Xenotransplantatie; Verslag algemeen overleg op 2 februari 2000
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26335, nr. 13

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

25-02-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

26335 nr. 13

21-02-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieHet antwoord van de ministerNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26335Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 66 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 335Xenotransplantatienr. 13VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 21 februari 2000De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 heeft op 2 februari 2000 overleg gevoerd met minister Borst-Eilers
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over de brieven van
27 november 1998 en 3 mei 1999 inzake het kabinetsstandpunt op het advies
van de Gezondheidsraad betreffende xenotransplantatie (26 335, nrs. 1
en 3) alsmede over de brief van 6 december 1999 inzake medisch-wetenschappelijk
onderzoek met dierlijke bestanddelen bij mensen.Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Terpstra (VVD) merkte op dat de maatschappelijke
discussie over xenotransplantatie nu daadwerkelijk op gang is gekomen. De
snelle ontwikkelingen in de gezondheidszorg roepen veel vragen op, waarop
een ethisch antwoord nodig is. Moet alles wat kan en moet alles wat kan ook
kunnen? Het antwoord op deze vragen kan niet zonder meer gegeven worden, maar
vraagt veel overleg, zorgvuldigheid, kennis van zaken, een visie op mens en
dier en op goed en kwaad.De dilemma's zijn legio. Enerzijds zijn er de perspectief biedende toekomstbeelden
van een oplossing voor het tekort aan menselijke donororganen en/of donorcellen
en anderzijds de afschrikwekkende berichten over een transgene muis met een
oor op zijn rug en de patiënt/proefpersoon die aan de gevolgen van een
afweerreactie na een gentherapie overleed. In relatie tot xenotransplantatie
is men beducht voor de afstotingsreactie, de hoge doses medicijnen, de mogelijke
snelle veroudering van dierlijke organen, maar vooral voor de risico's voor
de individuele patiënt en de volksgezondheid van het overdragen van dier
op mens van mogelijk nog onbekende retrovirussen en prionen die zouden kunnen
leiden tot aidsachtige epidemieën.Mevrouw Terpstra herinnerde eraan dat zij in voorgaande debatten over
xenotransplantatie en in het AO van 24 november over de Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen (WMO) heeft gesteld dat haar terughoudendheid niet is
gebaseerd op weerzin tegen biotechnologie of voortkomt uit het idee dat er
een absoluut verbod moet komen op het gebruik van dieren. Zij bleef uitgaan
van het «nee, tenzijprincipe». De minister heeft dat
uitgangspunt enkele weken geleden nog eens onderstreept.Het veranderen van het genetisch materiaal van het dier zonder dat er
zicht is op de gevolgen voor het dier op langere termijn wees mevrouw Terpstra
niet absoluut van de hand. Vanuit het vastgestelde «nee, tenzijbeleid»
moet iedere keer een uiterst zorgvuldige belangenafweging gemaakt worden.
Daarnaast zal steeds opnieuw zorgvuldig moeten worden nagegaan of alternatieven
beschikbaar zijn. De Centrale commissie mensgebonden onderzoek (CCMO) stelt
dat de beoordeling van het ongerief van de brondieren niet haar taak is, maar
die van de erkende dier experiment commissie (DEC). Kan de minister meedelen
wanneer de evaluatie van de Wet biotechnologie die voor 1 april de Kamer zou
moeten bereiken, kan worden tegemoet gezien? Wat gebeurt er met dieren uit
het buitenland als noch het dier, noch de vergunning door de CCMO wordt getoetst?Mevrouw Terpstra vroeg naar de visie van de minister op de relatie tussen
de tegenvallende resultaten van de Wet orgaandonatie (WOD) en de belangstelling
voor toekomstige mogelijkheden voor xenotransplantatie. Is het denkbaar dat
voor de makkelijke weg gekozen wordt en dat alle energie en geld slechts gestoken
wordt in de ontwikkeling van xenotransplantatie, inclusief massaal gebruik
van brondieren, terwijl de resultaten van de WOD aanmerkelijk zouden kunnen
worden verbeterd? Hoewel de Kamer daarover op 23 februari zal spreken, is
het alternatief van onderzoek naar mogelijkheden van gebruik van humane kweekcellen
en/of humaan foetaal weefsel ook bij dit debat relevant. Wil de minister daarop
ingaan?In reactie op het verzoek om een overzicht van de stand van de wetenschap
inzake xenotransplantatie heeft de minister een artikel uit het tijdschrift
Science gezonden en verwezen naar het overzicht van de Gezondheidsraad uit
1997. Mevrouw Terpstra deelde de mening van de minister dat, hoewel volgens
het artikel uit een onderzoek bij patiënten die een of andere behandeling
met varkenscellen hebben ondergaan, niet blijkt dat zij geïnfecteerd
zijn geraakt, de mogelijkheid niet moet worden uitgesloten dat later alsnog
zo'n infectie kan blijken. Ook de incubatietijd van aids kan heel lang zijn.
Volgens mevrouw Terpstra dient daarom onderscheid te worden gemaakt tussen
enerzijds preklinisch onderzoek dat mogelijke risico's verder kan nagaan en
anderzijds klinisch onderzoek met mensen als proefpersoon en klinische toepassing.
Zij drong aan op uiterste terughoudendheid bij klinisch onderzoek en klinische
toepassing, totdat de nieuwe evaluatie beschikbaar komt.In reactie op een verzoek om een overzicht van de voorgenomen activiteiten
van de steering committee for bio-ethics heeft de minister de eerste resultaten
gestuurd van de inventarisatie van de werkgroep xenotransplantatie. Dit rapport
stelt dat er nog de nodige problemen optreden bij klinische toepassing. Het
transplanteren van cellen lijkt iets positiever dan van organen. In de loop
van het jaar komt een geactualiseerde inventarisatie beschikbaar van de verschillende
toepassingen. De praktische uitvoerbaarheid van xenotransplantatie is dus
nog steeds ver weg.Mevrouw Terpstra memoreerde dat zij tijdens het vorige overleg om een
dusdanige toetsing door de CCMO had gevraagd dat preklinisch onderzoek onder
strenge voorwaarden wel mogelijk is, maar er in feite sprake zal zijn van
een materieel moratorium voor nieuwe klinische toepassingen van xenotransplantatie.
De minister heeft dat toegezegd, maar heeft haar inmiddels laten weten dat
de CCMO een dergelijk materieel moratorium niet kan realiseren. De minister
heeft daarop adequaat gereageerd met haar brief, waarin zij de onderzoekers
heeft gevraagd zelf, vrijwillig pas op de plaats te maken totdat het AO van
de Kamer duidelijk maakt welke lijn de politiek wil trekken. Mevrouw Terpstra
waardeerde de positieve attitude van de wetenschappers die zich allen aan
dat verzoek hebben gehouden. Is de conclusie nu dat de rol van de politiek nihil is? Moet de vraag
tot hoever men kan gaan, worden overgelaten aan de CCMO, zoals de minister
voorstelt? Mevrouw Terpstra benadrukte dat zij zeer veel vertrouwen heeft
in een uiterst zorgvuldige toetsing door de CCMO. Toch meende zij dat de politiek
een eigen verantwoordelijkheid heeft. Haar conclusie was dat zij preklinisch
onderzoek naar de mogelijkheden en onmogelijkheden en de risico's van xenotransplantatie
niet wil blokkeren en dat onderzoeksvoorstellen voor preklinisch onderzoek
kunnen worden voorgelegd ter zorgvuldige beoordeling aan de CCMO, maar dat
zij vooralsnog niet verder wilde gaan, gezien de grote onzekerheden en risico's.
Zij verzocht de minister dan ook te komen tot een, wellicht in tijd begrensd,
moratorium op klinisch onderzoek via een AMvB ex Wet bijzondere medische verrichtingen
(WBMV). Een wettelijk moratorium van bijvoorbeeld een jaar biedt ruimte voor
een maatschappelijke discussie en maakt het mogelijk de aangekondigde, nationale
en internationale ontwikkelingen af te wachten. Voor alle duidelijkheid merkte
mevrouw Terpstra op onder preklinisch onderzoek al het onderzoek te verstaan,
waarbij mensen niet daadwerkelijk worden geïmplanteerd of in aanraking
worden gebracht met dierlijke, al dan niet gemodificeerde, organen of cellen.
Het testen van menselijk weefsel in kweekcellen op retrovirus valt ook onder
deze definitie.Het moratorium betreft nieuw klinisch onderzoek. Twee ziekenhuizen hebben
echter een aanvraag lopen voor klinisch onderzoek met kunstlevers buiten het
lichaam van de mens, waarbij varkenslevercellen de zieke lever tijdelijk kunnen
ontlasten. In Amerika is veel ervaring opgedaan met dit soort proeven. Bij
acuut leverfalen wordt het bloed buiten het lichaam via een kunstlever gezuiverd,
in afwachting van een humane levertransplantatie. Uit internationaal langjarig
wetenschappelijk onderzoek is komen vast te staan dat het risico bij deze
methode zeer laag is. In Nederland zou op jaarbasis het leven van tien acute
leverpatiënten kunnen worden gered. Om deze reden achtte mevrouw Terpstra
het verantwoord deze twee aanvragen buiten het moratorium te houden, mits
aan de veiligheidseisen die de CCMO stelt wordt voldaan, de scheiding van
de varkenslevercellen door een stevig membraan gerealiseerd kan worden en
de patiënt een langdurig monitoringsprogramma zal volgen.Mevrouw Terpstra verduidelijkte klinisch onderzoek te willen blokkeren
vanwege de risico's, maar preklinisch onderzoek daarnaar te willen toestaan,
omdat anders de vooruitgang van de wetenschap wordt geblokkeerd. De mogelijkheid
bestaat dat op onderdelen de risico's in kaart kunnen worden gebracht, zodat
op een bepaald moment een besluit genomen kan worden, klinisch onderzoek dan
wel klinische toepassing toe te staan. Derhalve dient een moratorium in tijd
beperkt te zijn. Het wachten is op actualisatie en evaluatie van het rapport
van de Raad voor de gezondheidszorg, de actualisatie van de huidige, internationale
stand van de wetenschap en de uitkomst van de maatschappelijke discussie.
Voor alle andere onderzoeken moet een moratorium gelden, ook als er al een
aanvraag loopt.De heer Rouvoet (RPF) noemde xenotransplantatie
een sprekend voorbeeld van een inmiddels bekend dilemma, namelijk dat er enerzijds
nieuwe technologische mogelijkheden zijn die ten bate van de mens kunnen worden
aangewend, waaraan anderzijds tal van vragen en onvoorzienbare implicaties
zitten, zowel medische, ethische als op het terrein van de volksgezondheid.
Hij merkte op bewust te spreken over vragen en implicaties en niet over bezwaren,
om het nodeloos creëren van zwart-wittegenstellingen vanuit een ethische
vraagstelling te voorkomen. Ethiek gaat over het goede handelen van de mens
en niet alleen over de vraag wat niet meer mag.Op het gebruiken van dieren ten bate van de gezondheid van de mens rustte
voor de heer Rouvoet geen taboe. Dierenwelzijn is niet bij voorbaat en
altijd een afdoende argument om niet tot levensreddend handelen over te gaan.
Dat betekent niet dat er voor het gebruik van dieren geen ethische normen
in acht genomen behoeven te worden. In een toekomstscenario voor 2010 wordt
uitgegaan van een jaarlijkse productie van 500 000 genetisch gemanipuleerde
varkens voor het leveren van donororganen. Dat roept vragen op en vergt een
ethische doordenking.De heer Rouvoet stelde dat het grote tekort aan donororganen de reden
is waarom transplantatie van dierlijke organen wordt overwogen. Zijn er mogelijkheden
op het gebied van donororganen onbenut gelaten? Welke alternatieven zijn er
naast xenotransplantatie? Binnenkort vindt een overleg plaats over de evaluatie
van de WOD. Beschikbaarheid van alternatieven kan als een prohibitieve factor
worden beschouwd.De grote nood door het tekort aan donororganen erkende de heer Rouvoet.
Is de minister het met hem eens dat desondanks de klinische toepassing van
xenotransplantatie eerst op de eigen merites beoordeeld moet worden? Alles
wat daaraan voorafgaat, moet in het licht van de aanvaardbaarheid van de uiteindelijke
toepassing beoordeeld worden. Dé wetenschappelijke ontwikkeling als
zodanig is geen zelfstandig argument voor allerlei onderzoeken.Over de verschillende fasen van het onderzoek bestaat verwarring. Klinische
toepassing wordt voorafgegaan door een klinische onderzoeksfase. Daaraan vooraf
vindt preklinisch onderzoek plaats. Binnen de preklinische fase wordt wederom
onderscheid gemaakt tussen de dierenexperimenten en onderzoek waarbij weliswaar
geen mensen zijn betrokken, maar wel menselijk materiaal. Bij het laatste
gaat het om het testen van het effect van retrovirussen in kweekflessen. Kan
de minister daarover meer duidelijkheid scheppen, zodat iedereen over hetzelfde
spreekt bij preklinisch onderzoek?Is de minister ook van mening dat het risico van retrovirussen, een belangrijk
aspect bij xenotransplantatie, pas echt blijkt bij klinische toepassing? Het
lijkt misschien voorbarig, maar kan zij iets zeggen over de aansprakelijkheid,
als de overheid besluit de mogelijkheid te bieden voor xenotransplantatie
met eventueel epidemische gevolgen die niet te voorzien zijn? De minister
heeft een artikel uit Science toegezonden waarin sprake is van 160 patiënten
die onderzocht zijn op de aanwezigheid van retrovirussen. Het was de heer
Rouvoet niet duidelijk of deze patiënten echt ontvangers van dierlijke
organen zijn. Naast de retrovirussen en prionen zijn er de problemen met afstoting
en fysiologische en anatomische belemmeringen. Welk onderzoek is daarnaar
gedaan of beschikbaar? De consequentie van de toepassing van xenotransplantatie
voor de patiënten en hun omgeving behelst onder andere intensieve en
langdurige monitoring. Wordt het begrip monitoring ruim genomen?Tegen deze achtergrond van de implicaties en vragen rond de uiteindelijke
toepassing van xenotransplantatie woog voor de heer Rouvoet het aspect van
dierenwelzijn extra zwaar. Als het onzeker is of xenotransplantatie ooit wordt
toegepast, is de vraag wat in die voorfase wel of (tijdelijk) niet gedaan
mag worden. De noodzakelijke genetische modificatie van de brondieren en de
vereiste specifiek pathogeenvrije (SPF) omstandigheden waaronder het dier
moet «leven» combineerden zijns inziens niet met de voorwaarde
dat het welzijn van dieren in acht moet worden genomen. In de toekomst zou
bij een dergelijk overleg ook de minister van LNV uitgenodigd moeten worden.Aan de CCMO is een protocol voorgelegd betreffende dialyse met kunstlevers.
De overdracht van virussen daarbij lijkt niet uitgesloten. Dat heeft grote
consequenties voor de betrokkene en zijn omgeving, zoals monitoring. De heer
Rouvoet neigde er niet toe hiervoor een uitzondering op het moratorium te
bepleiten, hoewel hij toegaf dat het de vraag is of hierbij echt sprake is
van xenotransplantatie. De risico's zijn echter wel van dezelfde orde. Bij de alternatieven vroeg hij aandacht voor de optie om uit gespecialiseerde
stamcellen nieuwe organen op te kweken. De risico's hierbij leken hem beter
te overzien en te beheersen dan bij xenotransplantatie. Wil de minister ingaan
op de mogelijkheden en knelpunten daarbij? Belangrijk is de preventie van
orgaangebreken. De minister zegt dat de alternatieven geen oplossing op korte
termijn bieden, maar voor xenotransplantatie geldt dat evenzeer.De heer Rouvoet ondersteunde het verzoek van mevrouw Terpstra om te komen
tot een moratorium. In die periode kan een breed maatschappelijk debat worden
gevoerd, waarin ontvangers en orgaandonoren van zich kunnen laten horen. Daarnaast
dient eerst de evaluatie van de WOD behandeld te worden. Hoewel klinische
toepassing op dit moment nog niet mogelijk is, wenste hij een volledig moratorium,
dus zowel op klinisch als preklinisch onderzoek.Mevrouw Hermann (GroenLinks) sloot zich aan
bij de mening dat ongeacht het belang van alle wetenschappelijke advisering
en beoordeling, de Kamer een eigen politieke verantwoordelijkheid heeft. Over
de vraag of wat kan ook moet en mag, ontstaan gemakkelijk misverstanden. Zij
wees erop dat de minister in het vorige overleg heeft bevestigd het principe
«nee, tenzij» nog steeds te huldigen.Een brede maatschappelijke discussie over xenotransplantatie zag mevrouw
Hermann als een eerste fase in de besluitvorming. Zolang dat debat nog gevoerd
moet worden dient de Kamer zich terughoudend op te stellen en nog geen besluiten
te nemen die wellicht irreversibel zijn.De Gezondheidsraad heeft de ministers van VWS en van LNV geadviseerd over
xenotransplantatie. Mevrouw Hermann sloot zich aan bij de opmerking van de
heer Rouvoet dat in het vervolg ook de minister van LNV voor een dergelijk
overleg uitgenodigd dient te worden, aangezien het bij xenotransplantatie
ook om het welzijn van dieren gaat.De Gezondheidsraad meent dat klinische experimenten met xenotransplantatie
zowel van gehele organen als van cellen of weefsels uit overwegingen van veiligheid
voor de ontvanger en voor de volksgezondheid op dit moment niet verantwoord
zijn. Dat geldt ook voor andere toepassingen, zoals het overnemen van de leverfunctie
door een buiten het lichaam gehouden varkenslever. De Gezondheidsraad stelt
enkele zeer specifieke eisen waaraan voldaan moet zijn alvorens voor dergelijke
experimenten groen licht gegeven kan worden. Uit de brief van de CCMO distilleerde
mevrouw Hermann de stellingname dat de specificaties van de dieren die bij
het experiment betrokken zouden kunnen worden, niet voldoen aan de strenge
eisen. Hetzelfde geldt voor de membranen.Voor mevrouw Hermann was het totale beeld zo onevenwichtig en onoverzichtelijk
dat zij nog niet kon zeggen hoe verder te gaan met de xenotransplantatie.
Wel meende zij dat aangezien voor veel chronische patiënten met ernstige
ziekten het gebruik van dierlijke cellen, weefsels of organen de enige redding
kan beteken, preklinisch onderzoek in die richting voortgezet moet kunnen
worden. Zij betreurde het ten zeerste dat de campagne om mensen ertoe te bewegen
hun organen beschikbaar te stellen, zo weinig resultaat heeft opgeleverd.
Van het kabinet en de samenleving moet op dat punt meer inspanning worden
gevraagd. Onderzoek, gericht op de mogelijkheid van kunstorganen, -weefsels
en dergelijke dient zeker gestimuleerd te worden.Aangezien bij preklinisch onderzoek veel dieren betrokken zijn, vroeg
mevrouw Hermann nadrukkelijk aandacht voor de regelgeving voor proefdieren.
Aan het werken met genetisch gemodificeerde dieren moeten zeer speciale eisen
worden gesteld. Hoewel dierenwelzijn een zeer hoge prioriteit heeft, accepteerde
zij toch SPF-omstandigheden voor deze dieren in het belang van mensen die
op geen enkele andere manier geholpen kunnen worden. Zij verzocht om de duidelijke
uitspraak dat ook daarbij volgens de richtlijn inzake proefdieren gewerkt
zal worden. Klinisch onderzoek is een volgende stap op weg naar xenotransplantatie.
Hoezeer het lot van ernstig zieken haar ook ter harte ging, toch kon zij nog
niet ja zeggen tegen deze experimenten. Mevrouw Hermann verzocht de minister
dan ook de Kamer een samenvattend en duidelijk standpunt te doen toekomen,
waaruit de stand van zaken blijkt en waarover van gedachten kan worden gewisseld.Mevrouw Van Vliet (D66) vroeg zich met de
Gezondheidsraad af of, en zo ja, wanneer xenotransplantatie in de kliniek
toegepast zal worden. Voordat overgegaan kan worden tot klinisch experimenten
zal de slaagkans groot en de afstoting niet langer aanzienlijk ernstiger moeten
zijn dan thans het geval is bij transplantatie van menselijke donororganen.
Voorts is er meer kennis nodig over het risico van overdracht van virussen
naar de ontvanger en naar derden. Er dient dus veel meer onderzoek gedaan
te worden naar het oplossen van deze technische problemen, alvorens een aanvraag
voor xenotransplantatie gehonoreerd zal worden. Daarover bestaat geen verschil
van inzicht tussen de Kamer, de minister en de CCMO. Omdat de gevaren en problemen
te groot zijn, is er sprake van een feitelijk moratorium. Kan de minister
dit bevestigen?Als dit het geval is, achtte mevrouw Van Vliet het niet noodzakelijk bovenop
hetgeen is vastgelegd in de WMO nog een wettelijk vastgesteld moratorium op
te leggen zowel voor klinisch als preklinisch onderzoek. Gezien de zorgvuldigheid
die wordt betracht, moet de Nederlandse wetenschappelijke wereld de vrijheid
behouden verder te denken en aanvragen te doen. Dit houdt echter niet in dat
iedere aanvraag positief gehonoreerd moet worden. Zij ervoer het als positief
dat iedere aanvraag opnieuw en apart beoordeeld wordt.Het is belangrijk dat een maatschappelijk debat over xenotransplantatie
is gestart. Een dergelijk debat kan niet binnen een halfjaar of een jaar worden
afgerond. Omdat er nog zoveel onbekend is, zullen er steeds nieuwe onderwerpen
besproken moeten worden. Het leek mevrouw Van Vliet zinvol aan de hand van
de uitkomsten van de discussie regelmatig met de minister van gedachten te
wisselen. Dat ontslaat de politiek niet van de verplichting nu een keuze te
maken. Een politieke partij dient in dezen een standpunt in te nemen en daarover
in discussie te gaan met de maatschappij.De gevolgen voor de ontvanger van een orgaan en zijn omgeving vormen een
belangrijk ethisch aspect. De ontvanger en diens naaste behoren daarover goed
geïnformeerd te worden, omdat de inbreuk op het normale leven enorm zal
zijn. Als dit aan de orde komt, dient er goede begeleiding te zijn. Het is
echter de keuze en de verantwoordelijkheid van de ontvanger en zijn directe
omgeving die afweging te maken. Hoe denkt de minister hieraan vorm te geven?Mevrouw Van Vliet erkende geworsteld te hebben met het vraagstuk van het
dierenwelzijn. Zij volgde het standpunt van het kabinet dat onder voorwaarden
het fokken van varkens voor xenotransplantatie aanvaardbaar is. Maar wat zijn
die voorwaarden? Het kabinet vindt het houden van varkens onder SPF-omstandigheden
aanvaardbaar, mits het welzijn van dieren is gewaarborgd. Zij vroeg zich af
hoe het een met het ander te rijmen valt. Varkens zijn sociale dieren, leven
in groepen, maar moeten nu geïsoleerd worden. Zij wilde de keuze van
het kabinet volgen, maar dan dient glashelder te zijn hoe de zaken ervoor
staan zodat deze dieren een zo normaal mogelijk leven kunnen leiden. Wil de
minister dit nader toelichten? Mevrouw Van Vliet sloot zich aan bij de opmerking
dat in de toekomst ook de minister van LNV voor debatten over xenotransplantatie
moet worden uitgenodigd. Heeft de minister met haar collega van LNV overlegd
over de criteria die gesteld moeten worden aan SPF-omstandigheden? Heeft de
DEC hierin reeds geadviseerd? De wetten op dit terrein moeten worden aangepast. Volgens de Gezondheidsraad zijn experimenten met dieren die in het buitenland
zijn gefokt, niet vergunningsplichtig op grond van een ethisch oordeel van
de commissie biotechnologie. Mevrouw Van Vliet achtte dit wel noodzakelijk.
Hoe denkt het kabinet vorm te geven aan het dierenwelzijn? Het leek haar niet
goed mogelijk al deze vragen vandaag te beantwoorden. Zij verzocht derhalve
de minister alle vragen die opgeworpen worden in de verschillende brieven
en rapporten te inventariseren en daarop schriftelijk in te gaan.Mevrouw Van Vliet beaamde dat xenotransplantatie voor haar in principe
ethisch aanvaardbaar is. Het kabinet gaat in zijn notitie van 27 november
1998 echter te veel uit van het standpunt dat er te weinig menselijke organen
zijn en dat daarom xenotransplantatie in principe aanvaardbaar is. Xenotransplantatie
dient op de eigen merites beoordeeld te worden. Het tekort aan menselijke
organen mag geen doorslaggevend argument zijn. Alternatieven worden daardoor
volledig naar de achtergrond geschoven, terwijl het zoeken daarnaar juist
prioriteit moet hebben. Huldigt de minister dit principe ook?Mevrouw Van Vliet volgde het voorstel van de CCMO over de aanvragen van
de twee ziekenhuizen om kortstondige behandelingen te geven via een bioreactor
met varkenslevercellen, waarbij aan de door de CCMO gestelde veiligheidseisen
voldaan moet worden. Aangezien er echter nog veel onbekend is over de risico's
vroeg zij zich af of deze aanvragen uiteindelijk wel gehonoreerd zullen worden.
Kan de minister iets meer zeggen over de voorwaarden waaraan voldaan moet
worden?De heer Van der Vlies (SGP) juichte het toe
dat in dit overleg meer inhoudelijk over xenotransplantatie gesproken kan
worden. Politiek is het maken van keuzen. De gevolgen van die keuzen kunnen
groot zijn. De regering maakt de keuze dat xenotransplantie in principe ethisch
aanvaardbaar is. Het tekort aan organen rechtvaardigt in de ogen van de regering
in voldoende mate het toestaan van onderzoek naar mogelijkheden om dat tekort
weg te werken. Mogelijke oplossingen zijn het gebruik van dierlijke organen,
kunstorganen en onderzoek naar gentherapeutische handelingen. Bij toepassing
van xenotransplantatie dienen de risico's van individuele personen en hun
omgeving alsmede de volksgezondheid op langere termijn in ogenschouw genomen
te worden. Er is meer kennis nodig over de overdracht van mogelijke ziekteverwekkers.
Over het gebruik van voor xenotransplantatie benodigde dieren stelt de regering
dat handelingen met deze dieren voor orgaantransplantatie als proportioneel
mogen worden beschouwd in relatie tot het uiteindelijke doel, te weten de
verlenging en de verbetering van de kwaliteit van het menselijk leven.Voor de heer Van der Vlies was het kernpunt van zijn benadering van deze
problematiek het bijbelse begrip rentmeesterschap. Op een verantwoorde manier
moet de mens met de geschapen werkelijkheid omgaan. Het betreft niet alleen
de verhouding van mens tot mens, maar ook de relatie tussen mens en dier.
Dieren zijn de mens tot gebruik gegeven, maar niet alle gebruik is geoorloofd.
Dieren hebben een eigen waarde. In dat opzicht dient de mens grenzen in acht
te nemen. De moeilijkheid is dat die grenzen niet haarscherp zijn aan te geven.
Nieuwe ontwikkelingen en mogelijkheden stellen de mens steeds weer voor nieuwe
afwegingen. Onderzoek naar het gebruik van dierlijke organen voor menselijk
gebruik is vooral ingegeven door het grote tekort aan organen. De campagne
van de regering om donortransplantatie te bevorderen, heeft niet het beoogde
resultaat opgeleverd. Om die reden zoekt de regering naar andere middelen.
Xenotransplantatie komt dan niet op de eerste plaats. Alternatieven zijn kunstorganen
en preventieve maatregelen. Hoewel daarmee niet alles opgelost kan worden,
moet daaraan in ieder geval gewerkt worden. Is de regering bereid na te denken
over een extra inzet op dat punt? Ook voor de heer Van der Vlies waren de ethische aspecten van xenotransplantatie
zeer belangrijk. Het feit dat het belang van het vervangen van zieke organen
groter is dan de eventuele nadelen die het donordier ondervindt, was voor
hem geen doorslaggevende, ethische afweging. Op drie fundamentele vragen dient
een antwoord gevonden te worden. 1. Is het niet strijdig met de intrinsieke
waarde van het dier om het te gebruiken als «leverancier van organen».
Schuilt hierin niet het gevaar van de «verdingelijking» van het
dier? 2. Hoe moeten wij staan tegenover de doorbreking van soortgrenzen die
met xenotransplantatie een feit wordt? Moet geen zorgvuldige scheiding blijven
bestaan tussen datgene wat eigen is aan de constitutie van het dier en het
eigene van de mens? Kan deze afweging wel van geval tot geval worden gemaakt?
3. Leidt dat, als je dat doet, niet tot een brede acceptatie en toepassing
van iets dat toch allerlei ethische kanten heeft en ook risico's?Voor de heer Van der Vlies waren deze vragen, die nog niet beantwoord
zijn voldoende reden, zeker in dit stadium, om af te zien van het geven van
toestemming aan handelingen gericht op xenotransplantatie. Aan het doorbreken
van de soortgrenzen zijn ingrijpende gevolgen verbonden, zoals het afstoten
van donororganen, noodzakelijk gebruik van genetische manipulatie om de organen
meer mensgelijkvormig te maken, afwijkende levensduur en capaciteit van dierlijke
organen bij menselijke toepassing vergeleken met wat onder mensen statistisch
gezien gemiddeld gangbaar is. Dit soort overwegingen leerde hem dat de in
de schepping neergelegde ordening in acht genomen behoort te worden. Hij wilde
daarmee geen afbreuk doen aan de emotionele aspecten van dit onderwerp. Elk
technisch mogelijk middel is daarmee echter niet geheiligd.De heer Van der Vlies merkte op behoefte te hebben aan een scherpere definiëring.
Sommige toepassingen behoeven niet per se te vallen onder het begrip xenotransplantatie
dat hij eerder hanteerde. Daarvoor is het maatschappelijk debat belangrijk.
De uitkomst van een maatschappelijk debat vormt echter niet de norm op basis
waarvan een beslissing genomen kan worden. De wetgevende macht heeft een eigen
verantwoordelijkheid, zo ook iedere fractie vanuit de eigen identiteit.De conclusie van de heer Van der Vlies gaf dan ook aan voorstander te
zijn van het afkondigen van een verbod op onderzoek naar xenotransplantatie.
Wel zag hij verschil in de brief van de regering over een (tijdelijk) moratorium
van 27 november 1998 en de brief van 7 april 1999. De referentie naar het
internationale kader speelt daarbij een rol. De minister heeft een regeling
toegezegd over de huisvesting en verzorging van proefdieren ten behoeve van
xenotransplantatie. Wanneer mag die verwacht worden?Mevrouw Kant (SP) stelde dat na afweging van
de maatschappelijke aspecten en de risico's, het implanteren van varkensorganen
niet het antwoord is op het tekort aan donororganen. Zij erkende dat het onderliggende
gezondheidsprobleem heel ernstig is, aangezien ruim 1300 mensen op een orgaan
wachten, de vraag naar donororganen stijgt en het aanbod stagneert. De belangen
van en de kansen voor patiënten moeten afgewogen worden tegen de maatschappelijke
effecten en risico's van nieuwe methoden en technieken. Xenotransplantatie
leek haar niet die kans te bieden aan patiënten, hoewel acute afstoting
overwonnen kan worden door genetische manipulatie van een varken, maar om
de chronische afstoting tegen te gaan, is een gigantische hoeveelheid de afweer
onderdrukkende medicijnen nodig. Alleen de farmaceutische industrie wordt
hier beter van. De benodigde dosis is vooralsnog te groot om xenotransplantatie
in de praktijk te kunnen toepassen.Het grootste gezondheidsprobleem is het risico van de overdracht van dierlijke
ziekten, retrovirussen of prionen op de mens. Het nauwe contact tussen ontvanger
en donororgaan, de verstoring van de anatomische barrières en de onderdrukking
van het afweersysteem van de ontvanger zal eerder een overdracht van infectieus
materiaal tussen verschillende soorten veroorzaken dan normaal
contact tussen mensen en dieren. Een individuele patiënt kan een afweging
maken tussen de levensverlenging en het risico van infectie, maar het wordt
anders als de hele bevolking gevaar kan gaan lopen. Ook de minister heeft
er eerder op gewezen dat het niet de bedoeling is met de transplantatie van
organen van een varken ook het paard van Troje, vol met gevaarlijke virussen,
binnen te halen. In zo'n geval zou het middel erger zijn dan de kwaal. Desondanks
is de minister niet voor een moratorium. Mevrouw Kant was van mening dat bij
xenotransplantatie grote terughoudendheid op zijn plaats is, juist vanwege
die risico's. Hetzelfde geluid is te horen vanuit wetenschappelijke kringen.
Wil de minister nog eens ingaan op die risico's?Een ander belangrijk punt is de maatschappelijke acceptatie. Mevrouw Kant
benadrukte dat de discussie over xenotransplantatie moet plaatsvinden voordat
begonnen wordt met toegepast onderzoek, dus voordat alle technische problemen
zijn opgelost. De mening over biotechnologie lijkt sterk afhankelijk te zijn
van het doel dat wordt gediend. De acceptatie van xenotransplantatie is het
laagst, slechts 36%. Een brede maatschappelijke discussie stelde zij als voorwaarde
voor verder onderzoek. Hoe denkt de minister daarover en wat verstaat zij
onder een brede maatschappelijke discussie?De minister vindt dat het belang van de patiënten opwegen tegen het
ongerief en de aantasting van de integriteit van dieren. Hierbij geldt het
«nee, tenzijprincipe». Genetische manipulatie van dieren is verboden,
tenzij het onderzoek van fundamenteel belang is, er geen alternatieven zijn
en het onderzoek geen onaanvaardbare gevolgen heeft voor dieren. Indien er
sprake is van goede alternatieven mag het dier niet geschaad worden. De alternatieven
voor xenotransplantatie waren naar de mening van mevrouw Kant onvoldoende
afgewogen. Op het gebied van de orgaandonatie is nog veel te winnen. Zij herinnerde
eraan steeds gepleit te hebben voor het «geen bezwaar systeem»,
dat uitgaat van de vanzelfsprekende solidariteit. In het huidige systeem blijft
er onduidelijkheid voor de nabestaanden, waardoor het na het overlijden van
een dierbare vaak onmogelijk is de vraag naar orgaandonatie te stellen. Voor
de organisatie en het gebruik van andere categorieën donoren bestaan
nog veel mogelijkheden, hetgeen besproken zal worden tijdens het AO van 23
februari.Hoe is de stand van de techniek van de orgaankweek? Volgens de universiteit
van Toronto zou het mogelijk zijn, over tien jaar organen te kunnen leveren.
Kan de minister een overzicht geven van de vooruitzichten op dat gebied? Zijn
deze technieken niet veelbelovender vanwege de geringere risico's? Moet niet
meer geïnvesteerd worden in dat soort technieken?Mevrouw Kant pleitte voor een moratorium op alle klinische toepassingen
en op klinisch onderzoek. Volgens de definitie is een moratorium het stoppen
van wetenschappelijke experimenten. Je kunt daarin geen uitzonderingen opnemen.
Als je meent dat er een moratorium moet komen, moeten de criteria daarvoor
worden vastgesteld. Dat uitgangspunt geldt vervolgens voor elk lopend onderzoek
of dat in de toekomst misschien wordt aangevraagd. De vraag of het gebruik
van een kunstlever met varkenslevercellen buiten het lichaam van de patiënt
al dan niet onder xenotransplantatie valt, is een andere discussie. Ook al
zijn de risico's klein, de vraag is of als er toch iets gebeurt, dit grote
maatschappelijke gevolgen heeft.De minister geeft boven het moratorium de voorkeur aan toetsing door de
CCMO om onderzoek met een aanvaardbaar risico nog te kunnen laten plaatsvinden.
Mevrouw Kant verschilde daarover van mening met de minister, omdat een dergelijke
beslissing niet aan een commissie kan worden overgelaten, maar door de politiek
genomen moet worden. Zij refereerde aan het experiment waar bij acuut leverfalen
het bloed wordt geschoond via varkenslevercellen. Uit de brief van de CCMO
blijkt dat de commissie hier ook positief tegenover staat. Wat vindt de minister
van de uitspraak dat als men zich druk moet maken over alles wat verkeerd
kan gaan bij medische experimenten, er nooit wat bereikt wordt?
Bij deze experimenten gaat het toch om maatschappelijke risico's?De wetenschappelijke kennis en techniek van xenotransplantatie zijn op
dit moment grotendeels in handen van enkele machtige farmaceutische concerns,
met name Novartis. Dit bedrijf bezit zowel het octrooi op het geneesmiddel
dat de afstoting remt, als het bedrijf Imutran waar transgene varkens worden
gemaakt. Het bedrijf investeert 1 mld. en zal dit ooit willen terugverdienen.
Het risico is groot dat dit soort bedrijven de richting van het onderzoek
bepaalt en straks dicteert wat wel en niet kan. De economische belangen zullen
het winnen van ethische en gezondheidsaspecten en van dierenwelzijn. Mevrouw
Kant pleitte om die reden ook voor een wettelijk moratorium op preklinisch
onderzoek totdat duidelijk is hoe de samenleving zelf sturing kan geven aan
deze ontwikkeling, gezien de risico's voor de gehele volksgezondheid. Zij
benadrukte dat bij haar de maatschappelijke gevolgen van die risico's voorop
staan. Zolang die risico's niet uit te sluiten zijn, mag toegepast onderzoek
op dat terrein niet worden toegestaan. Mevrouw Kant merkte op ook voor een
moratorium op preklinisch onderzoek, met name op dierproeven te zijn, zolang
het zeggenschap over het onderzoek niet in handen van de overheid is.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA) stelde dat dit
debat nauw samenhangt met het grote tekort aan menselijke donororganen. Als
er geen potentiële markt was voor genetisch gemodificeerde dierlijke
organen, zou de farmaceutische industrie waarschijnlijk niet doorgaan met
haar miljardeninvesteringen in het onderzoek van xenotransplantatie. Orgaantransplantatie
lijkt nog niet aan de orde. Andere toepassingen van xenotransplantatie lijken
op kortere termijn veelbelovender, maar ook dat onderzoek roept veel medisch-ethische
vragen op. Zij benadrukte dat er alles aan gedaan moet worden om het tekort
aan menselijke donorweefsels en -organen op te heffen, omdat dit donorschap
medisch en ethisch gezien het meest wenselijk is. Zij riep de minister dan
ook op toe te zien op de naleving van de WOD en zich niet meteen te richten
op het risicovolle alternatief van xenotransplantatie.Xenotransplantatie hangt ook samen met het onderzoek naar de genezing
van de ziekte van Parkinson en suikerziekte. Ontwikkelingen in de medische
wetenschap die het lijden van mensen kunnen wegnemen of verminderen, zijn
toe te juichen. Om dierorganen, -cellen en -weefsels geschikt te maken voor
transplantatie bij de mens is het noodzakelijk dieren genetisch te manipuleren.
Mevrouw Ross wees het zonder meer instrumenteel gebruiken van dieren af. Dieren
hebben een intrinsieke waarde. Het fokken en gebruiken van dieren met als
doel het doen van onderzoek naar het verlichten van lijden van mensen, hun
leven te verlengen of hen te genezen, is dan onder strikte voorwaarden gerechtvaardigd.
Een ministeriële regeling op dat terrein zag zij met belangstelling tegemoet.Hoewel mevrouw Ross preklinisch onderzoek aanvaardbaar vond, geldt dat
nog niet voor medische experimenten met of therapeutische behandeling van
mensen. Wat is de rol van de CCMO bij het beoordelen van preklinisch onderzoek?
Klinische toepassing is alleen toegestaan als dit veilig is voor zowel de
patiënt als de volksgezondheid in haar geheel. Op dit moment kan daarvoor
nog geen enkele garantie worden gegeven. Potentiële ontvangers van dierlijke
weefsels of organen kunnen nog niet worden geïnformeerd over de mogelijke
risico's voor henzelf en hun omgeving. De minister sprak onlangs over xenotransplantatie
als een groeimarkt. Mevrouw Ross vond het noodzakelijk dat de politiek zich
uitspreekt over de bandbreedte waarbinnen ontwikkelingen mogen plaatsvinden.
Het streven moet zijn grensverleggende ontwikkelingen te normeren. Gebeurt
dit niet, dan kan een autonoom proces ontstaan, waarbinnen de praktijk de
norm bepaalt en de commerciële belangen de onderzoeksmogelijkheden. Het
vooralsnog ontbreken van internationale regelgeving op het gebied van xenotransplantatie
mag de Nederlandse wetgever er niet van weerhouden waarborgen
te scheppen voor patiënten in Nederland en voor de Nederlandse volksgezondheid.Zij kon uit de positieve resultaten op sommige terreinen niet concluderen
dat alle risico's voldoende uitgebannen zijn. Het steriel fokken en huisvesten
van dieren is geen garantie voor het ontbreken van overdraagbare ziekten en
virussen. Zelfs bij het aanhangen van een dierlijk orgaan aan het lichaam
van een mens, zoals een lever die tijdelijk de functie van een menselijke
lever overneemt, is kans op besmetting aanwezig. Zij refereerde aan een uitspraak
van prof. Osterhaus, adviseur van de CCMO, die zegt niets te zien in een verbod,
omdat dan de kans bestaat dat deze mogelijkheden via illegale praktijken worden
aangeboden en het belangrijk is zicht te houden op de groep die eventueel
besmet raakt. Mevrouw Ross meende echter dat illegale praktijken niet voorkomen
moeten worden door het toestaan van risicovolle experimenten. Wat vindt de
minister van de uitspraken van de adviseur? Komt zijn mening voort uit het
idee dat pas een echt beeld van de risico's gevormd kan worden, wanneer men
medische experimenten met mensen toelaat? Aangezien de minister in de stukken
schrijft dat er geen garantie kan worden gegeven dat bij brondieren geen risico's
bestaan op onbekende infecties die op de ontvanger kunnen worden overgedragen,
omdat nu eenmaal over onbekende virussen geen kennis kan bestaan, hoewel het
niet uitgesloten is dat die virussen er zijn, leek het mevrouw Ross duidelijk
dat onzekerheid troef is. Zijn verzekeraars bereid gevonden om bij het uitbreken
van ziekten en de daarmee samenhangende risico's voor de volksgezondheid de
schadevergoeding voor hun rekening te nemen? Kan de patiënt wel inschatten
welk risico hij neemt, als onderzoekers op dit moment zelf dat nog niet kunnen?
Zij hoorde graag een nadere uitleg van de minister op dit onderdeel.Over de protocollen van het spoelen van levers merkte mevrouw Ross op
dat volgens de CCMO het behandelen met een bioreactor in principe aanvaardbaar
is, wanneer aan veiligheidsaspecten voldaan wordt en een monitoringsprogramma
gevolgd wordt. Tegelijkertijd kan de overdracht van ziekteverwekkers niet
geheel uitgesloten worden, omdat de membranen nog niet geheel aan de gestelde
veiligheidseisen voldoen. Op grond van welke overwegingen moet deze vorm van
xenotransplantatie dan toch aanvaardbaar worden geacht? Hoe groot zijn de
risico's en welk monitoringsprogramma moet de patiënt volgen? Is dat
net als in Engeland levenslang? Is het krijgen van kinderen verboden? Moet
hij bij besmetting in quarantaine? Vindt de minister dit alles aanvaardbaar?
Welke gevolgen heeft het eventueel toestaan van deze vorm van xenotransplantatie
voor het eventueel afkondigen van een moratorium? Kan op dit onderzoeksterrein
nog wel een moratorium worden afgekondigd, nu er al twee protocollen ter beoordeling
liggen?Mevrouw Ross pleitte voor een volledig moratorium op alle onderzoeksterreinen,
als het medische experimenten betreft met mensen en hun therapeutische behandeling.
Preklinisch onderzoek, bijvoorbeeld naar het genezen van de ziekte van Parkinson
en suikerziekte, lijkt veelbelovend. Om die reden wenste zij dit onderzoek
niet stop te zetten. De cesuur ligt bij experimenten met mensen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA) stelde dat
voor haar het uitgangspunt bij de discussie over xenotransplantatie is, de
kwaliteit van het leven van patiënten te verbeteren. Xenotransplantatie
komt in beeld, omdat er een tekort is aan donororganen. Dit tekort kan door
optimalisering van de WOD niet worden opgeheven. Illegale handel in donororganen
dient uiteraard bestreden te worden.Bij xenotransplantatie gaat het niet alleen om organen, maar ook om weefsels
en cellen. Het grote probleem daarbij is het risico voor de ontvanger en zijn
omgeving alsmede de onbekende risico's voor de volksgezondheid in het algemeen.
Om die reden dient voor het toestaan van onderzoek naar xenotransplantatie
een ethische afweging gemaakt te worden. Voor mevrouw Swildens stond daarbij
het voorzorgbeginsel voorop, gezien de onomkeerbaarheid van eventuele effecten.
Moet alles wat technologisch kan? De patiënt zal daarop waarschijnlijk
ja zeggen. Anderzijds zijn er de onbekende gevolgen voor de volksgezondheid.
Dan zal het antwoord weer nee zijn. Een volgende vraag is of uit overwegingen
van dierenwelzijn dieren voor deze technologie gebruikt mogen worden. Ook
deze vraag kan niet zonder meer met ja of nee beantwoord worden, maar zal
per geval aan het «nee, tenzijprincipe» getoetst moeten worden.Mevrouw Swildens vond xenotransplantatie bij uitstek een onderwerp waarover
een breed maatschappelijk debat gevoerd moet worden. Objectieve informatie
is daarbij onontbeerlijk. Patiënten moeten aan het woord komen, maar
ook de vraag wat de gevolgen zijn van deze ontwikkeling, het dierenwelzijn,
de financiële en juridische consequenties. Zij drong erop aan dat het
publiek actief wordt uitgenodigd aan het debat mee te doen.In principe neigde mevrouw Swildens ertoe het belang van het verlengen
en verbeteren van de kwaliteit van het leven van de patiënt te stellen
boven andere hierbij betrokken belangen. Aangezien echter nog niet duidelijk
is in hoeverre de risico's aanvaardbaar zijn, pleitte zij voor het instellen
van een moratorium op onderzoek waarbij mensen betrokken zijn. Fundamenteel
en toegepast wetenschappelijk onderzoek zijn in haar visie wel toegestaan,
omdat daarbij geen mensen betrokken zijn. Onder strikte voorwaarden kunnen
dierproefonderzoeken doorgang vinden, omdat deze bijdragen aan het oplossen
en het beantwoorden van de vraag in hoeverre de risico's nader geduid kunnen
worden en of zij dan aanvaardbaar zijn.Mevrouw Swildens drong erop aan intensiever te zoeken naar alternatieven.
De WOD vormt daarvan een onderdeel. Misschien moet gedacht worden aan andere
regelgeving bij orgaandonatie. Daarnaast moet het preventiebeleid doorgang
vinden. De mogelijkheden van kunstorganen en gentherapie moeten bestudeerd
worden.Het verzoek om een moratorium op klinisch onderzoek moet niet beschouwd
worden als een motie van wantrouwen jegens de CCMO, integendeel. Zij twijfelde
absoluut niet aan de integriteit en de deskundigheid van de CCMO. Het verzoek
om een moratorium betekent duidelijkheid van de politiek. Zijn er naast de
twee onderzoeksaanvragen voor het gebruik van varkenslevercellen nog andere
onderzoeksaanvragen? Is er een overzicht beschikbaar? Mevrouw Swildens verstond
onder een moratorium alle klinisch onderzoek, behoudens de twee ingediende
aanvragen voor onderzoek met de kunstlever. Die uitzondering is gerechtvaardigd,
omdat deze onderzoeken eigenlijk niet onder het begrip xenotransplantatie
vallen. Wel dient voldaan te worden aan de veiligheidseisen van de CCMO. Zij
verzocht de minister nog eens op die voorwaarden in te gaan.Het antwoord van de ministerDe minister erkende dat xenotransplantatie
dilemma's veroorzaakt. Enerzijds is het een van die nieuwe ontwikkelingen
in de geneeskunde die veelbelovende perspectieven lijken te bieden voor mensen
met ernstige, onbehandelbare ziekten, anderzijds is het een nieuwe, fundamentele
stap in de biotechnologie. Er is immers sprake van het overschrijden van soortgrenzen
om te bewerkstelligen dat dierlijk donormateriaal minder afstotend is voor
de menselijke ontvanger dan zonder genetische modificatie. Behalve de gezondheid
is het welzijn van mensen en dieren in het geding. Zij bevestigde dat bij
dierproeven het principe «nee, tenzij» nog altijd het uitgangspunt
is.De reden waarom zoveel belangstelling voor xenotransplantatie bestaat,
is dat de commerciële wereld hierin een markt van dierlijke donororganen
meent te ontwaren en dan bereid is hierin te investeren. De minister ontkende dat het tekort aan donororganen de enige drijfveer is achter
deze ontwikkelingen. Dat zou slechts gelden als men in de toekomst alleen
volledig dierlijke organen gaat gebruiken in plaats van menselijke. Het geldt
bijvoorbeeld niet als de leverfunctie van een patiënt tijdelijk wordt
overgenomen in afwachting van een humaan levertransplantaat. De twee aanvragen
uit Rotterdam en Amsterdam hebben niets te maken met het overdragen van dierlijke
organen, maar met het overbruggen van een wachtperiode. De celbehandelingen
die in het buitenland uitgeprobeerd zijn om mensen met de ziekte van Huntington,
Parkinson of zelfs Alzheimer via injectie met dierlijke cellen de verloren
functies terug te geven, vallen wel onder xenotransplantatie, maar hebben
niet te maken met een tekort aan donororganen.Er is wel een relatie met de Wet orgaandonatie. De minister trok het zich
aan dat het tekort aan organen eerder groter dan kleiner wordt. Al het mogelijke
moet worden gedaan binnen de grenzen van het fatsoen en van de wet- en regelgeving
om te proberen dat aanbod te vergroten. Zij respecteerde het dat een deel
van de mogelijke orgaandonoren ongebruikt blijft, omdat zij dat zelf niet
willen. Een ander deel blijft ongebruikt door weigering door de familie. Daaraan
valt soms door de manier waarop de vraag wordt gesteld, nog wel iets aan te
doen. Feit is dat de WOD niet in alle ziekenhuizen wordt nageleefd.De minister deelde mee de Nederlandse transplantatiestichting te hebben
gevraagd, zo goed mogelijk deze factoren in een onderzoek te analyseren. Aan
voorlichting en communicatie dient nog het nodige gedaan te worden. De ziekenhuizen
moeten worden gestimuleerd, de wet zo goed mogelijk toe te passen. Zij moeten
misschien ook gefaciliëerd worden via het zogenoemde landelijke «uitnameteam».
De minister wilde niet op alle maatregelen in detail ingaan, omdat dit tijdens
het overleg over de evaluatie van de WOD zal gebeuren. Duidelijk is echter
wel dat het absoluut de voorkeur verdient waar mogelijk het aanbod van humane
organen te laten toenemen, omdat dit uit risico-oogpunt oneindig veel beter
scoort dan dierlijke organen.Het probleem bij de transplantatie van dierlijke organen is de zeer ernstige
afstoting. Zelfs na genetische modificatie van donororganen is het probleem
daarmee groter dan bij een menselijk orgaan. De ontvanger zal dus heel veel
geneesmiddelen moeten innemen. Nog riskanter is de mogelijke overdracht van
ziektekiemen. Bij bacteriën, schimmels en parasieten kan veel gedaan
worden door de donordieren pathogeenvrij te laten opgroeien, maar de endogene
retrovirussen zijn lelijke vijanden. Als zij zich op een gegeven moment manifesteren
in de patiënt is het te laat om dat gevaar te keren.Het gevaar van prionen is minder groot. Volgens de wetenschappers zijn
er geen prionziekten bij varkens bekend. Als er een reëel risico was
voor prionen bij varkens, zou men zich ook op de vleesconsumptie moeten bezinnen.
Het is bekend dat het eten van dat vlees een manier is om die ziekte over
te brengen.De minister wees erop dat ook al wordt de WOD optimaal nageleefd, het
nog niet vanzelfsprekend is dat er altijd voldoende organen zullen zijn. Het
aantal dodelijke verkeersongelukken in Nederland neemt in hoog tempo af. Deze
slachtoffers, vaak kerngezonde jonge mensen, fungeerden als orgaandonor. Mensen
met hersenbloedingen vormen een andere bron van donororganen. Ook daaraan
wordt preventief steeds meer gedaan, bijvoorbeeld door vroege detectie. Mensen
bij wie dit veel in de familie voorkomt, worden gescreend op vaatafwijkingen
en worden behandeld voor de hersenbloeding optreedt. Gestreefd wordt naar
een situatie waarin mensen die op een gegeven moment geboren zijn, gezond
80 jaar worden en dan pas overlijden. De minister noemde dit de rechthoekige
overlevingscurve. Als die bereikt wordt, is het afgelopen met de menselijke
donors.Op het terrein van de vervangingsgeneeskunde vindt allerlei onderzoek naar alternatieven plaats. Dat onderzoek is experimenteel. Het is
niet gezegd dat bijvoorbeeld met het gebruik van (embryonale) stamcellen of
van foetaal weefsel, waarover trouwens eerst nog met de Kamer gedebatteerd
moet worden, alle problemen opgelost kunnen worden. Er wordt onderzoek naar
gedaan en sommigen hebben daar hoge verwachtingen van. Dergelijk onderzoek
wordt ook in Nederland gedaan en gefinancierd, gedeeltelijk door de eerste
geldstroom van de universiteit en gedeeltelijk door de tweede geldstroom waaraan
het ministerie een financiële bijdrage levert. De minister zegde toe
zich te zullen verdiepen in de vraag in hoeverre door haar ministerie specifiek
onderzoek gestimuleerd kan worden. Desgevraagd zegde zij eveneens toe de Gezondheidsraad
te verzoeken een up to date literatuuroverzicht over dit soort onderzoek op
te stellen en dit de Kamer te doen toekomen.Een ander alternatief is preventie. Met een gezonde leefstijl kan iets
gedaan worden ter voorkoming van sommige orgaanfalen, zoals hart of lever.
Veel nier- en leverziekten kunnen optreden ondanks een gezonde leefstijl.
Aan sommige infecties en aangeboren stofwisselingsziekten kan men niets doen.
Preventie kent dus beperkingen.Voor de minister was het kernpunt van de discussie de vraag hoe verder
door te gaan met deze ontwikkelingen. Moeten de ontwikkelingen (tijdelijk)
worden stopgezet en zo ja, welke? Of moeten deze ontwikkelingen ongeremd doorgaan?
Zij noemde drie eventuele redenen om een moratorium in te stellen. De eerste
is principieel bezwaar tegen het einddoel, namelijk het gebruik van dierlijke
organen om bij de mens te implanteren. In dat geval dient alle onderzoek dat
daarop gericht is, gestopt te worden. Een tweede reden is dat de risico's
nog te groot zijn. Een derde is dat eerst een maatschappelijk debat gevoerd
moet worden. Pas daarna kan de uiteindelijke afweging gemaakt worden.Principiële bezwaren kunnen een reden zijn om terughoudend te zijn
en te zeggen dat de voordelen voor de mens niet opwegen tegen de schade aan
dierenwelzijn. In verband met het dierenwelzijn merkte de minister op dat
ieder dier dat een medische entiteit levert een proefdier is in de zin van
de Wet op de dierproeven. Gesteld dat in de verre toekomst deze dieren gehouden
worden op een soort productiebedrijf voor donororganen, dan nog leveren zij
een medische entiteit. Hoewel er dan geen sprake meer is van proeven, maar
van routine, dan nog is de Wet op de dierproeven van toepassing. Voor geïmporteerde
dieren of delen daarvan ten behoeve van dierproeven is een positief advies
noodzakelijk. Voor geïmporteerde, genetisch gemodificeerde dieren geldt
eveneens een vergunningsplicht. Op grond van het Besluit genetisch gemodificeerde
organismen/Wet milieugevaarlijke stoffen behoren tot vergunningsplichtige
handelingen niet het alleen het maken van een GGO-dier, maar ook het importeren
van een elders gemodificeerd dier. De minister zegde toe gezien de ingewikkelde
materie, alles op een rijtje te zetten en schriftelijk aan de Kamer te doen
toekomen.Alle onderzoek in het kader van de xenotransplantatie waarvoor genetisch
gemodificeerde dieren gebruikt worden, is vergunningsplichting in het kader
van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren. De vergunningsaanvraag voor
het genetisch modificeren wordt individueel beoordeeld. De vergunning door
de minister van LNV wordt slechts verleend als daartegen geen ethische bezwaren
zijn en geen onaanvaardbare gevolgen voor de gezondheid en het welzijn van
het dier.Desgevraagd erkende de minister dat artikel 66, lid 1d van de Gezondheids-
en welzijnswet voor dieren inderdaad nog niet in werking is getreden. De minister
van LNV had haar laten weten eerst de aangekondigde integrale beleidsnota
biotechnologie en de evaluatie van het Besluit biotechnologie bij dieren met
de Kamer te willen bespreken. Deze stukken zullen de Kamer voor 1 april worden
aangeboden. In dat kader wil de minister van LNV artikel 66, lid 1d al dan
niet in werking laten treden. De minister van VWS zegde toe dit
punt met haar collega van LNV te zullen bespreken.Varkens die specifiek pathogeenvrij (SPF) moeten opgroeien, moeten met
een keizersnede ter wereld worden gebracht. De hele worp kan bij elkaar blijven
in de isolatie. Over dit onderwerp kan voorlichting gegeven worden via de
website.In de maatschappij bestaat veel bezwaar tegen het instrumentaliseren van
dieren. De minister merkte echter op dat het voor de gezondheid van de mens
niet nodig is om vlees te eten, dus ook geen varkensvlees. Voor de gezondheid
van sommige individuen is het echter wel nodig een orgaan of cellen van zo'n
dier te kunnen gebruiken.De hamvraag in het debat over xenotransplantatie was voor de minister
wie de lijn bepaalt, de CCMO of de politiek. De politiek heeft al gesproken.
Er is een Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen. Een centrale
commissie beoordeelt de aanvragen en heeft een aantal criteria van Kamer en
regering meegekregen om aan te toetsen. Daarmee is het politieke speelveld
bepaald waarbinnen mensgebonden onderzoek mag plaatsvinden. De CCMO maakt
de afweging of de proeven bij mensen die moeite waard zijn in het licht van
het te bereiken doel. Daarnaast krijgt de veiligheid veel aandacht. Uit de
notitie van de CCMO blijkt hoe deze over de hele materie denkt. Als aan de
CCMO wordt overgelaten, projecten op het gebied van xenotransplantatie in
ruime zin te beoordelen, ontstaat er de facto, gezien de risico's die de CCMO
signaleert, een moratorium op een aantal zaken. 1.De CCMO voorziet in de komende
jaren nog geen risicovrije toepassing van het inbrengen van dierlijke organen
in de mens. 2. Er ontstaat ook de facto een moratorium op het inbrengen van
levende dierlijke cellen in de mens. 3. De CCMO zal niet zover gaan dat zij
het contact tussen menselijk bloed en dierlijke cellen in een extracorporale
situatie afwijst als voldoende gedaan wordt aan de veiligheid. De protocollen
die zijn ingediend, zijn onvoldoende veilig op het punt van infectieoverdracht.
Zowel aan de eisen die aan het donordier moeten worden gesteld als aan het
membraan is niet voldaan. Op het gebruik van extracorporale diercellen ter
overbrugging van een wachttijd voor een humane lever zou, als men zich beperkt
tot wat de CCMO gaat doen, geen moratorium ontstaan, maar zal wel strikt worden
beoordeeld op eisen van veiligheid en infectieoverdracht. 4. Tegen het inbrengen
van dood dierlijk materiaal bestaat geen bezwaar, ook niet in de Kamer. 5.
Het voorbereidend onderzoek waarbij transplantaties worden gedaan van dier
op dier. Aan deze vorm van preklinisch onderzoek komt geen mens te pas. Op
grond van de Wet bijzondere medische verrichtingen kan daarvoor geen moratorium
gelden. 6. Hetzelfde geldt voor in vitro celkweken.De minister wees erop dat een moratorium zoals sommige fracties voor ogen
staat in een aparte wet geregeld moet worden. Dat kan niet in een AMvB ex
Wet bijzondere medische verrichtingen. In een dergelijke AMvB kunnen alleen
die dingen geregeld worden, waarbij een mens als proefpersoon betrokken is.De minister oordeelde het overbodig om naast de CCMO ook nog een wettelijk
moratorium op te leggen. Hoewel een moratorium niet moet worden opgevat als
motie van wantrouwen jegens de CCMO neigt het er wel toe. Waarom moet bij
xenotransplantie in de brede zin naast de CCMO de politiek zelf ook grenzen
stellen en bij andere zaken niet? Het kabinet vindt een moratorium overbodig.
De twee zaken die ook volgens het kabinet te riskant zijn om in Nederland
te onderzoeken, namelijk het inbrengen van levende cellen en van dierlijke
organen, worden door dit systeem effectief buiten de deur gehouden totdat
zij voldoende veilig zijn. Voor het kabinet is dat voldoende. Hetzelfde geldt
voor de extracorporale toepassing van varkenslevercellen. Deze methode kan
waarschijnlijk eerder veilig toegepast worden dan andere. Pas als de risico's
aanvaardbaar zijn, zal daarvoor vergunning worden verleend. De minister herhaalde
om die reden een wettelijk moratorium overbodig te vinden. Hoewel de minister een moratorium overbodig achtte, hechtte zij aan dit
overleg omdat daardoor duidelijk wordt wat ten principale de opvatting van
de Kamer is over het al dan niet openhouden van (onderzoek) naar de mogelijkheden
van toepassing van xenotransplantatie in Nederland. Als de Kamer om morele
redenen tegen xenotransplantatie is, ook als dat absoluut veilig is, dan zou
dat een zeer belangrijk signaal zijn. Er moet dan een verbod worden uitgevaardigd.
De minister bespeurde echter dat een groot deel van de Kamer de problemen
vooral ziet in het risico. Haar stelling was dat de CCMO meer dan bekwaam
is om ervoor te zorgen dat er geen vergunningen worden verleend, tenzij het
veilig genoeg is. Desgevraagd antwoordde de minister dat als een meerderheid
van de Kamer een wettelijk moratorium wil op een aantal vormen van xenotransplantatie,
dit zo geformuleerd moet worden dat dit duidelijk is voor de onderzoekers.Aan het maatschappelijk debat moeten veel mensen actief deel kunnen nemen.
De Stichting consument en biotechnologie werkt het voorstel op verzoek van
het ministerie verder uit. Daarbij wordt gedacht aan bevolkingsgroepen. Een
groep leken debatteert dan een middag aan de hand van een of twee concrete
voorbeelden. Een ander idee is publieksmiddagen of -avonden, zoals het Rathenau-instituut
wel georganiseerd heeft of scholierendebatten. De website moet ook meer interactief
worden gemaakt. Daarnaast zal een gedrukte nieuwsbrief uitgaan. Het ligt eveneens
in de bedoeling, een publieksenquête te houden in de loop of aan het
eind van dit jaar als het maatschappelijk debat wordt afgerond. Volgens een
persbericht is tweederde van de mensen tegen xenotransplantatie. Dat is echter
geen opiniepeiling. Als men ergens tegen is, is de neiging zijn stem te laten
horen iets groter dan wanneer men iets wel goed vindt.Als een patiënt die met dierlijke cellen is geïmplanteerd of
geïnjecteerd een virusziekte ontwikkelt en de dreiging bestaat dat hij
die op anderen kan overgedragen, kan de minister een aanwijzing geven. Als
een besmettelijke patiënt weigert mee te werken, kan in het kader van
de Wet infectieziekten worden opgetreden. Zo iemand kan geïsoleerd worden.
Dat geldt ook voor de contactpersonen. De ontvanger moet zich dat wel realiseren.
Bij de allereerste patiënten zou de regel moeten gelden dat het aantal
mensen met wie hij contact heeft, beperkt wordt. Dat moet goed worden doorgesproken.
De voorlichting en de begeleiding dienen goed voorbereid te worden.De minister zegde toe de vragen over de aansprakelijkheid schriftelijk
te zullen beantwoorden.Er bestaat al een kunsthart en een kunstnier, maar zij vormen nog geen
oplossing voor het tekort aan organen.Hoewel steeds gesproken wordt over het risico van een virusbesmetting
wees de minister erop dat veel honden- en kattenbezitters met virussen of
parasieten van deze dieren in hun lichaam rondlopen zonder ziek te worden.Nadere gedachtewisselingMevrouw Terpstra (VVD) was het eens met de
analyse van de minister dat er drie redenen zouden kunnen zijn voor een moratorium,
te weten een principieel bezwaar tegen het einddoel, het te grote risico en
het maatschappelijk debat dat nog gehouden moet worden. Mevrouw Terpstra had
geen principieel bezwaar tegen het einddoel. Hoewel zij het met de minister
eens was dat de risico's integer en deskundig beoordeeld worden door de CCMO,
heeft de politiek toch een eigen verantwoordelijkheid om de vraag te beantwoorden
of alles wat veilig kan, ook moet kunnen, gezien de maatschappelijke acceptatie.
De politieke verantwoordelijkheid vergt betrokken te zijn bij dat het debat
over die stap. De politiek mag niet alleen op grond van criteria voor veiligheid
en risico's de beslissing overlaten aan een buitengewoon deskundige
en integere CCMO. Het verzoek om een moratorium is geen motie van afkeuring.
Het primaat van de politiek is een eigen afweging te maken.De heer Rouvoet (RPF) vond het belangrijk
dat voor het eerst de principiële vraag wordt gesteld wat wel en wat
niet toegestaan kan worden bij xenotransplantatie. Het is daarom belangrijk
de bevolking te horen. Om die reden koos hij nu voor een moratorium, ook voor
preklinisch onderzoek. In die periode kan een maatschappelijk debat gevoerd
worden, zodat iedereen kan laten weten wat hij ervan vindt.Kan de minister zeggen of bij extracorporaal gebruik van de kunstlever
het membraan geen retrovirussen doorlaat, maar wel «gewone» virussen
die ook op een andere manier tussen mens en dier kunnen worden uitgewisseld?
Zijn de risico's daarbij te overzien en beheersbaar?Mevrouw Hermann (GroenLinks) benadrukte dat
de CCMO de risico's beoordeelt bij mensgebonden onderzoek. Voordat zij kon
zeggen een moratorium al dan niet wenselijk te achten, had zij behoefte aan
een up to date overzicht van alle standpunten en inzichten in xenotransplantatie
in brede zin. Kan de minister toezeggen een dergelijk overzicht op korte termijn
toe te sturen?Mevrouw Van Vliet (D66) stelde zich op het
standpunt dat xenotransplantatie in principe aanvaardbaar is. Voor de korte
termijn is dat nog niet aan de orde, gezien de risico's. Er is dus volgens
de CCMO sprake van een feitelijk moratorium. Vanuit dit oogpunt en gezien
de taak die de politiek de CCMO via de WMO heeft gegeven, concludeerde mevrouw
Van Vliet dat een wettelijk moratorium daarnaast overbodig is. Wel hechtte
zij eraan dat de Nederlandse wetenschappelijke wereld de vrijheid behoudt
verder te denken en aanvragen te doen. Zij vreesde dat door een moratorium
op klinisch onderzoek er een grote mate van onduidelijkheid zal ontstaan.
Dit betekent niet dat de Kamer uitgepraat is over dit onderwerp. Er komt een
maatschappelijk debat waaraan de politiek ook zal deelnemen.De heer Van der Vlies (SGP) zag wel een principieel
motief voor een moratorium. De risico's van xenotransplantatie spelen daarbij
een grote rol. Daarbij maakt het verschil of een moratorium inhoudt dat xenotransplantatie
nooit zal worden toegestaan of nu nog niet. Op deze vraag kon hij nog geen
antwoord geven. Aangezien de minister al heeft toegezegd een en ander op papier
te zetten, kan zij daarin ook de definitie van xenotransplantatie meer preciseren?
Het maakte voor hem emotioneel verschil uit of een varkenshartklep wordt geïmplanteerd
dan wel een heel varkenshart.Bij majeure beslissingen stond voor de heer Van der Vlies het primaat
van de politiek voorop, omdat de politiek maatschappelijke verantwoordelijkheid
draagt voor hetgeen in Nederland al dan niet wordt toegelaten.De heer Van der Vlies verzocht de minister de Kamer nader te informeren
over de twee protocollen voor de kunstlevers. Voordat de Kamer de zaken uit
handen geeft, wenste hij te weten of inderdaad aan alle eisen is voldaan die
de CCMO heeft genoemd in haar brief van 27 januari 2000.Mevrouw Kant (SP) wees erop dat de minister
twee redenen heeft genoemd voor een eventueel moratorium, namelijk de grote
risico's en het afwachten van een maatschappelijk debat. Deze redenen zijn
er nog steeds, zodat mevrouw Kant niet begreep waarom de minister niet zelf
tot de conclusie komt dat er een moratorium moet worden ingesteld.De politiek draagt een grote verantwoordelijkheid vanwege de risico's
voor de algemene volksgezondheid. De angst voor de gevolgen is gebaseerd op
de huidige wetenschappelijke kennis. Wil de minister daarop reageren? Mevrouw
Kant waarschuwde nogmaals voor de risico's van varkenscellen
in het menselijk lichaam in combinatie met medicijnen om afstoting te onderdrukken.
Kan de minister daar iets meer over zeggen?Mevrouw Kant was voorstander van een moratorium zowel op klinisch als
op preklinisch onderzoek. Vooral bij preklinisch onderzoek heeft de farmaceutische
industrie commerciële belangen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA) herhaalde zeer
bezorgd te zijn over de mogelijke toepassing van xenotransplantatie bij mensen.
Een moratorium is geen verbod voor eeuwig, maar een tijdelijke maatregel van
ten hoogste twee maal twee jaar. In die periode is er tijd voor bezinning
en kunnen de risico's goed bekeken worden. Gezien het feit dat aangetoond
is dat klinische toepassing van xenotransplantatie voor patiënt en volksgezondheid
grote risico's inhouden, pleitte mevrouw Ross voor een moratorium. Het primaat
ligt bij de politiek, zowel voor het instellen als het opheffen van een moratorium.
Is de minister bereid de door de overgrote meerderheid van de fracties uitgesproken
wensen te volgen en een moratorium af te kondigen?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA) verzocht
de minister in te gaan op haar vraag of er nog andere aanvragen lopen voor
klinisch onderzoek of klinische toepassing.De politiek zelf dient ook duidelijk te zijn, niet alleen jegens de samenleving,
maar ook jegens de CCMO die de aanvragen moet toetsen. De politiek heeft over
deze nieuwe ontwikkeling nog niet eerder een standpunt kunnen innemen. Mevrouw
Swildens stelde xenotransplantatie niet om principiële redenen te kunnen
afwijzen, omdat er onvoldoende kennis over bestaat. Vanwege dat gebrek aan
kennis over de risico's is een moratorium gewenst. In die tijd moet een breed
maatschappelijk debat gevoerd worden. Zij handhaafde derhalve haar verzoek
om een wettelijk moratorium op klinisch onderzoek.De minister merkte op dat Kamer en kabinet
het over xenotransplantatie meer eens zijn dan wellicht lijkt, namelijk dat
men zich de komende jaren verre moet houden van het transplanteren van dierlijke
organen of levende cellen in een mens. Om die situatie te creëren, dient
de weg van een de facto moratorium gekozen te worden. Toetsing door de CCMO
werkt als zodanig. Frankrijk en Engeland hebben voor die oplossing gekozen.
Als de Kamer toch kiest voor een wettelijk moratorium, dient zij zelf met
een voorstel te komen, omdat er verschillende reikwijdtes mogelijk zijn. De
minister wees erop dat voor een moratorium een apart wetsvoorstel nodig is,
zeker als het ook het preklinisch onderzoek betreft. Het duurt enige tijd
voordat een wetsvoorstel door Tweede en Eerste Kamer is behandeld en in die
tijd geldt het de facto moratorium van de CCMO. Naar haar stellige overtuiging
is een wettelijk moratorium niet noodzakelijk, omdat het doel dat wordt nagestreefd
hetzelfde is.De beoordeling of het membraan bij de kunstlever virussen dan wel retrovirussen
doorlaat, wilde de minister aan de CCMO overlaten. Behoudens de twee protocollen
zijn er geen andere aanvragen ingediend bij de CCMO. Men is wel wettelijk
verplicht die aanvragen in te dienen.De minister zegde toe te proberen met haar collega's het gevraagde
up to date overzicht van alle inzichten en standpunten over xenotransplantatie
tot stand te brengen.De voorzitter van de commissie,EssersDe griffier van de commissie,TeunissenXNoot1Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), Swildens-Rozendaal (PvdA),
ondervoorzitter, Bijleveld-Schouten (CDA), Middel (PvdA), Rouvoet (RPF), Oedayraj
Singh Varma (GroenLinks), Oudkerk (PvdA), Rijpstra (VVD), Lambrechts (D66),
Essers (VVD), voorzitter, Dankers (CDA), Van Vliet (D66), Van Blerck-Woerdman
(VVD), Passtoors (VVD), Eisses-Timmerman (CDA), Spoelman (PvdA), Hermann (GroenLinks),
Kant (SP), Gortzak (PvdA) Buijs (CDA), Meijer (VVD), Van der Hoek (PvdA),
Blok (VVD), Arib (PvdA) en Atsma (CDA).Plv. leden: Van 't Riet (D66), Rehwinkel (PvdA), Eurlings (CDA), Apostolou
(PvdA), Schutte (GPV), Van Gent (GroenLinks), Noorman-den Uyl (PvdA), Weekers
(VVD), Ravestein (D66), Örgü (VVD), Van de Camp (CDA), Schimmel
(D66), Terpstra (VVD), Udo (VVD), Visser-van Doorn (CDA), Smits (PvdA), Harrewijn
(GroenLinks), Marijnissen (SP), Belinfante (PvdA), Ross-van Dorp (CDA), O.P.G.
Vos (VVD), Hamer (PvdA), Cherribi (VVD), Duijkers (PvdA) en Th.A.M. Meijer
(CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26335-13.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl