Justitiële Inrichtingen; Brief regering; Beleidsreactie op evaluatieonderzoek Individuele Traject Afdeling (ITA)
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139368
 2009-2010
 
 24 587
 Justitiële Inrichtingen
 
 
 
 
 Nr. 
 371
 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 7 december 2009
 
 Hierbij doe ik u toekomen het rapport inzake de evaluatie van de Individuele
Traject Afdelingen (ITA) en mijn reactie daarop.
Daarmee doe ik tevens mijn toezegging gestand naar aanleiding van een vraag
van het lid Van Velzen (SP) bij gelegenheid van het mondelinge vragenuur van
6 oktober 2009 over incidenten bij de ITA’s in Zutphen en Breda
(Handelingen der Kamer II, vergaderjaar 2009–2010, nr. 10, blz. 677,
2e kolom). Deze toezegging hield in dat ik uw Kamer binnen twee maanden zou
informeren over de resultaten van het evaluatieonderzoek, mijn reactie daarop
en eventueel aanvullende maatregelen. In deze brief informeer ik u achtereenvolgens
over de aanleiding voor en de inrichting van de ITA-pilot, de bevindingen
van het evaluatieonderzoek en de consequenties die ik daaraan verbind.
 Mijn conclusie is dat de ITA in een behoefte voorziet, perspectief biedt
voor de zwaarste doelgroep in de justitiële jeugdinrichtingen en een
structurele plaats in de justitiële jeugdinrichtingen kan krijgen. Daarbij
moet de ITA verder worden doorontwikkeld. Het onderzoeksrapport biedt daar
waardevol materiaal voor.
 Aanleiding voor de ITA-pilot
 Kenmerken doelgroep
 In de justitiële jeugdinrichtingen bevindt zich een beperkt aantal
jeugdigen met een PIJ-maatregel dat dusdanig storend gedrag vertoont dat het
pedagogische groepsklimaat ernstig wordt bedreigd. Deze jongeren, die relatief
oud zijn, hebben een ernstige persoonlijkheidsproblematiek die tot uiting
komt in autoriteits- en agressieproblemen, een beperkte gewetensontwikkeling,
een hoog recidivegevaar en zeer lage behandelmotivatie. Zij zijn vaak manipulatief.
Het verblijf op de reguliere leefgroepen, de huidige groepsgrootte en het
dagprogramma leken niet geschikt voor de zorgvraag van deze specifieke groep
jongeren. Dit leidt tot situaties waarin het pedagogisch en behandelklimaat
voor alle jeugdigen in het geding is. Het merendeel van de bedoelde groep
is diverse malen overgeplaatst omdat zij in de oorspronkelijke
inrichting niet te handhaven waren zonder dat dit tot een goede oplossing
heeft geleid. Zodoende worden zij ook wel carrouseljongeren genoemd. Het gaat
jaarlijks om ongeveer 25 jongeren.
 Concept ITA
 Gezocht is naar een omgeving die de jongere meer perspectief biedt. Daartoe
is de pilot Individuele Traject Afdelingen ontwikkeld. De ITA is een landelijke
bestemming waarbinnen deze jeugdigen individueel benaderd en behandeld worden
op een normaal beveiligde behandelafdeling. Bij de ontwikkeling van de ITA
is bepaald dat de jeugdigen met een psychiatrische problematiek in engere
zin niet op deze afdeling geplaatst worden. Daarvoor is immers een afdeling
voor intensieve behandeling als bedoeld in artikel 22b van de Beginselenwet
justitiële jeugdinrichtingen (Bjj) voorzien.
 Het individuele behandeltraject is primair gericht op het verminderen
van ongewenst gedrag. Na stabilisatie richt het behandeltraject zich met name
op resocialisatie. Wanneer een jongere aan het eind van zijn PIJ-maatregel
op de ITA wordt opgenomen, wordt – vanwege de beperkte tijd die nog
resteert – aan de resocialisatie vooral invulling gegeven door arbeidstoeleiding
en het regelen van huisvesting en vrije tijdsbesteding. Heeft de jeugdige
nog een substantieel deel van zijn PIJ-maatregel voor de boeg dan wordt na
stabilisatie onderzocht wat het perspectief van de jongere is en wordt daar
vervolgens aan gewerkt. Terugkeer naar een reguliere behandelgroep behoort
tot de mogelijkheden. In deze gevallen kan het om een plaatsing gaan met een
meer «preventief» karakter, namelijk om te voorkomen dat de jeugdige
groepsongeschikt wordt. Dat betekent dat jeugdigen met een PIJ-maatregel van
wie de verwachting bestaat dat zij zich vanwege hun ernstige persoonlijkheidsproblematiek
ontwikkelen tot de carrouseljongeren, ook op de ITA worden geplaatst.
 De individuele benadering heeft als gevolg dat deze jeugdigen minder in
groepen verblijven en minder groepsactiviteiten krijgen aangeboden. Op de
ITA nemen de jeugdigen, in analogie van de afdelingen voor intensieve zorg
ex artikel 22b Bjj, ten minste 6 uren per dag door de week en ten minste 4
uren per dag in het weekend deel aan gemeenschappelijke activiteiten. Er kunnen
maximaal 8 jeugdigen op een ITA geplaatst worden. De ITA is een differentiatie
van het reguliere regime op grond van de Bjj. Omdat wordt afgeweken van het
aantal uren op de groep, dient tevens voorzien te worden in een wettelijke
regeling.
 Programma ITA
 Iedere jeugdige krijgt een individueel behandelprogramma dat gericht is
op zorg, opvoeding en behandeling. Het programma is gestructureerd en overzichtelijk.
De jeugdige krijgt minder impulsen die kunnen leiden tot ongewenst gedrag.
 
 Het dagprogramma bestaat uit zelfverzorging, drie maaltijden per dag,
twee luchtmomenten, scholing en arbeid, sport en recreatie. Daarnaast krijgen
de jeugdigen wekelijks een bibliotheek- en een bezoekmoment aangeboden. De
activiteiten zijn steeds in blokken aangegeven. De behandeldoelen worden met
de jeugdige besproken en in het behandelplan opgenomen. Aan de doelen wordt
gewerkt op de afdeling, binnen het onderwijs, door maatschappelijk werk, gezinsbehandelaars,
vaktherapeuten en anderen (bijvoorbeeld ouders en individuele traject begeleiders).
Een verschil met de reguliere afdelingen is dat de jeugdige minder tijd op
de groep verblijft. Wanneer de jongens bij elkaar zitten is dat in kleine
groepjes van twee tot drie.
 Het verblijf op de ITA bestaat uit zes fasen. Na de instroomfase krijgt
de jeugdige stapsgewijs meer privileges en vrijheden, zoals maaltijden op
de groep en recreatiemomenten in de huiskamer. De overgang naar
een volgende fase hangt af van de voortgang op de leerdoelen die bij de fase
horen en die uit het behandelplan.
 Plaatsingsprocedure
 De plaatsingsprocedure is met extra waarborgen omkleed. Een jeugdige wordt
door de inrichting of door de selectiefunctionaris aangemeld voor plaatsing
op de ITA. Om zo objectief mogelijk de plaatsing op de ITA, de behandelvoortgang
en de vervolgtrajecten te kunnen waarborgen, heb ik een onafhankelijke adviescommissie
benoemd. Deze commissie adviseert de selectiefunctionaris over de plaatsing
van de jeugdigen op de ITA en over de continuering daarvan. De selectiefunctionaris
neemt op basis van dit advies een beslissing over de plaatsing op de ITA.
Tegen de plaatsingsbeschikking staan de rechtsmiddelen bezwaar en vervolgens
beroep open.
 Start pilot
 In januari 2008 is Den Hey-Acker in Breda gestart met een ITA en per 1 april
2008 volgde De Sprengen in Zutphen. Het verschil in aanvangsmoment ligt in
de omstandigheid dat eerst overwogen is om de tweede ITA-afdeling bij een
andere justitiële jeugdinrichting onder te brengen. Aangezien die betreffende
inrichting geconfronteerd werd met veel noodzakelijke verbeteringen naar aanleiding
van het Inspectierapport van september 2007, is ervan afgezien om deze proef
met een zeer moeilijke doelgroep daar te starten. Dat betekende dat De Sprengen
op een laat moment in het voorbereidingsproces moest aanhaken. Het verloop
van de pilot is gemonitord door een ambtelijke begeleidingscommissie.
 Het evaluatieonderzoek
 De pilot is geëvalueerd door PI Research in opdracht van het WODC.
Met belangstelling heb ik kennis genomen van de bevindingen van PI Research.
 Bij de uitvoering van het onderzoek is zowel aandacht besteed aan de theoretische
onderbouwing van het model als aan de praktische uitvoering. Daarbij zijn
vergelijkingen gemaakt met twee reguliere justitiële jeugdinrichtingen.
Zowel jeugdigen als personeelsleden zijn geïnterviewd. De dataverzameling
heeft plaatsgevonden in de periode januari-augustus 2009.
 Samenvattende bevindingen:
 – De ITA kan een goed alternatief voor een reguliere behandelafdeling
zijn. Verdere theoretische onderbouwing is wenselijk;
 – de ITA voldoet in opzet grotendeels aan de voorwaarden van de
Bjj;
 – de verschillen tussen beide ITA’s zijn te groot om al van de ITA te kunnen spreken;
 – uitspraken over ontwikkeling van incidenten, personeelsverloop
en personeelsverzuim zijn vanwege de invloed van andere factoren nog niet
goed te geven;
 – de instroom van de jongeren blijft achter bij de verwachtingen;
 – op de ITA zijn jongeren geplaatst aan het eind van hun PIJ-maatregel,
waardoor zij niet het gehele ITA-taject konden doorlopen;
 – er zijn nog geen jeugdigen om meer preventieve redenen op de ITA
geplaatst; de criteria daarvoor moeten duidelijker worden omschreven;
 – niet alle medewerkers hebben alle benodigde trainingen gehad;
 – de informatievoorziening aan personeel en jeugdigen was niet altijd
in overeenstemming met hun verwachtingen over de ITA;
 – een effectonderzoek is nodig als de ITA uitgekristalliseerd is.
 Het concept
 De onderzoekers komen tot het oordeel dat de ITA aanpak in opzetgrotendeels voldoet aan de voorwaarden van de Bjj. Daarbij
wijzen zij op de duur van de gemeenschappelijke activiteiten, de behoefte
aan extra begeleiding vanwege de psychiatrische of persoonlijkheidsstoornis
waardoor de jeugdige tijdelijk niet op een reguliere afdeling kan verblijven
en op het doel dat de plaatsing geschiedt ter stabilisatie en behandeling
van de jeugdige. De afwijking ten opzichte van de Bjj ligt in het minder aantal
uren dat in de beginfases gemeenschappelijk wordt doorgebracht. Voorts concluderen
zij dat de ITA een goed alternatief kan zijn voor groepsongeschikte jongeren
met een PIJ-maatregel. In de aanpak is een aantal kenmerken van algemeen en
specifiek werkzame factoren te onderscheiden uit de zgn. What Works literatuur. Ook sluit de beoogde aanpak aan bij de meeste
basisbeginselen van effectief ingrijpen. Winst is te behalen door verdere
theoretische onderbouwing van de verbinding tussen doel, doelgroep en de geboden
aanpak.
 De uitvoering
 De inhoudelijke en organisatorische uitvoering van het behandelprogramma
is niet helemaal verlopen zoals beoogd. Het is nog niet gelukt om twee uniforme
ITA’s te creëren, zodat ook nog niet gesproken kan worden over de ITA. Meer uniformiteit is gewenst. Verschillen tussen
het beoogde programma en het programma zoals dat in de praktijk wordt uitgevoerd,
kunnen een succesvolle aanpak in de weg staan, omdat bepaalde onderdelen waarvan
wordt verondersteld dat ze effectief zijn, niet helemaal in overeenstemming
met het oorspronkelijke plan worden uitgevoerd. De onderzoekers wijzen erop
dat De Sprengen een korte voorbereidingstijd heeft gehad. De onderzoekers
geven geen eenduidige verklaring over de ontwikkeling van het aantal incidenten,
het personeelsverloop en het personeelsverzuim op de reguliere behandelgroepen
sinds de invoering van de ITA, omdat hierbij ook andere factoren dan de aanwezigheid
van de betreffende jongens een rol kunnen hebben gespeeld.
 
 De onderzoekers concluderen dat de ITA een goed alternatief kan zijn voor
groepsongeschikte jongeren met een PIJ-maatregel. Uitspraken over de mate
waarin doelen voor jongeren, de groepen en het personeel zijn bereikt, kunnen
op dit moment ten dele worden gedaan. Een doel van de ITA is het programma
op de reguliere groepen niet te laten verstoren door jongeren die bij herhaling
incidenten veroorzaken. De onderzoekers constateren dat er vanwege wisselende
beelden geen uitspraken te doen zijn over de toename van de veiligheid op
de afdelingen waar de jongeren voor hun plaatsing in de ITA verbleven hebben.
Hierbij kunnen factoren een rol spelen als de wisselende samenstelling van
de groep op de oorspronkelijke afdeling of privé-omstandigheden bij
vertrek van medewerkers. Een positief resultaat is dat ten tijde van de onderzoeksperiode
geen enkele ITA-jongere is overgeplaatst naar een andere inrichting of afdeling
en dat de incidenten waarbij ITA-jongeren betrokken zijn, minder gewelddadig
zijn dan voorheen.
 De onderzoekers constateren voorts dat de instroom gedurende het onderzoek
achterbleef bij de verwachtingen en adviseren na te gaan wat daarvan de reden
is. Naar de mening van de onderzoekers zou de lage instroom kunnen leiden
tot de vraag of een aparte ITA voor deze doelgroep wel nodig is of dat de
ITA-aanpak ook kan worden doorgevoerd op een reguliere behandelafdeling. De
onderzoekers adviseren voorts de toelatingsprocedure voor plaatsing van jongeren
vanuit preventief oogpunt te verduidelijken door verheldering van de criteria.
 De onderzoekers stellen een vervolgonderzoek voor naar de effecten als
beide ITA’s uniform werken en het ITA-concept uitgekristalliseerd is.
 Beleidsreactie
 Het meerdere malen doorplaatsen van jeugdigen tussen de verschillende
justitiële jeugdinrichtingen vind ik ongewenst. Dit komt de effectiviteit
van de behandeling niet ten goede. Ook moet het ongewenste gedrag van één
jeugdige niet de behandeling van zijn groepsgenoten frustreren. Daarom is
gezocht naar een andere oplossing. Het doet mij genoegen dat de onderzoekers
concluderen dat de ITA een goed alternatief voor een reguliere behandelafdeling
kan zijn. Dat betekent dat er een aanpak is gevonden die perspectief biedt
voor deze zwaarste doelgroep in de justitiële jeugdinrichtingen.
 Zoals ook uit het onderzoek blijkt gaat het vooral om jongvolwassenen
die ten tijde van het begaan van het delict minderjarig waren en op grond
van het jeugdstrafrecht een PIJ-maatregel hebben gekregen. Bij de totstandkoming
van de ITA en gedurende de pilotfase is herhaaldelijk nagegaan of deze groep
beter op zijn plaats zou zijn in de volwassenen inrichtingen. De betrokken
jeugdigen bleken volgens behandelaars vanwege hun leeftijd en problematiek
echter niet geschikt voor volwassenen detentie.
 
 Het evaluatierapport schetst een beeld van een nieuwe differentiatie in
ontwikkeling. Dat betekent een gewenningsproces voor het personeel en de jeugdigen.
De bevindingen van het evaluatieonderzoek corresponderen met de signalen die
tijdens de monitoring naar boven kwamen. Tevens heb ik geconstateerd dat de
bezetting in 2009 hoger lag dan in 2008, al was het niet nodig om alle 16
beschikbare plaatsen te benutten.
 
 Naar aanleiding van de bevindingen neem ik een aantal maatregelen ter
verdere verbetering van de aanpak.
 De late betrokkenheid van De Sprengen bij de ontwikkeling van de ITA heeft
ertoe geleid dat het personeel niet optimaal was voorbereid en verklaart mede
de verschillen in uitvoering tussen beide inrichtingen De Sprengen heeft zich
naar mijn mening voldoende ingezet om de aanloopproblemen zo snel mogelijk
op te lossen. Het advies dat er meer uniformiteit moet komen tussen de beide
ITA’s onderschrijf ik. De inrichtingen hebben werkafspraken gemaakt
om beter met elkaar af te stemmen en de processen te harmoniseren.
 
 Ook onderschrijf ik het belang van training en begeleiding van het personeel.
Bij gelegenheid van het mondelinge vragenuur van 6 oktober 2009 heb ik
uw Kamer al meegedeeld dat er meer personeel op deze groepen wordt ingezet
dan op de reguliere groepen (13,5 fte per team in plaats van 9 fte per team)
en dat het personeel ook extra begeleiding krijgt.
 Ik vind het positief dat de maximale capaciteit van 2 x 8 plaatsen de
afgelopen periode niet volledig is gevuld. Het draagt bij aan de veronderstelling
dat de selectie zorgvuldig gebeurt en dat van overhaaste plaatsingen geen
sprake is. De daling van het totale aantal jeugdigen met een PIJ-maatregel
heeft hierin mogelijk ook een rol gespeeld. Gelet op de ervaringen heb ik
besloten de groepsgrootte van maximaal 8 jeugdigen per ITA te handhaven. Daarbij
blijft de extra personeelsinzet van kracht. Verder ga ik er gelet op de ervaringen
van uit dat normaliter de bezetting lager zal zijn dan 8 jeugdigen en op ongeveer
6 jeugdigen per ITA uitkomt. Met een capaciteit van 8 plaatsen wordt meer
flexibiliteit geboden voor eventueel piekaanbod. Met de desbetreffende inrichtingen
maak ik afspraken over aanvullende maatregelen in het geval de bezetting van
de ITA tijdelijk boven de 6 komt, zodat het personeel op de ITA niet te zwaar
belast wordt en/of de veiligheid op de groep niet langer verzekerd is. Daarbij
valt bijvoorbeeld te denken aan tijdelijk extra inzet van personeel op de
ITA.
 
 De jeugdigen die het eerst op de ITA’s zijn ingestroomd, hadden
al veel problemen gegeven op de reguliere afdelingen en een enkeling had tussentijds
ook in een volwassenen inrichting verbleven vanwege een nieuw delict. Zij
waren vaak in de laatste fase van hun PIJ-maatregel. De komende periode zal
deze groep uitstromen en zullen naar verwachting meer jongeren in verschillende
fases van de PIJ-maatregel worden geplaatst. Het dagprogramma moet nog verder
worden gedifferentieerd met accenten op werktoeleiding voor degenen die weldra
de justitiële jeugdinrichting verlaten en voortzetting van de behandeling
voor de anderen. Voorts zal ik met het veld criteria ontwikkelen voor de plaatsing
van jeugdigen om te voorkomen dat ze zich ontwikkelen tot carrouseljongeren.
In de beginfase van het ITA-traject zullen de jongeren meer tijd met elkaar
doorbrengen, maar niet noodzakelijkerwijs met de gehele groep tegelijkertijd.
 De medezeggenschap wordt betrokken bij dit proces. Tevens wordt de verdere
ontwikkeling van de ITA door een ambtelijke werkgroep gemonitord. Daarnaast
overleg ik met het WODC om in 2011 andermaal een evaluatieonderzoek te laten
uitvoeren.
 
 Mijn conclusie is dat er in de volgende fase verbeteringen mogelijk zijn,
maar dat niet langer hoeft te worden gewacht met een beslissing over definitieve
invoering. De ITA voorziet in een behoefte. Ik ben daarom voornemens de ITA
een structurele plaats te geven in de justitiële jeugdinrichtingen.
 
 De staatssecretaris van Justitie,
 N. Albayrak
 
 
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.