Groepsgrootte in het basisonderwijs; Verslag schriftelijk overleg over de tiende voortgangsrapportage van het groot project Groepsgrootte en kwaliteit in het basisonderwijs
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25065, nr. 28

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

01-04-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

25065 nr. 28

27-03-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamI. VRAGEN EN OPMERKINGEN VANUIT DE FRACTIES1. Inleiding2. De ratio leerlingen-personeelsleden3. Peilingen van oktober en mei4. Daling groepsgroottegemiddelde in bovenbouw5. Onderzoek naar effecten van groepsgrootteverkleining6. Werkdruk7. Nieuwe functies in de onderbouw8. Accountantsrapportage9. Financieel overzicht10. Groot-project-statusII. REACTIE VAN DE MINISTER1. Inleiding2. De ratio leerlingen-personeelsleden3. Peilingen van oktober en mei4. Daling gemiddelde groepsgrootte in de bovenbouw5. Onderzoek naar effecten van groepsverkleining6. Werkdruk7. Nieuwe functies in de onderbouw8. Accountantsrapportage9. Financieel overzichtTabel Uitgaven voor het project groepsgrootte en kwaliteit 10. Groot-project-status
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25065Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 50 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 065Groepsgrootte in het basisonderwijsnr. 28VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEGVastgesteld 27 maart 2003Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen1 hebben enkele fracties de behoefte over de brief van
de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen van 24 februari 2003 inzake
de tiende voortgangsrapportage van het groot project Groepsgrootte en kwaliteit
in het basisonderwijs enkele vragen en opmerkingen aan de minister voor te
leggen. Bij brief van 26 maart 2003 heeft de minister deze beantwoord.De vragen en opmerkingen en de daarop gegeven antwoorden worden hieronder
afgedrukt.De Voorzitter van de commissie,CornieljeDe Griffier van de commissie,De Kler I. VRAGEN EN OPMERKINGEN VANUIT DE FRACTIES1. InleidingDe leden van de CDA-fractie en de PvdA-fractie hebben met belangstelling
kennisgenomen van de tiende voortgangsrapportage van het project «Groepsgrootte
en kwaliteit».De leden van de fractie Lijst Pim Fortuyn bedanken de minister voor haar
voortgangsrapportage en zijn blij dat met betrekking tot de verkleining van
de groepsgrootte sinds de invoering van het project «Groepsgrootte en
kwaliteit» de nodige resultaten zijn geboekt. Met betrekking tot de
interpretatie van die resultaten is de fractie van de LPF er echter nog niet
helemaal uit. Als het gaat om de vraag of verkleining van de groepsgrootte
inderdaad leidt tot verbetering van de kwaliteit van het onderwijs, doen de
in de voortgangsrapportage aangehaalde cijfers de nodige twijfels rijzen.Ook de leden van de fracties van D66, ChristenUnie en de SGP hebben met
interesse en belangstelling kennisgenomen van bovengenoemde voortgangsrapportage.
De leden van de SGP-fractie zijn verheugd over de vorderingen die lijken te
zijn geboekt, maar hebben voor het bepalen van een standpunt nog behoefte
aan verduidelijking op enkele onderdelen van de voortgangsrapportage. De leden
van de D66-fractie hebben eveneens enkele vragen.2. De ratio leerlingen-personeelsledenDe leden van de CDA-fractie zijn positief over de gerapporteerde vorderingen
in het project. Ook de inzet van ander personeel naast de reguliere groepsleraar
(meer handen in de klas) kan op instemming van deze leden rekenen. Uit eerder
onderzoek is gebleken dat de verhouding tussen het aantal leerlingen en het
aantal personeelsleden twee leerlingen lager ligt dan de gemiddelde groepsgrootte.
Is dat verschil ook in de periode waarop deze rapportage betrekking heeft
geconstateerd? Hoe wordt de ratio leerlingen-personeelsleden bepaald? Wordt
ook het personeel zonder lesgevende taken meegeteld? Zo ja, wat is de leerlingen-personeelsleden
als dit personeel wordt uitgesloten, zo vragen deze leden.De leden van de PvdA-fractie constateren dat in deze voortgangsrapportage
de balans wordt opgemaakt van wat de groepsgrootteverkleining ons in de afgelopen
jaren gebracht heeft. Hoewel de groepen gemiddeld wel kleiner zijn geworden,
werd er in de loop van het project vaker gekozen voor «meer handen in
de klas». Uit eerder onderzoek kwam naar voren dat de ratio leerlingen-personeelsleden
gemiddeld twee leerlingen lager ligt dan de groepsgrootte. Dit cijfer wordt
in deze voortgangsrapportage nogmaals herhaald. Is het verschil tussen de
ratio leerlingen-personeelsleden en klassenverkleining in de periode waar
deze rapportage betrekking op heeft nog steeds twee, zo willen ook de leden
van deze fractie weten. Wordt hier nog steeds onderzoek naar gedaan? Komen
hier nog nadere gegevens over?Om te kunnen beoordelen of de groepsgrootte daadwerkelijk is gedaald zouden
de leden van de fractie van D66 graag zien dat het verschil van twee leerlingen
tussen de groepsgrootte en de ratio leerlingen-personeelsleden wordt uitgesplitst.
Welk deel daarvan wordt veroorzaakt door de categorie coördinator onderbouw?
Is de minister van mening dat het redelijk is om deze inzet van het budget
mee te tellen in de ratio leerlingen-personeelsleden, zo vragen deze leden.
Ook de leden van de ChristenUnie-fractie ontvangen graag de meest
actuele gegevens met betrekking tot de ratio leerlingen-personeelsleden.De leden van de SGP-fractie vragen waarom er geen actuele gegevens zijn
opgenomen over de omvang en de samenstelling van het verschil tussen de groepsgrootte
en de ratio leerlingen-personeelsleden als indicatoren voor de beoordeling
van het project «Groepsgrootte en kwaliteit». Ook vragen zij of
alle werknemers die een taak hebben in of voor de onderbouw onder het hier
bedoelde begrip personeel vallen, dus inclusief directieleden, conciërges
en dergelijke. De leden van deze fractie stellen vast dat de minister concludeert
dat vooral grote scholen met veel leerlingen met een leerlinggewicht hebben
gekozen voor feitelijke verkleining van groepen. Zij vragen of dit per definitie
het gevolg is van het project «Groepsgrootte en kwaliteit» of
dat deze groepsgrootteverkleining ook (mede) kan worden toegeschreven aan
de gewichtenregeling.3. Peilingen van oktober en meiUit het rapport van de onderwijsinspectie valt op te maken dat de peilingen
van oktober flink verschillen van de peilingen in mei. Ieder jaar is de groepsgrootte
in oktober kleiner dan in de maand mei. Kan de minister aangeven wat volgens
haar de oorzaak hiervan is? In de bovenbouw doet zich het omgekeerde voor.
Daar is de groepsgrootte vaak (iets) groter in oktober dan in mei. Kan de
minister ook hiervan aangeven wat volgens haar de oorzaak is, zo vragen de
leden van de PvdA-fractie.Ook de leden van de LPF-fractie wijzen op het verschil tussen de gemeten
gemiddelde groepsgroottes in de peilmaanden oktober en mei van enig jaar.
Bij hoeveel scholen is er gepeild? Is hier sprake van «normale»
leerlingmutaties? Zo neen, wat is hier dan aan de hand? Heeft de minister
ook gegevens over bijvoorbeeld de maanden februari of maart, die midden in
het schooljaar liggen? Zou het zo kunnen zijn dat die gemiddelde toename van
1,8 leerling al in die maanden is gerealiseerd, zodat het eigenlijk zo is
dat een leerling de meeste tijd van het schooljaar in een klas zit die groter
is dan de minister ons rapporteert? Deelt de minister onze mening dat in dat
geval het succes van het project «Groepsgrootte en kwaliteit»
aanzienlijk minder groot is dan het zich nu laat aanzien? Deze leden vragen
of er overigens een verschil is in gepeilde groepsgrootte wanneer er bij de
peilingen geen gemiddelde cijfers, maar modale cijfers zouden worden gehanteerd.De leden van de D66-fractie vragen waarop de minister de conclusie baseert
dat de doelstelling gehaald is? Immers, als naar de mei-metingen gekeken wordt
is zelfs rekening houdend met de ratio leerlingen-personeelsleden een te hoge
gemiddelde groepsgrootte te zien (namelijk 20,9 min 2 plus 1,8 is 20,7). Als
ook nog kritisch bekeken wordt of de coördinator onderbouw wel bijdraagt
aan groepsverkleining zal de grootte nog verder oplopen.De leden van de SGP-fractie constateren eveneens dat het gemiddeld aantal
leerlingen in groepen in de onderbouw in oktober een behoorlijk verschil vertoont
ten opzichte van hetzelfde gemiddelde in mei. Kan dit verschil alleen worden
verklaard uit de instroom van leerlingen? De genoemde leden vragen of de kwantitatieve
doelstelling van het project «Groepsgrootte en kwaliteit» betrekking
heeft op de leerlingentelling in oktober, de leerlingentelling in mei of op
het jaargemiddelde. Zij vragen voorts of de bedoelde kwantitatieve doelstelling
ook is behaald als wordt uitgegaan van het jaargemiddelde. 4. Daling groepsgroottegemiddelde in bovenbouwNiet alleen in de onderbouw, ook in de bovenbouw blijkt de gemiddelde
groepsgrootte de laatste jaren te zijn afgenomen. Wat is hiervan de oorzaak?
Welke conclusies zijn hieruit te trekken als het gaat om de effectiviteit
van het beleid, zo vragen de leden van de CDA-fractie.Ook de leden van de PvdA-fractie constateren dat de oktober-peilingen
2001 en 2002 van de bovenbouw een, verhoudingsgewijs, grote daling laten zien
van 1.1 leerling. De onderwijsinspectie vermoedt dat deze daling veroorzaakt
wordt doordat scholen anticiperen op de aangekondigde maatregel om de oormerking
van de gelden die bestemd zijn voor de onderbouw op te heffen. Deelt de minister
dit vermoeden of is zij van mening dat er andere oorzaken ten grondslag liggen
aan deze daling? Naast de sterke daling die zich voordeed in de bovenbouw
van oktober 2001 naar oktober 2002, is er eigenlijk al vanaf oktober 1999
sprake van een daling in de groepsgrootte. Kan de minister aangeven wat de
oorzaak van deze daling is?De leden van de fracties van D66, ChristenUnie en SGP willen eveneens
weten hoe verklaard kan worden dat het verschil tussen de gemiddelde groepsgrootte
in de onderbouw en de bovenbouw vanaf 2000 kleiner wordt. Welke factoren
veroorzaken de daling van de groepsgrootte in de bovenbouw de laatste jaren?
De leden van de D66-ractie vragen of het gezien deze trend wel nodig is om
de wet op het primair onderwijs zodanig aan te passen dat scholen het geld
voor de groepsverkleining ook in de bovenbouw kunnen inzetten. De leden van
de fractie van de ChristenUnie vragen hoe het kan dat de groepsgrootte in
de bovenbouw op 1 oktober 2002 harder is gedaald ten opzichte van het jaar
daarvoor dan de groepsgrootte in de onderbouw in dezelfde periode. Wat zegt
dit over de effectiviteit van het beleid? De leden van de SGP-fractie vragen
in hoeverre de daling van het aantal leerlingen per groep in de onderbouw
gezien kan worden als resultaat van het project «Groepsgrootte en kwaliteit».5. Onderzoek naar effecten van groepsgrootteverkleiningNaar aanleiding van de uitkomsten van een promotieonderzoek in 2002 is
er verwarring ontstaan over de effecten van groepsgrootteverkleining op de
kwaliteit van het onderwijs. Onder auspiciën van NWO (Nederlandse organisatie
voor wetenschappelijk onderzoek) is inmiddels een onderzoek gestart naar de
effecten van de groepsverkleining op de kwaliteit van het onderwijs. De leden
van de CDA-fractie spreken hun waardering uit over dit onderzoek. In het kader
van het Landelijk kwaliteitsbeleid is onderzoek gedaan naar het gebruik van
leerlingvolgsystemen (LVS) in het onderwijs. Uit dat onderzoek blijkt dat
vrijwel alle scholen een administratie voeren van de vorderingen van hun leerlingen.
De aan het woord zijnde leden vragen of de beschikbare informatie van de LVS
over vorderingen van leerlingen worden gebruikt in de onderzoeken naar het
effect van de groepsverkleining op de kwaliteit van het onderwijs.De leden van de LPF-fractie wijzen op het kritische promotieonderzoek
van de heer Levin, die de bevindingen uit het gegevensonderzoek van de onderzoekers
Bosker en Hox uit 1996 in twijfel trekt. De minister schrijft dat deze laatste
onderzoekers bij hun conclusies blijven. De aan het woord zijnde leden vinden
dat niet vreemd, dat zouden de meeste onderzoekers namelijk doen. Blijft het
voor de minister nu bij deze standvastigheid van de twee laatstgenoemde onderzoekers,
of gaat zij het onderzoek van de heer Levin nog eens goed bestuderen? Daarnaast willen de leden van deze fractie van de minister weten of zij,
indien uit het aangekondigde vervolgonderzoek van o.a. NWO en OCTO mocht blijken
dat groepsgrootteverkleining geen positief effect heeft op de kwaliteit van
het onderwijs, hier dan ook de conclusie uit wil trekken dat het project «Groepsgrootte
en kwaliteit» dus is mislukt en dat dit project dan ook geen doorgang
meer moet vinden? Het project kost namelijk nogal veel geld en als de werking
ervan omstreden is, kan het geld wellicht aan andere belangrijke onderwijszaken
besteed worden, zo stellen deze leden.De leden van de D66-fractie vragen de minister om een overzicht te geven
van de onderzoeken die er de afgelopen tijd in Nederland verschenen zijn naar
klassenverkleining en schoolverkleining. Is hier sprake van tegenstrijdige
conclusies? Zij vragen wat is de mening van de minister is over het effect
van schaalverkleining op leerprestaties, welzijn van leraar en leerling en
veiligheid op school. Wat zal het effect van het verminderen van het budget
voor de onderbouw zijn? De voornoemde leden vragen of de minister onderkent
dat het risico bestaat dat door het vrijgeven van het budget voor de onder-
èn bovenbouw zonder extra geld, de groepsgrootte in de onderbouw opnieuw
zal oplopen. Op welke wijze gaat de minister dit in de gaten houden? Is het
niet logischer om het «groot project» te laten doorlopen totdat
de effecten van het vrijlaten van het budget duidelijk zijn, zo vragen deze
leden.Ook de fractieleden van de SGP hebben kennisgenomen van de uiteenlopende
opvattingen van enkele deskundigen over de relatie tussen de verkleining van
de gemiddelde groepsgrootte en de kwaliteit van het onderwijs. Zij vragen
of in de onderzoeken van de betreffende deskundigen sprake is van een uniform
kwaliteitsbegrip en in hoeverre naar het oordeel van de minister de onderzoeksdiscipline
een rol speelt bij de beoordeling van het beleid inzake de verkleining van
de groepsgrootte in de onderbouw. Voorts vragen de leden van deze fractie
wat de minister in het kader van de groepsgrootteverkleining verstaat onder
de kwaliteit van het onderwijsproces en aan welke disciplinaire invalshoek
zij in het verlengde daarvan de meeste waarde hecht.6. WerkdrukDe leden van de CDA-fractie wijzen erop dat zij eerder vragen hebben gesteld
over invloed van groepsgrootteverkleining op de werkdrukverdeling tussen de
onderbouw- en bovenbouwleraren. In hoeverre is er sprake van een aantoonbaar
effect van de groepsgrootteverkleining op de werkdruk, zo vragen zij.De leden van de SGP-fractie delen de mening van de minister dat door de
verkleining van groepen de werkdruk kan verminderen en er zodoende een bijdrage
kan worden geleverd aan de aantrekkelijkheid van het beroep. Zij vragen of
de minister van mening is dat dit effect van de groepsgrootteverkleining per
saldo opweegt tegen de toename van het aantal vacatures en het daaraan verbonden
tekort aan leerkrachten. Is de minister van mening dat het achteraf bezien
beter zou zijn geweest om de uitrol van het project «Groepsgrootte en
kwaliteit» op een gegeven moment te temperen en meer over de tijd te
spreiden, ten einde het aantal niet te vervullen vacatures zo beperkt mogelijk
te houden?7. Nieuwe functies in de onderbouwDe leden van de SGP-fractie stellen vast dat er in de afgelopen jaren
diverse nieuwe functies in (de onderbouw van) het primair onderwijs zijn onstaan,
zoals de klassenassistent, de onderwijsassistent en de lerarenondersteuner.
Zij constateren dat voor deze functies (begrijpelijkerwijs) minder bekwaamheidseisen
worden gesteld en dat daarom in deze functies altijd moet worden gewerkt onder
de verantwoordelijkheid en begeleiding van een bevoegde leerkracht. Regelmatig
komen de genoemde leden in aanraking met de situatie dat personen in ondersteundende
onderwijsfuncties niet de capaciteit hebben om een volwaardige opleiding aan
een PABO af te ronden, maar zeer geschikt worden geacht en gemotiveerd zijn
om onder eigen verantwoordelijkheid werkzaam te zijn in de onderbouw. Is de
minister bereid om de wenselijkheid van een bevoegdheidsvariant in deze zin,
vergelijkbaar met de voormalige opleiding voor kleuterleidsters, te overwegen,
zo vragen deze leden.8. AccountantsrapportageDe leden van de fracties van CDA, D66 en SGP constateren dat in het rapport
van de departementale accountantsdienst alleen wordt ingegaan op de kwaliteit
van de financiële informatie, terwijl het ook tot de taak van deze dienst
behoort om een oordeel te geven over de kwaliteit van de niet-financiële
informatie. Waarom ontbreekt een oordeel van de departementale accountantsdienst
over de niet-financiële informatie en kan dit alsnog worden verstrekt,
zo vragen deze leden.9. Financieel overzichtIn het financieel overzicht dat onderdeel uitmaakt van de voortgangsrapportage
worden de geraamde uitgaven voor 2003 tot 2007 vermeld. Het wordt de leden
van de CDA-fractie echter niet geheel duidelijk hoeveel geld er jaarlijks
in de periode 2003–2007 aan groepsverkleining wordt uitgegeven. Kan
de minister hier een eenduidige antwoord op geven en tevens aangeven hoe dit
bedrag is opgebouwd? In het financieel overzicht worden onder meer uitgaven
ten behoeve van huisvesting weergegeven. Heeft de minister inzicht in de vraag
of deze gelden daadwerkelijk in huisvesting worden geïnvesteerd? Bereiken
de minister hierover geluiden uit het veld, zo willen de leden van deze fractie
weten.Ook de leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat er nog enige onduidelijkheid
bestaat op het gebied van de financiën. Op pagina 8 van de voortgangsrapportage
staat een financieel overzicht van de tot en met 2002 gerealiseerde en vanaf 2003
geraamde uitgaven voor klassenverkleining. Allereerst stelt de tabel dat de
geraamde uitgaven vanaf 2002 € 531 mln. bedragen. Echter, in
de toelichting wordt het bedrag van € 613 mln. genoemd. Kan de minister
aangeven welk bedrag het juiste bedrag is en kan de minister aangeven hoeveel
geld er jaarlijks in de jaren van 2003 tot en met 2007 aan klassenverkleining
zal worden uitgegeven, zo vragen ook deze leden.In aanvulling op bovenstaande vragen willen de leden van de LPF-fractie
weten wat, behalve de stijging van de leerlingenaantallen, de «autonome
ontwikkelingen» zijn, waar de minister over spreekt? Als het bijvoorbeeld
gaat om huisvesting blijven de gebudgetteerde bedragen hetzelfde. Is het niet
denkbaar, gezien de voorspelde stijging van de leerlingenaantallen, dat ook
daar meer geld naartoe moet? Waardoor komt het dat zich in 2002 opeens een
verschil van 44 miljoen euro openbaart? In voorgaande jaren bedragen de tekorten
hooguit 9 miljoen euro.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen welk bedrag er vanaf 2002
is geraamd voor de klassenverkleining. Hoe is dat bedrag opgebouwd, zo willen
zij weten. 10. Groot-project-statusMet betrekking tot de suggestie van de regering om de groot-project-status
van klassenverkleining te beëindigen, geven de leden van de CDA-fractie
aan zich hierover niet eerder uit te willen spreken dan na afronding van de
behandeling van het wetsvoorstel afschaffing van de bestedingsverplichting
ten aanzien van de formatie ten behoeve van het onderwijs aan leerlingen van
4 t/m 7 jaar (Kamerstuk 28 729).II. REACTIE VAN DE MINISTER1. InleidingDe minister dankt de diverse fracties voor hun inbreng in dit schriftelijk
overleg. De fracties tonen zich in het algemeen verheugd over de bereikte
resultaten, maar merken op dat de tiende voortgangsrapportage nog een aantal
vragen oproept. In het onderstaande zal op deze vragen een antwoord gegeven
worden.2. De ratio leerlingen-personeelsledenDiverse fracties (CDA, ChristenUnie, D66 en SGP) hebben vragen gesteld
over het verschil tussen de gemiddelde groepsgrootte en het aantal leerlingen
per personeelslid (ratio leerlingen-personeelsleden). Met name blijkt uit
de vragen een behoefte aan recente gegevens hierover. Het meest recente onderzoek
hiernaar dateert echter van twee jaar geleden. Dit onderzoek, uitgevoerd door
het Onderzoekscentrum voor Toegepaste Onderwijskunde van de Universiteit Twente
(OCTO), wees uit dat het aantal leerlingen per personeelslid dat actief is
in de groep gemiddeld twee leerlingen lager ligt dan de gemiddelde groepsgrootte.
In de komende jaren vinden in het onderzoek naar de effecten van de formatie-inzet
in de onderbouw nieuwe metingen plaats naar de groepsgrootte en de ratio leerlingen-personeelsleden.
Gezien de toegenomen inzet van onderwijsassistenten is de verwachting dat
de ratio leerlingen-personeelsleden op dit moment meer dan twee leerlingen
lager is dan de gemiddelde groepsgrootte. De Tweede Kamer zal over de eerste
metingen in dit onderzoek eind 2003 worden geïnformeerd.De leden van de fracties van CDA, D66 en SGP informeren naar de mate waarin
een coördinator onderbouw (of meer in het algemeen personeel zonder lesgevende
taken) meetelt in de ratio leerlingen-personeelsleden. In het onderzoek dat
door het OCTO is uitgevoerd naar de ratio leerlingen-personeelsleden zijn
personen meegenomen die betrokken zijn bij het onderwijs in de groep. Om de
ratio vast te stellen, is op twee dagen in de week genoteerd wie er op welk
tijdstip betrokken zijn bij het onderwijs in de groep (groepsleerkrachten,
onderwijsassistenten, leraren-in-opleiding, NT2-leerkrachten, OALT-leerkrachten,
remedial teachers of anderen). Hoewel scholen ook coördinatoren voor
de onderbouw kunnen inzetten, zijn deze bij de berekening van de ratio leerlingen-personeelsleden
niet meegenomen als zij niet daadwerkelijk in de groep actief zijn.De leden van de fractie van SGP informeren in dit verband naar de oorzaken
voor de kleinere groepsgrootte bij grote scholen met veel leerlingen met een
leerlinggewicht. De gemiddelde groepsgrootte ligt op (zowel grote als kleine)
scholen met veel leerlingen met een gewicht lager doordat deze scholen ook
de gewichtenmiddelen (voor een deel) inzetten om de groepen kleiner te maken. 3. Peilingen van oktober en meiDe fracties van de PvdA, de LPF, D66 en de SGP hebben vragen gesteld over
het verschil tussen de gemiddelde groepsgrootte aan het begin van het schooljaar
en aan het eind. In Nederland is het gebruikelijk dat kinderen vanaf de eerste
maand volgend op hun vierde verjaardag de basisschool bezoeken. Dat betekent
dat er gedurende het schooljaar een vrij constante instroom van leerlingen
is. Het formatiebudget voor de scholen wordt per schooljaar vastgesteld, en
verschilt dus niet tussen het begin en het einde van het schooljaar. Daardoor
zijn de groepen in het begin van het schooljaar gemiddeld kleiner dan aan
het eind.In dit verband stelde de LPF-fractie de vraag of het gebruik van modale
cijfers tot andere uitkomsten leidt dan het gebruik van gemiddelde cijfers.
Dat is niet het geval. Voor de meest recente peiling (1 oktober 2002) zijn
de cijfers als volgt: de gemiddelde groepsgrootte in de onderbouw bedraagt
20,9 en de modus (de meest voorkomende groepsgrootte) is 21. Ook de mediaan
(de middelste van alle voorkomende groepsgroottes) is 21. In de bovenbouw
ligt het gemiddelde op 23,7, de modus op 24 en de mediaan op 23.D66 en SGP informeren verder of – gezien de gemiddelde groepsgrootte
in de onderbouw in mei 2002 – de doelstelling van het project is gehaald.
In de tiende voortgangsrapportage Groepsgrootte is aangegeven dat de doelstelling
aan het begin van het schooljaar is gehaald. Gegevens over de gemiddelde groepsgrootte
in mei 2003 (na de vierde stap) moeten aangeven of de doelstelling ook aan
het eind van het jaar is gerealiseerd. Zowel in het onderzoek van de Inspectie
van het Onderwijs (waarover in het Onderwijsverslag over 2003 zal worden gerapporteerd)
als in het onderzoek van het OCTO komt informatie beschikbaar over de groepsgrootte
in mei 2003.4. Daling gemiddelde groepsgrootte in de bovenbouwDe leden van CDA, PvdA, D66, ChristenUnie, SGP en D66 merken op dat de
gemiddelde groepsgrootte in de bovenbouw afgenomen is. Zij vragen naar de
oorzaak van de daling van de gemiddelde groepsgrootte in de bovenbouw. In
de bovenbouw is door het jaar heen geen structurele instroom van nieuwe leerlingen.
Wel kunnen leerlingen door vertrek naar het speciaal basisonderwijs en speciaal
onderwijs tussentijds uitstromen. Een lagere gemiddelde groepsgrootte in de
bovenbouw aan het eind van het schooljaar wordt hierdoor verklaard.Verder vragen de leden van de fractie van de PvdA of de regering ook van
mening is dat scholen anticiperen op de aangekondigde afschaffing van de oormerking
van de middelen voor de onderbouw. Uit onderzoek van de departementale accountantsdienst
over het schooljaar 2001/2002 blijkt dat scholen vrijwel alle formatie juist
inzetten. Gebleken is dat 99,66 % van de onderbouwformatie wordt ingezet voor
het onderwijs aan 4 tot en met 7-jarigen. Het is dus onwaarschijnlijk dat
scholen middelen uit de onderbouw benut hebben om de groepen in de bovenbouw
te verkleinen. Wel is mogelijk dat scholen alles in het werk stellen om de
relatief kleine groepen uit de onderbouw bij de overgang van groep 4 naar
groep 5 in dezelfde samenstelling bijeen te houden. Denkbaar is dat scholen
een groter deel van de gewichtenmiddelen inzetten voor groepsverkleining in
de bovenbouw. Er zijn echter geen onderzoeksgegevens hierover beschikbaar.De leden van de fractie van D66 vragen of het gezien de trend van daling
van de gemiddelde groepsgrootte in de bovenbouw wel nodig is om de wet op
het primair onderwijs zodanig aan te passen dat scholen het geld voor groepsverkleining
ook in de bovenbouw kunnen inzetten. De inzet van gewichtenmiddelen
(een mogelijke oorzaak voor daling van de gemiddelde groepsgrootte in de bovenbouw)
is uiteraard niet voor alle scholen beschikbaar. Met de wijziging van de wet
wordt het ook voor andere scholen mogelijk, indien daar aanleiding toe is,
in de bovenbouw meer personeel in te zetten.5. Onderzoek naar effecten van groepsverkleiningDe leden van de fractie van CDA, PvdA, LPF, D66, en SGP stellen vragen
over de effecten van groepsverkleining. De leden van de fractie van D66 vragen
in dit verband expliciet naar een overzicht van onderzoeken die de afgelopen
tijd in Nederland zijn verschenen en of er sprake is van tegenstrijdige conclusies.Overzicht van recent onderzoek:1. S. Doolaard e.a., Organisatie en vormgeving van het onderwijs in de
onderbouw, Universiteit Twente, OCTO, 20002. S. Doolaard e.a., Organisatie en vormgeving van het onderwijs in de
onderbouw, vervolg en vooruitblik, Universiteit Twente, OCTO, 20013. Inspectie van het onderwijs, Groepsgrootte en personele inzet in de
onderbouw van het basisonderwijs in de periode 1994 – 2000, Utrecht,
Inspectierapport nr. 2001–34. CPB, Pijlers onder de kenniseconomie. Opties voor institutionele vernieuwing,
Den Haag, 20025. J.D. Levin, Essays in the Economics of Education, Universiteit van
Amsterdam, 2002 (proefschrift)6. Inspectie van het onderwijs, Groepsgrootte, personele inzet en onderwijskwaliteit
in de onderbouw van het basisonderwijs 2002, Utrecht, Inspectierapport 2003–2De diverse onderzoeken lijken inderdaad tot tegenstrijdige conclusies
te komen. Voor een deel heeft dat te maken met een verschillende interpretatie
omtrent het doel van de groepsverkleining. De groepsverkleining heeft verschillende
doelstellingen: het verbeteren van de kwaliteit van het onderwijsproces, het
verhogen van de leerprestaties van de leerlingen en het verlagen van de werkdruk
van de leerkrachten.Bij de kwaliteit van het onderwijsproces gaat het om het afstemmen van
het onderwijs op de verschillen tussen leerlingen. Uit het beschikbare onderzoek
blijkt dat de kwaliteit van het onderwijsproces is verbeterd; leerlingen die
extra aandacht nodig hebben (zwakke en goede leerlingen), krijgen dat nu ook
vaker.Over het effect van de groepsverkleining op de leerprestaties is minder
eenduidigheid. Levin komt in zijn proefschrift tot de conclusie dat het verkleinen
van groepen niet leidt tot betere prestaties van leerlingen, terwijl Bosker
en Hox (voor de Commissie die adviseerde over groepsgrootte) in 1996 met dezelfde
gegevens tot een positieve conclusie kwamen. Bosker meldt in een reactie op
het proefschrift dat hij bij zijn eerdere conclusie blijft. In de eerste plaats
concentreert Levin zich op de groepen 4, 6 en 8, terwijl groepsverkleining
betrekking heeft op de groepen 1, 2, 3 en 4. In de tweede plaats heeft Levin
op een andere manier geanalyseerd.Al deze onderzoekers baseren hun berekeningen op oude gegevens. Er zijn
nog geen studies beschikbaar naar het effect van de nu in ons land doorgevoerde
groepsverkleining op de leerresultaten. Vorig jaar heeft NWO opdracht gegeven
hiernaar onderzoek te doen. Dit onderzoek heeft een looptijd van 3,5 jaar.
De eerste tussenrapportage verschijnt in december van dit jaar. Bij dit onderzoek
worden metingen uitgevoerd naar de prestaties van leerlingen. Hiervoor kan
geen gebruik worden gemaakt van leerlingvolgsystemen, zoals de leden van de
CDA-fractie suggereren. Leerlingvolgsystemen zijn toegespitst
op het volgen van de vorderingen van leerlingen binnen de school. Deze systemen
zijn onderling onvoldoende vergelijkbaar om landelijke onderzoeksvragen mee
te beantwoorden.Groepsverkleining levert ook een belangrijke bijdrage aan het verlagen
van de werkdruk van de leerkrachten (zie hierover meer in het vervolg van
deze inbreng). Bovendien heeft het als belangrijk neveneffect dat de aantrekkelijkheid
van het beroep van leerkracht in het basisonderwijs is verbeterd.De fractie van de LPF stelt de vraag of het geld voor groepsverkleining
niet beter aan andere zaken uitgegeven kan worden als blijkt uit het thans
lopende onderzoek in opdracht van NWO dat groepsverkleining geen positief
effect heeft op de kwaliteit van het onderwijs. Hoewel er nog geen recente
indicaties zijn voor een positief effect van de groepsverkleining op de leerresultaten,
zijn er al wel duidelijke indicaties voor een positief effect op de kwaliteit
van het onderwijsproces. Ook geldt dat met de verworvenheden van de groepsverkleining
een belangrijke stap gezet kan worden naar andere vormen van het organiseren
van onderwijs. Door de groepsverkleining is ruimte ontstaan voor functie-
en taakdifferentiatie, zoals die ook in projecten als Team Onderwijs op Maat
worden uitgewerkt. Verder is het effect op het welbevinden en de werkdruk
van leraren, respectievelijk de aantrekkelijkheid van het beroep een belangrijke
reden om de investeringen in groepsverkleining overeind te houden.De leden van de fractie van D66 vragen of bij het vrijgeven van het budget
voor de onder- of bovenbouw zonder extra geld de groepsgrootte in de onderbouw
niet opnieuw zal oplopen. Door de berekening van personeelsformatie voor de
onderbouw niet te wijzigen, geeft de regering uitdrukking aan het belang dat
zij hecht aan het onderwijs aan jonge kinderen. De wijziging van de wet is
bedoeld om scholen in de gelegenheid te stellen een keuze te maken voor inzet
van (een deel van de) middelen in de bovenbouw indien daar aanleiding toe
is. Scholen maken daarin zelf een afweging. De Inspectie van het Onderwijs
zal in de komende jaren de gemiddelde groepsgrootte blijven onderzoeken, als
ook de inzet van de personeelsformatie.6. WerkdrukDe leden van de fracties van CDA en SGP stellen vragen over de relatie
werkdruk en groepsverkleining. Uit onderzoek van het Onderzoekscentrum Toegepaste
Onderwijskunde (OCTO) uit 2001 en 2002 blijkt vergroting van het welzijn van
leraren een belangrijk neveneffect te zijn van kleinere groepen of meer handen
in de klas. Omgekeerd geven leraren in de bovenbouw aan niet hetzelfde niveau
van zorg aan te kunnen bieden als hun collega's in de onderbouw. Sommige leraren
uit de bovenbouw willen wel weer eens een onderbouwgroep draaien.De SGP vraagt of het effect van de groepsverkleining in termen van personeelsvoorziening
(het aantal vacatures) opweegt tegen de voordelen van het vergroten van de
aantrekkelijkheid van het beroep. Uit de belronde bij de start van het schooljaar
2002–2003 (F. Berndsen e.a. Regioplan; september 2002) blijkt dat het
aantal vacatures voor leraren in het primair onderwijs ongeveer vergelijkbaar
is met het aantal bij de start van schooljaar 2001–2002.Met het oog op de laatste tranche groepsgrootte (wat voor een gemiddelde
school neerkomt op de groei van de formatie met 5%) was een toename te verwachten.
Scholen kiezen kennelijk steeds meer voor een andere invulling (meer onderwijsondersteunend
personeel). Ook de toename van de belangstelling voor de opleiding
leraar basisonderwijs stemt tot tevredenheid.7. Nieuwe functies in de onderbouwLeden van de fracties van de SGP vragen of gezien het ontstaan van nieuwe
functies in het primair onderwijs de minister bereid is om een bevoegdheidsvariant
te overwegen vergelijkbaar met de voormalige opleiding kleuterleidsters.Steeds meer scholen voor primair onderwijs werken met een divers samengesteld
team. Om onderwijs-op-maat voor leerlingen waar te maken zijn naast leraren
(en ander hoger opgeleid personeel) onderwijsondersteuners betrokken bij het
primaire proces. Deze klassenassistenten, onderwijsassistenten en lerarenondersteuners
(op mbo-niveau) werken onder verantwoordelijkheid van een leraar. Onder «verantwoordelijkheid
van» sluit niet uit dat sommige werkzaamheden die zijn belegd bij het
onderwijsondersteunend personeel zelfstandig worden uitgevoerd. Scholen hebben
hun eigen verantwoordelijkheid als het gaat om het voeren van integraal personeelsbeleid
en de invulling van de formatie. De schoolontwikkeling en schoolorganisatie
bepalen in hoge mate op welke wijze het personeelsbeleid wordt ingevuld.Daarbij geldt als uitgangspunt dat voor de leraarsfunctie een opleiding
in het hoger onderwijs vereist is. Ik ben, mede gezien de waarborging van
de kwaliteit van het onderwijs en de brede inzetbaarheid van de leraar, niet
voornemens hiervan af te wijken. Scholen beschikken mijns inziens over voldoende
mogelijkheden om personeel op mbo-niveau een passende functie te bieden. Onderwijsondersteunend
personeel dat niet de capaciteiten of de wens heeft om door te groeien naar
de leraarsfunctie kan zich in zijn huidige (of een vergelijkbare) functie
professionaliseren.8. AccountantsrapportageDe fracties van CDA, D66 en SGP vragen de regering waarom de departementale
accountantsdienst alleen een oordeel geeft over de financiële informatie
en niet over de niet-financiële informatie. De leden van de SGP-fractie
koppelen hieraan de vraag of dat oordeel alsnog kan worden verstrekt.Alleen in 1997 heeft de departementale accountantsdienst een breed oordeel
gegeven over alle verschafte informatie en over de toereikendheid van de beleidsorganisatie.
De dienst geeft sinds 1998 alleen oordelen over de mate waarin scholen de
geoormerkte formatie correct inzetten. De Tweede Kamer is hier stilzwijgend
mee akkoord gegaan: er zijn al die jaren geen vragen of opmerkingen over naar
voren gebracht door de leden van de Tweede Kamer.Op de vraag van de fractie van de SGP om alsnog een beoordeling te geven
van de niet-financiële informatie, verwijs ik naar het onderzoek dat
in het afgelopen jaar is uitgevoerd door de Algemene Rekenkamer naar de informatievoorziening
bij alle grote projecten. Het rapport van de Algemene Rekenkamer is de Tweede
Kamer op 29 oktober 2002 aangeboden (TK, 2002–2003, 28 645, nrs.
1–2). De Algemene Rekenkamer oordeelde dat de informatie die in het
kader van het project Groepsgrootte en Kwaliteit is verstrekt, van een voldoende
niveau is. Wel heeft de Algemene Rekenkamer enkele kritische opmerkingen gemaakt
over de interne procedures die het ministerie hanteert om te waarborgen dat
die informatie van voldoende niveau blijft. Op grond van de bevindingen van
de Algemene Rekenkamer heb ik opdracht gegeven om de nieuwe procedureregeling
voor grote projecten te vertalen in een interne richtlijn, die moet garanderen
dat de informatievoorziening rond grote projecten te allen tijde op orde is
en blijft. 9. Financieel overzichtDoor de fracties van CDA, PvdA, LPF en ChristenUnie zijn vragen gesteld
bij de tabel met het financiële overzicht in de tiende voortgangsrapportage.De bedragen genoemd bij «raming» in het overzicht vanaf 2003
(steeds 531 miljoen euro) is het totaal van de bedragen zoals opgenomen in
de oorspronkelijke ramingen, te weten: € 123 miljoen (f 270
miljoen) voor de eerste stap in 1997 en € 408 miljoen (f 900
miljoen) voor het totaal van de vervolgstappen in 2000, 2001 en 2002. Daarbij
is gerekend met het toenmalige loon- en prijspeil, en met een constant leerlingaantal.
De bedragen genoemd bij «totaal» in het overzicht vanaf 2003
(€ 636 miljoen oplopend tot € 663 miljoen) geven de huidige
raming aan, gebaseerd op loonen prijsniveau 2002 en op de meerjarige leerlingaantallen
uit begroting 2003.Tot mijn spijt zijn in de toelichting bij de tabel abusievelijk verkeerde
bedragen genoemd (613 miljoen euro moet zijn 636 miljoen, en 639 miljoen euro
moet zijn 663 miljoen).De fractie van het CDA informeert voorts naar het feitelijke gebruik van
huisvestingsgelden. Sinds de decentralisatie van de onderwijshuisvesting worden
de gemeenten periodiek bevraagd over de gevolgen van deze operatie. Uit de
monitor over de afgelopen jaren blijkt dat de gemeenten in totaal ongeveer
evenveel uitgeven aan de onderwijshuisvesting als er via het gemeentefonds
binnenkomt.Op dit moment vindt er een bevraging plaats over het jaar 2002. De rapportage
hierover verwacht ik in september aan de Kamer te kunnen aanbieden.Tegelijkertijd bied ik u dan nog een rapportage aan. Het betreft hier
een onderzoek onder een representatief aantal gemeenten naar het vastgestelde
huisvestingsprogramma. Hierop staat een overzicht van de door de gemeente
uit te voeren werkzaamheden (nieuwbouw, uitbreiding, onderhoud en dergelijke)
en de prioriteiten die daarbij worden gesteld.In aanvulling op bovenstaande vragen willen de leden van de LPF-fractie
weten waarom gegeven de autonome ontwikkelingen de gebudgetteerde bedragen
voor huisvesting hetzelfde blijven. Is het niet denkbaar, gezien de voorspelde
stijging van de leerlingenaantallen, dat ook daar meer geld naartoe moet?In 1998 is een bedrag voor de huisvesting bepaald. Dit bedrag is toegevoegd
aan het gemeentefonds. Immers, de verantwoordelijkheid voor de huisvesting
voor scholen in het primair en voortgezet onderwijs berust sinds 1997 bij
de gemeenten.De in de tabel opgenomen bedragen voor huisvesting blijven gedurende de
jaren hetzelfde. Het gaat hierbij om het oorspronkelijk aan het gemeentefonds
toegevoegde bedrag.Als het gaat om autonome ontwikkelingen (in casu leerlingontwikkelingen
en loon- en prijsontwikkelingen) kent het gemeentefonds een eigen dynamiek
via het accres.De leden van de CDA-fractie en van de fractie van de Christenunie vragen
hoeveel geld er jaarlijks in de periode 2003–2007 aan groepsverkleining
wordt uitgegeven, en hoe dit bedrag is opgebouwd.Zoals in de tabel is aangegeven zijn de kosten voor het project groepsgrootte
en kwaliteit in de periode 2003 – 2007 als volgt opgebouwd (bedragen
x € 1 miljoen): Tabel Uitgaven voor het project groepsgrootte en kwaliteit  2003200420052 0062007 Personele kosten495501508516520Nascholing34444 Materiële instandhouding3637373838 Flankerend beleid33333Huisvesting9898989898      Totaal636642650658663De post personele kosten bestaat uit de extra formatie die aan de scholen
wordt verstrekt ten gevolge van de aanpassingen in het formatiebesluit.De post nascholing bestaat uit de verhoging van het nascholingsbudget
die samenhangt met de extra formatie, en de post materiële instandhouding
bestaat uit de extra groepsgebonden vergoeding die scholen ontvangen ten gevolge
van het aantal extra groepen in de onderbouw.De post flankerend beleid bestaat grotendeels uit een bijdrage aan de
kosten voor het beleid ter bestrijding van het personeelstekort in het primair
onderwijs.De post «huisvesting» bestaat uit de oorspronkelijke toevoeging
aan het gemeentefonds.De leden van de LPF-fractie vragen wat, behalve de stijging van de leerlingaantallen,
bedoeld wordt met de autonome ontwikkelingen die leiden tot een stijging van
de uitgaven ten opzichte van het jaar 2002.Tevens vragen de leden van de LPF-fractie waarom het verschil tussen raming
en realisatie in 2002 zo toeneemt.Naast de oplopende leerlingaantallen, wordt de stijging van de uitgaven
in de periode 2003 – 2007 t.o.v. de uitgaven in 2002 veroorzaakt door:• Het feit dat de laatste stap groepsgrootte per 01-08-2002 is ingegaan,
en derhalve in de uitgaven over het kalenderjaar 2002 slechts voor 5/12-deel
effect heeft, en in de jaren daarna voor 12/12-deel effect heeft;• Het feit dat de uitgaven voor kalenderjaar 2002 gebaseerd zijn
op de gemiddelde loonkosten 2002, en de uitgaven voor 2003–2007 zijn
gebaseerd op de hogere loonkosten ultimo 2002.In tabel 1 van de tiende voortgangsrapportage is onderin aangegeven wat
het verschil is tussen de oorspronkelijke raming en de realisatie.Omdat in de oorspronkelijke raming van een constant loon- en prijsniveau
is uitgegaan, en de loonontwikkeling van jaar op jaar toeneemt, zal dit een
oplopend tekort veroorzaken. Die oploop is in de opgenomen verschillen voor
de jaren 2000 tot en met 2002 niet goed zichtbaar omdat het oorspronkelijke
budget voor die jaren te ruim was bemeten, en de tekorten ten gevolge van
de loonontwikkeling zo getemperd worden.10. Groot-project-statusDe fractie van het CDA geeft aan de beëindiging van de groot-project-status
te willen laten afhangen van de behandeling van het wetsvoorstel afschaffing
van de bestedingsverplichting ten aanzien van de formatie ten behoeve van
het onderwijs aan leerlingen van 4 tot en met 7 jaar. Het oordeel over beëindiging
van grote projecten is aan de Kamer. Ik wijs er wel op dat in financiële
zin het project afgerond is: de laatste stap in de investeringen heeft plaatsgehad.
Beëindiging van de groot-project-status betekent niet dat er over de
effecten van de groepsverkleining niet meer gerapporteerd wordt. Zowel in
het Onderwijsverslag als in het departementaal jaarverslag zal de komende
jaren informatie over deze effecten opgenomen worden. XNoot1Samenstelling: Leden: Van Nieuwenhoven (PvdA), Van de Camp (CDA), Cornielje
(VVD), voorzitter, Atsma (CDA), Hamer (PvdA), Karimi (GL), Van Bommel (SP),
Vendrik (GL), Mosterd (CDA), Slob (CU), Vergeer-Mudde (SP), Van Bochove (CDA),
Tichelaar (PvdA), Joldersma (CDA), Hessels (CDA), De Vries (CDA), Aptroot
(VVD), Smeets (PvdA), Eijsink (PvdA), Leerdam, MFA (PvdA), ondervoorzitter,
Nijs (VVD), Van der Laan (D66), Rutte (VVD), Van Miltenburg (VVD), Kraneveldt
(LPF), Hermans (LPF) en Van Dam (PvdA).Plv. leden: Kruijsen (PvdA), Ferrier (CDA), Rijpstra (VVD), Van der Knaap
(CDA), Boelhouwer (PvdA), Halsema (GL), Lazrak (SP), Tonkens (GL), Van Oerle-van
der Horst (CDA), Van der Vlies (SGP), Kant (SP), Wijn (CDA), Dijksma (PvdA),
Van Haersma Buma (CDA), Van der Hoeven (CDA), Sterk (CDA), De Vries (VVD),
Verbeet (PvdA), Arib (PvdA), Stuurman (PvdA), De Grave (VVD), Van der Ham
(D66), Örgü (VVD), Van Beek (VVD), Varela (LPF), Nawijn (LPF) en
Adelmund (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25065-28.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl