Implementatie vestigingsrichtlijn advocaten; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27587, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

26-01-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27587 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAlgemeenARTIKELSGEWIJSArtikel IABCDEFGHIJKArtikel II, III en IVArtikel VOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27587Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 38 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 587Aanpassing van de Advocatenwet aan richtlijn 98/5/EG van het Europees
Parlement en de Raad van de Europese Unie van 16 februari 1998 ter vergemakkelijking
van de permanente uitoefening van het beroep van advocaat in een andere lidstaat
dan die waar de beroepskwalificatie is verworven (Implementatie vestigingsrichtlijn
advocaten)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGAlgemeenDit voorstel van wet beoogt de aanpassing van het Nederlandse recht aan
de richtlijn 98/5/EG van het Europees Parlement en de Raad van de Europese
Unie van 16 februari 1998 ter vergemakkelijking van de permanente uitoefening
van het beroep van advocaat in een andere lidstaat dan die waar de beroepskwalificatie
is verworven. Deze richtlijn is de derde richtlijn die tot doel heeft het
vrij verkeer van personen en diensten op het terrein van de advocatuur te
bevorderen.De richtlijn van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 22 maart 1977
tot vergemakkelijking van de daadwerkelijke uitoefening door advocaten van
het vrij verrichten van diensten (PbEG L 78) geeft uitvoering aan de artikelen
49 tot en met 55 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap.
In deze richtlijn wordt de grensoverschrijdende dienstverlening door advocaten
geregeld. De uitoefening van het recht van vestiging wordt niet in deze richtlijn
geregeld. In de memorie van toelichting bij de implementatiewet wordt aangegeven
dat het regelen van de vestigingsmogelijkheden nog wel geruime tijd zal duren,
aangezien de grote moeilijkheid daarbij is het grote verschil in opleiding
in de verschillende lidstaten dat samenhangt met het verschil in taal en recht
(zie kamerstukken II 1978/79, 15 438, nrs. 1–4, blz. 6).De wederzijdse erkenning van hoger-onderwijsdiploma's is neergelegd in
richtlijn 89/48/EEG van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 21 december
1988 betreffende een algemeen stelsel van erkenning van hoger-onderwijsdiploma's
waarmee beroepsopleidingen van ten minste drie jaar worden afgesloten (PbEG
L 019). Deze richtlijn is geïmplementeerd bij de Wet van 15 december
1993, houdende regelen betreffende een algemeen stelsel van erkenning van
in de Lid-Staten van de Europese Gemeenschappen behaalde hoger-onderwijsdiploma's
waarmee beroepsopleidingen van ten minste drie jaren worden afgesloten (Algemene
wet erkenning EG-hoger-onderwijsdiploma's)(Stb. 1994, 29). In deze wet wordt
geregeld dat het hoger-onderwijsdiploma van de advocaat uit een lidstaat na
het afleggen van een proeve van bekwaamheid in Nederland kan worden erkend.
Daartoe moet de betrokken advocaat na het met goed gevolg afleggen
van het aanvullend examen een EG-verklaring aanvragen bij de algemene raad
van de Nederlandse orde van advocaten.De richtlijn die in het onderhavige wetsvoorstel wordt geïmplementeerd
regelt de mogelijkheid voor de advocaat uit een andere lidstaat om zich hier
te vestigen en de advocatuur uit te oefenen zonder dat zijn diploma behoeft
te worden erkend. De Commissie overweegt in de vijfde considerans bij de richtlijn
dat deze naast de beide andere richtlijnen gerechtvaardigd is, «niet
slechts omdat daarmee, naast de algemene erkenningsregel, voor advocaten een
gemakkelijkere weg tot toetreding tot de beroepsuitoefening in de lidstaat
van ontvangst wordt geopend, maar tevens omdat door de voor advocaten geboden
mogelijkheid om permanent onder hun oorspronkelijke beroepstitel in een lidstaat
van ontvangst werkzaam te zijn, tegemoet wordt gekomen aan de behoeften van
de justitiabelen die wegens het toenemende handelsverkeer als gevolg van de
interne markt in verband met grensoverschrijdende transacties waarbij internationaal,
communautair en nationaal recht dikwijls met elkaar verweven zijn, juridische
adviezen verlangen». In de considerans wordt er tevens op gewezen dat
het in een aantal lidstaten al mogelijk is dat advocaten uit een andere lidstaat
aldaar onder hun oorspronkelijke beroepstitel dezelfde werkzaamheden uitoefenen
als de advocaat, die afkomstig is uit de lidstaat zelf. Het wordt echter wenselijk
geacht dat deze mogelijkheid in elk van de lidstaten aan dezelfde regels is
gebonden. Dit wordt door de onderhavige richtlijn bewerkstelligd.Aldus creëert de Europese regelgeving een drieledige toelatingsmogelijkheid
van advocaten uit een andere lidstaat die in Nederland als advocaat werkzaam
willen zijn. De advocaat die incidenteel in Nederland onder zijn oorspronkelijke
beroepstitel de advocatuur wil uitoefenen is gebonden aan de op de dienstenrichtlijn
gebaseerde regelgeving. Daarnaast kan de advocaat die min of meer permanent
in Nederland de advocatuur wil uitoefenen dat op twee manieren bewerkstelligen.
Ten eerste kan hij op grond van de op de diplomarichtlijn gebaseerde regelgeving
zijn diploma dat vereist is voor de toelating tot de advocatuur in zijn eigen
land, in Nederland laten erkennen. Ten tweede biedt de vestigingsrichtlijn
die in het onderhavige wetsvoorstel wordt geïmplementeerd, de betrokkene
de mogelijkheid om op grond van zijn beroepservaring in Nederland toe te treden
tot de balie. Daarnaast volgt uit de vestigingsrichtlijn dat de buitenlandse
advocaat die niet wil toetreden tot de balie, maar die zich wel in Nederland
wil vestigen en onder zijn oorspronkelijke beroepstitel de advocatuur wil
bedrijven zich daartoe speciaal kan laten inschrijven.Het onderhavige implementatievoorstel is in nauw overleg met de Nederlandse
orde van advocaten tot stand gekomen. Voorgesteld wordt de vestigingsrichtlijn
op twee manieren in de Advocatenwet te implementeren. De advocaten uit een
andere lidstaat die tot de Nederlandse balie willen toetreden en zich als
advocaat in Nederland willen vestigen zijn onderworpen aan het merendeel van
de regels in de Advocatenwet. Hun positie is te vergelijken met die van de
advocaten die hun buitenlandse diploma in Nederland willen laten erkennen.
De regeling is dan ook primair opgenomen bij de inschrijvingsvereisten.Voor de advocaten uit een andere lidstaat die uitsluitend onder hun oorspronkelijke
beroepstitel in Nederland werkzaam willen zijn is op dezelfde wijze als voor
de advocaten uit een andere lidstaat die incidenteel in Nederland werkzaam
willen zijn, een aparte paragraaf opgenomen.Niet alle regels van de vestigingsrichtlijn behoeven in de wet te worden
geïmplementeerd. Zo wordt in het eerste lid van artikel 5 bepaald dat
de onder zijn oorspronkelijke beroepstitel werkzame advocaat uit een andere
lidstaat de voor de nationale jurisdicties toepasselijke procedureregels naleeft.
Dit spreekt voor zich. Een regeling hoeft daar dan ook niet aan gewijd te
worden. Met betrekking tot artikel 9 van de richtlijn geldt hetzelfde.
Indien de raad van toezicht inschrijving van een EU advocaat weigert of tot
doorhaling van de inschrijving overgaat staat daartegen bezwaar en beroep
open in de zin van de Awb. Het motiveren van tuchtrechtelijke beslissingen
is in de Advocatenwet geregeld. Artikel 13 verplicht de bevoegde autoriteit
van de lidstaat van ontvangst en die van de lidstaat van herkomst nauw samen
te werken en elkaar bijstand te verlenen teneinde de toepassing van deze richtlijn
te vergemakkelijken en te voorkomen dat deze in voorkomende gevallen uitsluitend
wordt gebruikt om aan de in de lidstaat van ontvangst toepasselijke voorschriften
te ontsnappen. Alhoewel deze bepaling niet behoeft te worden geïmplementeerd,
moet de Nederlandse orde van advocaten hieraan wel uitvoering geven.Andere bepalingen uit de richtlijn kunnen in een verordening van de Nederlandse
orde van advocaten worden geregeld. Op grond van het voorgestelde artikel
16k zijn de EU-advocaten ook aan deze verordeningen gebonden. De Verordening
op de beroepsaansprakelijkheid 1991 regelt de verplichting tot het afsluiten
van een beroepsaansprakelijkheidsverzekering. Op grond van het derde lid van
artikel 6 van de richtlijn behoeft deze verordening enige aanpassing. Artikel
8 van de richtlijn laat toe dat de EU-advocaat in loondienst werkzaam is.
Dit is in Nederland al toegestaan en uitgewerkt in de Verordening op de praktijkuitoefening
in dienstbetrekking. De samenwerkingsvormen waarnaar in de artikelen 11 en
12 van de richtlijn wordt verwezen vergen een aanpassing van de Samenwerkingsverordening
1993.De voorgestelde regeling zal naar verwachting leiden tot een geringe toename
van de werklast van de bestuursrechter. De bestuursrechter beoordeelt beroepen
tegen een weigering de advocaat uit een andere lidstaat in Nederland in te
schrijven. Er zijn geen aanwijzingen die erop duiden dat een groot aantal
buitenlandse advocaten zich in Nederland wil vestigen. Van degenen die zich
overeenkomstig de onderhavige regeling wel in Nederland als advocaat willen
laten inschrijven zal een beperkt aantal worden afgewezen. Daarvan zal dan
weer een klein aantal in beroep gaan.De richtlijn had op 14 maart 2000 geïmplementeerd moeten zijn. Deze
termijn is helaas niet gehaald. Dit staat niet aan uitvoering van de richtlijn
in de weg. De raad van toezicht beoordeelt de aanvragen om inschrijving van
EU-advocaten overeenkomstig de regelgeving in de richtlijn. Tegen de besluiten
van de raad van toezicht kan op grond van de Awb bezwaar en beroep worden
aangetekend.ARTIKELSGEWIJSArtikel IADe wijziging van artikel 1 vloeit voort uit artikel 2a. De EU-advocaat
die tot de Nederlandse balie wil toetreden kan een verzoek doen om inschrijving
als advocaat. Daartoe moet hij een bepaald document overleggen. Kan de advocaat
niet het benodigde document overleggen dan is inschrijving niet mogelijk.
De advocaat kan niet tot het moment waarop hij het document kan overleggen
voorwaardelijk worden ingeschreven. BArtikel 2a is gebaseerd op artikel 10 van de richtlijn. Dit artikel van
de richtlijn creëert de mogelijkheid tot toetreding tot de Nederlandse
balie zonder dat daartoe een relevant diploma behoeft te worden overgelegd.
Deze kernbepaling is weergegeven in het eerste lid. Daarin wordt bepaald dat
de advocaat die in een EU-staat zijn beroepswerkzaamheden uitoefent onder
de benaming advocaat of een daarmee overeenkomstige benaming in de taal of
in de talen van de staat van herkomst, bevoegd is aan de rechtbank te verzoeken
in Nederland als advocaat op het tableau te worden ingeschreven. Inschrijving
in Nederland staat dus open voor de advocaat uit een andere lidstaat die in
zijn land de advocatuur mag bedrijven. Betrokkene is niet verplicht een stage
in dat land af te ronden, tenzij dit een voorwaarde is om de advocatuur aldaar
uit te mogen oefenen.Met het oog op de inschrijving overlegt de advocaat aan de rechtbank een
document waaruit blijkt dat hij gedurende ten minste drie jaar daadwerkelijk
en regelmatig in Nederland in het Nederlandse recht, met inbegrip van het
gemeenschapsrecht, als advocaat werkzaam is geweest. Onder daadwerkelijk en
regelmatig werkzaam wordt verstaan de daadwerkelijke uitoefening van de werkzaamheid
zonder andere dan de in het dagelijks leven normale onderbrekingen. In de
zaak Van de Bijl (HvJEG, zaak 130/88, NJ 1990, 570) wordt onder «daadwerkelijke
uitoefening van de betrokken werkzaamheid in een andere lidstaat gedurende
(een aantal) achtereenvolgende jaren» verstaan de «daadwerkelijke
uitoefening van die werkzaamheid gedurende een periode die slechts mag worden
onderbroken wegens een (korte) ziekte of (gebruikelijke) vakanties, maar met
name niet wegens het uitoefenen van een functie in een andere lidstaat, ook
al wordt de onderneming in het land van herkomst voortgezet.» Het Hof
van Justitie EG heeft in de zaak Klopp (HvJEG, zaak 107/83, NJ 1987, 33) het
recht van vrijheid van vestiging aldus uitgelegd dat de advocaat in staat
moet worden gesteld om in meer dan één lidstaat zijn beroep
uit te uitoefenen. Om die reden is niet in de onderhavige vestigingsrichtlijn
bepaald dat de advocaat permanent zijn werkzaamheden in het gastland moet
hebben uitgeoefend.De richtlijn gaat niet in op de mate waarin het gemeenschapsrecht moet
zijn toegepast, noch op de aard van dit recht. Gelet op de strekking van de
richtlijn gaat het bij het gemeenschapsrecht om toepassing van EU-regelgeving.
Daarbij gaat het niet alleen om geïmplementeerde regelgeving, maar ook
om de toepassing van andersoortige EU-regelgeving. Daarbij staat voorop dat
een buitenlandse advocaat die uitsluitend een praktijk voert gericht op de
toepassing van gemeenschapsrecht onvoldoende bekwaam is om zich op het tableau
te laten inschrijven. De betrokken advocaat past in beginsel het Nederlands
recht toe. Daarnaast kan het gemeenschapsrecht tot de praktijkuitoefening
behoren. Het gaat erom, aldus overweging 14 van de richtlijn, dat na drie
jaar daadwerkelijke en regelmatige beroepsuitoefening in Nederland in het
Nederlandse recht, met inbegrip van het gemeenschapsrecht, redelijkerwijs
valt aan te nemen dat de EU-advocaat de noodzakelijke bekwaamheid heeft verworven
om zich volledig in de Nederlandse advocatuur te kunnen integreren. Het gemeenschapsrecht
moet dus ook in Nederland of vanuit een Nederlandse praktijk zijn toegepast.Het document dat de betrokken advocaat dient over te leggen alvorens te
worden ingeschreven moet worden aangevraagd bij de raad van toezicht in het
arrondissement van de rechtbank waarbij de advocaat kan worden ingeschreven.
Uit artikel 10 van de richtlijn volgt dat de betrokken advocaat ten genoegen
van de raad van toezicht dient aan te tonen dat hij gedurende ten minste drie
jaar daadwerkelijk en regelmatig in Nederland in het Nederlandse
recht werkzaam is geweest. Deze regel behoeft geen aparte implementatie, aangezien
deze voortvloeit uit het tweede lid van artikel 4:2 Awb. Daarin is bepaald
dat de aanvrager de gegevens en bescheiden verschaft die voor de beslissing
op de aanvraag nodig zijn en waarover hij redelijkerwijs de beschikking kan
krijgen. In navolging van artikel 10 is in het derde lid van het onderhavige
artikel 2a bepaald dat de aanvraag ten minste omvat inlichtingen en bescheiden
betreffende het aantal en de aard van de door de aanvrager behandelde dossiers.
Op grond van het vierde lid kan de raad van toezicht verifiëren of de
uitgeoefende werkzaamheid als regelmatig en daadwerkelijk kan worden aangemerkt.
Bovendien kan de raad van toezicht zo nodig de advocaat verzoeken mondeling
of schriftelijk aanvullende verduidelijkingen of preciseringen te verstrekken
met betrekking tot de inlichtingen en bescheiden. Alhoewel uit artikel 4:5
Awb volgt dat de raad van toezicht nadere inlichtingen kan vragen bij de betrokken
advocaat, is de explicitering in de richtlijn in het derde en vierde lid overgenomen.
Voorkomen wordt dan dat op deze punten discussie ontstaat over de toelaatbaarheid
van de reikwijdte van een dergelijk verzoek om nadere gegevens te verstrekken
in het licht van de geheimhoudingsplicht.In het vijfde lid is bepaald dat de betrokken EU-advocaat ook de in het
tweede lid van artikel 2 bedoelde documenten moet overleggen. Het betreft
hier de verklaring omtrent het gedrag en een document waaruit blijkt of de
verzoeker in het kader van de uitoefening van zijn beroep als advocaat niet
tuchtrechtelijk is veroordeeld noch in staat van faillissement heeft verkeerd,
noch ten aanzien van hem de schuldsaneringsregeling natuurlijke personen van
toepassing is geweest. Op grond van artikel 7 van de Algemene wet erkenning
EG-hoger-onderwijsdiploma's worden met voornoemde documenten gelijkwaardige
buitenlandse documenten gelijk gesteld.Weigert de raad van toezicht de betrokken advocaat een document te overleggen
waarmee hij om inschrijving bij de rechtbank kan verzoeken, dan staat tegen
deze beslissing bezwaar en beroep open overeenkomstig de Algemene wet bestuursrecht.
Tegen een verzet van de raad van toezicht tegen inschrijving van de advocaat
staat de beklagprocedure, bedoeld in artikel 5, van de Advocatenwet open.Indien de advocaat uit een andere lidstaat die in volle omvang tot de
Nederlandse advocatuur wil toetreden, niet kan aantonen dat hij gedurende
ten minste drie jaar daadwerkelijk en regelmatig in het Nederlandse recht,
met inbegrip van het gemeenschapsrecht werkzaam is geweest, hoeft dit aan
toetreding tot de balie niet in de weg te staan. Op grond van artikel 2b,
eerste lid, is de raad van toezicht bevoegd om de betrokken advocaat desondanks
een document te verschaffen waarmee hij de rechtbank kan verzoeken om inschrijving
op het tableau, indien de raad de overtuiging heeft dat dit op basis van de
ervaring van de betrokken advocaat verantwoord is. De raad betrekt in zijn
oordeel de periode gedurende welke de advocaat daadwerkelijk en regelmatig
werkzaamheden heeft verricht in Nederland, de kennis en beroepservaring op
het gebied van het Nederlandse recht, de deelname aan cursussen of seminars
met betrekking tot het Nederlandse recht en de kennis en beroepservaring van
alsmede de deelname aan cursussen of seminars over de Nederlandse beroeps-
en gedragsregels. Het is aan de raden van toezicht om op dit punt een beleid
te ontwikkelen.Op grond van artikel 10, derde lid, onder b, van de richtlijn verstrekt
de betrokken advocaat de raad van toezicht alle nodige inlichtingen en bescheiden
betreffende de door hem behandelde zaken. Aan deze regel is door middel van
artikel 4:2 Awb al uitvoering gegeven. Met het tweede lid van artikel 2b is
uitvoering gegeven aan artikel 10, derde lid, onder b van de richtlijn.
Uit die bepaling vloeit voort dat de beoordeling van de daadwerkelijke en
regelmatige werkzaamheden in Nederland alsmede de beoordeling van de bekwaamheid
van de advocaat om de in Nederland uitgeoefende werkzaamheden voort te zetten,
plaats vinden in het kader van een onderhoud tussen de raad van toezicht en
de betrokken advocaat dat ten doel heeft de daadwerkelijke en regelmatige
aard van de uitgeoefende werkzaamheid te verifiëren.Behalve met betrekking tot de termijn gedurende welke het Nederlandse
recht moet zijn uitgeoefend, zijn er geen andere uitzonderingen met betrekking
tot de eisen gesteld aan het verkrijgen van een document dat noodzakelijk
is om in Nederland als advocaat te kunnen worden ingeschreven. Zo blijft vereist
dat de betrokken advocaat gedurende drie jaar in Nederland moet zijn gevestigd.
Ook is vereist dat een verklaring omtrent het gedrag en de andere in het vijfde
lid van artikel 2a juncto het tweede lid van artikel 2 bedoelde documenten
worden overgelegd.Een afwijzende beslissing van de raad van toezicht wordt op grond van
artikel 3:46 Awb gemotiveerd.Op grond van artikel 10, vierde lid, van de richtlijn is de raad van toezicht
bevoegd de toegang tot de Nederlandse balie van een advocaat uit een andere
lidstaat te weigeren, indien de raad van oordeel is dat zulks strijdig is
met de openbare orde, met name op grond van disciplinaire vervolging, klachten
of incidenten van allerlei aard. Een dergelijke grond wordt door artikel 4,
tweede lid, onder b van de Advocatenwet bestreken. Daarin wordt bepaald dat
de betrokken advocaat niet wordt toegelaten tot de beëdiging indien de
raad van toezicht verklaart dat er gegronde vrees bestaat dat hij als advocaat
inbreuk zal maken op de voor de advocaten geldende wetten, verordeningen en
besluiten of zich anderszins zal schuldig maken aan enig handelen of nalaten
dat een behoorlijke advocaat niet betaamt.In het vijfde lid van artikel 10 van de richtlijn wordt aan de vertegenwoordigers
van de raad van toezicht die de aanvraag om afgifte van een document dat is
vereist voor toetreding tot de balie behandelen een geheimhoudingsplicht opgelegd.
Deze geheimhoudingsplicht vloeit voort uit artikel 2:5 Awb.Artikel 2c verwoordt artikel 10, zesde lid, van de richtlijn. De advocaat
uit een andere lidstaat die tot de Nederlandse balie is toegetreden is bevoegd
om zijn oorspronkelijke beroepstitel te blijven voeren in Nederland.CDe advocaat uit een andere lidstaat die in Nederland als advocaat is ingeschreven
is gebonden aan alle bepalingen van de Advocatenwet. De betrokkene is immers
volwaardig lid van de balie. Met het oog hierop is de wijziging van artikel
4 van technische aard.DIn artikel 9aa wordt uitvoering gegeven aan artikel 7, vierde lid, van
de richtlijn. In laatstgenoemd artikel is bepaald dat de bevoegde autoriteit
van de lidstaat van herkomst besluit over het gevolg dat overeenkomstig de
eigen regels van materieel en formeel recht moet worden gegeven aan de door
de bevoegde autoriteit van de lidstaat van ontvangst jegens de onder zijn
oorspronkelijke beroepstitel werkzame advocaat gegeven beslissing.Artikel 9aa beoogt uitvoering te geven aan deze bepaling. Dit artikel
geeft een regeling betreffende de zogenaamde Nederlandse advocaat die zich op grond van de richtlijn in een andere lidstaat heeft ingeschreven
als advocaat die onder zijn oorspronkelijke beroepstitel in die lidstaat de
advocatuur uitoefent. Indien de uitoefening van zijn beroep in die lidstaat
tijdelijk of blijvend wordt ontzegd, is de advocaat van rechtswege niet meer
bevoegd om in Nederland zijn beroep tijdelijk onderscheidenlijk blijvend uit
te oefenen. De raad van toezicht beslist tot tijdelijke of blijvende schrapping
van de advocaat van het tableau. Deze beslissing wordt aan de rechtbank bij
welke de advocaat is ingeschreven meegedeeld.EDe richtlijn laat niet toe dat aan de advocaat uit een andere lidstaat
die tot de Nederlandse balie is toegetreden, nadere eisen worden gesteld.
Dit betekent dat hij niet verplicht is gedurende de eerste drie jaar waarin
hij als zodanig is ingeschreven als stagiaire de praktijk uit te oefenen.
Voorzover een stage in het land van herkomst verplicht is gesteld om aldaar
als volwaardig advocaat te mogen functioneren moet deze zijn afgerond, alvorens
de advocaat tot de Nederlandse balie kan toetreden. Artikel 9b is overeenkomstig
het bovenstaande aangepast. Het is evident dat de advocaat uit een andere
lidstaat die in Nederland als advocaat is ingeschreven wel bevoegd is als
patroon op te treden.FVoorgesteld wordt om in de Advocatenwet een nieuwe paragraaf 2b op te
nemen waarin is geregeld aan welke eisen de advocaat uit een andere lidstaat
die in Nederland permanent zijn beroepswerkzaamheden onder zijn oorspronkelijke
beroepstitel wil uitoefenen zonder tot de balie te willen toetreden, moet
voldoen. De regeling sluit nauw aan bij die in paragraaf 2a over de advocaat
uit een andere lidstaat die niet permanent, maar slechts incidenteel in Nederland
onder zijn oorspronkelijke beroepstitel de advocatenpraktijk wil uitoefenen.In artikel 16g wordt op dezelfde wijze als in artikel 16a verduidelijkt
dat niet alleen de Advocatenwet maar ook alle andere wettelijke voorschriften
uitsluitend betrekking hebben op advocaten die zich overeenkomstig artikel
1 als advocaat bij de rechtbank hebben ingeschreven. Dit is slechts anders
als dit blijkt uit de onderhavige paragraaf 2b of uit het desbetreffende
wettelijke voorschrift.Artikel 16h is gebaseerd op artikel 3 en het eerste lid van artikel 5
van de richtlijn. In artikel 16h is bepaald dat een advocaat uit een andere
lidstaat zich bij de raad van toezicht moet laten inschrijven, indien hij
in Nederland permanent een advocatenpraktijk onder zijn oorspronkelijke beroepstitel
wil uitoefenen. Daarmee wordt bedoeld dat de betrokken advocaat die in het
land van herkomst bevoegd is om als volwaardig advocaat een praktijk uit te
oefenen, zich in Nederland kan vestigen zonder tot de Nederlandse balie te
moeten toetreden. Immers, alleen wanneer de advocaat zich in Nederland vestigt
is het mogelijk om hier te lande permanent de advocatuur te beoefenen. In
de zaak Gebhard (HvJEG van 30 november 1995, zaak C-55/94, NJ. 1997, 53) wordt
het onderscheid met de dienstenrichtlijn en daarmee met artikel 16b van de
Advocatenwet verduidelijkt. Bij het verrichten van advocatenwerkzaamheden
op grond van artikel 16b wordt uitgegaan van een tijdelijke beroepsuitoefening.
In de zaak Gebhard stelt het Hof dat het tijdelijk karakter van de werkzaamheden
niet enkel aan de hand van de duur van de dienst moet worden beoordeeld, maar
ook aan de hand van de frequentie, de periodiciteit of de continuïteit
van die werkzaamheden. Het tijdelijk karakter van de dienst sluit niet uit
dat een dienstverrichter in de zin van artikel 16b zich in Nederland voorziet
van een zekere infrastructuur (daaronder begrepen een kantoor of kabinet),
wanneer die infrastructuur noodzakelijk is om de betrokken dienst te kunnen
verrichten. De advocaat uit een andere lidstaat die zich vanuit een kantoor
richt tot onder andere Nederlanders oefent op duurzame wijze de advocatenpraktijk
uit. In dat geval is er geen sprake van het verrichten van diensten. Overigens
is in de zaak Klopp (HvJEG, zaak 107/83, NJ 1987, 33) uitgemaakt dat de advocaat
zich in meer danéén lidstaat mag vestigen hetgeen betekent dat
niet mag worden geëist dat de betrokken advocaat uitsluitend in Nederland
is gevestigd.In het eerste lid van artikel 5 van de richtlijn wordt aangegeven wat
in ieder geval onder het verrichten van dezelfde werkzaamheden wordt verstaan.
Daaronder valt het geven van juridisch advies over het recht van de lidstaat
van herkomst, het gemeenschapsrecht, het internationale recht en het Nederlandse
recht. Aangezien dergelijke werkzaamheden al behoren tot die van de Nederlandse
advocaat is een expliciete regeling op dit punt overbodig.De advocaat uit een andere lidstaat die in Nederland zijn advocatenpraktijk
wil uitoefenen zonder tot de balie toe te treden moet zich laten inschrijven
bij de raad van toezicht in het arrondissement waarin zijn kantoor is gevestigd.
Een dergelijke inschrijving is niet gelijk aan de inschrijving in Nederland
op grond van artikel 1. Laatstgenoemde inschrijving leidt na beëdiging
door de rechter tot een vermelding op het tableau. De hier bedoelde buitenlandse
advocaat wordt op een aparte lijst ingeschreven. Deze inschrijving verschaft
niet de hoedanigheid van advocaat. Deze hoedanigheid is immers geregeld in
het land van herkomst. Wel opent de inschrijving de mogelijkheid om in Nederland
de advocatuur, waartoe betrokkene in het buitenland is toegelaten, onder de
oorspronkelijke beroepstitel uit te oefenen. Vanwege het andere karakter van
de inschrijving leidt dit niet tot een vermelding op het tableau. Aan de inschrijving
zijn ook niet dezelfde rechtsgevolgen verbonden als aan inschrijving op het
tableau.De inschrijving van de betrokken advocaat geschiedt nadat hij een verklaring
heeft overgelegd waaruit blijkt dat hij in de staat van herkomst is ingeschreven
als advocaat en dus de bevoegdheid heeft om aldaar de advocatuur te bedrijven.
Alleen een verklaring van de bevoegde autoriteit van de staat van herkomst
die niet ouder is dan drie maanden te rekenen vanaf het moment waarop de aanvraag
om inschrijving is gedaan, wordt erkend. In de meeste gevallen zal de afgifte
geschieden door de betrokken buitenlandse beroepsorganisatie. Andere eisen
dan overlegging van een inschrijvingsverklaring mogen niet worden gesteld.
Volgens de considerans bij de richtlijn is de bedoeling van de inschrijving
dat de raad van toezicht zich ervan kan vergewissen dat de betrokken advocaat
de Nederlandse beroeps- en gedragsregels eerbiedigt.Uit het tweede lid van artikel 3 van de richtlijn volgt dat de raad van
toezicht een inschrijving van een advocaat uit een andere lidstaat meldt aan
de bevoegde autoriteit van de staat van herkomst. Dit is geregeld in het derde
lid van artikel 16h. Aangezien de toepasselijkheid van de onderhavige regelgeving
vereist dat de betrokken advocaat in de lidstaat van herkomst ingeschreven
blijft, is het wenselijk dat deze autoriteit van de inschrijving in een andere
lidstaat op de hoogte is.In het vierde lid is bepaald dat de raad van toezicht ook de namen van
de overeenkomstig dit artikel ingeschreven advocaten publiceert, indien de
namen van de overeenkomstig artikel 1 ingeschreven advocaten worden gepubliceerd.
Hiermee wordt uitvoering gegeven aan het vierde lid van artikel 3 van de richtlijn.Artikel 16i komt overeen met artikel 4 van de richtlijn. De advocaat uit
een andere lidstaat die in Nederland permanent advocatenwerkzaamheden wil
verrichten is gehouden zijn oorspronkelijke beroepstitel te gebruiken. Vereist
is dat deze titel in de oorspronkelijke taal wordt vermeld, echter wel
op een verstaanbare wijze en zodanig dat hij niet wordt verward met de titel
advocaat in Nederland. Voorts moet hij de naam van de balie waarbij hij is
aangesloten vermelden of het gerecht waarbij hij in de staat van herkomst
is ingeschreven. Ook maakt hij melding van zijn inschrijving bij de raad van
toezicht.Artikel 16j stemt overeen met de bedoeling van artikel 5, derde lid, van
de richtlijn. De ingeschreven advocaat werkt voor de uitoefening van de advocatenwerkzaamheden
die betrekking hebben op de vertegenwoordiging en de verdediging in rechte
samen met een advocaat die tot de Nederlandse balie is toegetreden voorzover
de wet de bijstand van een advocaat of procureur voorschrijft. Wat onder samenwerking
moet worden verstaan is nader bepaald in de zaak Commissie tegen Duitsland
(HvJEG, zaak 427/85 van 25 februari 1988, NJ 1990, 22). De samenwerking mag
niet zo ver gaan dat wordt vereist dat de samenwerkende advocaat de procesvertegenwoordiger
in de zaak is. Ook mag niet worden voorgeschreven dat de advocaat uit een
andere lidstaat slechts vergezeld van de samenwerkende advocaat ter zitting
mag verschijnen. Tenslotte mogen geen ongerechtvaardigde regels worden gesteld
aan het bewijs van de samenwerking.Niet van belang is met welke advocaat wordt samengewerkt, aangezien de
advocaat met zijn werk niet regionaal gebonden is. Indien de EU-advocaat echter
de cassatieadvocatuur wil uitoefenen, zal hij niet alleen bij de rechtbank
te 's-Gravenhage moeten zijn ingeschreven, maar ook moeten samenwerken met
een advocaat die is ingeschreven bij die rechtbank. Immers alleen deze samenwerkende
advocaat is bevoegd om bij de Hoge Raad de EU-advocaat te introduceren. Deze
reikwijdte vloeit voort uit het van overeenkomstige toepassing verklaren van
artikel 16d, eerste lid, en artikel 10. Voorts zijn de regels gesteld in de
leden twee tot en met vier en zes van artikel 16e betreffende de rol van de
samenwerkende advocaat en de eisen gesteld aan de bezoekende advocaat van
overeenkomstige toepassing op de onderhavige situatie.In het derde lid van artikel 5 van de richtlijn wordt de mogelijkheid
geboden om met het oog op de werking van de gerechtspleging specifieke regels
vast te stellen voor de toegang tot de hogere gerechten. Een dergelijke bepaling
hoeft niet te worden opgenomen in de wet. De betrokken buitenlandse advocaat
kan bij alle Nederlandse gerechten procedures voeren. De bij de rechtbank
te 's-Gravenhage ingeschreven advocaat kan tevens advocaat bij de Hoge Raad
zijn. Alleen in geval van cassatie behoeft hij de samenwerking met een Haagse
cassatieadvocaat.Het eerste lid van artikel 6 is verwoord in artikel 16k. De advocaat die
zich in Nederland heeft laten inschrijven opdat hij onder zijn oorspronkelijke
titel de advocatenpraktijk kan uitoefenen is gebonden aan de Nederlandse beroeps-
en gedragsregels. Aangezien de advocaat nog steeds advocaat in de staat van
herkomst is, blijven de beroeps- en gedragsregels die daar gelden van toepassing.
Dit betekent dat de advocaat aan twee regimes is onderworpen. Voorzover hij
de advocatuur uitoefent in de lidstaat van herkomst zijn de beroeps- en gedragsregels
die daar gelden van toepassing. Voorzover hij zijn advocatenpraktijk in Nederland
uitoefent zijn de Nederlandse beroeps- en gedragsregels van toepassing.In artikel 16k zijn voorts een aantal bepalingen van de Advocatenwet van
overeenkomstige toepassing verklaard op de advocaat die in Nederland onder
zijn oorspronkelijke beroepstitel de advocatuur uitoefent. Uitgangspunt daarbij
is dat de betrokken buitenlandse advocaat aan zoveel mogelijk dezelfde regels
als de Nederlandse advocaat is gebonden. Een uitzondering vormen vanzelfsprekend
de paragrafen 1 en 1a. In paragraaf 1 is de inschrijving geregeld die
toegang geeft tot de Nederlandse balie. Deze paragraaf is niet van toepassing.
In paragraaf 1a wordt de opleiding en de stage van advocaten geregeld.
Het stemt niet overeen met de vestigingsrichtlijn om de advocaten
die onder hun oorspronkelijke beroepstitel in Nederland de advocatuur willen
uitoefenen aan een opleiding en een stage te onderwerpen. De advocaat is immers
in de lidstaat van herkomst toegelaten tot de advocatuur. Dit houdt in dat
hij in dat land de advocatenopleiding, waaronder een stage kan zijn begrepen,
volledig heeft afgerond. Daaraan kunnen in Nederland geen extra eisen worden
gesteld.Met het oog op het zoveel mogelijk gelijkstellen van de positie van de
buitenlandse advocaat met die van de Nederlandse advocaat zijn de artikelen
10, 12, 13, 14 en 16 van overeenkomstige toepassing verklaard. Artikel 11
is van overeenkomstige toepassing verklaard voorzover de advocaat optreedt
in Nederland, aangezien de richtlijn zich niet uitstrekt tot de overzeese
gebiedsdelen. Het van overeenkomstige toepassing verklaren van artikel 12
en meer in het bijzonder het vierde lid daarvan is niet in strijd met de vrijheid
van vestiging. De vrijheid van vestiging wil niet zeggen dat niet mag worden
geëist dat de advocaat, die in Nederland de advocatuur wil bedrijven,
ontheffing moet vragen van de verplichting zijn kantoor te hebben binnen het
arrondissement waarin hij zich heeft laten inschrijven, indien hij dit kantoor
buiten Nederland wil vestigen (artikel 16l, tweede lid, juncto artikel 12,
vierde lid Advocatenwet). De vrijheid van vestiging houdt in beginsel in dat
niet mag worden gediscrimineerd op grond van de nationaliteit van een andere
lidstaat. Met het van overeenkomstige toepassing verklaren van onder andere
artikel 12 is de bepaling juist zonder onderscheid van toepassing op zowel
de Nederlandse als de buitenlandse advocaat die hier te lande zijn advocatenpraktijk
wil bedrijven. Het vereiste dat een ontheffing als voornoemd moet worden aangevraagd,
indien de advocaat vanuit het buitenland in Nederland de advocatuur wil uitoefenen
heeft tot doel een goede beroepsuitoefening te waarborgen.Bovendien sluit de ontheffingsregeling niet uit dat de advocaat zich in
het buitenland volgens de daar geldende regels kan vestigen. Aan de advocaat
die uitdrukkelijk de bedoeling heeft zich in Nederland te vestigen mogen uit
een oogpunt van goede beroepsuitoefening eisen aan de plaats van vestiging
worden gesteld.In artikel 15 wordt bepaald dat het beroep van advocaat verenigbaar is
met dat van procureur. De richtlijn beslaat niet het beroep procureur. De
regel is dan ook niet van toepassing.De advocaat uit een andere lidstaat die niet tot de Nederlandse balie
wil toetreden kan geen patroon als bedoeld in artikel 9b zijn. Uit een oogpunt
van kwaliteitsbewaking van de beroepsuitoefening is het wenselijk dat de patroon
volledig is geïntegreerd in de Nederlandse advocatenpraktijk. Daartoe
behoort ook een volwaardig lidmaatschap van de Nederlandse orde van advocaten.GUit het tweede lid van artikel 6 van de richtlijn volgt dat de advocaat
die onder zijn oorspronkelijke beroepstitel werkzaam is, op passende wijze
in de organen van de Nederlandse orde van advocaten vertegenwoordigd moet
zijn. Dit houdt ten minste het recht in te stemmen bij de verkiezingen van
de organen van deze organisatie. Met het oog op deze bepaling is in artikel
24 het passief kiesrecht geregeld voor advocaten uit een andere lidstaat die
onder hun oorspronkelijke beroepstitel in Nederland werkzaam willen zijn.HOm dezelfde reden als waarom artikel 24 is gewijzigd is in artikel 40
het actief kiesrecht geregeld voor advocaten uit een andere lidstaat die onder
hun oorspronkelijke beroepstitel in Nederland de advocatenpraktijk willen
uitoefenen. IMet het nieuwe artikel 46fa wordt uitvoering gegeven aan de tweede alinea
van het tweede lid van artikel 7 van de richtlijn. In artikel 46fa wordt bepaald
dat het voornemen om een tuchtrechtelijke procedure te beginnen tegen een
Nederlandse advocaat die in een andere lidstaat onder zijn Nederlandse titel
de advocatuur uitoefent wordt gemeld aan de bevoegde autoriteit aldaar.De Nederlandse advocaat die in een andere lidstaat zijn advocatenpraktijk
uitoefent blijft onderworpen aan het Nederlandse tuchtrecht, aangezien hij
ingeschreven blijft op het Nederlandse tableau. Bovendien brengt de inschrijving
in een andere lidstaat niet met zich dat geen advocatenwerkzaamheden meer
in Nederland kunnen worden gedaan. Voor de toepasselijkheid van het Nederlandse
tuchtrecht is van belang dat de advocaat in strijd handelt met artikel 46
van de Advocatenwet. Brengt het optreden van de advocaat echter ook een schending
van een tuchtnorm in die andere lidstaat met zich dan is het niet ondenkbeeldig
dat ook in die lidstaat een tuchtrechtelijke procedure wordt gestart. Met
het oog op het ne bis in idem beginsel is het van belang dat de bevoegde autoriteit
van de andere lidstaat van de Nederlandse tuchtrechtelijke procedure op de
hoogte is.JDe aanpassing van artikel 6a is van technische aard.KArtikel 60b is gebaseerd op artikel 7 van de richtlijn. Op eenzelfde wijze
als in artikel 60a wordt in artikel 60b de tuchtrechtelijke procedure voor
advocaten uit een andere lidstaat die in Nederland onder hun oorspronkelijke
beroepstitel zijn gevestigd geregeld. Ter uitvoering van het eerste lid van
artikel 7 van de richtlijn worden in het eerste lid de tuchtrechtelijke regels
in de Advocatenwet van overeenkomstige toepassing verklaard. Wel worden in
het tweede lid de op te leggen maatregelen aangepast aan de positie van de
desbetreffende advocaat. Dit houdt in dat in plaats van schrapping van het
tableau de inschrijving van de advocaat wordt doorgehaald. Het derde lid vloeit
voort uit het tweede lid.In navolging van het tweede lid van artikel 7 van de richtlijn, is in
het zesde lid bepaald dat de raad van toezicht de bevoegde autoriteit van
de staat van herkomst in kennis stelt van klachten tegen de advocaat, bedoeld
in artikel 16h, die ter kennis van de raad van discipline worden gebracht.
De raad van toezicht verstrekt alle dienstige inlichtingen.Het vierde en zevende lid zijn ontleend aan het derde lid van artikel
7 van de richtlijn. De bevoegde autoriteit van de advocaat die onder zijn
oorspronkelijke titel in Nederland werkzaam is kan in alle gevallen waarin
de betrokken advocaat kan worden gehoord ook zijn mening kenbaar maken. Opdat
de bevoegde autoriteit volledig op de hoogte is van de tuchtrechtelijke procedure
jegens een bij deze autoriteit ingeschreven advocaat, werkt de raad van toezicht
gedurende de gehele tuchtrechtelijke procedure met deze autoriteit samen.Het vijfde lid is ontleend aan het vijfde lid van artikel 7 van de richtlijn.
Indien de bevoegde autoriteit van de lidstaat van herkomst of de tuchtrechter
de uitoefening van het beroep advocaat tijdelijk of blijvend heeft ontzegd
is de betrokken advocaat van rechtswege niet meer bevoegd om in Nederland
zijn beroep onder zijn oorspronkelijke beroepstitel uit te oefenen. De raad
van toezicht haalt in dat geval de inschrijving van de advocaat tijdelijk
of blijvend door. De doorhaling als zodanig heeft niet tot gevolg dat de betrokken
advocaat in Nederland de advocatenpraktijk onder zijn oorspronkelijke beroepstitel
niet meer mag uitoefenen. Dit gevolg vloeit immers voort uit
het van rechtswege niet meer bevoegd zijn om de advocatuur uit te oefenen.
De doorhaling heeft uitsluitend tot doel de feitelijke situatie in overeenstemming
te brengen met de juridische situatie. Daarmee wordt inzichtelijk of de betrokken
advocaat in Nederland bevoegd is om onder zijn oorspronkelijke titel werkzaam
te zijn.Het besluit tot doorhaling is slechts een administratieve handeling. Daartegen
kan geen bezwaar en beroep op grond van de Awb worden ingesteld. Van deze
doorhaling wordt de bevoegde autoriteit van de staat van herkomst van de advocaat
op de hoogte gesteld.Artikel II, III en IVDe wijzigingen van artikel 37 van het Wetboek van Strafvordering, de artikelen
1, 17 en 22 van de Wet op de rechtsbijstand alsmede die van artikel 34b van
de Vreemdelingenwet vloeien voort uit het feit dat de bedoeling van de inschrijving
in Nederland van de advocaat uit een andere lidstaat is dat hij hier permanent
en onder dezelfde voorwaarden dezelfde advocatenwerkzaamheden uit kan oefenen
als de Nederlandse advocaat, maar dan wel onder zijn oorspronkelijke beroepstitel.
Alle aanpassingen hebben hierop betrekking.Artikel VOp 2 december 1999 is het voorstel van wet, houdende opneming in de Advocatenwet
van enkele bepalingen over het onderzoek naar de toestand van de praktijk
van een advocaat en wijziging van een aantal artikelen in deze wet (kamerstukken
II 1999/2000, nr. 26 940) ingediend, waarin de mogelijkheden om jegens
een advocaat die onbehoorlijk zijn praktijk uitoefent te kunnen optreden worden
verruimd. Het ligt in de rede om deze mogelijkheden ook van toepassing te
verklaring op de advocaat die in Nederland werkzaam is onder zijn oorspronkelijke
beroepstitel. De wijzigingen in dit artikel voorzien hierin. In zoverre is
het voorgestelde artikel 60aa een technische aanpassing van het voorgestelde
artikel 60b. Artikel 60g is de equivalente bepaling van artikel 46fa.De Minister van Justitie,A. H. Korthals 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27587-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl