Beleidsnota Biotechnologie; Nota
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27428, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

04-10-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27428 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgaveAfkortingen Integrale Beleidsnota Biotechnologie HOOFDSTUK 1 INLEIDINGHOOFDSTUK 2 KANSEN VERANTWOORD EN ZORGVULDIG BENUTTENHOOFDSTUK 3 KENNIS EN INNOVATIE3.1 De staat van het biotechnologisch onderzoek in Nederland3.2 InnovatieOctrooiering3.3 OnderwijsHOOFDSTUK 4 BIOTECHNOLOGIE: INTERNATIONALE ASPECTEN EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING4.1 Inleiding4.2 Internationale kaders en organisatiesVoorzorgsbeginselRichtlijn 90/220/EUBiosafety ProtocolAndere internationale ontwikkelingen4.3 Biotechnologie en ontwikkelingssamenwerkingHOOFDSTUK 5 BIOTECHNOLOGIE EN SAMENLEVING5.1 Inleiding5.2 Waarborgen voor de samenleving in vorm van wet en
regelgeving5.3 Uitgangspunten bij het beleid en de regelgevingVoorzorgsbeginselTransparantie5.4 Communicatie, publieksdebat en Commissie BiotechnologiePubliek debat met betrekking tot toepassingen in de gezondheidszorgDebat over biotechnologie en voedselHOOFDSTUK 6 VISIE VAN DE OVERHEID OP ACTUELE ONDERWERPEN6.1 AlgemeenAntibioticum-resistentiegenenHandhavingToezicht in het kader van het Besluit GGO6.2 Onderwerpen in relatie tot milieuCOGEMAfweging aanvaardbaar risico, ecologische effecten en
(on)omkeerbaarheidEcologie(On)omkeerbaarheidBestrijdingsmiddelen en ggo's6.3 Onderwerpen in relatie tot de gezondheidszorgEffecten van de biotechnologische ontwikkelingen op de
gezondheidszorgDiagnostiekFarmacieWeesgeneesmiddelenBiomaterialenGentherapieXenotransplantatieEthiek6.3 Onderwerpen in relatie tot landbouw, natuur en voedingEtikettering, keuzevrijheid en voedselveiligheid6.4 Financiële aspectenVernieuwingsimpulsProgramma biomoleculaire informaticaStimuleringsprogramma voor Innovatief Geneesmiddelenonderzoek
en Ondernemerschap in NederlandOnderzoeksprogramma's landbouw m.b.t. biotechnologieActieplan Life SciencesCOGEM en het ecologisch onderzoekHOOFDSTUK 7 SAMENVATTING EN BELEIDSVOORNEMENSKennisontwikkeling en innovatieHet gebruik van antibioticum-resistentiegenen bij plantenCOGEMEtikettering en keuzevrijheid consumentMaatschappelijk debat biotechnologie en voedselproductieCommissie Biotechnologie en voedselproductieBIJLAGE 1 BIJ DE INTEGRALE BELEIDSNOTA BIOTECHNOLOGIEWET- EN REGELGEVING INZAKE BIOTECHNOLOGIE1 Inleiding2 Wet- en regelgeving inzake biotechnologie2.1 Bescherming van mens en milieuOntwikkelingen na 19952.2 Werknemersbescherming2.3 Ethische aspecten van toepassing van genetische modificatie
binnen de gezondheidszorgOntwikkelingen na 1995Regelgeving voor medisch-wetenschappelijk onderzoekRegelgeving voor bijzondere verrichtingenHandhaving2.4 Welzijns- en ethische aspecten van genetische modificatie
bij dierenOntwikkelingen na 19952.5 Productkwaliteit en productveiligheid2.5.1 Medische producten voor menselijk gebruikOntwikkelingen na 1995Weesgeneesmiddelen2.5.2 Diergeneesmiddelen2.5.3 Voedsel, nieuwe voedingsmiddelenOntwikkelingen na 1995Handhaving en controle in relatie tot voedingsmiddelen2.5.4 Zaaizaad en plantgoed2.5.5 Bestrijdingsmiddelen2.5.6 Veevoeders2.5.7 Intellectuele eigendomOntwikkelingen na 19952.6 Kennis en innovatieBIJLAGE 2 BIJ DE INTEGRALE NOTA BIOTECHNOLOGIE DOSSIER
BIOTECHNOLOGIEINHOUDSOPGAVE1. InleidingKader A : Genomics2. Biotechnologie in de gezondheidssector2.1 Inleiding2.2 Wetenschappelijke en technologische trends in de biotechnologie
voor de gezondheidssector2.2.1 Genomics in het gezondheidsonderzoekDNA diagnostiekKader 2.1 Toepassingen van DNA diagnostiek in het gezondheidsonderzoek GeneesmiddelenontwikkelingTabel 2.2 Mogelijke effecten van biotechnologie op de
kosten van de gezondheidszorg 2.2.2 Enkele meer specifieke toepassingenGentherapieXenotransplantatieKlonerenTissue EngineeringTransgene proefdieren in het medisch onderzoekGeneesmiddelenproductie in dieren, planten en celcultures2.3 Nederlands bedrijfsleven en kennisinfrastructuurBedrijfslevenOnderzoeksinstellingenTabel 2.3 Universitaire groepen die biotechnologisch onderzoek
uitvoeren in het kader van fundamenteel medisch en farmaceutisch onderzoek Kwaliteit van het Nederlandse onderzoekKader B : Overzicht van het biotechnologisch onderzoek
in NederlandTabel B1 Biotechnologische onderzoeksinstellingen naar
sector en omvang Tabel B2 Participerende onderzoeksinstellingen in de onderzoeksscholen
die zich (deels) met biotechnologisch onderzoek bezighouden 3. Biotechnologie in de landbouw en de voedingsmiddelenindustrie3.1 Inleiding3.2 Wetenschappelijke en technologische trends in de biotechnologie
voor de agrofoodsector3.2.1 Trends in biotechnologisch onderzoek en toepassingen
bij plantenBiotechnologie in de plantenveredeling en -vermeerderingEerste generatie genetisch gemodificeerde plantenVeldproevenCommerciële toepassingenTweede generatie genetisch gemodificeerde plantenNieuwe ontwikkelingen in het plantenbiotechnologisch onderzoek:
genomics3.2.2 Trends in biotechnologisch onderzoek en toepassingen
in de dierlijke sectorReproductietechnieken in de dierlijke sectorTransgeneseToepassingsmogelijkheden van nieuwe biotechnieken in de
veefokkerij en veehouderij3.2.3 Trends en toepassingen van moderne biotechnologie
in de voedingsmiddelenindustrieNieuwe voedingsmiddelenEnzymontwikkeling en -productieVoedselfunctionaliteit en voedselkwaliteit3.3 Stand van Zaken: Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen3.3.1 Plantenveredeling: bedrijven en onderzoeksinstellingenBedrijfslevenOnderzoeksinstellingen3.3.2 Nederlandse veefokkerijbedrijven en onderzoeksinstellingen3.3.3 Nederlandse voedingsmiddelenindustrie en kennisinstellingenKader C: Het publieke debat over biotechnologieNOTA, PWT en het Informeel Overleg BiotechnologieDebat «Genetische Modificatie van Dieren»Debat «Voorspellend Genetisch Onderzoek»Debat «Klonen en Kloneren»Debat XenotransplantatieAgrobiodiversiteitDebatten op InternetDebat over genetische gemodificeerde organismen en voeding
in voorbereiding4. Biotechnologie in de chemische industrie en de milieusector4.1 Inleiding4.2 Biotechnologie in de chemie4.2.1 «Groene chemie»BulkchemieFijnchemie«Groene chemie»4.2.2 Onderzoeksinstellingen en bedrijfsleven in de biokatalyse4.3 Biotechnologie in de milieusector4.3.1 De bijdrage van biotechnologie aan schoonmaaktechnologieënTabel 4.1 Bijdrage van biotechnologie aan meten en schoonmaken
van milieuverontreiniging (tussen haakjes: de toekomstverwachting) DetectietechniekenBiotechnologie als schoonmaaktechnologiea. Waterzuiveringb. Bodemreinigingc. Luchtreiniging4.3.2 Onderzoeksinstellingen en bedrijfslevenKader D: Biotechnologie in het midden- en kleinbedrijf
: snelle analyse- en detectiemethoden5. De positie van de Nederlandse biotechnologie en het
biotechnologiebeleid in internationaal perspectief5.1 Inleiding5.2 Sterktes en zwaktes van de Nederlandse biotechnologie
op basis van R&D-input en -output gegevens5.2.1 Input: omvang van de biotechnologische kennisbasisTabel 5.1 Aantal afgestudeerden per onderzoeksterrein
(1996) 5.2.2 Input: R&D uitgaven aan biotechnologieTabel 5.2 Publieke bestedingen aan biotechnologie in de
periode 1994 – 1998 in 17 Europese landen (M Euro) Tabel 5.3 Vergelijking gespecialiseerde biotechnologiebedrijfsleven
Europa – Verenigde Staten (1998) Tabel 5.4 R&D-intensiteit van de voedings- en genotmiddelenindustrie
en de farmaceutische industrie 5.2.3 Deelname aan Europese Kaderprogramma's5.2.4 Output: publicatiesTabel 5.5 Publikatie-aandeel van landen in OESO voor de
drie biotechnologie-gerelateerde wetenschappelijke disciplines 1995 –
1996 (in%) 5.2.5 Output: octrooienTabel 5.6 Octrooiaanvragen in de Verenigde Staten in vier
aan biotechnologie gerelateerde terreinen 1990–1998 Tabel 5.7 Relatieve octrooieringsactiviteiten in Europa
door OESO-landen over het technologiegebied «Biotechnologie, genetica
en farmaceutica», 1994–1995 *, ** 5.2.6 Samenwerkingsverbanden tussen universiteit en industrie5.3 Het Nederlands biotechnologiebeleid in Europees perspectief5.3.1 Kenmerken van het Nederlandse biotechnologiebeleid5.3.2 Biotechnologie als prioriteit in het technologiebeleid5.3.3 Specialisatie in de biotechnologieTabel 5.8 Het relatieve belang van de verschillende biotechnologiegebieden
in 17 Europese landen in de periode 1994 – 1998 5.3.4 Kennisoverdracht5.4 Conclusie over de Nederlandse biotechnologie en het
Nederlandse biotechnologiebeleidTabel 5.9 Samenvatting conclusies over sterktes en zwaktes
van Nederlandse biotechnologie in het internationale krachtenveld Referenties
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27428Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 279 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 428Beleidsnota Biotechnologienr. 2NOTAInhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding3     Hoofdstuk 2 Kansen verantwoord
en zorgvuldig benutten4     Hoofdstuk 3 Kennis en innovatie7 3.1 De Staat van het biotechnologisch
onderzoek in Nederland7 3.2 Innovatie9 3.3Onderwijs12     Hoofdstuk 4 Biotechnologie:
internationale aspecten en ontwikkelingssamenwerking124.1Inleiding12 4.2Internationale kaders en organisaties13 4.3Biotechnologie
en ontwikkelingssamenwerking17     Hoofdstuk 5 Biotechnologie en samenleving18 5.1Inleiding185.2Waarborgen voor de samenleving in vorm
van wet en regelgeving19 5.3Uitgangspunten bij het beleid en de
regelgeving 20 5.4Communicatie, publieksdebat en commissie biotechnologie21     Hoofdstuk 6 Visie van de overheid op actuele onderwerpen23 6.1Algemeen246.2Onderwerpen in relatie tot milieu266.3Onderwerpen in relatie tot
de gezondheidszorg296.3Onderwerpen in relatie tot landbouw, natuur
en voeding336.4Financiële aspecten33     Hoofdstuk 7 Samenvatting en
beleidsvoornemens34Afkortingen Integrale Beleidsnota Biotechnologie AWT Adviesraad voor Wetenschaps- en Technologiebeleid BCB Besluit Centrale Beoordeling
medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen BTSBedrijfsgerichte Technologische Samenwerking CCMO Centrale
Commissie Mensgebonden Onderzoek COGEM Commissie Genetische Modificatie EMEA Europese agentschap
voor de beoordeling van geneesmiddelen EU Europese Unie EZ Ministerie van Economische Zaken FAO Food and Agricultural
OrganisationGGO Genetisch Gemodificeerd Organisme ICESInterdepartementale Commissie Economische
Structuur ICTInformatie- en communicatietechnologie KNAW Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen LMO Living
Modified Oganism LNV Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en VisserijNWO Nederlandse organisatie
voor Wetenschappelijk OnderzoekOC&W Ministerie van Onderwijs, Cultuur en WetenschappenOESO Organisatie
voor Economische Samenwerking en OntwikkelingRGO Raad voor Gezondheidsonderzoek RIKILT-DLORijksinstituut
voor de kwaliteit in de land- en tuinbouw – Dienst Landbouwkundig Onderzoek RIVM Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne SPS Sanitary and Phytosanitary measures VROM Ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer VSNU Vereniging van Samenwerkende
Nederlandse Universiteiten VWS Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport WBMV Wet op bijzondere
medische verrichtingen WHO World Health Organisation WIPOWorld Intellectual Property Organisation WMO Wet
Medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen WOD Wet op de Dierproeven WOG Wet op de Geneesmiddelenvoorziening WTCWetenschap-
en Techniekcommunicatie WTO World Trade OrganisationHOOFDSTUK 1 INLEIDINGBiotechnologie is een van de zogenaamde sleuteltechnologieën. Deze
vormt een gereedschapskist van technieken en processen om vormen van biologisch
leven te analyseren en te gebruiken voor de ontwikkeling van betere producten
en productieprocessen voor industriële, agrarische en maatschappelijke
toepassingen. Het gaat om technieken zoals DNA-analyse, celfusie, biokatalyse,
bio-informatica, en orgaan- en weefselkweek. Deze biotechnologische gereedschapskist
wordt steeds verder gevuld met nieuwe technieken.Zo zijn bijvoorbeeld met de komst van de moleculaire biologie nieuwe technieken
toegevoegd, die variëren van technieken om «meer van hetzelfde»
te maken (kloneren) tot technieken om genetische informatie, afgeleid van
het ene organisme, in te brengen in het andere organisme. Deze nieuwe groep
van technieken wordt aangeduid met termen als genetische modificatie, recombinant
DNA, genetische manipulatie en «genetic engineering». In deze
nota wordt de internationaal gebruikte term «genetische modificatie»
aangehouden.Deze nota geeft een overzicht van de ontwikkelingen van de laatste jaren
en van de te verwachten ontwikkelingen op het gebied van moderne biotechnologie
en in het bijzonder van genetische modificatie. Tevens wordt ingegaan op de
beleidsuitgangspunten en beleidsvoornemens.Hoofdstuk 2 geeft de visie van het kabinet op biotechnologie. De snelle
ontwikkelingen op dat terrein brengen kansen met zich mee voor verbetering
van de gezondheidszorg, de landbouw, de voeding en het milieu. De moderne
biotechnologie kan een enorme invloed hebben op ontwikkelingen in de samenleving.
Het kabinet vindt dat het benutten van de kansen gepaard dient te gaan met
waarborgen voor de veiligheid, de transparantie van de besluitvorming, de
keuzevrijheid voor de burger en de ethische aanvaardbaarheid.De ontwikkelingen van de biotechnologie zijn sterk kennis gedreven. Het
kabinet wil dan ook de kennisinfrastructuur terzake van de biotechnologie
in ons land versterken. In hoofdstuk 3 wordt op dit «horizontale»
aspect en de innovatie binnen de biotechnologie ingegaan. In hoofdstuk 4 wordt
geschetst welke internationale aspecten betrekking hebben op de situatie in
Nederland en op welke wijze biotechnologie is vormgegeven bij de samenwerking
met ontwikkelingslanden. De onzekerheden die nog steeds bestaan, vergen een
zorgvuldige benadering en maatschappelijke inbedding van deze technologie
(hoofdstuk 5). In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op enkele actuele onderwerpen
die momenteel aan de orde zijn binnen de verschillende sectoren van de biotechnologie.
In elk van de hoofdstukken wordt een korte beschrijving en analyse gegeven
van een onderwerp die gevolgd wordt door beleidsuitgangspunten en beleidsvoornemens.
Daarbij zijn de beleidsuitgangspunten en de beleidsvoornemens cursief weergegeven.Bijlage 1 bij deze nota geeft een overzicht weer van de wettelijke kaders
die van toepassing kunnen zijn op biotechnologische toepassingen.In bijlage 2 is een uitgebreide feitelijke beschrijving opgenomen van
de huidige stand van zaken, van de ontwikkelingen en de toepassingen van biotechnologie.
Tevens wordt daarin een beschrijving gegeven van de onderzoeks- of bedrijfsmatige
activiteiten op het terrein van de biotechnologie in Nederland. In deze bijlage
2 wordt niet beoogd een visie uiteen te zetten op het te voeren beleid met
betrekking tot biotechnologie. HOOFDSTUK 2 KANSEN VERANTWOORD EN ZORGVULDIG BENUTTENDe biotechnologie heeft de afgelopen 25 jaar een aanzienlijke ontwikkeling
doorgemaakt. Deze ontwikkeling speelt zich wereldwijd en zeker in de geïndustrialiseerde
landen, waaronder Nederland, in hoog tempo af, en het einde van deze vooruitgang
is nog lang niet in zicht. De komende jaren wordt een sterkere toename aan
biologische, biomedische en biotechnologische kennis verwacht dan in de afgelopen
decennia. De laatste jaren is een enorme hoeveelheid gegevens verzameld, die
de komende jaren sterk zal worden uitgebreid. Deze gegevens zullen met krachtige
technieken onderzocht kunnen worden. Door gebruik te maken van de informatietechnologie
kan deze kennis steeds sneller worden ontsloten voor een breed scala van toepassingen.
De toepassingsmogelijkheden die uit het onderzoek voortkomen zullen kansen
met zich brengen voor de kwaliteit en effectiviteit van de gezondheidszorg,
voor de kwaliteit en kwantiteit van de landbouw en de productie van voedsel
en voor verbetering van het milieu. De biotechnologie leidt tot nieuwe groei
van economische activiteiten die gerelateerd zijn aan de mogelijkheden die
biotechnologie in de genoemde sectoren biedt.De basis voor deze ontwikkelingen vormt het feit dat de laatste jaren
de kennis van de moleculaire biologie en de biotechnologie een enorme vlucht
heeft genomen. Dit is met name veroorzaakt door het onderzoek waarmee het
DNA en de genen van allerlei organismen in kaart worden gebracht. Nieuwe technologische
ontwikkelingen hebben ervoor gezorgd dat dit onderzoeksveld dat internationaal
wordt aangeduid als genomics, in een stroomversnelling is geraakt. Sinds eind
1998 voor het eerst een genenkaart van een meercellig organisme is gepubliceerd,
is de DNA-volgorde van al meer dan 30 organismen bekend. Medio dit jaar is
zelfs een eerste ruwe ontrafeling van het gehele menselijke genoom gereed
gekomen. Het in kaart brengen van het genoom is de eerste stap. Het accent
zal in de komende jaren steeds meer liggen op de relatie tussen de DNA-structuur
en het functioneren van de cel en het organisme. Mede hierdoor wordt het traject
tussen fundamenteel onderzoek en toepassingen in de biotechnologie steeds
korter.Belangrijke doorbraken in de afgelopen 25 jaar hebben geleid en leiden
steeds sneller tot steeds meer toepassingsmogelijkheden. De economische betekenis
van biotechnologie groeit.Hieronder wordt in enkele alinea's sterk verkort weergegeven wat de belangrijkste
toepassingen en ontwikkelingen van de biotechnologie in verschillende sectoren
zijn. Voor een uitgebreide beschrijving wordt verwezen naar bijlage 2.De toepassing van deze kennis heeft in de gezondheidszorg reeds geleid
tot nieuwe methoden voor diagnostiek, preventie en behandeling van ziekten.
Naar verwachting zal in de toekomst de betekenis van de biotechnologie voor
de gezondheidszorg toenemen. De diagnostiek zal veranderen in die zin, dat
bijvoorbeeld veel vaker risico-inschattingen kunnen worden gemaakt op het
zich voordoen van erfelijke aandoeningen die zich nog niet hebben geopenbaard.
Met behulp van farmacogenoomonderzoek zullen naar verwacht medicijnen in de
toekomst beter op de patiënt worden afgestemd waardoor nieuwe behandelingen
efficiënter worden en bijwerkingen beter kunnen worden voorkomen. Ziekten
die zijn te herleiden tot afwijkingen op het niveau van specifieke genen kunnen
mogelijk in de toekomst (preventief) worden behandeld met gentherapie op DNA-niveau.
Bepaalde toepassingen van biotechnologie kunnen in de gezondheidszorg niet
meer worden gemist. Toepassingen leiden tot een hogere kwaliteit van de gezondheidszorg,
maar leiden er ook toe dat de burger en de samenleving als geheel
voor ethische vragen komen te staan. De individuele burger zal bijvoorbeeld
vaker moeten beslissen over de vraag of hij wel kennis wil dragen van zijn
erfelijke aanleg voor bepaalde ziekten (het recht om «niet te weten»).Voor de plantenveredeling- en teelt (inclusief bosbouw) betekent deze
kennisontwikkeling dat de genetische oorsprong van waardevolle eigenschappen
snel kan worden opgespoord, zodat planten en bomen in kortere tijd dan voorheen,
kunnen worden veredeld. Grotere kennis van processen in de plant maken het
meer en meer mogelijk om nu nog onverwachte effecten in te schatten en daarmee
voor de toekomst uit te sluiten. Binnen dit gebied zijn drie trends te onderscheiden.
Een daarvan is het verbeteren van kenmerken die van belang zijn voor de productie,
zoals het inbouwen van resistentiegenen met als doel het verminderen van het
gebruik en de afhankelijkheid van synthetische bestrijdingsmiddelen en het
verbeteren van de opbrengst.De tweede trend is het inbrengen van genen voor de verbetering van de
kwaliteit, zoals bijvoorbeeld langere houdbaarheid of de verandering van samenstelling
en/of metabolisme van de plant.Het gebruik van de «plant als fabriek» is de derde trend.
De productie van medisch werkzame stoffen, de (verhoogde) productie van bepaalde
suikers, oliën en dergelijke is het oogmerk van dit type genetische veranderingen
van de plant.Ook in de dierfokkerij kan deze kennis worden gebruikt voor het direct
uitzoeken van het gewenste genotype voor het fokken van dieren. Het onderkennen
van dierziekten, het identificeren en registreren van dieren kan met moleculaire
technieken worden verbeterd. Het inbouwen van genen om de weerstand tegen
ziekten te vergroten, of om de kwaliteit van bijvoorbeeld melk en vlees te
verbeteren, behoort eveneens tot de mogelijkheden.In de visteelt wordt genetische modificatie (Canada) gebruikt voor de
productie van zalm. Dit product wordt binnenkort op de internationale markt
verwacht.In de agro(food)industrie vormt het vergroten van fundamentele inzichten
in de structuur van verschillende essentiële voedingsbestanddelen de
basis voor geheel nieuwe typen hoogwaardige voedingsmiddelen, bijvoorbeeld
voor de preventie van ziekten. Nieuwe biotechnologische inzichten in voedselbereiding
kunnen kwaliteit, voedingswaarde en houdbaarheid van voedingsmiddelen verbeteren.
Voedselveiligheid kan steeds beter met snelle analyse- en detectiemethoden
worden vastgesteld.Door in de procesindustrie gebruik te maken van biokatalysoren kan selectiever
en met minder processtappen worden geproduceerd. Dit kan leiden tot een beperking
van het gebruik van grondstoffen en het voorkomen van afvalstoffen. Ook directe
toepassingen van biotechnologie in de milieusector zijn mogelijk, bijvoorbeeld
als schoonmaaktechnologie en als opsporingsmethode van verontreinigingen.
De toepassingen van biotechnologie zijn in de landbouw, de procesindustrie
en de milieusector niet meer weg te denken.In de procesindustrie en de milieusector staan de toepassingen eigenlijk
niet ter discussie. Ook in de landbouw staat een aantal toepassingen, zoals
het gebruik van moleculaire technieken als selectie middel bij de klassieke
plantenveredeling, niet ter discussie. Andere toepassingen, zoals de genetische
modificatie van planten, staan wel ter discussie. In de gezondheidszorg bestaan
veel positieve verwachtingen van biotechnologie, met name op het gebied van
geneesmiddelen. Enkele andere toepassingen staan echter (nog)
ter discussie: zoals xenotransplantatie, gentherapie en voorspellende geneeskunde.De schijnbaar oneindige en relatief snel te realiseren mogelijkheden die
genetische modificatie biedt, roepen ook vragen op. Aan de ene kant zijn daar
de veelbelovende perspectieven van bijvoorbeeld nieuwe geneesmiddelen en reductie
van het gebruik van bestrijdingsmiddelen.Aan de andere kant rijst ten aanzien van sommige toepassingen de vraag,
of alles wat technisch kan ook gewenst, veilig en maatschappelijk-ethisch
aanvaardbaar is. De intensiteit van deze vragen is de afgelopen jaren toegenomen.
De vragen zijn actueel, omdat de producten van de moderne biotechnologie op
de markt verschijnen. Het gaat niet langer om de eerste laboratoriumproeven
zoals in de jaren 70, of om de eerste veldproeven zoals in de jaren 80, maar
om concrete producten die voor de consument beschikbaar zijn zoals voedingsmiddelen
en medicijnen.Deze vragen hebben niet zozeer betrekking op de traditioneel gebruikelijke
biotechnologie, doch op de moderne biotechnologie. Daarin gaat het niet meer
om reproductie doch om genenoverdracht, gebruikmakend van kunstmatig geconstrueerde
vectoren waarmee genen kunnen worden overgebracht tussen ver van elkaar verwijderde
soorten. Deze overdracht kan onbedoelde effecten hebben en effecten die zich
pas op lange termijn manifesteren. Die kunnen variëren van gevolgen voor
insecten, het ontstaan van nieuwe toxinen en allergenen, het resistent worden
tegen antibiotica, het ontstaan van nieuwe virussen en bacteriën en van
schadelijke mutaties van organismen, die zich in de omgeving kunnen verspreiden
en natuurlijke soorten op den duur kunnen verdringen.Het is van belang bij de bevordering van de biotechnologie zoveel mogelijk
alle effecten, de bedoelde en de onbedoelde, de positieve en de mogelijk schadelijke
te kennen. Dat geldt zowel voor de research – in het veld en in laboratoria –
als voor de besluitvorming over de introductie van de producten van de moderne
biotechnologie in de samenleving, al dan niet via de markt, en daarmee in
het natuurlijk milieu. Het kennen van zoveel mogelijk alle effecten is noodzakelijk
voor een goede inschatting van eventuele risico's – de kans dat zich
iets voordoet en de aard en intensiteit van de gevolgen daarvan – op
wetenschappelijke gronden. Uitgegaan zal moeten worden van de wetenschappelijke
inzichten die op dit moment beschikbaar zijn. Daarbij dient er naar gestreefd
te worden alle beschikbare kennis vanuit verschillende disciplines zo spoedig
mogelijk alom beschikbaar te laten zijn en deze middels verder onderzoek te
vergroten. Nulrisico's zijn onmogelijk, maar continue kennisontwikkeling,
maximale transparantie van onderzoek en beleidsvorming daarover, verantwoorde
besluitvorming over concrete toepassingen, en nauwgezette monitoring kunnen
deze risico's wel zo klein mogelijk maken.Zo wordt een goede afweging mogelijk tussen mogelijke risico's en het
beoogde maatschappelijk nut van die introductie bijvoorbeeld in de sfeer van
de gezondheidszorg en de voedselvoorziening. Wanneer dit nut zeer hoog wordt
geacht, kan hoger risico dan wel een hogere mate van onzekerheid daarover
aanvaardbaar zijn. Wanneer alternatieven reeds beschikbaar zijn, is er reden
om extra terughouden te zijn bij het nemen van een risico.Bij die afweging zal het voorzorgsbeginsel, zoals dit thans in internationaal
overleg inhoud wordt gegeven, een centrale rol moeten spelen. Dat internationale
overleg, zowel binnen de Europese Unie (EU) als wereldwijd, is van groot belang.
De producten waar het om gaat worden internationaal verhandeld. Ecologie en
natuurlijk milieu beperken zich niet tot het grondgebied van afzonderlijke
staten. Genetische veranderingen zijn onomkeerbaar en in beginsel zelfvermenigvuldigend.
Dat is de belangrijkste reden om behoedzaam en zorgvuldig te zijn
in het onderzoek en bij de toepassing van de resultaten in het milieu en in
de samenleving.Naast deze vragen zijn er ook ethisch maatschappelijke vragen. Bij het
beantwoorden daarvan moeten soms sterk uiteenlopende waarden en belangen tegen
elkaar worden afgewogen. Zo zullen sommigen uit geloofsovertuiging of uit
respect voor het leven, tot het oordeel komen dat genetische modificatie van
welk organisme dan ook onder geen enkele voorwaarde te rechtvaardigen valt.
Anderen zullen, vanwege de voordelen van genetische modificatie op bijvoorbeeld
medisch of milieugebied, de toepassing van deze techniek als zeer gewenst
beschouwen. Dergelijke overwegingen en de daarop te maken keuzen zijn verre
van eenvoudig. Het spreekt dan ook vanzelf dat zulke afwegingen behoedzaam
en zorgvuldig gemaakt moeten worden.De kansen die moderne biotechnologie biedt voor duurzamere
landbouw, voor schonere productiemethoden, voor een betere gezondheidszorg
en een beter milieu moeten worden benut. Die kansen zijn groot. Echter, de
benutting dient gepaard te gaan met optimale waarborgen voor de veiligheid,
de transparantie van de besluitvorming, de keuzevrijheid voor de burger en
de ethische aanvaardbaarheid. Samengevat komt dit beleid neer op het bevorderen
van het verwerven van kennis en het doen ontwikkelen van nieuwe toepassingen
van biotechnologie onder randvoorwaarden van optimale veiligheid en aanvaardbaarheid.HOOFDSTUK 3 KENNIS EN INNOVATIE3.1 De staat van het biotechnologisch onderzoek in NederlandDe biotechnologie is uitermate veelvormig en multidisciplinair. Disciplines
uit de natuur-, gezondheids-, technische en landbouwwetenschappen komen erin
samen. Naast louter biotechnologische instituten zijn er veel instituten die
zich slechts deels daarop richten. Het aandeel van biotechnologie in het universitaire
onderzoek is ruim 5%. In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van het Nederlandse
biotechnologische onderzoek.De publieke kennisinfrastructuur in Nederland op het gebied van de biotechnologie
is sterk, mede doordat de ontwikkeling ervan vanaf het begin van de jaren
80 door de overheid is gestimuleerd. De kwaliteit van de biotechnologische
onderzoeksgroepen wordt als hoog beoordeeld. Op verschillende plaatsen en
in verschillende deelgebieden zijn er excellente groepen. Dat blijkt uit de
onderzoeksvisitaties van de Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten
(VSNU). Deze visitaties richten zich echter niet op de onderzoekscholen of
instituten, maar op onderzoeksgroepen per discipline. Zo zijn er visitatierapporten
op het gebied van de farmacie (1996), scheikunde (1996), landbouwwetenschappen
(1998), dierwetenschappen (1999) en biologie (1999). Koninklijke Nederlandse
Akademie van Wetenschappen (KNAW) en VSNU samen hebben het geneeskundig onderzoek
beoordeeld1. Ook de erkenning van onderzoekscholen
door de Erkenningscommissie Onderzoekscholen (ECOS) van de KNAW houdt een
kwaliteitstoets in. Een positief beeld blijkt ook uit rapportages over wetenschappelijke
publicaties en citaties naar Nederlandse wetenschappelijke artikelen2. De kwaliteit van de Nederlandse infrastructuur heeft
geleid tot samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven en tot een
goede internationale positie. Verschillende landen, zoals het Verenigd Koninkrijk,
Duitsland, Frankrijk, Italië, de Verenigde Staten, hebben recent besloten
tot forse intensiveringen op het gebied van het biotechnologisch onderzoek,
met name op het terrein van de moleculaire genetica. Tegenover de hoge kwaliteit van het Nederlandse onderzoek staat het beperkte
vernieuwend vermogen. Het blijkt veelal niet eenvoudig om nieuwe interessante
ontwikkelingen slagvaardig en adequaat op te pakken. Daarom heeft de minister
van OCenW in het Wetenschapsbudget 2000 de instelling van de zgn. Vernieuwingsimpuls
bij de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) aangekondigd.
De eerste tranche, met een budget van 30 miljoen gulden, is dit jaar van start
gegaan. Het budget voor de Vernieuwingsimpuls zal worden uitgebreid tot 157
miljoen gulden. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OC&W)
(f 55 miljoen), Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV)
(f 2 miljoen), Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
(NWO) (f 50 miljoen) en de universiteiten (f 50 miljoen) dragen
daaraan bij.De minister van OC&W heeft NWO, KNAW en VSNU gevraagd
om voor deze uitbreiding een voorstel uit te werken. In het najaar zal dit
voorstel beschikbaar zijn. Te verwachten valt dat de organisaties daarbij
mede een themagerichte insteek zullen kiezen. Alsdan mag verwacht worden dat
er voor biotechnologisch onderzoek, met name genomics, ruimte zal worden geboden.NWO treft voorbereidingen voor een programma biomoleculaire informatica,
waarvoor de organisatie 20 miljoen gulden ter beschikking heeft en voor een
gelijk bedrag medefinanciering zoekt, en voor een programma Genomics.De biotechnologie is daarnaast steeds sterker apparatuurintensief geworden.
Dat legt ook in dit gebied een druk op de investeringsbudgetten. De minister
van OCenW heeft daarom in het Wetenschapsbudget 2000 aangekondigd samen met
de onderzoekinstellingen te zullen werken aan de opstelling van een investeringsportefeuille. Bij het opstellen van de investeringsportefeuille voor onderzoek
zal uitdrukkelijk aandacht worden besteed aan de sterk groeiende apparatuurvereisten
voor het biotechnologisch onderzoek.Het totale beeld is dat het biotechnologisch onderzoek sterke en zwakke
punten vertoont. Tekort schietende kennis of de kans dat de internationale
aansluiting wordt gemist, zijn aanwezig bij diverse terreinen van de biotechnologie.
Het toekomstig beleid zal er op gericht zijn de huidige kennispositie te behouden
en verder uit te bouwen. In verband hiermee zijn maatregelen nodig om op een
drietal terreinen de kennis te vergroten opdat de aansluiting met de internationale
wereld kan worden behouden. Hieronder worden de maatregelen per terrein uiteengezet.De ontwikkelingen op het gebied van de genomics gaan zeer snel. In de
Verenigde Staten en diverse Europese landen wordt dit gebied sterk gestimuleerd.
Vanuit zowel het bedrijfsleven als de wetenschap wordt het grote belang benadrukt
van het versterken van de genomics kennisinfrastructuur. Het afgelopen jaar
hebben deze partijen een uitgebreide inventarisatie gemaakt van de sterktes
en zwaktes van de kennisinfrastructuur, en een plan ontwikkeld voor versterking
hiervan. Dit Strategisch Actieplan Genomics is aan de ministers van Economische
Zaken (EZ) en Onderwijs Cultuur en Wetenschappen (OC&W) aangeboden. Het
kabinet vindt dat Nederland gezien zijn goede uitgangspositie en het grote
belang van het terrein de ambitie moet hebben om een belangrijke speler te
worden op het gebied van de genomics en bioinformatica. Dat vraagt om adequaat
gecoördineerde en significante investeringen, ook van de overheid. Het
kabinet neemt zich voor nog in 2000 met een standpunt over versterking van
de genomics kennisinfrastructuur te komen. Ter voorbereiding hiervan wordt
een Tijdelijke Adviescommissie Kennisinfrastructuur Genomics ingesteld. Het
Strategisch Actieplan Genomics en andere initiatieven kunnen als
uitgangspunt dienen. De kansen die het terrein biedt kunnen niet los worden
gezien van het maatschappelijk draagvlak voor de uiteindelijke toepassingen.
Voorzover maatschappelijke aspecten relevant zijn voor de investeringsvragen
worden deze door de commissie meegewogen. De commissie zal een aantal punten
uit de genoemde initiatieven dienen te verhelderen en preciseren, zoals de
keuze van bestaande of opzetten van nieuwe centra, de aansluiting op reeds
lopende acties en de coördinatie van de uitvoering. De ministers van
EZ en OC&W zullen, samen met de ministers van LNV, VWS en VROM, op deze
punten specifieke vragen ter nadere uitwerking aan de Adviescommissie voorleggen.
Beoogd wordt in het kabinetsstandpunt concrete investeringsvoorstellen aan
te kondigen.Door de minister van VWS is tezamen met de minister van OC&W de Raad
voor Gezondheidsonderzoek (RGO) om advies gevraagd om de kennislacunes ten
aanzien van de klinische toepassing en maatschappelijke effecten van genomics
in kaart te brengen en aan te geven op welke wijze het onderzoek naar deze
thema's het beste gestalte kan krijgen binnen de Nederlandse kennisinfrastructuur.
De Adviesraad voor Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) voert thans in
het kader van zijn verkenningenprogramma een verkenning uit naar de maatschappelijke
gevolgen van de zich snel ontwikkelende kennis op het gebied van «human
genomics». De AWT richt zich daarbij met name op het identificeren van
belangrijke thema's voor maatschappij- en gedragswetenschappelijk onderzoek,
zoals de verandering van de gezondheidszorg, risicoperceptie, acceptatie van
biotechnologie, en regelgeving en aansprakelijkheid. De verkenning zal naar
verwachting eind 2000 gereed zijn.De resultaten van deze verkenning zullen, evenals de
genoemde adviezen van de RGO, direct van nut zijn – op de wijze geschetst
in het Wetenschapsbudget 2000 – bij de opstelling van strategische plannen
van universiteiten en onderzoeksorganisaties. Het strategisch plan van NWO
zal in mei 2001 worden uitgebracht.Kennis van ecosystemen is noodzakelijk om het verder inzicht te ontwikkelen
in de effecten van de introductie van genetisch gemodificeerde organismen
(ggo's) in het milieu. Belangrijk is de betrouwbaarheid en voorspelbaarheid
van de afbraakprocessen. Deze vinden plaats in een omgeving waarin heel veel
verschillende micro-organismen (vaak gezamenlijk) werkzaam zijn. Hiervoor
is kennis over hoe complexe microbiële gemeenschappen functioneren van
groot belang; met name als het gaat om vereisten die aan de omgeving worden
gesteld om een ecosysteem te laten functioneren en over de reacties tussen
de verschillende micro-organismen. Daarnaast is deze kennis van belang om
verder inzicht te ontwikkelen in de effecten van de introductie van genetisch
gemodificeerde organismen in het milieu.Daarom zal de ontwikkeling van fundamentele kennis
van de werking van ecosystemen en mogelijke ecologische effecten worden gestimuleerd.
NWO zal gevraagd worden om een breed onderzoeksprogramma op te zetten voor
het ontwikkelen van fundamentele kennis over ecosystemen die kan worden gebruikt
bij het beoordelen van effecten van de introductie van genetische gemodificeerde
organismen in het milieu.3.2 InnovatieZoals al eerder is gesteld is de moderne biotechnologie een multidisciplinair
vakgebied. Als gevolg daarvan is zij een belangrijke bron van innovaties op
tal van terreinen en markten. Er ontstaan veel nieuwe, gespecialiseerde ondernemingen,
zoals we de afgelopen jaren vooral in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk
en in Duitsland hebben gezien. In feite ontstaat een nieuw industriecluster,
internationaal aangeduid als de sector «life sciences». De bedrijven
in dit nieuwe cluster zijn afkomstig uit diverse traditionele sectoren. De
«life sciences»-bedrijven zijn van belang voor versterking van
belangrijke Nederlandse economische sectoren als pharma, agro-food, procesindustrie
en milieutechnologie. Startende innovatieve bedrijven vormen een onmisbare
schakel in de keten van kennisontwikkeling, die grotendeels bij kennisinstellingen
plaats vindt, tot toepassing in de praktijk.Juist op dit punt blijkt Nederland sterk achter te lopen bij het buitenland.
Voor een sterke Nederlandse positie in de life sciences zijn gespecialiseerde
jonge bedrijven cruciaal. Daarom heeft EZ een speciaal Actieplan Life Sciences
(met een looptijd van vijf jaar vanaf 2000 en een totaalbudget van f 100
miljoen) in het leven geroepen, dat gericht is op de het stimuleren van innovatie,
ondernemerschap en nieuwe ondernemingen in de gehele sector van de life sciences.
Hierover is het parlement afzonderlijk geïnformeerd Daarnaast worden
dergelijke innovaties in de industrie in het algemeen, alsmede samenwerking
tussen bedrijfsleven en kennisinfrastructuur bevorderd met het generieke instrumentarium
van EZ (Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk, Technologisch Ontwikkelingskrediet,
Bedrijfsgerichte Technologische Samenwerking, e.d.).Naast het Actieplan Life Sciences zijn er nog andere maatregelen voor
innovatieve ontwikkelingen op specifieke terreinen van de biotechnologie.
Dit najaar zal op het terrein van genomics een Innovatiegericht Onderzoeksprogramma
(IOP-genomics) gericht op kennisinstellingen worden gestart.Op het terrein van de gezondheidszorg is in januari jongstleden met als
doel het ondernemerschap in de «life sciences» te stimuleren,
het vier jaar lopende Stimuleringsprogramma voor Innovatief Geneesmiddelonderzoek
en Ondernemerschap in Nederland (STIGON) van start gegaan onder de hoede van
het Gebiedbestuur Medische Wetenschappen van de Nederlandse organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (MW-NWO). Dit programma biedt financiële ondersteuning
bij de ontwikkeling van commerciële toepassingen van resultaten van wetenschappelijk
onderzoek op farmaceutisch gebied. Financieel wordt het programma gedragen
door NWO (f 5 miljoen), de ministeries van EZ (f 4 miljoen), OCenW
(f 3,5 miljoen) en VWS (f 2 miljoen) en daarnaast wordt elk project
voor 30% meegefinancierd door de wetenschappelijke instelling waar de betreffende
onderzoeker aan verbonden is.Voor de landbouw-, natuur- en voedingssector is het van belang dat het
onderzoek wordt versterkt dat gericht is op duurzame productiesystemen, nieuwe
en hoogwaardige (voedsel)producten voor mens en dier en voor het behoud van
de natuur en agrobiodiversiteit.In het kader daarvan is het beleid gericht op enerzijds het versterken
en vernieuwen van onderzoeksprogramma's, anderzijds op het versterken van
stimuleringskaders voor innovatieve initiatieven van het agrobedrijfsleven.De inhoud van de onderzoeksprogramma's spitst zich toe op onderzoek naar
toepassingen van biotechnologie voor de bevordering van maatschappelijk ondernemen
in de agrosector (onder andere door vermindering van afhankelijkheid van bestrijdingsmiddelen)
en onderzoek naar de betekenis van biologische landbouw en andere gentechvrije
ketens voor een duurzame landbouw. Daarnaast zullen innovaties op het gebied
van resistentieveredeling en veredeling op kwaliteit en de productie van specifieke
stoffen die worden verkregen van genetische gemodificeerde organismen (micro-organismen,
plant en dier), worden gestimuleerd. Bovendien worden investeringen van product-
en procesinnovaties in het agrobedrijfsleven op het terrein van
biotechnologie (mogelijk door gebruik van het Stimuleringskader) bevorderd.
Integrale biotechnologische vernieuwingen, vernieuwingen waarbij meerdere
ondernemers en liefst ook meerdere bedrijfstakken in de agrosector betrokken
zijn en waarbij meerdere doelen worden gerealiseerd (systeeminnovaties), zullen
gericht worden bevorderd. Aan bedrijven in de agroketen zal informatie over
trends en perspectieven van de biotechnologie gegeven worden.Op het gebied van de procesindustrie en milieusector is kennis van biochemie
in chemische omgeving nodig om introductie van biokatalysatoren te vergemakkelijken.
Hierbij is een multidisciplinaire aanpak van belang. In concurrentie met biotechnologische
methoden bestaan ook in de klassieke katalysetechnologie verbeteringsmogelijkheden.
Hierdoor neemt de voor de industrie essentiële stabiliteit van het productieproces
toe. De samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven zal ook de komende
jaren worden gestimuleerd, zodat bestaande en nieuwe kennis kan worden omgezet
in nieuwe innovatieve bedrijvigheid. Dit kan onder andere leiden tot het reduceren
van de nog bestaande kosten/nadelen van biokatalysatoren ten opzichte van
chemische katalysatoren. Hiervoor zal het bestaande instrumentarium (o.a.
Bedrijfsgerichte Technologische Samenwerking, Economie Ecologie Technologie)
kunnen worden aangewend.In de communicatie over biotechnologie zal ook aandacht besteed worden
aan de nog relatief onbekende toepassingen in de procesindustrie en milieusector.
De relatie met duurzame en natuurlijke processen kan de introductie van biotechnologische
toepassingen, zoals biokatalyse, in de chemische procesindustrie bespoedigen.
Het is van belang dat een breed publiek draagvlak ontstaat voor deze toepassingen,
temeer daar deze vooral positieve effecten heeft voor milieu en economie (vergroening
van de chemie).In het kader van een programma van de Interdepartementale Commissie Economische
Structuur (ICES 1-programma) voor de kennisinfrastructuur is een in 1995 gestart
publiekprivaat gefinancierd demonstratie- en onderzoekprogramma op dit gebied
uitgevoerd (NOBIS = Nederlands Onderzoeksprogramma Biotechnologische In-situ
Sanering). Het programma had een budget van 18 miljoen gulden, waarvan 11
van de overheid (ICES-1) en zo'n 7 van de private sector. Dit programma is
«opgevolgd» door de Stichting Kennisontwikkeling Kennisoverdracht
Bodem (SKB) die met ICES 2-middelen wordt gesteund.OctrooieringVoor het stimuleren van onderzoek op het gebied van biotechnologie is
het van belang dat er goede mogelijkheden bestaan tot het beschermen van uitvindingen
met octrooien. De octrooihouder heeft daardoor gedurende een beperkte periode
het exclusieve recht om de geoctrooieerde uitvinding, waarin door hem is geïnvesteerd,
toe te passen voor commerciële doeleinden en anderen daarvan te weerhouden.De Rijksoctrooiwet en de Zaaizaad- en Plantgoedwet moeten worden aangepast
aan de Richtlijn betreffende de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen
(nr. 98/44/EG).Nederland heeft een aantal bezwaren tegen de richtlijn. Mede gelet op
een uitdrukkelijk verzoek van de Tweede Kamer heeft de Nederlandse regering
daarom tegen de richtlijn gestemd. Ook heeft Nederland op grond van een motie
van de Tweede Kamer een verzoek tot vernietiging van de richtlijn ingediend
bij het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Hierover is door
het Hof nog geen uitspraak gedaan. Het Hof van Justitie heeft in een recente
uitspraak een separaat Nederlands verzoek om schorsing van de implementatieverplichting
afgewezen.Inmiddels is het wetsvoorstel ter implementatie van de richtlijn momenteel wel in behandeling bij de Tweede Kamer. De behandeling kan pas
worden voortgezet nadat de Raad van State een advies heeft uitgebracht.De regering heeft gevraagd om een spoedadvies over een aantal ingediende
amendementen in verband met twijfel over de verenigbaarheid daarvan met de
betreffende richtlijn.3.3 OnderwijsHet ontstaan, de doorgroei van bedrijven en de ontwikkeling van innovaties
in bestaande bedrijven wordt krachtig ondersteund. Dit beleid heeft echter
weinig effect als er in Nederland geen sterke kennisinfrastructuur aanwezig
is, niet alleen voor het in stand houden en versterken van de kennisbasis,
maar ook voor de opleiding van kwalitatief goede mensen. Het noodzakelijke
multidisciplinaire karakter van de biotechnologie betekent een uitdaging voor
de vorm van beroeps- en wetenschappelijke opleidingen. Biotechnologie als
integraal onderdeel van opleidingen in het landbouwonderwijs vormt hiervoor
een aanzet. Om dit te bereiken is een voortdurende interactie tussen onderwijs,
onderzoek en praktijk nodig. Voor de bio-informatica geldt dit nog sterker
omdat hier ook nog de duidelijke dimensie van informatie- en communicatietechnologie
(ICT) toegevoegd wordt en er hier sprake is van een duidelijke opleidingsschaarste.De aanzienlijke veranderingen die de toepassing van
de ontwikkelingen op het terrein van biotechnologisch onderzoek met zich zullen
meebrengen voor het aanbod van voorzieningen van en de praktijkvoering in
de gezondheidszorg moeten weerslag krijgen in het onderwijs. De inzet van
het kabinet is dat de kennis van en het inzicht in de mogelijkheden op biotechnologisch
terrein een plaats krijgen in het curriculum van de medische opleiding en
bij- en nascholingsprogramma's van medische en paramedische beroepsbeoefenaars.Uit de praktijk blijkt dat de relaties tussen het bedrijfsleven en de
kennisinfrastructuur, zeker op dit kennisintensieve gebied zeer hecht zijn.
Een indicatie hiervoor is de deelname van de life sciences sector in de BTS-regeling
van EZ.De door het ministerie van EZ ontplooide activiteiten ter stimulering
van innovatie en nieuw ondernemerschap via het actieolan life sciences worden
voortgezet. De Kamer zal over de voortgang hiervan jaarlijks worden geïnformeerd.HOOFDSTUK 4 BIOTECHNOLOGIE: INTERNATIONALE ASPECTEN EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING4.1 InleidingOntwikkelingen in de biotechnologie hebben in hoge mate een internationaal
karakter. Niet alleen neemt in andere werelddelen de productie van ggo's en
(hoofdzakelijk plantaardige) producten daarvan elk jaar toe, maar ook de handel
neemt toe. De laatste jaren komen steeds meer toepassingen met genetische
modificatie uit de onderzoeks- en ontwikkelingsfase in het stadium van marktintroductie.
Buiten Europa, met name in Noord- en Zuid-Amerika, zijn de ontwikkelingen
ten aanzien van genetische modificatie veel verder voortgeschreden. In de
Verenigde Staten en Canada wordt al een groot aantal genetisch gemodificeerde
plantenrassen commercieel geteeld. Ook in de Argentijnse en Chinese landbouwsector
worden steeds meer genetisch gemodificeerde plantenrassen gebruikt. In vergelijking
hiermee is in de EU de commerciële teelt van genetisch gemodificeerde
gewassen nauwelijks op gang gekomen. De gevolgen van de ontwikkelingen
van de biotechnologie voor milieu en biodiversiteit staan internationaal ter
discussie. Ontwikkelingslanden hebben een toenemende belangstelling voor biotechnologie.4.2 Internationale kaders en organisatiesIn internationaal verband wordt er onder meer in de volgende gremia over
(raakvlakken verbonden met) biotechnologie gesproken: United Nations Development
Program (UNEP), Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO), World Trade Organisation (WTO) en de EU. Dit heeft tot gevolg dat
de regelgeving voor biotechnologie in Nederland in toenemende mate wordt bepaald
door internationale verdragen, (EU-)richtlijnen en (EU-)verordeningen. Enkele
belangrijke recente internationale ontwikkelingen spelen zich bijvoorbeeld
af op het gebied van het voorzorgsprincipe, het Europese Witboek Voedselveiligheid,
de Richtlijn 90/220/EU voor het op de markt brengen van ggo's en het introduceren
van ggo's in het milieu en het Biosafety Protocol. Hieronder zal op deze recente
ontwikkelingen nader worden ingegaan.VoorzorgsbeginselIn 1992 is dit beginsel voor het eerst internationaal vastgelegd in de
Verklaring van Rio de Janeiro inzake Milieu en Ontwikkeling. De laatste jaren
zijn er internationaal veel inspanningen verricht om de algemene formulering
van het voorzorgsbeginsel toepasbaar te maken voor praktijkgevallen. De Europese
Commissie heeft recentelijk een mededeling gedaan waarin wordt aangegeven
hoe de Commissie over het voorzorgsbeginsel denkt, waarbij naast de milieuveiligheid
ook de voedselveiligheid nadrukkelijk wordt betrokken. Recent is in het wijzigingsvoorstel
van (de Europese) Richtlijn 90/220/EU het voorzorgsbeginsel expliciet verankerd
in de tekst van de richtlijn.Nederland staat positief tegenover het initiatief van de Commissie in
die zin, dat het belang van het voorzorgsbeginsel ten volle wordt erkend en
onderstreept. Het is daarbij van belang de volgende aspecten in het oog te
houden en verder uit te werken:– Het voorzorgsbeginsel is één van de uitgangspunten
van het milieubeleid en naast het milieubeleid op meerdere beleidsterreinen
van toepassing. Het stuk van de Commissie gaat terecht uit van een brede reikwijdte:
de bescherming van milieu, natuur en gezondheid van mens, dier en plant. De
wijze van toepassing van het beginsel op deze terreinen kan verschillen en
moet worden uitgewerkt.– Het streven naar eenduidige toepassing van het beginsel in de
besluitvorming van de Europese gemeenschap bevordert de rechtszekerheid en
vergroot de betekenis van het beginsel.– De mededeling van de Commissie kan in het algemeen de subsidiariteitstoets
doorstaan. Het is met het oog op het nagestreefde hoge niveau van bescherming
van de volksgezondheid en het milieu belangrijk, dat de Europese Commissie
een benadering ontwikkelt om door middel van toepassing van het voorzorgsbeginsel
dit beschermingniveau te realiseren. Nederland heeft de Commissie verzocht
de bewijslastverdeling (wie moet bewijzen dat er een vermoeden van risico
bestaat) nader uit te werken. Juist bij het ontbreken van eenduidig bewijs
moet reeds een afweging over toepassing van het voorzorgsbeginsel kunnen worden
gemaakt. Ook begrippen als proportionaliteit en tijdelijkheid van maatregelen,
risicobeoordeling, openheid en transparantie moeten op een goede wijze worden
uitgewerkt. Richtlijn 90/220/EUSterk bepalend voor biotechnologie in het algemeen en handelingen met
genetisch gemodificeerde gewassen in het bijzonder is Richtlijn 90/220/EU.
Deze richtlijn geeft regels voor introducties van ggo's in het milieu en het
op de markt brengen van ggo's. Richtlijn 90/220/EU wordt momenteel gewijzigd
en het Europese Parlement heeft na een tweede lezing op 13 april 2000 in grote
lijnen met het wijzigingsvoorstel ingestemd. Belangrijke wijzigingen waarover
een akkoord is bereikt, zijn:– het voorzorgsbeginsel wordt expliciet verankerd in de tekst van
de richtlijn;– het doel, de uitgangspunten, de methode en de informatievereisten
van risicobeoordelingen voor alle introducties in het milieu zullen nader
worden uitgewerkt in een annex;– labelling en «traceability» zullen nader uitgewerkt
worden;– een aantal verbeteringen met betrekking tot de procedure, openbaarheid
en transparantie.Naar verwachting zal de Raad eind 2000 tot een definitief oordeel komen.Tijdens de Milieuraad van 24 juni 1999 heeft het merendeel van de EU-lidstaten,
waaronder Nederland, aangekondigd de bestaande Richtlijn 90/220/EU –
voorzover juridisch mogelijk – uit te voeren als ware de herziene richtlijn
reeds van toepassing.De bestaande Richtlijn 90/220/EU zal – voorzover
juridisch mogelijk – worden uitgevoerd als ware de herziene richtlijn
reeds van toepassing totdat de gewijzigde richtlijn van kracht is en geïmplementeerd
is in het Besluit genetisch gemodificeerde organismen Wet milieugevaarlijke
stoffen (Besluit GGO). Dit betekent dat er meer aandacht wordt besteed aan
de invulling van het voorzorgsprincipe en de monitoring bij de advisering
en de afhandeling van vergunningsaanvragen.Een aantal EU-lidstaten (Frankrijk, Griekenland, Luxemburg, Denemarken
en Italië) heeft bij de Milieuraad van 24 juni 1999 gezegd, dat zij een
de facto moratorium zullen toepassen als het gaat om aanvragen om genetisch
gemodificeerde producten op de markt te brengen. Genoemde landen hebben binnen
de EU een blokkerende minderheid als het gaat om aanvragen voor het toelaten
van genetisch gemodificeerde producten.Gelet op de visie van een aantal lidstaten is het de vraag of commerciële
grootschalige teelt van gemodificeerde gewassen de komende jaren daadwerkelijk
een vergelijkbare vlucht zullen nemen als in Noord- en Zuid-Amerika. De Europese
import van ggo's en hun producten – vooral vanuit de Verenigde Staten
en Canada – stagneert door het feitelijk moratorium binnen de Europese
Unie. Het gaat daarbij om plantaardig uitgangsmateriaal, diervoedergrondstoffen
en voedsel(ingrediënten). De weerstand in veel Europese lidstaten tegen
ggo's in milieu en voeding heeft geleid tot impasses en besluiteloosheid ten
aanzien van toelatingen binnen de Europese Unie. Om deze impasse te doorbreken
heeft de Europese Commissie tijdens de Informele Milieuraad van 14 juli 2000
onder meer voorgesteld om de wijziging van de Richtlijn 90/220/EU alvast uit
te gaan voeren alsof de wijziging reeds van kracht zou zijn. De reacties van
de EU-lidstaten hierop wordt gekenmerkt door terughoudendheid. Inmiddels hebben
de Europese opvattingen ook invloed op landen in andere werelddelen zoals
Australië, Nieuw-Zeeland, Japan, Korea, Thailand en diverse ontwikkelingslanden.
Deze landen worden steeds terughoudender en stellen meer en meer eisen aan
import van genetisch gemodificeerde organismen en hun producten. Biosafety ProtocolDiverse producenten en supermarktketens in de Europese Unie komen tegemoet
aan zorgen van de consument of springen in op de kansen die de markt voor
gentechvrije producten biedt. Dit gebeurt door meer en meer in te zetten op
gentechvrije ketens, het produceren van gentechvrije grondstoffen of het vervangen
van grondstoffen van genetisch gemodificeerde organismen door gentechvrije
grondstoffen. Daarnaast zijn er in verschillende Europese landen supermarkttekens
die alleen maar producten verkopen die geen genetisch gemodificeerde organismen
bevatten.De splitsing van stromen van gentechvrije en genetisch gemodificeerde
grondstoffen maken het nodig dat er goede mondiale afspraken moeten komen
over milieubeoordelingen van ggo's. Het Biosafety Protocol, dat onder auspiciën
van de biodiversiteitsconventie tot stand kwam, is hiertoe op milieugebied
een eerste belangrijke stap. Tijdens de conferentie van partijen bij het Biodiversiteitsverdrag
in Nairobi (Kenia) is op 24 mei 2000 het Biosafety Protocol ondertekend door
zo'n 64 landen waaronder Nederland. Het Protocol beoogt het milieu te beschermen
tegen de mogelijke risico's op het gebied van grensoverschrijdend verkeer
van levende ggo's («living modified organisms» (LMO's)). Het gaat
daarbij in hoofdzaak om levensvatbare genetisch gemodificeerde plantenzaden.
Alle verwerkte producten en diervoeders (sojaschroot, maïsgluten en dergelijke)
vallen buiten de bepalingen van dit Protocol.In de preambule is opgenomen dat het Protocol nevengeschikt is aan andere
internationale verdragen (zoals het WTO-verdrag). Dit betekent ten eerste
dat elk land voor zich kan bepalen of het grensoverschrijdend transport van
ggo's al dan niet wil toestaan, maar ten tweede tevens dat er geen wijziging
optreedt in de rechten en verplichtingen voortvloeiend uit andere internationale
overeenkomsten. De belangrijkste punten uit het Protocol zijn dat (1) grensoverschrijdend
transport van genetisch gemodificeerde gewassen vooraf genotificeerd dient
te worden en (2) dat het niet reageren op een verzoek om invoer niet mag worden
opgevat als een stilzwijgende toestemming. Het land van invoer mag bij de
besluitvorming het voorzorgsbeginsel mee laten wegen. Ten aanzien van de invoer
van bulkgoederen die ggo's bevatten, is een aparte procedure opgenomen die
onder andere een uitgebreide informatieplicht oplegt aan degene die wil uitvoeren.
Daarnaast moeten de LMO's die de grens overgaan vergezeld zijn van bepaalde
informatie/documentatie. Bulkgoederen moeten hierbij geïdentificeerd
worden als «may contain LMO's». De grootste producent van ggo's
ter wereld, de Verenigde Staten, heeft het Biodiversiteitsverdrag niet geratificeerd
en kan daarom geen partij worden bij het Biosafety Protocol. De verdragspartijen
hebben afgesproken, dat de transacties tussen een verdragspartij en een niet-verdragspartij
in overeenstemming met de doelstelling van het Protocol moeten plaats vinden.De Tweede Kamer is bij brief van 22 maart 2000 al nader geïnformeerd
over de bereikte overeenstemming over het Biosafety Protocol. De Europese
Commissie analyseert op dit moment de gevolgen van het Biosafety Protocol
voor het gehele stelsel van communautaire regelgeving met betrekking tot ggo's.
De resultaten ervan zullen de basis vormen voor eventuele wijzigingsvoorstellen
van de Commissie. Het kabinet zal medio 2001 het Biosafety
Protocol aan de Staten-Generaal voorleggen ter ratificatie.Op basis van de voorlopige tekst van het Protocol zal worden nagegaan
of wijziging van Nederlandse of Europese regelgeving noodzakelijk is. In internationaal
kader zal actief meegewerkt worden aan het nader uitwerken en implementeren
van het Biosafety Protocol door middel van het werkprogramma
van het Intergouvermental Committee for the Cartagena Protocol (ICCP-werkprogramma).Andere internationale ontwikkelingenEen belangrijke andere internationale overeenkomst die van belang is voor
grensoverschrijdend verkeer van biotechnologieproducten is de WTO-overeenkomst
voor Sanitary and Phytosanitary measures (SPS).
De SPS-overeenkomst biedt een bindend rechtskader om ter bescherming van de
gezondheid van mens, plant of dier eisen te stellen aan de invoer van biotechnologieproducten.
Ook bevat de SPS-overeenkomst een voorzorgsartikel.Onlangs hebben de Europese Commissie en de Verenigde Staten in het kader
van het Transatlantic Economic Partnership (TEP) het Transatlantic Biotechnology
Initiative ingesteld, dat enerzijds een raadgevend forum is en anderzijds
een intensieve discussie tussen overheden binnen de Europese Unie en de Verenigde
Staten moet bewerkstelligen. Binnen dit partnership bestaan ook technische
werkgroepen voor biotechnologie, te weten de Task Force on Biotechnology en
de Agri-food Biotechnology group. Aanbevelingen aan overheden worden voorbereid
in de Transatlantic Business Dialogue, de Transatlantic Consumer Dialogue
en de Transatlantic Environmental Dialogue.Een belangrijke organisatie voor de harmonisatie voor veiligheidsbeoordelingen
van levensmiddelen in internationale handel is de Codex Alimentarius (Food
and Agricultural Organisation (FAO) en World Health Organisation (WHO)). Naar
het oordeel van het kabinet dienen bij voorkeur in de Codex Alimentarius afspraken
te worden gemaakt over de wijze waarop de voedselveiligheid wordt gegarandeerd.
Omdat in Codex-verband tot stand gekomen normen, een in de WTO erkende basis
kunnen vormen voor SPS-maatregelen, wordt daarmee ook de veiligheid van grensoverschrijdend
verkeer van biotechnologieproducten gewaarborgd. Voor biotechnologie is in
de Codex inmiddels de Task force on Foods derived from biotechnology begonnen.
Deze groep heeft tot taak standaarden en richtlijnen uit te werken voor voedsel
verkregen met behulp van biotechnologie, aanbevelingen te doen voor de etikettering
van voedsel met of verkregen door toepassing van biotechnologie en het monitoren
van relevante internationale organisaties. De werkzaamheden worden in 2003
geëvalueerd. De Task Force komt jaarlijks bijeen. In 2001 zal begonnen
worden met de vaststelling van de algemene beginselen voor risicoanalyse en
richtlijnen voor risicobeoordeling. De tekst hiervoor wordt voorbereid door
een werkgroep die in juli en november 2000 in Japan bijeenkomt. Nederland
neemt via deze werkgroep deel aan de voorbereiding van de Task force.Een initiatief dat de internationale beleidsdialoog heeft geïntensiveerd,
is de Ad hoc group on Food Safety van de OESO. Deze heeft onder Nederlands
voorzitterschap ten behoeve van de bijeenkomst van de G7 (G8) in juli 2000
te Okinawa een compendium opgesteld van nationale voedselveiligheidssystemen
en -activiteiten en een compendium van internationale voedselveiligheidsactiviteiten.
Het mandaat van deze groep is inmiddels verstreken. Er wordt in OESO-kader
nader bezien op welke wijze de beleidsdialoog kan worden voortgezet.Voorts heeft de OESO drie permanente groepen op het gebied van biotechnologie:
de OESO Working group on Harmonisation of Regulatory Oversight of Biotechnology
(milieuaspecten), de Task Force for the Safety of Novel Foods and Feeds (voedselveiligheid
en diervoederveiligheid, risicobeoordeling) en de Working Party on Biotechnology
van het Committee for Scientific and Technological Policy (onderzoek, technologie
en innovatie). Twee organisaties op het gebied van dier en plant die ieder een biotechnologiegroep
hebben, zijn het International Office of Epizoots (IOE; voorkomen van de verspreiding
van dierziekten, harmonisatie import- en exportregels voor diergezondheid)
en de International Plant Protection Conference (IPPC) met een werkgroep voor
ggo's en «invasive species».In het kader van het biodiversiteitsverdrag, de Codex
Alimentarius, de OESO en andere internationale fora zal de Nederlandse inzet
zijn gericht op het bevorderen van harmonisatie van criteria voor risicobeoordelingen,
-beheer, -communicatie en het uniform uitwerken van het voorzorgsbeginsel.
De inzet die er op gericht is om de internationale milieuverdragen zelf te
voorzien van effectieve geschillen – beslechtingsprocedures en –
mechanismen zal worden voortgezet.4.3 Biotechnologie en ontwikkelingssamenwerkingZoals onder andere de Wereldbank in haar jaarrapport over 1999 signaleert,
bieden toepassingen van biotechnologie aan ontwikkelingslanden diverse mogelijkheden
om voedselzekerheid te vergroten. De meeste biotechnologische uitvindingen
zijn echter niet toegesneden op de behoeften van, en de omstandigheden in,
ontwikkelingslanden. Daar komt nog bij dat het veel ontwikkelingslanden ontbreekt
aan de institutionele capaciteit om adequate regelgeving voor de beoordeling
van biotechnologieproducten op te stellen. Ook de intellectuele eigendomsaspecten
van biotechnologische toepassingen zijn voor ontwikkelingslanden van groot
belang. Veel kleine boeren zijn immers afhankelijk van de vrije toegang tot
lokaal geproduceerd uitgangsmateriaal.Sinds 1991 voert het ministerie van Buitenlandse Zaken voor ontwikkelingssamenwerkingsprogramma's
uit die erop zijn gericht biotechnologische ontwikkelingen te gebruiken ter
verhoging van de voedselzekerheid en ten behoeve van duurzame en veelal kleinschalige
landbouw in ontwikkelingslanden. De programma's zijn opgebouwd rond drie hoofdelementen:
de integratie van de ontwikkelingsdimensie in het Nederlandse biotechnologiebeleid,
samenwerking in vier programmalanden (India, Kenia, Colombia en Zimbabwe),
en internationale coördinatie en samenwerking. Het onderzoek in de programmalanden
beoogt biotechnologie af te stemmen en toe te passen op behoeften van kleinschalige
producenten. Besluitvorming over onderzoeksprioriteiten en over financiering,
uitvoering en monitoring van projecten vindt plaats in stuurgroepen bestaande
uit lokale vertegenwoordigers van de belangrijkste «stakeholders»,
waaronder kleinschalige boeren, non-governmental organisations, onderzoekers
en beleidsmakers. De onderzoeksagenda van deze programma's wijkt af van de
internationaal gebruikelijke. Het onderzoek is gericht op andere gewassen,
resistenties en eigenschappen, dan waar het multinationale bedrijfsleven in
investeert. Daarmee vormt het onderzoek in de programma's tevens een tegenwicht
tegen de – vanuit een perspectief van voedselzekerheid en duurzame landbouw
door kleinschalige boeren in ontwikkelingslanden – bedreigende ontwikkelingen
als het gebruik van terminatorgenen, de exclusieve aandacht voor herbicideresistentie,
«biopiraterij of gentoerisme» en de eenzijdige belangenbehartiging
in de (internationale) regulering van bioveiligheid en intellectueel eigendom.
Zowel binnen de landenprogramma's als door het ondersteunen van internationale
activiteiten is een aantal sociaal-economische aspecten van biotechnologie
onderzocht. Dit betreft met name onderzoek op het gebied van de eigenschappen
en effecten van verschillende systemen van de bescherming van intellectueel
eigendom en de adequate regeling van bioveiligheid (zowel milieu- als voedselveiligheid)
in ontwikkelingslanden. Dit onderzoek heeft bijgedragen aan het openbaar debat
rondom het opstellen van wetten en regels in ontwikkelingslanden,
het opzetten van trainingsprogramma's ten behoeve van de implementatie van
die wetten en regels, de afstemming van het beleid, de uitwisseling van informatie
en ervaring en de strategiebepaling in internationale fora (WTO en het Biodiversiteitsverdrag).
De voortgang van deze projecten is veelbelovend.In het verband van World Intellectual Property Organisation (WIPO) is
inmiddels een discussie gestart over de relatie tussen biotechnologie en intellectueel
eigendomsrecht wegens de wens van ontwikkelingslanden om hun genetische rijkdommen
te beschermen en biopiraterij te voorkomen. De ontwikkelingslanden zien aanknopingspunten
voor acties en regelgeving in een scala van verdragen, waaronder Trade-Related
Intellectual Property rights, Union de Protection dóbtentions Végétales
en Convention on Biological Biodiversity en de Patent Law Treaty (PLT). Voorstellen
zullen in het licht van de afzonderlijke verdragen zorgvuldig op hun merites
moeten worden beoordeeld.Ook aspecten van wetenschappelijke en technische samenwerking in het behoud
en duurzaam gebruik van biodiversiteit, en toegang tot en overdracht van technologie
komen in dit kader aan de orde. Het WIPO-bureau zal nieuwe informatie –
via een enquête – verzamelen. De resultaten zullen dit jaar nog
ter beschikking komen en aan nadere studie worden onderworpen.Via twee lijnen zullen ontwikkelingslanden worden gesteund om optimaal
gebruik te maken van de kansen van biotechnologie en mogelijke
bedreigingen tegen te gaan. De ene lijn is die van (1) het beschikbaar stellen
van kennis van publieke en private organisaties om toegang te krijgen tot
op lokale leest geschoeide toepassingen van biotechnologie, (2) het ondersteunen
van ontwikkelingslanden bij het ontwikkelen van een eigen onderzoeks- en beleidsagenda
op het gebied van biotechnologie, en (3) het meewerken aan capaciteitsopbouw
in ontwikkelingslanden op die gebieden. In het kader daarvan zal het onderzoek
naar een capaciteitsopbouw op het gebied van de mogelijkheden die gentechnologie
biedt voor voedselgewassen voor ontwikkelingslanden (onder andere samenwerkingsprojecten
van het Wageningen Universiteit Research Centre met ontwikkelingslanden),
worden gestimuleerd. De andere lijn is het bevorderen van internationale afspraken
en regelgeving, opdat ontwikkelingslanden optimaal kunnen profiteren van de
kansen van de biotechnologie en mogelijke bedreigingen vanuit een perspectief
van armoedebestrijding en duurzame ontwikkeling zoveel mogelijk worden beteugeld.HOOFDSTUK 5 BIOTECHNOLOGIE EN SAMENLEVING5.1 InleidingToepassingen van de biotechnologie worden door de hele samenleving heen
gebruikt zoals blijkt uit bijlage 2. Inmiddels is duidelijk geworden dat bijvoorbeeld
toepassingen in de landbouw- en voedingssector door sommige mensen met enige
reserve worden benaderd. Ook ontwikkelingen in de gezondheidszorg worden met
reserve benaderd. Daarom is een zorgvuldig omgaan met biotechnologie in relatie
tot haar maatschappelijke inbedding noodzakelijk. Om dit te bereiken is een
uitgebreid stelsel van regels gemaakt dat een zorgvuldige omgang met de biotechnologische
toepassingen moet waarborgen. Dit stelsel van wettelijke bepalingen wordt
beschreven in bijlage 1 bij deze nota. Belangrijke uitgangspunten bij de uitvoering
van deze regelgeving zijn toepassing van het voorzorgsbeginsel en transparantie. Hoewel het wettelijke kader uitgebreide voorzorgen biedt, is er discussie
gaande of alles wat technisch mogelijk is, nu ook gewenst is en is er desalniettemin
een gevoel van onbehagen en bezorgdheid over de verschillende biotechnologische
toepassingen. De Tweede Kamer heeft in dit verband gevraagd om een maatschappelijk
debat over de toepassingen van biotechnologie in de landbouw en voedingssector.
In dit hoofdstuk wordt eerst een kort overzicht gegeven van de wettelijke
kaders en de daarbij gehanteerde uitgangspunten, daarna wordt ingegaan op
publieksacceptatie en het maatschappelijke debat.5.2 Waarborgen voor de samenleving in vorm van wet en
regelgevingDe regelgeving voor biotechnologie is voor een groot deel implementatie
van internationale regelgeving en in het bijzonder van Europese richtlijnen
en verordeningen. De regelgeving omvat vele wetgevingskaders. Afhankelijk
van het antwoord op de vraag of sprake is van een specifieke biotechnologische
toepassing en of sprake is van een ggo, kunnen de volgende kaders van toepassing
zijn op de beoordeling van de toelaatbaarheid:– kaders voor de beoordeling van de veiligheid voor mens en milieu
van ggo's, zoals het Besluit GGO;– kaders voor de beoordeling van productkwaliteit en productveiligheid
van onder andere geneesmiddelen en medische producten uit humane en dierlijke
lichaamsmaterialen, voedsel of zaaizaad en plantgoed;– kaders voor de beoordeling van de toelaatbaarheid van bestrijdingsmiddelen;– regelgeving omtrent intellectueel eigendom;– regelgeving voor de toepassing bij de mens en ter bescherming
van werknemers en dieren.Voor een uitgebreide beschrijving en evaluatie van de werkzaamheid van
deze kaders in relatie tot ggo's wordt verwezen naar bijlage 1 en «Het
verslag van een evaluatie van regelgeving inzake genetisch gemodificeerde
organismen» van oktober 1995 (TK 1995–1996, 24 400 XI, nr.
37).De kabinetsconclusies in dit evaluatieverslag kwamen destijds kortweg
neer op het volgende:– De afzonderlijke regelgevingen zijn werkbaar en voldoen aan de
algemene eisen inzake: rechtmatigheid, uitvoerbaarheid, duidelijkheid, handhaafbaarheid
en doelmatigheid.– Het stelsel van de afzonderlijke regelingen bestrijkt alle thans
bekende aspecten en er worden derhalve geen lacunes gezien. Noch zijn er aanwijzingen
van een zodanige afstemmingsproblematiek dat afzonderlijke, integrale wetgeving
moet worden overwogen.De evaluatie van de regelgeving over genetische modificatie is in 1996
uitvoerig besproken in de Tweede Kamer en heeft geleid tot twee voortgangsrapportages
over biotechnologie en levensmiddelen in november 1996 en april 1999 uitgebracht
door de ministers van LNV en VWS met nauwe betrokkenheid van de ministeries
van VROM en EZ (TK 1996–1997, 25 126 nr. 1; 1998–1999, 26 407
nr. 2).De conclusies van de evaluatie worden op hoofdlijnen nog steeds onderschreven.
Slechts in een enkel geval behoeven de constateringen enige bijstelling. Deze
bijstelling zal tezamen met de ontwikkelingen die zich na 1995 op het gebied
van de regelgeving hebben voorgedaan in navolgende hoofdstukken worden beschreven. De regelgeving op het gebied van de biotechnologie en in het bijzonder
genetische modificatie zal regelmatig worden geëvalueerd op aspecten
als transparantie, volledigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Voorts
heeft het kabinet het voornemen om de wet- en regelgeving die
van invloed is op biotechnologisch onderzoek periodiek te laten evalueren
op de transparantie en beheerslast voor de onderzoeksinstelling en het bedrijfsleven,
uiteraard met inachtneming van het voorzorgsbeginsel. In het kader daarvan
is de KNAW gevraagd na te gaan wat de ervaring is van de onderzoeksinstituten
met de bestaande regelgeving. Een soortgelijke vraag zal ook via de Nederlandse
Biotechnologie Associatie (NIABA) aan de biotechnologie-industrie worden gesteld.5.3 Uitgangspunten bij het beleid en de regelgevingAlgemene uitgangspunten van het beleid en de wetgeving inzake biotechnologie
zijn: rechtmatigheid, uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en doelmatigheid,
kwaliteit en veiligheid, transparantie en toepassing van het voorzorgsprincipe.VoorzorgsbeginselDe uitgangspunten voor toepassing van het voorzorgsprincipe staan vermeld
in de recente mededeling van de Commissie. Voor de beschrijving hiervan wordt
verwezen naar hoofdstuk 4. Het voorzorgsbeginsel is bijvoorbeeld één
van de uitgangspunten die het ministerie van VROM hanteert bij de uitvoering
van de het Besluit GGO. Dit voorzorgsbeginsel is onder meer geïmplementeerd
in het Besluit GGO door een kennisgevingssysteem dan wel een vergunningensysteem
te hanteren voor respectievelijk activiteiten met ggo's binnen inrichtingen
en veldproeven met ggo's (zie hoofdstuk 6.2).TransparantieOpenbaarheid van informatie en besluitvorming is –
met inachtneming van de wettelijke waarborgen voor bescherming van vertrouwelijke
bedrijfsinformatie – één van de pijlers van het overheidsbeleid,
zeker op het gebied van de moderne biotechnologie.Dit betekent bijvoorbeeld het ter inzage leggen van relevante stukken
in het kader van de vergunningverlening op grond van het Besluit GGO of Besluit
biotechnologie bij dieren, of het plaatsen op een internetsite van relevante
informatie zoals de in behandeling zijnde vergunningen in het kader van het
Besluit GGO en rassenlijsten. In het streven naar transparantie is zowel een
rol weggelegd voor de overheid als voor het bedrijfsleven. Voor de overheid
is zowel de transparantie richting de burgers, alsook transparantie en daarmee
gepaard gaande rechtszekerheid richting het bedrijfsleven van belang. Het
streven naar optimale transparantie heeft er in de praktijk bijvoorbeeld toe
geleid dat alle relevante stukken voor de verlening van (ggo-)milieuvergunningen
niet alleen ter inzage worden gelegd, maar sinds medio 1999 ook op de VROM-internetsite
staan. Ook in internationaal verband heeft Nederland zich steeds een groot
voorstander van optimale transparantie getoond. In het Gemeenschappelijk Standpunt
over de wijziging van de Richtlijn 90/220/EU betreffende introducties in het
milieu, komt transparantie nadrukkelijk aan de orde.Ook het bedrijfsleven en onderzoeksinstellingen zijn gebaat bij een zo
groot mogelijke transparantie, aangezien dit van invloed is op de acceptatie
van hun diensten en producten door de consument. Deze gedachte wordt ook door
het bedrijfsleven en de onderzoeksinstellingen zelf meer en meer onderkend.
De overheid kan bepaalde ontwikkelingen wel enigermate stimuleren, maar uiteindelijk
bepaalt de consument welke producten hij koopt. Een bijdrage voor de acceptatie
van producten is (in een moderne samenleving met mondige burgers) dat die
burgers inzicht kunnen krijgen op de samenstelling van producten door bijvoorbeeld
productinformatie op het etiket. 5.4 Communicatie, publieksdebat en Commissie BiotechnologieBiotechnologisch onderzoek en toepassingen hebben grote ethische en maatschappelijke
consequenties. In de discussies over biotechnologie leveren toepassingen in
landbouw en voeding, evenals sommige toepassingen in de gezondheidszorg, discussie
en zelfs controverses op.Het is van belang dat hierover een zo groot mogelijke openheid bestaat.
Naarmate het aantal toepassingen van biotechnologisch onderzoek groeit en
een steeds belangrijker plaats in het dagelijks bestaan inneemt, zal ook de
behoefte van burgers om deel te nemen aan het maatschappelijke debat alleen
maar toenemen. Omdat biotechnologisch onderzoek de grenzen van kennis en kunde
van het leven verlegt, kan het ethische vragen en bezwaren oproepen, zowel
wat betreft de praktijk van het onderzoek zelf, als de toepassingen die het
onderzoek oplevert. Het gaat daarbij niet alleen om intrinsiek ethische vragen
(over waarden en rechten van mens, dier en plant), maar ook om vertrouwen
bij consumenten. Het is van belang het onderzoek te stimuleren zonder de ethische
discussie op deelterreinen uit het oog te verliezen.Het debat over biotechnologie wordt al geruime tijd gevoerd in Nederland.
Voor wat betreft de al in het verleden ontplooide debat- en voorlichtingsactiviteiten
wordt verwezen naar bijlage 2. Hierbij zijn vele, meer generieke vragen aan
de orde geweest, bijvoorbeeld of genetische modificatie van dieren ethisch
aanvaardbaar is. De afgelopen jaren is een verschuiving te zien naar specifieke
toepassingen, bijvoorbeeld of xenotransplantatie en kloneren aanvaardbaar
zijn.Voordat begonnen kan worden met een publiek debat zal eerst zicht moeten
worden verkregen op de maatschappelijke consequenties van de verschillende
toepassingen. Hier is een rol weggelegd voor «technology assessment»
en het Rathenau Instituut. Daarnaast zal informatie moeten worden gegeven
aan de burgers. De ministers van OCenW, EZ en LNV hebben in de nota «Wetenschap-
en Techniekcommunicatie» (WTC) die eind april 2000 aan het parlement
werd voorgelegd, hun visie op WTC neergelegd. In deze nota wordt onder andere
de opzet van een «rollende agenda» aangekondigd voor gebundelde
communicatieactiviteiten op belangwekkende thema's, waaronder ook thema's
uit het brede gebied van de biotechnologie, prominente aandacht zullen krijgen.
Voor de daarvoor tot stand te brengen communicatie-activiteiten zal medefinanciering
van betrokken departementen plaatsvinden. De Stichting WeTeN zal als landelijk
expertisecentrum gaan fungeren.Publiek debat met betrekking tot toepassingen in de gezondheidszorgVoor de ontwikkeling van een beleid op het terrein van biotechnologie
in de gezondheidszorg speelt communicatie met betrokken partijen, waaronder
de samenleving, een belangrijke rol. Belangrijke doelstellingen hierbij zijn
meningsvorming, oordeelsvorming en mogelijk de ontwikkeling van een draagvlak.In de afgelopen jaren valt er zowel nationaal als internationaal een toenemende
belangstelling te constateren voor de organisatie van publieke debatten over
onderwerpen die samenhangen met ontwikkelingen op het terrein van de biomedische
wetenschappen.Eén en ander leidde op het ministerie van VWS in de afgelopen jaren
tot de organisatie van een publiek debat over kloneren (1998–1999) en
onlangs tot het nog lopende debat over xenotransplantatie. De gekozen aanpak
van het kloneringsdebat leidde tot een onvoldoende bereik van het grote publiek.
Dit leidde in december 1999 tot het rapport «Over de organisatie van
publieke debatten». Dit rapport werd onlangs ter kennisname aan de Tweede
Kamer toegezonden. Er zal een vervolg worden gegeven aan de onlangs afgesloten inventariserende
en de voorlichtende fase van het publieke debat over xenotransplantatie, zoals
die begin 1999 was opgestart overeenkomstig het kabinetsstandpunt. Teneinde
de burger in staat te stellen kennis te verwerven over xenotransplantatie
is eind 1999 een speciale website opengesteld (www.xenotransplantatie.nl).Na indiening van het wetsvoorstel Embryowet (handelingen met geslachtscellen
en embryo's) zal aandacht worden besteed aan de communicatie met het publiek.
Op verschillende manieren zal worden getracht informatie te verstrekken en
belangstelling voor het onderwerp te kweken, zodat een stimulans ontstaat
voor mensen om zich een oordeel te vormen over de keuzes die in het wetsvoorstel
zijn neergelegd.Gezien de snelle ontwikkelingen op het gebied van de medische biotechnologie
en de genetica is het wenselijk om regelmatig tot overleg en/of afstemming
te komen tussen de diverse partijen uit het veld, waaronder de overheid. In
1999 heeft de minister van VWS daarom de oprichting van het Platform Medische
Biotechnologie ondersteund, waaraan diverse organisaties en departementen
deelnemen en dat onder voorzitterschap staat van D.J.D. Dees. Het Platform
Medische Biotechnologie heeft tot doel om een bijdrage te leveren aan een
verantwoorde besluitvorming aangaande de ontwikkeling en toepassing van de
medische biotechnologie. Komend najaar wordt het Forum genetica en gezondheidszorg
opgericht.Debat over biotechnologie en voedselIn de zomer van 1999 heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen waarin
zij het kabinet verzoekt om een maatschappelijk debat over biotechnologie
en voedsel te organiseren. Het zou daarbij moeten gaan over de ethische en
maatschappelijk aspecten. De Tweede Kamer vroeg daarbij ook om een Commissie
Biotechnologie in te stellen die een rol zou kunnen spelen in het maatschappelijk
debat. Gelet op het onderwerp heeft het ministerie van LNV de coördinatie
van het maatschappelijke debat en de Commissie Biotechnologie. Inmiddels hebben
de betrokken ministeries de organisatie van het maatschappelijk debat ter
hand genomen. Er zijn twee stappen gezet ter voorbereiding van het maatschappelijk
debat:I. een publieksonderzoek enII. een verkennende fase.In september en oktober 1999 is in opdracht van de ministeries van EZ,
LNV, VROM en VWS een publieksonderzoek verricht. Aan de hand van dit publieksonderzoek
zijn de actuele opinies over moderne biotechnologie vastgesteld.Een eerste conclusie is dat de biotechnologie een relatief lage plaats
inneemt op de maatschappelijke agenda; bovenaan staan onveiligheid en gezondheidszorg.
Er is sprake van een in de tijd vrij stabiele verdeling van consumenten die
positief (18%), negatief (29%), neutraal (53%) en onbepaald (10%) staan tegenover
toepassingen van genetische modificatie. Voorts is vastgesteld in dit onderzoek,
dat er een vrij grote behoefte is aan etikettering van voedingsmiddelen op
ruime schaal en dat de keuzevrijheid onverminderd belangrijk wordt gevonden.
Een tweede conclusie is dat bijna alle maatschappelijke organisaties voordelen
zien in de toepassing van genetische modificatie voor medisch-farmaceutische
doeleinden. Er bestaat brede overeenstemming over de wenselijkheid van een
maatschappelijk debat. Een belangrijk agendapunt zou moeten zijn: de afweging
van nut en risico's. De overheid moet actief informatie ter beschikking stellen
over moderne biotechnologie aan het grote publiek. Van de Nederlandse consumenten
is 31% van mening dat markttoelating door de overheid niet betekent dat de
veiligheid is gegarandeerd. Vier organisaties (Stichting Consument en Biotechnologie, het Centrum
voor Landbouw en Milieu, Schuttelaar & Partners en Milieudefensie) hebben
gezamenlijk een verkenning uitgevoerd naar de wensen van belanghebbende organisaties
inzake een maatschappelijk debat over gentechnologie en voedselproductie.
Hiervoor zijn tijdens vier workshops een groot aantal mensen uit de wereld
van landbouw, wetenschap, de keten en maatschappelijke organisaties gevraagd
naar hun wensen ten aanzien van onder meer doel, inhoud en vorm van het debat.Uit deze bijeenkomsten blijkt dat er een breed draagvlak is voor een maatschappelijk
debat over gentechnologie en voedselproductie en dat alle partijen in beginsel
bereid zijn daaraan deel te nemen.Het maatschappelijk debat moet bijdragen aan een afgewogen meningsvorming
over gentechnologie en voedselproductie. Het debat dient daarom ook het brede
publiek te informeren over gentechnologie. Het bereiken van consensus is nadrukkelijk
geen doel. Overheid en politiek dienen zich tijdens het debat actief luisterend
op te stellen. Er dient een begin te worden gemaakt met een visiedebat over
«duurzame voedselproductie» (met een accent op landbouw) waarbij
nut en risico's het onderwerp van discussie zijn en de onzekerheden en kennisbehoefte
zo helder mogelijk in kaart worden gebracht. Deelname aan het debat moet openstaan
voor zowel belanghebbende organisaties als het brede publiek. Om beide groepen
daartoe in de gelegenheid te stellen is een mix van uiteenlopende middelen
op verschillende abstractieniveaus noodzakelijk. Voor een goed verloop van
het debat is beschikbaarheid van goede, feitelijke, op de wensen en het kennisniveau
van de doelgroepen afgestemde informatie essentieel.De resultaten van het publieksonderzoek en de verkennende
fase leiden ertoe dat het kabinet besloten heeft om het publieksdebat specifiek
te richten op de ethische en maatschappelijke aspecten van (moderne) biotechnologie
en voedsel. Het doel van het debat is te verhelderen onder welke randvoorwaarden
biotechnologie met betrekking tot voedsel maatschappelijk acceptabel is. Het
is de bedoeling om in 2001 een debat te starten waarbij een breed publiek
wordt bereikt, met inbegrip van belanghebbende organisaties. Voorafgaand aan
het eigenlijke debat zal het publiek uitgebreid van informatie worden voorzien.
Het kabinet zal de uitkomsten van het debat gebruiken om haar beleid te evalueren
en eventueel bij te stellen.Voorgesteld wordt om een Commissie Biotechnologie en
voedsel in te stellen. Deze commissie zal bestaan uit gezaghebbende personen
op de gebieden van biotechnologie, communicatie-wetenschappen, ethiek en menswetenschappen.
Deze commissie heeft de volgende taken:– de regie van het publieksdebat;– het formuleren van een eindrapportage aan de minister van LNV.
Dit najaar zal de minister van LNV de Tweede Kamer nader informeren over de
samenstelling van de commissie en de vormgeving van het debat.HOOFDSTUK 6 VISIE VAN DE OVERHEID OP ACTUELE ONDERWERPENIn dit hoofdstuk wordt ingegaan op enkele actuele onderwerpen ten aanzien
van de biotechnologie. Veel van deze onderwerpen overstijgen het terrein van
de biotechnologie.Enkele voorbeelden van dergelijke brede discussies zijn de volgende: Wat
zijn de kansen en perspectieven die nieuwe kennis en technologie bieden? Wat
zijn daarvan de maatschappelijke en ethische consequenties? Is het veelvuldig
gebruik van bestrijdingsmiddelen wel gewenst? In het kader van deze nota zijn
onderdelen van deze brede discussies die betrekking hebben op biotechnologie,
relevant. Kan bijvoorbeeld het gebruik van bestrijdingsmiddelen sterk worden
teruggedrongen door genetische modificatie? Of: hebben we wel voldoende inzicht
in de risico's die bestaan bij veldproeven met ggo's? Wil de samenleving wel
alle ontwikkelingen die technisch mogelijk zijn? Brengt het veelvuldig gebruik
van antibiotica door resistentieontwikkeling bij bacteriën het toekomstig
gebruik van antibiotica voor menselijke doeleinden niet in gevaar? In de onderstaande
paragrafen zullen onderdelen van dergelijke actuele onderwerpen in relatie
tot biotechnologie worden behandeld.6.1 AlgemeenAntibioticum-resistentiegenenAntibioticum-resistentiegenen worden tijdens de genetische modificatie
van planten toegepast om plantencellen of micro-organismen die de beoogde
modificatie bevatten, te selecteren. De vraag die de aanwezigheid van dergelijke
genen in planten heeft opgeroepen, is of die genen via de bodem of bij het
verteren van dat plantenmateriaal intact kunnen worden overgedragen naar ziekteverwekkende
bacteriën (zogenoemde «horizontale overdracht») in het maagdarmkanaal
van mens en dier. Als een dergelijke overdracht kan plaatshebben, zou dit
kunnen leiden tot toename van resistentie en daarmee een verminderde inzetbaarheid
van antibiotica in de humane of veterinaire gezondheidszorg.Dergelijke «horizontale» overdracht van planten naar bacteriën
is in de natuur en bij de teelt van gewassen slechts een enkele keer onder
methodologisch onjuiste proefomstandigheden waargenomen. Dit betekent dat
er uit deze experimenten geen conclusies getrokken kunnen worden met betrekking
tot het voorkomen en de mogelijkheid van horizontale genoverdracht in de natuur.
Theoretisch zou een dergelijke overdracht echter kunnen voorkomen bij grootschalige,
commerciële toepassingen. De vraag is vervolgens wat het effect van eventuele
overdracht zou zijn op de mogelijke inzetbaarheid van antibiotica in de humane
of veterinaire gezondheidszorg. Verschillende wetenschappelijke instellingen
in binnen- en buitenland hebben het risico van genoverdracht bestudeerd, waaronder
Commissie Genetische Modificatie (COGEM), Rijksinstituut voor de Kwaliteit
in Land- en Tuinbouw van de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (RIKILT-DLO),
het Scientific Steering Committee van de Europese Commissie en de FAO/WHO.
Hoewel de kans op overdracht als zeer gering wordt ingeschat, wordt uit voorzorg
toch door de meeste instanties aanbevolen om antibioticum-resistentiegenen
uit genetisch gemodificeerde planten te verwijderen alvorens deze grootschalig
in het milieu in te brengen. Tevens wordt aanbevolen het gebruik van die genen
te vermijden die planten resistent maken tegen antibiotica die nog voor de
humane of dierlijke gezondheidszorg relevant zijn.Tegen deze achtergrond, uitgaande van het voorzorgsbeginsel
en rekening houdend met bovengenoemde adviezen zal geen goedkeuring meer verleend
worden aan grootschalige marktintroductie van genetisch gemodificeerde organismen
die antibioticum-resistentiegenen bevatten. De toepassing van antibioticum-resistentiegenen
in genetisch gemodificeerde organismen ten behoeve van veldproeven zal worden
beperkt tot de genen nptII en hpt. Deze genen leiden tot resistenties tegen
antibiotica die niet meer van belang zijn voor de humane en dierlijke gezondheidszorg
en kunnen zonder risico op verminderde inzetbaarheid in veldproeven worden
toegepast. Conform de wens van de Tweede Kamer, neergelegd in de motie van
1 juli 1999, zal deze beleidslijn inzake antibioticum-resistentiegenen
aan de Europese Commissie worden meegedeeld.HandhavingHandhaving en controle in relatie tot producten die
tot de markt zijn toegelatenDe overheid stimuleert de ontwikkeling van analysemethoden. De ministeries
van LNV, VROM en VWS hebben in dit kader aan RIKILT-DLO de opdracht verstrekt
een analysemethode te ontwikkelen voor detectie van genetische modificaties
die is gebaseerd op de zogenaamde DNA-chiptechnologie. Deze technologie biedt
een betere mogelijkheid tot routinematig gebruik, een hogere toetssnelheid
en een eenvoudiger hanteerbaarheid van het testmateriaal dan bestaande methoden.Uit het RIKILT-DLO project voor multifunctionele detectiemethoden komt
naar voren dat twee punten erg belangrijk zijn:I. Het aanleveren van een goede, gevalideerde detectiemethode voor het
ggo door de aanvrager als voorwaarde voor het kunnen verkrijgen van een vergunning
voor veldproef en/of markttoelating.II. Het verplicht beschikbaar stellen van referentiemateriaal ten behoeve
van de ontwikkelingen van multidetectiemethoden door de overheid ten behoeve
van controle, monitoring en toezicht.Voorts worden op basis van het Europese vijfde Kaderprogramma diverse
projecten en werkgroepen gesubsidieerd, die zich bezig houden met het in kaart
brengen, ontwikkelen en verbeteren van methoden en technieken voor het vaststellen
van voedselveiligheid in relatie tot biotechnologie.Het Joint Research Center van de Europese Unie te Ispra (Italië)
heeft programma's lopen om te komen tot standaardisatie van analysetechnieken
binnen de Europese Unie.Toezicht in het kader van het Besluit GGODe controle van vergunde activiteiten door de Inspectie Milieuhygiëne
voor wat betreft «Ingeperkt Gebruik» vindt in eerste instantie
plaats op hoofdlijnen en steekproefsgewijs meer gedetailleerd. Deze werkwijze
is mogelijk door de aanpassing van de Regeling GGO in 1998 waardoor bedrijven
verplicht zijn een kwaliteitsmanagementsysteem te hebben inzake ggo's met
bepalingen over de interne organisatie, procedures, veiligheidsvoorschriften
en administratie.Het toezicht op de veldproeven vindt meer in detail plaats. Bij «Introductie
in het milieu-activiteiten» zijn ongeveer 20 vergunninghouders actief
op één of meerdere locaties. In de toekomst wordt gestreefd
naar een kwaliteitsmanagementsysteem analoog aan wat bij «Ingeperkt
Gebruik» praktijk is. Er zal met name meer getoetst worden op onderscheidbaarheid
en herkenbaarheid van de proefvelden en het toezicht van de bedrijven zelf
op de proefvelden. Daarbij zal tevens aandacht worden gegeven aan de omvang,
de locatie en de timing van de veldproeven en aan het aantal proefvelden.De Inspectie Milieuhygiëne zal meer thematisch
gericht gaan controleren. De controlefrequentie voor ingeperkt gebruik komt
op eens per twee jaar, die voor veldproeven blijft op gemiddeld eens per jaar.
Meer aandacht zal worden besteed aan invoer van ggo's, en aan ketenonderzoek
om eventuele niet-kennisgegeven activiteiten meer gericht op te sporen.In verband met de handhaafbaarheid van bijvoorbeeld
ggo-vrij voedsel zal er meer aandacht zijn voor monstername, detectie en identificatie
van genetisch gemodificeerde organismen. Daarom zal verder gewerkt worden
aan de ontwikkeling van een detectie- en identificatiemethode voor ggo's,
om verificatie eenvoudiger te maken.6.2 Onderwerpen in relatie tot milieuCOGEMSinds begin jaren tachtig is de COGEM het technisch wetenschappelijke
adviesorgaan voor de overheid inzake genetische modificatie. Het complexe
en sterk in ontwikkeling zijnde terrein van genetische modificatie heeft de
komende jaren nog steeds een sterke behoefte aan technisch wetenschappelijk
advies. Daarom is in 1997 de instelling van de COGEM geregeld in de Wet milieubeheer.Gelet op de vragen die zijn gesteld over de taak en de onafhankelijkheid
van de COGEM, zijn de samenstelling, de taak en de werkwijze nader bezien
met het oog op het versterken van de transparantie van de advisering en het
verhogen van de inbreng van de ecologische kennis. De transparantie van de
werkwijze wordt momenteel bevorderd door het openbaar zijn van de adviezen
en de vergaderingen van de COGEM en van haar subcommissies.De taak van de COGEM zal zijn een technisch-wetenschappelijke advisering
(gevraagd en ongevraagd), waarbij rekening dient te worden gehouden met de
maatschappelijke ontwikkelingen op het gebied van genetische modificatie en
waarbij wordt opengestaan voor discussie. Dit betekent dat de COGEM niet alleen
bij de advisering over individuele gevallen rekening moet houden met deze
ontwikkelingen maar ook dat zij periodiek moet aangegeven welke ontwikkelingen
er zijn te verwachten. Om deze taak te kunnen vervullen
zal de COGEM worden uitgebreid. Enkele nieuwe leden zullen worden benoemd
met deskundigheid in de sfeer van de ecologie, ethiek en maatschappijwetenschappen.Om de transparantie te verbeteren zal de COGEM periodiek
inzicht moeten geven, op een hoger abstractieniveau dan bij individuele advisering,
in de wijze waarop onder andere de risicobeoordeling binnen de maatschappelijke
context plaats zal vinden en waarbij zij expliciet aandacht zal besteden aan
wetenschappelijke twijfels en onzekerheden. Daarnaast zal zij bij haar adviezen
in individuele aanvragen meer openheid moeten geven over de gevolgde risicobeoordeling.Afweging aanvaardbaar risico, ecologische effecten en
(on)omkeerbaarheidHet voorzorgsbeginsel is een van de uitgangspunten die het ministerie
van VROM hanteert bij de uitvoering van de het Besluit GGO. Dit voorzorgsbeginsel
is geïmplementeerd in het Besluit GGO door bijvoorbeeld een vergunningensysteem
te introduceren voor veldproeven met ggo's (gewassen) waarbij alleen die toepassingen
met ggo's worden goedgekeurd waarvan door middel van een risicobeoordeling
is aangetoond dat de potentiële risico's van de betreffende toepassing
aanvaardbaar zijn.Een risicobeoordeling van ggo's voor veldproeven vindt plaats volgens
«de geval voor geval» en «de stap voor stap» methode.
Dit betekent dat elke toepassing van ggo's bij de behandeling van een aanvraag
apart beoordeeld wordt en dat de risicobeoordeling op de specifieke situatie
van de toepassing wordt toegesneden. Dit betekent tevens dat bij een aanvraag
om vergunning een uitgebreide karakterisatie van het ggo en een uitgebreide
beschrijving van de voorgenomen handelingen met het ggo moet worden aangeleverd. De risicobeoordeling begint dan vervolgens met een identificatie van potentiële
nadelige effecten voor mens en milieu ten gevolge van de ingebrachte genetische
eigenschappen, het gebruikte organisme, de specifieke toepassing en de omstandigheden
waarin de toepassing zal worden gebruikt. Onder de nadelige gevolgen voor
mens en milieu worden de effecten voor het ecosysteem en de veevoederveiligheid
meegenomen. De identificatie van nadelige effecten wordt gevolgd door een
inschatting van de waarschijnlijkheid dat een dergelijk effect zal optreden.
Het uiteindelijke risico is een combinatie van de ernst van een bepaald effect
en de waarschijnlijkheid dat het zal optreden. Hoe ernstiger het effect dan
wel hoe groter de waarschijnlijkheid, hoe hoger het risico.In de inschatting van de waarschijnlijkheid dat een bepaald effect zal
optreden, komen onzekerheden voor. Een voorbeeld daarvan is de kans dat een
gen (bijvoorbeeld een antibioticum-resistentiegen) van een genetische gemodificeerde
plant wordt overgedragen naar andere soortverwanten of bacteriën. In geval er geen afdoende gegevens beschikbaar zijn voor het maken
van een inschatting van de kans op dergelijke uitkruising of overdracht, wordt
er van uitgegaan, dát uitkruising of overdracht plaats vindt en wordt
de vraag gesteld wat de effecten daarvan zouden zijn. In dergelijke gevallen
wordt dus uitgegaan van een «worst-case» benadering.EcologieZoals hiervoor is gesteld, worden de mogelijke effecten van ggo's op het
ecosysteem meegenomen bij de beoordeling van de risico's voor mens en milieu.
Sommigen vinden dat de kennis en de ervaring die agrarische en veredelingsbedrijven
vaak gedurende reeds tientallen en soms honderden jaren hebben opgedaan middels
de klassieke veredeling en de teelt van bepaalde voedingsgewassen, gebruikt
kan worden om de ecologische effecten van een te introduceren genetisch gemodificeerd
gewas op een verantwoorde wijze in te schatten. Door deze kennis en ervaring
samen te voegen met de informatie die via monitoring verzameld wordt tijdens
de «stap voor stap» methode en het ontwikkelingstraject van het
genetisch gemodificeerde gewas, zou een goede inschatting kunnen worden gemaakt
van de mogelijke risico's die de introductie of markttoelating voor het ecosysteem
zou kunnen hebben.Anderen menen echter dat de huidige kennis van de ecologie te beperkt
is om grootschalige veldproeven dan wel markttoelatingen op een veilige wijze
te kunnen uitvoeren. Zij menen dat er eerst meer onderzoek zou moeten plaatsvinden
naar de mogelijke effecten van ggo's op het ecosysteem waar zij worden geïntroduceerd.
Voorts vinden zij dat er meer voorzichtigheid moet worden betracht om onomkeerbare
situaties te voorkomen.De beschikbare fundamentele kennis van ecologische systemen en mogelijke
ecologische effecten is inderdaad van beperkte omvang. De uitbreiding van
deze kennis zal naar verwachting nog vele jaren doorgaan. In die context is
het van belang te constateren dat in relatie tot de beheersbaarheid van eventuele
ecologische risico's, er belangrijke verschillen bestaan tussen de diverse
organismen – nog los van genetische modificatie – en toe te passen
modificaties.De risico's worden dus op basis van beschikbare gegevens of, indien deze
niet beschikbaar zijn, op basis van «worst-case» ingeschat. Indien
de risico's aanvaardbaar worden geacht, wordt toestemming verleend voor een
veldproef met ggo's. De introductie zal altijd plaatsvinden conform deze voorzorgslijn.
Bij gebrek aan voldoende gegevens kan een niveau van aanvaardbaar risico ook
worden verkregen door een reeks van aanvullende voorschriften op te leggen,
zoals het verwijderen van bloeiwijzen, het inperken van het areaal
waarop wordt gewerkt, het uitvoeren van de veldproef in een bepaalde periode
van het jaar, etc. Dergelijke voorschriften kunnen na verloop van tijd en
met de toename van kennis, worden aangepast.Het resultaat is dat alleen die veldproeven of markttoelatingen
zullen worden toegestaan waarvoor op een wetenschappelijke wijze in voldoende
mate is aangetoond dat zij geen of een aanvaardbaar risico voor mens en milieu
hebben. Pas als door middel van de «stap voor stap» benadering
en door een zeer uitvoerige risicoanalyse aannemelijk is gemaakt dat een gewas
geen of een aanvaardbaar risico voor mens en milieu met zich meedraagt, zal
worden overgegaan tot toelating op de markt.Wanneer op basis van onvoldoende zekerheden in de aannames
de risico's te groot worden geacht – omdat de effecten ernstig kunnen
zijn en de waarschijnlijkheid dat ze optreden te groot – dan wordt conform
het voorzorgsbeginsel besloten dat de introductie niet wordt toegestaan.(On)omkeerbaarheidDe mate van (on)omkeerbaarheid van de effecten van de veldproeven wordt
eveneens bij de beoordeling meegenomen. Belangrijke parameters bij deze beoordeling
zijn:– mogelijkheden voor uitkruising met wilde verwanten;– of een ggo dan wel een kruisingsproduct zich zelfstandig in Nederland
kan handhaven;– de mate van zekerheid waarmee mogelijke effecten kunnen worden
voorspeld en de beheersbaarheid van de eventuele mogelijke effecten. De mate
van zekerheid dan wel beheersbaarheid wordt naast de eigenschappen van de
plant ook bepaald door de grootte van de veldproef.Aangezien veldproeven alleen worden toegestaan indien de risico's aanvaardbaar
laag zijn, betekent dit dat een veldproef voor een plant die a. zich niet
uitkruist met wilde verwanten; b. zich niet in het milieu kan handhaven; en
c. waarbij de mate van zekerheid over de mogelijke effecten groot is, eerder
kan worden toegestaan dan voor een plant waarvoor de omgekeerde situatie geldt.
Dit heeft tot gevolg dat bijvoorbeeld voor een veldproef met wortel, veel
gegevens nodig zijn over het gedrag van de ggo-plant om te kunnen beoordelen
of de risico's tot zo'n aanvaardbaar niveau kunnen worden teruggebracht. Dit
betekent ook dat bij stijgende grootte van de veldproef de beheersbaarheid
en zekerheid over de mogelijke effecten afneemt en dat er dus meer kennis
over het gedrag van de ggo-plant beschikbaar moet zijn voordat dergelijke
veldproeven kunnen worden toegestaan. Daarnaast kunnen eventuele mogelijke
risico's tot een aanvaardbaar niveau worden terug gebracht door het hanteren
van isolatieafstanden tussen ggo- en niet-ggo-gewassen.De methodiek van risicobeoordelingen zal worden geëvalueerd en zo
nodig worden bijgesteld. Bij de risicobeoordelingen zal tevens nadrukkelijker
aandacht worden besteed aan mogelijke ecologische effecten van introductie
van ggo's in het milieu en van markttoelatingen van ggo's. Onderzocht zal
worden hoe het ecologische aspect bij de risicobeoordeling beter in de regelgeving
kan worden verankerd.De transparantie van de uitgevoerde risicobeoordeling
in het kader van de vergunningverlening van het Besluit GGOen de wijze waarop
de locatie van de veldproef is aangegeven in de vergunning wordt verbeterd.De constateringen ten aanzien van ecologisch onderzoek
en monitoring zijn tevens voor de minister van VROM aanleiding om de komende
jaren, naast het eerder genoemde fundamentele onderzoek naar de werking van ecosystemen, meer financiële middelen voor onderzoek op ecologisch
gebied uit te trekken. Dit onderzoek wordt uitgevoerd in opdracht van het
ministerie van VROM. De projecten zullen worden geformuleerd mede naar aanleiding
van de onderzoeksvragen die zich bij de advisering van veldproeven en marktaanvragen
voordoen en daarbij zal zo veel mogelijk gebruik worden gemaakt van de ervaringen
op het gebied van ecologisch onderzoek in het buitenland.Daarnaast zal het ecologisch onderzoek een belangrijkere
rol gaan spelen bij de monitoring van producten nadat ze op de markt zijn
toegelaten. In de nabije toekomst zullen onder meer in EU-verband ideeën
ontwikkeld worden over hetgeen er, bovenop de bestaande monitoring door bedrijven,
aan extra onderzoeksinspanningen nodig is om de introductie van nieuwe gewassen
goed te kunnen volgen.Bestrijdingsmiddelen en ggo'sTegen het gebruik van herbicide-resistentiegenen in ggo-gewassen bij veldproeven
wordt in het kader van het Besluit GGO vaak beroep aangetekend. Het beroep
richt zich dan tegen de mogelijke effecten die zich kunnen voordoen als het
ggo gecombineerd wordt met het bestrijdingsmiddel en daarnaast op de vraag
of het gebruik van bestrijdingsmiddelen sowieso wel gewenst is. De toelaatbaarheid
van bestrijdingsmiddelen voor toepassing bij bepaalde gewassen wordt geregeld
in het kader van de Bestrijdingsmiddelenwet. LNV organiseert in het najaar
2000 een discussiebijeenkomst met maatschappelijke partners om te komen tot
beleidsopties voor het gewasbeschermingbeleid in relatie tot biotechnologie.
De uitkomsten kunnen bijdragen aan oplossingen voor de hier gestelde problematiek.De ministers van LNV en VROM zullen het toelatingsbeleid
van het College voor de toelating van bestrijdingsmiddelen met betrekking
tot de aard en omvang van het gebruik van bestrijdingsmiddelen bij genetisch
gemodificeerde gewassen onderzoeken. Voor eventuele manco's zullen voorzover
mogelijk oplossingen worden gezocht in bestaande regelgeving (Bestrijdingsmiddelenwet).6.3 Onderwerpen in relatie tot de gezondheidszorgEffecten van de biotechnologische ontwikkelingen op de
gezondheidszorgDe huidige en de toekomstige toepassingen van biotechnologie binnen de
gezondheidszorg betreffen zowel de toepassingen die zich direct richten op
het gebruik van informatie over de organisatie van genetische informatie in
het menselijke genoom (de zogeheten genomics), alsmede de toepassingen die
zich bijvoorbeeld richten op kloneren, gentherapie, xenotransplantatie of
het gebruik van ggo's voor de productie van geneesmiddelen. Hoewel voor het
merendeel van deze toepassingen geldt dat er nog geen sprake is van routinematig
gebruik, mag er toch van worden uitgegaan dat de invloed van biotechnologie
binnen de gezondheidszorgsector groot is waar het zulke belangrijke aangrijpingspunten
biedt voor nieuwe methoden ter verbetering van diagnostiek, preventie en behandeling
van ziekten. Naast deze productgerichte effecten heeft de biotechnologie tevens
een invloed op de organisatie en infrastructuur van de zorg. De meest in het
oog springende tendens is het toenemende belang van preventie (voorspellende
geneeskunde). Een andere tendens die sterk zal doorzetten is de extramuralisering
die mogelijk wordt gemaakt door ondersteunende casu quo vervangende medische
technologie en de substitutie van operatieve ingrepen. Als gevolg hiervan
zal het noodzakelijk zijn de structuur van de gezondheidszorg in de toekomst
hierop aan te passen. In beginsel staat het kabinet positief tegenover de toepassing van de
moderne biotechnologie voor het realiseren van nieuwe methoden voor de diagnostiek,
preventie of behandeling van ziekten bij mensen. Overigens verkeren veel toepassingen
nog in de onderzoeksfase en is er nog een lange weg te gaan voordat er van
routinematige toepassing sprake kan zijn. Of en waar een bepaalde nieuwe mogelijkheid
daadwerkelijk in de zorg zal worden toegepast, zal niet alleen afhangen van
de antwoorden op de vragen over ethische aanvaardbaarheid en kwaliteit en
veiligheid van de nieuwe toepassing, maar uiteraard ook van de financiële
aspecten die daaraan verbonden zijn. Het wettelijk instrumentarium is voldoende
om een verantwoorde introductie van ggo's in de gezondheidszorg verder te
begeleiden. Met betrekking tot de integrale gezondheidszorg wordt momenteel
bezien of het wettelijk instrumentarium voldoende is om op een verantwoorde
wijze de toepassing van de biotechnologie in de gezondheidszorg te begeleiden.
Het zal noodzakelijk zijn om naast aandacht aan de productgerichte effecten
van biotechnologie tevens aandacht te besteden aan veranderingen van de organisatie
van de gezondheidszorg.Het voornemen is daarom om de Stichting Toekomstscenario's
Gezondheidszorg te vragen om de mogelijke toekomstige invloed van de biotechnologie
op de organisatie van de gezondheidszorg nader in kaart te laten brengen.Daarnaast lopen er verschillende initiatieven met innovatie als onderwerp.
De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) werkt aan een verkennende studie
over technologische innovatie in de zorgsector. De Raad voor Gezondheidsonderzoek
(RGO) zal een advies schrijven over technologische innovatie en gezondheidsonderzoek.
De RGO en de Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT) doen samen een toekomstverkenning
naar transmurale thuiszorgtechniek.DiagnostiekDe minister van VWS zal de Tweede Kamer nog dit jaar op meer gedetailleerde
wijze informeren over de toepassing van genetica in de gezondheidszorg en
de gevolgen daarvan. De nota zal ingaan op de genetische diagnostiek maar
ook bijvoorbeeld op de toepassing van genetica bij de behandeling van patiënten.
Tevens zal ook worden ingegaan op de maatschappelijke, psychosociale, juridische
en medisch-ethische aspecten die aan deze toepassingen verbonden zijn.FarmacieBiotechnologische technieken worden al vanaf de jaren 70 binnen de farmaceutische
sector toegepast voor de productie van geneesmiddelen. Innovaties worden met
name verwacht op het terrein van de zogenaamde pharmacogenomics. Pharmacogenomics
is het onderzoeksterrein dat zich primair richt op het verband tussen de genetische
factoren en de werking van bepaalde geneesmiddelen bij patiënten. Resultaten
verkregen uit pharmacogenomics onderzoek zullen leiden tot meer inzicht in
de verschillen die bij patiënten optreden in de opname van medicijnen
en metabolisme. Medicijnen kunnen zo beter op de patiënt worden afgestemd
en daarmee kunnen onnodig nadelige effecten worden voorkomen. Daar staat echter
tegenover dat deze nieuwe medicijnen mogelijk ook juist de druk op de kosten
binnen de gezondheidszorg verhogen als gevolg van vaak hoge kostprijzen van
de medicijnen, levensverlengende maar niet genezende werking, langlopende
medicatie en vroegtijdige diagnose.WeesgeneesmiddelenIn 1997 heeft de minister van VWS advies gevraagd aan de RGO met betrekking
tot het beleid over weesgeneesmiddelen. In 1998 heeft de RGO advies uitgebracht
over de weesgeneesmiddelen. Onlangs heeft de minister haar standpunt
hierover naar de Tweede Kamer gestuurd (brief van 31 maart, GMV 2 058 906).
Geneesmiddelen voor zeldzame ziekten, de zogenoemde weesgeneesmiddelen zullen
vaak worden ontwikkeld met behulp van biotechnologische technieken.Ter bevordering van de ontwikkeling van weesgeneesmiddelen
zal een coördinerende nationale structuur weesgeneesmiddelen worden ingesteld,
onder te brengen bij het gebied Medische Wetenschappen van de Nederlandse
organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (MW-NWO).Deze structuur
zal zich richten op het bevorderen van de ontwikkeling van weesgeneesmiddelen
en verbetering van de informatievoorziening aan patiënten. De nieuwe
structuur moet een platform zijn voor alle betrokken individuen en organisaties
zoals patiënten, onderzoekers, behandelaars, farmaceutische industrie
en verzekeraars.BiomaterialenHet gebruik van biomaterialen van humane afkomst is de afgelopen jaren
sterk toegenomen. Het gebruik van biomaterialen roept vragen op die liggen
op het terrein van de ethiek en recht. In dit kader wordt momenteel binnen
VWS gewerkt aan diverse wetsvoorstellen, waaronder het wetsvoorstel nader
gebruik lichaamsmateriaal.Het gebruik van biomaterialen roept eveneens vragen op ten aanzien van
kwaliteit en veiligheid. Zo moet de ontvangende patiënt er op kunnen
vertrouwen dat het therapeutisch toegepaste biomateriaal kwalitatief goed
en veilig is. Om de risico's van het gebruik van humaan lichaamsmateriaal
in de gezondheidszorg zoveel mogelijk te beperken en de kwaliteit en veiligheid
van het lichaamsmateriaal te waarborgen, wordt binnen het ministerie van VWS
het wetsvoorstel «veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal dat bestemd
is voor geneeskundige behandeling» nader uitgewerkt. Thans staat nog
ter discussie in hoeverre de op industriële wijze vervaardigde biomaterialen
binnen de reikwijdte van het wetsvoorstel zullen vallen.GentherapieNa het verzoek van de minister van VWS is in 1997 een advies van de Gezondheidsraad
inzake gentherapie uitgebracht. Het advies richtte zich onder andere op de
bundeling van krachten om patiëntgebonden onderzoek op het terrein van
de gentherapie tot ontwikkeling te brengen. Daarnaast werd door de Raad aanbevolen
een haalbaarheidsonderzoek op te zetten naar een laagdrempelige, breed toegankelijke,
centrale faciliteit, voor de productie en kwaliteitscontrole van gentherapievectoren
onder Good Manufacturing Practice condities. In april 1998 is het kabinetsstandpunt
naar aanleiding van het advies van de Gezondheidsraad inzake gentherapie aan
de Kamer aangeboden (TK1997–1998, 25 973, nr.1). Daarin werd aangegeven
dat het advies van de Gezondheidsraad zou worden gevolgd en dat de ondersteuning
van een dergelijke centrale faciliteit zou worden bezien in het kader van
het nationale weesgeneesmiddelenbeleid (zogenaamde orphan drug). Op 27 maart
jongstleden is de haalbaarheidsstudie, verricht door de Nederlandse organisatie
voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO-Preventie en Gezondheid),
aan de minister van VWS aangeboden.Tegen het eind van dit jaar zal het standpunt naar aanleiding van de studie
«Haalbaarheid Centrale Faciliteit voor Vectorproductie» naar de
Tweede Kamer worden gezonden.In het bovenstaande is met gentherapie bedoeld somatische gentherapie,
dat wil zeggen het aanbrengen van veranderingen in het erfelijk materiaal
van lichaamscellen van de mens. Daarvan moet worden onderscheiden het begrip
kiembaangentherapie, waaronder wordt verstaan het aanbrengen van veranderingen
in kiembaancellen (geslachtscellen of cellen van een zeer jong embryo), die
vervolgens erfelijk overdraagbaar zijn. Op het uitvoeren van
kiembaangentherapie rust in Nederland momenteel een moratorium (TK 1998–1999,
25 973, nr. 2).XenotransplantatieOp 2 februari van dit jaar heeft met de Kamer een Algemeen Overleg over
xenotransplantatie plaats gevonden naar aanleiding van het kabinetsstandpunt
op het advies van de Gezondheidsraad inzake Xenotransplantatie (TK 1998–1999,
26 335 nr. 1). Naar aanleiding van het Algemeen Overleg is een motie
(TK 1999–2000, 26 335, nr. 5) door de Kamer aangenomen over het
realiseren van een (tijdelijk) moratorium op het uitvoeren van vrijwel al
het klinische onderzoek én de klinische toepassing op het gebied van
xenotransplantatie.Principieel-ethische redenen vormden minder de aanleiding voor het willen
instellen van een moratorium op xenotransplantatie, dan de opvatting dat op
dit moment aan xenotransplantatie nog te veel onbekende risico's verbonden
zijn. Daarbij gaat het in zijn algemeenheid om risico's op het besmetten van
de ontvanger met overdraagbare ziekteverwekkers die in xenotransplantaten
kunnen voorkomen, en wanneer levende bestanddelen worden gebruikt, in het
bijzonder om het risico op de overdracht van endogene retrovirussen.Dit najaar zal door middel van een algemene maatregel van bestuur op grond
van artikel 3, eerste lid, van de Wet op bijzondere medische verrichtingen
een tijdelijk moratorium op klinisch onderzoek met en klinische toepassing
van levende dierlijke bestanddelen zijn gerealiseerd. Ten aanzien van preklinisch
onderzoek bij dieren is door de Tweede Kamer de wens tot een verbod niet uitgesproken.
Dit betekent dat dergelijk onderzoek onder strikte voorwaarden van het huidige
«nee, tenzij-beleid» wel door mag blijven gaan (Besluit biotechnologie
bij dieren van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren).EthiekDiverse actuele onderwerpen op het terrein van de biotechnologie in relatie
tot de gezondheidszorg krijgen nationaal en internationaal de aandacht vanuit
ethisch, juridisch en maatschappelijk perspectief. Discussies binnen United
Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation (UNESCO), WHO, OESO,
EU en Raad van Europa hebben weerslag gekregen in aanbevelingen, richtlijnen
en een verdrag (te weten het Verdrag van de Raad van Europa inzake mensenrechten
en biogeneeskunde). De discussies hebben onder meer betrekking op de aanvaardbaarheid
van kloneringstechnieken en handelingen met geslachtscellen en embryo's.Wat betreft kloneren wenst het kabinet, zolang de discussie daarover in
Nederland niet is afgerond, de mogelijkheid van kloneren gericht op de ontwikkeling
van (lichaamseigen) cellen, weefsels en mogelijk in de toekomst organen, niet
op voorhand uit te sluiten. Om die reden worden de internationale discussies
nauwlettend gevolgd, mede met het oog op de weerslag die het debat krijgt
in officiële teksten.Voor wat betreft geslachtscellen en embryo's worden in relatie tot kloneren
in het in voorbereiding zijnde wetsvoorstel Embryowet voorwaarden en grenzen
gesteld aan het wetenschappelijk onderzoek en de klinische toepassingen. Voor
bepaalde handelingen met geslachtscellen en embryo's die moreel ontoelaatbaar
worden beschouwd, zal, in lijn met de internationale consensus, een verbod
gelden.Ten aanzien van het toepassen van biotechnologische technieken blijft
het «nee, tenzij»-principe zoals vastgelegd in de Gezondheids-
en welzijnswet voor dieren en het Besluit biotechnologie bij dieren van kracht.
Door middel van dit wettelijk kader worden de ethische aspecten van biotechnologie
bij dieren meegewogen. Deze regelgeving is onlangs geëvalueerd en
op 20 april 2000 is het resultaat ervan naar de Tweede Kamer gezonden (TK
1999–2000, 19 744, nr. 28).6.3 Onderwerpen in relatie tot landbouw, natuur en voedingBinnen de samenleving staan een aantal aspecten in relatie tot de uitvoering
van de huidige regelgeving ter discussie. Enkele daarvan zijn in hoofdstuk
4 en 5 aan de orde geweest zoals transparantie en de procedure rond veldproeven
en markttoelatingen. Voor de landbouw en voeding specifieke aspecten zijn:
etikettering, keuzevrijheid en voedselveiligheid.Etikettering, keuzevrijheid en voedselveiligheidDe verplichte informatie over de aanwezigheid van ggo's of hun producten
in voedingsmiddelen is niet sluitend geregeld. Zo zijn belangrijke ingrediënten
van ggo's, die chemisch identiek zijn aan ingrediënten die op klassieke
wijze zijn verkregen, (sojaolie, in de toekomst suiker) van de etiketteringsplicht
uitgezonderd. Dit maakt een echte keuze door de consument, die gentechvrij
voedsel wil eten, onmogelijk.Inmiddels heeft de Europese Commissie het witboek voedselveiligheid opgesteld.
Hierin wordt aangekondigd dat er een Europees Agentschap voor voedselveiligheid
komt dat de ontbrekende regelgeving voor diervoeders (Novel Feeds), voor genetisch
gemodificeerde zaden (Novel Seeds), voor gentechvrije ketens buiten de biologische
landbouw ter hand wordt genomen. Ook heeft de Commissie een verbetering van
de etiketteringsvoorschriften van voedingsmiddelen die geproduceerd zijn met
gentechnologie, voor ogen.Het Nederlandse voedingsbedrijfsleven en maatschappelijke organisaties
hebben – in overleg met de ministeries van LNV en VWS – te kennen
gegeven mee te willen werken aan oplossingen die leiden tot een verbeterde
en transparante etikettering van producten die met behulp van gentechnologie
zijn geproduceerd. De productie door de gehele keten heen wordt hierbij betrokken,
evenals de problematiek van de gentechvrije ketens (inclusief de biologische
landbouw). In dit verband zullen vooral regelgeving, handhaving en controle
worden uitgewerkt.In het kader van het Witboek Voedselveiligheid en de
Europese regelgeving voor diervoeders, nieuwe voedingsmiddelen en andere productregelgeving
met betrekking tot gentechproducten, zal worden ingezet op zo volledig mogelijke
etikettering. Ter ondersteuning van een optimale invoering van de systematiek
voor het complex van gentechvrije productieketens en gentechproducten zal
de stimulering van innovatieve projecten (versterkt) worden voortgezet.6.4 Financiële aspectenVoor een belangrijk deel van het beschreven beleid zijn, voor zover dat
nodig is, in de begroting van de verschillende ministeries reeds financiële
voorzieningen getroffen. In deze paragraaf is samengevat op welke wijze de
verschillende voornemens zijn of zullen worden gefinancierd.VernieuwingsimpulsDe eerste tranche van de Vernieuwingsimpuls bedraagt Mfl 30, en is in
2000 van start gegaan. Het budget van de Vernieuwingsimpuls zal worden uitgebreid.
De minister van OCenW heeft NWO, KNAW en VSNU gevraagd voor deze uitbreiding
een voorstel uit te werken. Te verwachten valt dat de organisaties daarbij
een themagerichte insteek zullen kiezen. Alsdan mag verwacht worden dat er
voor biotechnologisch onderzoek, met name genomics, ruimte zal worden geboden.
De samenstelling van dit generieke instrument is als volgt Mfl 55, waarvan
Mfl 40 uit OCenW-begroting en 15 Mfl uit de vrijvallende stimuleringsgelden
die geoormerkt zijn in NWO-budget, Mfl 2 uit de LNV-begroting, tot tot maximaal
Mfl 50 uit de reguliere NWO middelen en tot maximaal Mfl 50 uit reguliere
universitaire middelen.Programma biomoleculaire informaticaDit programma zal volledig woorden betaald het NWO-budget. Voor dit programma
is maximaal 20 Mfl 20 beschikbaar.Stimuleringsprogramma voor Innovatief Geneesmiddelenonderzoek
en Ondernemerschap in NederlandDe financiering van dit programma is als volgt geregeld: Mfl 5 uit het
NWO-budget, Mfl 4 uit EZ begroting voor 1998, Mfl 3,5 stimuleringsgelden door
OCenW geoormerkt in NWO-budget en Mfl 2 uit de meerjaren begroting van VWS.
De Tweede Kamer is bij brief van 31 maart 2000 door de Minister van VWS over
het Stimuleringsprogramma geïnformeerd (TK, vergaderjaar 1999–2000,
26 800 XVI, nr. 80).Onderzoeksprogramma's landbouw m.b.t. biotechnologieVoor de financiering: van deze programma's is 40 milj. per jaar opgenomen
in de begroting van LNV.Actieplan Life SciencesOver de opzet van het actieplan Life Sciences zijn beide Kamers op 9 februari
2000 in een brief van de minister van Economische Zaken op 9 februari 2000
uitgebreid geïnformeerd. Het voor dit programma bechikbare budget is
al opgenomen in de meerjarenbegroting van EZ.COGEM en het ecologisch onderzoekDe financiële ruimte voor zowel de uitbreiding van de COGEM met leden
met deskundigheid in de sfeer van ecologie, ethiek en maatschappijwetenschappen
als het onderzoek op het terrein van de ecologie wordt betaald uit de VROM
begroting.HOOFDSTUK 7 SAMENVATTING EN BELEIDSVOORNEMENSIn deze nota is een overzicht gegeven van het kabinetsbeleid inzake de
biotechnologie. Daarnaast is in bijlage 2 bij deze nota een uitgebreide feitelijke
beschrijving opgenomen van de huidige stand van zaken, van de ontwikkelingen
en de toepassingen van biotechnologie. Op grond van dit overzicht komt het
kabinet tot de conclusie dat de enorme ontwikkeling die de biotechnologie
de afgelopen jaren heeft doorgemaakt de komende jaren in versneld tempo zal
worden doorgezet. Er wordt verwacht dat de ontwikkelingen in de biotechnologie
de komende jaren vergelijkbaar zullen zijn aan de ontwikkelingen die zich
bij de ICT hebben voorgedaan. De biotechnologie zal derhalve een grote invloed
gaan uitoefenen op de maatschappij en samenleving, waarbij vooruitgang zal
worden geboekt op het gebied van de gezondheidszorg, de landbouw en voeding,
de procesindustrie en de milieusector. Afgezien van de vraag of alle ontwikkelingen
in de biotechnologie gewenst zijn, is het kabinet van mening dat de biotechnologische
ontwikkelingen niet zijn tegen te houden omdat zij plaats vinden in een mondiaal
kader. Binnen dit perspectief kiest zij er voor om de ontwikkeling van de
biotechnologie op een verantwoorde manier te stimuleren.Verantwoord betekent in geval dat er randvoorwaarden aan de toepassingen
zullen worden gesteld opdat mogelijke risico's verbonden aan de toepassingen
aanvaardbaar zijn. De afgelopen decennia is er een stelsel van regels in het
leven geroepen opdat gegarandeerd wordt dat deze mogelijke risico's
aanvaardbaar worden gehouden. Het kabinet is van mening dat dit stelsel van
regels en het gevoerde beleid thans werkbaar is en in grote lijnen voldoet,
maar dat bepaalde aspecten voor enige verbeteringen vatbaar zijn.De Nederlandse regelgeving voor biotechnologie wordt in belangrijke mate
bepaald door internationale verdragen, EU-richtlijnen en -verordeningen e.d.
Dit internationale kader is evenwel niet statisch, maar ook zelf dynamisch,
getuige de voorgestelde herziening van Richtlijn 90/220/EU en het recent totstandgekomen
Bioveiligheidsprotocol.Nederland steunt de Europese Commissie in haar voornemen de wijziging
van Richtlijn 90/220/EU alvast te gaan uitvoeren alsof de wijziging reeds
van kracht zou zijn, uiteraard met behoud van alle waarborgen van zorgvuldigheid.Het kabinet heeft deze gesignaleerde verbeteringen vervolgens vertaald
in beleidsvoornemens ten aanzien van de volgende punten.Kennisontwikkeling en innovatieDe kennisontwikkeling zal gestimuleerd worden door uitvoering te geven
aan de vernieuwingsimpuls bij NWO volgens een voorstel dat dit najaar beschikbaar
zal zijn. Daarnaast zal nog dit kalenderjaar een kabinetsstandpunt worden
uitgewerkt op het gebied van genomics.De inmiddels ontplooide activiteiten vanuit EZ ter stimulering van innovatie
en nieuw ondernemerschap op het gebied van life sciences zullen krachtig via
het actieplan Life Sciences en met inzet van het generieke technologie-instrumentarium
worden voortgezet. De Tweede Kamer zal over de voortgang hiervan jaarlijks
worden geïnformeerd.Het gebruik van antibioticum-resistentiegenen bij plantenEr zal geen goedkeuring meer verleend worden aan grootschalige marktintroductie
van genetisch gemodificeerde organismen die antibioticum-resistentiegenen
bevatten. De toepassing van antibioticum-resistentiegenen in genetisch gemodificeerde
organismen ten behoeve van veldproeven zal worden beperkt tot de genen nptII
en hpt. Deze genen leiden tot resistenties tegen antibiotica die niet meer
van belang zijn voor de humane en dierlijke gezondheidszorg en kunnen zonder
risico op verminderde inzetbaarheid in veldproeven worden toegepast. Conform
de wens van de Tweede Kamer, neergelegd in de motie van 1 juli 1999, zal deze
beleidslijn inzake antibioticum-resistentiegenen aan de Europese Commissie
worden meegedeeld.COGEMDe taak van de COGEM zal zijn een technische wetenschappelijke advisering
(gevraagd en ongevraagd), waarbij rekening dient te worden gehouden met de
maatschappelijke ontwikkelingen op het gebied van genetische modificatie en
waarbij wordt opgestaan voor discussie. Om deze taak te kunnen vervullen zal
de COGEM worden uitgebreid. Hierbij zullen enkele nieuwe leden worden benoemd
met deskundigheid in de sfeer van de ecologie, ethiek en maatschappijwetenschappen.Daarnaast zal de COGEM ter verbetering van de transparantie periodiek
inzicht geven, op een hoger abstractieniveau dan bij individuele advisering,
in de wijze waarop onder andere de risicobeoordeling binnen de maatschappelijke
context plaats zal vinden en waarbij zij expliciet aandacht zal besteden aan
wetenschappelijke twijfels en onzekerheden.Etikettering en keuzevrijheid consumentOm de consument een keuze mogelijk te maken voor het al dan niet eten
van gentechvrij voedsel, zal in het kader van Europese regelgeving voor diervoeders,
nieuwe voedingsmiddelen en andere productregelgeving met betrekking
tot ggo's en producten hiervan afkomstig, worden ingezet op zo volledig mogelijke
etikettering van producten die ggo's bevatten of stoffen bevatten die afkomstig
zijn van ggo's. Daarnaast zullen innovatieve projecten voor het opzetten van
gentechvrije ketens, certificering en etikettering worden gestimuleerd. Onderzoek
naar de effecten van de inbouw van complexe genencombinaties op voedselveiligheid
zal worden bevorderd.Maatschappelijk debat biotechnologie en voedselproductieDe resultaten van het publieksonderzoek en de verkennende fase leiden
ertoe dat het kabinet besloten heeft om het publieksdebat specifiek te richten
op de ethische en maatschappelijke aspecten van (moderne) biotechnologie en
voedsel. Het doel van het debat is te verhelderen onder welke randvoorwaarden
biotechnologie met betrekking tot voedsel maatschappelijk acceptabel is. Het
is de bedoeling om in 2001 een debat te starten waarbij een breed publiek
wordt bereikt, met inbegrip van belanghebbende organisaties. Voorafgaand aan
het eigenlijke debat zal het publiek uitgebreid van informatie worden voorzien.
Het kabinet zal de uitkomsten van het debat gebruiken om haar beleid te evalueren
en eventueel bij te stellen.Commissie Biotechnologie en voedselproductieVoorgesteld wordt om een Commissie Biotechnologie en voedsel in te stellen.
Deze commissie zal bestaan uit gezaghebbende personen op de gebieden van biotechnologie,
communicatiewetenschappen, ethiek en menswetenschappen. Deze commissie heeft
de volgende taken:– de regie van het publieksdebat;– het formuleren van een eindrapportage aan de minister van LNV.Dit najaar zal de minister van LNV de Tweede Kamer nader informeren over
de samenstelling van de commissie en de vormgeving van het debat. BIJLAGE 1 BIJ DE INTEGRALE BELEIDSNOTA BIOTECHNOLOGIEWET- EN REGELGEVING INZAKE BIOTECHNOLOGIE1 InleidingDe regelgeving voor biotechnologie is hoofdzakelijk gebaseerd op internationale
regelgeving, in het bijzonder op Europese richtlijnen en verordeningen. Het
principe van deze regelgeving is waarborgen te geven voor veiligheid van mens,
dier en milieu, bescherming van de consument en eerlijkheid in de handel.
De regelgeving omvat vele wetgevingskaders.Afhankelijk van het antwoord op de vraag of sprake is van een specifieke
biotechnologische toepassing en of sprake is van een genetisch gemodificeerd
organisme (ggo), kunnen de volgende kaders van toepassing zijn op de beoordeling
van de toelaatbaarheid:• Het Besluit genetisch gemodificeerde organismen Wet milieugevaarlijke
stoffen (Besluit GGO; Stb. 1993, 435);• Regelgeving voor toepassing bij mensen en dieren;• Regelgeving voor de beoordeling van productkwaliteit en productveiligheid
zoals geneesmiddelen, voedsel of zaaizaad en plantgoed;• Regelgeving voor de beoordeling van de toelaatbaarheid van bestrijdingsmiddelen;• Regelgeving omtrent intellectueel eigendom.Van de regelgeving in relatie tot genetisch gemodificeerde organismen
(ggo's) heeft op verzoek van de Tweede Kamer in oktober 1995 een evaluatie
plaatsgevonden. Hierna wordt per onderwerp het verslag van deze evaluatie
kort samengevat. Voor een uitgebreidere beschrijving wordt verwezen naar «Het
verslag van een evaluatie van regelgeving inzake genetisch gemodificeerde
organismen» (TK 1995–1996, 24 400 XI, nr. 37). Vervolgens
worden voorzover van toepassing per onderwerp de ontwikkelingen die zich na
1995 in de Europese en nationale regelgeving hebben voorgedaan beschreven.2 Wet- en regelgeving inzake biotechnologie2.1 Bescherming van mens en milieuTer bescherming van mens en milieu bij activiteiten met genetische modificatie
en met ggo's gold in 1995 het volgende stelsel van regelingen:• de Wet milieubeheer (Stb. 1994, 80) en het Inrichtingen- en vergunningenbesluit
milieubeheer (Stb. 1993, 50);• het Besluit genetisch gemodificeerde organismen Wet milieugevaarlijke
stoffen (Besluit GGO; Stb. 1993, 435);• de Regeling ingeperkt gebruik genetisch gemodificeerde organismen
(Stcrt. 1993, 207).Deze regelingen geven uitvoering aan twee EG-richtlijnen:• Richtlijn 90/219/EEG inzake het ingeperkt gebruik van genetisch
gemodificeerde micro-organismen (Pb EG, nr. L
117/1). Hierin is het kader vastgelegd voor proeven met ggo's in onder andere
laboratoria (het zogenoemde «ingeperkt gebruik» van ggo's). Belangrijk
bij dit kader is een kennisgevingsstelsel voor het ingeperkt gebruik van ggo's.• Richtlijn 90/220/EEG inzake de doelbewuste introductie in het milieu
van genetisch gemodificeerde organismen (Pb EG, nr. L 117/15). In deze richtlijn
is het kader gegeven dat geldt voor veldproeven met ggo's middels een vergunningensysteem
(genaamd «introductie in het milieu») en de markttoelating van
ggo's (micro-organismen, planten en dieren). Aanvragen voor toelating op de
Europese markt en risicobeoordeling lopen in eerste instantie via een lidstaat,
maar uiteindelijk wordt «centraal» beslist. Voor
activiteiten met ggo's binnen inrichtingen zoals laboratoria (ingeperkt gebruik)
geldt dat voor de inrichting een vergunning op grond van de Wet milieubeheer
is vereist en dat voor de activiteiten in die inrichting de voorschriften
op grond van het Besluit GGO gelden. Wat betreft activiteiten met ggo's buiten
inrichtingen (introductie in het milieu) geldt voor het op de markt brengen
van producten die ggo's bevatten een (EG-)procedure en voor andere activiteiten,
zoals het uitvoeren van veldproeven, een vergunningplicht op grond van het
Besluit GGO.Het primair bevoegde gezag op grond van het Besluit GGO is de minister
van VROM. In geval van vergunningverlening voor introducties in het milieu
en markttoelatingen besluit deze in overeenstemming met de minister van LNV,
voorzover het betreft die aspecten van de bescherming van het milieu waarvoor
deze verantwoordelijk is, en voorts na overleg met overige ministers wie het
mede aangaat.Sinds begin jaren tachtig is de Commissie genetische modificatie (COGEM)
het technisch wetenschappelijk adviesorgaan voor de overheid inzake genetische
modificatie. Toezicht op de naleving van de voorschriften op grond van het
Besluit GGO gebeurt door de Inspectie Milieuhygiëne van het ministerie
van VROM.Ontwikkelingen na 1995Op 14 juni 1998 is de Regeling genetisch gemodificeerde organismen (Regeling
GGO; Stcrt. 1998, 108) in werking getreden. Deze regeling vervangt de Regeling
ingeperkt gebruik genetisch gemodificeerde organismen.In december 1998 is een wijziging van Richtlijn 90/219/EEG aangenomen.
De wijzigingen die deze richtlijn beoogt, worden in hoofdlijnen al met de
huidige Nederlandse regelgeving uitgevoerd. In de loop van 2001 zullen nog
enkele tekstuele verduidelijkingen in de regelgeving worden aangebracht.Begin 1998 heeft de Europese Commissie een voorstel ingediend voor wijziging
van Richtlijn 90/220/EEG. Het Europese Parlement heeft in grote lijnen met
het wijzigingsvoorstel ingestemd. Naar verwachting zal de Raad eind 2000 tot
een definitief oordeel komen.2.2 WerknemersbeschermingDe wettelijke basis voor de bescherming van de gezondheid van werknemers
bij activiteiten met ggo's wordt gevormd door de Arbeidsomstandighedenwet
en het hierop gebaseerde Arbeidsomstandighedenbesluit (Stb. 1997, 217).Het Arbeidsomstandighedenbesluit is van toepassing op alle situaties waarin
blootstelling aan biologische agentia (al dan niet genetisch gemodificeerde
celculturen, menselijke endoparasieten en micro-organismen) kan plaatsvinden.Met het Arbeidsomstandighedenbesluit wordt beoogd:• de EG-richtlijn 90/679/EEG, betreffende de bescherming van de werknemers
tegen de risico's van blootstelling aan biologische agentia, te implementeren;• voorschriften te geven omtrent de wijze waarop maatregelen ter
voorkoming van gezondheidsrisico's door blootstelling aan biologische agentia
genomen dienen te worden;• adequate arbeidsgezondheidskundige begeleiding en onderzoek van
werknemers te verschaffen, inclusief vaccinaties tegen ziekten. 2.3 Ethische aspecten van toepassing van genetische modificatie
binnen de gezondheidszorgDe Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst (onderdeel van Boek 7 van
het Burgerlijk Wetboek; Stb. 1994, 837 en 838) is van toepassing op alle medische
behandelingen. Wanneer de behandeling van een patiënt tevens de toepassing
van (een resultaat van) genetische modificatie omvat, dient dat specifieke
aspect aan de patiënt duidelijk te zijn gemaakt.In geval genetisch onderzoek wordt aangeboden aan een bevolkingsgroep,
zal ook de Wet op het bevolkingsonderzoek (Stb. 1992, 611) van toepassing
kunnen zijn. Dergelijk bevolkingsonderzoek behoeft een vergunning van de minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en zal aan strenge eisen moeten voldoen.Ook met betrekking tot medisch onderzoek en medische zorg geldt steeds
dat, voordat een bepaald onderzoek met of een bepaalde toepassing van ggo's
plaats mag hebben, daarvoor ingevolge het Besluit GGO een vergunning moet
zijn verleend door de minister van VROM. Daarnaast houdt genetische modificatie
bij mensen (bijna) altijd het gebruik van een geneesmiddel in, zodat ook de
geneesmiddelenregelgeving van toepassing is.Ontwikkelingen na 1995Sedert het uitbrengen van «Het verslag van evaluatie van regelgeving
inzake ggo's» in 1995, is nieuwe gezondheidsregelgeving tot stand gekomen
of in voorbereiding, die van belang is voor (onderzoek naar) toepassingen
van biotechnologie binnen de zorgsector. Momenteel wordt bezien of het wettelijk
instrumentarium voldoende is om een verantwoorde introductie van biotechnologie
in de gezondheidszorg te begeleiden. De regelgeving geeft bijvoorbeeld antwoord
op de vraag of nieuwe mogelijkheden op het gebied van de zorg die voortkomen
uit de biotechnologie, mogen worden toegepast in de zorgverlening, en zo ja,
onder welke voorwaarden. De regelgeving heeft betrekking op:• medisch-wetenschappelijk onderzoek• geneeskundige behandelingen• bijzondere verrichtingen• producten en materialenOp de regelgeving over producten en materialen zal in paragraaf 2.5.1
worden ingegaan; de eerste drie onderwerpen komen in deze paragraaf aan de
orde.Regelgeving voor medisch-wetenschappelijk onderzoekDe Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO; Stb. 1998,
161) stelt in algemene zin eisen aan het mogen uitvoeren van medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen. De WMO schrijft voor dat zij die als proefpersonen deelnemen
aan een bepaald medisch-wetenschappelijk onderzoek, vooraf zijn geïnformeerd
over niet alleen het doel, de aard en de duur van het onderzoek, maar ook
over de belasting en de risico's die deelname aan het onderzoek met zich mee
kan brengen. Een onderzoeksvoorstel mag uitsluitend worden uitgevoerd nadat
daarover een positief oordeel is afgegeven door een terzake bevoegde (erkende)
medisch-ethische commissie. Sinds april 1999 functioneert de ingevolge artikel
14 van de WMO ingestelde Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO),
die enerzijds is belast met de erkenning van de centrale toetsingscommissies,
en anderzijds met de beoordeling van bepaalde vormen van onderzoek, zoals
de bij algemene maatregel van bestuur aangewezen vormen van medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen op het gebied waarvan nog schaarse deskundigheid heerst. De feitelijke invulling van de hier genoemde maatregel van bestuur heeft
plaatsgehad door middel van het Besluit centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen (BCB; Stb. 1999, 150), dat op 1 december 1999 in werking
is getreden. In het BCB zijn twee onderzoeksterreinen aangewezen die vanwege
de slechts schaars aanwezige deskundigheid het oordeel van het CCMO behoeven,
te weten het onderzoeksterrein op het gebied van gentherapie en het onderzoeksterrein
op het gebied van xenotransplantatie.Bij de beoordeling van dergelijke onderzoeksvoorstellen zal de CCMO op
grond van artikel 3, onder h, van de WMO zeker ook gevaar voor de omgeving
als een toetsingselement meenemen.Regelgeving voor bijzondere verrichtingenDe Wet op bijzondere medische verrichtingen (WBMV; Stb. 1997, 515) bevat
instrumenten waarmee de klinische toepassing van bijzondere medische technologieën,
waartoe ook gentherapie, xenotransplantatie en DNA-diagnostiek kunnen worden
gerekend, kunnen worden geregeld.De WBMV biedt op grond van artikel 4 de mogelijkheid om de klinische introductie
van een nieuwe medische techniek, gekoppeld aan een ontwikkelingsgeneeskundig
onderzoek, in een aantal instellingen te concentreren.In de Regeling klinisch genetisch onderzoek en erfelijkheidsadvisering
(Stcrt. 1994, 68) is de toepassing van de DNA- en chromosoomdiagnostiek, alsmede
de hieraan gekoppelde erfelijkheidsadvisering, geregeld. In 2000 zal deze
regeling worden herzien.Tenslotte kan op grond van artikel 3 van de WBMV toepassing van een bepaalde
medische techniek volledig worden verboden bij algemene maatregel van bestuur,
vooruitlopend op formele wetgeving. Een dergelijke maatregel zal echter slechts
van tijdelijke aard zijn en twee jaar na de inwerkingtreding ervan vervallen,
tenzij binnen die tijd een wetsvoorstel ter zake is ingediend. Artikel 3 kan
in beginsel ook worden toegepast op een techniek waarbij gebruik wordt gemaakt
van de (resultaten) van biotechnologie.HandhavingBij het toezicht en de handhaving inzake de toepassing van biotechnologie
in de gezondheidszorg zijn verschillende inspecties betrokken. De Inspectie
Farmacie en Medische Technologie (IFMT) is betrokken bij het toezicht houden
op onderzoek met mensen en tevens op het gebied van biomaterialen, medische
hulpmiddelen en geneesmiddelen inclusief gentherapeutica en transplantaten.
De Inspectie Gezondheidszorg (IGZ) is betrokken bij het toezicht houden op
de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst.2.4 Welzijns- en ethische aspecten van genetische modificatie
bij dierenDoel van de Wet op de Dierproeven (WOD; Stb. 1977, 67) is bescherming
te bieden aan proefdieren, of deze genetisch zijn gemodificeerd of niet. In
het kader van deze wet wordt getoetst of het doel van de dierproef opweegt
tegen de mate van ongerief dat aan het proefdier wordt berokkend. De WOD is
een raamwet, waarvan een aantal bepalingen in het Dierproevenbesluit (Stb.
1985, 336) nader zijn ingevuld.In 1986 is de EG-richtlijn 86/609/EEG betreffende de bescherming van gewervelde
dieren die worden gebruikt voor experimentele en andere wetenschappelijke
doeleinden vastgesteld. Enkele bepalingen waarin de Nederlandse wetgeving
nog niet voorzag, zijn in de WOD geïmplementeerd. Ontwikkelingen na 1995Een vergunning voor het genetisch modificeren van dieren (Besluit biotechnologie
bij dieren, Stb. 997, 5) moet worden aangevraagd op basis van de Gezondheids-
en welzijnswet voor dieren (Stb. 1992, 585). Hierbij wordt een ethische toets
uitgevoerd waarbij de gezondheids- en welzijnsaspecten van deze dieren worden
meegewogen. Inmiddels is deze regelgeving, zoals in het besluit is vastgelegd,
geëvalueerd. Op 20 april jongstleden is de evaluatie met het standpunt
van de regering aan de Tweede Kamer gestuurd (TK 1999–2000, 19 744,
nr.28). Voor het gebruik van (genetisch gemodificeerde) proefdieren is de
Wet op de Dierproeven (Stb. 1996, 1565) van toepassing.2.5 Productkwaliteit en productveiligheid2.5.1 Medische producten voor menselijk gebruikDe regelgeving met betrekking tot producten en materialen die in het belang
zijn van de volksgezondheid wordt in feite internationaal bepaald. In Nederland
is deze regelgeving geïmplementeerd in de Wet op de geneesmiddelenvoorziening
(WOG; Stb. 1958, 408) en het Besluit medische hulpmiddelen (Stb. 1995, 243).De regelgeving met betrekking tot producten en materialen die in het belang
zijn van de volksgezondheid wordt in feite internationaal bepaald. In Nederland
is deze regelgeving geïmplementeerd in de WOG en het Besluit medische
hulpmiddelen (Stb. 1995, 243). Wettelijke basis voor het toelaten op de markt
van geneesmiddelen, met inbegrip van sera en vaccins, is het Besluit registratie
geneesmiddelen (Stb. 1977, 537) vastgesteld ter uitvoering van de WOG. Ten
aanzien van de uit plasma bereide geneesmiddelen is het Besluit registratie
bloedproducten (Stb. 1993, 179) van toepassing. Dit besluit is tot stand gekomen
krachtens de Wet inzake bloedtransfusie. Deze wet is op 1 januari 1998 vervangen
door de Wet inzake bloedvoorziening (Stb. 1997, 645). Op basis van het overgangsrecht
blijft het Besluit registratie bloedproducten van kracht tot het moment dat
zij wordt ingetrokken. Beide besluiten bevatten criteria waaraan geneesmiddelen
en uit plasma bereide geneesmiddelen moeten voldoen, alvorens zij kunnen worden
ingeschreven in de registers van het College ter beoordeling van geneesmiddelen.
De procedure vloeit voort uit EU-regelgeving.Sinds 1 januari 1995 is de Verordening (EEG) nr. 2309/93 betreffende geneesmiddelen
voor humane en veterinaire toepassingen van toepassing. Ingevolge deze verordening
zal uitsluitend nog centrale EU-registratie van geneesmiddelen plaatsvinden
indien deze zijn ontwikkeld met behulp van biotechnologische technieken (recombinant-DNA-technologie,
expressie van genen en monoklonale antilichamen).Indien geneesmiddelen ggo's bevatten worden in de procedure tot registratie
de bevoegde autoriteiten voor richtlijn 90/220/EG (in Nederland de minister
van VROM) betrokken.Ontwikkelingen na 1995De WOG heeft betrekking op de geneesmiddelenvoorziening en de uitoefening
der artsenijbereidkunst. Per 1 januari 1995 is de procedure voor de markttoelating
van geneesmiddelen gewijzigd, met als belangrijkste kenmerken:• Voor bepaalde producten geldt een speciale procedure voor de verlening
van een in de gehele Europese Unie geldende vergunning voor het in de handel
brengen van een geneesmiddel (gecentraliseerde procedure). De gecentraliseerde
procedure is verplicht voor de toelating tot de markt van bepaalde via hoogwaardige
technologie (onder andere door middel van recombinant-DNA-technologie, expressie
van genen en monoklonale antilichamen) tot stand gekomen geneesmiddelen
en vangt aan met de aanvraag van een vergunning bij het Europese agentschap
voor de beoordeling van geneesmiddelen (EMEA) in Londen.• Voor de overige geneesmiddelen geldt een systeem van onderlinge
erkenning van vergunningen voor het in de handel brengen van een geneesmiddel
(gedecentraliseerde procedure).Voor andere innovatieve geneesmiddelen kan de aanvrager kiezen voor de
gecentraliseerde procedure dan wel de gedecentraliseerde procedure.De Europese wetgeving met betrekking tot de medische hulpmiddelen concentreert
zich op de eerste plaats op de veiligheid en kwaliteit van medische hulpmiddelen.
Medische hulpmiddelen zijn instrumenten, apparaten, producten en materialen
inclusief de software, die alleen of in combinatie worden gebruikt door mensen
voor een bepaald medisch doel. De wet stelt de volgende eisen aan medische
hulpmiddelen:• Het medische hulpmiddel mag niet de klinische conditie en veiligheid
van de patiënt in gevaar brengen.• Het medisch hulpmiddel moet geschikt zijn voor het doel zoals aangegeven
bij de fabrikant.• De baten van het medisch hulpmiddel moeten opwegen tegen de neveneffecten
van het medisch hulpmiddel.De Europese wetgeving voorziet momenteel nog niet in regels voor medische
hulpmiddelen vervaardigd uit levend humaan dan wel dierlijk (lichaams)materiaal.
Aldus is er in dat opzicht nog sprake van een hiaat.WeesgeneesmiddelenZeldzame ziekten zijn merendeels erfelijk bepaald en de ontrafeling van
oorzaken van deze ziekten is hierdoor complex. Op 16 december 1999 is de Verordening
(EG) nr. 141/2000 aangaande de weesgeneesmiddelen aangenomen door de Raad
(van ministers van Economische Zaken) en het Europese Parlement (Publicatieblad
van de EG nr. L 18 van 22 januari 2000). Enkele belangrijke punten uit de
verordening betreffen het aanwijzen van (potentiële) geneesmiddelen als
weesgeneesmiddel, het verlenen van marktexclusiviteit binnen de EU aan producenten
voor het weesgeneesmiddel gedurende tien jaar en het laten vervallen van de
registratiekosten bij de EMEA. Daarnaast geeft de verordening aan dat de Europese
Commissie algemeen beleid aangaande weesgeneesmiddelen zal ontwikkelen en
dat elk land van de EU afzonderlijke stimuleringsmaatregelen moet nemen. Eerder
al was op 29 april 1999 een communautair actieprogramma zeldzame ziekten aangenomen
door de Raad van de EU en het Europees Parlement (Besluit nr. 1295/1999/EG;
Pb EG nr. L 155/5 van 22 juni 1999). Hoewel dit programma is georiënteerd
op het versterken van kennis over zeldzame ziekten bij patiënten en behandelaars
en niet zozeer op het weesgeneesmiddel als zodanig, moet het toch worden gezien
in samenhang met bovengenoemde verordening.2.5.2 DiergeneesmiddelenDiergeneesmiddelen mogen eerst worden verhandeld en gebruikt nadat zij
zijn beoordeeld en geregistreerd. Ingevolge de Diergeneesmiddelenwet (Stb.
1985, 410) wordt daarbij getoetst aan de volgende aspecten: werkzaamheid en
kwaliteit van het middel alsmede veiligheid voor mens, dier en milieu.De regelgeving is volledig bepaald door de EU, te weten door de Richtlijnen
81/851/EEG en 81/852/EEG en Verordening (EEG) nr. 2377/90. Op de met biotechnologische
technieken ontwikkelde diergeneesmiddelen is eveneens de in paragraaf 2.5.1
vermelde Verordening (EEG) nr. 2309/93 van toepassing. Bepalingen voor de
markttoelating van genetisch gemodificeerde organismen conform Richtlijn 90/220/EG
zijn hierin opgenomen. Indien het geneesmiddel ggo's bevat, wordt
het bevoegd gezag in het kader van die richtlijn betrokken in de beoordelingsprocedure
voor registratie.2.5.3 Voedsel, nieuwe voedingsmiddelenVoedingsmiddelen mogen in Nederland vrij worden verhandeld, mits men voldoet
aan de algemene eisen van de Warenwet (Stb. 1935, 793), die betrekking hebben
op de bescherming van de volksgezondheid, de eerlijkheid in handel en de informatie
aan de consument. Op het principe van de vrije verhandeling zijn uitzonderingen
mogelijk. De Warenwetregeling Toelating nieuwe voedingsmiddelen (Warenwetregeling;
Stcrt. 1995, 139) beoogt nieuwe voedingsmiddelen op veiligheid te toetsen
alvorens zij op de markt worden gebracht. De regeling heeft betrekking op
de volgende categorieën nieuwe voedingsmiddelen: nieuwe ingrediënten,
nieuwe stoffen en producten die zijn verkregen met behulp van ggo's. Voor
het in de handel brengen van deze nieuwe voedingsmiddelen is een ontheffing
nodig van de staatssecretaris van VWS.Ontwikkelingen na 1995De Verordening voor Nieuwe voedingsmiddelen en voedselingrediënten
(EG/258/97; de zogenoemde Novel Foods-verordening) bepaalt op welke wijze
genetisch gemodificeerde voedingsmiddelen of stoffen daarvan afkomstig (bijvoorbeeld:
eiwitten en oliën) op de interne markt mogen worden gebracht.Op grond van het Warenwetbesluit Nieuwe voedingsmiddelen (Stb. 1997, 205)
kunnen producenten op vrijwillige basis voedingsmiddelen op de Nederlandse
markt brengen met de vermelding dat deze zijn geproduceerd zonder gebruik
van gentechnologie. Om dit predikaat te mogen gebruiken, moeten de producenten
aan een aantal voorwaarden voldoen die in het besluit zijn verwoord. In Nederland
is nog geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid de claim «bereid zonder
gentechniek» te bezigen. Wel is de handel en de voedingsindustrie bezig
met het organiseren van aparte ketens die vrij zijn van genetisch gemodificeerde
organismen, maar dit neemt enige jaren in beslag. De biologische landbouw
produceert zonder gentechniek zoals is vastgelegd in de Europese Verordening
voor de biologische landbouw (EG/2092/91).Handhaving en controle in relatie tot voedingsmiddelenIn Nederland is de Keuringsdienst van Waren belast met de controle op
de naleving van de wetgeving met betrekking tot nieuwe voedingsmiddelen. Hiertoe
beoordeelt zij de etikettering van de eindproducten die op de Nederlandse
markt zijn gebracht en analyseert deze producten zo nodig op DNA of eiwit
afkomstig van genetisch gemodificeerde organismen.2.5.4 Zaaizaad en plantgoedIn de Zaaizaad- en plantgoedwet (Stb. 1966, 455), die de toelating van
plantenrassen tot het handelsverkeer en de kwaliteit van uitgangsmateriaal
van plantenrassen in het verkeer regelt, is geen onderscheid gemaakt in gemodificeerde
en niet-gemodificeerde plantenrassen. Ook de regelgeving bij of krachtens
deze wet is gebaseerd op internationale regelgeving. Het betreft de richtlijnen
voor toelating (70/457/EG en 70/458/EG) van landbouw- en groentegewassen.
Daarin is opgenomen dat een veiligheidstoets op basis van bepalingen van richtlijn
90/220/EG en de Verordening EG/258/97 verplicht is voor genetisch gemodificeerde
plantenrassen. Op het moment dat producenten nieuwe toegelaten rassen daadwerkelijk op
de markt brengen als nieuw voedingsmiddel, is de Warenwetregeling van kracht.2.5.5 BestrijdingsmiddelenBestrijdingsmiddelen mogen eerst worden verhandeld nadat zij zijn toegelaten
op basis van de Bestrijdingsmiddelenwet 1962 (BMW; 1962, Stb. 288). Deze wet
maakt geen onderscheid tussen genetisch gemodificeerde en niet-genetisch gemodificeerde
bestrijdingsmiddelen. Voor levende ggo's die als microbiologisch bestrijdingsmiddel
worden gebruikt is zowel een beoordeling op grond van het Besluit GGO als
een toelating op basis van de BMW vereist.Richtlijn 91/414/EEG betreffende gewasbeschermingsmiddelen is ook van
toepassing op de toelating van gewasbeschermingsmiddelen die uit ggo's bestaan
of deze bevatten, op voorwaarde dat de toelating om deze organismen in het
milieu te introduceren wordt toegekend na vaststelling van het milieurisico
overeenkomstig de bepalingen van Richtlijn 90/220/EEG.2.5.6 VeevoedersHet gebruik van voeders (en toevoegingsmiddelen daarbij) die door middel
van genetische modificatie tot stand zijn gekomen worden niet door de specifieke
diervoederregelgeving bestreken. Dat betekent dat zij onder de werkingssfeer
van Richtlijn 90/220/EEG en het Besluit GGO vallen en in dat verband zijn
onderworpen aan de toets voor mogelijke effecten op mens en milieu.2.5.7 Intellectuele eigendomIngevolge artikel 3 van de Rijksoctrooiwet 1995 (Stb. 1995, 51) zijn microbiologische
werkwijzen vatbaar voor octrooi, tenzij zij op grond van het bij of krachtens
de Gezondheiden welzijnswet voor dieren niet zijn toegestaan.Eind maart 2000 heeft het kabinet het standpunt «Octrooiering van
biotechnologische uitvindingen in relatie tot de volksgezondheid en de gezondheidszorg»
(TK 1999–2000, 26 800 XVI, nr.77) uitgebracht. Dit standpunt is
ingenomen naar aanleiding van het advies «Octrooiering Biotechnologie»
van de Raad voor Volksgezondheid en Zorg. Aanleiding voor dit standpunt was
onder meer het aannemen van Richtlijn 98/44/EG.Ontwikkelingen na 1995In 1998 is door het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie
de Richtlijn inzake de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen
van 6 juli 1998, nr. 98/44/EG aangenomen. Deze richtlijn heeft als doelstelling
een doeltreffende en onderling aangepaste bescherming in alle lidstaten van
biotechnologische uitvindingen. Een wetsvoorstel dat strekt tot wijziging
van de Rijksoctrooiwet 1995 en de Zaaizaad- en Plantgoedwet ter implementatie
van deze richtlijn, aanhangig bij de Tweede Kamer (TK 1998–1999, 26 568
(R1638), nrs.1–2).2.6 Kennis en innovatieDe hiervoor wetten en uitvoeringsbesluiten (op het terrein van de bescherming
van mens en milieu, voedselveiligheid en consumenteninformatie, dierenwelzijn
en gezondheidszorg) zijn mede van toepassing op het biotechnologisch onderzoek
en de daaruit voortvloeiende toepassingen. Om een biotechnologisch onderzoeksproject
uit te voeren hebben onderzoekers vaak verschillende vergunningen nodig. Beoordeling
van vergunningsverzoeken vindt veelal plaats door aan de betreffende instelling verbonden medisch-ethische commissies of dierenexperimenten commissies.
Daarnaast zijn er centrale commissies die advies- of toetsingstaken vervullen,
zoals de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek, de Commissie Genetische
modificatie en de Commissie Biotechnologie bij dieren. BIJLAGE 2 BIJ DE INTEGRALE NOTA BIOTECHNOLOGIE DOSSIER
BIOTECHNOLOGIEINHOUDSOPGAVE1INLEIDING47  KADER A : GENOMICS 48   2.BIOTECHNOLOGIE IN DE GEZONDHEIDSSECTOR 51 2.1INLEIDING 51 2.2WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE TRENDS IN DE BIOTECHNOLOGIE VOOR DE GEZONDHEIDSSECTOR 52 2.2.1Genomics in het gezondheidsonderzoek 52 2.2.2 Enkele meer
specifieke toepassingen 55 2.3 NEDERLANDS BEDRIJFSLEVEN EN KENNISINFRASTRUCTUUR 59     KADER B : OVERZICHT VAN HET BIOTECHNOLOGISCH ONDERZOEK IN NEDERLAND 63   3.BIOTECHNOLOGIE
IN DE LANDBOUW EN DE VOEDINGSMIDDELENINDUSTRIE 66 3.1 INLEIDING 66 3.2WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE TRENDS IN DE BIOTECHNOLOGIE VOOR
DE AGROFOODSECTOR 66 3.2.1 Trends in biotechnologisch onderzoek en
toepassingen bij planten 66 3.2.2Trends in biotechnologisch onderzoek
en toepassingen in de dierlijke sector70 3.2.3Trends en toepassingen
van moderne biotechnologie in de voedingsmiddelenindustrie 72 3.3 STAND VAN ZAKEN: NEDERLANDSE BEDRIJVEN EN KENNISINSTELLINGEN 74 3.3.1Plantenveredeling: bedrijven en onderzoeksinstellingen 743.3.2 Nederlandse
veefokkerijbedrijven en onderzoeksinstellingen 75 3.3.3 Nederlandse
voedingsmiddelenindustrie en kennisinstellingen 76    KADER C: HET PUBLIEKE DEBAT
OVER BIOTECHNOLOGIE 78    NOTA, PWT EN HET INFORMEEL OVERLEG BIOTECHNOLOGIE 78 DEBAT «GENETISCHE
MODIFICATIE VAN DIEREN» 79 DEBAT «VOORSPELLEND GENETISCH
ONDERZOEK» 79  DEBAT «KLONEN EN KLONEREN» 80  DEBAT XENOTRANSPLANTATIE 80 AGROBIODIVERSITEIT 81  DEBATTEN OP INTERNET 81 DEBAT OVER GENETISCHE GEMODIFICEERDE ORGANISMEN EN VOEDING IN VOORBEREIDING 82    4.BIOTECHNOLOGIE IN DE CHEMISCHE INDUSTRIE EN DE MILIEUSECTOR 82 4.1 INLEIDING 824.2 BIOTECHNOLOGIE IN DE CHEMIE 82 4.2.1 «Groene
chemie» 82 4.2.2 Onderzoeksinstellingen en bedrijfsleven in de biokatalyse 85 4.3BIOTECHNOLOGIE IN DE MILIEUSECTOR 85 4.3.1 De bijdrage
van biotechnologie aan schoonmaaktechnologieën 85 4.3.2 Onderzoeksinstellingen
en bedrijfsleven 88     KADER D: BIOTECHNOLOGIE IN HET MIDDEN- EN KLEINBEDRIJF : SNELLE ANALYSE-
EN DETECTIEMETHODEN 90   5.DE POSITIE VAN DE NEDERLANDSE BIOTECHNOLOGIE EN HET BIOTECHNOLOGIEBELEID
IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF 91 5.1INLEIDING 91 5.2 STERKTES EN ZWAKTES
VAN DE NEDERLANDSE BIOTECHNOLOGIE OP BASIS VAN R&D-INPUT EN -OUTPUT GEGEVENS 915.2.1 Input: omvang van de biotechnologische kennisbasis 915.2.2.Input: R&D uitgaven aan biotechnologie 925.2.3.Deelname aan
Europese Kaderprogramma's 95 5.2.4Output: publicaties 95 5.2.5 Output: octrooien 965.2.6 Samenwerkingsverbanden tussen universiteit
en industrie97 5.3 HET NEDERLANDS BIOTECHNOLOGIEBELEID IN EUROPEES PERSPECTIEF 97 5.3.1 Kenmerken van het Nederlandse biotechnologiebeleid 97 5.3.2 Biotechnologie als prioriteit in het technologiebeleid 98 5.3.3 Specialisatie in de biotechnologie 99 5.3.4 Kennisoverdracht 1005.4 CONCLUSIE OVER DE NEDERLANDSE BIOTECHNOLOGIE EN HET NEDERLANDSE BIOTECHNOLOGIE-BELEID 100     REFERENTIES1031. InleidingDit Dossier Biotechnologie is het achtergronddocument bij de Integrale
Nota Biotechnologie die door de Ministers van EZ, LNV, OCW, VROM en VWS aan
de Tweede Kamer is aangeboden.Het Dossier geeft een min of meer volledig beeld van de biotechnologie
in Nederland. De hoofdstructuur van het rapport bestaat uit drie hoofdstukken
waarin de betekenis van biotechnologie voor de Nederlandse economie en bepaalde
maatschappelijke sectoren wordt behandeld. De hoofdstukken 2 en 3 geven een
beschrijving van de wetenschappelijke ontwikkelingen en toepassingen op het
gebied van de twee belangrijkste sectoren waarin biotechnologie een rol speelt:
de gezondheidssector en de landbouw en de voedingsmiddelensector. Ook wordt
ingegaan op de kennisinfrastructuur en het biotechnologisch bedrijfsleven.
Volgens een vergelijkbare opzet is in hoofdstuk 4 de betekenis van de biotechnologie
voor de chemie en de milieusector uit de doeken gedaan. In het vijfde en laatste
hoofdstuk is de Nederlandse biotechnologie en het Nederlandse biotechnologiebeleid
van de afgelopen 5 à 6 jaar in internationaal perspectief geplaatst
en zijn conclusies getrokken over de sterktes en zwaktes.Daarnaast bevat het Dossier een aantal Kaders waarin ontwikkelingen aan
de orde komen die voor alle sectoren van belang zijn. Kader A bevat een beschrijving
van een zeer actuele en ingrijpende wetenschappelijke en technologische ontwikkeling:
het ontstaan van het nieuwe onderzoeksgebied Genomics. In Kader B wordt een
overzicht gegeven van de Nederlandse biotechnologische kennisinfrastructuur.Om zo goed mogelijk recht te doen aan de brede en vooral specifieke context
waarin in Nederland de biotechnologie sedert het begin van de jaren 80 tot
ontwikkeling is gekomen, wordt in Kader C aandacht besteed aan de publieke
debatten die over bepaalde controversiële biotechnologische ontwikkelingen
zijn gevoerd.Biotechnologie is een kennisintensieve activiteit en de mogelijkheden
voor het «volgend» MKB worden pas in tweede instantie ontwikkeld
en toegepast. In Kader D is een voorbeeld beschreven van deze mogelijkheden.Het Dossier geeft een schat aan informatie en vormt in zekere zin een state of the art van de Nederlandse biotechnologie (tegenwoordig
ook aangeduid met de term «Life Sciences»). Het is zeker geen
volledig overzicht; er ontbreekt bewust ook een aantal zaken. Zo concentreert
het Dossier zich voornamelijk op de verschillende aspecten van de biotechnologie
als onderwerp en resultaat van beleid en niet zozeer op het beleid. Hiervoor
verwijzen we in de eerste plaats naar de Nota zelf en naar enkele referenties.
Ook is de wet- en regelgeving inzake de biotechnologie niet opgenomen; deze
wordt in Bijlage 2 bij deze nota gepresenteerd.Het Dossier is opgesteld op basis van bestaand materiaal zoals gepubliceerd
in rapporten en andere publicaties; er is geen aanvullend onderzoek gepleegd.
Voor bepaalde onderwerpen, zoals de sterkte-zwakte analyse van het Nederlandse
biotechnologiebeleid van de afgelopen jaren in Hoofdstuk 5, zouden meer input-
en outputfactoren, indien beschikbaar, tot beter onderbouwde conclusies hebben
kunnen leiden. Echter, ook nu al bevat dit document door de combinatie van
informatie uit verschillende bronnen, een goed beeld van de Nederlandse biotechnologie
in een aantal belangrijke facetten.Bij het opstellen van dit document heeft de auteur van verschillende kanten
bijdragen en advies ten aanzien van de teksten gekregen. Enkele collega's
van TNO-STB – Jan Benedictus en Jarno Dakhorst – hebben de basisteksten
van bepaalde onderdelen geschreven. De verschillende versies van het document
zijn door betrokken medewerkers van de Ministeries van EZ, LNV, OCW, VROM
en VWS becommentarieerd en dit heeft in op verschillende plaatsen tot verbetering
van de inhoud bijgedragen. De auteur wil hen hiervoor van harte bedanken,
echter de eindverantwoordelijkheid voor de inhoud van dit document ligt bij
de auteur.Kader A : GenomicsDe ontwikkelingen in de Life Sciences die op dit moment de gemoederen
bezighoudt en die tot een ingrijpende herschikking zowel in de industrie als
in de wetenschappelijke wereld aanleiding geeft, is het ontstaan van het nieuwe
wetenschapsgebied genomics. Genomics is de studie van hoe genen (en dus: genetische
informatie) in het genoom zijn georganiseerd en van hun functies. Het omvat
het in kaart brengen van het genoom, het onderzoek naar de werking van genen
en de manier waarop de erfelijke eigenschappen zoals vastgelegd in de genen,
zich vertalen naar het functioneren van een cel en uiteindelijk van het gehele
levende organisme.In genomics wordt gesproken over «sequenties» en «genen».
In beide gevallen gaat het om onderdelen van het DNA waaruit het genoom is
opgebouwd. Er zijn maar vier bouwstenen (basen) en de erfelijke informatie
die aanwezig is in een genoom, wordt bepaald door de volgorde waarin de vier
basen voorkomen. Deze volgorde vormt een gecodeerde genetische boodschap.
Een willekeurig stuk van die genetische boodschap wordt een sequentie genoemd.
Bepaalde (maar zeker niet alle) delen van het genoom zijn op een bepaald moment,
in een bepaald deel van het lichaam, actief. Deze actieve delen van het genoom
produceren specifiek eiwitten op basis van hun sequentie en verzorgen daarmee
bepaalde eigenschappen.De activiteit van een gen, op een bepaalde plaats en tijd, wordt aangeduid
met genexpressie. Door op bepaalde tijdstippen te meten welke genen tot expressie
komen, welke eiwitten er in de cel zijn en welke daarvan actief zijn, kunnen
de genen worden geïdentificeerd die bij specifieke processen zijn betrokken.
Dit wordt wel aangeduid met de term «functional genomics». Proteomics
is de analyse van het product van het genoom, de set van eiwitten die in een
cel worden gemaakt. Met de complete genoominformatie voorhanden, kan dus naar
de processen in de cel van levende organismen worden gekeken.Het genomics onderzoek richt zich onder andere op de vraag onder welke
omstandigheden bepaalde genen tot expressie komen, hoe externe factoren deze
expressie beïnvloeden en wat de verschillen in expressieprofielen betekenen
voor het functioneren van de cel. Eiwitten zijn daarbij cruciaal: ze regelen
onder andere de groei en het metabolisme in de cel, de stofwisseling van alle
cellen en daarmee van alle levensprocessen. Dit wordt wel aangeduid met de
term «metabolomics».De resultaten van proteomics studies kunnen ook gebruikt worden om meer
inzicht te krijgen in de effecten van verschillende externe factoren (zoals
voedsel, chemicaliën, medicijnen, fysische omstandigheden, etc.) op de
celstofwisseling.In onderstaande tabel zijn de belangrijkste technologieën die tot
nu toe bij de biotechnologie horen, opgenomen. Bovenaan staat de «oude»
recombinant DNA technologie die in de jaren zeventig is ontwikkeld; de tabel
sluit af met de meest recente ontwikkelingen zoals de DNA-chip of micro array technologie en
de high throughput sequencing die beide in het
genomics onderzoek worden gebruikt. Techniek Omschrijving en Toepassingen Recombinant DNA technologieTechnologie
waarbij met stukken DNA die afkomstig zijn uit verschillende organismen, nieuwe
combinaties worden gemaakt. Toepassingen: genetische modificatie van proefdieren
levert kennis op over de genetische factoren achter ziekten zoals kanker.
Genetische modificatie van micro-organismen, dieren en planten voor de productie
van biomedische eiwitten. Isolatie en karakterisering van bepaalde genen van
ziekteverwekkers en de hierop gebaseerde ontwikkeling van (DNA) vaccins. Monoclonale anti-lichaam
technologieBiologische
productie van specifieke antilichamen voor gebruik in diagnostische tests
of in situ onderzoek.Rational drug designOp inzichten in de 3-dimensionale
structuur gebaseerde ontwikkeling van nieuwe eiwitten met specifieke bindingseigenschappen.
Bruikbaar voor zowel de ontwikkeling van diagnostica als voor specifieke medicijnen. Protein engineering is hier een belangrijk technologie.Combinatorial chemistryDe min of
meer geautomatiseerde productie (synthese) van een groot aantal isomere of
chemische varianten van een mogelijk nieuw medicijn (target). Deze techniek «vermenigvuldigt» het aantal nieuwe
stoffen dat kan worden ontwikkeld en tegelijkertijd kan worden getest op biologische
activiteit met een veelvoud. Toepassing met name in de ontwikkeling van nieuwe
medicijnen. High
throughput biological screeningHet op basis van biochemische eigenschappen op hoge snelheid
(high throughput) testen van met bijvoorbeeld combinatorial chemistry verkregen mengsels van nieuwe
moleculen op gewenste biologische activiteit. Het is gebaseerd op het identificeren
van bepaalde gen- of eiwitsequenties.DNA-chip of micro array technologieTechniek die het mogelijk maakt duizenden DNA-fragmenten
parallel te analyseren. De sequentie van de DNA-fragmenten wordt op deze manier
vergeleken met duizenden bekende sequenties die op een klein (glas)oppervlak
(micro-array) of chip zijn bevestigd. Complementaire
DNA moleculen binden en worden – door ze fluorescerend te maken –
herkend. Door op het oppervlak varianten aan te brengen van genen of genfragmenten
waarvan bekend is dat deze verband houden met een bepaalde aandoening, kan
snel worden getest of bepaalde ziektegerelateerde genen in een monster aanwezig
zijn. Dit gebeurt met vele duizenden tegelijk. Meer geavanceerde toepassingen
van DNA arrays maken het mogelijk te kijken naar
specifieke expressiepatronen of bepaalde genproducten die wijzen op een bepaald
(sub-) type van een ziekte. Naast DNA arrays,
wordt thans gewerkt aan de ontwikkeling van RNA-, eiwit- en anti-lichaam arrays. High throughput sequencingHet op geautomatiseerde wijze bepalen van de volgorde
van grote aantallen DNA fragmenten.Genomics onderzoek is mogelijk geworden omdat de complete DNA-volgorde
van het menselijk genoom en van verschillende organismen, dieren en planten
(vooral degene die in het wetenschappelijk onderzoek als model dienst doen)
in kaart wordt gebracht. In het kader van het internationale Human Genome
Project (HGP) brengen 16 onderzoeksinstituten van over de hele wereld het
menselijk genoom in kaart. Tegelijkertijd is ook Celera Genomics hiermee bezig.
Beide zijn in sterke concurrentie met elkaar verwikkeld: het publieke HGP
wil alle informatie openbaar beschikbaar houden, Celera Genomics wil zoveel
mogelijk informatie octrooieren1. Op 26 juni
2000 hebben beide partijen aangekondigd om meer gezamenlijk verder te gaan.Binnen 1 jaar zal de basenvolgorde van het genoom van de plant Arabidopsis (zandraket) bekend zijn. Dat van de fruitvlieg Drosophila melanogaster – een andere bekend model-organisme
in het wetenschappelijk onderzoek – is op 24 maart 2000 gepubliceerd;
het bevat 13 600 genen. In totaal zijn nu (juli 2000) de basenvolgordes
van meer dan 30 micro-organismen bekend. Met het beschikbaar komen van informatie
over hele genomen wordt ook de «comparative genomics», dat is
het extra informatie halen uit de vergelijking van hele genomen, belangrijk. Onderzoekers die recent het genoom van de fruitvlieg (Drosphilamelanogaster) volledig in kaart hebben gebracht, hebben
vervolgens de eiwitsequenties van de fruitvlieg met die van bakkersgist (Saccharomyces cerevisiae) en van het cystenaaltje (nematode Ceanorhabditis elegans) die in ieder van deze genomen
zijn gecodeerd, vergeleken. Hieruit bleek dat de fruitvlieg, ondanks dat het
een complex meercellig organisme is, slechts een twee keer zo groot kernproteoom
(minimaal aantal eiwitfamilies van een organisme) heeft als bakkergist. De
onderzoekers concludeerden hieruit dat de complexiteit van een organisme blijkbaar
niet wordt bepaald door het aantal genen. Men voorspelt dat het kernproteoom
van de mensen niet veel groter zal zijn dan dat van de fruitvlieg. Ook zijn
de eiwitsequenties van de fruitvlieg en de mens onderzocht. Van de 289 onderzochte
humane ziektegenen blijken er 177 (61%) terug te vinden te zijn in de fruitvlieg,
onder andere de genen die betroken zijn bij kanker en bij neurologische en
endocrinologische aandoeningen.Bron: Science 24 Maart 2000.Aan het ophelderen van deze genomen wordt meestal door grote groepen van
onderzoekers van over de hele wereld samengewerkt, vaak georganiseerd in consortia.
De resultaten – de basenvolgordes, de genen en daaraan gelieerde informatie –
worden opgeslagen in (lokale) databases, gegevensbestanden en/of databanken
en deze worden in toenemende mate ontsloten via het Internet.Om uit de toenemende aanvoer van steeds nieuwe genomics gegevens op het
Internet, kennis te genereren zijn computers en software van cruciaal belang.
De bioinformatica omvat het ontwikkelen en het gebruik van gecomputeriseerde
technieken voor de opslag, het beheer en de analyse van gegevens betreffende
de functie en structuur van biomoleculen (DNA, eiwitten en andere moleculen)
om biologische vragen te beantwoorden. Bioinformatica is een essentieel onderdeel
van het data-intensieve vakgebied genomics. Het kan gaan om algoritmes (rekenregels)
waarmee drie-dimensionale modellen van biomoleculen kunnen worden gemaakt
en met elkaar vergeleken om zo hun mogelijke interacties te voorspellen. Maar
bioinformatica is ook het maken en gebruiken van programma's om DNA-expressie
gegevens van verschillende organismen met elkaar te vergelijken, het modelleren
en simuleren van cellulaire processen en het maken van cybernetische modellen.
Het assembleren (samenvoegen) en analyseren (annotatie) van DNA gegenereerd
in high throughput sequencing programma's is een
andere belangrijke activiteit binnen de bioinformatica. Ook het ontwikkelen
van algoritmes voor het op grote snelheid scannen van de inhoud van wetenschappelijke
publicaties wordt door sommigen tot het werkterrein van de bioinformatica
gerekend. De combinatie van genomics met bioinformatica wordt aangeduid met
genomics.Samenvattend:• De ontwikkelingen in het genomics onderzoek worden sterk door de
opkomst van nieuwe of verbeterde technieken voortgedreven. Naast de sequencing technieken die in een high throughput uitvoering
op de markt zijn gebracht, zijn het nu vooral de high throughput
DNA-arrays in combinatie met nieuwe onderzoeksstrategieën die
tot een waterval van nieuwe genoomgegevens aanleiding geven. In het proteomics
en metabolomics onderzoek worden verschillende al langer bestaande technieken
gebruikt zoals 2D gel-electroforese, massaspectrocopie en NMR, maar dan in
de high throughput uitvoering en ondersteund door
steeds krachtiger computers.• Door de ontwikkeling van de nieuwe technieken komen aldus in groot
tempo data beschikbaar, waardoor het mogelijk is om biologische vragen
sneller en doeltreffender te beantwoorden. Genomics en bioinformatica dragen
op deze wijze in zeer belangrijke mate bij aan het verkrijgen van fundamentele
inzichten in levensprocessen. Het zijn tot nu toe de meest krachtige middelen
om in hoog tempo genen met bepaalde genfuncties te vinden die interessant
zijn. Belangrijke toepassingen zullen er in de eerste plaats zijn in de farmaceutische
industrie, in de gezondheidssector en in de plantenveredeling. Daarnaast zal
op den duur ook in de veefokkerij, de voedingsmiddelenindustrie, de fijnchemie
en de milieusector van de resultaten van het genomics onderzoek gebruik worden
gemaakt.• Genomics kenmerkt zich door het integrale karakter van het onderzoek:
inzicht in gensequentie en genexpressie wordt gecombineerd met inzicht in
metabole (stofwisselings-) en andere biologische processen. Hierbij wordt
gebruik gemaakt van genoom- en genexpressie-informatie van verschillende organismen
door ze met elkaar te vergelijken. De functie van één gen wordt
niet opgehelderd door alleen dat gen te bestuderen, maar dit juist te doen
in verband met de structuur van de rest van het genoom en in vergelijking
met genomen van andere organismen.• In het genomics onderzoek wordt niet alleen gebruik gemaakt van
experimenten in vitro (in de reageerbuis) en in vivo (metingen aan levend materiaal), maar ook van
het vergelijken van data uit verschillende databases die door onderzoekers
van over de hele wereld worden gevuld: in silico.
Het is in feite een combinatie van met behulp van bioinformatica opzetten
van modelsystemen (in silico) en deze vervolgens
met fysiologische en moleculair biologische experimenten (in vivo en in vitro) toetsen en verbeteren.2. Biotechnologie in de gezondheidssector2.1 InleidingInternationaal gezien is de gezondheidssector het omvangrijkste en belangrijkste
toepassingsterrein van de moderne biotechnologie. Daarbij hanteren we een
breed begrip van de gezondheidssector. Het omvat de ontwikkelaars en producenten
(de farmaceutische industrie en de biotechnologie-bedrijven die met deze grote
bedrijven zijn geassocieerd en de onderzoekswereld) en de gebruikers (medische
praktijk / gezondheidszorg). Van alle biotechnologische producten, vertegenwoordigen
degene die worden afgezet in de gezondheidssector de hoogste marktwaarde.
Ook zijn de investeringen in onderzoek en ontwikkeling op het terrein van
biotechnologie het hoogst in deze sector. Internationaal gezien is het ook
de sector met de hoogste R&D-intensiteit1.
De nieuwe biotechnologische vindingen die in deze sector tot stand komen,
vinden vervolgens vaak toepassing in andere sectoren, zoals in de plantenveredeling,
de voedingsmiddelensector en de fijnchemie. Ze zijn daar een belangrijke drijvende
kracht in het innovatieproces (o.a. Ernst & Young 1999; Business Decisions
Limited/SPRU 1997).De markt van de gezondheidszorg, inclusief de markt van farmaceutische
producten, kent in veel geïndustrialiseerde landen een specifieke structuur
en kenmerken. De vraag naar nieuwe producten wordt sterk bepaald door het
voorschrijfgedrag van artsen. De afrekening en betaling van producten kan
meestal alleen plaatsvinden als deze in (sociale) verzekeringspakketten zijn
opgenomen. De structuur van de geneesmiddelenmarkt, met het daaraan ten grondslag
liggende solidariteitsbeginsel als het om kosten en toegankelijkheid van de
zorg gaat, maakt ook dat de markt sterk is gereguleerd. Vergoedingen van geneesmiddelen
zijn, evenals toelating ervan, onderwerp van beleid door rijksoverheden. Het volksgezondheidsbeleid staat in veel van deze landen, waaronder Nederland,
onder permanente druk als gevolg van financiële en demografische ontwikkelingen
(OESO 1997). Terwijl de uitgaven voor de gezondheidszorg in Nederland nog
steeds omhoog gaan, is er tegelijkertijd een toenemende druk om te bezuinigen.
Zo speelt in het vergoedingenbeleid voor nieuwe geneesmiddelen de prijs van
de geneesmiddelen een steeds belangrijkere rol. Voor de farmaceutische industrie
worden de financiële risico's door de hoge kosten die verbonden zijn
met het ontwikkelen van geneesmiddelen steeds groter. Tevens wordt door het
hogere tempo waarin innovaties plaatsvinden, de terugverdientijd steeds korter.
In deze context speelt zich de ontwikkeling van de biotechnologie in de gezondheidssector –
we hebben het hier ook wel over de medische biotechnologie – af. Het
zal duidelijk zijn dat de ontwikkeling van de biotechnologie juist als het
gaat om het effect op de ontwikkelingstijd, levenscyclus en kostprijs van
medicijnen, in het kader van het algemene volksgezondheidsbeleid relevant
is.Hoewel het publieke debat over genetisch gemodificeerd voedsel door de
jaren heen altijd veel aandacht heeft gekregen, zijn er ook bepaalde ontwikkelingen
in de medische biotechnologie die aanleiding hebben gegeven tot maatschappelijke
controverses: gentherapie, prenatale diagnostiek, kloneren, xenotransplantatie
(zie Kader C voor het maatschappelijk debat dat over deze ontwikkelingen plaatsvindt
of heeft gevonden). Niettegenstaande de reserves ten aanzien van deze ontwikkelingen,
zijn er ook hoge verwachtingen wat betreft de bijdrage van de medische biotechnologie
aan de behandeling van nog niet of moeilijk te behandelen ziekten. Deze verwachtingen,
tezamen met de grote economische potentie van medische biotechnologie, vormen
de belangrijkste voedingsbodem voor de (bio)technologische ontwikkelingen
in deze sector.2.2 Wetenschappelijke en technologische trends in de biotechnologie
voor de gezondheidssector2.2.1 Genomics in het gezondheidsonderzoekOp dit moment is de behoefte aan fundamentele kennis over ziekten één
van de voornaamste drijvende krachten achter de ontwikkelingen van de moderne
biotechnologie in de gezondheidsector. Dit geldt zowel voor infectieziekten
(daarbij gaat het om kennis over het interactieproces tussen ziekteverwekker
en geïnfecteerd persoon) als voor ziekten met een genetische component
(waarbij kennis over de directe relatie tussen genetische kenmerken en ziekten
aan de orde is). Biotechnologie draagt op verschillende manieren bij aan het
versterken van deze fundamentele kennis en dit geldt in het bijzonder voor
het genomics onderzoek.In kader A is een beschrijving gegeven van genomics. Kennis van de DNA-volgorde,
en van de variaties daarbinnen, biedt de mogelijkheid om onder andere de activiteit
van specifieke genen in normale en abnormale situatie te bestuderen en de
invloed van medicijnen op de totale genactiviteit te onderzoeken. Veel van
de toekomstige kennis over ziekten met een genetische component zal gebaseerd
zijn op het beschikbaar komen van de grote hoeveelheden gegevens uit het Human
Genome Project. Dit project is erop gericht de volledige sequentie (basenvolgorde)
van het menselijke genoom te ontrafelen en op te slaan in databanken.Als eerste mijlpaal werd in december 1999 de DNA-volgorde van het menselijke
chromosoom 22 in kaart gebracht. Onlangs (18 mei 2000) is ook de volgorde
van chromosoom 21 in Nature gepubliceerd. Op het moment (26 juni 2000) dat
de organisatoren van het Human Genome Project en van het bedrijf
Celera Genomics aankondigden dat ze in goed overleg samen verder zouden gaan,
was 97% van de volgorde van het menselijk DNA opgehelderd. Ook met deze informatie
kan de komende jaren al veel belangwekkend onderzoek gericht op het ontwikkelen
van diagnostica en geneesmiddelen plaatsvinden.DNA diagnostiekDe diagnostiek is het terrein dat als eerste direct voordeel zal hebben
van de ontrafeling van de menselijke genetische code. Zodra een verband tussen
een aandoening en het vóórkomen van een bepaalde code of afwijking
daarin is aan te tonen, heeft men in feite ook een diagnostisch instrument
in handen. Kader 2.1 bevat een beschrijving van de verschillende toepassingen
van DNA diagnostiek.Kader 2.1 Toepassingen van DNA diagnostiek in het gezondheidsonderzoek Monogene erfelijke ziektenEr is sprake van een monogene ziekte als een ziekte direct gerelateerd
kan worden aan een afwijking van één gen. Aanwezigheid van de
betreffende afwijking (veroorzaakt door overerving of spontane mutatie) zal
zonder meer leiden tot de ziekte. Monogene ziekten komen relatief minder vaak
voor, maar het betreffen wel vaak ernstige aandoeningen. Van veel monogene
ziekten is de betreffende verandering bekend. Dit maakt het screenen op deze
ziekte in principe mogelijk. Aldus kan op basis van een genetische afwijking
al een diagnose worden gesteld voordat de ziekte tot openbaring komt (pre-symptomatische
diagnose).Genetische risicofactoren bij multifactoriële
ziektenMultifactoriële aandoeningen (zoals kanker, hart- en vaatziekten)
worden veroorzaakt door een wisselwerking tussen een of meerdere omgevingsfactoren
(zoals voedsel- of leefstijlgewoontes zoals roken, bewegen, etc.) en genetische
factoren. Het gaat om veel voorkomende aandoeningen zoals hart- en vaatziekten,
kanker, CARA en dementie. Als er inzicht is in het ontstaan van deze aandoeningen
en de rol van verschillende (risico)genen daarbij, kunnen vervolgens schadelijke
omgevingsfactoren worden geïdentificeerd en maatregelen ter bescherming
of controle worden ontworpen. De complexiteit van dit soort ziekten maakt
echter dat DNA diagnostica voor multifactoriële ziekten tot op heden
nog veel minder zekerheid geven dan die voor monogene ziekten.Op medicatie gerichte DNA diagnoseDNA diagnose wordt in steeds sterkere mate direct in relatie gebracht
met behandeling. Uitgaande van de genetische constitutie van een individu –
vastgesteld met DNA diagnostica – kunnen bepaalde (sub-)typen van medicijnen
beter of minder goed aanslaan bij iemand. Genexpressie analyse van tumoren
kan bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe kankerchemotherapieën.DNA diagnose bij somatische mutatiesDNA diagnostiek leent zich met name voor de diagnose van ziekten die genetisch
overdraagbaar zijn of een genetische component hebben. Echter, in het lichaam
vinden continue (niet genetisch bepaalde) mutaties plaats die in sommige gevallen
tot ziekten kunnen leiden. Een voorbeeld daarvan zijn de door straling-geïnduceerde
kankertypen. Toename van de kennis over de relatie tussen genbeschadiging
en ziektebeelden zal in de toekomst kunnen leiden tot een precieze diagnose
van deze ziekten, gevolgd door bijvoorbeeld gentherapie.Bron: Van Ommen, Bakker en Den Dunnen 1999.Op basis van de kennis over de exacte volgorde van alle menselijke genen
kunnen verschillende wegen worden bewandeld. Zo kunnen op basis van een analyse
van genetische verschillen tussen dragers en niet-dragers van bepaalde afwijkingen,
genetische merkers worden gevonden voor de vatbaarheid of aanleg
van een bepaalde ziekte. Er kan op basis van een analyse van genexpressie
(het actief zijn van genen) op het moment van openbaring van een ziekte, worden
nagegaan welke genen betrokken zijn bij het ziektebeeld. Op basis hiervan
kan verklarende kennis worden verkregen over de mechanismen die ziekten veroorzaken
en de manier waarop deze mechanismen kunnen worden beïnvloed. Ook kan
op basis van genexpressie gegevens veel nauwkeuriger dan met traditionele
methoden worden onderzocht hoe patiënten genetisch verschillend reageren
op medicijnen en kan een diagnose worden gesteld op basis waarvan medicatie
is af te stemmen op de individuele patiënt. Door de verschuiving van
behandeling naar preventie die de laatste jaren gaande is, wordt het belang
van de ontwikkeling van diagnostica steeds groter. GeneesmiddelenontwikkelingVia genomics onderzoek kan op een meer systematische wijze en op genetisch
niveau ziektes worden opgespoord. Aangezien er enkele duizenden aandoeningen
met erfelijke componenten zijn (zoals bepaalde kankers en hart- en vaatziekten,
maar ook de taaislijmziekte, depressie of spierziektes) is het voor de geneesmiddelenindustrie
aantrekkelijk om de genetische aangrijpingspunten te vinden op basis waarvan
geneesmiddelen kunnen worden ontwikkeld.Genomics onderzoek wordt vooral in het beginstadium van de ontwikkeling
van producten gebruikt voor het opsporen van targets. Dit zijn aangrijpingspunten voor het ontwikkelen van geneesmiddelen.
Met behulp van bioinformatica kan in de toekomst, op basis van bekende DNA-volgordes,
het product van genen en genmutaties waarvan bekend is dat zij verantwoordelijk
zijn voor een bepaalde aandoening, worden geanalyseerd. Als op deze manier
bekend is welke de specifieke eiwitten zijn waarmee erfelijke ziekten samenhangen,
kan gezocht worden naar stoffen die het lichaam stimuleren tot de aanmaak
van het ontbrekende eiwit, of juist tot het uitschakelen van de aanmaak van
het betreffende eiwit. De algemene trend, die aan deze ontwikkelingen ten
grondslag ligt, is dat de geneeskunde zich ontwikkelt in de richting van preventie
van ziektes en van zoveel mogelijk op het individu afgestemde behandelingen.Genomics kan ook een belangrijke bijdrage leveren aan de strijd tegen
infectieziekten. Vanwege resistentie zijn conventionele antibiotica steeds
beperkter inzetbaar. Op basis van functionele genoomanalyse van pathogene
micro-organismen kunnen aangrijpingspunten worden geïdentificeerd voor
de ontwikkeling van nieuwe antibiotica en vaccins. De farmaceutische industrie heeft nu zo'n 450 targets in het menselijke lichaam geïdentificeerd, zoals receptoren,
enzymen, hormonen en groeifactoren die corresponderen met bepaalde ziekteverschijnselen
en waarop geneesmiddelen zijn ontwikkeld. Van maar een deel daarvan is het
werkingsmechanisme (biological pathway) bekend.
De verwachting is dat genomics onderzoek zo'n 3 000–10 000
nieuwe targets voor nieuwe geneesmiddelen zal
opleveren met gedetailleerde informatie over de genfunctie en de rol in ziektes.Een voorbeeld: het Amerikaanse bedrijf Human Genome Sciences (HGS) kon
in een onderzoek waarin gezond en ziek prostaatweefsel werd vergeleken, 300
genen identificeren die alleen in prostaatcellen tot expressie komen. Van
deze 300 zijn er 100 alleen in de prostaattumor actief en 20 daarvan alleen
in kwaadaardige tumoren. Het verdere onderzoek van HGS kan zich dan op deze
20 genen richten. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van de resultaten van
functional genomics en proteomics onderzoek aan bacteriën en planten;
op deze wijze ontwikkelt HGS een genfunctie database.Het onderzoeksgebied, waarbij geneesmiddelen worden ontwikkeld die in
beginsel zijn afgestemd op de genetische eigenschappen van de patiënt, heet de farmacogenomics. De farmacogenomics (inclusief drug target discovery) richt zich dus op genetische factoren die
de gevoeligheid van één persoon voor bepaalde geneesmiddelen
bepalen. Het toekomstbeeld is dat uiteindelijk voor specifieke groepen patiënten
geneesmiddelen «op maat» kunnen worden ontwikkeld. Een belangrijk
gevolg hiervan is dat behandelingen efficiënter worden en onnodige schadelijke
effecten worden voorkomen. Deze laatste leiden, met de niet te vermijden effecten,
tot op heden tot een grote economische schadepost en zijn de oorzaak van een
groot deel van de niet succesvolle medicaties.Er zijn echter ook kostenverlagende effecten (zie tabel 2.2). Van oudsher
kenmerkt het ontwikkelingstraject van geneesmiddelen zich vooral door de zogenaamde trial-and-error aanpak. Deze bestaat uit het screenen
van grote hoeveelheden verbindingen op hun werking die onder andere met gerobotiseerde
combinatoriële chemie methodieken worden gemaakt. De mogelijkheden die
bioinformatica en genomics bieden, maken een geheel nieuwe benadering in het
geneesmiddelenonderzoek mogelijk: de geneesmiddelen worden rationeel ontworpen
(rational drug design). De verwachting is dat
hierdoor de ontwikkelingskosten en -duur van het actieve materiaal zullen
teruggelopen. Ook de klinische testprocedures die nu vooral zijn gebaseerd
op het beproeven van synthetische werkzame stoffen zullen qua doelmatigheid
aangepast kunnen worden aan de nieuwe, op basis van genomics onderzoek ontwikkelde
medicijnen. Ook dit zal tot kostenverlaging kunnen leiden. Internationaal
gezien wordt deze meer doelgerichte vorm van gezondheidsonderzoek als een
belangrijke mogelijkheid beschouwd om de kosten van de gezondheidszorg te
beheersen (Ronchi in: OESO 1998).Tabel 2.2 Mogelijke effecten van biotechnologie op de
kosten van de gezondheidszorg Mogelijke kostenverlagende
effecten Mogelijke kostenverhogende
effecten • Smart of rational design biedt kansen voor
efficiencyverhoging in medicijn-, vaccin- of diagnostica-ontwikkeling. •
De ontwikkeling van selectievere en effectievere medicijnen en behandelingen. •
Kostenbesparende farmaceutische innovaties leiden tot mindere of kortere intramurale
zorg en verplaatsing van zorg naar de thuissituatie. • Verdere stijging van ontwikkelingskosten in combinatie met kortere
terugverdientijd noopt tot hogere kostprijs van nieuwe medicijnen. •
Effectievere of minder risicovolle behandeling leidt vaak tot een verruiming
van de indicatiestelling. • Goedkopere behandelingen kunnen duurder uitvallen
door stijging van het aantal keren dat ze toegepast worden. • Levensverlengende
medicaties (half way technologies). • Langdurige
of preventieve behandeling als gevolg van verbeterde en vroegere diagnose.Op basis van: OECD 1998.2.2.2 Enkele meer specifieke toepassingenGentherapieAls op basis van de resultaten van onder andere het functional genomics
onderzoek is ontdekt dat een gen te maken heeft met een bepaalde aandoening,
kan in principe een brede range aan therapieën worden ontwikkeld. Een
daarvan is gentherapie. De andere therapieën zijn eiwit-therapie (gebruik
van recombinant eiwitten om lage niveaus van kritische eiwitten aan te vullen), antisense therapie (genproducten gericht op het onderdrukken
van genexpressie en daardoor op het voorkomen van te lage of juist te hoge
eiwitniveaus) en het gebruik van kleine moleculen die de expressie van bepaalde
genen (of de eiwitten waarvoor deze genen zijn gecodeerd) activeren of juist
blokkeren. De eiwittherapie wordt al met succes toegepast (bijvoorbeeld voor
de ziekte van Gaucher); Nederlandse bedrijven zijn hierin actief. Gentherapie omvat het gebruik van genen – in combinatie met het
natuurlijk vermogen van menselijke cellen om deze tot expressie te brengen –
voor de genezing van bepaalde ziekten. Met gentherapie worden genen in het
menselijk lichaam gebracht die de functie van ontbrekende genen moeten uitvoeren
of die veranderde of niet goed functionerend genen moeten vervangen of versterken.
In het geval van een defect gen kan bijvoorbeeld een intacte kopie van hetzelfde
gen worden ingebracht om de verstoorde genactiviteit over te nemen. Gentherapie
biedt daarmee op termijn de mogelijkheid om chronische ziekten uit te bannen
(NRC 24 juni 2000, pp. 51).Er is een belangrijk onderscheid tussen somatische en kiembaan gentherapie.
De laatste vorm omvat het doelbewust incorporeren van nieuwe ingebrachte genen
op een zodanig wijze dat ze worden overgedragen naar een volgende generatie.
In feite is dit genetische modificatie van de mens. Onderzoek naar kiembaantherapie
wordt in Nederland niet uitgevoerd; het is namelijk (nog) onderwerp van een
vrijwillig moratorium. Bij somatische gentherapie worden nieuwe genen toegevoegd
aan cellen van een patiënt maar ze gaan geen onderdeel uitmaken van het
genoom en worden dus ook niet overgedragen op volgende generaties.Voor het «toedienen» van genen in het kader van gentherapie
wordt in de meeste gevallen gebruik gemaakt van genetische gemodificeerde
virussen. Andere methoden bestaan uit het direct toedienen van het «naakte»
DNA via een injectie of door micro-encapsulatie aan witte bloedlichaampjes,
het gebruik maken van adeno-geassocieerde virussen of van kunstmatige chromosomen.
De keuze van de methode wordt door verschillende factoren bepaald: de immuunrespons,
de grootte van het gen dat ingebracht moet worden, het gemak waarmee de cel
toegankelijk is voor een bepaald virus of het «naakte» DNA, etc.Gentherapie kan in principe voor een grote variëteit aan ziekten
worden gebruikt; het bevindt zich echter nog in het experimentele stadium.
Onderzoek naar gentherapie is op dit moment vooral gericht op het behandelen
van ziekten die direct terug te voeren zijn op gestoorde genactiviteit. Daarnaast
vindt onderzoek plaats naar de mogelijkheid van het lichaam om via gentherapie
zelf bepaalde werkzame eiwitten te produceren, bijvoorbeeld de inductie van
immuniteit of de productie van tumorvertragende eiwitten. Experimenten in
het buitenland met gentherapie boeken zowel successen als ook tegenslag doordat
de patiënten afweerreacties tegen het virus die het gen moet gaan inbrengen,
ontwikkelen (NRC 29 januari 2000, Science 28 april 2000).Internationaal gezien richten de activiteiten van bedrijven zich vooral
op het ontwikkelen van gentherapieën tegen kanker. Daarnaast zijn gentherapieën
tegen hartaandoeningen, cystische fibrose en hemofilie gentherapieën
in ontwikkeling (Business Week 19 juli 1999). XenotransplantatieXenotransplantatie is het in- of aanbrengen van bestanddelen van een dier
in of op het menselijk lichaam. Het gaat niet alleen om (delen van) organen,
maar ook om weefsel of verzamelingen van cellen (bijvoorbeeld huid), eilandjes
van Langerhans, neurale cellen. Op dit moment bevindt xenotransplantatie zich
nog in een experimenteel stadium; er worden enkele tientallen onderzoeken
verricht bij mensen.De proefdieren waarmee dit onderzoek wordt verricht, zijn primaten, varkens,
cavia's en muizen. Om afstotingsreacties in de ontvanger zoveel mogelijk te
voorkomen, wordt het donor- of brondier in bepaalde gevallen genetisch gemodificeerd.
Hierbij wordt aan de cellen van de donor een aantal immunologische
eigenschappen toegevoegd, waardoor het immuunsysteem van de ontvanger geen
of minder afstotingsreacties gaat vertonen.Rond xenotransplantatie en met name rond xenotransplantatie naar de mens,
spelen zowel ethische discussies als discussies over de veiligheid van de
techniek. De belangrijkste bron van zorg inzake de veiligheidsaspecten zijn
de zogenaamde endogene retrovirussen. Dit zijn virussen waarvan het genetisch
materiaal is geïntegreerd in het genetisch materiaal van het brondier,
in veel gevallen een varken. Varkens geven deze virussen door aan hun nakomelingen.
Onder bepaalde omstandigheden worden deze virussen actief. De angst bestaat
dat virussen van dit type zich via xenotransplantatie, geholpen door de onderdrukking
van het immuunsysteem, zullen nestelen in de mens.KlonerenHet gebruik van gekloonde eigen lichaamscellen is een van de methoden
om deze afstotingsreacties te voorkomen. Het is nog lang niet (of misschien
wel helemaal niet) mogelijk om uit stamcellen een heel orgaan te maken, maar
voor bepaalde aandoeningen biedt de stamceltherapie perspectieven. De kloneringstechniek
die hierbij wordt gebruikt is die van celkerntransplantatie. De celkern (met
het DNA) van een cel wordt in een kernloze eicel gebracht. Vervolgens ontwikkelt
deze gekloonde cel zich tot een embryo. Als het embryo zich in het blastocyst-stadium
bevindt kan het embryo in de baarmoeder van een draagmoeder worden geplaatst
en daar verder groeien tot het wordt geboren.In het blastocyst-stadium bevat het embryo ook zogenaamde stamcellen.
Dit zijn cellen die kunnen uitgroeien tot alle celtypen die een mens zijn
hele leven nodig heeft. In het humane medisch onderzoek wil men met behulp
van de stamceltherapie deze stamcellen laten uitgroeien tot bijvoorbeeld nieuwe
hersencellen voor Parkinsonpatiënten of insuline producerende cellen
voor suikerpatiënten. Er is al een methode ontwikkeld waarmee men de
embryonale stamcellen van een mens niet alleen in een laboratorium in leven
kan houden, maar ook tot deling aan kan zetten zonder dat ze zich gaan specialiseren.
Het onderzoek is er thans op gericht om de verschillende «recepten»
te achterhalen dat de stamcellen dwingt uit te groeien tot het gewenste type
cel. Dit kan door bepaalde genen te prikkelen en andere uit te schakelen maar
ook door bepaalde groeifactoren al dan niet op een bepaald moment toe te voegen.Voor de cellen kunnen embryo's worden gebruikt die van IVF-behandelingen
zijn overgebleven, of embryo's die speciaal tot stand zijn gebracht. Dit laatst
heeft als voordeel dat lichaameigen cellen, weefsels of organen kunnen worden
gekloneerd en afstoting kan worden voorkomen. De combinatie met de genetisch
modificatietechnieken levert de mogelijkheid om het erfelijk defect van een
zieke lichaamscel dat tot uitdrukking komt in bepaalde weefselcellen, te corrigeren.
Al deze ontwikkelingen bevinden zich nog in het stadium van fundamenteel en
experimenteel onderzoek.Een tweede toepassing van de kloneringstechniek is in het wetenschappelijk
onderzoek naar processen van celdifferentiatie om zo meer inzicht te krijgen
in het ontstaan van aangeboren aandoeningen. Hiervoor kunnen beide typen embryo's
(restant van IVF of speciaal tot stand gebracht) worden gebruikt (Bout 1998).Tissue EngineeringTissue Engineering omvat de ontwikkeling en toepassing van technieken
waarmee buiten het lichaam van een patiënt organen of delen van organen
uit (lichaamseigen) cellen worden gekweekt. Vervolgens wordt dit
nieuwe orgaan in het lichaam geplaatst. Behalve organen gaat het ook om huidsubstituten,
levende huid, kraakbeenvervangers, uretherweefsel, meniscussen, spieren en
bloedvaten. Het kan als een alternatief voor xenotransplantatie worden beschouwd
(voor een uitgebreide beschrijving, zie: Technieuws van het Ministerie van
Economische Zaken 1999, no.1). Een Nederlands voorbeeld (van het recent gestarte
bedrijf Isotis) is het maken van botmateriaal uit enkele cellen uit het bot
van een patiënt met behulp van de zogeheten osteovitro-techniek. De cellen
vermenigvuldigen zich eerst in een groeimedium waarna ze zich differentieren
en, met behulp van afbreekbaar dragermateriaal waar ze zich aan gaan hechten,
bot vormen. Als het bot wordt geplaatst, volgt er geen afstotingsreactie omdat
het lichaamseigen materiaal is (Bionieuws 27 maart 1999).Transgene proefdieren in het medisch onderzoekHet humane medisch onderzoek heeft veel raakvlakken met het moleculair
biologisch onderzoek bij dieren. Op moleculair en op genetisch niveau bestaan
er belangrijke overeenkomsten tussen humane en (zoog-) dierlijke cellen. De
belangrijkste toepassing van de moderne biotechnologie bij dieren op dit moment
is dan ook de productie van transgene proefdieren. Het betreft met name muizen
en in veel mindere mate ratten, kikkers en wormen.De vorming van kankercellen is een gevolg van het ongecontroleerd tot
expressie komen van genen. De productie en het gebruik van transgene proefdieren –
bijvoorbeeld muizen waarin bepaalde genen zijn uitgeschakeld (knock-out muizen)
of waarin carcinogene genen tot expressie komen (onco-muizen) – heeft
een centrale plaats in het genetisch, functioneel genetisch en toegepast medisch
onderzoek. Veel humaan genexpressie- en ontwikkelingsbiologisch onderzoek
vindt zelfs bijna uitsluitend plaats met behulp van transgene proefdieren,
zoals muis en zebravis. Ontwikkelingsbiologische studies aan transgene –
en in het geval van muizen gekloonde – proefdieren vormen dan ook een
belangrijk onderdeel van het humane kankeronderzoek (Benedictus en Enzing
1998a).Geneesmiddelenproductie in dieren, planten en celculturesZoogdiercellen, en recent insectencellen, worden op grote schaal gebruikt
voor het maken van geneesmiddelen, met name (recombinante eiwitten) vaccins.
Van recente datum is het gebruik van transgene dieren voor de productie van
geneesmiddelen. Voor het maken van transgene dieren worden met de zogenaamde
pronuclear injectietechniek, 200 tot 300 kopieën van een gen in een bevruchte
eicel gespoten. Ongeveer 2 à 3% van de dieren die na zo'n injectie
worden geboren is transgeen en slechts bij een klein deel daarvan komt het
toegevoegde gen ook daadwerkelijk tot expressie. Zowel als gevolg van deze
lage scores, als vanwege de hoge kosten voor R&D worden deze technieken
alleen gebruikt voor de productie van eiwit-farmaceutica in de melkklier van
transgene schapen, geiten, koeien en konijnen. Eind 1999 werden ook experimenten
met genetisch gemodificeerde kippen (voor de productie van menselijke eiwitten
en antilichamen) aangekondigd (New Scientist november 1999).In 1998 waren drie farmaceutische eiwitten van transgene dieren in het
stadium van klinische testen. Dit waren onder andere het humaan alpha-glucosidase
voor de behandeling van de ziekte van Pompe (fase I in 1998, fase II/III thans
vinden tests plaats in het Sophia Kinderziekenhuis in Rotterdam), humaan antithrombin
III uit transgene geiten voor de behandeling van antithrombin III deficiëntie
(fase III) en alpha-I-anti-trypsin (AAT) uit transgene schapen voor de behandeling
van cystische fibrose (fase II). Andere therapeutische eiwitten waarvoor transgene
dieren worden ontwikkeld, zijn: humaan serum albumine, alpha-1 proteinase inhibitor, prolactine, malaria eiwitten, calcitonine, factor VII,
factor VIII, factor IX, fibrinogeen, collageen, proteine C (Menrad et al 1999).Eind juni van dit jaar bleken onderzoekers van het Schotse bedrijf PPL
Therapeutics er in geslaagd te zijn om met een nieuwe kloneringstechniek een
meer precieze verandering tot stand te brengen door het inbrengen van speciaal
geconstrueerde stukken DNA in de uitgangscellen (gene targeting) van schapen. Deze techniek was tot dan toe alleen succesvol toegepast
bij muizen omdat daar de embryonale stamcellen bekend zijn. Men heeft een
gen voor de menselijke vorm van het enzym AAT (een van de belangrijkste producten
van PPL) op de vooraf bepaalde plaats ingebouwd. Men verwacht met deze methode
doeltreffende knock-out varkens te kunnen maken voor transplantatiedoeleinden
die niet bepaalde hyperactue afstotingsreactie veroorzaken (NRC 30 juni 2000).In 1999 heeft het Nederlandse bedrijf Pharming van de Amerikaanse FDA
een dubbele orphan drug designation toegekend
gekregen voor een recombinant humaan C1 esterase remmer, voor zowel de profylactische
als voor de acute behandeling van erfelijk angio-oedeem, HAE (Bionieuws 27
maart 1999).Naast bacteriën en gist die nu al op grote schaal worden gebruikt
voor de productie van eiwitten met een geneeskundige werking, bieden ook planten
in toenemende mate de mogelijkheid om medisch werkzame stoffen te produceren.
Het betreft enerzijds het in hogere concentraties dan normaal laten produceren
van planteigen medicinale stoffen en anderzijds de productie van plantvreemde
medicinale producten. Deze plantaardige vorm van geneesmiddelenproductie is
vooralsnog minder ver ontwikkeld dan de dierlijke vorm. Het aantal veldproeven
met voor deze toepassingen veranderde transgene planten in de VS is beperkt;
van de 19 veldproeven zijn er 6 met transgene planten die een menselijk gen
ingebracht hebben gekregen: Serum Albumine en Alpha en Beta heamoglobine (Besseling et.al. 1999). Het Amerikaanse bedrijf Monsanto is nu bezig
met onderzoek naar de productie van het menselijk hormoon somatotrophine (hST)
in tabaksplanten (Nature Biotechnology maart 2000). Juist voor ontwikkelingslanden
is de mogelijkheid om vaccins door planten te laten produceren erg belangrijk
(website US Senaat).2.3 Nederlands bedrijfsleven en kennisinfrastructuurDe ontwikkeling van biotechnologie voor toepassingen in de gezondheidssector
vindt plaats in een internationaal krachtenveld. Reeds in haar rapport «Volksgezondheidszorg»
uit 1997, geeft de WRR aan: «Technologische ontwikkeling
is, zeker voor een klein land als Nederland, grotendeels een exogene kracht.
Er is sprake van een «mondiaal menu voor lokale keuzes»
(WRR 1997, pp. 71).Dit geldt ook voor de medische biotechnologie. Nederland is, met een beperkt
aantal bedrijven in de farmaceutische sector, internationaal gezien een bescheiden
speler. Met name de farmaceutische industrie in de Verenigde Staten heeft
zich al enige tijd geleden op dit nieuwe terrein gestort. Het relatieve belang
van deze sector voor de Nederlandse economie is minder groot dan dat van de
landbouw, de voedingsmiddelensector of de chemische sector. Toch heeft een
relatief groot deel van de Nederlandse startende biotechnologie bedrijven
een medische-farmaceutische focus. Voor de ontwikkeling van bovengenoemde
toepassingen (zoals gentherapie en xenotransplantatie) is veel fundamenteel
onderzoek nodig. Dit vindt plaats aan Nederlandse universiteiten en onderzoeksinstituten
in samenwerking met academische ziekenhuizen. BedrijfslevenDe Nederlandse farmaceutische industrie heeft een omzet van circa 10 miljard
gulden (CBS, cijfer voor 1998). Betrouwbare schattingen (gemaakt in 1996)
geven aan dat in 1996 circa 21% van de omzet van de farmaceutische industrie
(wereldwijd) bestond uit biotechnologisch geproduceerde producten. Dit percentage
zal naar verwachting in 2010 circa 36% zijn (Degenaars en Janszen 1996).In Nederland zijn volgens een recente inventarisatie ongeveer 50 bedrijven
actief in onderzoek en productie in de farmaceutische sector (TNO-STB, in
voorbereiding). Veel van dit onderzoek vindt plaats in samenwerking met kennisinstellingen.
Van deze 50 bedrijven is een relatief groot aantal nog niet zolang geleden
gestart (de zogenaamde start-ups). Deze bedrijven
bewegen zich op de verschillende terreinen van de medische biotechnologie
zoals in 2.2 beschreven. Met name op het terrein van de ontwikkeling van platformtechnologieën,
zoals sequentieanalyse, vaccin- en diagnostiekontwikkeling en de productie
van speciale grondstoffen voor farmaceutisch gebruik zijn in Nederland relatief
veel kleine en middelgrote bedrijven actief. Zo is het in Leiden gevestigde
IntroGene (recent samen gegaan met het Utrechtse U-BISYS) een belangrijke
ontwikkelaar op het gebied van gentherapie en is het tevens in Leiden gevestigde
bedrijf Pharming, internationaal een van de drie belangrijkste ontwikkelaars
en producenten van geneesmiddelen waarbij transgene dieren worden gebruikt.
De belangrijkste grote bedrijven actief in deze sector zijn Organon, Organon
Teknica, Diosynth en Intervet (veterinaire sector) – allemaal onderdeel
van AKZO Nobel – en Solvay Pharmaceuticals. Daarnaast is in Nederland
een aantal dochters van buitenlandse (biotechnologie)-bedrijven gevestigd
zoals Yamanouchi (deze heeft de farma-activiteiten van Gist brocades overgenomen)
en Centocor, die handel- en distributie- en soms ook productieactiviteiten
in Nederland ondernemen en in Nederland klinisch onderzoek laten uitvoeren.OnderzoeksinstellingenNederland heeft een tamelijk omvangrijke publieke kennisbasis in de medische
biotechnologie. Het is een terrein waaraan een groot aantal basisdisciplines
ten grondslag liggen, zoals biochemie, (moleculaire) genetica, (klinische)
(bio)chemie, microbiologie, cytologie, immunologie, virologie, (moleculaire)
celbiologie, histologie, farmacologie, klinische chemie, moleculaire biofysica,
medische fysica, etc.Acht Nederlandse universiteiten zijn betrokken bij biotechnologisch onderzoek
in de medische en gezondheidssector (KNAW 1999). In tabel 2.3 is een overzicht
gegeven van deze groepen. In de tabel zijn niet de groepen opgenomen die in
een van de bovengenoemde basisdisciplines actief zijn.Tabel 2.3 Universitaire groepen die biotechnologisch onderzoek
uitvoeren in het kader van fundamenteel medisch en farmaceutisch onderzoek Universiteit GroepThema's Erasmus Universiteit
RotterdamEndocrinologie Genetische basis van
ziekten Klinische en experimentele oncologie Farmacologie Fundamentele moleculaire genetische aspecten van endocrinologie Genetica van
verschillende ziekten incl. kanker Gebruik van model systemen voor fundamentele
oncologie Het vrijkomen en de activiteit van mediatorsKatholieke Universiteit Nijmegen Farmacologie Circulatie en transport van geneesmiddelen,
fundamenteel en klinisch onderzoek Rijks Universiteit Groningen Genetisch Onderzoek Hematologie Oncologie Farmacie Humane Genoom, genetica van ziekten Moleculaire biologie van
hematologische afwijkingen Genetisch onderzoek naar kanker Cardiovasculaire
farmacologie en hersenfunctie Universiteit
Leiden Genetica Immunologie, immuno-pathologie
en transplantatie Oncologie en celregulatie Medical Drug Research / Bio-farmaceutica Interactie van DNA in somatische en kiemcellen.
Immuno-genetica, ziekten en immuun ziekten en hun moleculair genetische basis.
Genetisch onderzoek op het terrein van oncologie en celregulering. Ontwikkeling
van geneesmiddelen door receptorstudies, met gebruik van transgene plantencellen
als productie- faciliteit. Universiteit
MaastrichtCardiovasculaire ziekten Groei en
ontwikkeling Farmacologie Gebruik van transgene
modellen voor onderzoek nar hartziekten. Genetisch ontregeling en fundamentele
aspecten van groei en differentiatie. Vasculaire biologie Universiteit van Utrecht Ontwikkelingsbiologie en oncologie FarmacologieGenetische achtergrond van ziekten Fundamenteel onderzoek in de oncologie
en ontwikkelingsbiologie. Neuro-psycho-farmacologie / neurobiologie Universiteit van Amsterdam Gen expressie, endocrinologie, metabolisme, oncologie Cardiovasculair Onderzoeks
Instituut Amsterdam Infectieuze ziekten FarmacologieEiwitten in metabolisme, groei en differentiatie en de rol van genen in het
ontstaan van ziekten. Moleculaire genetica en biologie in relatie tot ziekten
van het hart. Fundamenteel onderzoek naar infectieuze ziekten Cardovasculair
onderzoek en farmaco-kinetiekVrije
Universiteit van Amsterdam Endocrynologie, Reproductie
en Metabolisme Pathogenese, karakteristieken en behandeling van aandoeningen
Farmacologie De regulering van groei, geslacht
en reproductie Virale oncogenese, genetische instabiliteit en genetische risico's,
monoclonale antilichamen NeurobiologieBron: KNAW 1999.Tien van de door de KNAW erkende onderzoeksscholen zijn (deels) actief
in de biomedische en farmaceutische wetenschappen. Twee behoren tot de groep
van vijf biotechnologische onderzoeksscholen die deel uit maken van de Associatie
van Biotechnologie Onderzoeksscholen in Nederland (ABON). Dit zijn het Groningen
Biomolecular Sciences and Biotechnology Institute en de Onderzoeksschool Biocentrum
Amsterdam. De andere acht onderzoeksscholen zijn: het Institute for Cellular
Signalling, de Integrated Biomedical Engineering for Restoration of Human
Function, het Leiden Amsterdam Institute for Drug Research, het Groningen-Utrecht
Institute for Drug Exploration (GUIDE), Ontwikkelings- biologie, Infectie
& Immuniteit, Amsterdam-Leiden Institute for Immunology en Oncologie.
In 1999 is de Top Onderzoeksschool Centrum voor Biomedische Genetica (CMG)
officieel van start gegaan, bestaande uit groepen van de UVA, UL, EUR en de
UU.Behalve het universitaire onderzoek wordt in een aantal onderzoeksinstituten
biomedische en humaan genoom onderzoek verricht, al dan niet direct gerelateerd
aan een bepaalde ziekte. Dit zijn in de eerste plaats de onderzoeksgroepen
voor humane en klinische genetica aan de EUR, KUN, RUG, UL, UM, UU, UVA en
VU. Het Nederlands Instituut voor Ontwikkelingsbiologie (NIOB),
ook wel het Hubrecht Laboratorium genoemd, voert fundamenteel onderzoek uit
op het gebied van de ontwikkelingsbiologie. Veel vraagstukken zijn direct
gerelateerd aan het humane kankeronderzoek. Het Nederlands Kanker Instituut
maakt op grote schaal gebruik van biotechnologische onderzoeksmethoden in
onderzoek en in therapieën. Het Centraal Laboratorium van de Bloedtransfusiedienst
onderzoekt ziekten die met het bloed getransporteerd worden zoals AIDS, bloederziekten
etc.De Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek
TNO, voert gezondheidsonderzoek uit bij de groepen TNO Farma en TNO Preventie
en Gezondheid (PG). Daarbij wordt medische biotechnologie toegepast, vooral
in het kader van hart- en vaatziektenonderzoek. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieuhygiëne (RIVM) gebruikt moderne biotechnologische methoden voor
met name diagnostische toepassingen – gericht op de interactie tussen
genetische factoren en voedsel of chronische ziekten en vatbaarheid voor infectieziekten –
en voor vaccinontwikkeling.Kwaliteit van het Nederlandse onderzoekHet Nederlands biomedisch onderzoek in het algemeen wordt in verschillende
visitaties als goed bestempeld. Uit het in 1998 in opdracht van de VSNU uitgevoerde
visitatiebezoek door internationale experts kwam naar voren dat het niveau
van biomedisch onderzoek gemiddeld genomen bevredigend tot goed is. Onder
de Nederlandse onderzoeksgroepen bevindt zich een aantal groepen van internationaal
topniveau (VSNU 1998).Ook het Nederlandse humane genoom onderzoek heeft, ondanks de kleine schaal,
over het geheel genomen een hoge wetenschappelijke kwaliteit. Het onderzoek
is op een beperkt aantal gebieden (ziektes) geconcentreerd. Het Nederlandse
onderzoek in de Oncologie en de Immunologie behoort tot de beste in Europa.
In de KNAW Verkenning «Bio-exact» wordt opgemerkt: «Hoewel er belangrijk werk op het gebied van protein engineering
wordt verricht, is het Nederlandse aandeel in grote internationale genoomprojecten,
in het bijzonder in het Human Genome project, disproportioneel laag. Dit ondanks
het feit dat in diverse projecten Nederlandse organisaties wel een rol spelen.
Dit heeft ook tot gevolg dat de stimulans die elders van deze projecten uitgaat
naar het onderzoek naar de relatie tussen sequentie en structuur of functie
en naar andere vormen van «post-genoom» onderzoek (dat wil zeggen:
onderzoek naar expressie, differentiatie, geninteractie, functionele organisatie),
in Nederland vrijwel ontbreekt» (KNAW 1999, pp 57).In de KNAW-verkenning wordt aanbevolen dat de Nederlandse onderzoeksgroepen
hun participatie in dit soort projecten vergroten. Samen met NWO moet naar
een voortrekkersrol in het post-genoom onderzoek worden gestreefd. Ook wordt
opgemerkt dat in internationaal perspectief de verbinding tussen onderzoek
en industrie, alsmede de octrooieringsintensiteit, versterkt dient te worden
(pp. 47). Kader B : Overzicht van het biotechnologisch onderzoek
in NederlandEen goed overzicht van de omvang en de mate van samenwerking in het biotechnologisch
onderzoek in Nederland kan worden verkregen door naar het aantal en de werkterreinen
van de in Nederland aanwezige onderzoeksscholen te kijken. In de hoofdstukken
2, 3 en 4 wordt meer inhoudelijk de werkterreinen van de onderzoeksgroepen
beschreven.De precieze omvang van het biotechnologisch onderzoek is niet eenvoudig
te bepalen. In tabel B1 is aangegeven in welke sector het biotechnologisch
onderzoek van de onderzoekscholen zich bevindt en tevens is de omvang van
het biotechnologisch onderzoek vermeld.In ongeveer een kwart van de in Nederland erkende onderzoekscholen (26
van de 109) wordt biotechnologisch onderzoek verricht. Acht daarvan richten
zich vrijwel uitsluitend op biotechnologisch onderzoek; in de overige 16 onderzoeksscholen
maakt biotechnologisch onderzoek een deel uit van het geheel aan onderzoek.
Tabel B2 geeft een overzicht van de participerende universiteiten en overige
onderzoeksinstellingen in de 26 onderzoekscholen.Tabel B1 Biotechnologische onderzoeksinstellingen naar
sector en omvang OnderzoeksinstellingBio-medisch Agro/Food Milieu Fijn-chemie Omvang in fte (1996)     Staf Aio/oio Onderzoeksschool, vrijwel geheel gericht
op biotechnologie      Biocentrum Amsterdam  •• • 23 25 Groningen Biomolecular Sciences and Biotechnology
Institute • •  • 37 106 Experimentele Plantenwetenschappen  •  • 32113 Voeding, Levensmiddelentechnologie, Agrobiotechnologie
en Gezondheid  •   49 102  Biotechnological
Sciences Delft Leiden  • • • 25 79Leiden/Amsterdam Institute for Drug Research • •  111 72 Medisch-Genetisch
Centrum Zuid-West Nederland •    81 93 Groningen University Institute for Drug Exploration •    N/b N/bOnderzoeksschool, deels gericht
op biotechnologie      Structuren, Functies
en Werkingsmechanismen van Biomacromoleculen    •4985 Wageningen Institute of Animal Sciences • •   22 27Integrated BioMedical
Engineering for restoration of human function•    2 038  Institute of Cellular Signalling•    43 33 Amsterdam/Leiden Institute for Immunology •    168 151Ontwikkelingsbiologie •    29 67Oncologie Amsterdam •    47 82 Infectie en
Immuniteit •    46 157Onderzoeksschool, klein deel biotechnologie      Biomoleculaire
Chemie BIJVOET •   17 49 Biomembranen •    3674 Neurowetenschappen •    109 N/bMaterialen
Studie Centrum •  • • N/bN/b Debye Onderzoekschool    • 56 99 Behavioural and Cognitive Neurosciences •    4572 Molecuulstructuur, Ontwerp en Synthese
NSR    28 19 Hart- en Vaatziekten
CARMA •   57 86 Nederlands Instituut voor Onderzoek in de Katalyse NIOK    • 99 215 Moleculaire Geneeskunde MMPDG •    147 166 Animal Health GSAH  •   90 73 Voeding, spijsvertering en stofwisseling
MENU •    63 76 Voortplanting, Endocrinologie en Metabolisme DENOVEM •    28 71            Omvang (fte of Mf) Instituten, fundamenteel onderzoek:       Centrum voor Biomedische Genetica •    8 Mf/jaar  Nederlands Instituut Voor Ontwikkelingsbiologie NIOB •    75 fte  Centraal Bureau Schimmelcultures • • • 58 fte  Nederlands Kanker Instituut •   491 fte  Centraal Laboratorium voor de Bloedtransfusiedienst •    n/b  Instituten, toepassingsgericht
onderzoek:       TNO-Voeding• •   850 fte  TNO-Preventie Gezondheid•    150 fte  TNO-MEP en TNO-NITG   • 100 fte  TNO-Prins Maurtits Laboratorium •   50 fte  PRI-Wageningen UR  •   13 Mf  ATO- Wageningen UR  •   1 Mf  RIKILT-
Wageningen UR  •   6 Mf  ID- Wageningen
UR •   20 Mf  Nederlands Instituut
voor Zuivel Onderzoek  •   n/b  Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne •  •  n/b Wageningen Centre for Food Science  •   100 fte n/b: niet beschikbaar Bron: Ministerie van OCWTabel B2 Participerende onderzoeksinstellingen in de onderzoeksscholen
die zich (deels) met biotechnologisch onderzoek bezighouden Onderzoeksschool (aandeel biotechnologisch onderzoek) EUR KUN WU TUD TUERUG UL UM UT UU UvA VuA OverigeVrijwel geheel gericht op biotechnologie             Biocentrum Amsterdam          • •  Groningen Biomolecular Sciences and Biotechnology
Institute     *        Experimentele Plantenwetenschappen  • •          Voeding, Levensmiddelentechnologie, Agrobiotechnologie en Gezondheid ••    • •  TNOBiotechnological Sciences Delft
Leiden   (•) •  •       Leiden/Amsterdam Institute for Drug Research      •    •  Medisch-Genetisch Centrum Zuid-West Nederland•     •       Groningen University Institute for Drug Exploration     X                     Substantieel deel biotechnologie             Structuren, Functies en Werkingsmechanismen
van Biomacromoleculen   •  •       Wageningen Institute of Animal Sciences  X           Integrated BioMedical Engineering for restoration
of human function  •• •••••     Institute of Cellular Signalling X           Amsterdam/Leiden Institute for Immunology       •   ••NKI, CLB, TNO, DdHKOntwikkelingsbiologie          X  NIOB Oncologie Amsterdam          • • NKIInfectie en Immuniteit          X   Klein deel biotechnologie             Biomoleculaire Chemie BIJVOET          X   Biomembranen          X   Neurowetenschappen          • • NIOB, IOIMaterialen Studie Centrum      X       Debye Onderzoekschool         X    Behavioural and Cognitive Neurosciences      X       Molecuulstructuur, Ontwerp en Synthese NSR  X           Hart- en Vaatziekten
CARMA       •    •  Nederlands Instituut voor Onderzoek in de Katalyse
NIOK   •••• •••  Moleculaire Geneeskunde MMPDGX             Animal Health GSAH         X    Voeding, spijsvertering en stofwisseling MENU •      • ••   Voortplanting, Endocrinologie en Metabolisme DENOVEM •       •  • X = onderzoekschool waarin maar één onderzoeksinstelling
participeertBron: Ministerie van OCW. 3. Biotechnologie in de landbouw en de voedingsmiddelenindustrie3.1 InleidingIn dit hoofdstuk bespreken we de biotechnologische activiteiten in de
landbouw (akkerbouw, tuinbouw en veeteelt) en de voedingsmiddelenindustrie;
samen ook wel aangeduid met de term agrofoodsector. De belangrijkste bijdragen
die biotechnologie aan de verschillende onderdelen van deze sector levert,
komen aan bod. Deze bijdrage is voor ieder onderdeel van de sector verschillend.
Dit heeft onder andere te maken met het feit dat de innovatieprocessen en
de krachten die deze processen vorm geven in ieder van de deelsectoren anders
is. Zo worden de ontwikkelingen in het plantenveredeling, die leidt tot landbouwgewassen
met nieuwe eigenschappen, in belangrijke mate voortgedreven door het beschikbaar
komen van nieuwe technologische mogelijkheden en nieuwe informatie uit het
genomics onderzoek (science and technology push).
In dit relatief kennisintensieve onderdeel van de landbouw worden producten
ontwikkeld met een hoge toegevoegde waarde.De totstandkoming van nieuwe voedingsmiddelen en het achterliggende onderzoek
wordt daarentegen juist in belangrijke mate door ontwikkelingen in de markt
bepaald (market pull). Dit is een van de belangrijkste
kenmerken van het innovatieproces in de voedingsmiddelenindustrie waarin het
zich ook onderscheidt van de gezondheidssector. Daar komt bij dat om verschillende
redenen (culturele, sociale, organoleptische) de voedingsmiddelenmarkt een
conservatieve markt is, gekenmerkt door incrementele (stap-voor-stap) productinnovaties
en lage R&D intensieve producten (Grunert et al
1997). Hier ligt voor een deel de verklaring voor het feit dat de integratie
van de nieuwe biotechnologie in de voedingsmiddelenindustrie vergeleken met
andere sectoren minder snel is verlopen, ondanks het feit dat de kennisintensiviteit
van deze industrie langzaam toeneemt.De biotechnologie heeft internationaal tot enkele spraakmakende producten
geleid binnen deze sector, zoals de langer houdbare tomaat of de herbicide
resistente soja en maïs. In de overwegingen van consumenten om deze nieuwe
genetisch gemodificeerde voedingsmiddelen te kopen, speelt voedselveiligheid
een belangrijke rol. In Nederland is de weerstand tegen deze voedingsmiddelen
altijd aanwezig geweest, maar dit jaar is deze sterk gegroeid. Thans zijn
hierover publieke debatten in voorbereiding (zie verder Kader C).3.2 Wetenschappelijke en technologische trends in de biotechnologie
voor de agrofoodsector3.2.1 Trends in biotechnologisch onderzoek en toepassingen
bij plantenBiotechnologie in de plantenveredeling en -vermeerderingDe ontwikkeling en toepassing van nieuwe biotechnologische technieken
in dit onderdeel van de agrofoodsector is vrij divers en dateert al van het
midden van de jaren 80 (zie voor een overzicht: OECD 1992 en Bijman et al 1994). In het algemeen wordt een onderscheid gemaakt
in genetische modificatietechnieken waarmee planten met nieuwe eigenschappen
worden gemaakt (veredeling) en technieken die het mogelijk maken uitgaande
van delen van planten nieuwe planten te maken (vermeerdering).Een vermeerderingstechniek die op dit moment in ontwikkeling is, heeft
als doel om vegetatieve vermeerdering1 via zaden
te realiseren: apomixis. Er zijn al wel technieken
beschikbaar waarmee een genetische kopie van een moederplant
kan worden gemaakt (de simpelste is door middel van stekken), vegetatieve
vermeerdering via zaden kan nog niet. Apomixis
komt van nature voor bij een aantal plantensoorten. Het voordeel van vegetatieve
vermeerdering via zaden ten opzichte van knollen, bollen en/of stekken is
een verlaagde ziektedruk op het plantmateriaal en de mogelijkheden die zaad
biedt voor een langdurige opslag in vergelijking met knollen, bollen en stekken.
Op dit moment probeert men de genetische achtergrond van apomixis te ontrafelen, zodat de teler via de nieuw te ontwikkelde apomixistechniek de zaden vegetatief kan vermeerderen
(zie ook: Besseling et al 1999).Eerste generatie genetisch gemodificeerde plantenIn eerste instantie richtte men zich met de toepassing van de genetische
modificatietechniek in de plantenveredeling op het inbouwen van eigenschappen
die op één gen zitten: monogene eigenschappen. Het meeste onderzoek
en praktijktoepassingen daarvan richtte zich op (monogene) merkergenen, selectiegenen,
herbicidenresistentiegenen en plaagresistentiegenen. Herbicidenresistentie
is tot nu toe internationaal de belangrijkste commerciële toepassing
van genetische modificatie bij planten1. Herbicidenresistentie –
waardoor gewassen ongevoeliger worden voor één bepaald onkruidbestrijdingsmiddelen –
is, behalve dat het op één gen is gelokaliseerd, bovendien gemakkelijk
te herkennen in het veredelingswerk en het werkt goed. Ook kunnen in principe
via genetische modificatie meerdere barrières ingebouwd worden waardoor
meer duurzame resistentie mogelijk is.Een geheel andere toepassing van genetische modificatie is dat door het
uitschakelen van bepaalde genen (antisense technologie)
de plant bepaalde stoffen, bijvoorbeeld ethyleen niet meer produceert en het
rijpingsproces wordt vertraagd. Zo kunnen bijvoorbeeld groenten en fruit langer
houdbaar worden gemaakt. In het Nederlandse bosbouwonderzoek wordt nog op zeer beperkte schaal
aandacht besteed aan de rol van biotechnologie; internationaal gezien ligt
dit anders. Vegetatieve vermeerdering van bomen met via genetische modificatie
ingebouwde groeibevorderende eigenschappen, verhoging van de productiviteit
en van de resistentie tegen ziekten en plagen van bomen en verbetering van
de houtkwaliteit zijn onderwerp van internationale onderzoeksinspanningen
op het gebied van de biotechnologie en bosbouw. Wat betreft de houtkwaliteit
is men er al in geslaagd transgene populieren te maken met een verlaagd lignine-gehalte
en een verhoogd cellulose-gehalte zodat minder kostbare en milieuvervuilende
technieken nodig zijn bij de papierfabricage en een hogere opbrengst kan worden
bereikt. Wereldwijd vinden er in 17 landen veldproeven plaats met genetisch
gemodificeerde bomen. Hierbij moet vooral gedacht worden aan boomsoorten die
wereldwijd in grote getale worden aangeplant zoals eucaliptus, populieren,
Pinus radiata en sweetgum. Nederland is weliswaar een belangrijke importeur
van hout (93% komt uit het buitenland), maar voor ziekten die af en toe bepaalde
Nederlandse boomsoorten teisteren (bijvoorbeeld iepziekte), zou resistentie
met behulp van biotechnologie een rol van betekenis kunnen spelen.Bron: Kuiper 2000.VeldproevenIn de tweede helft van de jaren '80 zijn in de VS de eerste genetisch
gemodificeerde planten ontwikkeld en in veldproeven getest. Sindsdien is het
aantal veldproeven exponentieel gestegen. Waren dit in 1987 nog enkele tientallen,
10 jaar later lag dit getal al rond de 1500 en in 1998 waren het er bijna
2000. In totaal hebben in de VS, tot eind 1998, 4300 veldproeven met transgene
gewassen plaatsgevonden. In Europa waren dit er eind december
1999, 1333. In 1998 waren er in Nederland circa 50 vergunningen in gebruik1.Van alle veldproeven is iets minder dan 80% in de VS uitgevoerd, 8,5%
in Canada, ongeveer 10% in Europa en zo'n 1,5% in de rest van de wereld. Nederland
staat met 1,45% op de vierde plaats na Frankrijk (OECD website). Het zal duidelijk
zijn dat het vooral gaat om economisch interessante gewassen zoals soja, maïs,
katoen, koolzaad, tomaten, aardappelen en tabak. Behalve aardappelen en tomaten
is het aantal veldproeven van voor Nederland belangrijke gewassen beperkt
in omvang. Voor suikerbieten is dit 300 (waarvan 22 in Europa), voor sla,
komkommer, appel en aardbei is dit in de orde van grootte van 20–25,
voor koolsoorten, wortelen en aubergine van 8–12 (Besseling et al 1999, pp. 17).Commerciële toepassingenDe commerciële toepassingen van genetisch gemodificeerde planten
zijn nog beperkt. Tot eind 1998 waren in Europa 14 commerciële toepassingen
toegelaten; waarvan 6 bij voedselgewassen. Van deze 6 hebben 2 toestemming
gekregen om ook in menselijk voedingsmiddelen verwerkt te worden (Monsanto's
sojaboon en Novartis' maïs) en alleen de Novartis' maïs variëteit
mag in Europa verbouwd worden. De rest van de toekenningen betreft alleen
toestemming voor zaadproductie en/of import. Van de 14 Europese toegelaten
gewassen zijn er 4 Nederlands: 3 anjers en 1 cichorei. In December 1998 liepen
er 13 aanvragen voor voedselgewassen in Europa, in verschillende stadia van
behandeling en voor verschillende handelingen (veredeling, verbouwen, import,
verwerking in voedingsmiddelen).De situatie in de VS ziet er anders uit. Daar zijn in de periode 1994–1998,
43 gewassen toegelaten voor toepassing in voedingsmiddelen. Ongeveer 75% van
deze aanvragen kwamen van Noord Amerikaanse bedrijven, de rest van Europese
bedrijven (FDA website). In de VS is ook het grootste areaal met genetisch
gemodificeerde gewassen: 40,5 miljoen hectare. Dit is 74% van het totale mondiale
areaal waarop genetisch gemodificeerde gewassen worden geteeld. In Europa
doen alleen Frankrijk en Spanje mee (zie boven); hun aandeel in het totaal
is kleiner dan 1% (Clive 1999).Insectenresistente katoen en maïs zijn de belangrijkste commerciële
toepassingen van via genetische modificatie aangebrachte plaagresistentie.
De plant heeft één gen of meerdere genen ingebouwd gekregen,
waardoor deze een voor het insect giftige stof produceert.In Nederland wordt vooralsnog op dit terrein uitsluitend onderzoek gedaan
in het kader van resistentiemanagement en risicoanalyse. Insectenresistente
genetisch gemodificeerde koolgewassen en genetisch gemodificeerde aardappelen
worden op dit moment in Nederland beproefd (zie verder Besseling et al 1999).Tweede generatie genetisch gemodificeerde plantenBehalve om redenen van voedselveiligheid zijn er nog andere redenen waarom
de teelt en het gebruik van deze gewassen aan kritiek bloot staat. Het is
niet duidelijk (en/of niet wordt gemaakt) wat het voordeel is voor de consument
of voor het milieu. De eerste genetisch gemodificeerde gewassen met ingebouwde
herbicidenresistentie die nu langzamerhand op de markt verschijnen, hebben
overwegend een voordeel voor de producent. De kosten van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
zouden omlaag gaan, maar hiervoor is nog nergens overtuigend bewijs geleverd.
Mede hierdoor wordt nu ingezet op wat in het publieke debat wel de tweede
generatie genetisch gemodificeerde gewassen wordt genoemd. Het gaat om gewassen
die eigenschappen hebben die een duidelijk nut hebben voor de
consument, het milieu of die voor bepaalde groepen gebruikers interessant
zijn (zie onderstaand kader over de Golden Rice).Sommige van de voedingsgewassen die als zogenaamde «nieuwe voedingsmiddelen»
op de markt worden toegelaten, zullen vanwege het mogelijke gezondheidseffect
een warm onthaal hebben. Andere gewassen, zoals de genetisch gemodificeerde
aardappel die bij gebruik als frites minder vet opneemt, zullen hun toegevoegde
waarde voor de consument met meer inzet onder de aandacht moeten brengen.
Tenslotte: voor op de langere termijn wordt veel verwacht van het aanpassen
van planten aan bepaalde fysisch-geografische omstandigheden, zoals verhoogde
weerstand tegen droogte, koude en zout. Dit kan vooral de opbrengsten in bestaande
en nieuwe landbouwgebieden in ontwikkelingslanden verhogen.Europese onderzoekers hebben een gemodificeerde rijstvariant gemaakt die
extra veel caroteen (vitamine A) bevat. Deze Golden Rice is uitermate geschikt
voor export naar ontwikkelingslanden. Het product kan een bijdrage kan leveren
aan de bestrijding van het daar vaak voorkomend chronisch vitamine A tekort,
dat onder andere leidt tot blindheid. Tevens draagt vitamine A bij tot een
beter functionerend immuunsysteem. Momenteel worden ook tomaat en cassave
van deze eigenschappen voorzien. Tevens wordt gewerkt aan planten (o.a. rijst)
die een hoog ijzergehalte hebben met een hoge beschikbaarheid voor opname
door de mens en aan sorghum (vijfde op de wereldranglijst van granen) met
een verhoogd eiwitgehalte. In Japan is een rijstvariant in de maak met een
35% hogere oogstopbrengst.Bronnen: Nieuwsbrief Biotechnologie, nr.3, 2000 pp.4; Financial Times
25 februari 2000, CSIR Technobrief maart 2000.Een geheel andere toepassing van biotechnologie in de plantenveredeling
is het gebruik van zogenaamde genetische merkers. Hierdoor kunnen kwekers
al in het groeistadium als de gewenste nieuwe eigenschap nog niet zichtbaar
is, nagaan of de plant die het product is van een kruising, de gewenste eigenschappen
bezit. De techniek heet marker assisted breeding
(MAB) en maakt dat het veredelingsproces met zo'n 4 jaar kan worden bekort.
Door screening met behulp van biotechnologische technieken kunnen waardevolle
eigenschappen snel worden opgespoord en als veredelingsmateriaal worden gebruikt.
Op deze wijze levert biotechnologie – ook zonder planten genetisch te
modificeren – een bijdrage aan de plantenveredeling.Nieuwe ontwikkelingen in het plantenbiotechnologisch onderzoek:
genomicsHet meest interessant op dit moment voor de plantenveredeling en -vermeerdering
zijn de ontwikkelingen in het genomics onderzoek (zie ook Kader A). Als eerste
wordt binnenkort het complete genoom van de zandraket (Arabidopsis thalianna) in kaart gebracht door een groep van onderzoekers
uit Europa (waaronder ook uit Wageningen), de VS en Japan. Deze plant, die
op zich geen agronomische waarde heeft, maar wel een zeer klein genoom en
een korte generatieduur, wordt wereldwijd als model gebruikt voor dicotyle
plantenrassen in het moleculair biologisch plantenonderzoek. De organisatie
van het genoom van dit modelgewas blijkt onverwachte overeenkomsten te vertonen
met het genoom van voedselgewassen. Deze overeenkomsten vergemakkelijken het
onderzoek aan die voedingsgewassen. Rijst is als modelplant aangewezen voor
monocotyle plantenrassen. Het Internationale Rice Genome Sequencing project
wordt geleid door Japan. De verwachting is dat in 2004 de volledige basenvolgorde
bekend zal zijn. Het moderne plantenbiotechnologisch onderzoek bestaat uit de combinatie
van kennis die wordt ontwikkeld in verschillende disciplines waarbij de bestudering
op moleculair niveau van levensprocessen in de plant en de interactie tussen
plant en omgeving (bodem, pathogenen, fysiologische omstandigheden) centraal
staat. Van nature bezitten planten afweermechanismen tegen ziekteverwekkers,
maar de precieze werking van de daarbij betrokken «resistentiegenen»
zal pas goed met behulp van resultaten van genomics onderzoek inzichtelijk
kunnen worden gemaakt.Fundamentele processen die worden onderzocht, zijn bijvoorbeeld de moleculaire
basis van signaaluitwisseling tussen planten en hun pathogenen, of tussen
cellen van geïnfecteerde planten onderling. Analyses richten zich op
eiwitten en genen die actief zijn bij de afweerreactie van planten, en de
mechanismen achter de regulering van deze processen.Genomics kan op een groot aantal onderdelen van de landbouwsector en de
rest van de voedselketen een grote impact hebben. Naast resistentieveredeling
biedt genomics nieuwe aangrijpingspunten voor veredeling op agronomische eigenschappen
van gewassen zoals droogtetolerantie, metaalresistentie maar ook productiviteit.
Ook kunnen moleculair biologische toetsen worden ontworpen voor kwaliteitsbewaking
ensturing in productieketens. Een geheel andere toepassing is het ontwerpen
van op maat gemaakte plantaardige levensmiddelen (novel
foods, zie verder paragraaf 3.2.3) of het ontwerpen van de plant
als fabriek voor de productie van hernieuwbare grondstoffen (zie ook hoofdstuk
4 over de plant als producent van fijnchemicaliën).3.2.2 Trends in biotechnologisch onderzoek en toepassingen
in de dierlijke sectorTechnieken gebaseerd op de moderne biotechnologie en de genetische modificatietechniek
krijgen steeds meer invloed in de dierveredeling en de veehouderij. De meeste
toegepaste technieken tot nu toe zijn de zogenaamde reproductietechnieken.
Deze zijn wezenlijk anders dan de genetische modificatietechnieken. We bespreken
ze hieronder.Reproductietechnieken in de dierlijke sectorReproductiebiologisch onderzoek richt zich op het verwerven van inzicht
in het voortplantingsproces van dieren. Naast de meest gebruikte vorm in de
veehouderij, de kunstmatige inseminatie, zijn er meer geavanceerde reproductietechnieken
ontwikkeld zoals in vitro fertilisatie en in vitro opgroei van embryo's en embryotransfer. Ze worden
vooral gebruikt om de efficiency in het selectieproces te optimaliseren, zo
veel mogelijk gebruik te maken van individuen met een goed genotype, voor
de controle van de genetische structuur van populaties en families en voor
uitbreiding van genmigratie bijvoorbeeld over soortgrenzen heen.Een tweede set van reproductietechnieken is kloneren; de niet-sexuele
reproductie van afstammelingen vanuit een deel van een organisme. De eerste
daartoe ontwikkelde techniek is embryosplitsing: het kloneren van jonge embryocellen,
door het via microchirurgie in stukken delen van blastomeren (het pre-implantatiestadium
van een embryo). Een belangrijke doorbraak voor het kloneren was echter de
ontwikkeling van de celkerntransplantatietechniek (we bespraken deze ook al
in Hoofdstuk 2) waarbij een celkern vanuit een volwassen cel naar een bevruchte
eicel – waaruit de kern is verwijderd – wordt getransplanteerd.
Dit was met name een belangrijke doorbraak omdat met deze techniek in theorie
veel meer klonen – in theorie enkele duizenden – gemaakt kunnen
worden dan met de techniek van embryosplitsing (max. 6 klonen). In de tweede
plaats kan met deze techniek gemakkelijker genetisch gemodificeerd worden
omdat, voordat de kern wordt getransplanteerd eerst kan worden bekeken of
het gen goed is ingebouwd. De celkerntransplantatietechniek werd
voor het eerst bij een schaap (Dolly) toegepast, maar werkt nu ook bij muizen,
runderen en primaten (Menrad et al 1999, pp. 305).TransgeneseIn internationale samenwerkingsverbanden wordt het genoom van verschillende
landbouwhuisdieren in kaart gebracht: van het varken (PigMaP), het rund (BoVMaPE)
en de kip (ChiCKMaP), maar ook van een groot aantal andere dieren (o.a. schaap,
paard, kalkoen, kat, hert). Potentieel interessante genen worden op basis
van deze kaarten in combinatie met de resultaten van fysiologisch en moleculair
biologisch onderzoek geïdentificeerd. Dit levert belangrijke informatie
op voor fokkerijprogramma's omdat gerichter kan worden veredeld. Ook profiteert
het onderzoek dat zich bezig houdt met de ontwikkeling van diagnostica voor
dierziekten met een bepaalde genetische grondslag en van methoden voor de
identificatie en registratie van deze informatie (DNA-fingerprinting). Dit laatste type onderzoek wordt echter in Nederland nauwelijks
uitgevoerd.Enkele jaren geleden vonden internationaal belangrijke doorbraken plaats
die de productie van transgene dieren (dieren waarbij via de genetische modificatietechniek
een gen van een ander organisme is ingebracht) op grote schaal steeds beter
mogelijk maken. De eerste generatie transgene dieren (waaronder de Nederlandse
stier Herman) werd geproduceerd via micro-injectie in embryocellen.Net als bij het moleculair biotechnologisch onderzoek bij planten, sluiten
ook hier ontwikkelingsbiologisch en moleculair genetisch onderzoek steeds
nauwer bij elkaar aan en worden verbonden met celfysiologische onderwerpen
zoals hormoonregulatie. Er wordt gekeken naar patroonvorming in embryo's,
de ontwikkeling van organen en de manier waarop de achterliggende genetische
processen zijn gereguleerd. Ook is sprake van een sterke onderlinge synergie
met de reproductiebiologie: de mogelijkheid om vanuit losse dierlijke cellen
levende organismen op te kweken (een vooruitgang op het terrein van de reproductietechnologie)
heeft in het moleculaire genetisch onderzoek het produceren van transgene
dieren ondersteund. Tegelijkertijd maakt moleculair biologische kennis over
groei en ontwikkeling meer geavanceerde reproductietechnieken mogelijk (Visscher et al 1997; Benedictus en Enzing 1998a).De eerste experimenten met transgene dieren richtten zich vooral op varkens
(korte draagtijd en grote worpen), later ook op vis, rundvee, schapen en pluimvee.
Deze eerste generatie transgene dieren hadden vooral nieuwe eigenschappen
gekregen die correspondeerden met agronomische doeleinden (meer melk, meer
vlees, etc.). De daarna ontwikkelde genetische modificatietechnieken zijn
doelgerichter en gebaseerd op injectie van genetisch materiaal naar de celkern,
gevolgd door kerntransplantatie en celregeneratie. Losse celkernen worden
gemodificeerd, waarna de transgene celkern in een embryo(stam)cel wordt geplaatst
waaruit de oorspronkelijke kern is verwijderd.De toepassing van biotechnologie bij dieren heeft met de geboorte van
de stier Herman in Nederland veel discussie los gemaakt, vooral wat betreft
het dierenwelzijn. Deze discussie heeft uiteindelijk zelfs tot wetgeving aanleiding
gegeven waarin de toelating van dit type onderzoek aan ethische overwegingen
wordt getoetst. In Kader C wordt uitvoerig ingegaan op de publieke debatten
die in Nederland zijn gevoerd over de verschillende toepassingen van biotechnologie,
inclusief bij dieren. Toepassingsmogelijkheden van nieuwe biotechnieken in de
veefokkerij en veehouderijDe genoemde technieken zijn belangrijk voor de kwaliteit en economische
prestaties van de Nederlandse veehouderij, voor de voortgang van het humane
medische onderzoek en voor nieuwe toepassingen in de dierlijke productie.
In Nederland neemt transgenese in het dierlijk moleculair biologisch onderzoek
geen belangrijke plaats in en in het bijzonder niet in het agronomisch onderzoek.
Ook in de Nederlandse fokkerij wordt geen transgenese toegepast. In Nederland
worden transgene (proef)dieren – voornamelijk muizen – uitsluitend
gebruikt in het fundamenteel onderzoek: in de moleculaire genetica, de ontwikkelingsbiologie,
het medisch en het farmaceutisch onderzoek (zie hoofdstuk 2).Biotechnologische technieken die, net als in de plantenveredeling, worden
gebruikt voor de selectie van gewenste eigenschappen zijn marker assisted breeding (MAB) of marker assisted
selection (MAS). De ondersteuning van fokkerijprogramma's met deze
technieken levert een enorme tijdswinst op omdat meer gericht naar de genetische
aanleg voor een gewenste eigenschap kan worden gezocht en er dus doelgerichter
kan worden geselecteerd.Kloneringstechnieken hebben voor de veefokkerij weinig waarde omdat hier
niet naar volledige genetische uniformiteit wordt gestreefd. Voor onderzoeksdoeleinden
biedt het beschikken over een populatie genetisch identieke dieren wel voordelen
en ook bij het produceren van transgene dieren voor de productie van specialties (bijvoorbeeld geneesmiddelen) wordt de kloneringstechniek
gebruikt (zie hoofdstuk 2). Experimenten van kloneringtechnieken in combinatie
met genetische modificatie om bepaalde eigenschappen zoals ziekteresistentie
tegen varkenspest te introduceren zijn in Nederland niet toegelaten voor gebruik
in de veehouderij, maar vinden internationaal gezien wel plaats (zie ook:
Houdibine 1997).Tenslotte moet nog worden vermeld dat in de veehouderij producten kunnen
worden gebruikt die met behulp van biotechnologische technieken zijn geproduceerd.
Bekende voorbeelden zijn het groeihormoon BST in de melkveehouderij voor een
verhoogde melkproductie (niet in Europa) of het in Nederland ontwikkelde,
geproduceerde en ook gebruikte enzym fytase in veevoeder voor vermindering
milieubelasting (vergroting fosfaatbenutting). Dan zijn er nog de voordelen
van enzymen die de zogenaamde «Non Starch Polysaccharide» (NSP)
in granen kunnen afbreken of de voedingsopname van celwandkoolhydraten kunnen
vergroten. (OECD 1992, pp. 66–70).3.2.3 Trends en toepassingen van moderne biotechnologie
in de voedingsmiddelenindustrieEr zijn hoge verwachtingen over de bijdrage die het genomics onderzoek
aan de ontwikkeling van nieuwe voedingsmiddelen zal kunnen leveren. Dit genomics
onderzoek bestaat uit het bestuderen van de «normale levensprocessen»
op DNA-niveau (denk aan kinderen in een groeifase, verouderingsprocessen,
etc.) en de rol van externe factoren (bio-actieve stoffen) in het versnellen,
vertragen, verhinderen van bepaalde metabolische routes (stofwisselingsprocessen)
die met deze normale processen samenhangen. Deze nieuwe inzichten in de structuur
en functie van verschillende essentiële voedingsbestanddelen en in de
relatie voeding – gezondheid zullen de basis leggen voor geheel nieuwe
typen hoogwaardige voedingsmiddelen. Nieuwe voedingsmiddelenWe onderscheiden enkele typen nieuwe voedingsmiddelen. Dit zijn in de
eerste plaats de zogenaamde «functional foods» en «nutriceuticals».
Functional foods zijn voedingsmiddelen met een positief effect op de gezondheid
of de fysieke gesteldheid die uitgaat boven de normale voedingswaarde. Nutriceuticals
zijn voedingsmiddelen waaraan een actieve stof is toegevoegd of die uitgaande
van een of meerdere actieve stoffen nieuw zijn samengesteld. Ze hebben een
hoge voedingswaarde of een belangrijk gezondheidseffect voor bepaalde groepen
consumenten of zelfs individuen (zuigelingen, zieken, personen met een speciaal
dieet). Vooralsnog gaat het om voedingsmiddelen waaraan bepaalde eiwitten
(bijvoorbeeld lactoferrine), vezelingrediënten of bacteriestammen die
een bepaald gezondheidseffect hebben, zijn toegevoegd of die speciaal zijn
samengesteld.Een tweede type nieuwe voedingsmiddelen zijn voedingsmiddelen waarbij
aan een van de grondstoffen door genetisch modificatie nieuwe eigenschappen
zijn toegevoegd, zoals de rijst of tomaat met extra caroteen (vitamine A)
tegen blindheid of met een verhoogd ijzergehalte. Ook denkbaar zijn transgene
gewassen die vooral in warme landen worden geconsumeerd, zoals maïs,
gierst of soja waarbij de voedingswaarde door verandering van de samenstelling
sterk is toegenomen. Tenslotte kan hier ook gedacht worden aan gewassen waarbij
door het uitschakelen van bepaalde genen (met behulp van de zogenaamde anti-sense technologie) allergene componenten zijn verwijderd.Enzymontwikkeling en -productieEnzymen spelen vanwege hun katalyserende functie een sleutelrol in veel
levensprocessen. Enzymproducenten beschouwen de in kader A geïntroduceerde
nieuwe technologieën als core technologies
die het hen mogelijk moet maken nieuwe en bestaande enzymen sneller en goedkoper
te ontwikkelen en te produceren. Ongeveer 60% van de enzymproducten wereldwijd
worden door genetisch gemodificeerde organismen geproduceerd. Deze zijn vooral
bestemd voor non-food toepassingen zoals wasmiddelen
en voor gebruik in de textielindustrie en de papierindustrie. In enkele landen
zijn door genetisch gemodificeerde organismen geproduceerde food enzymen op de markt. Dit zijn chymosine voor kaasproductie,
amylases voor het oplossen van zetmeel, de omzetting van zetmeel in suikers,
voor bierbrouwen en broodverbeteraars en pectinases voor de bereiding van
vruchtendranken en wijn (Hüsing et al 1997;
zie ook: de Vriend 2000, pp. 29–31).Voedselfunctionaliteit en voedselkwaliteitEr is al een groot aantal genoomsequenties van voor de voedingsmiddelenindustrie
relevante micro-organismen opgehelderd zoals de al eerder genoemde Saccharomyces cerevisiae (bakkersgist) en de Bacillus subtilis. De volgorde van de Lactococcus
lactis wordt binnenkort gepubliceerd. In opdracht van het Technologisch
Top Instituut Voeding (WCFS) wordt het genoom van Lactobacillus
sp. (een van de melkzuurbacteriën) opgehelderd. Daarnaast zijn
ook de volgordes van twee belangrijke ziekteverwekkers (pathogenen) gepubliceerd
en zijn er 12 in ontwikkeling.Filamenteuze schimmels (Aspergili) en melkzuurbacteriën
spelen een zeer belangrijke rol bij de productie van grondstoffen en ingrediënten
voor de voedings- en genotmiddelenindustrie, de wasmiddelenindustrie en de
farmacie in Nederland. Tegelijkertijd zijn deze Aspergili en andere bederfschimmels en pathogene en bederfveroorzakende gram-positieve
bacteriën ook onderwerp van talrijke voedselveiligheidsvraagstukken.
Het genomics onderzoek kan een belangrijke bijdrage kan leveren aan het verkrijgen van inzicht in de bederfprocessen waardoor de schade door
bederforganismen kan worden gereduceerd en producten langer kunnen worden
geconserveerd. Voedselveiligheid en voedselkwaliteit liggen, vooral als het
conserveringstechnieken betreft, vlak naast elkaar. Ook bij het monitoren
van voedselveiligheid in de keten («van grond-tot-mond», «van
zaadje-tot-karbonaadje») zullen resultaten van het genomics onderzoek,
vooral door de ontwikkeling van diagnostische instrumenten de verschillende
veiligheid- en kwaliteitsaspecten beter kunnen helpen bewaken.Nu al zijn er analysemethoden op basis van biotechnologie; ze vervangen
traditionele chemische of fysische analysemethoden, maar maken ook geheel
nieuwe typen analyses mogelijk. Zo zijn monoclonale antilichamen de werkende
onderdelen van zogenaamde immuno assays. De antilichamen binden zich op een
heel specifieke wijze aan de enzymen of andere verbindingen in het voedsel
(pesticides, pathogenen). De binding wordt zichtbaar gemaakt door een label.DNA assays worden gebruikt om bepaalde DNA-volgordes te detecteren; het
identificeren van bacteriestammen en startercultures, het controleren van
de herkomst van grondstoffen, het beoordelen van de ontwikkeling in biodiversiteit
en het monitoren van het gedrag van genetisch gemodificeerde organismen in
het milieu.Door bioluminescentie kunnen enzym assays, die al langer in gebruik zijn,
ingezet worden om onzichtbaar vuil en besmetting op oppervlaktes te detecteren
(bijvoorbeeld bij de hygiëne inspectie van apparatuur in de voedingsmiddelenindustrie).
Biosensoren – sensoren met een biocomponent (enzym, antilichaam, microbiële
cel, DNA probes en arrays) – die in de medische en gezondheidsector
worden gebruikt, zullen in de toekomst ook in de voedingsmiddelensector worden
gebruikt. Behalve de kostprijs zijn er ook nog technische barrières:
de hoge complexiteit van de samples waarin gemeten moet worden (Menrad et al 1999). In kader D worden de mogelijkheden van deze
nieuwe technieken voor toepassing en verdere ontwikkeling in het zogenaamd
«technologie volgend» MKB besproken.Nieuwe biotechnologische inzichten worden tenslotte toegepast in de voedselbereiding,
voor het verbeteren van de kwaliteit, voedingswaarde en houdbaarheid. Deze
van oorsprong natuurlijke processen, zoals de productie van bier, wijn, brood,
kaas, yoghurt, etc. zullen mede op basis van nieuwe inzichten in de biochemie,
de moleculaire genetica, de fysiologie en de biofysica (en hun interactie)
en met behulp van de moderne industriële bioprocestechnologie (zoals
geïmmobiliseerde enzymen) verder kunnen worden geoptimaliseerd.3.3 Stand van Zaken: Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen3.3.1 Plantenveredeling: bedrijven en onderzoeksinstellingenBedrijfslevenIn de Life Science sector zijn de laatste jaren enkele zeer grote multinationals
ontstaan die een breed pakket aan producten op de markt brengen. Grote (agro)chemie-
of farmacieconcerns, hebben zaadveredelingsbedrijven en high tech start ups opgekocht waardoor een geheel nieuw type vertikaal
geïntegreerd Life Sciences bedrijf tot stand
is gekomen. Voorbeelden zijn Monsanto (VS), Novartis (Zwitserland, fusie van
Sandoz en Ciba Geigy in 1996), Aventis (een recente fusie van het Duitse Hoechst
en het Franse Rhône-Poulenc) en AstraZeneca (fusie van Astra Zweden
en Zeneca – een afspliting in 1997 van ICI – UK in 1999) met in
ieder geval vier onderdelen: chemie, farmacie, zaden en genetische engineering
capaciteiten. In Nederland zijn nog zo'n kleine 30 bedrijven actief in de plantenveredeling.
Een deel daarvan (ongeveer 10) is onderdeel van de genoemde grote of minder
grote Life Sciences concerns (zoals Mogen en DJ van der Have van AstraZeneca
en Royal Sluis en Bruinsma Zaden van Seminis Inc / ELM Mexico), de rest is
(nog) zelfstandig. Deze vaak kleine zelfstandige bedrijven voeren meestal
niet zelf het aan biotechnologie gerelateerde onderzoek uit, maar besteden
dat (gezamenlijk) uit bij een van de onderzoeksinstituten of bij een van de
bedrijven, zoals Keygene uit Wageningen.OnderzoeksinstellingenHet Nederlandse moleculaire plantenbio(techno)logisch onderzoek –
in al haar breedte – is mede dankzij jarenlange stimuleringsprogramma's
van de overheid tot een omvangrijk terrein uitgegroeid. Er is een groot aantal
onderzoeksgroepen in Nederlandse universiteiten en onderzoeksinstituten actief
op dit gebied. Het zwaartepunt van het onderzoek bevindt zich in Wageningen,
waar recent grote investeringen zijn gedaan in het planten genomics onderzoek.
Plant Research International (het voormalige CPRO-DLO, met IPO-DLO en AB-DLO)
heeft samen met RIKILT, de DNA chip-technologie in het onderzoek geïmplementeerd
en het Gene Detection and Expression Centre opgericht. Het eveneens nieuwe
laboratorium «Greenomics» beschikt over vier ultra high throughput
sequencers. Deze concentratie van onderzoek in het Wagenings Universiteits-
en Researchcentrum (Wageningen UR) betekent dat Nederland, naast Frankrijk
en Duitsland nu ook een aanzienlijk Europese planten genomics positie heeft.
Deze onderzoeksgroepen opereren ook succesvol op de markt van contractonderzoek.
Zo heeft Wageningen UR vorig jaar een omvangrijk samenwerkingsverband gesloten
met AgrEvo. De alliantie bestaat uit het Plant Research International van
Wageningen UR en Plant Genetic System van Aventis uit Gent en richt zich op
de functionele analyse van genen in belangrijke plantensoorten, zoals tarwe,
rijst en koolzaad. Uit peer reviews is gebleken dat de wetenschappelijke kwaliteit
van het Nederlandse onderzoek en de bruikbaarheid voor het bedrijfsleven van
een hoge kwaliteit is (Benedictus en Enzing 1998b).3.3.2 Nederlandse veefokkerijbedrijven en onderzoeksinstellingenDe omvang van de activiteiten in de dierlijke sector zijn, als het gaat
om de ontwikkeling en toepassing van nieuwe biotechnologische technieken vergeleken
met de plantaardige sector, relatief klein. In Nederland zijn drie bedrijven
actief, die ook onderzoek (laten) doen op het gebied van veredeling en fokkerij.
Holland Genetics (gelieerd aan het Nederlandse Rundvee Syndicaat) is actief
op het gebied van rundveeveredeling. Euribrid (Nutreco) en het Institute for
Pig Genetics (IPG, gelieerd aan het Nederlands varkensstamboek) zijn actief
op het gebied van varkensveredeling. Euribrid veredelt daarnaast ook nog kippen.
Holland Genetics besteedt, samen met vergelijkbare organisaties in het buitenland
vooral onderzoek uit aan buitenlandse onderzoeksinstituten (Schotland, België,
Canada), de andere twee organisaties werken samen met Nederlandse kennisinstellingen
(WUR en ID-DLO).Er zijn zo'n 12 onderzoeksgroepen (cijfers 1998) op universiteiten en
onderzoeksinstituten werkzaam in het dierlijke moleculaire biologisch onderzoek
(ontwikkelingsbiologie, moleculaire genetica en reproductie onderzoek, exclusief
het medisch gericht onderzoek). Het onderzoek is georganiseerd in twee afzonderlijke
netwerken; het Wageningse en het Utrechtse netwerk. Het Wageningse netwerk –
de onderzoekschool WIAS (Wageningen Institute for Animal Sciences) en het
ID-Lelystad (Instituut voor Dierhouderij en Dierengezondheid in Lelystad) –
heeft een sterke agronomische oriëntatie (reproductietechnologie). De
moleculaire genetische handelingen beperken zich tot marker assisted selection en een bijdrage aan het opstellen
van genoomkaarten van landbouwhuisdieren. Het Utrechtse netwerk richt zich
op vragen rondom genexpressie en (veterinaire) ontwikkelingsbiologie. Het
vindt plaats in het Hubrecht Laboratorium en de veterinaire en biologische
faculteiten van de Universiteit Utrecht.De wetenschappelijke kwaliteit en vooraanstaandheid van deze Nederlandse
groepen verschilt. Op het terrein van reproductiebiologie speelt het Wageningse
onderzoek een rol wanneer het gaat om agronomisch bruikbare toepassingen,
maar het onderzoekswerk vormt geen stevige basis voor meer geavanceerd fundamenteel
onderzoek. Daarvoor zou een sterkere focus op celregeneratie en kerntransplantatie
noodzakelijk zijn. Het veterinaire ontwikkelingsbiologisch onderzoek in Nederland
heeft ook een redelijk niveau, maar het terrein verdient verdere versterking.
De activiteiten van het Hubrecht Laboratorium (ontwikkelingsbiologie) is nauwelijks
geïntegreerd in het veterinaire onderzoek; het richt zich op fundamentele
vragen.Nederland loopt niet mee met de internationale ontwikkelingen op het terrein
van de ontwikkeling en toepassing van nieuwe biotechnologische technieken
bij dieren, zoals het kloneringsonderzoek en het regenereren van dierlijke
cellen, transgenese, kerntransplantatie en modificatietechnieken. De sterke
positie die ze eind tachtiger jaren had is, mede door het niet kunnen voldoen
aan gedane beloftes en in het klimaat van maatschappelijke weerstand tegen
deze technieken, verloren gegaan. Het onderzoek heeft geen prioriteit bij
het Ministerie van LNV. Onderzoeksinstellingen proberen nu via EU-projecten
aansluiting te vinden bij internationaal vooraanstaande groepen om hun kennis
op strategische gebieden op peil te houden en hun achterstand in te lopen
(Benedictus en Enzing 1998a).3.3.3 Nederlandse voedingsmiddelenindustrie en kennisinstellingenVooral grote voedingsmiddelenbedrijven (incl. producenten van ingrediënten)
zijn actief in het ontwikkelen en gebruik van de verschillende technieken
zoals beschreven in 3.2.3. Enkele daarvan (Unilever, DSM/Gist-brocades) waren
in het begin van de jaren '80 de drijvende kracht achter het biotechnologisch
onderzoek in Nederland. Dit aantal is inmiddels gegroeid. Vooral voor nieuwe
voedingsmiddelen is de ontwikkeling en toepassing van biotechnologische en
genomics kennis van cruciaal belang. Bedrijven in de zuivel en producenten
van speciale voedingen (zoals Numico) zijn nu ook actief op dit terrein.In Nederland is het vooral het conglomeraat aan onderzoeksgroepen in en
om Wageningen (Zeist en Ede) met daarnaast nog enkele universitaire onderzoeksgroepen
(LU, UvA, RUG) die onderzoek doen aan de micro-organismen dat voor het Nederlandse
bedrijfsleven interessant is (gist, melkzuurbacteriën, schimmels). Er
zijn twee onderzoeksnetwerken waarin food biotechnology onderzoek wordt verricht. Dit zijn de onderzoeksschool Voeding,
Levensmiddelentechnologie, Agrobiotechnologie en Gezondheid (VLAG) bestaande
uit: WU, KUN, UU, ATO, RIKILT, TNO-Voeding en NIZO en het Technologisch Top
Instituut «Wageningen Centre for Food Sciences» (WCFS) bestaande
uit: WU, DLO-instituten, TNO-Voeding en NIZO. Daarnaast zijn er nog twee onderzoeksscholen
waarin ook, maar in veel beperktere mate onderzoek op dit terrein wordt verricht.
Dit zijn de onderzoekschool Biotechnological Sciences Delft Leiden (BSDL),
bestaande uit: RUL, TUD en WU en de onderzoeksschool Groningen Biomolecular
Sciences and Biotechnology (GBB). De coördinatie van het Nederlandse onderzoek is vrij optimaal. Mede
ook door de aanwezigheid van enkele vooraanstaande en internationaal opererende
voedingsmiddelenbedrijven, die ook een belangrijke rol hebben in het WCFS,
is het onderzoek geconcentreerd en van hoog niveau. Dit neemt niet weg dat
een bedrijf als Unilever toch heeft moeten besluiten om haar genomics- en
bioinformatica onderzoek – omdat het tot recent niet in Nederland aanwezig
was – in het buitenland uit te besteden. Geen enkele regio in Nederland
kan tippen aan de aanwezigheid van een cluster van zeer vooraanstaande onderzoeksgroepen,
van innovatieve en startende ondernemingen (op het gebied van Life Sciences,
Informatica, medische diagnostica, hardware), van industriële service
verleners en liaisons met andere internationaal vooraanstaande instituten
zoals dit wel het geval is met het Engelse Cambridge of bepaalde regio's in
de VS (o.a. Boston) (Chemisch2Weekblad no. 22 1999). Door nieuwe stimuleringsregelingen
op het gebied van genomics die recent zijn gestart (zoals het IOP Genomics
of het NWO Biomoleculaire Informatica Programma) of in de nabije toekomst
mogelijk zullen starten, zal deze achterstand kunnen worden ingehaald en zullen
in Nederland Centres of Excellence kunnen ontstaan die een goede basis vormen
voor productontwikkeling van Nederlandse bedrijven op dit gebied. Kader C: Het publieke debat over biotechnologieNOTA, PWT en het Informeel Overleg BiotechnologieAl in de beginfase van de biotechnologie, in het midden van de jaren '70
met de ontwikkeling van de recombinant DNA-techniek, voerde men in de wetenschappelijke
wereld en organisaties van kritische studenten en wetenschappers, een discussie
over de ethische, veiligheids- en gezondheidsaspecten van de biotechnologie.
In het midden van de jaren '80 breidde het debat zich uit naar het grotere
publiek1.De discussie over het rapport van de zogenaamde Brede DNA Commissie die
zich uitspraak over de maatschappelijke aspecten van de biotechnologie, leidde
in 1984 tot de Nota Integratie van Wetenschap en Technologie in de Samenleving
(IWTS). Op basis hiervan werden in 1986 de Nederlandse Organisatie voor Technologisch
Aspectenonderzoek (NOTA) en de Stichting Publieksvoorlichting Wetenschap en
Techniek (PWT) in het leven geroepen. Beide hebben een belangrijke bijdrage
geleverd aan de verbreding van de meningsvorming in Nederland over biotechnologie.
De NOTA (vanaf 1994: Rathenau Instituut) heeft in een groot aantal studies
de verschillende maatschappelijke effecten van biotechnologie onderzocht en
hierover de Tweede Kamer geïnformeerd en geadviseerd. PWT (in 1996, na
een fusie overgegaan in Stichting WeTeN) heeft in verschillende typen campagnes
het Nederlandse publiek voorgelicht over de biotechnologie2.In het begin van de jaren 90 werd duidelijk dat over niet al te lange
tijd biotechnologische producten op de markt zouden komen, maar dat het Nederlandse
publiek en sommige organisaties in het bijzonder, erg bezorgd zijn. Dit zou
een verdere ontwikkeling van de biotechnologie wel eens in de weg kunnen staan.
Uit de eerste Eurobarometer – gehouden in 1991 –, bleek namelijk
dat Nederland met Denemarken en Duitsland tot de landen behoorde waarin weliswaar
de bevolking het meest op de hoogte is van de betekenis van biotechnologie
voor de toepassing in producten, maar waarin ook de risico-perceptie het hoogst
is. De Eurobarometermeting in 1997 bevestigde dit beeld nog eens: de perceptie
van risico's is vrijwel ongewijzigd gebleven.In 1990 was de Stichting Consument en Biotechnologie, financieel ondersteund
door het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, opgericht. De
stichting had tot doel de consumenten-organisaties van voldoende expertise
over biotechnologie te voorzien. Zo zouden deze goed geïnformeerd het
overleg met de overheid, bedrijfsleven en andere maatschappelijke organisaties
kunnen voeren. Achterliggende reden was ook dat het maatschappelijk draagvlak
voor nieuwe biotechnologische producten op sommige punten zwak was ontwikkeld.In 1992 benaderde Unilever de consumentenorganisaties informeel voor een
overleg over biotechnologie, teneinde de impasse die langzamerhand was ontstaan,
te doorbreken. Aan dit overleg, het Informeel Overleg Biotechnologie, namen
later ook nog enkele andere bedrijven in de voedingsmiddelensector en ook
Milieudefensie en de Stichting Natuur en Milieu deel. De agenda van het overleg
bevatte een breed scala aan onderwerpen: veiligheid van producten, sociaal-economische
consequenties en ethische aspecten van biotechnologie. In begin 1993 werd
overeenstemming bereikt over de etikettering van biotechnologische producten
(Enzing 1993). Het informeel overleg heeft enige jaren bestaan en is deels
overgegaan in enkele meer formele gremia (zoals de commissie Nieuwe Voedingsmiddelen
die in het kader van de Warenwet opereert). Het was de opmaat naar een serie
debatten waarin breder dan alleen met maatschappelijke organisaties,
over verschillende aspecten van de biotechnologie is gediscussieerd.Debat «Genetische Modificatie van Dieren»In 1993 werden, naar aanleiding van de geboorte van stier Herman, de eerste
discussies gevoerd tussen de verschillende betrokkenen en met «het publiek».
Zo werd in mei 1993, onder auspiciën van de NOTA, PWT en de ministeries
van LNV en OCW, een driedaags debat gevoerd met als thema «Genetische
modificatie van dieren, mag dat?». Voorafgaand hieraan verschenen enkele
publicaties over genetische modificatie van dieren. Het debat werd gevoerd
door een lekenpanel bestaand uit 15 personen (een representatieve selectie
van de Nederlandse bevolking) en een panel van 11 deskundigen. Ook het aanwezige
publiek mocht op gezette tijden meepraten.In de slotverklaring deed het lekenpanel een aantal aanbevelingen. De
meerderheid wenste een tijdelijke stop op genetische modificatie van dieren.
Ook vond het lekenpanel dat in de toetsingscommissie voor genetische modificatie
van dieren leken zitting zouden moeten hebben. Het panel wenste de stimulering
van alternatieven voor genetische modificatie van dieren, een tijdige publieke
discussie over genetische modificatie bij mensen en een meer kritisch-ethisch
stimuleringsbeleid van het ministerie van EZ. Deze bevinding werd door verscheidene
deskundigen en andere deelnemers niet gesteund (NOTA 1993).Debat «Voorspellend Genetisch Onderzoek»Aangezien genetisch onderzoek voor ieder individu zowel positieve als
negatieve gevolgen kan hebben, hoort dit een onderwerp van maatschappelijke
discussie te zijn, aldus minister Borst van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Daartoe organiseerde het Platform Wetenschap en Ethiek, in de periode oktober
1994 – februari 1995, in samenwerking met PWT, het Rathenau Instituut
(voormalig NOTA) en het SWOKA Instituut voor Consumentenonderzoek een maatschappelijk
debat over «Voorspellend genetisch onderzoek, waar gaan we naar toe?».
Dit debat bestond in de eerste plaats uit een aantal workshops voor deskundigen
uit de wetenschap en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties.
De workshops richtten zich op verschillende onderwerpen zoals «Maatschappelijke
aspecten van gentherapie», «Toekomstscenario's in de pre-implantatie-
en prenatale diagnostiek», «Menselijk genetisch onderzoek en multifactoriële
ziekten», «Genetische informatie en aanstellings- en verzekeringscontracten»
en «Genetisch onderzoek: oriëntatie, bezinning en meningsvorming».Aansluitend op de workshops werd in februari 1995 een driedaags publiek
debat gevoerd. Hieraan namen deel een 15 personen tellend lekenpanel, een
panel van 16 deskundigen en het aanwezige publiek. Enkele bevindingen van
het lekenpanel waren dat de overheid verantwoordelijk is voor toetsingskaders
voor zowel fundamenteel als toegepast onderzoek. Ook stelde men dat er een
ondergrens moet gelden ten aanzien van de individuele keuzevrijheid bij voorspellend
genetisch onderzoek. Het deskundigenpanel vond echter dat toetsingskaders
voor fundamenteel onderzoek moeilijk te realiseren zijn en dat het stellen
van een ondergrens in strijd is met de principiële keuzevrijheid. In
het algemeen werd de invloed van voorspellend genetisch onderzoek op verzekeringen
en toetredingen tot de arbeidsmarkt als zeer bedreigend ervaren (Rathenau
Instituut 1995). Het Rathenau Instituut is naar aanleiding hiervan een aanvullende project
gestart. Dit project werd in februari 2000 officieel afgesloten met het aanbieden
van uit het project voortgekomen publicaties («Gezondheidspolitiek in
risicocultuur», «Burgerschap in het tijdperk van de voorspellende
geneeskunde») en daaraan verbonden aanbevelingen aan een aantal leden
van de Tweede Kamer (Rathenau nieuws februari 2000, Rathenau 2000).Debat «Klonen en Kloneren»Naar aanleiding van publieke reacties op het gekloonde schaap Dolly, vond
de overheid het opnieuw tijd voor een publiek debat. Het Rathenau Instituut
werd door het ministerie van VWS (later door VWS én LNV) gevraagd om
een publiek debat te organiseren over klonen en kloneren. Het debat ging over
het kloneren van mensen, dieren en planten. Bij de aanvang van het debat vormde
het Rathenau Instituut een burgerpanel dat alle algemene activiteiten van
het debat en een aantal bijeenkomsten zou moeten gaan volgen.In het kader van de voorbereiding van het debat verzochten de Ministers
van OCW en VWS de KNAW een vooronderzoek te doen naar de stand van de wetenschap
op dat moment. In dit kader is in juli 1998 voor onderzoekers en andere experts
een bijeenkomst «Levensbeschouwingen en kloneren» georganiseerd
samen met de beroepsvereniging van biologen (NIBI). Op basis van het vooronderzoek
heeft de KNAW een advies uitgebracht (Rathenau Instituut 1998b).Het publieke debat had vooral betrekking op de mogelijke toepassingen
van kloneren. Hiertoe werden in de eerste helft van 1999 een viertal discussies
georganiseerd over de thema's «Het kloneren bij een mens», «Klonen
in de veeteelt», «Politieke tradities en klonen» en «Kloneren
van dieren voor de geneeskunde». Ook is in het kader van het debat,
in opdracht van het Rathenau Instituut in april 1999 een opiniepeiling uitgevoerd
onder de Nederlandse bevolking over het gebruik van klonerings-technieken.
Daarnaast zijn samen met SWOKA, Instituut voor Consumentenonderzoek in juni
1999 in vier regio's discussiebijeenkomsten georganiseerd: in Baexem, Den
Haag, Groningen en Utrecht. In juni 1999 werden tijdens de slotbijeenkomst
zowel de Slotverklaring van het burgerpanel, de uitkomsten van een schriftelijke
enquête onder het Nederlandse publiek en de eindconclusie door de organisatoren
van het Rathenau Instituut gepresenteerd (zie ook Rathenau Instituut 1999a,
1999b, 1999c en 2000b). Eind 1999 heeft het Rathenau Instituut nog een internationale
bijeenkomst georganiseerd «The public debate on cloning: international
experiences» over de verschillen en overeenkomsten tussen de debatten
over kloneren in verschillende Europese landen, de VS en Zuid Korea (Rathenau
nieuws februari 2000).Debat XenotransplantatieOp dit moment wordt het debat over Xenotransplantatie gevoerd. Begin 1999
heeft minister Borst van VWS geld beschikbaar gesteld voor de uitvoering van
het project «Publiek debat Xenotransplantatie en medische biotechnologie»
door de stichting Consument en Biotechnologie. Als onderdeel van het project
heeft Minister Borst op 13 december 1999 de website «Xenotransplantatie,
kan dat?» geopend. De website stelt het publiek in de gelegenheid om
zich te informeren over xenotransplantatie en op de informatie te reageren
(Ministerie van VWS 1999b). In het voorjaar van 2000 is de eerste fase van
het debat (de informatiefase) afgesloten. Naar verwachting zal de tweede fase
(die van het debat) in de eerste helft van 2001 afgesloten worden. AgrobiodiversiteitBiodiversiteit is in verschillende internationale verdragen (o.a. UNCED
conferentie Rio de Janeiro in 1994) vastgelegd; deze verdragen worden op nationaal
niveau geïmplementeerd. Biodiversiteit in de landbouw wordt gedefinieerd
als het geheel aan plantaardige en dierlijke genetische bronnen, bodem- en
micro-organismen, insecten en andere flora en fauna in agro-ecosystemen, alsmede
elementen van natuurlijke habitats die relevant zijn voor agrarische productiesystemen
(Rathenau Instituut 1998c). Omdat de gangbare intensieve land- en tuinbouw
een negatieve impact heeft op de biodiversiteit en biotechnologie als een
van de tools wordt gebruikt in de veredeling van land- en tuinbouwgewassen,
wordt biotechnologie nog wel eens in (negatief) verband met biodiversiteit
genoemd (zie ook: IKC 1999, pp. 36).Tot 29 februari 2000 bood de website «Visie op Agrobiodiversiteit»
iedereen de mogelijkheid met anderen van gedachten te wisselen over de betekenis
van agrobiodiversiteit voor de Nederlandse landbouw en het landelijk gebied.
Aan de discussie namen 45 deelnemers van evenzoveel organisaties en bedrijven
deel. Het project was een initiatief van het Centrum voor Genetische Bronnen
Nederland van Plant Research International in Wageningen en de leerstoelgroep
Communicatie en Innovatiestudies van de Universiteit van Wageningen. Over
de opkomst van agrobiodiversiteit als issue, vermeldt de website dat in tegenstelling
tot andere maatschappelijke issues (zoals de bezorgdheid over GMO's) de politieke
aandacht voor agro-biodiversiteit en de mogelijke rol van biotechnologie daarbij,
niet het directe resultaat is van maatschappelijke pressie, maar dat deze
is voortgekomen in een politiek-bestuurlijke context waarbij duurzame ontwikkeling
de belangrijkste inhoudelijke drijfveer is (website www.agrobio.nl).Debatten op InternetHet «BioDebat» is een debat gevoerd op het Internet over biotechnologie
en wordt georganiseerd door de Stichting WeTeN en de EducatieCentra voor Biotechnologie.
Het is bedoeld voor scholieren in de bovenbouw en komt tegemoet aan de werkwijze
die vanuit het Studiehuis aan scholieren wordt gesteld. Het doel van het «BioDebat»
is scholieren te stimuleren tot zelfstandig informatie verwerven over moderne
biotechnologie, het verkennen van de mogelijkheden van het Internet en het
leren stellen van ethische vragen. In het eerste debat, dat in het eerste
kwartaal van 1998 liep, konden scholieren een keuze maken uit de thema's:
«Soja-sonee», «Dikbilvarkens» en «Supermug».
In het vierde kwartaal van 1998 was het tweede debat. Nu konden scholieren
een keuze maken uit de thema's: «Levende medicijnfabriekjes»,
Van Dolly naar Bolly» en «Send in the kloons». De scholieren
moesten over een van de thema's een werkstuk maken in de vorm van een vergunningaanvraag
(website BioDebat).In 1999 is de Biotechfoodforum website van start gegaan. De website is
opgezet door de stichting Consument en Biotechnologie en het Voedingscentrum
Nederland en biedt de mogelijkheid te discussiëren over diverse thema's
rondom genetisch gemodificeerde voedingsmiddelen. De thema's zijn geënt
op de actualiteit en om de twee weken wordt een nieuw thema toegevoegd. Een
thema wordt na vier weken afgesloten, tenzij een thema langdurig in de belangstelling
blijft staan (website BiotechFoodForum). Debat over genetische gemodificeerde organismen en voeding
in voorbereidingDe Tweede Kamer heeft naar aanleiding van haar overleg met de betrokken
ministers een motie aangenomen waarin ze de regering vraagt een breed maatschappelijk
debat te houden over genetisch gemodificeerde organismen en voeding. In opdracht
van de ministeries van LNV, VWS, VROM en EZ heeft een projectgroep bestaande
uit het Centrum voor Landbouw en Milieu, Schuttelaar & Partners, Stichting
Consument & Biotechnologie en Milieudefensie een verkenning ten behoeve
van dat debat uitgevoerd (een haalbaarheidstudie en agendazetting). In vier
workshops met maatschappelijke organisaties, onderzoeksinstellingen, landbouworganisaties
en bedrijven in de voedingsmiddelensector zijn doel, inhoud, vorm, randvoorwaarden
en dergelijke voor een breed maatschappelijk debat bediscussieerd. Op basis
van de rapportage en advies van de uitvoerders, dat in het voorjaar 2000 gereed
gekomen is, zullen de verantwoordelijke ministers zich nader beraden over
de opzet van een breed maatschappelijk debat.4. Biotechnologie in de chemische industrie en de milieusector4.1 InleidingDe belangrijkste twee toepassingsgebieden van de moderne biotechnologie
zijn in de voorgaande hoofdstukken besproken. Daarnaast is er nog een tweetal
sectoren waarin de moderne biotechnologie ook wordt toegepast en die in dit
Dossier thuis horen. Het betreft de chemische industrie, met name de fijnchemie,
en de milieusector. Het gaat bij het eerste vooral om het gebruik van enzymen
die als biokatalysatoren in plaats van chemische katalysatoren worden gebruikt.
Hier wordt ook wel van de «groene chemie» gesproken. Der gebruik
van enzymen als biokatalysatoren in de chemie is ook op te vatten als een
(procesgeïntegreerde) milieutechniek omdat in sommige toepassingen aanzienlijke
milieuwinsten zijn te behalen. Deze toepassing verschilt van de meeste andere
biotechnologie toepassingen in de milieusector omdat deze laatste vaak zogenaamde end-of-pipe technieken zijn. Dit zijn technieken die als
de vervuiling heeft plaatsgevonden, de schade zoveel mogelijk proberen te
beperken. Het hele scala komt in dit hoofdstuk aan bod.4.2 Biotechnologie in de chemie4.2.1 «Groene chemie»Vanuit chemisch perspectief kan een enzym als een biologische katalysator
in een chemische reactor, de cel, worden opgevat. De enzymen kunnen in verschillende
gedaantes in chemische reacties in de industrie worden gebruikt: als onderdeel
van een hele cel (whole cell), van een «ge-engineerde»
cel, als enzymcomplex, als ruw enzym preparaat en als geïsoleerd «zuiver»
enzym. De enzymen en (enzymen in) cellen doen vrij in een oplossing of geïmmobiliseerd
(vastgezet op een drager) hun werk.De whole cell bioconversie – het laten
groeien van microbiële cellen van gisten, bacteriën en schimmels
en het laten uitvoeren van hun biosynthetische reacties in een bioreactor –
wordt commercieel onder andere gebruikt voor de productie van farmaceutica,
enzymen, organische zuren en oplosmiddelen, biopolymeren, steroïden en
sterolen, antibiotica en pesticiden. Het gebruik van planten- en dierencellen
als bioreactor vindt, vanwege de hogere kosten, in mindere mate plaats. De enzymtechnologie is een gevestigde technologie. Van de meer dan 7000
bekende in de natuur voorkomende enzymen, worden op dit moment enkele honderden
enzymen commercieel geproduceerd. De belangrijkste toepassingen, behalve die
in de voedingsmiddelensector en de veevoederindustrie (zie hoofdstuk 3), zijn
in de chemie, de was- en schoonmaakmiddelensector, de textielindustrie (bijvoorbeeld
verwijdering van zetmeel, bleken van spijkerstof) en de papier- en pulpindustrie.
De omvang van de wereldmarkt voor industriële enzymen was in 1996 ca.
1,5 miljard US$, met een gemiddelde groeipercentage van meer dan 10% (Cowan
1996). In deze paragraaf richten we ons op de toepassing in de chemie.De bijdrage van de biotechnologie aan deze sector vindt vooral plaats
doordat met behulp van genetische modificatietechnieken en proteïn engineering,
een verdere optimalisatie van de enzymactiviteit en/of de substraatspecificiteit
van een enzym wordt bereikt door specifieke veranderingen in het DNA van het
organisme dat het enzym produceert. Daarnaast zullen andere biomoleculen,
zoals ribozymen en antilichamen op hun katalytische werking worden onderzocht.
Verdere toepassing is te verwachten van extremozymes: enzymen die bij extreme
omstandigheden (hoge/lage temperatuur, zoutconcentratie, zuurtegraad, etc.)
hun werk doen, zoals enzymen afkomstig uit micro-organismen die in heet waterbronnen
leven (Enzing et al 1998). De voortgang in het
functional genomics onderzoek die tot nieuwe enzymen met nieuwe activiteiten
zal leiden, biedt perspectieven op een omvangrijk potentieel aan nieuwe biokatalysatoren
en daarmee te maken producten.BulkchemieVerschillende onderdelen van de chemische industrie onderzoeken of maken
al gebruik van biotechnologische methoden. In de bulkchemie betreft het zowel
(onderzoek naar) het gebruik van «groenere» grondstoffen als het
gebruik van biokatalysatoren.De eerste moderne toepassing van enzymtechnologie op grote schaal in de
industriële productie van bulkchemicaliën vond al in de begin van
de jaren 70 plaats (L- en D- vorm van aminozuren). Recent is ook in het productieproces
van acrylamide, grondstof voor o.a. synthetische vezels, een enzym gebruikt.
Onlangs werd bekend dat enzymen uit spinazie en gist zullen worden ingezet
in de productie van agrochemicaliën; DuPont zou deze enzymen gebruiken
in een nieuw proces voor de productie van breed-spectrum glyphosate voor een
bepaalde omzetting waarmee zowel het aantal reactiestappen als de afvalstromen
aanzienlijk verminderd worden. Met het gebruik van «groene» i.e.
organische grondstoffen zullen de productieprocessen niet noodzakelijk schoner
zijn, maar het afval van deze processen zal in ieder geval gemakkelijker (biologisch)
zijn te behandelen.FijnchemieHet belangrijkste segment van de chemische industrie waarin enzymen als
biokatalysatoren (zullen) worden toegepast, is de fijnchemie. Chemisch-organische
verbindingen die in de farmaceutische industrie worden gebruikt en in de fijnchemie
worden geproduceerd, bestaan altijd uit een zogenaamd racemisch mengsel. Dit
is een mengsel van twee isomeren die in samenstelling identiek zijn maar die
wat hun 3-dimensionale structuur betreft, elkaars spiegelbeelden zijn (chirale
verbindingen). Meestal is maar een van de twee vormen (de zogenaamde L- of
de D-vorm) biologisch in de gewenste zin actief. Toepassing van biokatalysatoren
maakt het mogelijk alleen de vorm te produceren die men nodig heeft. Er hoeft
dan, vergeleken met een traditionele chemische gekatalyseerde reactie waarin
beide vormen worden gemaakt, niet achteraf nog een scheiding gemaakt worden
tussen de twee vormen. Op dit moment is men in het chemische
katalyse onderzoek zo ver gevorderd dat er ook chemische katalysatoren met
een hoge selectiviteit gemaakt kunnen worden. Uiteindelijk bepaalt het kostenplaatje
van het hele proces welke type katalysatoren zullen worden gebruikt.In de fijnchemie vond de eerste – en ook de meest bekende –
toepassing plaats van enzymen in de productie van 6-amino penicillanic acid
(6 APA); een belangrijke bouwsteen van veel semi-synthetische antibiotica.
De chemische synthese van 6 APA bestond uit 3 reactiestappen met gebruik van
chemicaliën onder tamelijk extreme omstandigheden. Deze is vervangen
door een enzymatische reactie die maar uit 1 stap bestaat en onder milde omstandigheden
wordt uitgevoerd. Thans is ook de productie van een andere belangrijke bouwsteen
van antibiotica – 7 ACDA, voor de productie van o.a. amoxycilline, cefadroxyl
en cefadrine – geheel «vergroend». Naast het gebruik van
het enzym penicilline acytylase voor de productie van penicilline derivaten
wordt in de fijnchemie vooral gebruik gemaakt van de enzymen lipases, proteases
en aminoacylases voor de productie van verschillende optisch zuivere verbindingen
(Godfrey and West 1996; zie verder Tramper 1999).«Groene chemie»Met name vanwege kostenoverwegingen, maar ook vanwege de mogelijke milieuwinsten
die er met het gebruik van enzymen in plaats van chemische katalysatoren kunnen
worden gemaakt, is er aandacht voor de bijdrage van biotechnologie aan de
chemie: de «groene chemie»1. Behalve
een hogere selectiviteit, kan door het toepassen van enzymen het aantal reactiestappen
in sommige gevallen drastisch worden gereduceerd, kunnen reacties plaatsvinden
onder mildere omstandigheden waardoor energiewinsten kunnen worden behaald,
kunnen minder en goedkopere reagentia worden gebruikt en kunnen met snellere
reactietijden hogere opbrengsten worden bereikt. (OECD 1994; OECD 1999; Enzing et al 1998). Naar verwachting zullen biokatalysatoren
in toenemende mate in de productieprocessen van chirale verbindingen en chemische
halffabrikaten voor de farmaceutische industrie en voor de productie van biochemicaliën
worden gebruikt.Het gebruik van biokatalysatoren is dan weliswaar redelijk ingeburgerd,
maar in het recente verleden bestond er in de chemische industrie nog een
aanzienlijk terughoudendheid in het toepassen van enzymen als katalysatoren.
Ondanks de voordelen bleek er een hoge barrière genomen te moeten worden
voordat organisch chemici biokatalyse als een volwaardige mogelijkheid gingen
beschouwen. Recent hebben DSM en AKZO, noodgedwongen omdat nieuwe farmaceutische
verbindingen een steeds kortere time-to-market
hebben, het initiatief genomen om over deze drempel heen te stappen. Gebruikmakend
van de moleculaire biologie en de bioinformatica wil men, samen met NWO, de
bio-en organische synthese integreren ten behoeve van de ontwikkeling van
een geheel nieuwe synthesediscipline (Chemisch Weekblad 3 juni 2000).Het belang van het genomics onderzoek voor deze sector is dat het informatie
zal verschaffen op basis waarvan de eigenschappen van micro-organismen, planten(cellen)
en dieren(cellen) zodanig zullen kunnen worden aangepast dat ze allerlei stoffen
met een grote toegevoegde waarde gaan produceren (metabolic
pathway engineering). Deze vorm van molecular
farming is al bezig zich langzamerhand een plaats te verwerven naast
die van de traditionele (fijn)chemische productie.Behalve schimmels, die met allerlei enzymen ertoe worden aangezet steeds
geavanceerdere bouwstenen voor antibiotica te produceren, wordt al een deel
van de productie van vaccins, gentherapieproducten, antilichamen
en eiwitten uitgevoerd in fermentatiesystemen op basis van zoogdiercelculturen.Het gebruik van plantencellen voor in vivo
productie van zogenaamde secundaire metabolieten vindt op beperkte schaal
plaats. Voorbeelden zijn: geneesmiddelen zoals PUFA's (meervoudig onverzadigde
vetzuren) die goed zijn in de preventie en behandeling van hartziekten, astma,
artritis en mogelijke enkele kankers (nu nog alleen uit visolie, maar mogelijk
te produceren in algen en schimmels) en grondstoffen voor de verfindustrie,
zoals de productie van alkydharsen voor gebruik in waterdragende coatings
(in maïs, zonnebloemen en koolzaad) of van inuline-derivaten voor de
vervanging van een groot aantal petrochemische producten (in chichorei).4.2.2 Onderzoeksinstellingen en bedrijfsleven in de biokatalyseNederland heeft van oudsher een sterke positie in de (semi-synthetische)
penicillineproductie. Het voormalige Gist-brocades had internationaal een
belangrijke positie als producent van de hoofdbestanddelen van het penicilline-molecuul
voor de farmaceutische industrie. Daar kwam bij dat de DSM dochter Andeno
verschillende andere penicilline-bouwstenen produceerde. Dit leidde begin
jaren 90 tot de joint venture Chemferm dat snel wereldleider werd op het gebied
van semi-synthetische cephalosporines. In 1998 is Gist-brocades volledig in
DSM geïntegreerd. Het voormalige Bio-Intermediair, nu onderdeel van DSM
Biologicals, ontwikkelt en produceert voor zo'n 20 biotechnologische en farmaceutische
bedrijven vaccins, gentherapieproducten, antilichamen en eiwitten. Behalve
DSM is ook Genencor (de voormalige industriële enzymendivisie van Gist-brocades,
overgenomen door het Amerikaanse Genencor) in Nederland actief in de fijnchemie.
Daarnaast moeten nog de producenten van geur- en smaakstoffen (o.a. Quest,
IFF, Hercules, Unichema) worden genoemd.In Nederland wordt toepassingsgericht biokatalyse onderzoek uitgevoerd
aan de Technische Universiteit in Delft (Subfaculteit Scheikundige Technologie
en Bioprocestechnologie) en de Rijksuniversiteit Groningen (Groningen Biomolecular
Sciences and Biotechnology Institute, GBB). De Wageningse onderzoeksinstellingen
Plant Research International (voormalig CPRO-DLO) en ATO voeren vooral toegepast
onderzoek uit aan biokatalyse in plantencellen. In het Biocentrum Amsterdam
(UvA en VU) en in Nijmegen, vindt voornamelijk fundamenteel biokatalytisch
onderzoek plaats.Het IOP Katalyse, met name de tweede fase die in 1995 van start ging,
heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de versterking van het Nederlandse
katalyse-onderzoek en wat minstens zo belangrijk is, aan de integratie van
het vakgebied Biokatalyse in het katalyse-onderzoek. In juni 1999 werd de
Top Onderzoeksschool Dutch National Research School Combination «Catalysis»
(NRSC-Catalysis) officieel geopend. De focus van het onderzoek is op (chemische)
heterogene en homogene katalyse en meer algemene katalytische onderzoeksthema's,
waarvan biokatalyse onderdeel uit maakt. In een zogenaamde clusterproject
(totale omvang: Mfl. 18) dat mede door het Ministerie van Economische Zaken
is gefinancierd, worden in een samenwerkingsverband van onderzoekers van DSM
en de universiteiten van Delft, Groningen, Wageningen en Nijmegen groene routes
voor semi-synthetische antibiotica ontwikkeld.4.3 Biotechnologie in de milieusector4.3.1 De bijdrage van biotechnologie aan schoonmaaktechnologieënAls het gaat om de bijdrage van biotechnologie aan een schoon milieu, wordt vaak een onderscheid gemaakt in preventie (vóórkomen
van milieuverontreiniging), detectie (het meten van het type en de mate van
milieuvervuiling) en bioremediation (het schoonmaken
van milieuverontreiniging). De hierboven besproken procesgeïntegreerde
biotechnologie (het gebruik van biokatalysatoren in plaats van chemische katalysatoren)
wordt in dit verband vaak als een vorm van «schone technologie»
beschouwd. In deze paragraaf gaan we in op de bijdrage van biotechnologie
aan de detectie en monitoring van milieuvervuiling en aan het schoonmaken
van water, bodem en lucht1.Tabel 4.1 Bijdrage van biotechnologie aan meten en schoonmaken
van milieuverontreiniging (tussen haakjes: de toekomstverwachting) Activiteit: Compartiment: Detectie /
Monitoring Behandeling van vervuiling aan de bron Behandeling van de vervuiling als deze al is verspreid Lucht
/ afvalgassen –(+) + (+)–(-) Water + /-(+) + (+)+ /-(+) Grond –(+) –(+/-) + (+)Vast afval –(+) + /-(+) + (+)Bron: Hesselink et al 1993.Er wordt zowel vanuit het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek (moleculaire
biologie, microbiële fysiologie en metabolisme en microbiële ecologie
en genetica) als door de bioprocestechnologie (opschalingsproblematiek, modellering
en controle, reactiekinetiek, procesontwerp en optimalisering en bio-beschikbaarheid)
een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van nieuwe biotechnologische methoden
voor de milieusector.Een belangrijk probleem bij het samenstellen van geschikte mengsels van
micro-organismen voor bepaalde afbraakprocessen is dat natuurlijke afbraakprocessen
altijd plaatsvinden in een omgeving waarin heel veel verschillende micro-organismen,
meestal tegelijkertijd en in interactie met elkaar werkzaam zijn. Het is echter
niet doenlijk om ze allemaal te isoleren en er op laboratorium schaal mee
te experimenteren. De kennis over hoe complexe microbiële gemeenschappen
functioneren is dan ook van groot belang; vooral als het gaat om de vereisten
die aan de omgeving moeten worden gesteld om een ecosysteem te laten functioneren
en om de reacties tussen de verschillende micro-organismen te beïnvloeden
(OECD 1994).DetectietechniekenDe inspectie van een locatie door naar de veranderingen in de biodiversiteit
en aantallen van soorten planten en dieren te kijken, is al een oude methode
om de verontreiniging in een gebied te constateren. Zo wordt de biologische
activiteit, bijvoorbeeld het gedrag van gekooide vissen, het voortplantingsgedrag
van mosselen of de chromosoombeschadiging van algen gebruikt om de waterkwaliteit
bij acute of chronische vergiftiging te meten. Het Franse waterleidingbedrijf Lyonnaise des Eaux, hoopt op niet al te
lange termijn een flinke technologische stap vooruit te zetten bij de kwaliteitscontrole
van drinkwater. Het bedrijf heeft daartoe kort geleden een omvangrijk onderzoekscontract
gesloten met het grote biomedische onderzoeksinstituut BioMérieux in
Lyon. De technologie die nodig is voor het maken van DNA chips is afkomstig
van de Amerikaanse marktleider op dit gebied, Affymetrix. Doel van de samenwerking
is om binnen twee jaar een «puce à ADN» (DNA chip) te ontwikkelen
die in staat is simultaan binnen vier uur de 24 pathogene micro-organismen (bacteriën, virussen, parasieten) te detecteren die deel
uitmaken van de mondiale richtlijnen voor drinkwater.»Dankzij de ontwikkeling van deze DNA-chips zal het binnenkort in Frankrijk
mogelijk zijn om de microbiologische kwaliteit van drinkwater in minder dan
vier uur (kosten 2 000 francs) te controleren. Met de klassieke methode
is daarmee enkele dagen gemoeid (kosten 20 000 francs).Bron: TechNieuws 9904.Specifieke biosensoren, vooral als ze uit enkelvoudige enzymen bestaan
die één bepaalde type vervuiling kan meten, zijn heel gevoelige
meetinstrumenten. Het gebruik van immuno-assays, zoals de ELISA-techniek,
is in deze sector van grote betekenis. Het aantal monoclonale en polyclonale
antilichamen dat tegen allerlei typen verontreiniging wordt ontwikkeld, neemt
toe. Met behulp van de recombinant DNA techniek kunnen bepaalde signaalgenen
(genetische markers) in micro-organismen worden ingebouwd. Deze micro-organismen
worden ingezet om bij voorbeeld de afbraak van pesticiden in het milieu te
meten of de toestand van de bacteriën te detecteren die bezig zijn vervulde
grond schoon te maken (OECD 1994).Biotechnologie als schoonmaaktechnologieIn alle compartimenten (lucht, water en bodem) levert biotechnologie een
bijdrage aan het verminderen van de milieuverontreiniging (bioremediation). Micro-organismen zijn al in staat nitraat, fosfaat,
zware metalen, gechloreerde koolwaterstoffen en bepaalde toxische substanties
biologisch af te breken of verspreid voorkomende stoffen te concentreren zodat
ze gemakkelijker kunnen worden verwijderd. Biotechnologische technieken bieden
voordelen omdat voor bepaalde toepassingen bestaande micro-organismen kunnen
worden aangepast. Deze ge-engineerde micro-organismen doen hun werk sneller,
preciezer en veiliger dan concurrerende chemische of fysische technieken.
Meestal wordt in Nederland gebruik gemaakt van op klassieke wijze verbeterde
micro-organismen en niet van genetisch gemodificeerde micro-organismen. Nieuw
is het onderzoek naar de mogelijkheden voor het gebruik van (transgene) planten
voor bioremediation.a. WaterzuiveringDe belangrijkste bijdrage van biotechnologie nu en in de toekomst is in
de waterzuivering. Micro-organismen zijn namelijk uitermate geschikt voor
aerobe of anaerobe behandeling van met organische componenten vervuild water
(drinkwater, industrieafvalwater). Daarnaast zijn deze methoden vergeleken
met fysisch-chemische methoden relatief kosten-effectief en ook relatief gemakkelijk
toe te passen; zowel voor hele hoge als hele lage concentraties van vervuiling.
De bijdrage van biotechnologie zit enerzijds in het verhogen van de productiviteit
van de al langer in gebruik zijnde micro-organismen en anderzijds in de selectie
en engineering van verbeterde micro-organismen die in staat in hoog geconcentreerd
vervuild water te overleven en dit biologisch af te breken. Nieuwe ontwikkelingen
vinden vooral plaats op het gebied van de ontwikkeling van methoden voor de
behandeling van afvalwater met specifieke contaminanten, zoals afvalwater
van de petrochemie industrie, van de textiel-, cellulose en zetmeel verwerkende
industrie, de electro-galvanische industrie, etc. Biosorptie kan in de toekomst
bestaande fysisch-chemische technieken vervangen om bijvoorbeeld zware metalen,
incl. radioactieve metalen uit het water te adsorberen, waardoor vervuiling
die maar in hele lage concentraties aanwezig is, toch tegen lage
kosten kunnen worden verwijderd. Het levert zelfs recycling mogelijkheden
voor zware metalen op.b. BodemreinigingDe ontwikkeling van biotechnologische methoden om vervuilde grond te reinigen,
is door het NOBIS programma enorm gestimuleerd1.
Het programma heeft tot doel bestaande biotechnologische technieken toe te
passen bij de behandeling van extreem lastige stukken grond: vervuilde grond
met een heterogene structuur of met moeilijk af te breken verbindingen (zoals
poly-aromatische waterstofverbindingen en chloorverbindingen). De kosten van
biotechnologische technieken om vervuilde grond schoon te maken zijn, vergeleken
met de fysisch-chemische relatief laag. Een nadeel is de relatief lange tijd
die het schoonmaakproces kost en het feit dat er altijd restconcentraties
achterblijven.Het onderzoek spitst zich toe op de selectie en verandering (engineering)
van geschikte micro-organismen (bacteriestammen) die bestand moeten zijn tegen
de hoge concentraties van de vervuilde stoffen en in staat moeten zijn de
verschillende verbindingen waar het om gaat zoals gechloreerde koolwaterstoffen,
dioxines, PCB's, pesticiden etc, die vaak in mengsels in de grond aanwezig
zijn, af te breken. Vorig jaar is in de VS een recombinant bacterie gemaakt
(Deinococcus radiodurans) dat, doordat het een
ingewikkeld enzymcomplex van een ander organisme ingebouwd heeft gekregen,
zowel bestand is tegen een zeer hoge dosis straling als dat het chloorbenzeen
kan afbreken (Nature Biotechnology Vol. 16, okt. 1998, pp. 929–933).
Een hiermee samenhangende ontwikkeling is die van het met behulp van (ge-engineerde)
bacteriën «winnen» van metalen zoals tin, nikkel, chroom,
mangaan of lood (biomining).c. LuchtreinigingDe techniek voor de biotechnologische schoonmaak van «afvallucht»
is al vrij geavanceerd. De biofilters (filtratie) en bioscrubbers en biotrickling (beide voor adsorptie)
worden al langere tijd gebruikt in processen in de voedingsmiddelenindustrie
en chemische industrie die sterk geurende afvalgassen produceren. Door het
gebruik van specifieke micro-organismen (bacteria, schimmels), vaak in combinatie
met nieuwe fysische/chemische technieken kunnen hoge concentraties maar ook
hele lage concentraties van vervuilende stoffen worden weggevangen en gezuiverd.
De biologische behandeling van afvalgassen is weliswaar milieuvriendelijk
(voordelige energie- en nutriëntenbalans), maar heeft concurrentie van
chemische en fysische methoden.4.3.2 Onderzoeksinstellingen en bedrijfslevenNederland neemt met Duitsland en Engeland een sterke positie in op het
terrein van de milieubiotechnologie. Er is een aantal Nederlandse bedrijven –
Pacqeus, Biothane, Bioclear, Cleartech, Bioway, Biosoil, Biostar, BRCC –
die zich, vaak in samenwerking met belangrijke klanten, hebben gespecialiseerd
in de ontwikkeling en toepassing van biotechnologische principes en technieken
in de milieusector. Mede doordat Nederland relatief vroeg was met het ontwikkeling
van normen vastgelegd in wettelijke regels op het gebied van lucht- en waterkwaliteit,
leverde dit verschillende innovaties op beide gebieden op. Nederlandse bedrijven
in deze twee segmenten hebben een sterke internationale concurrentiepositie
in kunnen nemen door, op basis van enkele patenten, een wereldwijd licentie-netwerk
op te bouwen. Daarnaast zijn er verschillende ingenieursbureaus zoals DHV,
Iwaco, Tauw, Grontmij, Vertis, die biotechnologische expertise inzetten bij
grootschalige projecten met name op het gebied van bodemreiniging en waterzuivering. Ongeveer 75% van de milieumarkt bestaat uit apparatuur en grote installaties
en de daarmee samenhangende diensten (vooral drink-, afval- en grondwaterzuiveringsinstallaties,
luchtfilters). De resterende 25% bestaat vooral uit gespecialiseerde dienstverlening
(management en milieukundig advies, biotechnologische dienstverlening). Zoals
al eerder vermeld, is het milieubeleid en met name de wet- en regelgeving
erg bepalend geweest voor de ontwikkeling van de milieumarkt. Daarnaast is
ook de aanwezigheid van voldoende capaciteit voor de ontwikkeling van nieuwe
technieken aan de aanbodkant en de strategie gevoerd door het management dat
verantwoordelijk is voor milieuvraagstukken, van belang voor de ontwikkeling
van de milieutechnologiemarkt in het algemeen en van milieubiotechnologie
in het bijzonder (Hesselink et al 1993).In 1990 was 11% van de Nederlandse bedrijven die actief waren in de biotechnologie,
werkzaam in de milieusector. Van de totale Nederlandse biotechnologiemarkt
in 1990 (fl. 85 miljard) bedroeg het milieudeel f 2 miljard; dit is 20%
van de totale Nederlandse milieumarkt (Ministerie van Economische Zaken 1990).
Cijfers uit 1995 tonen aan dat van de totale milieumarkt (f 8 miljard)
het aandeel biotechnologie in de periode 1996 – 2010 zal stijgen van
ca. 6,5% naar ca. 19,5% (Degenaars en Janszen 1996, pp. 10).De kennisontwikkeling vindt plaats aan enkele universiteiten en onderzoeksinstellingen.
Dit zijn de Technische Universiteit Delft, Technische Universiteit Eindhoven,
Wageningen Universiteit, Rijksuniversiteit Groningen en het TNO Instituut
voor Milieu, Energie en Procestechnologie (TNO-MEP). Het onderzoek is vooral
toepassingsgericht en vindt in nauwe samenwerking met het bedrijfsleven plaats.
Mede door het IOP Milieubiotechnologie (als onderdeel van het IOP Milieutechnologie)
dat in het begin van de jaren 90 liep, is deze samenwerking, die al in de
jaren 70 startte – de eerste waterzuiveringsreactor, UASB, is gezamenlijk
door Pacques, Biothane en de TU Delft ontwikkeld – verder verstevigd. Kader D: Biotechnologie in het midden- en kleinbedrijf
: snelle analyse- en detectiemethodenDe ontwikkeling van nieuwe producten en processen op basis van de biotechnologie
is een behoorlijk kennisintensieve en dus kostbare aangelegenheid; een reden
waarom dit vooral plaatsvindt in grote bedrijven met R&D-faciliteiten
of in kleine zogenaamde high tech bedrijfjes met
aanzienlijke ondersteuning van risicokapitaal. Deze bedrijven werken vaak
intensief samen met onderzoeksinstituten. Uit een onderzoek in 1992 bleek
dat het percentage bedrijven dat gebruik maakt van biotechnologie hoger wordt
naarmate het bedrijf meer werknemers in dienst heeft en zelf R&D uitvoert
(Scheffer 1992). Voor het zogenaamd volgend MKB is een actieve rol in de biotechnologie-ontwikkeling
niet weggelegd, maar dit neemt niet weg dat het zinvol is voor deze bedrijven
na te gaan wat de nieuwe technieken en inzichten in de Life Sciences hen te
bieden hebben.Een van de belangrijkste toepassingen van de Life Sciences die van groot
belang kunnen zijn voor het volgend MKB – als producent én gebruiker-
zijn de biotechnologische analyse- en detectiemethoden. Er kunnen vier typen
biotechnologische analyse- en detectiemethoden worden onderscheiden: enzymatische
assays, biosensoren, immuno assays (gebaseerd op monoclonale antilichamen)
en assays gebaseerd op nucleïnezuren.De mogelijkheden voor de ontwikkeling en het gebruik van deze analyse-
en detectietechnieken liggen behalve in de milieusector (paragraaf 4.3),
vooral in de voedingsmiddelensector (paragraaf 3.2.3). De toenemende
bezorgdheid van de consument als het gaat om voedselveiligheid (allergie,
bederf, besmetting) en mede daardoor de vraag van de consument om geïnformeerd
te worden, heeft geleid tot etikettering en de noodzaak van de controle daarop
door de bevoegde instanties. Hiervoor zijn analyse- en detectiemethoden onontbeerlijk.
Ook de af en toe weer terugkomende negatieve publiciteit over problemen in
de voedingsmiddelenindustrie over microbiële en andere besmettingen van
voedingsmiddelen zal aanleiding kunnen zijn om het gebruik van analyse- en
detectiemethoden te intensiveren en het gebruik ervan in de wet- en regelgeving
te verankeren.De informatie uit genomics onderzoek, maakt het mogelijk om nieuwe analyseen
detectie methoden te ontwikkelen waardoor betrouwbare, snel, specifiek en
goedkoop informatie over de fysische, chemische en biologische karakteristieken
van het voedsel kan worden gegeven.De voedingsmiddelenindustrie besteedt gemiddeld per jaar 1,5 à
2% van zijn totale omzet aan kwaliteitscontrole en certificering (Luong et al 1997). De wereldwijde omzet in de voedsel-veiligheidstesten
is geschat op ongeveer $ 1 miljard per jaar (Larkin 1996). Hier ligt dus een
belangrijke groeimarkt waar met name middelgrote en kleine bedrijven van kunnen
profiteren.Er is echter een aantal barrières die de toepassing van nieuwe
technieken, waaronder op ontwikkelingen in de Life Sciences gebaseerde analyse-
en snelle detectietechnieken, in het MKB belemmert. De onbekendheid van het
volgend MKB met de Life Sciences en met de wet- en regelgeving rond het toepassen
ervan is een van de belangrijkste belemmeringen. Daarnaast is er het langzame
tempo en de onduidelijkheid bij de validering van snelle detectiemethoden
op Europees en nationaal niveau en de hoge initiële kosten met de overgang
van ontwikkeling naar dagelijkse toepassing (PriceCoopersWaterhouse 1999). 5. De positie van de Nederlandse biotechnologie en het
biotechnologiebeleid in internationaal perspectief5.1 InleidingIn dit laatste hoofdstuk wordt het Nederlandse biotechnologiebeleid van
de afgelopen 5 à 6 jaar en de Nederlandse biotechnologie onder de loep
genomen onder andere door een vergelijking te maken met andere landen die
in het internationale biotechnologisch krachtenveld actief zijn. Er is echter
maar een beperkt aantal informatiebronnen beschikbaar op basis waarvan conclusies
kunnen worden getrokken over de sterktes en zwaktes van de Nederlandse biotechnologie.
Gezien het karakter van dit Dossier hebben we ons beperkt tot sterkte en zwakte
factoren die een wetenschappelijke of technologische component hebben en waarover
cijfers beschikbaar zijn1.Aan de hand van een simpel onderscheid in inputfactoren (beschikbaarheid
van wetenschappelijke experts, publieke uitgaven aan biotechnologische R&D)
en outputfactoren (aantal publicaties, citaties en octrooien) zetten we de
Nederlandse biotechnologie in een internationaal daglicht. Tenslotte besteden
we aandacht aan de samenwerkingsverbanden tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven,
een belangrijke factor als het gaat om technologie-overdracht.De situatie waarin de Nederlandse biotechnologische kennisinfrastructuur
zich bevindt, is voor een belangrijk deel het resultaat van het biotechnologiebeleid
dat de Nederlandse overheid al sinds het begin van de jaren '80 voert. In
kader B is een overzicht gegeven van de Nederlandse kennisinfrastructuur op
het gebied van de biotechnologie. De kenmerken van het Nederlandse beleid
wordt in dit hoofdstuk op basis van enkele parameters vergeleken met dat van
de andere Europese lidstaten.5.2 Sterktes en zwaktes van de Nederlandse biotechnologie
op basis van R&D-input en -output gegevens5.2.1 Input: omvang van de biotechnologische kennisbasisDe beschikbaarheid van wetenschappelijk geschoold personeel is –
zeker gezien de toenemende krapte op de arbeidsmarkt – een factor van
zeer grote betekenis. Goed geschoolde onderzoekers zijn dé belangrijkste
bron van expertise voor organisaties die actief zijn in de ontwikkeling en
toepassing van biotechnologie. Tabel 5.1 bevat de cijfers van het aantal afgestudeerden
voor drie wetenschappelijke disciplines die relevant zijn voor de biotechnologie:
natuurwetenschappen, medische wetenschappen en landbouwwetenschappen2.Uit cijfers over de omvang van de wetenschappelijke expertise op het niveau
van doctoraalstudenten (graduate level) blijkt
dat over het geheel genomen Nederland er in zoverre uitspringt, dat het aantal
afgestudeerden in de natuurwetenschappen relatief het laagst is. In de medische
wetenschappen scoort Nederland laag tot gemiddeld en als we de Verenigde Staten
buiten beschouwing laten, dan bevindt de Nederlandse score in de landbouwwetenschappen
zich ook op een gemiddeld niveau.De natuurwetenschappen is de belangrijkste discipline. Immers, de wetenschappelijke
basis voor biotechnologisch vernieuwend onderzoek dat leidt tot nieuwe en
verbeterde en verbeterde producten in de landbouwsector, de gezondheidszorg
of de voedingsmiddelenindustrie ligt juist in de natuurwetenschappen (biologie,
chemie) en minder in de landbouw- of de medische wetenschappen. Deze lage
cijfers voor de natuurwetenschappen is een van de zwaktes van
Nederland in het algemeen en voor de Nederlandse biotechnologie in het bijzonder.Tabel 5.1 Aantal afgestudeerden per onderzoeksterrein
(1996) LandTotaal aantal afgestudeerden
in de Natuurwetenschappen (per miljoen van de bevolking) Totaal aantal afgestudeerden in
de Medische Wetenschappen(per miljoen van de bevolking) Totaal aantal afgestudeerden in
de Landbouw- wetenschappen (per miljoen van de bevolking) Australië 15 613(854) 17 044 (932) 2 346 (128) België3 477 (340) 7 791 (768) 1 590 (157)Canada 15 023 (501) 9 577 (320) 1 298(43) Duitsland 28 000 (342) 58 600 (716)11 600 (142) Europa 188 030 (505) 231 196(620) 55 533 (149) Frankrijk 68 416 (1174)10 042 (172) N/B Japan 20 631 (1309)85 218 (678) 21 697 (173) Nederland 4 210(272) 9 983 (644) 2 362 (152) VK 37 581(640) 64 721 (1103) 28 941 (493) VS165 595 (624) 255 024 (961) 297 010 (1119)Zweden 2 478 (280) 8 582 (971) 538(61)N/B – Niet BeschikbaarBron: Second European Report on S&T Indicators 1997, European Commission, Brussels.De cijfers over gepromoveerden (post-graduates)
in de biotechnologie zijn minder ruim voorhanden. De cijfers die er zijn,
tonen aan dat Nederland in de natuurwetenschappen, samen met het Verenigd
Koninkrijk en Frankrijk, een hogere concentratie aan gepromoveerden heeft
dan de Verenigde Staten. In de medische wetenschappen heeft naast Nederland
ook nog Frankrijk een hogere concentratie dan de Verenigde Staten. Europa
als geheel heeft in de drie wetenschapsgebieden (natuurwetenschappen, medische
en landbouwwetenschappen) op dit niveau een wetenschappelijke basis die vergelijkbaar
is met die van de Verenigde Staten (UNESCO Statistics Yearbook 1997).5.2.2 Input: R&D uitgaven aan biotechnologieDe R&D-uitgaven aan biotechnologie is weliswaar een belangrijke input-indicator,
maar het is niet eenvoudig om de hand op cijfers hierover te leggen. De informatie
over de bestedingen van de overheden aan biotechnologisch onderzoek is nog
tamelijk gemakkelijk te achterhalen, die van de bedrijven bijna niet.Tabel 5.2 geeft een overzicht van de bestedingen van de (nationale en
regionale) overheden aan biotechnologie in 17 Europese landen in de periode
1994–1998. De cijfers moeten «gelezen» worden in het licht
van de karakteristieken van het nationale biotechnologische innovatiesysteem
en ook van de totale nationale R&D-inspanningen. Zo is in een land als
Frankrijk, met de centrale positie van de grote nationale onderzoeksinstituten,
de uitgaven in de tweede kolom erg hoog. Om deze cijfers enigszins te relateren
aan de omvang van het land is het aantal onderzoekers er naast gezet1.De cijfers in de 4e en 5e kolom zijn nagenoeg compleet. In kolom 4 staan
de bestedingen aan biotechnologisch onderzoek die het resultaat zijn van expliciet
beleid van nationale overheden (ministeries en gelieerde uitvoerende organisaties)
en andere programmerende en financierende instanties (zoals NWO, KNAW) om
biotechnologie te stimuleren door specifieke programma's en andere gerichte
stimuleringsinstrumenten. Kolom 5 bevat de bestedingen aan biotechnologie
die het resultaat zijn van beleid om technologie in het algemeen
te stimuleren, inclusief de biotechnologie. Het gaat hier om verschillende
typen instrumenten die niet per se één bepaalde technologie
willen stimuleren, maar waarbij project- of programmavoorstellen met andere
moeten concurreren alvorens ze op basis van bepaalde criteria worden gekozen.Tabel 5.2 Publieke bestedingen aan biotechnologie in de
periode 1994 – 1998 in 17 Europese landen (M Euro) Land Totaal Aantal onderzoekers (1995) Niet door expliciet beleid
bepaalde uitgaven (M EURO) m/b Door biotechnologie of generiek technologiebeleid bepaalde uitgaven
(M EURO)Specifieke biotechnologie programma's en andere beleidsinstrumenten Generieke technologieprogramma's
en andere beleidsinstrumenten België22 918 176 189 185,8Denemarken 15 954 39.8 42.4 54.87 Duitsland231 128 1 616 1 385 176 Finland 16 863210 72,5 3.9 Frankrijk 151 249 1 539 11444.4 Griekenland 8 031 ('93) n/b – 19.7Ierland 8 368 12.2 14.5 18.75 IJsland1 076 2.6 – – Italië 75 536 n/b77.9 19.5 Nederland 34 038 81.5 11 144Noorwegen 15 931 101.5 29.6 39.9 Oostenrijk12 821 ('93) 50.87 – – Portugal 11 59923.3 – 34.8 Spanje 47 342 n/b 34 13Verenigd Koninkrijk 146 000 1 036 687.8 413.2Zweden 33 665 125.5 50.6 22.6 Zwitserland17 710 ('92) n/b 47.1 2.7 Sub-totaal –5 014.27 2 755.4 1 193.12 TOTAAL  8 962.79n/b : cijfers niet beschikbaar.m/b : dit is een minimum bedrag; lang niet alle uitgaven in deze categorie
zijn bekend/beschikbaar.–: dergelijke beleidsinstrumenten zijn niet aanwezig.Bron: Enzing 1999b; behalve de 2e kolom uit: OECD Main Science and Technology
Indicators 1998a.In de periode 1980 – 1993 vond in Nederland biotechnologiestimulering
met publieke middelen plaats voor een bedrag van ongeveer Mfl. 380, waarvan
ongeveer Mfl. 254 (66,8%) door gerichte stimulerings-programma's (IOP-b, PBTS-b,
NWO speciale programma's) (Enzing 1993). Na een periode van omvangrijke overheidsbestedingen
aan de biotechnologie in het begin en het midden van de jaren '80, werd het
biotechnologiebeleid onderhevig aan de grote omslag in het Nederlandse technologiebeleid.
Deze omslag van een specifiek technologiebeleid naar een generiek en vooral
marktgericht technologiebeleid werd in de tweede helft van de jaren tachtig
ingezet met «de markt» het centrale uitgangspunt en daarmee samenhangend,
een sterke stimulering van de samenwerking tussen bedrijfsleven en kennisinstellingen
(Clusterbeleid). Deze omslag is ook in de cijfers terug te vinden: van het
totaal aan door expliciet beleid bepaalde uitgaven aan biotechnologie in de
jaren 1994–1998 (155 MEuro), is slechts 7% (11 MEuro) afkomstig van
specifieke biotechnologie-stimuleringsinstrumenten.In het Europese krachtenveld stond Nederland in de periode 1994 –
1998 met haar publieke bestedingen middels instrumenten die expliciet tot
doel hadden biotechnologie te stimuleren, met deze 11 MEuro zowel absoluut
als relatief op de laatste positie. Nederland had in de periode 1994 –
1998 nog slechts een zeer beperkt aantal instrumenten (overgehouden) waarmee
biotechnologie gericht werd gestimuleerd. Het betrof het onderdeel Biokatalyse
van het IOP Katalyse, ABON (de associatie van biotechnologische
onderzoekscholen) en enkele NWO programma's (Enzing 1999a). Daarnaast vond
er aanzienlijke stimulering van biotechnologie plaats via generieke instrumenten.
Het gaat hier om technologiebeleidsinstrumenten zoals BTS, toponderzoeksscholen
en technologische topinstituten, enkele ICES-programma's (o.a. NOBIS en MIBITON)
en clusterprojecten (zie verder paragraaf 5.3).Het bedrag in de derde kolom – de niet door expliciet beleid bepaalde
uitgaven – is voor Nederland, net als voor de andere landen een niet
compleet bedrag. Hiertoe behoren voor Nederland de eerste en tweede geldstroomgelden
en de basis- en doelfinanciering van TNO en DLO en de programma-financiering
van het RIVM. Slechts een klein deel van deze bedragen is bekend, voor veel
geldstromen kon om verschillende redenen niet worden vastgesteld wat de hoogte
van de bestedingen aan biotechnologie was. Ze moeten dus als een minimumbedrag
worden gelezen.De R&D-uitgaven van bedrijven aan biotechnologie zijn meestal niet
openbaar. De enige beschikbare cijfers over biotechnologie uitgaven van bedrijven
zijn die van Ernst & Young voor Europa als geheel. Vergelijking met de
Verenigde Staten laat zien dat de totale R&D-uitgaven van gespecialiseerde
biotechnologiebedrijven in Europa en de Verenigde Staten nogal verschillen,
in het voordeel van de VS (tabel 5.3).Tabel 5.3 Vergelijking gespecialiseerde biotechnologiebedrijfsleven
Europa – Verenigde Staten (1998) IndicatorEuropa Verenigde Staten Omzet (M Ecu) 2 725 15 985 R&D-uitgaven (M Ecu) 1 9108 268 Aantal bedrijven 1 036 1 274 Aantal werknemers 39 045 140 000Bron: Ernst & Young 1998.Ook zijn nog enige cijfers beschikbaar over de R&D-intensiteit1 van enkele industriële sectoren waarin biotechnologie
wordt ontwikkeld en toegepast. Tabel 5.4 laat zien dat de R&D-intensiteit
van de Nederlandse voedings- en genotmiddelenindustrie de een na hoogste is
(na Japan, met Finland). Daarentegen is de R&D intensiteit van onze farmaceutische
industrie relatief laag. Op basis hiervan kunnen we de voorzichtige conclusie
trekken dat internationaal gezien de capaciteit van nieuwe biotechnologische
kennis in de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie vrij hoog en die van de
farmaceutische industrie relatief laag.Tabel 5.4 R&D-intensiteit van de voedings- en genotmiddelenindustrie
en de farmaceutische industrie LandR&D intensiteit Voedings- middelenindustrie R&D intensiteit Farmaceutische industrieAustralië 0,3 6,1 Canada 0,2 7,7Denemarken 0,3 13.6 Duitsland 0,2 9,3Finland 0,6 16,6 Frankrijk 0,3 8,6 Japan0,7 9,9 Italië 0,1 7,0 Nederland 0,68,1 Noorwegen 0,3 13.5 Spanje 0,1 3,1 Verenigd Koninkrijk 0,3 17,4 Verenigde Staten 0,313,2 Zweden 0,4 17,9 OESO (14)10,310,71 Gemiddelde van de cijfers van de 14 landen waarvan deze cijfers
bekend zijnBron: OESO Science, Technology and Industry Outlook 1996.5.2.3 Deelname aan Europese Kaderprogramma'sEen bijzondere indicator is de deelname van Nederlandse onderzoeksgroepen
aan onderzoeksprogramma's in het Europese Kaderprogramma van het huidige DG
Research. Het is een indicatie van de kwaliteit en aantrekkelijkheid van Nederlandse
onderzoeksgroepen in het Europese krachtenveld. In de drie relevante onderdelen
van het vierde Kaderprogramma (KP4) dat liep van 1994–1998, BIOTECH2,
BIOMED2 en FAIR, deden één of meerdere Nederlandse participanten
mee met 37,5% van de gehonoreerde projecten. Van het budget van ca. 1660 MEuro,
ging ca. 9,6% (160 MEuro) naar Nederlandse participanten. Hoewel de definitieve
toewijzing van budgetten voor de projecten van de 1e call van het KP5 nog
niet bekend is, wordt geschat dat ca. 10% (78 MEuro) van de beschikbare 769
MEuro naar Nederlandse participanten zal gaan. Nederland bezet de vierde plaats,
na de drie Europese grootmachten Verenigd Koninkrijk, Duitsland and Frankrijk1 (bron: Senter / EG-Liaison).5.2.4 Output: publicatiesCijfers betreffende het publikatie-aandeel van verschillende landen (tabel
5.5) op biotechnologie-gerelateerde terreinen, tonen aan dat Nederland goed
meedoet. Het Nederlandse aandeel in de wetenschappelijke output is vergeleken
met andere landen uit de zogenaamde middelgroep2,
hoog. Tabel 5.5 Publikatie-aandeel van landen in OESO voor de
drie biotechnologie-gerelateerde wetenschappelijke disciplines 1995 –
1996 (in%) LandNatuurwetenschappen Medische wetenschappen Landbouwweten- schappen Totaal voor alle wetenschappen België 1,2 1,2 1,2 0,8Denemarken 0,9 1,1 1,5 0,7 Duitsland 9,96,6 5,7 5,9 Frankrijk 7,1 5,5 3,7 4,6Griekenland 0,5 0,4 0,4 0,3 Ierland 0,20,3 0,5 0,2 Italië 4,2 4,4 1,8 2,9Nederland 2,4 2,9 3,0 1,9 Oostenrijk 0,70,9 0,5 0,6 Portugal 0,3 0,1 0,2 0,2Spanje 3,1 2,3 2,8 1,9 Verenigd Koninkrijk9,0 11,4 8,8 7,8 Zweden 1,8 2,4 1,91,4 Zwitserland 1,7 1,5 1,0 1,1 Verenigde Staten 31,6 35,9 41,5 37,5Bron: NOWT 1998.5.2.5 Output: octrooienHet aantal octrooien is zowel een maat voor industriële activiteit
als voor de uitput van het wetenschappelijk-technologische systeem. Amerikaanse
octrooigegevens over vier aan biotechnologie gerelateerde terreinen (tabel
5.6), laten zien dat Nederland relatief sterk scoort op het terrein van de
«genetische engineering», iets minder op de gebieden «moleculaire
biologie» en «microbiologie» en slecht op dat van de «geneesmiddelen».
Nederland, maar ook België, toont een groeiende sterkte op het gebied
van multi-cellulaire levende organismen, waarschijnlijk samenhangend met agrofood
onderwerpen. De Verenigde Staten is in alle gebieden dominant.Tabel 5.6 Octrooiaanvragen in de Verenigde Staten in vier
aan biotechnologie gerelateerde terreinen 1990–1998 LandGenetische Engineering1Moleculaire Biologie en MicrobiologieGeneesmiddelen Multicellulaire Levende OrganismenBelgië 70 171 324 23 Duitsland 2941 143 3 334 30 Frankrijk 216 706 2 46015 Italië 61 192 995 1 Japan 7452 973 5 291 30 Nederland 113 302 29819 Verenigd Koninkrijk 249 803 2 542 42Verenigde Staten 6 446 16 210 25 238 951Zweden 43 168 386 2 Zwitserland 94 267761 41 Data tot1997 Bron: US Patent and Trademark Office.Meer specifieke cijfers voor de biotechnologie laten tegelijkertijd zien
dat Nederland, samen met nog vier andere Europese landen, relatief weinig
actief is in het aanvragen van octrooien op het (gezamenlijke) gebied van
de biotechnologie, genetica en farmaceutica. Tabel 5.7 Relatieve octrooieringsactiviteiten in Europa
door OESO-landen over het technologiegebied «Biotechnologie, genetica
en farmaceutica», 1994–1995 *, ** Land Relatieve octrooierings-
activiteit Land Relatieve octrooierings- activiteit België 0 Noorwegen +  Denemarken+ Oostenrijk 0 Duitsland – Portugal + Finland – Spanje +  Frankrijk + VK+  Griekenland + Zweden 0 Ierland 0Zwitserland – Italië – Japan –Nederland – VS + * Index: Relatieve Specialisatie Index (RSI): «+» hoog actief,
«o» gemiddeld, «-» laag actief (zeer hoog en zeer
laag zijn bij dit technologiegebied niet aan de orde).** Betreffen octrooien met Nederland als land van uitvinder («inventor
country») en op grond van jaar van aanvraag («priority year»).Bron: NOWT 1998, p. 68; data: EPO.Anders dan bij het aantal publicaties kan uit de cijfers over octrooi-aanvragen
en octrooierings-activiteiten niet de conclusie worden getrokken dat Nederland
op hoog niveau presteert. De conclusie moet eerder zijn dat Nederland niet
in staat is haar wetenschappelijke sterkte in commercieel voordeel te vertalen.
De te commercialiseren output van wetenschappelijke productie in de vorm van
octrooien ligt in de Verenigde Staten veel hoger dan in Europa. Nederland
behoort in Europa tot de achterhoede. Hoewel dit deels valt te verklaren uit
de verschillen in ondernemerscultuur en in octrooiwetgeving en octrooieringsbeleid
tussen Nederland, andere Europese landen en de VS1,
blijft de conclusie overeind.Als we hier de cijfers over het aantal nieuwe jonge biotechnologie bedrijven
in een land naast leggen, dan worden de conclusies alleen maar bevestigd.
Nederland neemt in Europa een zeer zwakke positie in. Van de 1178 Europese
zogenaamde Emerging Life Science Companies bevinden
zich maar 60 in Nederland. Het aantal werknemers in deze 60 bedrijven is relatief
laag: het is ca. 2% van het totaal aantal werknemers (45 823 aantal werknemers)
dat in de 1178 bedrijven werkzaam is (Ernst & Young 1999).5.2.6 Samenwerkingsverbanden tussen universiteit en industrieNederland heeft een sterke wetenschappelijke en technologische kennisbasis
maar is, zo kan op basis van de cijfers over octrooiaanvragen en startende
bedrijven worden geconcludeerd, niet in staat deze in een sterke competitieve
industriële basis om te zetten. In dat verband is het relevant om ook
naar de technologie-overdracht van universiteiten en kennisinstellingen naar
het bedrijfsleven te kijken; het kan mede als een maat voor innovativiteit
worden beschouwd.Op basis van de weinige beschikbare cijfers kan voorzichtig worden geconcludeerd
dat Nederland er niet slecht af komt: 20% van het totaal aantal R&D-medewerkers
zijn academici die samenwerken met het bedrijfsleven. Alleen Japan (21,1)
en de Verenigde Staten (33,3) scoren hoger (OECD 1998b, pp. 103).5.3 Het Nederlands biotechnologiebeleid in Europees perspectief5.3.1 Kenmerken van het Nederlandse biotechnologiebeleidOverheden hebben een belangrijk aandeel in de realisatie van de resultaten
zoals die hierboven zijn gepresenteerd. Als we het Nederlandse biotechnologiebeleid
ten opzichte van dat van andere Europese landen moeten karakteriseren, dan
kenmerkt het zich door het feit dat er veel verschillende typen organisaties
(zoals ministeries, commissies met vertegenwoordigers van onderzoekers en
bedrijfsleven, sectorraden, adviesraden, uitvoerende organisaties, etc.) bij
de totstandkoming van het beleid zijn betrokken en dat de interactie tussen
deze partijen intensief is. Een pluralistisch biotechnologie beleidssysteem
is trouwens in de meeste Europese landen aan te treffen; veelal gaat het om
die landen die beschikken over een hoog ontwikkelde economische en (bio)technologische
capaciteit. Nieuwkomers in biotechnologie of de minder geïndustrialiseerde
landen zijn in dit opzicht veel minder pluralistisch (Assouline and Joly 1999).Daarentegen is de uitvoering van het Nederlandse beleid als we het met
andere Europese landen vergelijken, sterk geconcentreerd. Dit zien we onder
andere terug in de centrale rol die het Ministerie van Economische Zaken/Senter
en NWO/STW spelen in de programmering van onderzoek en de allocatie van onderzoeksgelden
op basis van expliciet beleid. Dat is in sommige Europese landen veel anders;
daar zijn juist veel verschillende organisaties bij de totstandkoming én
uitvoering van het biotechnologiebeleid betrokken.5.3.2 Biotechnologie als prioriteit in het technologiebeleidEen overheid heeft verschillende instrumenten tot zijn beschikking om
de ontwikkelingen van de biotechnologie te stimuleren en in een bepaalde richting
te sturen. Naast het programmeren en financieren van onderzoek (zoals bijvoorbeeld
een onderzoeksprogramma Gentherapie of een BTS-regeling), behoren hiertoe
ook instrumenten gericht op kennisoverdracht (door het laten samenwerken van
universiteiten en onderzoeksinstituten of door uitwisselingsprogramma's, innovatiecentra
en dergelijke), op het opzetten van onderzoekinstituten (denk aan de onderzoeksscholen
of technologische topinstituten) of op het financieel ondersteunen bij de –
gezamenlijk – aanschaf van geavanceerde apparatuur of andere dure faciliteiten
(zoals in het kader van onder andere ICES-projecten gebeurt).Een vergelijking van het Nederlandse biotechnologiebeleid over de periode
1994 – 1998 met dat van 16 andere Europese landen toont aan dat Nederland
(met Oostenrijk en IJsland), een van de weinige landen is waarbij, na een
periode van sterke stimulering, biotechnologie vanaf het begin van de jaren
negentig niet meer als zodanig aandacht heeft gekregen in het technologiebeleid.
In de periode 1994 – 1998 liepen (nog) enkele programma's waarin (aspecten
van) biotechnologie doelbewust werd gestimuleerd. Echter, het grootste deel
van de financiële bestedingen aan biotechnologie in die tijd vond plaats
via generieke technologieprogramma's. De Nederlandse uitgaven voor specifieke
biotechnologieprogramma's in de periode 1994–1998 zijn, uitgezonderd
de landen die geen enkel specifiek biotechnologie-programma hadden (Griekenland,
IJsland, Portugal), zowel absoluut als relatief de laagste van Europa (zie
tabel 5.2).Het biotechnologiebeleid van de jaren 80 was – we beschreven het
hierboven ook al – opgegaan in het marktgericht en generiek technologiebeleid
waarin samenwerking tussen bedrijven onderling en tussen bedrijfsleven en
kennisinstellingen centraal stond. Daarnaast kregen andere beleidsaspecten
meer aandacht zoals het versterken van de deelname van Nederlandse bedrijven
en onderzoeksgroepen aan Europese programma's, het vergroten van de industriële
basis voor biotechnologie, het stimuleren van overleg tussen producenten van
biotechnologieproducten en milieu- en consumentenorganisaties
en het ontwikkelen van een transparante wet- en regelgeving inzake biotechnologie.Dit is een groot verschil met bijna alle andere Europese landen, waar
biotechnologie zowel vóór 1994, als in de periode 1994 –
1998 een belangrijke prioriteit had (en nog steeds heeft) in het beleid, hetgeen
ook tot uiting kwam in specifieke biotechnologie-programma's met dito budgetten1 (Enzing 1999a).5.3.3 Specialisatie in de biotechnologieOngeveer de helft (49%) van de totale publieke bestedingen van de 17 Europese
landen aan biotechnologie – zowel via specifieke biotechnologieprogramma's
als via generieke technologieprogramma's – gaat naar onderzoek en aanverwante
activiteiten op het gebied van de humane medische en veterinaire biotechnologie
(tabel 5.8).Tabel 5.8 Het relatieve belang van de verschillende biotechnologiegebieden
in 17 Europese landen in de periode 1994 – 1998 Land Planten BiotechnologieDierlijke BiotechnologieMilieu BiotechnologieIndustriële Biotechnologie«Cell
Factory»Medische/BiotechnologieBasis BiotechnologieNiet-tech-nologische aspecten België + 0 –+ 0 + 0 0 Denemarken 0 – 0 00 + – +  Duitsland 0 – – –– + 0 0 Finland 0 – 0 + –+ 0 – Frankrijk 0 0 – – 0 +0 – Griekenland 0 0 0 0 0 0 –– Ierland + + – 0 0 + 0 –Ijsland + – – – + + – –Italië + 0 – 0 0 + 0 –Nederland – – + + + + + –Noorwegen 0 + – + – + – 0Oostenrijk – – – + 0 + 0 0Portugal + 0 0 + 0 + 0 –Spanje + 0 0 + 0 + + 0 Verenigd Koninkrijk 0 0 – 0 – + 0 –Zweden – – 0 0 0 + + 0Zwitserland + – 0 – + 0 +0+ : hoge prioriteit, 0 : gemiddelde prioriteit; – geen prioriteit.
Bron: Reiss 1999.Het betreft het medisch biotechnologisch onderzoek gericht op de preventie,
diagnose en behandeling van ziekten (zoals beschreven in hoofdstuk 2). Een
tweede plaats (12%) is voor het ontwikkelen van allerlei basistechnieken en
methodieken die in alle toepassinggebieden gebruikt kunnen worden. Dit zijn
bijvoorbeeld technieken om de structuur van biomoleculen te bepalen, om ze
te bouwen (nanotechnologie), om de interactie met micro-electronische apparatuur
mogelijk te maken (biomonitoring) en technieken
voor genoom sequencing en bio-informatica. Op een gedeelde derde en vierde
plaats (9%) in de publieke Europese bestedingen staan het onderzoek en aanverwante
activiteiten op het gebied van de zogenaamde cell factory (industriële biotechnologie gefocusseerd op de cel als producent
van allerlei typen food en non-food producten) en het plantenbiotechnologisch onderzoek. Na
dierlijke biotechnologie (het gaat hier vooral om de verbetering en ontwikkeling
van nieuwe voortplantingstechnieken; 8%) staat de industriële biotechnologie
(bioprocessing technieken, downstream processing) op een zesde plaats (6%). Milieubiotechnologie,
neemt tenslotte na onderzoek op niet-technische gebieden (ethische, economische
en sociale aspecten van biotechnologie; 4%) de achtste en laatste plaats in
(3%) (Reiss 1999). Dit Europese bestedingspatroon1 verschilt
sterk met dat van Nederland. Nederland blijkt het enige land te zijn dat in
veel verschillende terreinen van de biotechnologie heeft geïnvesteerd.
De meeste andere landen hebben één, hoogstens twee, prioriteitgebieden
met de medische en gezondheids-biotechnologie op de allereerste plaats. In
Nederland krijgen bijna alle gebieden, met de relatief beperkte middelen die
er voor dit specifieke beleid was in de periode 1994–1998, evenveel
prioriteit. Een uitzondering vormen planten- en dierlijke biotechnologie en
de niet-technische aspecten: deze kregen nauwelijks aandacht in ons land.
De dierlijke biotechnologie en het onderzoek naar de niet-technologische aspecten
zijn ook via andere financieringsmechanismen nauwelijks gefinancierd, maar
het Nederlandse plantenbiotechnologisch onderzoek is vooral in het kader van
de programma-financieringsafspraken tussen DLO en het Ministerie van LNV (zie
eerste kolom van tabel 5.2) gestimuleerd.5.3.4 KennisoverdrachtKennisoverdracht is een van de belangrijkste onderwerpen van het innovatiebeleid.
Er zijn verschillende instrumenten ontworpen voor de facilitering van het
zogenaamde valorisatieproces: het omzetten in nieuwe producten, processen
en diensten door het bedrijfsleven van nieuwe kennis en methoden die binnen
de publieke kennisinfrastructuur is ontwikkeld. We onderscheiden grofweg drie
categorieën van methoden voor de stimulering van de commercialisering
van biotechnologie: de directe ondersteuning van het bedrijfsleven, het zogenaamde
lineaire model en het netwerk model. De eerste categorie instrumenten is,
nadat het in de beginjaren 80 van het biotechnologiebeleid in Nederland wel
aan de orde is geweest (en ook: na de RSV-affaire) steeds minder gebruikt
en tevens in toenemende mate beïnvloed door het Europese steunkader.Het meest uitgebreid is de toepassing van instrumenten die passen in het
zogenaamde lineaire model van innovatie. Dit model houdt dat fundamenteel
onderzoek aan de publieke kennisinstellingen wordt gefinancierd en dat tegelijkertijd
allerlei organisaties en programma's in werking worden gezet die de overdracht
en commercialisering van de in deze instellingen geproduceerde kennis naar
het bedrijfsleven moeten bespoedigen. Bij dit laatste kan gebruikt gemaakt
worden van technologietransferpunten, het stimuleren van spin-off's van universiteiten onder andere door investeringsinstrumenten
en aan science parks / science
poles / incubators. In Nederland werd
in de periode 1994 – 1998 vooral het eerste type, het technologietransfer
punt, aangetroffen. De overige instrumenten waren in de onderzochte periode
voor de biotechnologie nagenoeg afwezig.Het Nederlandse biotechnologiebeleid is eigenlijk het best vertegenwoordigd
in de technologie-overdracht instrumenten die passen in het netwerkmodel van
innovatie. Bijna alle instrumenten voor (bio)technologiestimulering die in
Nederland worden toegepast, vereisen de betrokkenheid van de onderzoekers
uit de publieke kennisinfrastructuur en van het bedrijfsleven in de programmering
en/of uitvoering van het onderzoek (Senker 1999).5.4 Conclusie over de Nederlandse biotechnologie en het
Nederlandse biotechnologiebeleidOp basis van bovenstaande kan worden geconcludeerd dat Nederland weliswaar
een tekort heeft aan studenten in de natuurwetenschappen, maar juist een sterke
positie heeft als het gaat om de aantallen gepromoveerden op terreinen die
voor de biotechnologie van belang zijn. Nederland heeft dus een goede wetenschappelijke
basis voor het ontwikkelen van kennis op het gebied van de biotechnologie.
Deze basis is, gezien de cijfers wat betreft wetenschappelijke
publicaties en citaties, ook nog eens excellent. Achterstand en tekorten op
bepaalde terreinen zoals de genomics en de bioinformatica zijn pas recent
geïdentificeerd (Enzing et al 2000).Beschouwen we octrooien als een maat voor industriële innovatieve
activiteiten dan moet op basis van de verzamelde data worden geconcludeerd
dat Nederland (en veel andere Europese landen) niet goed in staat is om de
sterke wetenschappelijke kennisbasis te kapitaliseren en in commercieel gewin
om te zetten. Dit wordt ook bevestigd in andere studies als daar wordt geconcludeerd
dat de nieuwe bedrijvigheid en marktintroducties achter blijven bij de verwachtingen
en de internationale ontwikkelingen (Moret, Ernst and Young 1998).Tabel 5.9 Samenvatting conclusies over sterktes en zwaktes
van Nederlandse biotechnologie in het internationale krachtenveld Sterke punten Nederlandse
biotechnologie Zwakke punten Nederlandse
biotechnologieRelatief hoog percentage gepromoveerden in de natuurwetenschappen (input) Relatief laag aantal afgestudeerden
in de natuur-wetenschappen (input) Grote bijdrage aan totaal aantal publicaties wereldwijd op biotech gerelateerde
terreinen (output)Gedurende '94-'98 de laagste
uitgaven aan biotechnologie in Europa dmv specifiek biotechnologiebeleid (input) Sterke netwerken tussen wetenschap
en industrie in humane medische biotech Laag tot
gemiddeld aandeel octrooiaanvragen in de VS in 4 aan biotech gerelateerde
terreinen (output) Relatief sterke
deelname aan Europese kaderprogramma's (KP4 en KP5) Het Nederlandse biotechnologiebeleid kenmerkt zich ten opzichte van andere
Europese landen de laatste jaren niet door sterke en gerichte stimulering
van wetenschap- en technologieontwikkeling op het gebied van de biotechnologie.
Het accent lag in de eerste plaats op marktgericht technologiebeleid waarin
samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen centraal staat. Wat er
vervolgens aan biotechnologie-onderzoek is gestimuleerd, is daarmee sterk
afhankelijk van de mate waarin het bedrijfsleven in staat is succesvolle projectvoorstellen
te formuleren en ook van de kennisinstellingen die in staat zijn hun onderzoek
zodanig in te richten dat het aansluit bij de wensen van het Nederlandse bedrijfsleven.
Hiermee ligt tevens het accent sterk op het bestaande bedrijfsleven en was
er in het beleid nauwelijks ruimte voor nieuwe startende bedrijven.Daarnaast kreeg in de afgelopen jaren ook de totstandkoming van een transparante
wet- en regelgeving en het daarmee samenhangend onderzoek aandacht en werd
groot belang gehecht aan de communicatie tussen producenten van biotechnologieproducten
en consumenten- en milieuorganisaties.Het Nederlandse beleid kenmerkt zich vervolgens door enerzijds het grote
aantal partijen dat bij de formulering van het beleid is betrokken en anderzijds
juist door het kleine aantal organisaties dat het uitvoert. Nederland onderscheidt
zich sterk van de andere Europese landen doordat in de periode 1994–1998
in het stimuleringsbeleid bijna alle biotechnologiegebieden (behalve de dierlijke
biotechnologie) evenveel prioriteit krijgen; in alle andere landen was dat
maar één, hoogstens twee, gebieden, met de medische biotechnologie
als absolute topper. Wat betreft de kennisoverdracht valt op dat Nederland
het sterkst is in het via netwerken tussen onderzoekers en gebruikers overdragen
van kennis. In de, volgens het lineaire innovatiemodel georganiseerd kennisoverdracht,
ontbraken tot voor kort in Nederland, vergeleken met andere
Europese landen, instrumenten als incubators, science parks en het stimuleren van spin-offs1.In Nederland is er na een periode waarin biotechnologie-ontwikkeling geen
specifieke aandacht meer kreeg, weer een moment van heroverweging gekomen.
In 1998 werd in de eerste plaats Gentechnologie in de Technologie Radar als
een van de 15 speerpunttechnologieën voor Nederland geïdentificeerd
(Ministerie van Economische Zaken 1998). Tevens werd na een uitvoerige analyse
van een aantal regio's in de wereld geconcludeerd dat Nederland alle ingrediënten
heeft voor een succesvolle biotechnologie industrie: een goed wetenschappelijke
basis en de aanwezigheid van een van de meest succesvolle biotech venture capitalist (Atlas). Er ontbreekt echter nog iets
om de individuele wetenschapper tot succesvolle entrepreneur te laten uitgroeien
(Moret, Ernst & Young 1998).Op basis hiervan besloot de Nederlandse overheid, met name het Ministerie
van Economische Zaken, een nieuwe stap te zetten in het biotechnologiebeleid.
Met het vorig jaar geïntroduceerde Life Science Actieplan is voor de
periode 2000 – 2004 jaarlijks een budget van 20 Mfl. beschikbaar gesteld
voor het stimuleren van nieuwe bedrijvigheid. Het Actieplan Life Sciences
kent 5 actielijnen: de stichting Biopartner als platform Life Sciences, de
zaaiprojectenregeling (stimulering van onderzoekers om business plannen op
te stellen), de stimulering van de oprichting van incubators, het apparatenfonds
en het start-up participatiefonds.Juni jl. hebben ca. 40 vertegenwoordigers van de Nederlandse onderzoekswereld
en het bedrijfsleven het Strategisch Actoeplan Genomics aan het kabinet aangeboden.
Ze pleitten voor een snelle en gecoördineerde actie vanuit de Nederlandse
overheid om de kennisinfrastructuur te versterken.Het Ministerie van Economische Zaken start nog dit jaar met een IOP Genomics
met een looptijd van ongeveer 8 jaar en een budget van ca. 30 à 40
MFl. NWO start binnenkort met een programma Biomoleculaire Informatica met
een omvang van minimaal 20 MFl. Ondertussen heeft ook de politiek haar desinteresse
voor de biotechnologie verloren; recent hebben zowel Groen Links and de ChristenUnie
(GPV en RPF) hun standpunten bekend gemaakt (BioNieuws 11 2000, pp.9)
en wil D'66 dat de Tweede Kamer zelfstandig een onderzoek moet doen naar de
gevolgen van de DNA-technologie (NRC 15 juli 2000).Na de periode van sterke stimulering in de jaren tachtig en de fase van
aandacht voor wet- en regelgeving, publieke debatten en technologiestimulering
via de marktwerking van de jaren negentig, gaat de ontwikkeling van biotechnologie
in Nederland een nieuwe fase in. De Integrale Beleidsnota Biotechnologie schetst
de belangrijkste randvoorwaarden waaronder de verdere ontwikkeling van biotechnologie
zal moeten gaan plaatsvinden. ReferentiesAssouline, G. and P. B. Joly (1999) The biotechnology policy-making and
research system in the different countries: convergencies and specific in:
Enzing, C.M., J.N. Benedictus, E. Engelen-Smeets/ J.M. Senker, P.A. Martin/
T. Reiss, H. Schmidt/ G. Assouline, P.B. Joly, L. Nesta (1999) Inventory and analysis of biotech programmes and related activities in all
countries participating in the EU FP4 Biotechnology Programma 1994 –
1998, Analytical Report, TNO-STB / SPRU (UK) / ISI-FhG (BRD) / QAP
Decision and INRA (Fr), published by the EU publication Office under the title: «Inventory of Public Biotechnology R&D in Europe»
(EUR 18 886/1).Business Decisions Limited (1997) Benchmarking the
competitiveness of biotechnology in Europe, report for EuropaBio,
London/Brighton, Business Decisions Limited and Science Policy Research Unit.Benedictus, J.N. en C.M. Enzing (1998a) Moleculaire
en reproductiebiologie bij dieren, Sterkte Zwakte analyse, NRLO-rapport
nr.98/35, Den Haag.Benedictus, J.N. en C.M. Enzing (1998b) Moleculaire
Plantenbiotechnologie, Sterkte Zwakte analyse, NRLO-rapport nr. 98/39,
Den Haag.Benedictus, J. en C.M. Enzing (2000) Country study of the Netherlands,
in: Schmitt, A. et. al. The Impact of Technology/Environmental
Policies on the Use of Biocatalysts in Production Processes, Seville,
IPTS.Bessling, P., F. Tillie en J. van Vliet (1999) Moderne
Biotechnologie, kans of bedreiging voor een duurzame landbouw? Ede,
Informatie- en KennisCentrum.Bout, H. (red.) (1998) Allemaal klonen. Feiten, meningen
en vragen over kloneren. Amsterdam/Den Haag, Boom/Rathenau Instituut.Bijmand, W.J., C.M. Enzing, A.J. Reinhard (1994) Agrarische
ketens en Biotechnologie. Den Haag, Ministrie van LNV, Stuurgroep
Technology Assessment.Cowan, D. (1996) Industrial enzyme technology. Trends
in Biotechnology 14 (6), 177–178.Degenaars, G.H. en F.H.A Janszen (1996) Biotechnologie
op weg naar het jaar 2000. Een (toekomst) perspectief voor de Nederlandse
industrie. Den Haag, Ministerie van Economische Zaken.Enzing C.M. (1993) Twaalf jaar biotechnologiebeleid, rapport geschreven in opdracht van het Ministerie van Economische
Zaken, TNO-rapport STB-93–30, Apeldoorn, 1993.Enzing, C.M., W. van Dalen, B. de Hoop, S. Thomas, J. Burke, A. Schmitt,
L. Heiden, L. Viikari (1998). Biocatalysis: State of the
Art in Europe, Sevilla, IPTS.Enzing, C.M. (1999a) National Report of the Netherlands, in: Enzing, C.M.,
J.N. Benedictus, E. Engelen-Smeets/ J.M. Senker, P.A. Martin/ T. Reiss, H.
Schmidt/ G. Assouline, P.B. Joly, L. Nesta (1999) Inventory
and analysis of biotech programmes and related activities in all countries
participating in the EU FP4 Biotechnology Programma 1994 – 1998,
TNO-STB / SPRU (UK) / ISI-FhG (BRD) / QAP Decision and INRA (Fr), published
by the EU publication Office under the title: «Inventory
of Public Biotechnology R&D in Europe» (EUR 18 886/3).Enzing, C.M. (1999b) Implementation of biotechnology policies. In: Enzing,
C.M., J.N. Benedictus, E. Engelen-Smeets/ J.M. Senker, P.A. Martin/ T. Reiss,
H. Schmidt/ G. Assouline, P.B. Joly, L. Nesta (1999c) Inventory and analysis of biotech programmes and related activities in all
countries participating in the EU FP4 Biotechnology Programma 1994 –
1998, Analytical Report, TNO-STB / SPRU (UK) / ISI-FhG (BRD) / QAP
Decision and INRA (Fr), published by the EU publication Office under the title: «Inventory of Public Biotechnology R&D in Europe»
(EUR 18 886/1).Enzing, C.M., J.N. Benedictus, E. Engelen-Smeets/ J.M. Senker, P.A. Martin/
T. Reiss, H. Schmidt/ G. Assouline, P.B. Joly, L. Nesta (1999c) Inventory and analysis of biotech programmes and related activities in all
countries participating in the EU FP4 Biotechnology Programma 1994 –
1998, TNO-STB / SPRU (UK) / ISI-FhG (BRD) / QAP Decision and INRA
(Fr), published by the EU publication Office under the title: «Inventory of Public Biotechnology R&D in Europe»
(EUR 18 886/1–3).Enzing, C.M., S. Kern, M. Stutterheim, J.N. Benedictus en J. Dakhorst
(2000) Voorstudie IOP Genomics+. In opdracht van
de Stuurgroep IOP van het Ministerie van Economische Zaken, Delft, TNO-STB,
rapport nr. STB-00–22.Ernst & Young (1997) European Biotech 97 –
A New Economy.Ernst & Young (1998) European Life Sciences 98 –
Continental Shift.Ernst & Young (1999) European Life Sciences 99. Communicating value.Eurobarometer (1991) Eurobarometer 35.1, Brussel,
European Commission.Eurobarometer (1997) The Europeans and modern biotechnology.
Eurobarometer 46.1 DG XII Science, Research and Development: Biotechnology.
Luxembourg: Office for official publications of the European Communities 1997.Grunert, K.G., H. Harmsen, M.Meulenberg, E. Kuiper, T. Ottowitz, F. Declerck,
B. Trail and G. Göransson (1997) A Framework for analysing innovation
in the food sector. In: B.Trail and K.G. Grunert (eds.) Product and Process Innovation in the Food Industry, London, Blackie
Academic & Professional.Godfrey, T. and S. West (1996) Industrial Enzymology 2nd edition, Macmillan/Nature.Hesselink, P.G.M., C.M. Enzing, R.H. Stoop en T.J.J.B. Wolters (1993) Biotechnology for a clean Environment. Industrial Policies and
perspectives in environmental biotechnologies. In opdracht van het
Ministerie van Economische zaken voor de OECD Ad Hoc Group on Governmental
experts on «Biotechnology for a Clean Environment'. Delft/ Apeldoorn,
TNO-MEP/TNO-STB.Houdibine (ed) (1997) Transgene animals. Amsterdam,
Harwoord Academic Publishers.Hüsing, B., G. Jaeckel and F. Marscheider-Weideman (1997) Potentiale und Entwicklungen im Bereich der Katalysatoren- und
Enzymtechnik. Studie für das Büro für
Technikfolgen-Abschätzungen beim Deutschen Bundestag (TAB). Karlsruhe,
Fraunhofer Institute for Systems and Innovation Research.IKC (1999) Zorgen voor biodiversiteit, kansen voor
de land- en tuinbouw. Advies voor de implementatie van het biodiversiteitsverdrag
in de land- en tuinbouw. Auteur: Petra Welboren, Ede, Informatie- en KennisCentrum
Natuurbeheer en Informatie- en KennisCentrum Landbouw.KNAW (1999) Bio-Exact: Mondiale trends en nationale
positie in biochemie en biofysica. Verkenningen, Amsterdam, Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen.Kuiper, L. (2000) Genetische Modificatie in de Bosbouw. Bos en Hout Berichten, 2000, nr. 1.Larkin, M. (1996) Immunoassay usage increases in ag and food safety sectors, Genetic Engineering News 16(6), 1, pp.12–13.Luong, J.H.T., P. Bouvrette, K.B. Male (1997) Developments and applications
of biosensors in food analysis. Trends in Biotechnology 15, 369–377.Menrad, K., Agrafiotis, D., Enzing, C., Lemkow, L., Terragni, F. (1999) Future Impacts of Biotechnology on Agriculture, Food Production
and Food Processing. Springer Verlag, ISBN 3–7908–1215–3.Ministerie van Economische Zaken (1990) Biotechnology
in the Netherlands, Den Haag.Ministerie van Economische Zaken (1998) Technologie
Radar, Den Haag.Ministerie van VWS (1999a) Speech van de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, dr. E. Borst-Eilers, op de slotbijeenkomst
«Klonen en kloneren» op het Binnenhof op 23 juni 1999
in Den Haag.Ministerie van VWS (1999b) Speech van de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, dr. E. Borst-Eilers, ter gelegenheid van
de opening van de website Xenotransplantatie, 13 december 1999 in
Nieuwspoort te Den Haag.Moret, Ernst & Young (1998) Strategies for accelerating
technology commercialisation in Life sciences An international comparative
analysis of seven bioscience regions, Den Haag.NOTA (1993). Nederlandse Organisatie voor Technologisch Aspectenonderzoek. Bericht aan het parlement: publiek debat genetische modificatie
van dieren. NOTA, Den Haag.NOWT (1998) Het Nederlands Observatorium van Wetenschap
en technologie, Wetenschaps- en Technologie-Indicatoren 1998, Leiden/Maastricht,
CWTS/MERIT.OECD (1992) Biotechnology, Agriculture and Food,
Paris.OECD (1994) Biotechnology for a Clean Environment;
Prevention, Detection and Remediation, Parijs.OECD (1996) Science, Technology and Industry Outlook, Paris.OECD (1998a) Main Science and Technology Indicators, Paris. OECD (1998b) Economic Aspects of Biotechnologies Related
to Human Health, Part II, Parijs.OECD (1999) Biotechnology for Clean Industrial products
and Processes: Towards Industrial Sustainability, Paris.Van Ommen, G.J.B., E. Bakker en J.T. den Dunnen (1999) The human genome
project and he future of diagnostics, treatment and prevention. The Lancet, 354 juli 1999, pp SI5.PriceWaterhouseCoopers (1999) Kansen van Life Sciences
voor het MKB. Voedselveiligheid en Innovatie, in opdracht van het
Ministerie van Economische Zaken, Den Haag.Rathenau Instituut (1995) Bericht aan het parlement:
voorspellend genetisch onderzoek, waar gaan we naar toe? Den Haag,
Rathenau Instituut.Rathenau Instituut (1998a) Bericht aan het parlement:
tussentijds verslag van een maatschappelijk debat. Den Haag, Rathenau
Instituut.Rathenau Instituut (1998b) Allemaal klonen. Feiten,
meningen en vragen over kloneren. Amsterdam / Den Haag, Uitgeverij
Boom & Rathenau Instituut.Rathenau Instituut (1998c) Technologische Ontwikkelingen
en Agrobiodiversiteit. Werkdocument 66, Den Haag, Rathenau Instituut.Rathenau Instituut (1999a). Bericht aan het parlement:
kloneren met zorg omgeven; conclusies uit het maatschappelijk debat.
Den Haag, Rathenau Instituut.Rathenau Instituut (1999b). Klonen en kloneren. Wat
U ervan vindt. Uitkomsten schriftelijke enquête onder het Nederlandse
publiek. Den Haag, Rathenau Instituut.Rathenau Instituut (1999c). Het burgerpanel. Kloneren
zoekt naar grenzen. Slotverklaring. Den Haag, Rathenau Instituut.Rathenau Instituut (1999d) Van onhandelbaar naar onderhandelbaar
risico? De introductie van genetisch gemodificeerde organismen in het milieu. Auteur: Jaap Jelsma. Werkdocument 69, Den Haag, Rathenau Instituut.Rathenau Instituut (2000a) Goede tijding, slechte tijding.
Gevolgen voorspellende geneeskunde in kaart gebracht, Bericht aan
het Parlement, februari. Den Haag, Rathenau Instituut.Rathenau Instituut (2000b) Kloneren in de Polder. Het
maatschappelijke debat over kloneren in Nederland februari 1997 – oktober
1999. Auteur: Tsjalling Swierstra, Den Haag, Rathenau Instituut.Reiss, T. (1999) Results of biotech policies, in: Enzing, C.M., J.N. Benedictus,
E. Engelen-Smeets/ J.M. Senker, P.A. Martin/ T. Reiss, H. Schmidt/ G. Assouline,
P.B. Joly, L. Nesta (1999) Inventory and analysis of biotech
programmes and related activities in all countries participating in the EU
FP4 Biotechnology Programma 1994 – 1998, Analytical Report,
TNO-STB (Nl) / SPRU (UK) / ISI-FhG (BRD) / QAP Decision and INRA (Fr) published
by the EU Publication Office under the title: «Inventory
of Public Biotechnology R&D in Europe» (EUR 18 886/1–3). Scheffer, A. (1992) Biotechnologie binnen het Nederlandse
Midden en Klein Bedrijf, In opdracht van het Ministerie van Economische
Zaken, Rijswijk, Medisch Biologisch Laboratorium TNO.Senker, J (1999) Policy Instruments for Technology Transfer, in: Enzing,
C.M., J.N. Benedictus, E. Engelen-Smeets/ J.M. Senker, P.A. Martin/ T. Reiss,
H. Schmidt/ G. Assouline, P.B. Joly, L. Nesta (1999) Inventory
and analysis of biotech programmes and related activities in all countries
participating in the EU FP4 Biotechnology Programma 1994–1998, Analytical
Report, TNO-STB / SPRU (UK) / ISI-FhG (BRD) / QAP Decision and INRA
(Fr), published by the EU publication Office under the title: «Inventory of Public Biotechnology R&D in Europe»
(EUR 18 886/1).Second European Report on S&T Indicators 1997, European Commission,
Brussels.Tramper, J. (1996) Chemical versus Biochemical conversion: When and how
to use biocatalysts? Biotechnol. Bioeng. 52, pp.290–295.UNESCO Statistics Yearbook, 1997.VSNU (1998) Bestuurlijke Informatie Onderzoekscholen, Utrecht, Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten.Vriend, H. de (2000) Gentechnologie en Voeding Stand
van Zaken. Achtergronddocument voor het maatschappelijk debat Biotechnologie,
versie 18–1-00. Den Haag, Consument & Biotechnologie.WRR (1997) Rapporten aan de Regering – 52: volksgezondheidszorg, Den Haag.Website US Senaat : www.senate.gov/-agriculture/am.htm : met Statement
van Charles Arntzen voor de Senate Committee on Agriculture, Nutritions and
Forestry van 6 Oktober 1999 over productie van vaccins door plantenDe BioDebat website : www.biodebat.nlDe Biotechfoodforum website : www.biotechfoodforum.nlDe AgroBiodiversiteit website : www.agrobio.nlWebsite NRC met Dossier Genetische Manipulatie : www.nrc.nl XNoot1«Discipline Report on (Bio)medical and Health Sciences Research
in the Netherlands», 1998.XNoot2Zie bijv. Nederlands observatorium van Wetenschap en Techniek 1998.XNoot1In 1992 startte Craig Venter (ex NIH) zijn eigen humane genoombedrijf.
In 1998 sloot het bedrijf een joint venture met de belangrijkste leverancier
van sequencing apparatuur, Perkin Elmer. Het nieuwe bedrijf Celera Genomics,
kondigde vervolgens aan dat ze met een nieuwe techniek en nieuwe methodologie,
het menselijk genoom veel sneller in kaart zal brengen dan het publieke Human
Genome Project. Maar behalve dit is Celera en met haar andere bedrijven bezig
om de krenten uit de humane genen-pap te patenteren en om hun data niet direct
te publiceren of hier bepaalde voorwarden aan te verbinden. Voor het gebruik
van deze gen-data en van de patenten moeten onderzoekers gaan betalen. Dit
kan een belangrijke financiële barrière opwerken voor de voortgang
van het onderzoek in publieke onderzoeksinstellingen (Lehmann en Lorch, 1999).
De Amerikaanse president Clinton en de Engelse premier Blair hebben in Maart
2000 een verklaring uitgegeven waarin staat dat de wetenschappers wereldwijd
onbeperkt toegang zouden moeten hebben tot onderzoeksresultaten m.b.t. het
menselijk DNA.XNoot1Hieronder verstaan we de uitgaven aan R&D als percentage van de omzet.XNoot1Vermeerdering zonder bevruchting. Dit is vindt al plaats via stekken,
dit is in feite het kloneren van planten.XNoot1Veredelaars zijn genoodzaakt om met het inbrengen van genen ook een zogenaamd
markergen in te brengen die eenvoudig kan aangeven of de plant transgeen is.
Tot voor kort was het antibiotica-resistentie markergen een van de weinige
mogelijkheden, maar deze riep een steeds grotere maatschappelijke weerstand
op. Recent heeft Novartis een alternatief systeem ontwikkeld dat breed beschikbaar
is gesteld aan bedrijven en onderzoeksinstellingen (AD 25 mei 2000).XNoot1In Nederland wordt het aantal vergunning geteld, met een variërend
aantal veldproeven (van 1 tot 10) per vergunning. In andere landen wordt uitsluitend
het aantal veldproeven geteld. Dit maakt het lastig om de opgegeven getallen
te vergelijken.XNoot1Recent heeft het Rathenau Instituut Jaap Jelsma, die al vanaf het begin
bij de discussie over de risico's van biotechnologie betrokken is geweest,
gevraagd een beschrijving en analyse te geven van de wijze waarop overheid
en deskundigen in de afgelopen 25 jaar met de risico's van recombinant DNA
technologie zijn omgegaan (Rathenau Instituut 1999d).XNoot2De in 1999 uitgevoerde Eurobarometer laat zien dat het kennisniveau van
de Europeanen over de moderne biotechnologie nog steeds erg laag is. Het is
een onderwerp dat relatief weinig Europeanen bezighoudt. Ook al is het kennisniveau
van de Nederlander relatief hoog, het blijkt een onderwerp te zijn dat de
gemiddelde Nederlander niet interesseert. Deze houding is ondanks jaren van
voorlichting en publieke debatten de afgelopen vier jaar niet veranderd.XNoot1Zo is in juni 1999 het Tijdschrift «Green Chemistry» opgericht.
Het wordt uitgegeven door de Royal Society of Chemistry in Cambridge (UK).
Prof. Roger Sheldon van de TU Delft is voorzitter van de redactieraad.XNoot1De toepassing van bio(technol)ogische methoden voor de behandeling van
afval beperkt zich vooral tot de compostering van afval dat grotendeels uit
organische fracties bestaat (het zogenaamde GFT : groente-, fruit- en tuinafval).XNoot1In situ schoonmaak van vervuilde grond – vervuilde bodems van bedrijventerreinen,
voormalige raffinaderijen en gasopslag-plaatsen, vliegvelden, benzinestations,
vuilstortplaatsen, etc. – met biotechnologische methoden, moet volgens
een marktonderzoek ongeveer 70% van de totale bodemverontreiniging in Nederland
mede kunnen helpen oplossen; in 15% van deze gevallen moet biotechnologie
het zelfs helemaal alleen kunnen redden. Het programma startte in 1995, met
een budget van fl. 18 miljoen, waarvan 11 van de overheid (ICES-1) en zo'n
7 van de private sector.XNoot1We nemen dus niet in beschouwing economische factoren (bedrijven, producten
in de pijplijn, buitenlandse bedrijven in Nl, etc.), financiële factoren
(venture fondsen, participatie fondsen, beursgenoteerde bedrijven etc.) of
maatschappelijke factoren (debatten, NGO's, etc). Dit zou op zich tot een
meer omvattende sterkte-zwakte analyse hebben geleid ware het niet dat over
deze factoren slechts gefragmenteerde en vaak niet gevalideerde informatie
beschikbaar is.XNoot2We zijn voor internationale vergelijkingen van biotechnologische R&D-gegevens
aangewezen op cijfers van organisaties als de OESO, de Sciences and Citations
Index, en het Nederlands Observatorium voor Wetenschap en Technologie (NOWT).
Deze hanteren vooralsnog een traditionele indeling in wetenschappelijke disciplines
en in industriële sectoren. Biotechnologie wordt in de statistieken van
deze organisaties niet als aparte discipline noch als aparte industrie behandeld.
Om die reden wordt de groep van wetenschappelijke disciplines genomen waar
biotechnologie onderdeel van uit maakt (in dit geval natuurwetenschappen,
medische wetenschappen en landbouwwetenschappen) en idem de industriële
sectoren waarin biotechnologie wordt ontwikkeld en toegepast (voedingsmiddelenindustrie,
farmaceutische industrie, etc.).XNoot1In OESO-statistieken zijn nationale R&D uitgaven alleen uitgedrukt
in de nationale valuta beschikbaar. Daarnaast zijn het totaal aantal onderzoekers
aan universiteiten (university graduates) en R&D-personeel van bedrijven
de enige beschikbare absolute cijfers.XNoot1R&D-intensiteit wordt gedefinieerd als: R&D-uitgaven als percentage
van de omzet.XNoot1Als basis voor deze volgorde is het aantal gehonoreerde projecten met
coördinatoren uit de betreffende landen genomen.XNoot2In het NOWT onderzoeksrapport waaruit deze cijfers afkomstig zijn, is
een middelgroep gedefinieerd. Tot deze middelgroep behoren de Europese landen
met een R&D-intensiteit die vergelijkbaar is met die van de drie grote
Europese landen, de VS en Japan, maar die een omvang van de totale R&D-uitgaven
hebben die kleiner is dan deze groep. Naast Nederland, behoren Zweden, Zwitserland,
België, Denemarken, Finland, Noorwegen en Oostenrijk tot deze middelgroep.XNoot1Bijvoorbeeld: natuurlijk lichaamsmateriaal is volgens de Europese octrooirichtlijn
niet te octrooieren, in de VS is dit wel mogelijk.XNoot1Zes Europese landen hebben elke één groot nationaal biotechnologieprogramma:
Duitsland (Biotech 2000), Finland, Frankrijk (Bio-Avenir en een opvolger speciaal
voor MKB), Ierland (BioResearch Ireland), Zwitserland (SPP Biotech) en Spanje.
Deze omvangrijke programma's bevatten verschillende typen instrumenten, zoals
stimulering van fundamenteel onderzoek, van technologie-overdracht en van
nieuwe spin-off bedrijven etc.XNoot1Men dient zich wel te realiseren dat deze uitkomsten worden voor een belangrijk
deel bepaald door de bijdragen van de drie grootste landen in Europa: Duitsland,
Engeland en Frankrijk.XNoot1Dit betekent echter niet dat ze er niet zijn. Met name in Leiden en Groningen
is op basis van locale initiatieven (ondernemende hoogleraren, de regionale
ontwikkelingsmaatschappij in Noord-Nederland NOM en de afdeling Economische
Zaken van de gemeente Leiden) omvangrijke science parks met een aanzienlijk
aandeel biotechnologie bedrijven tot stand gekomen. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27428-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl