde Staten. De leden van de VVD-fractie hebben kennis genomen van het voorstel voor
een Wet subsidiëring politieke partijen. Zij zijn van mening dat politieke
partijen als intermediair tussen burgers en overheid van essentiële betekenis
zijn voor een ordelijk verloop van zaken tussen regering en parlement en voor
de communicatie tussen kiezers en gekozenen. Naar de overtuiging van de leden
van de VVD-fractie kunnen de partijen hun intermediaire rol in principe het
beste vervullen indien zij niet afhankelijk zijn van de overheid. Rechtstreekse
subsidiëring kan leiden tot afhankelijkheid. Dat is aan de orde indien
politieke partijen bij de overheid subsidie-aanvragen indienen, daarbij activiteitenplannen
en begrotingen overleggen, hun administraties tot genoegen van de overheid
inrichten, na afloop van een jaar activiteitenverslagen, financiële verslagen
en accountantsverklaringen inleveren, de accountantdienst van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken inzage geven in hun administraties en aan deze dienst
de gewenste inlichtingen verschaffen. Op grond van het voorstel gaat de overheid
voor het eerst politieke partijen direct subsidiëren, loopt de bestaande
subsidiëring van de politiek-wetenschappelijke instituten en de politieke
jongerenorganisaties in het vervolg via de partijen en worden nieuwe soorten
partij-activiteiten subsidiabel. Bovendien wordt de totale subsidie met ruim
20% verhoogd om het gestaag teruglopende ledental bij de meeste partijen te
compenseren. Partijen worden zo minder afhankelijk van leden en meer van de
overheid, de Raad van State spreekt over het passeren van een waterscheiding.Partijgebonden volksvertegenwoordigers en bestuurders vormen het gezicht
van de overheid. Als de indruk ontstaat dat politieke partijen afhankelijk
worden van de overheid, kan hun geloofwaardigheid in de ogen van veel burgers
verminderen. Het ervaren van een tegenstelling tussen enerzijds de overheid
en de politiek en anderzijds de burgers, zal het verder afnemen van het aantal
leden van de politieke partijen tot gevolg hebben. Naar de overtuiging van
de leden van de VVD-fractie moeten politieke partijen afhankelijk zijn en
blijven van de burgers. De partijen zullen zich voor hun voortbestaan voortdurend
moeten inspannen om burgers aan te spreken en aan zich te binden. Alleen zo
kan de intermediaire functie ook op termijn met succes worden vervuld. De
overheid kan daarbij aansluiten door voortdurend en bij vele gelegenheden
duidelijk te maken wat het belang is van de politieke partijen, hun intermediaire
functie en de integrale afwegingen die zij maken.Zou daarom niet de voorkeur moeten worden gegeven aan het volstaan met
een wettelijke grondslag voor de voortzetting van de bestaande subsidiëring
op het huidige niveau van de activiteiten van een aantal aan politieke partijen
gerelateerde organisaties? En is de voorgestelde inhoudelijke wettelijke regeling
met rechtstreekse subsidiëring daarom niet minder opportuun? Daarnaast
hebben zij als uitgangspunt weinig behoefte aan stopzetting van de subsidiëring
en van de zendtijd bij de publieke omroep in geval van een veroordeling van
een politiek partij wegens discriminatie. De enigen die effectief met destructieve
partijen kunnen afrekenen zijn de kiezers, de overheid kan dat nooit van hen
overnemen. Totdat het zover is, moet de overheid in beginsel alle partijen
gelijk behandelen. Indien een partij discrimineert en daarmee de wet overtreedt,
is het primair aan de rechter dat te bestraffen. Overheidsingrijpen moet hooguit
en bij hoge uitzondering alleen aan de orde kunnen komen bij een structurele
en daadwerkelijke ondermijning van de democratische rechtsorde en grondslagen
van de Nederlandse samenleving. Hoe beoordeelt de regering de mogelijkheden
voor de rechter om discriminerende partijen effectief te straffen?De leden van de fractie van D66 hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel tot regeling van de subsidiëring van politieke partijen.
De inhoud van het wetsvoorstel getuigt van het feit dat de regering
zich rekenschap heeft gegeven van hetgeen door de Kamerfracties in het algemeen
overleg van 27 juni 1996 te berde is gebracht.Maatschappelijke ontwikkelingen hebben ertoe geleid dat het voor politieke
partijen steeds moeilijker wordt de belangrijke functie die zij binnen de
Nederlandse democratie bekleden te kunnen waarborgen. De kwalitatieve vereisten
voor partijen zijn sterk toegenomen, terwijl de beschikbare middelen om daaraan
te voldoen niet zijn meegegroeid en zelfs hier en daar lijken af te nemen.
Partijen hebben te kampen met afnemende ledenaantallen en toenemende concurrentie
van andere ideële instellingen en bewegingen, terwijl andere factoren
(zoals een grotere informatievoorziening, netwerken, internationale contacten
en intensievere scholing en vorming) ertoe leiden dat van de partijen meer
wordt gevergd dan voorheen. De D66-fractie vindt dat de overheid de plicht
heeft het voortbestaan van een volwaardige democratie te waarborgen op diverse
wijzen en met name financieel. Daarmee draagt zij ook verantwoordelijkheid
voor het voortbestaan van kwalitatief volwassen politieke partijen. Dit betekent
dat de overheid door faciliterend beleid zal moeten investeren om het niveau
van partijen op het maatschappelijk noodzakelijke peil te houden.De leden van de fractie van D66 constateren met instemming dat de minister
het bestemmen van gelden per partij ten behoeve van verkiezingscampagnes afwijst.
De fractie van D66 was en is daar ook geen voorstander van. De financiering
van een campagne is in de eerste plaats de taak van de partij-organisatie
zelf, en niet van de overheid. De leden van de D66-fractie verwachten dat het wetsvoorstel er niet toe
zal kunnen leiden dat politieke partijen in de verleiding komen om, bijvoorbeeld
ten behoeve van de campagne, geld weg te halen bij de gelieerde partij-organen,
waaronder wetenschappelijke instituten en politieke jongerenorganisaties.
Het gekozen systeem van doeluitkeringen gekoppeld aan geoormerkte bedragen
acht deze fractie op zich dan ook een goede waarborg. Het is inderdaad nodig
dat er zekerheid bestaat dat de betreffende geldstromen inderdaad naar de
betreffende organisaties gaan. De leden willen graag weten welke garanties
de minister met dit wetsvoorstel denkt te bieden dat ook voor wat betreft
de andere gelieerde partij-organen het geld te bestemder plaatse komt. Deze
gelden zijn immers niet geoormerkt. Daarnaast is nodig dat al deze organisaties
hun onafhankelijkheid behouden. Deze leden willen graag van de minister weten
wat er in een dergelijke overeenkomst met deze gelieerde partij-organen zou
moeten komen te staan. Wat is het oordeel van de regering over de suggestie
om in artikel 3, eerste lid een en ander te expliciteren? Wat is bijvoorbeeld
de minimale looptijd van deze overeenkomst? Of acht de regering «een
schriftelijke overeenkomst tot subsidieverlening sluiten» voldoende?Inhoudelijke beïnvloeding door de politieke partijen van deze organisaties
moet voorkomen worden, althans niet door dit wetsvoorstel worden aangemoedigd.
De leden van de D66-fractie wijzen in dit verband op de reactie van de gezamenlijke
politieke jongerenorganisaties (PING) van 24 november 1997 en de gezamenlijke
wetenschappelijke instituten van 10 december 1997. In het wetsvoorstel zou
deze onafhankelijkheid zoveel als mogelijk moeten worden gewaarborgd. Denkt
de minister bij het stellen van eisen aan activiteitenplan en begroting conform
artikel 7, tweede lid ook aan andere dan subsidietechnische aspecten? Welke?
Wat stelt de minister zich hier precies voor bij de taakverdeling tussen partij
en gelieerde partij-organen? Deze leden pleiten voor voorzichtigheid voor wat betreft de alternatieve
financieringsbronnen voor partijen als giften en sponsoring. Het tegengaan
van beïnvloeding van partijen als gevolg hiervan achten deze leden een
wezenskenmerk van een democratische rechtsstaat.De leden van de fractie van D66 zijn van mening dat op gronden van discriminatie
tot het intrekken van de betreffende subsidies aan die partijen en gelieerde
organen moet kunnen worden overgegaan.Hoewel de minister uiteenzet om welke redenen de subsidiëring van
politieke partijen wordt verruimd, willen de leden van de GroenLinksfractie
graag een nadere toelichting op de vraag om welke redenen hiervoor de gehele
systematiek is gewijzigd. Deze vraag klemt temeer, nu zowel de meeste wetenschappelijke
instituten als de meeste jongerenorganisaties hun voorkeur uitspreken voor
handhaving van de huidige regeling. Dit vraagt naar onze mening een nadere
onderbouwing. Ook zou de nieuwe systematiek de mogelijkheid vergroten tot
directe bemoeienis van de overheid met de politieke partijen. Heeft de minister
ideeën over de wijze waarop deze directe invloed zou kunnen worden voorkomen?Deze leden juichen het toe dat de minister de intermediaire positie van
politieke partijen wil versterken, omdat zij het van belang vinden dat burgers
nog meer betrokken raken bij de politieke besluitvorming.Voorts achten zij het een vooruitgang dat de politieke partijen gesanctioneerd
kunnen worden indien zij zijn veroordeeld op grond van de artikelen 137 sub
c,d,e,f, of g of artikel 429 van het Wetboek van Strafrecht.Voorts vragen de leden van de fractie van GroenLinks of het niet beter
zou zijn om aan alle erkende politieke jongerenorganisaties een basisbedrag
toe te kennen van f 50 000,–, zodat deze organisaties een
gegarandeerd inkomen hebben ten behoeve van hun minimale voorzieningen. Van
het resterend bedrag zou de helft verdeeld kunnen worden op basis van het
aantal kamerzetels, en de andere helft op basis van het aantal leden van de
jongerenorganisaties. Hoe kijkt de minister tegen een dergelijk voorstel aan?
Zou dit niet meer garanties bieden voor de mogelijkheid van jongerenorganisaties
om zich te profileren, en zou niet hierdoor de afhankelijkheid van de moederpartij
niet meer worden ingeperkt? Tenslotte voelen de jongerenorganisaties de wijziging
al als het inleveren van hun onafhankelijkheid ten aanzien van hun moederpartij.
Graag een reactie.Welke criteria hanteert de minister bij de doelmatigheidstoets? Hebben
de jongerenorganisaties en wetenschappelijke instituten hun eigen traject
voor verantwoording aan de minister of dient dit door de moederpartij te gebeuren?
Zou een afzonderlijke verantwoording niet meer recht doen aan de onafhankelijkheid
van de verschillende organisaties?De leden van de RPF-fractie hebben met belangstelling kennis genomen van
het wetsvoorstel dat een versterking van de intermediaire positie van politieke
partijen wil bewerkstelligen. Deze leden zijn met de regering bezorgd over
de afnemende populariteit van de politieke partijen, maar zijn met de Raad
van State beducht voor een afhankelijkheidsrelatie tussen partijen en de rijksoverheid.
De leden van de RPF-fractie zijn daarom principieel tegen een rechtstreekse
financiering van politieke partijen, omdat partijen als vrije verenigingen
dienen te functioneren. Met een steeds sterker wordende financiële afhankelijkheid
van de rijksoverheid komt dat uitgangspunt steeds meer onder druk te staan.
De leden van de RPF-fractie zijn van mening dat de oplossing van het probleem
van de afnemende populariteit veel meer in handen van de partijen zelf ligt.
Met een scherper ideologisch profiel onderstrepen partijen hun bestaansrecht,
terwijl ideologische convergentie de noodzaak van steun voor een specifieke
partij, door middel van een lidmaatschap, wegneemt. In dit licht
wijzen deze leden er op dat juist kleinere partijen met een helder ideologisch
profiel geen last hebben van dalende ledenaantallen.In de memorie van toelichting valt te lezen dat de regering ook bevreesd
is voor een te grote financiële afhankelijkheid van de rijksoverheid.
Wanneer de financiële relatie tussen partijen en rijksoverheid toch wordt
versterkt, vragen de leden van de RPF-fractie wanneer er dan sprake zou zijn
van een te grote financiële afhankelijkheid. Aangezien elke grens arbitrair
is, is het de vraag welke grens de regering hierbij trekt en waarom die daar
wordt getrokken.De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennis genomen van
het wetsvoorstel en de bijbehorende toelichting. Zij roepen in herinnering
dat over de subsidiëring van politieke partijen en daaraan verbonden
instituten al vele jaren wordt gediscussieerd. Zo is er op 13 september 1984
een Nota subsidiëring politiek-wetenschappelijke instituten en instituten
voor politieke vormings- en scholingsactiviteiten aan de Kamer aangeboden.
De discussie hierover heeft geleid tot indiening van een voorstel van Wet
subsidiëring politieke instituten op 5 mei 1986. Dit wetsvoorstel is
evenwel door de Eerste Kamer unaniem verworpen vanwege het feit dat het voorstel
alleen voorzag in subsidies aan instellingen, die verbonden zijn met in de
Tweede Kamer vertegenwoordigde politieke groeperingen. In september 1990 is
de Commissie subsidiëring politieke partijen om advies gevraagd; dit
advies verscheen in september 1991. De commissie wees een algemene, directe
overheidssubsidie voor politieke partijen af, maar pleitte voor handhaving
van indirecte doeluitkeringen voor wetenschappelijk werk en jongerenwerk.
Daarnaast zou er een brede doeluitkering moeten worden ingevoerd ten behoeve
van een aantal activiteiten. De commissie was verdeeld over de vraag of deze
doeluitkering rechtstreeks of indirect aan politieke partijen zou moeten worden
verstrekt. De leden van de SGP-fractie hebben deze voorgeschiedenis gememoreerd
om aan te geven dat de subsidiëring van politieke partijen allerminst
een onomstreden zaak is; deze leden hebben aandacht voor de voorgeschiedenis
in de memorie van toelichting node gemist.De leden van de SGP-fractie stellen vast dat de Algemene wet bestuursrecht
vordert dat subsidieverlening door de overheid gebaseerd moet zijn op een
wettelijk voorschrift; mede hierdoor is voortzetting van de huidige subsidieregelingen
voor onderscheiden activiteiten van politieke partijen op basis van ministeriële
regelingen niet meer mogelijk. Zij constateren dat het wetsvoorstel voorts
voortvloeit uit de notitie van de minister van Binnenlandse Zaken over de
positie en subsidiëring van politieke partijen d.d. 16 april 1996 (kamerstukken
24 688); deze notitie was mede een regeringsstandpunt op het advies van
de Commissie subsidiëring politieke partijen. Tijdens het algemeen overleg
van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken over bovengenoemde notitie
op 27 juni 1996 is mede namens de SGP-fractie gesteld dat politieke partijen
beschouwd moeten worden als privaatrechtelijke verenigingen, waarmee de overheid
ten principale geen bemoeienis heeft. In het verlengde hiervan heeft de SGP-fractie
principieel moeite met «zilveren koorden» tussen de overheid en
de politieke partijen. De leden van de SGP-fractie nemen bovengenoemd standpunt
als uitgangspunt voor hun beoordeling van het onderhavige wetsvoorstel.De leden van de SGP-fractie erkennen dat politieke partijen van bijzondere
betekenis zijn voor ons staatsbestel. Anders dan uit de systematiek van de
Kieswet voortvloeit met betrekking tot de wijze van kandidaatstellingen van
personen voor vertegenwoordigende lichamen, is er tot dusverre geen
directe formele relatie geweest tussen de overheid en politieke partijen.
Met dit wetsvoorstel komt aan die situatie een eind omdat voorgesteld wordt
rechtstreeks subsidie toe te kennen aan politieke partijen. Daarmee wordt
de mogelijkheid tot directe bemoeienis door de overheid geopend, zo heeft
de Raad van State in zijn advies opgemerkt; de regering deelt blijkens het
Nader Rapport deze zorg. Mede hierom zijn de leden van de SGP-fractie zijn
er niet van overtuigd dat een rechtstreekse relatie tussen overheid en politieke
partijen wenselijk en noodzakelijk is. Zij zijn van mening dat politieke partijen,
als verenigingen voortgekomen uit het particulier initiatief, zelf verantwoordelijk
zijn voor de activiteiten die door of vanwege hen worden verricht; in beginsel
dienen politieke partijen ook zelf zorg te dragen voor de financiering van
deze activiteiten. Zij vragen de regering om een reactie op hun stellingname
op dit punt. Ten aanzien van de activiteiten die onder de reikwijdte vallen
van de huidige drie subsidieregelingen zou naar de mening van de leden van
de SGP-fractie volstaan kunnen worden met het scheppen van een wettelijke
basis daarvoor. Waarom is hiermee niet volstaan, zo vragen deze leden.Na deze meer algemene en principiële vraagstelling hebben de leden
van de SGP-fractie nog een aantal vragen en opmerkingen bij de door de regering
gekozen uitwerking in het wetsvoorstel.De leden van de GPV-fractie hebben met enige terughoudendheid kennis genomen
van het wetsvoorstel tot regeling van de subsidiëring van politieke partijen.
De enigszins verruimde voorwoordenscheppende rol van de overheid ten aanzien
van het functioneren van politieke partijen is voor deze leden bespreekbaar,
mits die rol zodanig vorm wordt gegeven, dat de onderscheiden posities en
daarbij behorende verantwoordelijkheden van politieke partijen en rijksoverheid
goed tot hun recht komen. Deze leden zijn daarom van mening, dat de rijksoverheid
bij de subsidieverlening aan politieke partijen mede in rekening behoort te
brengen in welke mate een politieke partij geworteld is in de samenleving.
Het ledenaantal van een politieke partij zien zij, naast het aantal zetels
dat een partij heeft, als een belangrijke indicator voor de (structurele)
steun die een partij onder burgers geniet. De fluctuaties in het ledenaantal
van een partij zijn over het algemeen ook minder sterk dan in het aantal zetels
dat een partij eens per vier jaar behaalt.In de ogen van de GPV-fractie heeft de Raad van State er dan ook terecht
op gewezen, dat het wetsvoorstel geen enkele prikkel bevat om het draagvlak
van politieke partijen, uitgedrukt in aantallen leden, te laten groeien. Het
argument van de regering, dat complicaties zouden kunnen ontstaan in verband
met de uitvoerbaarheid, overtuigt deze leden geenszins. De jaarlijkse controle
op het aantal leden van een politieke partij zou in de ogen van deze leden
immers goed door een accountant uitgevoerd kunnen worden. Deze leden vragen
nader te motiveren waarom uitvoeringstechnische bezwaren aan een groter accent
op ledenaantallen in de weg staan. Op dit punt is het wetsvoorstel ook weinig
consequent omdat het ledenaantal bij de toekenning van subsidies aan jongerenorganisaties
wel zij het een beperkte rol speelt.De leden van de GPV-fractie voeren nog enkele andere argumenten aan om
het aantal leden van een partij een groter gewicht te geven bij de toekenning
van de subsidies aan de politieke partijen. Weliswaar kan het zetelaantal
van een politieke partij als verdeelmaatstaf voor de subsidietoekenning niet
worden gemist, maar door deze daarvan geheel afhankelijk te maken wordt de
relatie tussen fractie en partij verder aangehaald. Deze leden vinden dat
een kwetsbaar punt in het wetsvoorstel. Ook al omdat politieke partijen voor
de aanvullende financiële middelen die hen vanwege de overheid
worden verstrekt volledig afhankelijk worden van een goede verkiezingsuitslag.
Bij een verlies van een groot aantal zetels kan dit een politieke partij voor
kortere of langere tijd volledig lam leggen. De leden van de GPV-fractie verwachten
niet veel van alternatieve financiële bronnen die aangeboord zouden kunnen
worden. Hiermee zullen politieke partijen uiterst prudent moeten omgaan en
veel alternatieve geldstromen zullen gelet op het karakter van politieke partijen
op bezwaren kunnen stuiten. Dit brengt de leden van de GPV-fractie tot de
conclusie dat de politieke partijen ook in de toekomst in sterke mate afhankelijk
zullen blijven van de opbrengst van contributies van hun leden. Hoewel de
regering niet voornemens is het totale subsidiebedrag in de komende jaren
verder te verhogen zal de roep om daartoe toch over te gaan sterker gaan klinken,
naarmate de ledenaantallen van politieke partijen verder teruglopen. De Raad
van State spreekt in het nader rapport naar het oordeel van deze leden dan
ook niet helemaal ten onrechte over het risico van een «welhaast automatische
tendens van verhoging van subsidies aan politieke partijen».De leden van de GPV-fractie dringen er dan ook op aan aan het ledenaantal
van politieke partijen en jongerenorganisaties een zwaarder gewicht toe te
kennen in de berekeningssystematiek voor de subsidietoekenning. Zij denken
daarbij aan de volgende varianten. Een eerste variant zou kunnen zijn, dat
het percentage van het totaal voor subsidiëring van politieke partijen
beschikbare bedrag dat naar rato van het ledenaantal wordt toegekend stijgt.
Een tweede variant is, dat een wegingsfactor wordt gebruikt, die naarmate
een politieke partij een geringer aantal Kamerzetels heeft een groter gewicht
toekent aan het aantal leden van die partij. Deze laatste variant maakt zichtbaar
dat iedere politieke partij een basisbedrag nodig heeft om bepaalde activiteiten
te kunnen ontwikkelen.De leden van de SP-fractie constateren dat met het voorliggende voorstel
tot verhoging van de subsidies de inkomensachteruitgang van de meeste politieke
partijen gecompenseerd wordt door verhoging van de subsidie. De leden vinden
dit niet acceptabel.In feite betreft het in hun ogen een beloning op slecht gedrag. Beter
zou het zijn indien politieke partijen bij zichzelf te rade gingen waarom
hun leden weglopen. En zou de beredenering dat dit een maatschappelijk trend
zou niet juist reden moeten zijn de noodzaak tot binding van politieke partijen
met de bevolking te vergroten in plaats van deze te verkleinen? Maakt verhoging
van de subsidie niet dat politieke partijen juist minder afhankelijk zijn
van de binding met de burger? En logenstraft de groei van het ledental van
de SP niet dat de afname van lidmaatschap van een politieke partij een algemene
maatschappelijke trend is?De leden van de SP-fractie vinden het huidige niveau van subsidie voor
politieke partijen ruim voldoende en wijst het voorstel van ruim 20% af en
vinden dit ronduit ongepast.Deze leden delen ook niet de mening van de minister dat financieringsbronnen
in de vorm van giften en sponsoring overgelaten kan worden aan zelfregulering.
Openbaarheid is geenszins garantie voor de risico's van bijvoorbeeld sponsoring
door het bedrijfsleven. Worden deze risico's wel voldoende onderkent? Is het
niet zo dat het principe van sponsoring «wederzijds voordeel»
is ? De leden van de SP-fractie zijn daarom voor een verbod op partijsponsoring.De leden van de SP-fractie vragen waarom niet is voorgesteld ook het ledental
van een politieke partij mee te nemen in de bepaling van de hoogte van subsidie.
Is dit overwogen? Zou dat niet juist een goede stimulans zijn
voor partijen om weer meer contact en binding te zoeken met de burger?Waarom is het belang dat de minister hecht aan het inhoudelijk betrekken
bij de activiteiten en het op die manier bevorderen van dat de omvang van
actieve leden groeit, geen aanleiding voor de minister om het ledental van
een politieke partij een rol te laten spelen bij de subsidietoekenning?Het is onjuist waar gesteld wordt dat de vaste commissie voor Binnenlandse
Zaken unaniem van oordeel was dat de brede doeluitkering zoals gesteld in
de eerdere notitie onvoldoende waarborgen bood waar het gaat om de onafhankelijke
positie van de wetenschappelijke instituten en de jongerenorganisaties.De leden van de SP-fractie hadden en hebben geen bezwaar tegen een brede
doeluitkering. Zij begrijpen niet de angst van partijen die de angst hebben
dat bijvoorbeeld wetenschappelijk bureaus onvoldoende middelen zullen krijgen.
Dat is dan toch de beslissing van deze partijen zelf via hun interne partij-democratie?De leden van de SP-fractie zijn voorstander van stopzetting van subsidie
en ontzegging van zendtijd van partijen die onherroepelijk veroordeelt zijn
wegens aanzetten tot discriminatie. 2. De omvang van de overheidssubsidiëringDe leden van de CDA-fractie verzoeken de regering aan te geven wat de
regering bedoelt met het risico van «al te grote financiële afhankelijkheid
van de rijksoverheid» in het licht van de door haar zelf aangebrachte
relativerende kanttekening dat de mogelijkheden tot het aanboren van alternatieve
financieringsbronnen beperkt zijn. De leden van de CDA-fractie vinden het
voorts merkwaardig dat regering van oordeel is dat van een «te grote
financiële afhankelijkheid» geen sprake is en tegelijkertijd stelt
niet aan te kunnen geven wanneer zulks wel het geval is. Is een verhoging
van bijvoorbeeld 25% acceptabel, afgezien van de financiële dekking?
Leidt de gekozen benadering in het onderhavige wetsvoorstel niet automatisch
tot de conclusie dat de facilitering van activiteiten van politieke partijen
een taak van de overheid is, zo vragen zij aan de regering.Kan de regering aangeven hoe zij haar ideeën c.q. denkrichtingen
over regels met betrekking tot de integriteit van politieke partijen, de openbaarmaking
van giften, het onder voorwaarden aanvaardbaar zijn van giften en sponsoring
ziet in relatie tot het principe van geen inhoudelijke bemoeienis met politieke
partijen van overheidswege? Waar ligt in dit kader de principiële grens
die door de overheid niet gepasseerd mag worden, zo vragen de leden van de
CDA-fractie. Ook hier ontbreekt naar hun mening principiële argumentatie.De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat afhankelijkheid van individuele
personen, bedrijven of instellingen eveneens schadelijk is voor politieke
partijen. Om te kunnen beoordelen of giften en sponsoring het risico van afhankelijkheid
met zich meebrengen, is openbaarheid noodzakelijk. De voor dit jaar voorziene
evaluatie zal moeten uitwijzen of de over zelfregulering gemaakte afspraken
effectief zijn.De voorgestelde regeling heeft terecht geen betrekking op lokale en regionale
partijen. Besluiten over eventuele subsidiëring van die partijen moeten
door de gemeente- en provinciebesturen genomen worden.Als het gaat om verruiming van de mogelijkheden voor het aanboren van
alternatieve financieringsbronnen, vragen de leden van de RPF-fractie om de grootstmogelijke voorzichtigheid te betrachten. Zij wijzen onder
meer op recente ontsporingen rond sponsoring van politieke partijen in het
Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Deze leden kunnen zich niet anders
voorstellen dan dat een sponsor een zakelijk belang heeft bij sponsoring van
partijen. Daarbij doemt dus het grote gevaar op van de mogelijkheid om politieke
invloed te kopen. De leden van de RPF-fractie vragen of de regering deze problemen
ook ziet en hoe excessen voorkomen kunnen worden. Verder vragen deze leden
in hoeverre ervaringen met sponsoring in andere Westerse democratieën
ons ter voorbeeld kunnen strekken, zowel in positieve als negatieve zin.De leden van de SGP-fractie begrijpen uit de memorie van toelichting dat
voorgesteld wordt het subsidiebedrag met twintig procent te verhogen. Zij
kunnen zich niet aan de indruk onttrekken dat op deze manier overheidsgelden
het verlies van eigen inkomsten als gevolg van een dalend ledental moet compenseren.
In dit verband wijzen zij ook op de opmerkingen van de Raad van State terzake.
Zij betwijfelen of een forse verhoging van het subsidiebudget de aangewezen
methode is om de positie van politieke partijen versterken; volgens hen moeten
politieke partijen door middel van eigen activiteiten hun wervingskracht vergroten.
Zij zien hierover geen taak voor de overheid, ook niet in het scheppen van
financiële randvoorwaarden. Zij verzoeken om een nadere onderbouwing
van de verhoging van het subsidiebudget.De leden van de SGP-fractie vragen zich af of in een wet over subsidiëring
van politieke partijen een regeling inzake giften en sponsoring mag ontbreken.
Zij vragen dan ook de regering aan te geven welke bezwaren er zijn om de afspraken
tot zelfregulering in het wetsvoorstel op te nemen. In de memorie van toelichting
wordt opgemerkt dat giften en sponsoring onder voorwaarden aanvaardbaar zijn.
Zij vragen welke voorwaarden hier concreet worden bedoeld. 3. De grondslag voor subsidietoekenningDe leden van de CDA-fractie ondersteunen de keuze van de regering om te
kiezen voor het zeteltal van Tweede en – onder bepaalde omstandigheden –
Eerste Kamer als subsidiegrondslag. Vraag is wel hoe zwaar een zetel in de
Eerste Kamer weegt in het verdeelsysteem, kan dit nader worden toegelicht?
Het ledental als grondslag zou immers op gespannen voet staan met een belangrijk
motief voor dit wetsvoorstel, namelijk het dalend aantal leden. Dat laat echter
onverlet dat er een prikkel aanwezig moet blijven om leden te werven. Een
kortingsregel in geval van hoge bedragen uit alternatieve inkomstenbronnen
zou in dit licht een anti-prikkel zijn, zo zijn zij eens met de regering.De leden van de RPF-fractie constateren dat in het geval een partij niet
in de Tweede Kamer, maar wel in de Eerste Kamer is vertegenwoordigd, dan de
zetel in de Senaat de grondslag voor subsidie is. Zij vragen of een zelfde
gewicht aan de Eerste-Kamerzetel kan worden toegekend als aan een Tweede-Kamerzetel,
omdat de wijze van kiezen verschilt. Bovendien vragen de leden van de RPF-fractie
of het juist is dat dit kan betekenen dat de rijksoverheid ook een financiële
relatie aangaat met een lokale partij wanneer die vertegenwoordigd is in de
Eerste Kamer. En hoe vindt financiering plaats wanneer een combiantie van
(lokale) partijen is vertegenwoordigd in de Eerste Kamer?De leden van de SGP-fractie hebben, in navolging van het advies van de
Raad van State terzake, moeite met het feit dat in de begripsbepaling van
een politieke partij (artikel 1, tweede lid) uitgegaan wordt van een fictief
begrip dat alleen voor deze wet van betekenis is. Zij vinden dat, zeker nu de regering in het Nader Rapport heeft aangegeven de opvatting van
de Raad van State te delen, de wetgever een correcte terminologie moet gebruiken.
In het parlement zijn geen politieke partijen gerepresenteerd, maar kiezers.
Zij vragen dan ook om aanpassing van de begripsbepaling. Zij voegen er aan
toe dat het probleem voorkomen kan worden indien de constructie van indirecte
subsidiëring zou worden gehanteerd. Graag vernemen zij een reactie van
de regering.De leden van de SGP-fractie stellen vast dat de zetelverdeling in de Tweede
Kamer de belangrijkste maatstaf is voor de subsidieverdeling. In bijzondere
situaties kan rekening worden gehouden met het feit dat een partij uitsluitend
zitting heeft in de Eerste Kamer. Deze leden vragen of zij het juist hebben
gezien dat er in dit opzicht geen weging heeft plaats gevonden, met andere
woorden dat de zetels in de beide Kamer even zwaar worden gewogen. 4. De brede doeluitkeringDe leden van de CDA-fractie hebben er goede nota van genomen dat de omschrijving
van de subsidiabele activiteiten zeer globaal cq. marginaal is. Zij vragen
de regering indringend of de subsidiëring en controle- en toetsingssystematiek
steeds op dit abstractieniveau zal plaats vinden en dus niet aan de hand van
concrete activiteiten. Hiermee zou naar de mening van deze leden immers inhoudelijke
bemoeienis op de loer kunnen liggen, zoals de regering ook omschrijft in de
memorie van toelichting.De leden van de CDA-fractie vernemen graag van de regering of de huidige
tijdelijke regeling Algemene Vorming en Scholing Politiek Kader in Midden-
en Oost Europa voldoet aan de in de memorie bepleite zeer globale omschrijving,
neergeslagen in artikel 4 onder d. Of beschouwt de regering deze regeling
in een ander kader, namelijk politieke partijen als voertuig voor de uitvoering
van buitenland-politiek beleid, de leden van de partij niet primair ten goede
komend? Onderhavige regeling maakt immers onderdeel uit van het «matra-»
(maatschappelijke transformatie) beleid van het ministerie van Buitenlandse
Zaken. Kan deze regeling volgens de regering naar haar aard wel integraal
onderdeel van de brede doeluitkering zijn, zo vragen de aan het woord zijnde
leden zich af. Het tijdelijke karakter als argument om een inhoudelijke afweging
uit de weg te gaan maakt op deze leden geen sterke indruk, zeker niet gezien
het feit dat de minister van Binnenlandse Zaken de huidige subsidieregeling
reeds heeft geëvalueerd (zie Staatscourant, 5 december 1997, blz. 9).
Zij verzoeken de regering deze evaluatie aan de Kamer te doen toekomen. Wat
is in dit licht de reden en meerwaarde van de aangekondigde externe evaluatie
(zie eveneens Staatscourant, 5/12/97;9), zo vragen zij. Bovendien staat genoemde
tijdelijkheid op gespannen met de in dezelfde alinea genoemde «steeds
relevanter wordende contacten met buitenlandse zusterpartijen». Zij
verzoeken de regering daarom ook in dit kader een principiële argumentatie
te geven en een principe-keuze te maken over wel- of niet-opname van deze
materie in het wetsvoorstel.Voorts vragen de leden van de CDA-fractie de regering – in het verlengde
van hetgeen zij hierover in de inleiding hebben opgemerkt – aan te geven
waarom is afgezien van subsidiëring van verkiezingscampagne-activiteiten,
terwijl andere typen activiteiten – benoemd in artikel 4 – wél
subsidiabel worden geacht. Met de regering zien zij weliswaar het nadeel van
een grote afhankelijkheid van politieke partijen van de rijksoverheid, maar
aan de andere kant wordt juist tijdens campagnes grootschalig gecommuniceerd
met leden en kiezers over beleidsvraagstukken, hetgeen door de regering als
legitimatie voor de subsidieverhoging wordt aangedragen. Gezien
de (stijgende) financiële middelen die hiermee gepaard gaan, is het niet
uitgesloten dat (op termijn) afhankelijkheid van derden zal ontstaan, met
alle risico's voor het democratisch proces van dien. Weegt dit risico naar
de mening van de regering op tegen «te grote afhankelijkheid»
van de rijksoverheid, zo vragen zij de regering.De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering aan te geven welke grens
moet worden gehanteerd waar het gaat om diensten aan fracties en individuele
leden enerzijds en aan politieke partijen anderzijds. Zij zijn van mening
dat het bepalend criterium voor de inzet van fractiepersoneel en persoonlijk
medewerkers gelegen moet zijn in het belang van het goed functioneren van
de fractie. Dat belang mag niet te eng worden gedefinieerd. Een vergelijkbare
spanning is naar hun mening overigens ook aanwezig bij politieke adviseurs
van bewindspersonen. Hoewel in onderhavig wetsvoorstel de band tussen partij
en fractie wordt aangehaald, zoals ook door Raad van State betoogd, neemt
de regering stelling tegen het subsidiëren van campagne-activiteiten.Aangezien de hierboven weergegeven spanning zich met name bij het naderen
van verkiezingen zal manifesteren, is de vraag hoe de minister cq. zijn accountantsdienst
de inzet van fractiemedewerkers voor verkiezingscampagne-activiteiten zal
beoordelen. Is hier sprake van subsidiëring van campagne-activiteiten
via een U-bocht, terwijl de regering een rechtstreekse subsidiëring principieel
uitsluit? Hoe gaat de regering om met deze spanning cq. inconsistentie?De leden van de VVD-fractie stemmen in met het niet betrekken bij het
voorstel van de tijdelijke subsidieregeling ten behoeve van vorming en scholing
van politieke partijen in Midden- en Oost-Europa. Zij verzoeken de regering
een nadere toelichting te geven op de tijdelijkheid van en de wettelijke grondslag
voor deze regeling.In de brede doeluitkering hebben de wetenschappelijke instituten en politieke
jongeren organisaties (pjo's) een status aparte, aldus de leden van de RPF-fractie.
Verder is er een niet-gedetailleerde maar wel uitputtende omschrijving van
de activiteiten die met de subsidie bekostigd kunnen worden. De leden van
de RPF-fractie vragen of die lijst van activiteiten uitsluit dat met overheidsgeld
verkiezingscampagnes worden gefinancierd. Informatievoorziening aan leden
is een activiteit die op de uitputtende lijst voor komt, terwijl die informatievoorziening
heel goed onderdeel kan uitmaken van een verkiezingscampagne. Tegelijk doemt
dan de vraag op of het wenselijk is dat de rijksoverheid de verkiezingscampagne
van partijen (voor een deel) financiert. Met andere woorden, is de lijst helder,
hoe worden financieringsstromen onderscheiden en hoe wordt controle uitgeoefend?Volgens het wetsvoorstel zijn de partijen vrij in de manier van besteden
van de brede doeluitkering ten behoeve van de subsidiabele activiteiten, zo
constateren de leden van de SGP-fractie. Zij vragen waarom er ten opzichte
van de huidige subsidieregelingen gekozen is voor een uitbreiding van deze
activiteiten; zij hebben een onderbouwing op dit punt gemist.De leden van de SGP-fractie zijn het er mee eens dat de subsidies aan
de politiek-wetenschappelijke instituten en de jongerenorganisaties worden
geoormerkt. Daartoe moet een schriftelijke overeenkomst tot stand komen tussen
de politieke partij en genoemde instellingen. Met name ten aanzien van de
politiek-wetenschappelijke instituten gaan de leden van de SGP-fractie ervan
uit dat in deze overeenkomst geen nadere voorwaarden mogen worden opgenomen,
die er toe zouden kunnen leiden dat de onafhankelijkheid van de instituten
geweld wordt aangedaan. Zij vragen de regering dit te bevestigen.
In dit verband vragen zij tevens of het nodig is dat expliciet in de wet moet
worden opgenomen dat activiteitenplannen en begrotingen van genoemde instellingen
door de partij (als doorgeefluik) ongewijzigd worden overgenomen.In het wetsvoorstel is een aantal bepalingen opgenomen met betrekking
tot de subsidieaanvraag en de (financiële) verantwoording van de subsidiabele
activiteiten achteraf. De leden van de SGP-fractie zijn van mening dat de
subsidiegever bij het beoordelen van activiteitenplannen en begrotingen zich
strikt zal moeten beperken tot een procedurele toetsing. Er mag geen sprake
zijn van inhoudelijke bemoeienis, waarvan een zekere sturing zou kunnen uitgaan.
Zij vragen de regering deze stellingname te bevestigen.De leden van de SGP-fractie zijn er nog niet van overtuigd dat de subsidieregeling
ten behoeve van vorming en scholing van politieke partijen in Midden- en Oost-Europa
buiten het wetsvoorstel zou moeten worden gelaten. Volgens deze leden kunnen
de op grond van deze regeling gesubsidieerde activiteiten onder de reikwijdte
van artikel 4 worden gebracht, indien deze wordt verbreed. Graag vernemen
zij hierop een reactie. 5. Politieke jongeren organisaties en politiek-wetenschappelijke
InstitutenDe leden van de CDA-fractie stemmen in de keuze om gelden voor de politieke
jongeren organisaties en politiek-wetenschappelijke instituten te «oormerken»
binnen de subsidie en de uitkering te baseren op maatstaven, om tegemoet te
komen aan de onafhankelijke positie van deze politieke jongeren organisaties
en politiek-wetenschappelijke instituten.In dit kader vragen de leden van de CDA-fractie of de zinsnede «Een
gedetailleerde omschrijving (...) impliceren» op blz. 4 van de memorie
van toelichting naar de mening van de regering ook van toepassing is op de
relatie tussen de politieke partij met de politieke jongerenorganisaties enerzijds
en de politiek-wetenschappelijke Instituten anderzijds, onder andere in het
kader van de schriftelijke overeenkomsten, zoals bedoeld in artikel 3 in de
leden één en drie. Zo ja, hoe is wettelijk gewaarborgd dat politieke
partijen zich daadwerkelijk niet gedetailleerd en inhoudelijk mengen in de
te verrichten activiteiten van politieke jongeren organisaties en politiek-wetenschappelijke
Instituten?Met betrekking tot de politieke jongerenorganisaties vragen de leden van
de CDA-fractie aandacht voor het volgende. Zien zij het goed dat – ondanks
de geoormerkte gelden – de politieke partij verantwoordelijk blijft
voor het aanvragen van de subsidie, het indienen van het activiteitenplan,
de begroting, het activiteitenverslag en de jaarrekening? Hiermee lijkt inhoudelijke
bemoeienis van de politieke partij met de politieke jongerenorganisatie niet
uitgesloten cq. inhoudelijke sturing wel degelijk mogelijk, bijvoorbeeld door
een activiteitenplan en begroting op te stellen zonder dat de politieke jongerenorganisatie
hier achter staat. Naar de mening van de aan het woord zijnde leden staat
dit op gespannen voet met het beginsel van inhoudelijke onafhankelijkheid.
Ook de schriftelijke overeenkomst – geregeld in artikel 3, eerste lid –
draagt een dergelijke spanning in zich. Ook gehoord eerdere gedachtenwisselingen
hierover wensen de leden van de CDA-fractie hierover geen enkel misverstand
te laten bestaan. Graag vernemen zij van de regering hoe één
en ander kan worden weggenomen. De leden van de D66-fractie zijn kritisch over de voorgestelde verdeelsleutel
voor het doorsluizen van de gelden naar wetenschappelijke instituten en jongerenorganisaties
via de gekozen combinatie van zeteltal en ledental. Dit kan de stabiliteit
van de betrokken organisaties bemoeilijken.Voor wat betreft de wetenschappelijke instituten vraagt de fractie van
D66 hoe de minister denkt over een verhoging van het basisbedrag en een verlaging
van het bedrag per Kamerzetel, met gelijkblijvende totaalbedragen voor de
gezamelijke wetenschappelijke instituten.Dit probleem doet zich in verhevigde mate voor bij de politieke jongerenorganisaties.
Maar liefst de helft van de beschikbare gelden hangt af van het zeteltal van
de moederpartij en de andere helft van de ledentallen van de jongerenorganisatie.
Dat kan grote schoksgewijze gevolgen hebben voor de continuïteit van
de jongerenorganisaties. De leden van de D66-fractie hechten aan stabiliteit
voor die organisaties en willen de regering vragen hoe zij staat tegenover
een vergroting van het bedrag dat volgens de ledentallen van de jongerenorganisaties
verdeeld wordt. Is voorts de minister van mening dat een basisbedrag noodzakelijk
is om als politieke jongerenorganisatie te kunnen functioneren?Voor wat betreft de subsidies aan gelieerde partij-organen van partijen
die wel in de Tweede Kamer maar niet in de Eerste Kamer vertegenwoordigd zijn,
vragen deze leden hoe de regering staat tegenover de suggestie van de gezamenlijke
wetenschappelijke bureaus tot het verdubbelen van het bedrag voor deze partijen
aangezien de Eerste Kamer slechts de helft van het ledental van de Tweede
Kamer telt.De regering heeft ervoor gekozen de wetenschappelijke instituten en pjo's
een overeenkomst aan te laten gaan met de moederpartijen. Het is onder meer
dit onderdeel van het wetsvoorstel waardoor de leden van de RPF-fractie de
vrees hebben dat de onafhankelijkheid van de wetenschappelijke instituten
en pjo's onvoldoende is gewaarborgd. Deze leden vragen derhalve waarom in
de wet niet is vastgelegd dat partijen geen inhoudelijke eisen mogen stellen
bij de toekenning van het geoormerkte geld. Is de regering bereid het wetsvoorstel
in die zin aan te passen?In dit kader vragen de leden van de RPF-fractie wat de looptijd van de
overeenkomst is. Deze leden achten het goed wanneer deze overeenkomsten een
looptijd hebben van bijvoorbeeld vijf jaar.Daarnaast vragen de leden van de RPF-fractie in hoeverre de moederpartijen
om door middel van het niet goedkeuren van onder meer begroting en activiteitenplan
de wetenschappelijke instituten en pjo's in een bepaalde richting zullen kunnen
sturen. Met andere woorden, waarom is de onafhankelijkheid van deze instituten
en organisaties niet beter georganiseerd? Wat houdt oormerking in wanneer
de moederpartij nog verschillende middelen heeft om deze aan de partij gelieerde
organisaties bij te sturen?In dit wetsvoorstel is het mogelijk dat de minister sancties neemt wanneer
een politieke partij subsidies niet adequaat verantwoordt. De leden van de
RPF-fractie vragen wat voor gevolgen dit kan hebben voor de wetenschappelijke
instituten en pjo's. Kan nalatigheid van de moederpartij gevolgen hebben voor
deze onafhankelijke organisaties? Zo ja, doet dat geen afbreuk aan die onafhankelijkheid?
En is het dus niet beter om deze organisaties buiten de brede doeluitkering
te laten vallen?Als het gaat om de subsidiëring van pjo's dan wordt in de memorie
van toelichting gesteld dat dat mede op basis van het ledenaantal plaatsvindt omdat de organisaties daar zelf invloed op kunnen uitoefenen. Gezien
de onafhankelijke positie van de pjo's zijn de leden van de RPF-fractie van
mening dat ledenaantal inderdaad de enige redelijke basis is waarop de verdeelsleutel
kan worden vastgesteld. In dit kader bevreemdt het deze leden zeer dat alle
PvdA-leden van onder de 27 automatisch lid zijn gemaakt van de Jonge Socialisten
(JS). Wat is het oordeel van de minister van deze actie? En hoe legitiem is
de maatregel om mensen die niet te kennen hebben gegeven JS-lid te willen
worden, toch lid te maken teneinde aanspraak te kunnen maken op meer subsidie?
Zou deze maas in de wet niet gedicht moeten worden?Inzake de subsidiëring van pjo's zijn de leden van de RPF-fractie
verbaasd over de keuzes die in het wetsvoorstel zijn gemaakt. Zo is de keuze
om niet meer alleen op basis van de ledenaantallen van de pjo's de verdeelsleutel
vast te stellen, niet inhoudelijk gemotiveerd. Het feit dat aan grotere partijen
gelieerde pjo's vaker activiteiten zouden moeten organiseren, overtuigt niet.
Alsof pjo's met meer leden minder activiteiten zouden organiseren. Deze leden
zijn eerder overtuigd van tegenovergestelde, namelijk dat juist grotere pjo's,
waarbij het lidmaatschap echt leeft en jongeren gemotiveerd lid worden, veel
activiteiten ontplooien. En alsof het lid van de ene pjo minder gewicht in
schaal legt dan het andere lid van een andere pjo. De leden van de RPF-fractie
zijn van oordeel dat, wanneer zowel de regering als de pjo's volhouden dat
pjo's onafhankelijk zijn, hier gelijke gevallen ongelijk worden behandeld.
Zij vragen de minister om een reactie op dit punt.Verder valt het de leden van de RPF-fractie op dat er een onderscheid
wordt gemaakt tussen de wijze waarop wetenschappelijke instituten worden gesubsidieerd
en die van de pjo's. Waarom wordt er in het geval van de wetenschappelijke
instituten wel voorzien in een basisbedrag en in het geval van de pjo's niet?
Kan de regering deze keuze toelichten en inhoudelijk motiveren? De leden van
de RPF-fractie vragen om de pjo's alsnog een basisbedrag te verstrekken.De leden van de SGP-fractie kunnen er mee instemmen dat er ten aanzien
van de politieke jongerenorganisaties een gecombineerde verdeelsleutel zal
worden gehanteerd: wat hen betreft staat het ledental voorop; daarnaast zal
tevens rekening worden gehouden met het zeteltal van de verwante politieke
partij in de Staten-Generaal.Het heeft de leden van de GPV-fractie bevreemd, dat de regering uiteindelijk
nog voor een andere verdeelsystematiek voor de subsidietoekenning aan jongerenorganisaties
heeft gekozen dan zij zich aanvankelijk had voorgenomen en dat niet langer
sprake is van een basisbedrag voor alle jongerenorganisaties. Bij welke politieke
partijen en/of jongerenorganisaties is de aanvankelijk voorgenomen verdeelsystematiek,
waarin een zwaarder accent werd gelegd op het ledenaantal van jongerenorganisaties,
op bezwaren gestuit? Deze leden zouden graag een nadere onderbouwing in feiten
en cijfers krijgen, dat op jongerenorganisaties die zijn gelieerd aan grotere
partijen in meerdere mate een beroep wordt gedaan tot het verrichten van activiteiten.
Rechtvaardigen deze activiteiten een zodanig zwaar accent op het aantal zetels
van de moederpartij, dat de helft van het subsidiebedrag dat aan een jongerenorganisatie
wordt toegekend daarvan afhankelijk is gesteld? Het wegvallen van het basisbedrag
en het grote gewicht dat wordt toegekend aan het aantal zetels van de moederpartij
leidt volgens de leden van de GPV-fractie ook tot merkwaardige uitkomsten.
De jongerenorganisatie van het GPV, bestaande uit 1059 leden, ontvangt volgens
de nieuwe verdeelsystematiek slechts f 73 000,–, terwijl de
jongerenorganisatie van de PvdA, met 850 leden, f 244 863,–
ontvangt. Voorgaande brengt deze leden tot de vraag of het niet
de voorkeur zou verdienen het ledenaantal van jongerenorganisaties een groter
accent te geven dan in het wetsvoorstel is voorzien, dan wel opnieuw een basisbedrag
voor alle jongerenorganisaties te introduceren waardoor voor alle organisaties
een bestaansminimum kan worden gegarandeerd. Waarom is op dit punt afgeweken
van de voor de wetenschappelijke instituten geldende verdeelsystematiek waarin
wel een basisbedrag is voorzien voor ieder instituut? Kan inzicht verschaft
worden in de vaste kosten die iedere jongerenorganisatie moet maken om op
een goede wijze te kunnen functioneren, bijvoorbeeld de kosten voor huisvesting,
het uitgeven van een blad en bestuurskosten?Hoe kijkt de minister nu aan tegen de veronderstelde onafhankelijke positie
van jongerenorganisaties tegenover hun moederpartijen, gelet op de inhoud
van de beleidsbrief over de subsidiëring van politieke partijen van 16
augustus 1996? De leden van de GPV-fractie vragen op welke jongeren de activiteiten
van grotere jongerenorganisaties zijn gericht nu deze vaak een weinig herkenbare
achterban hebben? Leidt de voorgestelde opzet er niet logischerwijs toe, dat
jongerenorganisaties meer en meer in de organisatie van de moederpartij worden
opgenomen? De leden van de GPV-fractie vragen voorts of het denkbaar is dat
leden van de moederpartij, die jonger zijn dan 27 jaar, ook worden meegeteld
als zijnde leden van de jongerenorganisatie van die partij? Wordt hierop controle
uitgeoefend? 6. Artikelsgewijs Artikel 1De leden behorende tot de CDA-fractie zouden graag expliciet van de regering
vernemen of altijd en onverkort de definitie van politieke partij –
zoals aangegeven in artikel 1, eerste lid, onderdeel b – zal gelden.Het is denkbaar dat een aantal leden van Provinciale Staten die lid zijn
van regionale politieke partijen een van hen of een vertegenwoordiger van
hen tot lid van de Eerste Kamer kiezen, zo spreken de leden van de VVD-fractie.
Brengt de formulering van artikel 1 met zich mee dat dan geen subsidiëring
door de rijksoverheid plaats vindt?De leden van de GPV-fractie vragen nader te motiveren waarom aan een zetel
in de Eerste Kamer een gelijk gewicht wordt toegekend als aan een zetel in
de Tweede Kamer, in geval een politieke partij uitsluitend in de Eerste Kamer
is gerepresenteerd. Is het, gelet op het zware accent dat gelegd wordt op
het zetelaantal in de Tweede Kamer voor de berekening van aan politieke partijen
toe te kennen subsidies, niet oneigenlijk om het zetelaantal van de Eerste
Kamer bij de vaststelling van subsidies te betrekken, ingeval een politieke
partij alleen in de Eerste Kamer vertegenwoordigd is? Artikel 1, tweede lidDe minister onderkent dat het onjuist is te spreken over partijen die
zijn vertegenwoordigd in de Eerste of Tweede Kamer, zo spreken de leden van
de PvdA-fractie. Het vervangen van het woord «vertegenwoordiging»
door het woord «representatie» verandert op zichzelf niets aan
de staatsrechtelijke onjuistheid van de toepassing van dit begrip. Om aan
dit probleem tegemoet te komen wordt in artikel 1, tweede lid een definitie
gegeven van het begrip representatie die exclusief voor deze wet zal gelden.
Volgens de huidige subsidieregelingen worden de te subsidiëren instellingen
en organisaties aangewezen door de fracties van de in de Kamer
vertegenwoordigde politieke groeperingen. Met deze constructie wordt onduidelijkheid
voorkomen over wie er wordt vertegenwoordigd in de Kamer. De leden van de
fractie van de PvdA vragen welke afwegingen de minister ertoe hebben gebracht
geen gebruik te maken van de systematiek van de subsidieregelingen van 1995,
waarbij de te subsidiëren instellingen worden aangewezen door de kamerfracties? Artikel 3De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering aan te geven waarom
een maximum leeftijd van 27 jaar is gekozen voor politieke jongerenorganisaties.
Komt deze grens overeen met de in de praktijk gebruikte maximumleeftijd, zo
vragen deze leden.Politieke partijen kunnen in de verleiding komen aan de aanduiding van
politieke jongerenorganisaties en politiek-wetenschappelijk instituten voorwaarden
te koppelen, aldus de leden van de VVD-fractie. Dat zou de onafhankelijkheid
van deze organisaties en instituten aantasten. Op welke wijze kan in de wet
dit gevaar worden weggenomen?De drempel van artikel 3, tweede lid letter b brengt met zich mee dat
een politieke jongerenorganisatie met 100 leden en f 1000 aan inkomsten –
mits verbonden aan een grote politieke partij – recht heeft op een subsidie
van enkele tonnen. Kan een nadere toelichting op de redelijkheid van de hoogte
van de drempel worden gegeven?Volgens de leden van de GPV-fractie zou uit de tekst van het wetsvoorstel
moeten blijken, dat in de overeenkomst tussen het wetenschappelijk instituut
en de politieke partij geen andere voorwaarden voor afdracht van de subsidie
aan het instituut kan worden opgenomen dan die welke in de wet zijn gesteld.
Deze leden vragen of daartoe een modelovereenkomst kan worden opgesteld die
aan die voorwaarde voldoet. Artikel 4Indien een politieke partij de subsidie aantoonbaar voor slechts één
activiteit benut, bijvoorbeeld de informatievoorziening aan leden, kan dan
volstaan worden met het verstrekken, ter inzage geven en overleggen van informatie
die tot die ene activiteit beperkt blijft, zo vragen de leden van de VVD-fractie?Valt informatieverstrekking aan potentiële leden en ledenwerving
ook onder de bepaling van artikel 4 letter a? Artikel 5De hoogte van het voor een politieke jongerenorganisatie geoormerkte subsidiedeel
wordt mede bepaald door het aantal leden van die organisatie omdat –
aldus de memorie van toelichting – dat een grootheid is waarop die organisatie
zelf invloed kan uitoefenen, aldus de leden van de VVD-fractie. Bij een politieke
partij is dat natuurlijk evenzeer het geval, maar zouden de over het ledental
aangeleverde cijfers moeilijk controleerbaar zijn. Waarom zijn de cijfers
over het ledental van een politieke partij moeilijker controleerbaar dan die
van een politieke jongerenorganisatie?Een politieke partij en een politieke jongerenorganisatie kunnen afspreken
dat alle leden van die partij die niet ouder dan 27 jaar zijn, automatisch
lid worden van de jongerenorganisatie. Worden die leden meegenomen bij de
berekening van artikel 5, tweede lid? Opmerkelijk is dat het rekenvoorbeeld in de bijlage bij de memorie van
toelichting komt tot een subsidie van f 3 967 000 voor de kleinere
politieke partijen die – met uitzondering van De Groenen – in
totaal met 24 leden in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn. Het eveneens
met 24 leden in de Tweede Kamer vertegenwoordigde D66 komt tot minder dan
een derde van dat bedrag. De grootte van het verschil wordt bepaald door de
hoogte van de basisbedragen. De leden van de VVD-fractie vragen de regering
een toelichting te geven op de hoogte van die bedragen. Dat er naar is gestreefd
zoveel mogelijk aan te sluiten bij de bestaande situatie achten zij als toelichting
onvoldoende. Artikel 7Bij ministeriële regeling kunnen eisen worden gesteld aan de inrichting
van het activiteitenplan en de begroting van de gesubsidieerde instellingen.
De leden van de fractie van de PvdA vragen de minister uiteen te zetten aan
welk soort regels hierbij moet worden gedacht en welke restricties bij het
stellen van regels in acht zullen worden genomen. Artikel 7 en artikel 9Moeten het activiteitenplan, de begroting, het activiteitenverslag en
het financieel verslag tevens betrekking hebben op het politiek-wetenschappelijk
instituut en de politieke jongerenorganisatie, zo vragen de leden van de VVD-fractie?
Is overwogen de politieke partij in dit verband als doorgeefluik voor de door
het instituut en de jongerenorganisatie opgestelde stukken te laten fungeren? Artikel 8, 9 en 10Kan een gebrekkige of foutieve financiële verantwoording van de politieke
partij over de besteding van de subsidies financiële gevolgen hebben
voor de jongerenorganisatie of het wetenschappelijk instituut van die partij,
zo vragen de leden van de GPV-fractie? Artikel 10Is het waar dat de accountantsdienst van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken niet de bevoegdheid krijgt de ledenlijsten van politieke partijen in
te zien, zo vragen de leden van de VVD-fractie? Is de enige instantie die
het ledental van een politieke partij kan controleren – van belang voor
het criterium van artikel 2, vierde lid – de eigen accountant van de
partij? Waarom biedt dat voldoende zekerheid? Artikel 14Het voorgestelde artikel 14 regelt subsidieverlening aan partijen en aan
partijen gelieerde instellingen die zijn ontstaan door een splitsing of samenvoeging
van fracties in de Eerste en de Tweede Kamer. De leden van de fractie van
de PvdA merken op dat er geen voorziening is getroffen voor de situatie dat
de Eerste Kamerfractie van een partij die zowel in de Eerste Kamer als in
de Tweede Kamer is vertegenwoordigd zich splitst. In dit geval ontstaat een
partij die alleen in de Eerste Kamer is vertegenwoordigd en dus volgens het
voorstel recht heeft op subsidie.Indien partijen tussentijds tot een fusie besluiten, wordt aan de nieuwe
partij één basisbedrag toegekend, aldus de leden van de VVD-fractie.
Het is denkbaar dat partijen niet fuseren, maar in de Tweede Kamer één
fractie vormen. Is de regering van mening dat ook in dat geval één
basisbedrag in de rede ligt? Artikel 15De leden van de fractie van de PvdA kunnen zich vinden in de intentie
van het voorgestelde in artikel 15. Zij constateren echter dat in het verleden
slechts een enkele keer een partij is veroordeeld voor handelingen in strijd
met artikel 137c, d, e, f, g of artikel 429 quater. In het verleden zijn echter
ook leden van de Tweede Kamerfractie van de CD en bestuursleden van de CP'86
veroordeeld wegens discriminatie en aanzetten tot rassenhaat. De leden van
de fractie van de PvdA vragen de minister of niet een veroordeling van een
of meer leden van de kamerfractie of van het bestuur van de partij onder bepaalde
omstandigheden als uitgangspunt voor artikel 15 zou kunnen worden gebruikt?
Genoemde leden verzoeken de minister te overwegen om ook een veroordeling
van fractieleden of bestuursleden wegens deelname aan een criminele organisatie,
artikel 140 van het Wetboek van Strafrecht, onder te bepalen omstandigheden,
grond te laten zijn voor het vervallen van het recht op subsidie.In artikel 15 wordt voorgesteld van rechtswege de aanspraak op subsidie
gedurende een bepaalde periode te laten vervallen, als een politieke partij
is veroordeeld tot een onvoorwaardelijke geldboete, zo spreken de leden van
de VVD-fractie. Is overwogen de inhoud van dit artikel minder rigide vorm
te geven? Is bijvoorbeeld overwogen het bestuur (de regering) een discretionaire
bevoegheid te geven? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie daarop een
reactie van de regering. Voorts vragen deze leden in hoeverre de grondwettelijke vrijheid van meningsuiting
in het geding komt door de inhoud van artikel 15. Gaarne krijgen zij daarover
een beschouwing van de regering.In de toelichting bij artikel 15 komt de proportionaliteit aan de orde
in verband met het vervallen van het subsidierecht bij een veroordeling van
een partij tot een boete wegens discriminatie. Een boete van minder dan f 2500
voor een partij die met drie leden in de Tweede Kamer vertegenwoordigd is
kan het vervallen van een subsidie van f 372 000 tot gevolg hebben.
Kan in dit licht een nadere toelichting op de proportionaliteit worden gegeven?De leden van de RPF-fractie vragen met betrekking tot stopzetting van
de subsidieverlening bij partijen die hebben aangezet tot discriminatie, wat
het gevolg kan zijn van het gemaakte onderscheid tussen de individuele vertegenwoordiger
van zo'n partij en de partij zelf. Is het nu mogelijk dat meerdere vertegenwoordigers
en gezichtsbepalende personen veroordeeld worden terwijl de partij zelf buiten
schot blijft? Wanneer komt de partij in het geding? Artikel 17Recent hebben de leden van de SGP-fractie kennis genomen van het voornemen
van enkele commerciële omroepen om (reclame)zendtijd te verkopen aan
politieke partijen. Zij vinden dit een onwenselijke ontwikkeling, omdat aan
politieke partijen via de landelijke publieke omroep zendtijd ter beschikking
wordt gesteld. Zij gaan er van uit dat overheidssubsidies voor politieke partijen
niet mogen worden gebruikt om commerciële zendtijd te kopen. Zij ontvangen
graag hiervan een bevestiging van de regering.De voorzitter van de commissie,De CloeDe griffier van de commissie,Coenen XNoot1Samenstelling: Leden: V. A. M. van der Burg (CDA), Te Veldhuis
(VVD), Van der Heijden (CDA), De Cloe (PvdA), voorzitter, Janmaat (CD), Van
den Berg (SGP), Scheltema-de Nie (D66), ondervoorzitter, Apostolou (PvdA),
Kalsbeek-Jasperse (PvdA), Zijlstra (PvdA), Van der Hoeven (CDA), Van Heemst
(PvdA), Remkes (VVD), Gabor (CDA), Koekkoek (CDA), Nijpels-Hezemans (Groep
Nijpels), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), Hoekema (D66), H. G. J. Kamp
(VVD), Essers (VVD), Dittrich (D66), De Graaf (D66), Cornielje (VVD), Rouvoet
(RPF), Rehwinkel (PvdA).Plv. leden: Dankers (CDA), Van Hoof (VVD), Bijleveld-Schouten (CDA), Liemburg
(PvdA), Poppe (SP), Schutte (GPV), Jeekel (D66), Duivesteijn (PvdA), Noorman-den
Uyl (PvdA), Feenstra (PvdA), Verhagen (CDA), M. M. van der Burg
(PvdA), Van der Stoel (VVD), Mateman (CDA), Mulder-van Dam (CDA), Van Wingerden
(AOV), Rabbae (GroenLinks), Van Boxtel (D66), Korthals (VVD), Luchtenveld
(VVD), Assen (CDA), Bakker (D66), Klein Molekamp (VVD), Leerkes (U55+), Van
Oven (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25704-4.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl