Wetgeving voor de elektronische snelweg; Notitie 'Internationalisering en Recht in de Informatiemaatschappij'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25880, nr. 10

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

30-05-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

25880 nr. 10

18-05-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamNotitie Internationalisering en Recht in de InformatiemaatschappijHoofdstuk I: Inleiding1.1 Doel en achtergrond1.2 Perspectief van de notitieHoofdstuk 2: Thema's2.1 AlgemeenBeleidsdocumenten van de OESO en de EUDe top in Lissabon2.2 Regulering2.2.1 regulering versus zelfregulering?UitgangspuntOntwikkelingenDe internationale contextDe actuele benadering2.2.2 Het niveau van reguleringUitgangspuntOntwikkelingen/De internationale contextDe actuele benadering2.3 «On line» is «off line»UitgangspuntOntwikkelingenDe internationale contextDe actuele benadering2.4 HandhaafbaarheidUitgangspuntOntwikkelingenInternationale contextDe actuele benadering2.5 RechtsmachtUitgangspuntOntwikkelingenInternationale contextDe actuele benaderingHoofdstuk 3: De Nederlandse inzet3.1 Uitgangspunten bij de Nederlandse inzet3.2 Vuistregels voor de Nederlandse inzet3.3 Concrete actiesBIJLAGE A De lopende ontwikkelingen op strafrechtelijk
gebied1 Inleiding2 Belangrijkste dossiers2.1 Crime in CyberspaceRegulering«on line» is «off line»Handhaafbaarheid en rechtsmacht2.2 Ontwerp-overeenkomst inzake de wederzijdse rechtshulp
in strafzakenRegulering«on line» is «off line»Handhaafbaarheid en rechtsmacht2.3 AansprakelijkheidRegulering«on line» is «off line»HandhaafbaarheidRechtsmachtB De lopende ontwikkelingen op privaatrechtelijk gebied1 Inleiding2 Het internationaal privaatrechtBevoegde rechterToepasselijk recht3 Korte schets van de belangrijkste dossiers en de in
die dossiers gemaakte keuzes3.1 Ontwerprichtlijn juridische aspecten van de elektronische
handelRegulering«on line» = «off line»HandhaafbaarheidRechtsmacht3.2 UNCITRAL Model Law on E-commerce/Draft Uniform Rules
on Electronic SignaturesRegulering«on line» = «off line»Handhaafbaarheid en rechtsmacht3.3 Richtlijn betreffende elektronische handtekeningRegulering«on line» = «off line»HandhaafbaarheidRechtsmacht3.4 Bescherming van de consument bij op afstand gesloten
overeenkomsten en de verkoop van financiële diensten op afstandRegulering«on line» = «off line»HandhaafbaarheidRechtsmacht3.5 Richtlijnvoorstel betreffende de harmonisatie van
bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten van de informatiemaat-
schappijRegulering«on line»= «off line»HandhaafbaarheidRechtsmachtC Overige ontwikkelingen1. Inleiding2. Belangrijkste dossiers2.1 Privacy-richtlijnenRegulering«on line» is «off line»Handhaafbaarheid en rechtsmacht2.2 Het weren van schadelijke inhoudReguleringHandhaafbaarheid
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25880Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 113 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 880Wetgeving voor de elektronische snelwegnr. 10BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 18 mei 2000Tijdens het nota-overleg over de nota Wetgeving voor de elektronische
snelweg op 12 april 1999 heb ik toegezegd de Nederlandse inzet in de verschillende
juridische dossiers rond de informatiemaatschappij nader uit te werken.Ter uitvoering van die toezegging stuur ik u mede namens de Staatssecretaris
van Buitenlandse Zaken de notitie Internationalisering en recht in de informatiemaatschappij.
De notitie dient tevens als antwoord op vragen die naar voren kwamen tijdens
het algemeen overleg met de Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken ter voorbereiding
van de interne markt raad van 7 december jl.De notitie leidt tot de conclusie dat het kabinet voortgaat op de ingeslagen
weg, waarbij het gedachtengoed van de nota Wes leidraad is. Hiermee kiest
het kabinet voor een herkenbare beleidslijn, die op veel plaatsen waardering
heeft ontmoet. Om die herkenbaarheid nog te vergroten heeft het kabinet die
beleidslijn nu uitgewerkt in een beperkt aantal hanteerbare vuistregels. Bij
het opstellen van de vuistregels is uiteraard rekening gehouden met ontwikkelingen
sinds het uitbrengen van de nota Wetgeving voor de elektronische snelweg.Het belang van de ontwikkeling van een adequate juridische infrastructuur
voor de informatiemaatschappij is groot. Dit leidt tot een actieve en constructieve
houding bij internationale onderhandelingen.In die juridische infrastructuur komt een belangrijke rol toe aan zelfregulering.
Daarnaast verdient bijzondere aandacht dat de overheid moet zorgen voor de
bescherming van die belangen van burgers die in een marktomgeving onvoldoende
tot hun recht komen. Deze belangen van burgers kunnen per dossier verschillen.
Het kan daarbij gaan om rechtsstatelijke belangen, maar bijvoorbeeld ook om
het belang van een economisch zwakkere partij. Overigens blijft het beschermen
van fundamentele normen en waarden een taak voor de wetgever. De Nederlandse inzet wordt geconcretiseerd in de volgende vuistregels.– Het beschermingsniveau «on line» behoort gelijkwaardig
te zijn aan het beschermingsniveau «off line».– De zorgvuldigheid in het maatschappelijk verkeer en andere algemene
rechtsbeginselen, die «off line» gelden, vormen de leidraad voor
de opstelling in onderhandelingen.– Vormgeving van specifieke regels voor de elektronische omgeving
geschiedt waar mogelijk als «functioneel equivalent» van regels
voor de off line-wereld.– Gestreefd wordt naar het tot stand brengen van co-regulering en
het stimuleren van zelfregulering op internationaal niveau.– Gestreefd wordt naar het tot stand brengen van een kader voor
alternatieve geschillenbeslechting. De toepassing van alternatieve geschillenbeslechting
wordt gestimuleerd.– Technologie-onafhankelijkheid van regels is uitgangspunt– Harmonisatie van regelgeving is uitgangspunt– Het «oorsprongslandbeginsel» is uitgangspunt– Gestreefd wordt naar het tot stand brengen van regels die het
achterhalen van «daders» op internet mogelijk maken, in het kader
van de handhaving.– Regels over de uitoefening van rechtsmacht moeten zoveel mogelijk
overlap in de uitoefening van bevoegdheden door verschillende staten vermijden.– Er wordt niet langer gestreefd naar het opheffen van de dubbele
strafbaarheid.– De inbreng in EU-verband wordt afgestemd op afspraken en uitgangspunten
die gelden in breder internationaal verband.Verder kondigt de notitie enige specifieke acties aan. De notitie zelf
zal internationaal onder de aandacht worden gebracht. De notitie zal leidraad
zijn voor Nederland bij de evaluatie van de privacy-richtlijn. Op diverse
gebieden wordt de totstandkoming van zelfregulering bevorderd. Tot slot zal
het kabinet de internationale rechtsontwikkeling een impuls te geven door
het stimuleren van het internationale wetenschappelijk debat, zulks teneinde
oplossingen te zoeken voor vraagstukken van handhaving en van rechtsmacht.Ter onderbouwing van de notitie heeft de Katholieke Universiteit Brabant
een rechtsvergelijkende studie verricht. Een exemplaar van die studie treft
u hierbij aan.1 Deze studie zal worden gepubliceerd
in de publicatiereeks van het Nationaal Programma Informatietechnologie en
Recht en is voorts verkrijgbaar op het Internet (o.a. via www.digitaal.nl).De Minister van Justitie,A. H. Korthals Notitie Internationalisering en Recht in de Informatiemaatschappij1Mei 2000Inhoud pag. Hoofdstuk I: Inleiding41.1Doel en achtergrond4 1.2Perspectief
van de notitie5   Hoofdstuk 2: Thema's62.1Algemeen6 2.2Regulering72.2.1regulering versus zelfregulering?7 2.2.2Het niveau van regulering9 2.3«On line» is «off line»112.4Handhaafbaarheid132.5Rechtsmacht15   Hoofdstuk 3: De Nederlandse inzet183.1Uitgangspunten bij de Nederlandse inzet18 3.2Vuistregels voor de Nederlandse inzet19 3.3Concrete acties20   Bijlage ADe lopende ontwikkelingen op strafrechtelijk
gebied221Inleiding222Belangrijkste dossiers22 2.1Crime
in Cyberspace22 2.2Ontwerp-overeenkomst inzake de wederzijdse
rechtshulp in strafzaken24 2.3Aansprakelijkheid25BDe lopende ontwikkelingen
op privaatrechtelijk gebied271Inleiding27 2Het internationaal privaatrecht27 3Korte schets van de belangrijkste dossiers en de in die dossiers gemaakte
keuzes29 3.1Ontwerprichtlijn juridische aspecten van de
elektronische handel293.2UNCITRAL Model Law on E-commerce/Draft
Uniform Rules on Electronic Signatures30 3.3Richtlijn betreffende
elektronische handtekening31 3.4Bescherming van de consument
bij op afstand gesloten overeenkomsten en de verkoop van financiële diensten
op afstand32 3.5Richtlijnvoorstel betreffende de harmonisatie
van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten van de informatiemaatschappij33COverige
ontwikkelingen351.Inleiding35 2.Belangrijkste dossiers352.1Privacy-richtlijnen35 2.2Het weren van schadelijke inhoud37Hoofdstuk I: Inleiding1.1 Doel en achtergrondDeze notitie heeft tot doel de Nederlandse inzet te bepalen in de vele
dossiers die in internationaal verband spelen op het terrein van wetgeving
en de informatiemaatschappij.De notitie vloeit voort uit de nota Wetgeving voor de elektronische snelweg
(verder: nota Wes) uit februari 1998. De nota constateert – bij de behandeling
van het thema internationalisering en rechtsmacht – dat rechtsmacht
over het algemeen territoriaal is georiënteerd en dat dit botst met het
internationale karakter van de informatiemaatschappij waar fysieke grenzen
geen rol spelen. Dit wordt beschouwd als het meest fundamentele probleem voor
de wetgever in de informatiemaatschappij. Teneinde beter greep te krijgen
op dit probleem geeft de nota Wes een aantal oplossingsrichtingen1 aan, die als leidraad dienen voor de opstelling van Nederland
in de verschillende internationale verbanden.In april 1999 deed ik bij het nota-overleg over de nota Wes de toezegging
aan de Tweede Kamer de Nederlandse inzet en de samenhang tussen de verschillende
activiteiten in de verschillende internationale verbanden in een notitie nader
uit te werken. Deze notitie geeft uitvoering aan die toezegging. Daarnaast
dient deze notitie ter beantwoording van een aantal vragen die door leden
van de algemene commissie voor Europese Zaken en de vaste commissie voor Economische
Zaken tijdens het algemeen overleg ter voorbereiding van de interne markt
raad van 7 december jl. aan de Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken zijn
voorgelegd. Aanleiding voor de vragen was de EG-richtlijn elektronische handel
die op genoemde datum op de interne markt raad zou worden behandeld.Deze notitie heeft geen betrekking op fiscale regelgeving, gelet op het
feit dat voor dat terrein eigensoortige oplossingen worden ontwikkeld, onder
meer in het verband van de OESO.Deze notitie vormt op een aantal punten een uitwerking van de oplos- singsrichtingen
uit de nota Wes. Allereerst is sprake van een verbreding. Met het oog op de
inzet in internationale verbanden wordt nu ook gekeken naar meer algemene
vraagstukken van wetgeving (die niet direct met rechtsmacht te maken hebben).
Daarnaast is de haalbaarheid van de oplossingsrichtingen uit de nota Wes getoetst
aan de uitgangspunten, die worden gehanteerd door enkele belangrijke andere
landen en internationale organisaties. Hiertoe heeft de Katholieke Universiteit
Brabant een rechtsvergelijkend onderzoek uitgevoerd. Verder vond een actualisering
plaats. Er is rekening gehouden met de ontwikkelingen die zich sinds het verschijnen
van de nota Wes hebben voorgedaan. Tot slot zijn de oplossingsrichtingen concreter
gemaakt. Om er voor te zorgen dat het kabinet een (nog meer) herkenbare beleidslijn
uitdraagt, legt deze notitie die beleidslijn nu vast in een beperkt aantal
hanteerbare vuistregels.De notitie loopt vooruit op de algemene actualisering van de nota Wes
die voor eind 2000 is aangekondigd, waarin ook de gevolgen van de informatiemaatschappij
voor de nationale wetgeving worden behandeld. Bij die actualisering zal ook
rekening worden gehouden met het advies van de Commissie grondrechten in het
digitale tijdperk, dat een dezer dagen wordt uitgebracht.Voor een goed begrip van de betekenis van deze nota acht ik het zinvol
de uitwerking van de Nederlandse inzet hier reeds van enkele kanttekeningen
te voorzien. Ten eerste wijs ik op het volgende. Het moge duidelijk zijn dat Nederland
door zijn omvang slechts een beperkte invloed kan doen gelden in internationale
onderhandelingen. De inzet van Nederland is niet
noodzakelijk de uitkomst van de onderhandelingen.
Dit neemt niet weg dat wij moeten blijven streven naar een goede kwaliteit
van de inzet: een relatief klein land kan juist door een heldere beleidslijn
te volgen en door een kwalitatief hoogwaardige inbreng toch de nodige invloed
uitoefenen.Ten tweede is het goed het besef levend te houden, dat de ontwikkelingen
rond de informatiemaatschappij snel gaan. Hier wil ik één aspect
in het bijzonder noemen. De structuur van het informatie-aanbod op Internet,
en dan met name op het World wide web, wordt uitgebreid met een nieuw soort
webpagina's (zgn. portals) waar vooral verwijzingen (hyperlinks) naar andere
plekken met inhoudelijke informatie op Internet te vinden zijn. Hiermee krijgt
het demateriële en internationale karakter van Internet een nieuwe dimensie:
het bepalen van de plaats waar zich informatie bevindt- en de relevantie daarvan –
wordt nog complexer. Er is geen duidelijkheid over de vraag is of in het recht
ook moet worden gekeken naar de plaats van de hyperlink, of dat alleen de
plaats van de inhoudelijke informatie zelf – voor zover vaststelbaar –
van belang is.Ten derde speelt bij dit alles de vraag wat de rol van de overheid in
een informatiesamenleving zou moeten zijn. Voor op staat daarbij voor mij
dat die overheid moet zorgen voor een goede juridische infrastructuur. Dit
brengt in ieder geval mee dat de overheid die belangen beschermt die in een
marktomgeving onvoldoende tot hun recht dreigen te komen. De overheid behoort
zorg te dragen voor de bescherming van kwetsbare belangen. Daarnaast wordt
de samenleving als geheel steeds afhankelijker van elektronische middelen,
en daarmee dus kwetsbaarder. Ook de betrouwbaarheid van elektronische infrastructuren
is een zorg van de overheid. Een en ander betekent overigens niet automatisch
dat die zorg behoeft uit te monden in regelgeving.In dit verband wijs ik ook nog op de Kabinetsnota «De digitale delta»
waarin voor de overheid – ook los van de juridische infrastructuur –
een bevorderende rol is geformuleerd. Die bevorderende rol hangt samen met
het belang van het Internetgebruik – en meer in het bijzonder de elektronische
handel – voor de economische- en de werkgelegenheidsgroei, alsmede voor
sociale participatie.1.2 Perspectief van de notitieDe ontwikkelingen op weg naar een informatiesamenleving gaan snel. Dit
geldt natuurlijk allereerst voor de technologische ontwikkelingen, maar ook
voor de ontwikkeling van het recht.Deze notitie bekijkt de ontwikkeling aan de hand van vier thema's, die
ook in de internationale discussies centraal staan. Zij betreffen:1. Regulering. Hierbij gaat het enerzijds om de conclusie uit de nota
Wes dat zelfregulering in algemene zin de voorkeur heeft boven wetgeving,
en anderzijds om het niveau van regelgeving, waarbij een voorkeur bestaat
voor mondiale oplossingen.2. Het uitgangspunt dat «on line» en «off line»
dezelfde normen behoren te gelden.3. De handhaafbaarheid van regelgeving in een internationale omgeving.
Daarbij komen ook mogelijkheden voor alternatieve geschillenbeslechting aan
de orde.4. Vraagstukken rond rechtsmacht en toepasselijk recht. De nota Wes constateert
dat op een groot aantal handelingen meer dan één rechtsstelsel
van toepassing kan zijn. Deze thema's worden in hoofdstuk 2 nader uitgewerkt. Hoofdstuk 3 formuleert
daarna de Nederlandse inzet. De notitie is voorzien van een tweetal bijlagen,
die als onderbouwing dienen van de inzet. Bijlage I bevat een bespreking van
de gang van zaken bij belangrijkste internationale dossiers. Bijlage II omvat
het onderzoeksrapport van de Katholieke Universiteit Brabant.Hoofdstuk 2: Thema's2.1 AlgemeenDe speelruimte voor de Nederlandse inzet wordt in belangrijke mate bepaald
door de internationale opinies over regelgeving voor de elektronische omgeving,
zoals verwoord in een aantal belangrijke beleidsdocumenten.Vanaf 1994 bestaat ruime politieke aandacht voor de ontwikkelingen
in de elektronische omgeving. Daarbij gaat het er vaak om hoe het economisch
potentieel van de informatiemaatschappij het best kan worden benut. Er bestaat
al enige jaren consensus dat het voortouw bij de private sector ligt, en dat
de rol van de overheid erin bestaat de ontwikkelingen te ondersteunen en te
zorgen voor een helder en stabiel kader van regelgeving1.Beleidsdocumenten van de OESO en de EUDe meer algemene beleidsdocumenten van de OESO en de EU zien vaak als
centraal kenmerk van de rol van de overheid: vertrouwen scheppen2. Wetgeving is daarbij een van de instrumenten. In de termen van de
nota Wetgeving voor de elektronische snelweg: de wetgeving dient dan voornamelijk
om te faciliteren, waarbij bovendien de wetgever zich nog zeer terughoudend
dient op te stellen. In deze algemene visies op de informatiesamenleving is
minder aandacht voor de andere hoofdtaak die de nota Wes voor de wetgever
ziet, het waarborgen van fundamentele waarden en normen, zoals grondrechten
in een elektronische omgeving. Die aandacht komt overigens wel tot uitdrukking
in de uitkomst van de ministeriele Conferentie in Bonn van juli 19973 waarbij uitvoerige passages worden gewijd aan de vrijheid
van meningsuiting en aan de bescherming van minderjarigen.De top in LissabonInmiddels lijkt de blik op Internet zelf te veranderen. Ik wijs op de
Europese top die op 23 en 24 maart 2000 in Lissabon plaatsvond, waarbij het
gebruik van ICT (toegang en vaardigheid) en de ontwikkeling naar een concurrerende,
dynamische, op kennis gebaseerde samenleving centrale thema's waren4. Het recht moet vooral de groei van de elektronische
handel in Europa niet belemmeren en waar mogelijk ondersteunen. Hiertoe moeten
de «regels voor de elektronische handel (...) voorspelbaar zijn en bedrijfsleven
en consument vertrouwen inboezemen». De instellingen worden daarom opgeroepen
zo spoedig mogelijk in 2000 een juridisch kader tot stand te brengen.5De slotconclusie van de OESO-Conferentie in Parijs6 benadrukt de verantwoordelijkheid van nationale overheden «notably
to protect vulnerable groups». Het belang dat de internationale gemeenschap
hecht aan de totstandkoming van het verdrag over Cybercrime bij de Raad van
Europa draagt bij aan een informatiemaatschappij waar regels heersen (en die
dus geen«rechtsvrij» gebied is).Een andere belangrijke tendens leid ik (wederom) af uit de conclusies
van de Europese Raad in Lissabon. Deze conclusies wijzen erop dat de snelheid
van technologische veranderingen in de toekomst een nieuwe en meer
flexibele benadering op het gebied van regelgeving zou kunnen vereisen. Daarbij
wordt onder meer gedacht aan alternatieve systemen van geschillenbeslechting
als instrument voor regulering in de elektronische omgeving1. Uit het rechtsvergelijkend onderzoek van de KUB blijkt dat het denken
over regelgeving voor de elektronische omgeving zich snel ontwikkelt. Die
nieuwe en meer flexibele benadering op het gebied van regelgeving begint langzamerhand
contouren te krijgen. Opvallend is daarbij dat enkele algemene uitgangspunten
van de afgelopen jaren uit internationale beleidsdocumenten – en ook
uit de nota Wes – steeds meer lijken te worden genuanceerd. Te denken
valt daarbij aan de brede voorkeur voor zelfregulering en de gelijkheid tussen
normen die «on line» en «off line» gelden. De onderzoekers
van de KUB trekken daarbij de conclusie dat het ICT-recht tot wasdom komt.2.2 ReguleringHet thema van regulering ziet op de mate waarin en de wijze waarop regels
worden gesteld: op internationaal of nationaal niveau, door de overheid of
via zelfregulering. De technologische ontwikkelingen in de Internet-omgeving
vergen hierbij bijzondere aandacht. Gedetailleerde regels zijn al snel technologie-afhankelijk
en zij kunnen daarom ontwikkelingen belemmeren. Globale regels daarentegen
scheppen vaak onvoldoende rechtszekerheid, vooral omdat in een internationale
context veelal een rechter ontbreekt die een eenduidige interpretatie kan
bewaken. In verband met de snelheid van technologische ontwikkelingen heeft
technologie-onafhankelijkheid de voorkeur; het belang van rechtszekerheid
moet wel bewaakt worden.2.2.1 regulering versus zelfregulering?UitgangspuntIn algemene termen spreekt de nota Wes een voorkeur uit voor zelfregulering,
waarvan ook technische oplossingen deel kunnen uitmaken. In de regels moet
voldoende rekening worden gehouden met de verschillende betrokken belangen,
juist ook de meer kwetsbare belangen. Er moet geloofwaardige handhaving van
de regels plaatsvinden. Het is een rol van de overheid, om zeker te stellen
dat ook aan die voorwaarden kan worden voldaan. Ook dan zijn er echter grenzen
aan de mogelijkheden van zelfregulering. De nota Wes plaatst een belangrijke
nuance: zelfregulering is niet geschikt waar het gaat om fundamentele beginselen
van de rechtsstaat. Dan dient de overheid zelf regulerend op te treden.OntwikkelingenHet instrument van zelfregulering kan naar zijn aard vooral in de privaatrechtelijke
sfeer toepassing vinden. In een aantal privaatrechtelijke dossiers wordt de
voorkeur uitgesproken voor zelfregulering. Veel landen maken zich hiervoor
sterk, waarbij vooral de ontwikkeling van gedragscodes wordt aangemoedigd.
Het accent verschuift wel steeds meer naar co-regulering. De overheid heeft
bij co-regulering een enigszins sturende rol in het belang van rechtszekerheid
en vertrouwen. Toch blijkt een aantal EG-richtlijnen gedetailleerde regels
te bevatten, die door de lidstaten in nationale regelgeving moet worden omgezet.
Gedoeld wordt daarbij in ieder geval op de (ontwerp-)richtlijn elektronische
handel, de richtlijn elektronische handtekening en de (ontwerp-)richtlijn
auteursrecht in de informatiemaatschappij2. Deze
meer gedetailleerde regels worden opgesteld om het vertrouwen van aanbieders
en afnemers te bevorderen en de belemmeringen voor de markt weg te nemen.In de strafrechtelijke context is zelfregulering in beginsel niet aan
de orde, gegeven de verantwoordelijkheid van de overheid voor de strafrechtshandhaving.
Wel kunnen bepaalde vormen van zelfregulering de naleving van
wettelijke normen bevorderen. Met name op het terrein van de aansprakelijkheid
kan zelfregulering door de instelling van meldpunten een ondersteuning bewerkstelligen
voor de strafrechtelijke handhaving door opsporingsautoriteiten.Indien het gaat om het weren van aanbod met schadelijke – niet illegale –
inhoud wordt in het kader van de Europese Unie juist bij uitstek gekozen voor
zelfregulering, waarbij de overheid overigens wel betrokken is.De Europese landen beschouwen privacy-bescherming primair als een overheidstaak:
de Europese richtlijnen geven duidelijke kaders aan. Bij de invulling van
die kaders kan zelfregulering soms een rol spelen, zoals concreet in de telecomsector
aan de orde is en bij de gegevensuitwisseling met landen buiten de Europese
Unie. Zo vindt in de Verenigde Staten de bescherming van persoonsgegevens
in een aantal belangrijke sectoren plaats middels zelfregulering.Het voorbeeld van de privacy-bescherming geeft uitdrukking aan het uitgangpunt
van de nota Wes – dat binnen de EU in het algemeen wordt gedeeld –
dat de bescherming van fundamentele normen en waarden een taak is voor de
wetgever.Ik constateer hier dat in het internationale bedrijfsleven waar het gaat
om (zelf)regulering soms tegenovergestelde gedachten leven. Vaak wordt juist
beroep gedaan op de overheid om via (privaatrechtelijke) wetgeving te zorgen
voor rechtszekerheid en een vertrouwen bij de consument, terwijl men overheidsbemoeienis
ter bescherming van de privacy of ten behoeve van de opsporing van strafbare
feiten afwijst. Overigens leven er ook gedachten binnen het bedrijfsleven
over een geschikte balans tussen de algemene voorkeur voor zelfregulering
en de terreinen waar de wetgever voor randvoorwaarden dient te zorgen, die
meer overeenstemmen met mijn uitgangpunt.De internationale contextInternationaal bestaat een grote mate van consensus over het belang van
zelfregulering. De ministeriële bijeenkomst in Bonn leidde tot de volgende
verklaring1: «Ministers stress the role
which the private sector can play in protecting the interests of consumers
and in promoting and respecting ethical standards, through properly functioning
systems of self-regulation in compliance with and supported by the legal system.»
Inmiddels ontwikkelt de internationale gedachtevorming zich. Tijdens de OESO-Conferentie
in Parijs2 werd een nieuw concept zichtbaar. Wetgeving
en zelfregulering zouden niet langer als dichotomie moeten worden beschouwd,
maar elkaar juist moeten aanvullen. Een veel gebruikte term was «co-regu-
lering», ofwel een geïntegreerde benadering: «the regulatory
environment should be a balance between self-regulation by industry and regulation
by government and international bodies developed co-operatively by government,
business and the public voice.»3 In deze
benadering zorgt overheidswetgeving voor een juridische infrastructuur met
enkele basisnormen. Invulling daarvan geschiedt dan door maatschappelijke
partijen zelf onder meer in de vorm van gedragscodes. Daarbij moet volgens
de OESO vooral ruimte worden gelaten voor innovatie en concurrentie. Co-regulering
heeft onder meer het voordeel van snelheid en flexibiliteit, maar maakt ook
specifieke regels voor specifieke sectoren mogelijk.De actuele benaderingHet accent verschuift in internationaal verband steeds meer van zelfregulering
(de overheid op afstand) naar co-regulering (betrokken overheid). Ik beschouw
co-regulering als een zinvol alternatief voor het instrument van zelfregulering,
omdat het de overheid de mogelijkheid biedt randvoorwaarden te stellen in
het belang van de rechtszekerheid. Wel behoeft het concept van co-regulering
verdere uitwerking. De term co-regulering leidt zelfs tot verwarring, aangezien
het lijkt te duiden op convenanten, terwijl die (veelal) niet worden bedoeld.
Het blijkt dat het begrip co-regulering in verschillende landen
verschillend wordt ingevuld, afhankelijk van de nationale wetgevingstraditie
en culturele achtergronden. Bezien vanuit de Nederlandse wetgevingstraditie,
onderscheid ik co-regulering op de volgende punten van de meer traditionele
vormen van zelfregulering, die als aanvulling dient op wettelijke basisnormen:– De regels komen in een dialoog tussen overheid en private sector
tot stand. De overheid formuleert daarbij in ieder geval de beleidsuitgangspunten
en zorgt dat ook alle relevante partijen betrokken worden, waaronder potentiële
nieuwkomers op de markt en consumenten.– De overheid behoudt een eigen verantwoordelijkheid, die zonodig
tot uitdrukking kan komen in het tot stand brengen van wetgeving als onderdeel
van het stelsel van regelgeving.– Co-regulering heeft geen vrijblijvend karakter. Waar dat wordt
afgesproken tussen overheid en bedrijfsleven, moet deelname aan het stelsel
ook kunnen worden afgedwongen, eventueel na tussenkomst van de wetgever. Een
alternatief voor echte afdwingbaarheid is het toekennen van (processuele)
voordelen aan deelname aan het stelsel van co-regulering.De dialoog van de overheid met de private sector heeft ook als voordeel
dat een wildgroei van regels kan worden voorkomen. Zo wordt met gedragscodes
op het terrein van de elektronische handel en standaardclausules voor privacy-bescherming
een eenduidige aanpak gestimuleerd. Dit wil ik graag blijven bevorderen. Wel
moeten we daarbij steeds goed in het oog houden dat de overheid met representatieve
vertegenwoordigers van de markt tot afspraken tracht te komen. Die representativiteit
is internationaal vaak moeilijker meetbaar dan nationaal en kan bovendien
snel veranderen.Voor de goede orde merk ik op dat de toepassing van het instrument van
zelfregulering afhankelijk is van het rechtsterrein en van de feitelijke omstandigheden.
Men moet zich realiseren dat bij (grote delen van) de elektronische handel
de markt bestaat uit veel kleine bedrijven en de drempel om tot die markt
toe te treden laag is. Deze marktstructuur stelt extra eisen aan zelfregulering.
Het is immers niet vanzelfsprekend dat gedragscodes e.d. door alle partijen
worden nageleefd.Dit alles overziend blijf ik voorstander van een internationaal beleid
dat zelfregulering stimuleert en co-regulering tot stand brengt. In dat beleid
moet goed worden gelet op de randvoorwaarden voor zelfregulering die zijn
genoemd in het toetsingskader van de nota Wes. Daarnaast zal de overheid op
veel terreinen moeten samenwerken met marktpartijen om een coherent stelsel
van private en publieke regels tot stand te brengen. Overigens blijft het
beschermen van fundamentele normen en waarden een taak voor de wetgever. Daarover
bestaat binnen de Europese Unie consensus.2.2.2 Het niveau van reguleringUitgangspuntHet internationale karakter van het elektronisch verkeer brengt een voorkeur
mee voor internationale – liefst mondiale – regelgeving, zo stelt
de nota Wes. In de elektronische omgeving zijn (onderling afwijkende) nationale
regels niet erg geschikt. Het is in het algemeen niet zinvol in nationale
wetgeving vast te houden aan nationale eigenheden wanneer de communicatie
in vergaande mate internationaal wordt. Voor de elektronische handel geldt
dit nog sterker. Een internationale markt ontstaat; zo'n markt behoeft ook
een internationaal juridisch kader. Ontwikkelingen/De internationale contextVeel van de internationale dossiers betreffen reguleringsinitiatieven
in het kader van de EU. Parallel zijn er veelal ook ontwikkelingen in bredere
internationale fora, zoals in de Raad van Europa waar wordt onderhandeld over
het Cybercrime-verdrag, in de VN (UNCITRAL) en in de OESO voor privaatrechtelijke
onderwerpen en ook privacy-aspecten. Deze ontwikkelingen interfereren met
elkaar omdat oplossingen die in het ene forum zijn gevonden, vervolgens ook
in het andere forum worden bepleit. Een ander belangrijk forum is de Wereld
Handelsorganisatie (WTO). De discussie bij WTO concentreert zich op de vraag
hoe de verschillende verdragsbepalingen zich tot de elektronische handel verhouden.
Uit deze analyse zal moeten blijken in hoeverre aangepaste en/of aanvullende
WTO-regels nodig zijn, met als uiteindelijke doel om de elektronische handel
te bevorderen.De benadering verschilt per organisatie, mede afhankelijk van de invalshoek
en de internationaalrechtelijke status ervan. Het is goed te beseffen dat
de Europese Commissie zich in het kader van de eerste pijler van het EU-Verdrag
vooral richt op de verwezenlijking van de interne markt. Zij ziet het tot
stand brengen van regelgeving, zoals de richtlijn elektronische handel, vooral
als instrument om dat doel dichterbij te brengen. De opstelling van een modelwet
inzake elektronische handel in het kader van UNCITRAL is daarentegen vooral
gericht op internationale uniformiteit bij het wegnemen van oneigenlijke juridische
belemmeringen. Er worden standaardbepalingen ontwikkeld, die de lidstaten
kunnen incorporeren in hun nationale wetgeving. Zij zijn hiertoe echter geenszins
verplicht.Harmonisatie van regelgeving vergt dikwijls een lange adem en kent zijn
beperkingen. Op strafrechtelijk gebied leert de ervaring bij het Cyber- crime-verdrag
bijvoorbeeld dat de harmonisatie van de uitingsdelicten op Internet, vanwege
de nationale eigenheden, niet goed haalbaar is. Het enige onderwerp waarvoor
dit wel lijkt te lukken is kinderporno.Dit neemt niet weg dat het ten aanzien van het formele strafrecht en wederzijdse
rechtshulp mogelijk lijkt voortgang te boeken. Nederland speelt een actieve
rol bij de totstandkoming van de verschillende regelingen in het kader van
de Raad van Europa en de Europese Unie. Er is sprake van onderlinge beïnvloeding
en afstemming met de nationale rechtsvorming. De ontwikkeling van formeelrechtelijke
kaders in het Cybercrime-verdrag is in het bijzonder door Nederlandse wetgeving
gestimuleerd.Een algemeen probleem bij het tot stand brengen van internationale regelgeving
is dat het vele jaren kan nemen voordat een internationale overeenkomst tot
stand komt en in werking treedt. Dit geldt natuurlijk evenzeer voor EG-richtlijnen,
die een termijn behoeven voor omzetting in de nationale wetgeving.De actuele benaderingVanwege het grensoverschrijdende, mondiale karakter van Internet is Nederland
in beginsel een voorstander van regulering op mondiaal niveau, waarbij ruimte
gelaten wordt voor op de nationale praktijk gerichte oplossingen, zulks conform
de voorkeur uit de nota Wes.Deze benadering is echter niet steeds haalbaar – zo stelt ook de
nota Wes. De vraag is dan naar de wenselijkheid van Europese regulering. Op
het niveau van de Europese Unie worden veel initiatieven ontwikkeld, die ik
vanuit een constructieve houding beoordeel.Wel moet er aandacht zijn voor de beperkte effectiviteit van Europese
regels in de elektronische omgeving. Soms zelfs kunnen Europese regels een
contraproductief effect hebben op de wereldwijde informatiemarkt, indien in
de EU oplossingen worden gekozen die daarbuiten niet worden gedeeld. Gegeven het feit dat bepaalde onderwerpen parallel in verschillende fora worden behandeld, is in ieder geval een goede onderlinge
afstemming geboden.Ik kies voor terughoudendheid bij het voorbereiden van nationale regelgeving,
vooral als deze belemmerend kan werken voor de ontwikkeling van de informatiesamenleving.
Soms zullen nationale regels echter wel nodig zijn, bijvoorbeeld vanwege het
feit dat de internationale rechtsontwikkeling niet leidt tot voldoende rechtzekerheid
of tot voldoende bescherming van kwetsbare belangen. En soms kunnen nationale
initiatieven op het vlak van (zelf)regulering internationaal een voorbeeldfunctie
hebben, zoals op het terrein van het formele strafrecht het geval is geweest
waar de Nederlandse rechtsontwikkeling een inspiratiebron was voor delen van
het Cybercrime-verdrag. Ook de in Nederland door ECP.NL ontwikkelde gedragscode
voor electronic commerce kan zo'n voorbeeldfunctie krijgen.Bij de ontwikkeling van initiatieven is in ieder geval steeds aandacht
nodig voor de wisselwerking met de internationale ontwikkelingen.2.3 «On line» is «off line»UitgangspuntHet kabinet hanteert in de nota Wes als uitgangspunt dat «on line»
en «off line» in beginsel dezelfde normen moeten gelden. Dit uitgangspunt
vloeit voort uit de gedachte dat Internet weliswaar een nieuw fenomeen is,
maar niet een geheel nieuwe wereld creëert. Handelingen met gebruikmaking
van Internet zijn in juridisch opzicht niet bij voorbaat anders dan andere
handelingen. Het kan echter zijn dat het bestaande juridische kader niet «on
line» toepasbaar is of als belemmering werkt. Soms kan worden volstaan
met een «technische» omzetting van normen naar de «on line»-situatie,
soms gaat het om een problematiek die niet zijn pendant in de «off line»-situatie
heeft. Dan zullen nieuwe normen moeten ontwikkeld. Het gaat hier om een glijdende
schaal: naarmate «on line» minder vergelijkbaar is met «off
line», zal ook de wetgeving meer een eigen karakter dragen. Het uitgangspunt
«on line» is «off line» is derhalve geen dogma maar
een benadering.Aan de wetgever komt de taak toe te zorgen voor een adequaat juridisch
kader teneinde voldoende rechtszekerheid te bereiken. Dit juridisch kader
moet daadwerkelijk toepasbaar zijn in de elektronische omgeving en ook kunnen
worden gehandhaafd. Die taak van de wetgever houdt allereerst in het wegnemen
van daadwerkelijk geconstateerde belemmeringen, zoals bepaalde schriftelijkheidsvereisten.
Ten tweede gaat het om het opstellen van specifieke regelgeving voor de elektronische
omgeving met het oogmerk de gelijkwaardigheid tussen «on line»
en «off line» daadwerkelijk tot stand te brengen.OntwikkelingenIn veel internationale beleidsdocumenten over Internet wordt als uitgangspunt
gekozen dat «on line» en «off line» dezelfde normen
moeten gelden.Het uitgangspunt «on line» is «off line» klinkt
ook door in de strafrechtelijke dossiers. Zelfs bij de strafbaarstelling van
de zogenoemde CIA-delicten1, waar een directe
analogie met de «off line»-situatie niet mogelijk is, wordt gekozen
voor een afgeleide van algemene strafrechtelijke noties.Op het vlak van het aansprakelijkheidsrecht heeft de Europese Commissie
in het kader van de richtlijn inzake elektronische handel gekozen voor een
regeling die niet volledig spoort met de benadering voor de «off line»
situatie, door met het oog op de bevordering van de interne markt aan de Internetprovider
een minder vergaande aansprakelijkheid op te leggen dan aan vergelijkbare
beroepsgroepen in de «off line»-wereld. Het verschil zal
overigens in de praktijk niet erg groot zijn. Ook bij andere onderwerpen kiest
de Europese Commissie er (in beperkte mate) voor om specifieke regelgeving
voor Internet voor te stellen. Hoewel op mondiaal niveau in de WIPO geen onderscheid
wordt gemaakt tussen «on line» en «off line», heeft
de Commissie in de ontwerp-richtlijn over auteursrecht in de informatiemaatschappij
voor het prive-kopieren gekozen voor een afwijkende nieuwe regeling, Deze
is door zijn gedetailleerdheid relatief technologie-afhankelijk, maar zou
gelet op het gemak van het kopieren «on line» naar het oordeel
van de Commissie nodig zijn. Bij de uitwisseling van persoonsgegevens doet
zich het interessante fenomeen voor dat de sterke ontwikkeling van elektronische
handel en daarmee van het internationale digitale gegevensverkeer noopt tot
internationale afspraken over privacy-bescherming. Die regels differentiëren
niet naar de gegevensdrager. De problematiek «on line» leidt hier
dus tot regels die ook «off line» tot een sterkere privacy-bescherming
leiden.De internationale contextHet uitgangspunt dat «on line» en «off line» hetzelfde
dient te gelden, kent grenzen. Nieuwe situaties kunnen nopen tot nieuwe juridische
kaders. Soms is toepassing van «oud recht» wel mogelijk, maar
is het in het belang van een eenduidige rechtstoepassing en van een effectieve
rechtshandhaving om regels voor «on line» op te stellen. Een voorbeeld
is de beoogde harmonisatie van de strafbaarstelling van kinderporno in het
Cybercrime-verdrag. Zonder een dergelijke harmonisatie ontbreekt de dubbele
strafbaarheid die noodzakelijk is voor de verlening van rechtshulp in strafzaken.
Een tweede voorbeeld van de behoefte aan een specifiek juridisch kader voor
de «on line» situatie betreft de ontwikkeling van specifieke vormen
van alternatieve geschillenbeslechting voor (privaatrechtelijke) conflicten
in de elektronische omgeving.Er blijkt in toenemende mate behoefte te bestaan om af te wijken van dit
uitgangspunt. Niet in alle gevallen zijn de regels die zijn ontworpen voor
de fysieke wereld over te zetten naar de «on line»-wereld. Ik
noem:• Soms ontstaan daadwerkelijk nieuwe fenomenen op Internet, zoals
bijvoorbeeld het inbreken in netwerken of het verstoren van de gebruikelijke
loop van de informatie. Het recht moet daarop in kunnen spelen.• Het ontbreken van vertrouwen in het elektronisch rechtsverkeer,
vaak als gevolg van onbekendheid, kan juist de behoefte aan een specifiek
rechtskader vereisen, waar gelijke vraagstukken in de fysieke wereld meer
aan de rechter kunnen worden overgelaten.• Harmonisatie van wetgeving kan problemen met rechtshandhaving «on
line» verminderen, ook op gebieden waar vergelijkbare problemen van
rechtshandhaving – die voortvloeien uit verschillen in nationale wetgeving –
«off line» niet bestaan. Vanuit de «on line» hoek
kan dan een druk ontstaan tot harmonisatie die «off line» wellicht
helemaal niet nodig is. Als voorbeeld denk ik dan aan uitingsdelicten in het
commune strafrecht, waar diepgewortelde verschillen kunnen bestaan tussen
delictsomschrijvingen in verschillende landen, die «off line»
niet en «on line» wel de rechtshandhaving bemoeilijken. Harmonisatie
kan «on line» nodig zijn om dubbele strafbaarheid te bewerkstelligen,
die wordt vereist voor justitiële samenwerking.• De wenselijkheid van specifieke vormen van (alternatieve) geschillenbeslechting
voor conflicten in de elektronische omgeving kan leiden tot de behoefte aan
een specifiek juridisch kader.Uit de internationale ontwikkelingen blijkt dat het uitgangspunt in de
praktijk langzamerhand aan waarde verliest. Het is soms zinvoller te kijken
naar de verschillen tussen de wereld «on line» en de fysieke wereld,
dan steeds uit te gaan van de gelijkheid. Het uitgangspunt dat «on line»
en «off line» hetzelfde dient te gelden, blijft natuurlijk
wel een ijkpunt voor de wetgever.De actuele benaderingIk ben van oordeel dat Nederland in internationaal overleg open moet staan
voor een nuance op het uitgangspunt dat «off line» en «on
line» hetzelfde moet gelden. Wel moet het beschermingsniveau dat het
recht biedt «on line» en «off line» gelijkwaardig
zijn. Uitgangspunt blijft dat Internet niet een domein is waar andere waarden
en normen gelden dan in de fysieke samenleving. Bij de uitwerking van concrete
onderwerpen worden soms nieuwe regels geïntroduceerd voor de digitale
wereld. Het auteursrecht is hier een voorbeeld van. Hoewel op internationaal
niveau in de WIPO geen onderscheid wordt gemaakt tussen «on line»
en «off line», kiest de Europese Commissie ervoor om nieuwe specifiek
technologie-afhankelijke regelgeving voor Internet te creëren. Het beschermingsniveau
dat deze richtlijn biedt moet niet afwijken van het beschermingsniveau «off
line».Daarnaast moeten we er terughoudend mee zijn wetgeving in te zetten louter
als instrument om de elektronische handel te bevorderen, eventueel zelfs ten
koste van de traditionele handel. Het juridisch kader dient een neutraal karakter
te hebben.Concluderend: bij het opstellen van internationale regels voor de informatiemaatschappij
moet niet alleen oog zijn voor de gelijkheid tussen de fysieke wereld en de
elektronische wereld, maar juist ook voor de verschillen. Op termijn kan daarmee
ook een specifiek rechtskader voor Internet weer actueel worden.2.4 HandhaafbaarheidUitgangspuntDe handhaving van (nationaal) recht op Internet is een lastige zaak. Hier
wringt dat Internet door zijn natuur een internationaal karakter heeft, terwijl
jurisdicties gebonden zijn aan territoriale grenzen. Daarenboven is door het
demateriële karakter van communicatie over Internet vaak niet vaststelbaar
waar een handeling feitelijk heeft plaatsgevonden.Internationale samenwerking is nodig om een handhavingstekort te verminderen.
Op die manier kan de identiteit van personen die zich op Internet bevinden
worden achterhaald in die gevallen waarin dat met het oog op de mogelijke
aansprakelijkheid voor hun handelen nodig is. Voorwaarde daarvoor is dat degene
die handelde kan worden achterhaald; dat het mogelijk is met het oog op de
rechtshandhaving het elektronisch spoor te kunnen volgen tot de bron. Dit
geldt niet alleen voor de bevoegde autoriteit die het publiekrecht moet handhaven,
maar ook in het privaatrecht voor de partij wiens belang is geschonden. Bij
dit alles kan de Internetprovider gevraagd worden een belangrijke rol te spelen.
Zijn medewerking zal immers vaak nodig zijn om degene die handelde te kunnen
achterhalen, en – als deze niet te achterhalen is of als ongewenste
informatie reeds breed over het netwerk is verspreid – om rechtsinbreuken
te beëindigen.Een en ander heeft een nauwe relatie met de territoriale werking van het
recht en van de rechtshandhaving, met name in het publiek recht. In een omgeving
waar grenzen er niet steeds meer toe doen, zal het uit oogpunt van een effectieve
werking van het recht nodig zijn dat de rechtshandhaving ook kan plaatsvinden
in netwerken die zich «fysiek» buiten Nederland bevinden. Aangezien
die behoefte tot grensoverschrijdende rechtshandhaving ook bestaat in andere
landen, zijn afspraken tussen staten nodig. Bij dergelijke afspraken
is steeds de nationale soevereiniteit in het geding.Voorts is steeds een effectief gezag nodig. Het WRR-rapport «Staat
zonder land»1 gaat daar uitgebreid op in.OntwikkelingenHier is het nuttig een onderscheid te maken tussen de ontwikkelingen in
de sfeer van het publiekrecht, en meer in het bijzonder het strafrecht, enerzijds
en het privaatrecht anderzijds.In het strafrecht draait veel om internationale strafrechtelijke samenwerking:
in beginsel is de rechtsmacht van staten territoriaal begrensd en is voor
het in het buitenland (doen) vergaren van gegevens nodig dat het betreffende
delict ook in dat land strafbaar is gesteld. Hoewel materieelrechtelijke harmonisatie
moeilijk is, lijkt dit vereiste van de dubbele strafbaarheid internationaal
nog niet ter discussie te staan. Verder zijn afspraken zijn over de verlening
van rechtshulp.Helderheid over de strafvorderlijke bevoegdheden «on line»
en de grensoverschrijdende toepassing daarvan draagt direct bij aan de handhaafbaarheid.
In de onderhandelingen over het Cybercrime-verdrag moeten nog wel enkele knopen
worden doorgehakt, in het bijzonder over het gedwongen gebruik van autorisaties
en het (on)bedoeld vergaren van gegevens in het buitenland. Nederland stelt
zich wat dat laatste punt betreft op het standpunt dat het betreffende land
moet worden genotificeerd en dat dit land in de gelegenheid moet zijn alsnog
niet in te stemmen met het grensoverschrijdend strafvorderlijk onderzoek en
met het gebruik van de verkregen gegevens. Hiermee kiest het kabinet voor
een vrij stringente, rechtsstatelijke lijn.In de privaatrechtelijke sfeer vindt handhaving van regelgeving plaats
via de nationale rechter van de aanbieder of de afnemer, of voor de rechter
van een door partijen gekozen derde land, op basis van de regels van het internationaal
privaatrecht. De EG-richtlijnen elektronische handel en handtekening laten
de regels van het internationaal privaatrecht onverlet. Wel beogen diverse
EG-richtlijnen via harmonisatie van nationale regelgeving ook de handhaafbaarheid
bij internationale geschillen – binnen de Europese Unie – te verbeteren.Voorts bevat de ontwerp EG-richtlijn elektronische handel de opdracht
aan de lidstaat van het land van de aanbieder voor effectieve handhaving zorg
te dragen. Binnen de Europese Unie is dit een nuttige oplossing voor de handhaving
in de elektronische omgeving, er van uitgaande dat het land van de aanbieder
ook steeds kan worden vastgesteld. De genoemde richtlijn moet er voor zorg
dragen dat dit bij elektronische handel steeds het geval is. Daartoe kent
de richtlijn dan ook enige verplichtingen zoals het verschaffen van een fysiek
adres. Deze oplossing is echter buiten de Europese Unie en buiten het gebied
van de elektronische handel niet steeds afdoende. Zeker wanneer het gezag
van een staat tekort schiet of wanneer dit niet effectief is ten behoeve van
de handhaving van bepaalde rechtsnormen, biedt handhaving door het land van
de aanbieder onvoldoende waarborg. Dit probleem doet zich overigens niet exclusief
voor in de «on line»-wereld.Handhaving in de privaatrechtelijke sfeer impliceert niet bij voorbaat
dat geschillen aan de rechter worden voorgelegd. Arbitrage, bemiddeling en
andere vormen van alternatieve geschilbeslechting kunnen onder omstandigheden
een betere oplossing van het geschil mogelijk maken. Vooral in het privaatrecht
is hier in de off-line wereld al veel ervaring mee opgedaan. Ik constateer
in dit verband dat er een sterk groeiende aandacht is voor de ontwikkeling
van internationale vormen van alternatieve elektronische geschillenbeslechting,
zeker voor het terrein van het privaatrecht. De EG-richtlijn elektronische handel beoogt het tot stand brengen en gebruik
van dit type mechanismen te bevorderen. De Europese Commissie beschouwt ook
meer in het algemeen de buitengerechtelijke geschillenbeslechting als hoofdelement
voor haar beleid. Ook in het verband van de OESO wordt hieraan gewerkt, onder
meer ter uitvoering van richtsnoeren op het gebied van consumentenbescherming
in de context van elektronische handel.Een nieuwe vorm van handhaving vormt de toepassing van technische beveiliging
(encryptie) tegen misbruik, zoals de onrechtmatige toegang of het onrechtmatig
gebruik van diensten of beschermd materiaal. EG-richtlijn 98/84 EG inzake
voorwaardelijke toegang en het voorstel voor de EG-richtlijn over auteursrecht
in de informatiemaatschappij bepalen dat kraken van de technische beveiliging,
die is aangebracht door «on line»-dienstenaanbieders of door muziek-
en filmproducenten, onrechtmatig is. Technische beveiliging kan een bruikbare
aanvulling zijn op meer traditionele vormen van handhavingInternationale contextHet is opvallend dat uit het rechtsvergelijkend onderzoek blijkt dat in
de onderzochte landen weinig initiatieven worden ontplooid om de handhaving
van het recht in de elektronische omgeving te waarborgen. Zelfs op potentieel
moeilijk handhaafbare terreinen, veelal in de sfeer van het publiek recht,
ontbreken samenhangende visies. Het gevoel van urgentie het handhavingstekort
aan te pakken blijkt nog niet erg.Wel constateerde ik al eerder een sterk groeiende aandacht voor alternatieve
geschillenbeslechtingsmechanismen. Ook uit het rechtsvergelijkend onderzoek
komt deze aandacht naar voren.De actuele benaderingNaar mijn oordeel kan de internationale rechtsontwikkeling ten aanzien
van de handhaafbaarheid een impuls gebruiken. Ik doel nu niet op de vele onderhandelingen
die op deelterreinen plaatsvinden maar waarbij snelle resultaten niet zijn
te verwachten, aangezien oplossingen zeer snel raken aan de soevereiniteit
van staten.In eerste instantie wil ik op internationaal niveau het wetenschappelijke
debat stimuleren, onder meer met gebruikmaking van het kader van het subsidieprogramma
Informatietechnologie en recht. Ook het virtueel internationaal juridisch
kenniscentrum ter uitvoering van de motie Wagenaar1,
waarover ik binnenkort zal besluiten, kan daarbij een rol spelen.De strafrechtelijke handhaving van delicten op Internet vergt snel optreden.
Het bekorten van de gebruikelijke rechtshulpprocedures door de instelling
van nationale contactpunten is dan niet voldoende. Helderheid is nodig over
de grensoverschrijdende toepassing van strafvorderlijke bevoegdheden «on
line». Het kabinet zet de eerdergenoemde vrij stringente, rechtsstatelijke
lijn voort.Voorts hecht ik belang aan de ontwikkeling van internationale vormen van
alternatieve (elektronische) geschillenbeslechting, zeker voor het terrein
van het privaatrecht. Het is dan ook goed dat de OESO, tezamen met de Haagse
Conferentie voor internationaal privaatrecht en de «International Chamber
of Commerce», in het najaar in Den Haag een workshop zal organiseren
over de ontwikkeling van mondiale mechanismen voor alternatieve geschillenbeslechting.2.5 RechtsmachtUitgangspuntDezelfde problematiek kan ook worden bezien vanuit de invalshoek van de
rechtsmacht van staten. De nota Wes constateerde dat op Internet vaak sprake is van een opeenstapeling van rechtsmachten. Aangezien een
onrechtmatige of strafbare handeling op Internet al gauw rechtsgevolgen heeft
in een reeks van landen, hebben deze landen er belang bij rechtsmacht uit
te kunnen oefenen ten aanzien van handelingen die fysiek niet vanaf hun grondgebied
worden verricht, maar daarop wel effect hebben. De meeste landen, waaronder
Nederland, vinden dat het laatste voldoende aanknopingspunten biedt voor het
uitoefenen van rechtsmacht. Vanwege het effect gaan zij er van uit dat het
delict (ook) op hun territoir is gepleegd.Bij het thema rechtsmacht is een duidelijk onderscheid tussen privaatrecht
en publiekrecht nodig. In het privaatrecht zijn voor de hand liggende oplossingen
beschikbaar via de regels van het internationaal privaatrecht, waarbij partijen
vaak een rechts- en een forumkeuze hebben. In beginsel kunnen partijen in
het privaatrecht afspraken maken over het recht, dat hen regardeert. Rechtsmacht
is dan geen probleem. Regels daarover, zoals in de EG-richtlijnen betreffende
de elektronische handel en de elektronische handtekening die uitgaan van het
«country-of-origin»-beginsel, hebben slechts een ordenend karakter.
Soms evenwel zijn privaatrechtelijke regels dwingend recht. Partijen kunnen
dan niet van de wet afwijken, en ook niet van het rechtsstelsel c.q. de rechter
die de wet hen toekent. In het publiekrecht zijn regels per definitie dwingend
recht, dat door staten moet worden gehandhaafd.Het WRR-rapport «Staat zonder land» formuleert het probleem
van rechtsmacht als volgt: «Hierdoor (door deterritorialisering) ontstaan
niet alleen praktische problemen, maar ook problemen van meer principiële
aard (...). Deterritorialisering kan inhouden dat handelingen niet langer
aan een bepaald rechtsregime kunnen worden toegeschreven. Zonder zo'n toeschrijvingsmogelijkheid
resteert, beeldend gezegd, een «staat zonder land».»Het territorialiteitsbeginsel, dat zeker in het publiekrecht de hoofdregel
is voor vestiging van rechtsmacht is op Internet niet steeds toepasbaar.1 Het gaat dan om twee aspecten. Ten eerste is bij handelingen
op computernetwerken niet steeds eenduidig op het territoir van welke staat
men zich bevindt. Als bijvoorbeeld opsporing plaatsvindt in een computernetwerk
weet de opsporingsambtenaar vaak niet op welke (fysieke) plaats de informatie
waartoe hij zich toegang heeft verschaft, is opgeslagen; en hij kan het ook
niet altijd weten. Ten tweede is die plaats ook niet altijd relevant. Op Internet
is dezelfde informatie vaak op veel verschillende plaatsen beschikbaar. Het
probleem van rechtsmacht wordt nog versterkt doordat op Internet de verwijzingsstructuur
van websites steeds complexer wordt, en bovendien de dynamiek van websites
zeer groot is.OntwikkelingenNiet alle landen hanteren dezelfde uitgangspunten. Sommige landen zijn
van oordeel dat alle netwerken die rechtstreeks vanuit hun land toegankelijk
zijn onder hun rechtsmacht vallen; andere landen hanteren als uitgangspunt
de fysieke plaats waar een bepaalde computer zich bevindt. Hiermee begrenzen
zij hun rechtsmacht.Overigens heeft, voor het strafrecht, de ruime opvatting een keerzijde.
Als opsporingsambtenaren handelingen verrichten in netwerken die zich op het
territoir van een andere staat bevinden, kunnen zij daarmee inbreuk maken
op grondrechten in die andere staat, zonder dat die inbreuk met de nodige
waarborgen voor de burger is omkleed. Dit pleit voor een beperkte opvatting
over (strafrechtelijke) rechtsmacht.In het privaatrecht doen zich de volgende ontwikkelingen voor. Het richtlijnvoorstel
betreffende de verkoop van financiële diensten op afstand bepaalt
dat de consument geen afstand mag doen van de bescherming die hem in de richtlijn
wordt toegekend. Er wordt uitgegaan van de«aanknopingsleer», waarbij
de gewone verblijfsplaats van de consument bepalend is voor de geldigheid
van de richtlijn. De Europese richtlijnen betreffende de handel en de elektronische
handtekening gaan uit van het «country-of-origin»-beginsel. Dit
betekent dat op«business to business» conflicten in de pre-contractuele
fase het recht van het land van de aanbieder van toepassing is en de lidstaat
toeziet op de naleving door in zijn land gevestigde ondernemers. Uitzonderingen
op «country-of-origin»-beginsel zijn gemaakt ten behoeve van onder
andere de openbare orde, veiligheid en consumentenbescherming. Conflicten
in de contractuele fase, waarin met name contractvrijheid een belangrijke
rol speelt blijven vooral het domein van het IPR.Internationale contextDe verantwoordelijkheid voor de rechtshandhaving op hun territoir leidt
tot een terughoudendheid bij staten inbreuken op hun rechtsmacht en daarmee
op hun soevereiniteit te accepteren. De ervaringen bij de onderhandelingen
over het Cybercrime-verdrag bevestigen dit.Onderkend wordt dat samenloop van rechtsmacht onontkoombaar is en dat
als gevolg daarvan de aandacht vooral moet worden gericht op het oplossen
van eventuele geschillen. In de strafrechtelijke sfeer ontbreekt vooralsnog
een structureel mechanisme en moeten eventuele fricties door onderlinge consultatie
tussen de betrokken landen worden opgelost.Gezocht wordt dan naar afspraken over rechtsmacht.Men kan tegen deze achtergrond constateren dat territorialiteit aan kracht
verliest als belangrijkste aanknopingspunt voor rechtsmacht. Enerzijds ontstaat
er samenloop van rechtsmacht, anderzijds vergt het – als eenmaal rechtsmacht
wordt uitgeoefend – internationale strafrechtelijke samenwerking. De
aandacht gaat vooral uit naar het laatste, waarbij traditionele rechtshulp
niet meer de enige variant is. Gewezen zij op de voornemens inzake het benutten
van autorisaties in buitenlandse computers, het bevel tot het vastleggen van
verkeersgegevens en het aftappen van netwerken.De EG-richtlijn elektronische handel kiest als uitgangspunt – voor
het publiekrecht en voor delen van het privaatrecht – het beginsel van
het land van oorsprong, mits dit binnen de Europese Unie is gelegen. Op een
aanbod over het world wide web vanuit een lidstaat van de Europese Unie is
het recht van toepassing van het land waar de aanbieder zich fysiek bevindt.
Die aanbieder is ook gehouden kenbaar te maken (door middel van een mededeling
op zijn website) waar die plaats is. Dit stelsel creëert duidelijkheid
voor de aanbieders in de informatiemaatschappij in de verdeling van de rechtsmacht.
Een dergelijk systeem werkt alleen als ook een effectieve handhaving plaatsvindt.Ik merk hierbij voorts op dat een identificatieplicht – waar het
stelsel van de richtlijn voor de aanbieder van informatie feitelijk op neerkomt –
vooral geschikt is voor commerciële transacties over Internet, waar de
aanbieder er belang bij heeft transparant te zijn, teneinde vertrouwen te
wekken bij de consument.De actuele benaderingVoor alle duidelijkheid zij onderstreept dat Nederland geen universele
rechtsmacht nastreeft: Nederlandse rechtsmacht is alleen gewenst, indien er
een duidelijk aanknopingspunt is met de Nederlandse rechtsorde. Ik zal in
internationaal verband een beperkte opvatting over (strafrechtelijke) rechtsmacht
bepleiten, onder meer ter bescherming tegen inbreuk op grondrechten in Nederland,
zonder dat die inbreuk met de nodige waarborgen voor de burger is omkleed.In het strafrecht wordt het territorialiteitsbeginsel vaak in samenhangbezien met het beginsel van dubbele strafbaarheid. Medewerking aan
een strafrechtelijk optreden door een ander land vindt slechts plaats ten
aanzien van delicten die ook in het eigen land strafbaar zijn. Bij het rechtsvergelijkend
onderzoek is gebleken dat de voorzichtige nuancering van dit beginsel –
onder zeer strenge condities, ten behoeve van de bestrijding van de criminaliteit
op Internet – geen steun krijgt en zelfs weerstand oproept.Harmonisatie van materiële regelgeving kan de rechtsmachtproblematiek
aanzienlijk verminderen. Harmonisatie biedt echter geen volledige oplossing.
Zolang de toepassing van de geharmoniseerde regels plaatsvindt in de context
van nationale rechtsstelsels – met toezicht door de nationale rechter –
kunnen verschillen tussen staten blijven bestaan. Het spreekt voor zich dat
dit probleem zich binnen de Europese Unie in mindere mate voordoet, gelet
op het eigen karakter van het Europees recht en de positie van het Europees
Hof van Justitie.Het is zinvol de keuze van de EG-richtlijn elektronische handel voor het
recht van het land van oorsprong nader uit te werken in internationaal verband
zodat deze geschikt wordt voor een breder toepassingsgebied. Zo'n uitwerking
kan volgens de volgende lijnen plaatsvinden:– Op internationaal niveau vindt harmonisatie plaats van een aantal
basisnormen.– Daarenboven geldt het oorsprongslandbeginsel.– Het oorsprongslandbeginsel geeft de verplichting daadwerkelijk
toezicht te houden en daarbij mee te werken aan verzoeken van andere staten
in individuele gevallen.– Er vindt wederzijdse erkenning plaats van het toezicht.Deze uitwerking leent zich ook voor toepassing buiten de Europese Unie,
voor zover staten het eens kunnen worden over de basisnormen, en voldoende
vertrouwen hebben in het door anderen uitgevoerde toezicht. Ik zal dit voorstel
inbrengen in het internationale wetenschappelijk debat, dat ik onder 2.4 aankondigde.Een en ander kan vooral voor het publiekrechtelijk toezicht groot belang
hebben. Het is niet de bedoeling dat hiermee de conflictregels uit het internationaal
privaatrecht opzij worden gezet.Hoofdstuk 3: De Nederlandse inzet3.1 Uitgangspunten bij de Nederlandse inzetZoals de inleiding reeds vermeldde heeft deze notitie tot doel de Nederlandse
inzet te bepalen in de vele dossiers die in internationaal verband spelen
op het terrein van wetgeving en de informatiesamenleving. Bij die inzet gelden
de volgende uitgangspunten:1. Het kabinet gaat voort op de ingeslagen weg, waarbij het gedachtegoed
van de nota Wes leidraad is. Hiermee kiest het kabinet voor een herkenbare
beleidslijn, die bovendien op veel plaatsen waardering heeft ontmoet. Om die
reden heeft het kabinet die beleidslijn nu vastgelegd in een beperkt aantal
hanteerbare vuistregels. Rekening is gehouden met de ontwikkelingen die zich
sinds het verschijnen van de nota Wes hebben voorgedaan.2. Nederland hecht veel belang aan het ontwikkelen van een adequate juridische
infrastructuur voor de informatiemaatschappij. Dit leidt tot een actieve en
constructieve houding bij internationale onderhandelingen.3. De inzet moet effectief en haalbaar zijn. Een concentratie van de inzet is wenselijk. Daarbij wordt natuurlijk ook gelet op de opvattingen
die in andere landen – en bij de internationale instellingen zelf –
leven.4. Er bestaat zorg dat de overheid te eenzijdig terugtreedt en daarmee
de bescherming van kwetsbare belangen van burgers te zeer overlaat aan de
markt. De in het geding zijnde kwetsbare belangen kunnen per dossier verschillen.
Het kan daarbij gaan om rechtsstatelijke belangen, maar bijvoorbeeld ook het
om belang van een economisch zwakkere partij. Deze zorg laat onverlet dat
het kabinet belang hecht aan vormen van internationale zelfregulering.Er wordt dus een beleidslijn vastgelegd in de vorm van een beperkt aantal
hanteerbare vuistregels. In die beleidslijn staan de vier thema's uit deze
notitie centraal. Dit betekent:1. Hoge prioriteit wordt toegekend aan het tot stand brengen van co-regulering
en het stimuleren van internationale zelfregulering voor de «on line»-omgeving.
Het kabinet neemt terzake enkele initiatieven.2. Daarbij blijft als uitgangspunt gelden dat het beschermingsniveau dat
het recht biedt «on line» en «off line» gelijkwaardig
moet blijven.3. Vragen van handhaving en rechtsmacht krijgen internationaal nog onvoldoende
aandacht. Het kabinet wil de rechtsontwikkeling op deze gebieden actief bevorderen,
in eerste instantie door te stimuleren dat een internationaal wetenschappelijk
debat tot stand komt.3.2 Vuistregels voor de Nederlandse inzetEen en ander resulteert in een aantal vuistregels voor de Nederlandse
inzet. Ik wijs er op dat deze vuistregels voor een groot deel overeenstemmen
met de bestaande praktijk. De meerwaarde van de vuistregels schuilt erin dat
zij voor het kabinet een ijkpunt vormen in een zeer snel veranderende technische
en maatschappelijke omgeving. Daarmee wordt een consistente inbreng vanuit
Nederland bevorderd, uiteraard met inachtneming van de merites van ieder apart
dossier.De vuistregels luiden als volgt:1. Het beschermingsniveau «on line» behoort gelijkwaardig te zijn aan
het beschermingsniveau «off line». Dit sluit specifieke regels voor de informatiemaatschappij niet uit,
mits nodig uit oogpunt van rechtshandhaving of om belemmeringen voor het elektronisch
verkeer op te heffen. Ook specifieke regels die verband houden met de onbekendheid
van het elektronisch rechtsverkeer zijn aanvaardbaar.2. De zorgvuldigheid in het maatschappelijk verkeer
en andere algemene rechtsbeginselen, die «off line» gelden, vormen de leidraad voor
de opstelling in onderhandelingen. De normale regels voor de zorgvuldigheid, die «off line»
worden gehanteerd in het maatschappelijk verkeer, zijn de leidraad bij de
inzet. Dit geldt ook voor andere algemene rechtsbeginselen. Hiermee wordt
invulling gegeven aan vuistregel 1.3. Vormgeving van specifieke regels voor de elektronische
omgeving geschiedt waar mogelijk als «functioneel equivalent»
van regels voor de «off line»-wereld. Een en ander geschiedt conform de bij UNCITRAL ontwikkelde gedachten.4. Gestreefd wordt naar het tot stand brengen van co-regulering
en het stimuleren van zelfregulering op internationaal niveau. Hierbij worden de randvoorwaarden zoals geformuleerd in het toetsingskader
van de nota Wes in acht genomen5. Gestreefd wordt naar het tot stand brengen van een kader voor alternatieve
geschillenbeslechting. De toepassing van alternatieve geschillenbeslechting
wordt gestimuleerd. Waar mogelijk wordt gebruik gemaakt van elektronische middelen, zoals
kennisssystemen. Gelet moet worden op de onafhankelijkheid van de geschillenbeslechting.6. Technologie-onafhankelijkheid van regels is uitgangspunt Bij het formuleren van technologie-onafhankelijke regels moet wel steeds
worden bezien of deze voldoende rechtszekerheid waarborgen.7. Harmonisatie van regelgeving is uitgangspunt Hierbij wordt wel rekening gehouden met de ervaring dat bij cultureel
bepaalde verschillen in wetgeving harmonisatie vaak niet kansrijk is.8. Het «oorsprongslandbeginsel» is uitgangspunt Dit geldt binnen de Europese Unie, maar ook daarbuiten voor zover een
effectieve handhaving door het oorsprongsland wordt gewaarborgd. Het model
van de EG-richtlijn elektronische handel kan als voorbeeld dienen.9. Gestreefd wordt naar het tot stand brengen van regels
die het achterhalen van «daders» op Internet mogelijk maken, in
het kader van de handhaving. Doel van deze regels: de rechtshandhaving. Uiteraard wordt rekening
gehouden met andere belangen, zoals de privacy. Regels die een totale controle
van alle burgers mogelijk maken, bijvoorbeeld door algemene vereisten om cryptografie
te kunnen doorbreken, worden dan ook afgewezen.10. Regels over de uitoefening van rechtsmacht moeten
zoveel mogelijk overlap in de uitoefening van bevoegdheden door verschillende
staten vermijden. Handelingen via Internet vallen al snel onder een groot aantal jurisdicties.
Het moet worden vermeden dat burgers en bedrijven op Internet te maken krijgen
met een onnodig groot aantal staten die jurisdictie ook willen uitoefenen11. Er wordt niet langer gestreefd naar het opheffen
van de dubbele strafbaarheid. Gebleken is dat dit streven uit de nota Wes internationaal vooral weerstand
oproept.12. De inbreng in EU-verband wordt afgestemd op afspraken
en uitgangspunten die gelden in breder internationaal verband. Een «Alleingang» van de Europese Unie ware te vermijden.
Dit neemt niet weg dat de Europese Unie een stimulerende rol moet kunnen spelen
ten behoeve van de internationale rechtsvorming.3.3 Concrete actiesDe nota levert behalve de vuistregels nog enkele concrete acties op. Die
acties geef ik hier weer.Het kabinet heeft bij eerdere gelegenheden de nota Wes onder de aandacht
gebracht in internationale verbanden en bij delegaties van andere landen.
Dit leidde onder andere tot belangstelling bij de OESO – rond de conferenties
over elektronische handel – en bij diverse onderdelen van de Europese
Commissie. Ik ben voornemens deze notitie op korte termijn te bespreken met
betrokkenen bij de Europese Commissie, de Raad van Europa en de OESO, teneinde
de opportuniteit van verdere initiatieven te bezien. Ik bouw daarbij voort
op de inzichten die zijn verkregen bij het onderzoek van de Katholieke Universiteit
Brabant.Voorts zal het gestelde in deze notitie leidraad zijn voor de inbreng
van het kabinet bij de evaluatie van de EG-privacyrichtlijn, die ingevolge
artikel 33 van de richtlijn reeds in 2001 moet plaatshebben.Daarnaast zal het kabinet op de volgende terreinen de totstandkoming van
internationale vormen van zelfregulering actief bevorderen: – Een internationale gedragscode voor elektronische handel. De regering
zal ECP.NL verder ondersteunen in het uitdragen van de gedragscode die als
model kan dienen en daarmee wildgroei kan voorkomen.– De resultaten van het nationaal TTP-project (TTP.NL) zullen worden
uitgedragen binnen standaardisatie-activiteiten die plaatsvinden om te komen
tot een internationale interoperabele TTP-infrastructuur.– Een internationaal meldingsmechanisme voor Internetproviders ter
zake illegale inhoud– De invoering van classificatie- en filtersystemen voor inhoud
die schadelijk is voor jeugdigen.– De ontwikkeling van mechanismen voor alternatieve geschillenbeslechting,
waar mogelijk via elektronische middelen.Waar het gaat om de bescherming tegen illegale en voor jeugdigen schadelijke
inhoud zie ik de meest sterke taak voor de overheid. Het streven zal er op
zijn gericht daar co-regulering tot stand te brengen, die voldoet aan de omschrijving
uit paragraaf 2.2.1.Tot slot ben ik voornemens de internationale rechtsontwikkeling een impuls
te geven, met name om oplossingen te zoeken voor vraagstukken van handhaving
en van rechtsmacht. Veel van die oplossingen zijn niet gemakkelijk te bereiken,
aangezien zij snel raken aan de soevereiniteit van staten. Ik ben dan ook
voornemens in eerste instantie op internationaal niveau het wetenschappelijke
debat te stimuleren. Ik wil daarbij zoveel mogelijk aansluiten gebruik van
de mogelijkheden die het subsidieprogramma Informatietechnologie en recht
biedt. Ook het virtueel internationaal juridisch kenniscentrum ter uitvoering
van de motie Wagenaar1, waarover ik binnenkort
zal besluiten, moet een rol spelen in dit debat.Teneinde een geconcentreerde inzet mogelijk te maken wordt van tijd tot
tijd bezien wat de belangrijkste internationale juridische dossiers zijn op
het gebied van de informatiemaatschappij. Voor die dossiers wordt in een vroeg
stadium van de onderhandeling bekeken wat de vuistregels voor de concrete
opstelling betekenen. BIJLAGE A De lopende ontwikkelingen op strafrechtelijk
gebied1 InleidingIn dit hoofdstuk staan de ontwikkelingen op strafrechtelijk terrein centraal.
De handhaafbaarheid van regelingen vormt hier vanzelfsprekend een belangrijk
thema: het formele strafrecht en de regels voor wederzijdse rechtshulp bepalen
direct de handhaafbaarheid van het materiële strafrecht.Het thema van zelfregulering past op zich niet in de strafrechtelijke
context, gegeven de verantwoordelijkheid van de overheid voor de strafrechtshandhaving.
Wel kunnen bepaalde vormen van zelfregulering de naleving van wettelijke normen
bevorderen. Bovendien kan zelfregulering bewerkstelligen dat gebruikers van
de informatiemaatschappij in processueel opzicht hun (bewijs) positie versterken.In het onderstaande wordt een drietal dossiers besproken. In het kader
van de Raad van Europa wordt door een comité van deskundigen onderhandeld
over een veelomvattend verdrag, bekend als «Crime in cyberspace».
Sommige onderwerpen van dit verdrag zijn ook in de EU aan de orde. Over de
verlening van wederzijdse rechtshulp wordt een desbetreffende overeenkomst
voorbereid. De ontwerp-richtlijn inzake elektronische handel bevat een bepaling
over aansprakelijkheid, die mede de strafrechtelijke aansprakelijkheid betreft.
Verder besteedt de EU ook in een actieplan aandacht aan de verspreiding van
illegale en schadelijke berichten op het Internet. Omdat dit niet direct het
strafrechtelijk instrumentarium betreft komt dit in hoofdstuk 5 aan de orde.2 Belangrijkste dossiers2.1 Crime in CyberspaceIn het kader van de Raad van Europa wordt onderhandeld over een verdrag
dat in de wandelgangen «Crime in Cyberspace» heet. Bij brief van
23 december 19991 bent u geïnformeerd over
de Nederlandse inzet daarbij.Het ontwerpverdrag bevat bepalingen op grond waarvan de partijen bepaalde
gedragingen in hun nationale wetgeving strafbaar moeten stellen. Deze bepalingen
zien allereerst op de bescherming van informatie-systemen zelf, de zg. CIA-delicten
(confidentiality, integrity and availability) en anderzijds op inhoudgerelateerde
delicten. Als CIA-delicten gelden het kraken van een computersysteem, het
afluisteren van gegevensverkeer via telecommunicatie van of naar een computersysteem,
het wijzigen of vernietigen van geautomatiseerd opgeslagen gegevens, het verstoren
van het functioneren van een computersysteem en de handel in passwords en
toegangscodes.Voorts treft het ontwerpverdrag een regeling voor de harmonisatie van
kinderporno. Aanvaarding van de voorgestelde bepaling leidt tot een zekere
aanpassing van het Nederlandse stelsel omdat het uitbeelden van kinderen als
seksueel begerenswaardig object strafbaar wordt gesteld, niet de betrokkenheid
van een kind bij de vervaardiging van pornografisch materiaal. Over andere
uitingsdelicten, m.n. het aanzetten tot rassenhaat of de verspreiding van
(andere) pornografie, blijken de Europese landen en de VS sterk verschillende
invalshoeken te hebben.Voorts is er een zekere overeenstemming over een aantal onderwerpen van
formeel strafrecht: de status van elektronische berichten (e-mails) bij de
uitoefening van strafvorderlijke bevoegdheden, het grensoverschrij- dend gebruik
van die bevoegdheden; het vastleggen van verkeersgegevens door
netwerkbeheerders en het aftappen van telecommunicatie-netwerken.In beginsel dienen strafvorderlijke bevoegdheden niet grensoverschrij-
dend te worden gebruikt; rechtshulp door de bevoegde autoriteiten van het
betreffende land blijft het aangewezen middel indien in het buitenland gegevens
moeten worden vergaard. De tussenkomst van die autoriteiten is echter niet
vereist als de betreffende gegevens op Internet publiek toegankelijk zijn
of als een persoon met een autorisatie van toegang tot een buitenlandse computer
vrijwillig de betreffende gegevens opvraagt en beschikbaar stelt. Minder eenstemmigheid
is er of er een bevoegdheid moet zijn om een geautoriseerde die niet vrijwillig
meewerkt aan de buitenlandse verkrijging van gegevens, te kunnen verplichten
tot medewerking. En verder zouden onder meer de bij het verdrag aangesloten
landen wettelijk de bevoegdheid moeten scheppen tot het aftappen van publieke
én private netwerken. Dit is in lijn met het Nederlandse stelsel, neergelegd
in de Telecommunicatiewet en het Wetboek van Strafvordering. Tenslotte worden
rechtshulpinstrumenten gecreëerd, in aanvulling op bestaande verdragen,
en worden bepalingen over strafrechtelijke aansprakelijkheid voorzien.ReguleringHet Cybercrime-verdrag is een vervolg op overleg in de jaren '80 in het
verband van de OESO en de Raad van Europa. Het verdrag wordt voorbereid in
het kader van de Raad van Europa maar het is tegelijkertijd de bedoeling dat
het ook mondiaal de koers bepaalt, gegeven de betrokkenheid van de VS, Canada,
Japan en andere landen bij de opstelling ervan. Overigens wordt ook in het
verband van de G 8, met deels dezelfde deelnemers, gesproken over onderwerpen
die deel uitmaken van het Cybercrime-verdrag. De Nederlandse wetgeving is
deels een vervolg op, deels een inspiratiebron voor de gedachtevorming binnen
de Raad van Europa. Er is ook een duidelijk verband met verschillende lopende
activiteiten in het kader van de EU, die in de volgende paragrafen aan de
orde komen. Daarnaast zijn er naar aanleiding van de Europese Raad in Tampere
voornemens in het kader van de EU te komen tot gemeenschappelijke definities,
strafbaarstellingen en straffen in een beperkt aantal belangrijke sectoren,
waaronder de hightech-criminaliteit. Concrete voorstellen zijn hiervoor nog
niet gedaan. De verschillende overlegcircuits beïnvloeden elkaar onderling;
als in het ene gremium een koers is bepaald, kan die maatgevend worden voor
het andere gremium.Het Cybercrime-verdrag beoogt voor een aantal delicten het materiële
strafrecht te harmoniseren. De nationale eigenheden blijken in de weg te staan
aan een snelle harmonisatie van het materiële strafrecht ten aanzien
van uitingsdelicten. Op een nieuw terrein – zoals dat van de CIA-delicten –
lijkt er meer ruimte te zijn voor harmonisatie omdat daar het (behoud van
het) nationale strafrecht een minder dominante rol speelt. Daarnaast is regulering
voorzien ten aanzien van strafvorderingaspecten. Op die wijze wordt een kader
geschapen voor de toekomstige internationale strafrechtelijke samenwerking.Overigens ziet Nederland, zoals aangegeven in de notitie Eurostrafrecht1 de harmonisatie van materieel strafrecht niet als doel
op zich, maar acht zij dit alleen noodzakelijk indien in de praktijk blijkt
dat verschillen tot knelpunten in de rechtshandhaving leiden (m.n. bij de
internationale samenwerking). Daarnaast is er een aantal beginselen van het
Nederlandse strafrecht dat bij harmonisatie gerespecteerd moet worden, o.a.
het beginsel dat wij minimumstraffen afwijzen. «on line» is «off line»De regeling voor kinderporno heeft betekenis voor het uitgangspunt van
«on line» is «off line». Hier leidt de noodzaak van
harmonisatie voor de handhaving «on line» ook tot een harmonisatie
in de fysieke wereld. De CIA-strafbaarstellingen zien op specifieke computerdelicten
waarvoor geen directe pendant bestaat in de fysieke wereld. Wel wordt bij
de voorziene strafbaarstelling de «off line» situatie min of meer
gevolgd. Men denke bijvoorbeeld aan het delict computervredebreuk (het kraken
van computersystemen, vergelijkbaar met huisvredebreuk). Ook voor de strafvorderlijke
onderwerpen is waar mogelijk een analogie met de «off line» situatie
gekozenHandhaafbaarheid en rechtsmachtHarmonisatie van strafbepalingen kan bevorderlijk zijn voor de handhaafbaarheid,
onder meer in verband met het voor de justitiële samenwerking geldende
vereiste van dubbele strafbaarheid. De voorlopige keuzes op het terrein van
het formele strafrecht zorgen op een aantal punten voor helderheid voor de
wijze waarop de handhaving dient plaats te vinden. Dat neemt niet weg dat
zich hier nog knelpunten voordoen, in het bijzonder bij de grensoverschrijdende
uitoefening van opsporingsbevoegdheden, via computernetwerken. Hierover bestaat
geen eenstemmigheid. Waar het onderzoek met het oog op de staatsveiligheid
betreft, is er een sterke neiging verdere uitzonderingen toe te staan.De technische mogelijkheden om grensoverschrijdend gegevens te verzamelen
en het belang van strafrechtelijke handhaving kunnen daarbij een zekere druk
op het territorialiteitsbeginsel genereren. Dat onderstreept het belang van
adequate rechtshulpprocedures voor situaties waarin de bevoegdheid voor grensoverschrijdend
optreden ontbreekt.Natuurlijk kan het voorkomen dat meer dan één staat strafvervolging
inzake hetzelfde delict wil instellen. Een handeling op Internet kan de toepasselijkheid
van een reeks aan jurisdicties meebrengen. In dat geval is onderlinge consultatie
nodig over de vraag in welk land de strafvervolging plaats zal vinden.2.2 Ontwerp-overeenkomst inzake de wederzijdse rechtshulp
in strafzakenZoals een dezer dagen aan uw Kamer is bericht, wordt thans de laatste
hand gelegd aan deze overeenkomst in het kader van de derde pijler van de
EU. De overeenkomst vormt een aanvulling en actualisering van de bestaande
rechtshulpverdragen van de Raad van Europa, de Benelux en Schengen. Krachtens
de overeenkomst zal in beginsel rekening worden gehouden met de strafprocedurele
vereisten die gelden in het verzoekende land. Onder meer wordt de samenwerking
bij het aftappen van telecommunicatie meer specifiek geregeld, is er voorzien
in samenwerking bij gecontroleerde aflevering en infiltratie en is er een
algemene regeling inzake bescherming van persoonsgegevens in het verdrag opgenomen.
Er gelden voorwaarden voor (het assisteren bij) het aftappen van telecommunicatie
door de autoriteiten van een ander land. Verder wordt bepaald dat in sommige
situaties telecommunicatienetwerken afgetapt moeten kunnen worden. Daarnaast
wordt het grensoverschrijdend aftappen zonder technische medewerking van de
betreffende autoriteiten gereguleerd, gekoppeld aan de invoering van een meldingsplicht.ReguleringDe strafrechtelijke samenwerking in de vorm van wederzijdse rechtshulp
staat van oudsher op de agenda van de Raad van Europa en vormt daarnaast
onderwerp van bilaterale afspraken. Gedurende een groot aantal jaren wordt
ook in EU-kader over deze thematiek gesproken. De onderhavige overeenkomst
vertoont een sterke samenhang met het Cybercrime-verdrag.«on line» is «off line»Het verdrag als zodanig is niet op Cybercrime gericht. Waar het de samenwerking
bij het afluisteren van telecommunicatie betreft, wordt geen specifieke regeling
voor de «on line» situatie geschapen.Handhaafbaarheid en rechtsmachtWederzijdse rechtshulp in strafzaken is bij uitstek een middel om de handhaafbaarheid
te vergroten. Heldere afspraken zoals neergelegd in de ontwerp-overeenkomst
kunnen de internationale samenwerking vergemakkelijken.De onderhavige regeling bevestigt enerzijds dat strafvorderlijke bevoegdheden
niet over de grens mogen worden uitgeoefend, anderzijds legitimeert het ook
bepaalde uitzonderingen daarop. De voorziene aftapregeling zonder technische
bijstand van het betreffende land leidt tot een meer genuanceerd concept van
rechtsmacht. Het land waarin wordt afgetapt kan op basis van de melding achteraf
alsnog het aftappen verbieden.2.3 AansprakelijkheidDe aansprakelijkheid van tussenpersonen, zo berichtte ik u reeds in mijn
brief van 7 september jl.1 is aan de orde in
het voorstel van de Europese Commissie voor een richtlijn inzake bepaalde
aspecten van de elektronische handel in de interne markt. Inmiddels is een
gemeenschappelijk standpunt naar het Europees Parlement gezonden voor de tweede
lezing.Volgens het voorstel voor de richtlijn gelden al naar gelang de specifieke
activiteiten van tussenpersonen andere aansprakelijkheidsregimes, waarbij
niet wordt onderscheiden tussen privaatrechtelijke en strafrechtelijke aansprakelijkheid.
Er is voorzien in een uitsluiting van aansprakelijkheid in het geval dat informatie
louter wordt doorgeleid (mere conduit). Bij opslag van informatie op verzoek
van de afnemer (hosting) is betrokkene aansprakelijk als hij daadwerkelijk
weet dat de activiteiten illegaal zijn, c.q. als hij geen maatregelen neemt
zodra hij daarvan kennis krijgt. Er is sprake van een tussenvorm indien de
informatie om technische redenen wordt opgeslagen (caching): de tussenpersoon
is dan niet aansprakelijk mits wordt voldaan aan meer technische eisen.Over de strekking van de bepalingen ter uitsluiting van aansprakelijkheid
bestaat enige onduidelijkheid omdat in de considerans van de richtlijn is
vermeld dat de aansprakelijkheidsuitsluiting alleen ziet op de situatie waarin
de tussenpersoon «noch kennis noch controle heeft over de informatie
die wordt doorgegeven of opgeslagen.» Toch impliceert de tekst van de
richtlijn zelf een afwijking van het huidige Nederlandse aansprakelijksrecht
dat zowel in het burgerlijk als in het strafrecht principieel open van aard
is: onder omstandigheden is steeds mogelijk dat iemand aansprakelijk wordt
gehouden. Ook het wetsvoorstel Computercriminaliteit II bevatte een aansprakelijkheidsregeling
die op deze leest was geschoeid. In verband met de totstandkoming van de richtlijn
heb ik besloten die regeling uit het voorstel te schrappen. ReguleringDe aansprakelijkheidsregeling biedt een kader dat de rechtsonzekerheid
binnen de EU kan verminderen. Het aansprakelijkheidsrecht is overigens ook
buiten de EU onderwerp van bespreking, bij de onderhandelingen over het Cybercrime-verdrag.Opmerkelijk is dat de aansprakelijksregeling nogal gedetailleerd en techniek-afhankelijk
is beschreven. Vooral het onderscheid tussen de drie soorten tussenpersonen
zou daardoor wel eens snel kunnen worden achterhaald door de tand des tijds.Dat de richtlijn over elektronische handel zich mede uitstrekt tot de
strafrechtelijke aansprakelijkheid heeft aanleiding gegeven tot een discussie
met de Europese Commissie. De Commissie ziet de richtlijn als horizontale
regeling waardoor de aansprakelijkheidsregeling ook strafrechtelijke gelding
heeft, waar het naar mijn oordeel meer voor de hand had gelegen de strafrechtelijke
aansprakelijkheid in de derde pijler te regelen.Binnen een wettelijk kader voor de aansprakelijkheid kan zelfregulering,
bv. door een stelsel van meldpunten, een aanvullende rol spelen. In het bijzonder
kunnen tussenpersonen invulling geven aan hun aansprakelijkheid in caching-
en hosting-situaties door effectieve procedures te hanteren voor het afhandelen
van meldingen omtrent (mogelijk) illegale activiteiten.«on line» is «off line»In de ontwerp-richtlijn is gekozen voor een aansprakelijkheidsregeling
die niet spoort met de aansprakelijkheidsregeling voor «off line»-situatie.
Erkend moet worden dat het verschil in de praktijk waarschijnlijk niet erg
groot zal zijn, omdat de rechter ook onder het geldende recht niet snel een
tussenpersoon aansprakelijk zal stellen, ook al is dat onder omstandigheden
wel mogelijk.Dit neemt niet weg dat «on line» hier niet «off line»
heeft gevolgd. Daarbij speelt vooral een rol het streven van de Commissie
om – door het treffen van een brede, horizontale regeling – rechtszekerheid
te verschaffen aan de nieuwe (elektronische) spelers in de interne markt.
De ontworpen regeling laat daardoor minder ruimte voor de specifieke eisen
van de strafrechtelijke handhaving.HandhaafbaarheidHet tot stand brengen van een internationale regeling over de strafrechtelijke
aansprakelijkheid van tussenpersonen is bevorderlijk voor de strafrechtelijke
handhaving, bijvoorbeeld bij grensoverschrijdende strafrechtelijke onderzoeken.
De in de richtlijn voorziene aansprakelijkheidsuitsluiting voor tussenpersonen
komt echter de strafrechtshandhaving op Internet niet ten goede. De preventieve
werking van het voorziene stelsel is minder dan bij een open aansprakelijkheidsstelsel.RechtsmachtDe totstandkoming van een regeling voor aansprakelijkheid vermindert binnen
de Europese Unie de rechtsmachtproblematiek in materiële zin. Door harmonisatie
van het materiële strafrecht (voorwaarden voor strafrechtelijke aansprakelijkheid)
kan zich in het kader van de rechtshulp geen probleem voordoen vanwege het
ontbreken van dubbele strafbaarheid. Niet langer kunnen verschillen tussen
aansprakelijkheidsregimes stimuleren uit te wijken naar het land met het lichtste
regime. B De lopende ontwikkelingen op privaatrechtelijk gebied1 InleidingHet privaatrecht wordt gekenmerkt door de vrijheid van partijen om afspraken
te maken en contracten te sluiten.Een belangrijk onderwerp van de informatiemaatschappij betreft de elektronische
handel. De Europese Commissie heeft in de richtlijn over elektronische handel
gekozen voor een actieve bevordering van de interne markt. Harmonisatie van
regelgeving zal juridische belemmeringen moeten wegnemen. In het kader van
de «United Nations Commission on International Trade Law» (UNCITRAL)
zijn op internationaal niveau algemene regels gecreëerd voor het elektronische
rechtsverkeer.Een goede balans tussen de belangen van consumenten en het bedrijfsleven
is belangrijk. Het vertrouwen van de consument is nodig voor de bevordering
en ontwikkeling van de elektronische handel. De bescherming van de consument
is dan ook een belangrijk onderwerp voor elektronische handel.Het auteursrecht wordt in de laatste paragraaf besproken. Het richtlijnvoorstel
betreffende het auteursrecht en de naburige rechten geeft gedetailleerde regels
met als uitgangspunt dat rechthebbenden beschermd dienen te worden ter bescherming
van hun creatieve prestaties op Internet en tegen het kraken van technische
beveiligingen (encryptie, decoders, antikopieerbeveiligingen).Het belang van een behoorlijk privaatrechtelijk kader wordt benadrukt
in de conclusies van de Top in Lissabon van 23 en 24 maart jl. De Raad en
het Parlement worden opgeroepen om zo spoedig mogelijke de voorgestelde wetgeving
aan te nemen onder meer inzake het juridische kader voor de elektronische
handel en auteursrecht en de naburige rechten. Ook moet worden nagegaan hoe
het vertrouwen van de consument in de elektronische handel versterkt kan worden,
met name via het systeem van alternatieve geschilbeslechting.12 Het internationaal privaatrechtIn het internationaal privaatrecht (IPR) spelen in het algemeen de vragen
de rondom de bevoegde rechter en het toepasselijke recht. De discussie over
de rechterlijke bevoegdheid speelt zich af enerzijds rond het ontwerp voor
een EG-verordening betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de erkenning
en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen in burgerlijke en handelszaken2 dat zich thans in een vergevorderd stadium van voorbereiding
bevindt, en anderzijds rond het ontwerp voor een wereldwijd verdrag over hetzelfde
onderwerp dat in het kader van de Haagse Conferentie voor internationaal privaatrecht3 wordt opgesteld. Naar verwachting zal dit verdrag zijn
beslag vinden tijdens een in 2001 te houden diplomatieke conferentie.Bevoegde rechterDe vraag naar de gewenste regeling van de internationale rechterlijke
bevoegdheid in geval van Internetovereenkomsten moet verschillend worden beoordeeld
naar gelang de ontvanger van het aanbod een consument is of niet. In digitale
taal: is de overeenkomst «business to business» of «business
to consumer»?In «business to business» overeenkomsten staat het partijen
vrij naar eigen inzicht in hun overeenkomst te bepalen welke rechter bevoegd
zal zijn. Is een dergelijke forumkeuze niet gemaakt, dan is de rechter van
de gewone verblijfplaats van de aanbieder bevoegd. Vraag is nu of het noodzakelijk
is dat naast dit forum bij de ontvanger nog een tweede forum bevoegd
moet worden verklaard. In de «off line» contracten is dat alternatieve
forum de rechter van de plaats van levering van de koopwaar of van de verrichting
van de overeengekomen diensten. De rechter van de plaats, waar de overeenkomst
wordt nagekomen, wordt geacht de meest aangewezen rechter te zijn om de juistheid
van de nakoming te kunnen beoordelen. Voor zover een overeenkomst «on
line» tot stand komt maar «off line» wordt nagekomen is
er geen reden dit alternatieve forum niet ook hier beschikbaar te stellen.In consumentenovereenkomsten geldt thans voor «off line» overeenkomsten
dat de rechter van de gewone verblijfplaats van de aanbieder bevoegd is. Bovendien
is bevoegd de rechter van de gewone verblijfplaats van de consument indien
de aanbieder in de staat van de gewone verblijfplaats voorafgaand aan de totstandkoming
van de overeenkomst een bijzonder voorstel of publiciteit heeft gedaan en
de consument in die staat de voor de sluiting van de overeenkomst noodzakelijke
handelingen heeft verricht. Van dit consumentenforum kan alleen worden afgeweken
indien partijen dat na het ontstaan van het geschil met elkaar overeenkomen.
De «on line» situatie brengt met zich mee dat een consument vaak
niet bekend is met de gewone verblijfplaats van de aanbieder. Veelal zal de
consument eerst moeten betalen alvorens de aflevering volgt. Als economisch
zwakkere partij verdient een consument bescherming tegen de risico's en kosten
verbonden aan een buitenlandse procedure. Voor de aanbieder in de «on
line» situatie heeft het consumentenforum tot gevolg dat hij met zeer
veel verschillende rechters te maken kan krijgen. Dit kan een belemmering
vormen voor het midden- en kleinbedrijf om zich in de elektronische handel
te begeven. De oplossing van dit dilemma wordt gezocht in een duidelijke adressering
van zowel aanbieder als afnemer – al dan niet consument –, in
keurmerken en voornamelijk in een (branchegewijze) geschilbeslechting –
«on line» of «off line» –, vergelijkbaar met
de in Nederland bestaande branchegeschillencommissies. Daarbij zou de hierboven
gegeven consumentbeschermende forumregeling dan gelden voor aanbieders die
zich niet aan geschilbeslechting wensen te onderwerpen.Bevoegdheidsproblemen doen zich ook voor bij onrechtmatige handelingen
via Internet: oneerlijke concurrentie, belediging, inbreuken op merken en
handelsnamen enz. De bevoegdheidsregels bij «gewone» onrechtmatige
daden richten zich op de bevoegdheid van de rechter van de plaats waar de
onrechtmatige handeling verricht is, althans waar de daad zijn onrechtmatige
uitwerking gehad heeft. Het virtuele karakter van een onrechtmatige daad via
Internet maakt niet altijd mogelijk om de «klassieke» bevoegdheidsregel
te hanteren omdat dan veelal een groot aantal rechters bevoegd geacht kan
worden. In de discussie over dit onderwerp is nog weinig duidelijkheid. Een
oplossing voor de bevoegdheidsproblemen in zaken betreffende de elektronische
handel zou gevonden kunnen worden in een door handels- en consumentenorganisaties
gezamenlijk ontwikkeld systeem van geschilbeslechting.Toepasselijk rechtWeinig duidelijkheid is er ook in de vraag welke regels zouden moeten
gelden ter bepaling van het recht dat op Internetovereenkomsten en -onrechtmatige
daden van toepassing zijn. Hoewel de vragen van toepasselijk recht steeds
onderscheiden moeten worden van die van de internationaal bevoegde rechter,
is er een duidelijke relatie tussen beide. De vragen die hierboven gesteld
zijn met betrekking tot de bevoegdheid van de rechter doen zich in vergelijkbare
zin ook voor ten aanzien van het toepasselijke recht. Ook hier geldt dat de
bescherming die de consument in de fysieke wereld heeft, vragen opwerpt in
de digitale wereld. Ook hier geldt dat alternatieve geschilbeslechting
een oplossing kan bieden voor de vragen die verbonden zijn aan de toepassing
van het recht van de gewone verblijfplaats van de consument.Het is duidelijk dat afspraken over het toepasselijke recht noodzakelijk
zijn. Omdat een regeling binnen de Europese Gemeenschap of wereldwijd, van
het toepasselijke recht voor overeenkomsten en onrechtmatige daden nog enige
tijd op zich zal laten wachten, is voor dit onderwerp een zekere terughoudendheid
gewenst, zodat de betrokken maatschappelijke groeperingen, zoals VNO/NCW en
de Consumentenbond, gelegenheid hebben om tot passende regelingen voor deze
onderwerpen te komen. Aan de hand van de uitkomst van de discussie zal ik
mijn standpunt nader bepalen.3 Korte schets van de belangrijkste dossiers en de in
die dossiers gemaakte keuzes3.1 Ontwerprichtlijn juridische aspecten van de elektronische
handelHet richtlijnvoorstel1 vormt een aanvulling
op het communautaire recht dat op de diensten van de informatiemaatschappij
van toepassing is. Het heeft onder meer de totstandkoming van overeenkomsten
langs elektronische weg en de aansprakelijkheid van tussenpersonen tot onderwerp.
Uitgangspunt van het richtlijnvoorstel is een harmonisatie op terreinen waar
de bestaande uiteenlopende nationale bepalingen een daadwerkelijke belemmering
vormen voor de ontwikkeling van de interne markt. Tevens dient de richtlijn
ertoe een wildgroei van nationale bepalingen op dit terrein te voorkomen.
In het richtlijnvoorstel is o.a. een informatieverplichting voor de aanbieder
van diensten neergelegd, waardoor de transparantie van de wijze waarop –
en de voorwaarden waaronder – elektronische handel plaatsvindt wordt
vergroot. In het bijzonder regels omtrent het verstrekken van informatie die
betrokkenen duidelijk maken wanneer en welke contractuele verplichtingen zij
op zich nemen dragen daaraan bij. Dit is van belang voor het winnen en vasthouden
van het vertrouwen van de consument bij elektronische handel.ReguleringInternationale regulering is bij deze onderwerpen zinvol in verband met
het grensoverschrijdend karakter van de elektronische handel. Verschillende
nationale regelingen kunnen gemakkelijk tot concurrentieverstoringen leiden.Voor zelfregulering wordt veel ruimte gelaten in de richtlijn, hetgeen
overeenkomstig de voorkeur van Nederland is. In de richtlijn wordt bijvoorbeeld
het opstellen van gedragscodes door beroeps- en consumentenverenigingen gestimuleerd.«on line» = «off line»Naast het wegnemen van juridische belemmeringen kiest de Europese Commissie
voor een actieve bevordering van de interne markt. In de richtlijn wordt een
harmonisatie van nationale bepalingen voorgesteld die op de diensten van de
informatiemaatschappij van toepassing zijn. Het betreft onderwerpen als informatieverstrekking,
aansprakelijkheid van de provider en de totstandkoming van overeenkomsten.
Een gevolg hiervan is dat voor de geharmoniseerde gebieden «on line»
soms andere regels gelden dan «off line». Nederland heeft zich
om die reden uitgesproken tegen het harmoniseren van de wijze en het moment
waarop een overeenkomst tot stand komt. De ontwerp-richtlijn is op dit punt
nu ook aangepast, aangezien meer lidstaten bezwaar hadden.Nederland heeft op het gebied van aansprakelijkheid ingezet op een regeling die in ieder geval ruimte laat om tussenpersonen aansprakelijk
te houden voor het willens en wetens doorgeven van jegens derden onrechtmatig
of schadelijk materiaal, terwijl de tussenpersoon een redelijke mogelijkheid
had anders te handelen. Hiermee staat de ook in het fysieke verkeer geldende
maatschappelijke zorgvuldigheid centraal. De voorgestelde regeling voldoet
niet volledig aan de Nederlandse inzet. Er lijkt evenwel ruimte op nationaal
niveau toch uit te gaan van die zorgvuldigheid.HandhaafbaarheidDe handhaving van de geïmplementeerde richtlijn zal plaatsvinden
via de nationale rechter. In de richtlijn is ook een bepaling betreffende
alternatieve geschilbeslechting opgenomen.Wat betreft de bescherming van consumenten laat de richtlijn de regels
van het IPR onverlet.RechtsmachtDe richtlijn kent als uitgangspunt het zgn. «country-of-origin»-beginsel,
d.w.z. dat het de rechter van een lidstaat van vestiging van de aanbieder
is die toezicht houdt op de naleving van het uit de richtlijn voortvloeiende
recht en dat de aanbieding ook door dat recht wordt beheerst. Enkele uitzonderingen
zijn te vinden in de bijlage, voor bepaalde rechtsgebieden ten behoeve van
consumenten.3.2 UNCITRAL Model Law on E-commerce/Draft Uniform Rules
on Electronic SignaturesDe opstelling van de «United Nations Commission on International
Trade Law» (UNCITRAL) is voornamelijk gericht op het wegnemen van oneigenlijke
juridische belemmeringen in de markt en niet zozeer op het bevorderen van
de elektronische handel zoals de Europese Commissie nastreeft. Het wegnemen
van belemmeringen omvat mede het bevorderen van de voorspelbaarheid van het
recht en het vergroten van de praktische hanteerbaarheid. UNCITRAL bestrijkt
een handelsrechtelijke setting; consumentenvragen komen hier niet aan de orde.
De aanpak laat het nemen van nationale maatregelen ter bescherming van consumenten
onverlet.Op basis van UNCITRAL's abstracte modelwet1,
die regels geeft voor het elektronische rechtsverkeer, zijn de «draft
uniform rules on electronic signatures» gevormd. De«rules»
zijn een praktische uitwerking van de artikelen 7 en 8 van de modelwet die
betrekking hebben op de rechtsgeldigheid van een elektronische handtekening
en die voorwaarden geven waaronder een elektronisch document als origineel
wordt beschouwd.ReguleringUNCITRAL is een mondiale organisatie die rechtstreeks onder de Algemene
Vergadering van de VN valt. De aanpak is voorts steeds zo licht mogelijk,
hetgeen een grote ruimte laat voor zelfregulering. Verder wordt alleen daar
gereguleerd waar men de overtuiging heeft dat het enerzijds iets wezenlijks
toevoegt t.a.v. inhoud, voorspelbaarheid of hanteerbaarheid van het bestaande
recht, en anderzijds de technische en economische ontwikkelingen niet belemmert
of stuurt.«on line» = «off line»Zonder dat het als adagium expliciet wordt beleden, wordt dit uitgangspunt
in het werk aangehouden. De belangrijke rechtsbeginselen van het traditionele
rechtsverkeer worden gevolgd of gerespecteerd en afwijkingen worden gemotiveerd.
Waar het geldend recht, ook al is het geschreven voor het traditionele rechtsverkeer,
voldoende duidelijk de juiste oplossing aandraagt, worden geen specifieke
regels gemaakt. In de modelwet wordt uitgegaan van het (abstracte) criterium
van functionele equivalentie. Bij functionele equivalentie gaat het om de
ratio van het vormvereiste. Indien een elektronische handtekening voldoende
waarborgen biedt dan is hij rechtsgeldig. Er wordt naar gestreefd dat handelen
in redelijk vertrouwen op een elektronische handtekening of een certificaat
wordt beschermd. Wat redelijk vertrouwen is, hangt uiteraard af van de omstandigheden
van het geval. Teneinde op dit punt aan de praktijk meer houvast te bieden,
wordt er in de «rules» naar gestreefd een aantal gezichtspunten
te formuleren aan de hand waarvan de redelijkheid van het vertrouwen in een
gegeven geval kan worden beoordeeld.Handhaafbaarheid en rechtsmachtDe modelwet geeft algemene regels voor de elektronische handel, maar legt
geen juridisch bindende verplichtingen op aan de lidstaten. De bedoeling van
de «rules» is een minimumpakket vast te stellen waaraan betrokkenen
moeten voldoen om de elektronische handtekening rechtsgeldig te laten zijn.
Wat rechtens is bij schending daarvan wordt aan het nationale recht overgelaten.3.3 Richtlijn betreffende elektronische handtekeningDe Europese richtlijn betreffende een gemeenschappelijk kader voor elektronische
handtekeningen1 heeft tot doel het gebruik van
elektronische handtekeningen te vergemakkelijken en tot de wettelijke erkenning
daarvan bij te dragen. Van belang is dat de richtlijn onderscheid maakt tussen
een «gewone» elektronische handtekening en een geavanceerde elektronische
handtekening. Bij de «gewone» elektronische handtekening kan bijvoorbeeld
worden gedacht aan een van een papieren drager ingescande handtekening. Van
een geavanceerde elektronische handtekening is sprake indien zij op unieke
wijze aan de ondertekenaar is verbonden, zij het mogelijk maakt de ondertekenaar
te identificeren, zij tot stand is gekomen met middelen die de ondertekenaar
onder zijn uitsluitende controle kan houden en op zodanige wijze aan de gegevens
waarop zij betrekking heeft is verbonden dat elke wijziging achteraf van gegevens
kan worden opgespoord.De implementatie in de Nederlandse wetgeving moet uiterlijk op 19 juli
2001 gereed zijn. Implementatie geschiedt in het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek
van Burgerlijke Rechtvordering en de Telecommunicatiewet.ReguleringDe richtlijn bevat een verplichting om een systeem te ontwikkelen dat
toeziet op de certificatiedienstverleners die gekwalificeerde certificaten
aan het publiek afgeven en die gevestigd zijn op het grondgebied van een lidstaat.
Nederland is er een groot voorstander van geweest om dit toezicht via zelfregulering
te regelen, hetgeen ook blijkt uit het gevoerde TTP-beleid2. In dit beleid wordt voorgestaan toezicht uit te oefenen door middel
van een vrijwillige accreditatie- en certificatieregeling. In de richtlijn
is hier, mede op aandringen van Nederland, ook ruimte voor open gelaten. Daarnaast
verplicht de richtlijn de lidstaten echter om ook een toezichtsysteem te ontwikkelen
op de hierboven bedoelde certificatiedienstverleners die zich niet aansluiten
bij voornoemde vrijwillige regeling. Ten behoeve van dit laatste toezicht
wordt gewerkt aan het vormgeven van een publiekrechtelijke registratieplicht.«on line» = «off line»De richtlijn beoogt dat «on line» dezelfde normen gelden als
«off line». In de bijlagen van de richtlijn worden voorwaarden
gesteld aan certificaten, aan certificatiedienstverleners die gekwalificeerde
certificaten aan het publiek afgeven en aan veilige middelen voor het aanmaken
van elektronische handtekeningen. De geavanceerde elektronische handtekening
die is gebaseerd op een gekwalificeerd certificaat, is afgegeven door een
certificatiedienstverlener en die door een veilig middel is aangemaakt, wordt
volledig gelijkgesteld aan een handgeschreven handtekening en dient als bewijsmiddel
in een gerechtelijke procedure te worden toegelaten. Ook aan de gewone elektronische
handtekeningen mag geen rechtsgeldigheid worden ontzegd en zij mogen niet
als bewijsmiddel in gerechtelijke procedures worden geweigerd louter op grond
van het feit dat de handtekening in elektronische vorm is gesteld of niet
voldoet aan de voorwaarden die in de bijlagen van de richtlijn zijn opgesteld.HandhaafbaarheidDe richtlijn verplicht de lidstaten te zorgen voor een passend systeem
van toezicht op de op hun grondgebied gevestigde certificatiedienstverleners
die gekwalificeerde certificaten aan het publiek afgeven. Voor het overige
volstaan hier de algemene regels van het vermogensrecht.RechtsmachtDe richtlijn bepaalt dat elke lidstaat de nationale bepalingen die hij
krachtens deze richtlijn vaststelt, toepast ten aanzien van de op zijn grondgebied
gevestigde certificatiedienstverleners en van de diensten die zij verrichten.
De lidstaten mogen het verlenen van certificatiediensten vanuit een andere
lidstaat op gebieden die onder deze richtlijn vallen niet beperken. Voorts
moeten de lidstaten het vrije verkeer in de interne markt van producten voor
elektronische handtekeningen waarborgen die aan deze richtlijn voldoen.3.4 Bescherming van de consument bij op afstand gesloten
overeenkomsten en de verkoop van financiële diensten op afstandDe Europese richtlijn betreffende de bescherming van de consument bij
op afstand gesloten overeenkomsten1 heeft tot
doel het beter beschermen van de consument bij overeenkomsten op afstand (bijvoorbeeld
overeenkomsten die worden gesloten via het Internet, de telefoon, de fax en
de post), waardoor wordt bijgedragen aan de verwezenlijking van de interne
markt op dit gebied. Daartoe bevat de richtlijn onder meer informatieverplichtingen
voor leveranciers, bedenktijden met daaraan gekoppelde rechten tot beëindiging
van de overeenkomst voor de consument, een bepaling over frauduleus gebruik
van betaalkaarten en een bepaling over het gebruik van communicatietechnieken
door leveranciers jegens consumenten. Op 28 oktober 1999 is bij de Tweede
Kamer een wetsvoorstel tot implementatie van de richtlijn ingediend. Op 14
maart 2000 is hierover een verslag uitgebracht.2
Op 1 oktober jl. heeft de Europese Commissie een (herzien) ontwerp voor een
richtlijn betreffende de verkoop op afstand van financiële diensten aan
consumenten ingediend.3 Deze ontwerprichtlijn
vult de leemte die de eerdere richtlijn voor verkoop op afstand schiep, waarin
de financiële diensten juist waren uitgezonderd. Het richtlijnvoorstel
vertoont in veel opzichten sterke gelijkenis met deze eerdere algemene richtlijn
inzake verkoop op afstand. Het richtlijnvoorstel bevat twee belangrijke complementaire
bepalingen: enerzijds de informatieverplichtingen voor de dienstverlener,
en anderzijds het herroepingsrecht voor de consument. ReguleringVoor Nederland kan worden gewezen op de zelfregulering in het kader van
de Nederlandse Associatie voor «Direct Marketing, Distance Selling en
Sales Promotion» (DMSA). Momenteel bezie ik samen met de staatssecretaris
van Verkeer en Waterstaat op welke wijze het gebruik van communicatietechnieken
door leveranciers jegens consumenten, rekening houdend met de Telecommunicatiewet,
het meest doelmatig kan worden geïmplementeerd. Daarbij wordt mede onderzocht
welke rol zelfregulering bij die implementatie zou kunnen spelen.«on line» = «off line»De richtlijn houdt voor «on line» en «off line»
dezelfde normen in, met dien verstande dat de verschaffing van de in de richtlijn
omschreven informatie aan de consument ingeval de overeenkomst op afstand
eenmaal gesloten is, hetzij schriftelijk hetzij op een andere te zijner beschikking
staande en voor hem toegankelijke duurzame drager, moet plaatsvinden.HandhaafbaarheidDe richtlijn verplicht de lidstaten ertoe om ervoor te zorgen dat er passende
en doeltreffende middelen beschikbaar zijn om de bepalingen van de richtlijn
in het belang van consumenten te doen naleven. Tot deze middelen behoort het
instrument van de collectieve actie.De ontwerprichtlijn betreffende de verkoop van financiële diensten
op afstand bevat een aansporing aan de lidstaten om buitengerechtelijke geschilbeslechtinginstanties
in het leven te roepen bij grensoverschrij- dende consumentengeschillen.RechtsmachtDe richtlijn brengt voor de lidstaten de verplichting mee, voor het geval
van keuze voor het recht van een derde land, in hun wetgeving de bepaling
op te nemen dat aan de consument de bescherming die hem op grond van de richtlijn
is toegekend, niet wordt onthouden, indien er een nauwe band bestaat tussen
de overeenkomst en het grondgebied van één of meer lidstaten.
Een nauwe band mag aanwezig worden geacht indien de consument zijn gewone
verblijfplaats heeft in een staat waar de richtlijn geldt.In het richtlijnvoorstel betreffende de verkoop van financiële diensten
op afstand wordt bepaald dat de leverancier van de financiële teledienst
ook de consument moet informeren over het toepasselijke recht en de bevoegde
rechter, indien dat volgens de overeenkomst niet aan de woonplaats van de
consument wordt aangeknoopt. Informatie hierover dient de consument tijdig
voor de sluiting van de overeenkomst in schriftelijke vorm of op een andere
duurzame drager bereiken.3.5 Richtlijnvoorstel betreffende de harmonisatie van
bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten van de informatiemaat-
schappijSinds december 1997 wordt gewerkt aan een richtlijn harmonisatie auteursrecht
en naburige rechten in de informatiemaatschappij1,
die beoogt toetreding van de EU en de EU-lidstaten tot de WIPO-verdragen van
december 1996 mogelijk te maken. In februari 1999 heeft het Europees Parlement
in eerste lezing geadviseerd. In mei 1999 heeft de Europese Commissie een
gewijzigd voorstel gelanceerd. Het voorstel beoogt de toepassing van het auteursrecht
in de digitale omgeving zeker te stellen. Het voorstel bevat
regels over het reproductierecht, het openbaarmakingsrecht en het distributierecht.
Voorts wordt geregeld welke beperkingen een lidstaat op de rechten mag aanbrengen.
Ook regelt het richtlijnvoorstel dat het kraken van technische beveiliging
onrechtmatig is. Tenslotte bepaalt het voorstel dat het verwijderen of manipuleren
van elektronische beheerinformatie onrechtmatig is. De bedoeling is dat in
mei van dit jaar een gemeenschappelijk standpunt wordt bereikt. Daarna zal
het Europees Parlement zich in tweede lezing over het voorstel buigen. Rond
1 januari 2001 is aanvaarding van het richtlijnvoorstel te verwachten. De
lidstaten hebben dan twee jaar de tijd voor omzetting in nationaal recht.ReguleringDe richtlijn betreft de Europese implementatie van op mondiaal niveau
totstandgekomen regels: de WIPO-Internetverdragen. Het auteursrecht schrijft
voor dat voor bepaalde handelingen toestemming nodig is van de rechthebbenden:
kopieren van een boek, afspelen van een cd in een dansgelegenheid of het opnemen
van een wetenschappelijk artikel in een reader. Het auteursrecht nodigt dus
uit tot zelfregulering en het maken van onderlinge afspraken om de relatie
af te bakenen tussen prijs, hoeveelheid en duur van gebruik. Op dit moment
worden afspraken gemaakt tussen bijvoorbeeld uitgevers en bibliotheken of
universiteiten. De zelfregule- ringsvrijheid is tot op zekere hoogte beperkt
door voorwaarden of uitzonderingen, bijvoorbeeld in geval van fotokopiëren
of het afspelen van muziek in openbare ruimten. In die gevallen zijn er exclusief
organisaties aangewezen die namens de rechthebbenden onderhandelen.«on line»= «off line»De eerder genoemde WIPO-verdragen maken geen onderscheid tussen «on
line» en «off line». De EG-richtlijn maakt daarop een belangrijke
uitzondering, te weten als het gaat om de in veel landen (waaronder Nederland)
bestaande vrijheid voor consumenten om zonder voorafgaande toestemming kopieën
voor privé-gebruik te maken. In Nederland en de meeste andere lidstaten
van de EU bestaan overigens wel systemen van heffingen op lege dragers en/of
opname-apparatuur. Op grond van het richtlijnvoorstel zal het digitaal prive-kopieren
vergaand onder controle van rechthebbenden worden gebracht. Het betreft hier
o.a. opnemen van digitaal uitgezonden TV-programma's om ze op een later tijdstip
terug te kunnen kijken en het opnemen van CD om in de auto af te spelen. De
reden waarom de Europese Commissie van mening is dat een streng regime nodig
is heeft te maken met het gemak van kopiëren op Internet en het geringe
kwaliteitsverlies daarbij. In het algemeen bestaat bij de Commissie en bij
een aantal lidstaten veel vertrouwen in de mogelijkheden van technische beveiliging.
Het verband met belangrijke noties als persvrijheid, toegankelijkheid tot
informatie voor iedereen en privacybescherming is echter niet altijd duidelijk
of lijkt te zijn veronachtzaamd.HandhaafbaarheidVoor handhaving van het auteursrecht gelden op zich geen andere factoren
dan voor handhaving op andere rechtsgebieden. Handhaving is onder meer geregeld
in het TRIPs-verdrag (onderdeel van het WTO-verdrag) maar dat is vooral op
de fysieke sfeer toegesneden. Er bestaat veel vertrouwen in handhaving van
auteursrecht via de techniek, zoals door encryptie, passwords en copycontrol-mechanismen.
Ook de WIPO-verdragen spelen daar op in. Lidstaten mogen passende maatregelen
treffen als van technische bescherming misbruik wordt gemaakt.Het kabinet acht het van groot belang dat bij de toepassing van technische maatregelen wordt gezocht naar een evenwicht tussen de belangen van
rechthebbenden en de gebruikers. Aandacht is nodig voor de positie van bibliotheken,
onderwijsinstellingen, consumentenbelangen, mededinging en de vrije pers.RechtsmachtVoor auteursrecht gelden hier in beginsel geen andere problemen en oplossingen
als voor andere rechtsgebieden, met dien verstande dat het auteursrecht reeds
in hoge mate internationaal geregeld is en de kern van het auteursrecht gelegen
is in het maken van onderlinge afspraken. Bij die afspraken kan ook toepasselijk
recht aan de orde komen en de vraag welke rechter bevoegd is. De WIPO-verdragen
bevatten geen regels over internationaal privaatrecht. De EU-richtlijn evenmin.
De algemene regels van het IPR zijn van toepassing.C Overige ontwikkelingen1. InleidingTwee onderwerpen die niet direct onder de straf- en privaatrechtelijke
gebieden zijn te rangschikken, worden in dit hoofdstuk besproken: privacy-regelingen
en initiatieven om schadelijke inhoud van het Internet te kunnen weren.Daarnaast is relevant dat regelgeving wordt voorbereid ten aanzien van
de infrastructuur voor de elektronische communicatie, ook wel bekend als de
ONP-review. Onlangs heeft de Europese Commissie een mededeling uitgebracht
getiteld: «Naar een nieuw regelgevingskader voor elektronische infrastructuur
en bijbehorende diensten. Herziening van de communicatiewetgeving.».
Onlangs heeft de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat u terzake bericht.
Kortheidshalve verwijs ik daarnaar.2. Belangrijkste dossiers2.1 Privacy-richtlijnenTer bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking
van persoonsgegevens is in het kader van de EU regelgeving tot stand gekomen.
Het gaat hierbij met name om een (algemene) privacy-richtlijn1 en een (bijzondere) op de telecomsector gerichte richtlijn2. De algemene privacy-richtlijn zal in 2001 worden geëvalueerd.
De bijzondere privacyrichtlijn is specifiek van toepassing op de verwerking
van gegevens bij openbare telecommunicatienetwerken en diensten. Met de implementatie
van de beide richtlijnen in resp. de (toekomstige) Wet bescherming persoonsgegevens
en de Telecommunicatiewet is het nationale privacy-recht goeddeels Europees
van aard geworden.De algemene privacy-richtlijn3 gaat uit van
een volledig vrije uitwisseling van persoonsgegevens tussen het eigen land
en een andere lidstaat. Er is het volgende bepaald over het gegevensverkeer
tussen EU-lidstaten en derde landen. Lidstaten mogen persoonsgegevens slechts
naar een derde land doorgeven indien dat land een passend beschermingsniveau
biedt Dat is het geval, indien de verwerking van gegevens voldoet aan voorwaarden
inzake specificiteit, kwaliteit en evenredigheid, transparantie, beveiliging
en rechten van geregistreerden. Indien de Commissie heeft bepaald dat een
derde land een passend beschermingsniveau heeft, dan mag de uitwisseling van
gegevens niet worden beperkt.Overigens wordt in de richtlijn ook een aantal uitzonderingen gemaakt
op de stelregel van het passende beschermingsniveau. De privacyrichtlijn voor de telecomsector kent rechten toe aan abonnees
en gebruikers van openbare telecommunicatienetwerken en diensten, zoals terzake
van de doorschakeling van oproepen naar zijn aansluiting en direct marketing.
Bovendien voorziet zij in de bescherming van de rechtmatige belangen van abonnees-rechtspersonen
door aanbieders van netwerken en diensten een algemene zorgplicht terzake
de privacy op te leggenReguleringDe regels voor privacy hebben een sterk Europees karakter. Dat neemt niet
weg dat de richtlijnen ruimte laten voor invulling van de Europese wettelijke
normen middels zelfregulering. Nederland staat in het bijzonder zelfregulering
in de telecomsector voor, onder meer bij gegevensverwerking voor direct marketingdoeleinden.In het gegevensverkeer met niet EU-staten speelt zelfregulering een nog
belangrijker rol, aangezien met name de Verenigde Staten de privacybescherming
ook in de elektronische omgeving in belangrijke mate via zelfregulering vormgeven.
Dit maakt het overigens moeilijk vast te stellen of sprake is van een passend
beschermingsniveau. De algemene privacy-richtlijn houdt daar ook rekening
mee: de Commissie kan vaststellen dat bepaalde modelcontracten voldoende waarborgen
bieden met het oog op de privacy. In het kader van de OESO zijn standaard
clausules ontwikkeld waarmee die waarborgen kunnen worden ingebouwd in contracten.Als gezegd is de gegevensuitwisseling met de Verenigde Staten van bijzonder
belang. Er hebben uitvoerige onderhandelingen plaatsgevonden tussen de EU
en de VS over de zogenoemde «safe harbour»-beginselen. Inmiddels
hebben de onderhandelingen geleid tot een oplossing: voor de EU is sprake
van een passend beschermingsniveau indien een Amerikaans bedrijf vrijwillig
verklaart zich te zullen houden aan een aantal door de Amerikaanse regering
geformuleerde beginselen van gegevensbescherming. Nederland acht het van belang
dat goed wordt nagedacht over de naleving en handhaving van deze afspraak.Het voorgaande maakt duidelijk dat de algemene richtlijn het ontwikkelen
van gedragscodes (zoals de door de OESO ontwikkelde standaardclausules) bevordert,
waardoor men zou kunnen spreken van co-regule- ring.«on line» is «off line»In de algemene privacy-richtlijn, noch in de telecom-richtlijn wordt een
onderscheid gemaakt tussen «on line» en «off line».
Uiteraard ziet de telecom-richtlijn in belangrijke mate op gegevensverkeer
via Internet.Ook hadden de onderhandelingen tussen de EU en de VS in belangrijke mate
een relatie met de elektronische handel. Juist daardoor is het internationale
gegevensverkeer sterk toegenomen, en daarmee ook de noodzaak van een regeling
met de VS. Het «on line»-gegevensverkeer noopte daarmee tot een
regeling die ook «off line» geldt.Handhaafbaarheid en rechtsmachtIn de algemene privacy-richtlijn komt de handhaafbaarheid van het privacy-regime
nadrukkelijk aan de orde. Voorwaarden worden gesteld aan het niveau van naleving,
de verlening van bijstand aan burgers die hun rechten uitoefenen en aan schadeloosstelling.
De Commissie beoordeelt van tijd tot tijd opnieuw of nog sprake is van een
passend beschermingsniveau. Indien het beschermingsniveau in een derde land
in een concreet geval wordt ontdoken met als gevolg dat ernstige schade dreigt,
kan de doorgifte van gegevens tijdelijk worden opgeschort.Of bij de uitvoering van de telecom-richtlijn de gekozen vorm van zelfregulering een adequate implementatie van de richtlijnvoorschriften
oplevert, is met name afhankelijk van de beoordeling of het handhavingsniveau
voldoende is.2.2 Het weren van schadelijke inhoudDe bescherming van jeugdigen tegen schadelijke inhoud op het Internet
heeft bijzondere Europese belangstelling. Het Groenboek uit 1996 van de Europese
Commissie betreffende Illegale en Schadelijke Inhoud op het Internet, waarin
de problemen met betrekking tot illegale en schadelijke inhoud op het Internet
worden geschetst en mogelijke beleidsstrategieën voorgesteld, heeft geleid
tot een resolutie van de Telecommunicatieraad. Hieruit is voortgekomen het
Europese Aktieplan ter bevordering van een veiliger gebruik van Internet»,
dat loopt van 1999 tot 2002. Dit actieplan biedt een goede basis voor het
tot ontwikkeling brengen van alternatieve instrumenten voor wet- en regelgeving,
zoals classificatie- en filtertechnieken.Het actieplan kent drie actielijnen. De eerste actielijn beoogt het opzetten
van een internationaal netwerk van meldpunten. Hierbij wordt vooral internationale
samenwerking gestimuleerd, een voorwaarde is voor de effectiviteit van meldpunten
op Internet. Een ander doel binnen deze actielijn is het ontwikkelen van Europese
richtsnoeren voor gedragscodes voor samenwerking tussen bedrijven. In de tweede
actielijn wordt de ontwikkeling gestimuleerd van internationaal compatibele
classificatie- en filtersystemen. Dit moet leiden tot bijvoorbeeld aanbevelingen
voor internationale label- en filtersystemen met inachtneming van taal- en
cultuurverschillen, ontwikkeling van ondersteunende software, verbetering
van audit diensten bij het zelf labelen van inhoud en het bereiken van een
kritische massa aan gebruikers van deze systemen. De derde actielijn heeft
ten doel het publieke bewustzijn te vergroten. In twee fases wil men hier
komen tot een daadwerkelijke vergroting van de kennis van gebruikers over
de gevaren van het Internet. In een eerste fase vindt identificatie plaats
van de effectieve kanalen en media, alsmede van de haalbaarheid van acties
ter vergroting van het publieke bewustzijn. In de tweede fase zal steun plaatsvinden
aan grootschalige nationale initiatieven.ReguleringHet Nederlandse beleid inzake het aanbod van voor jeugdigen schadelijke
inhoud op het Internet zoekt momenteel aansluiting bij de internationale beleidsontwikkeling
op dit gebied bij organisaties als de OESO en de EU. De lidstaten van de Europese
Unie zich hebben uitgesproken voor zelfregulering en voor terughoudendheid
met wetgeving ter beteugeling van het probleem van schadelijke en illegale
inhoud op het Internet. Aansluiting van Nederland bij deze opvatting om een
zelfregulerend kader voorrang te geven komt, behalve in de nota Wes, tot uiting
in de kabinetsnotitie Niet voor alle leeftijden: audiovisuele media en de
bescherming van jeugdigen.1Bestaande vormen van zelfregulering zijn o.a. de meldpunten van de NLIP
en de oprichting van de Safe Internet Foundation. Deze organisatie richt zich
op een reeks veiligheidsaspecten van Internet, waaronder het weren van schadelijke
inhoud. Het is een bundeling van aanbieders van Internetprodukten en -diensten
en overheden. De bedoeling is dat de aanbieders gezamenlijk een pakket aan
oplossingen samenstellen die de veiligheid op het Internet vergroten. De overheid
participeert in deze internationaal opererende organisatie.Ik beschouw dit als belangwekkende initiatieven, die laten zien dat via
een goede dialoog tussen overheid en bedrijfsleven tot een adequate regeling
kan worden gekomen. Daarbij onderken ik dat de bescherming van jeugdigen
tegen het kennisnemen van schadelijke inhoud een belangrijke taak voor de
overheid is. De keuze voor zelfregulering (c.q. co-regulering) wordt mede
ingegeven door het feit dat internationale consensus over welke inhoud schadelijk
is moeilijk te bereiken is (zie ook de bespreking van het Cybercrime-verdrag).
Nationale wetgeving is niet erg effectief.HandhaafbaarheidDe handhaafbaarheid «on line» is niet zonder problemen, mede
omdat het door de verwijzingsstructuur van websites en de dynamiek van de
websites zelf lastig is te bepalen wie aansprakelijk is voor bepaalde schadelijke
inhoud. XNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlemen- taire Documentatie.XNoot1Hoewel de nota Wetgeving voor de elektronische snelweg het begrip elektronische
snelweg overal gebruikt, is het in 2000 meer gebruikelijk om te spreken van
de informatie-maatschappij.XNoot1Zie o.a. pp.. 8, 121, 122, 205, 206.XNoot1Zie in deze zin reeds de Mededeling van de Europese Commissie van 19 juli
1994, «Europa op weg naar de informatiemaatschappij: een actieplan.»XNoot2Zo spreekt de hoofdconclusie bij de Ministeriële Conferentie van
de OESO in Ottawa (7–9 oktober 1998) over «Building trust for
users and consumers».XNoot3Global Information Networks, Ministeriële Conferentie Bonn 6–8
juli 1997. Aan deze conferentie namen ministers van de EU- landen deel.XNoot4De top vond plaats onder de titel «Werkgelegenheid, economische
hervormingen en sociale samenhang – naar een Europa van innovatie en
kennis».XNoot5Zie de punten 10 en 11 van de conclusies van het Voorzitterschap.XNoot6OECD Forum on Electronic Commerce, Parijs 12–13 oktober 1999, Report
on the forum, p. 13.XNoot1Zie wederom de punten 10 en 11 van de conclusies van het Voorzitterschap.XNoot2Deze dossiers worden in bijlage I meer uitgebreid besproken. Daar zijn
ook vindplaatsen te vinden.XNoot1Aanbeveling 19 uit de verklaring van de Ministeriele Conferentie (Bonn
6–8 juli 1997).XNoot2OECD Forum on Electronic Commerce, Parijs 12–13 oktober 1999.XNoot3Report on the forum, p. 11.XNoot1De computergerelateerde delicten inzake confidentiality, integrity and
availability.XNoot1WRR-rapport nr. 54, Den Haag 1998.XNoot1Kamerstukken II, 1998–1999, 25 880, nr. 4.XNoot1Zie meer uitgebreid de recente Leidse dissertatie van Van der Net, Grenzen
stellen op Internet.XNoot1Kamerstukken II, 1998–1999, 25 880, nr. 4.XNoot1TK 1999 – 2000, 23 530, nr. 40.XNoot1TK 1998–1999, 26 656, nr. 1.XNoot1TK 1999–2000, 25 880, nr. 7.XNoot1Conclusies van het voorzitterschap, Europese Raad van Lissabon, 23 en
24 maart 2000.XNoot2Pb C376 E van 28 december 1999, blz. 1–17.XNoot3Ontwerp van 30 oktober 1999, te vinden op de website van de Haagse Conferentie;
www.hcch.net.XNoot1Gemeenschappelijk standpunt is vastgesteld op 29 februari 2000, nog niet
gepubliceerd.XNoot1General Assembly Resolution 51/162 of 16 December 1996; Model law
on Electronic Commerce adopted by the UN Commission on International Trade
Law.XNoot1Richtlijn 1999/93/EG betreffende een gemeenschappelijk kader voor elektronische
handtekeningen (PbEG L 2000 13/12).XNoot2Nationaal TTP-project, Tweede Kamer der Staten-Generaal, vergaderjaar
1998–1999, 26 581.XNoot1Richtlijn 97/7/EG, Pb EG L 144.XNoot2Kamerstukken II 1999–2000, 26 861, nummer 4.XNoot3Pb EG C 1999, 279.XNoot1Pb EG C 108 van 7 april 1998, Gewijzigd voorstel van 21 mei 1999: Pb.EG
180 van 25 juni 1999.XNoot1Richtlijn 95/46/EG betreffende de bescherming van natuurlijke personen
in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije
verkeer van die gegevens (PbEG L 281).XNoot2Richtlijn 97/66/EG van 15 december 1997 betreffende de verwerking van
persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de telecommunicatiesector
(PbEG L 24).XNoot3Ik berichtte u daarover meer uitvoerig bij brief van 9 maart jl.XNoot1In Nederland sluit dit stelsel aan op een wetsvoorstel tot wijziging van
o.a. de Mediawet en het Wetboek van Strafrecht dat strekt tot een meer effectieve
bescherming van jeugdigen tegen voor hen schadelijk te achten audiovisuele
mediaproducten (Kamerstukken II, 1999–2000, 26 841 nrs. 1–3). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25880-10.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl