Miljoenennota 2010 (Nota over de toestand van 's Rijks Financiën); Nota Over de Toestand van ’S Rijks Financiën
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST132844
 2009-2010
 
 32 123
  
 
 
 
 
 Nr. 
 1
 NOTA OVER DE TOESTAND VAN ’S RIJKS FINANCIËN
 Aangeboden 15 september 2009
 Tekstgedeelte van de Miljoenennota 2010
 Totaal inkomsten collectieve sector 265,0 miljard
 
 Totaal uitgaven collectieve sector 301,5 miljard
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Berekening EMU-saldo
 
 
 2010
 
 
 
 Totaal Rijksinkomsten
 239,8
 
 
 Totaal Rijksuitgaven
 272,1
 
 
 Saldo lokale overheden
 – 4,3
 
 
 Totaal EMU-saldo (mld)
 – 36,5
 
 
 
 
 
 
 
 EMU-saldo (in % bbp)
 
 
 – 6,3%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Rijksinkomsten (mld)
 2010
 
 
 
 Indirecte belastingen
 
 
 68,4
 
 
 
  Omzetbelasting
 41,1
 
 
  Accijnzen (alcohol, brandstof en tabak)
 10,7
 
 
  Belastingen op milieugrondslag
 4,6
 
 
  Overdrachts- en assurantiebelasting
 3,7
 
 
  Motorrijtuigenbelasting
 3,7
 
 
  Belasting op personenauto’s en motorrijwielen (BPM)
 2,0
 
 
  Invoerrechten
 2,0
 
 
  Verpakkingenbelastingen
 0,3
 
 
  Verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken en andere producten
 0,2
 
 
  Belasting op zware motorrijtuigen
 0,1
 
 
 
 Directe belastingen
 
 
 63,1
 
 
 
  Loon- en inkomstenbelasting
 44,4
 
 
  Vennootschapsbelasting
 13,6
 
 
  Dividendbelasting
 2,9
 
 
  Schenk- en erfbelastingen
 1,7
 
 
  Kansspelbelasting
 0,5
 
 
 
 Niet nader toe te rekenen belasting
 
 
 0,1
 
 
 
 
 Premies volksverzekeringen
 
 
 35,3
 
 
 
 
 Premies werknemersverzekeringen
 
 
 45,0
 
 
 
 
 Niet-belastingontvangsten
 
 
 29,2
 
 
 
  Waarvan aardgasbaten
 
 8,2
 
 
 
 
 Kas- transverschillen
 
 
 – 1,3
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal Rijksinkomsten
 
 
 239,8
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Rijksuitgaven (mld)
 2010
 
 
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid
 67,1
 
 
 Volksgezondheid, Welzijn en Sport
 63,8
 
 
 Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap
 36,5
 
 
 Nationale schuld (rente)
 22,1
 
 
 Gemeente- en Provinciefonds
 19,3
 
 
 Buitenlandse Zaken/Internationale Samenwerking
 12,5
 
 
 Verkeer en Waterstaat/Infrastructuurfonds/FES
 12,1
 
 
 Defensie
 8,1
 
 
 Financiën
 7,2
 
 
 Jeugden Gezin
 6,5
 
 
 Justitie
 5,9
 
 
 Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
 5,9
 
 
 Wonen, Wijken en Integratie
 3,7
 
 
 Economische Zaken
 2,7
 
 
 Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
 2,5
 
 
 Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
 1,3
 
 
 Overige begrotingen/ uitgaven
 5,5
 
 
 Kas- transverschillen
 – 10,8
 
 
 
 
 
 
 Totaal Rijksuitgaven
 
 
 272,1
 
 
 
 
 
 INHOUDSOPGAVE
 
 
 
 
 
 
 
 
 Voorwoord
 
 
 7
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Hoofdstukken
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 Nederland 2020
 
 
 9
 
 
 
 1.1
 Samen werken, samen leven
 9
 
 
 1.2
 De crisis
 9
 
 
 1.3
 Nederland 2020: Nederland na de crisis
 13
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 Hoofdlijnen van beleid 2010
 
 
 17
 
 
 
 2.1
 Inleiding
 17
 
 
 2.2
 De economie in zwaar weer
 17
 
 
 2.3
 De economie en overheidsfinanciën
 18
 
 
 2.4
 Begrotingsjaar 2010
 23
 
 
 2.5
 Tot slot
 26
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 
 Crisis, what crisis?
 
 
 27
 
 
 
 3.1
 Een historische recessie
 27
 
 
 3.2
 Vergelijking met eerdere crises
 28
 
 
 3.3
 Lessen uit het verleden
 32
 
 
 3.4
 Langetermijngevolgen
 40
 
 
 3.5
 Gevolgen voor werkloosheid
 46
 
 
 3.6
 Gevolgen voor het bedrijfsleven
 50
 
 
 3.7
 Gevolgen op inkomens en vermogens
 54
 
 
 3.8
 Na de crisis
 58
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 
 Budgettair beeld
 
 
 63
 
 
 
 4.1
 Ontwikkeling overheidsfinanciën
 63
 
 
 4.2
 Ingrepen en maatregelen economische crisis
 70
 
 
 4.2.1
 Korte termijn: ondersteunen financiële
sector, ondersteunen bedrijvigheid, automatische
stabilisatie en gericht stimuleren in 2009 en 2010
 70
 
 
 4.2.2
 Middellange termijn: werken aan
solide overheidsfinanciën vanaf
2011
 75
 
 
 4.2.3
 Lange termijn houdbare
overheidsfinanciën
 78
 
 
 4.3
 Interventies financiële
markten
 80
 
 
 4.4
 Uitgaven- en inkomstenontwikkeling
 81
 
 
 4.4.1
 Uitgavenontwikkeling 2009–2010
 81
 
 
 4.4.2
 Inkomstenontwikkeling
 87
 
 
 4.5
 Begrotingsbeleid
 88
 
 
 4.5.1
 Kadertoetsing uitgaven
 89
 
 
 4.5.2
 Toetsing inkomstenkader
 94
 
 
 
 
 
 
 
 
 Gedrukte
bijlagen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Toelichting
op de bijlagen
 
 
 103
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 EMU-saldo
 
 
 104
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 Uitgaven
 
 
 108
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 
 Inkomsten
 
 
 117
 
 
 
 3.1
 Inleiding
 117
 
 
 3.2
 De belasting- en premieontvangsten
in 2009
 118
 
 
 3.3
 De belasting- en premieontvangsten
in 2010
 119
 
 
 3.3.1
 Endogene ontwikkeling belasting-
en premieontvangsten 2010
 120
 
 
 3.3.2
 Het effect van beleidsmaatregelen
op de belasting- en premieontvangsten
 121
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 
 EMU-schuld
 
 
 124
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5
 
 
 Inkomstenbeperkende regelingen en belastinguitgaven
 
 
 126
 
 
 
 5.1
 Inleiding
 126
 
 
 5.2
 Maatregelen inkomstenbeperkende
regelingen en belastinguitgaven per
2010
 126
 
 
 5.3
 Een overzicht van inkomstenbeperkende
regelingen
 127
 
 
 5.4
 Overzicht van de belastinguitgaven
 127
 
 
 
 
 
 
 
 
 6
 
 
 Beleidsonderzoeken
 
 
 134
 
 
 
 6.1
 Thema’s die in de brede heroverwegingen aan
de orde komen
 134
 
 
 6.2
 Interdepartementale beleidsonderzoeken
 135
 
 
 6.3
 Beleidsdoorlichtingen
 136
 
 
 
 
 
 
 
 
 Lijst
van gebruikte termen en hun betekenis
 
 
 139
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Lijst
van gebruikte afkortingen
 
 
 143
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Trefwoordenregister
 
 
 145
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Internetbijlagen
(gepubliceerd op www.rijksbegroting.nl)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 Horizontale Toelichting
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 Verticale Toelichting
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 
 Toelichting op de belastingontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 
 Toelichting op de belastinguitgaven
 
 
 
 
 
 
 VOORWOORD
 In de Miljoenennota wordt traditioneel vooral vooruit gekeken. Om precies
te zijn: één jaar. Dat doen we dit jaar natuurlijk ook. Het
jaar 2010 is naar we hopen het laatste jaar van de grootste recessie sinds
de jaren dertig van de vorige eeuw. En omdat de economie het komende jaar
nog steeds kwetsbaar zal zijn, staat de begroting voor 2010 in het teken van
stimuleren. Het crisispakket dat in het voorjaar van 2009 door het kabinet
werd aangekondigd, brengt met zich mee dat ook in 2010 door de Rijksoverheid
en medeoverheden voor miljarden extra uitgegeven wordt teneinde de gevolgen
van de recessie zo goed mogelijk op te vangen, zoveel mogelijk mensen aan
het werk te houden en het herstelvermogen van de economie te beschermen en
te versterken.
 
 Maar we kijken in deze Miljoenennota ook nadrukkelijk achterom: hoe heeft
het zo ver kunnen komen? Wat ging er mis? Begrijpen we het goed genoeg om
het een volgende keer te kunnen vermijden? En nog verder terug: zijn er eigenlijk
crises die met deze crisis te vergelijken zijn? En wat valt daaruit te leren?
 
 Uiteindelijk gaat het er natuurlijk om hoe we deze crisis doorkomen, wat
voor Nederland we na de crisis aan zullen treffen en wat voor keuzes we met
elkaar in de periode na de crisis zullen moeten maken. Ook daaraan besteedt
deze Miljoenennota veel aandacht. Immers, bij alle onzekerheden die er nog
steeds bestaan over de lengte en diepte van deze recessie weten we één
ding zeker: na de crisis zullen we te maken hebben met hardnekkige problemen,
met name op de arbeidsmarkt en bij de overheidsfinanciën. Niets doen
is geen optie, moeilijke keuzes zullen onvermijdelijk zijn. Die hoeven echt
niet allemaal in één jaar gemaakt, laat staan uitgevoerd te
worden. Ze zullen vooraf gegaan moeten worden door fundamentele politieke
heroverwegingen over de hele breedte van het overheidsbeleid en een breed
maatschappelijk debat over de vraag hoe we er -weliswaar met minder middelen-
toch voor kunnen zorgen dat Nederland er in 2020 schoner, slimmer, sterker,
solidair en solide voor staat. De aanzet voor dat debat wordt in deze Miljoenennota
gegeven.
 
 Wouter Bos
 Minister van Financiën
 1  NEDERLAND 2020
 1.1 Samen werken, samen leven
 «Wij willen samen werken aan groei, duurzaamheid, respect en solidariteit.
Aan een samenleving waarin oog is voor elkaar en waarin recht wordt gedaan
aan ieders mogelijkheden en talenten. Een samenleving ook, waarin de overheid
duidelijke grenzen stelt aan wat wel en wat niet kan, waarin vooral de eigen
kracht van de samenleving wordt benut en waarin creativiteit, dynamiek en
eigen initiatief worden ondersteund.
 Wij willen werken aan een samenleving waarin mensen zich duurzaam met
elkaar verbonden weten. Het is onze ambitie mensen het daarvoor benodigde
vertrouwen in elkaar en in de toekomst te geven. Door in mensen te investeren
en door mensen als bondgenoot tegemoet te treden; vanuit het besef dat we
samen sterker staan. Zo willen wij werken aan een beter Nederland.»
 Zelfde missie, nieuwe omstandigheden
 Dit was en is de missie van het kabinet, zoals verwoord in het Coalitieakkoord
van februari 2007. Deze missie staat recht overeind. De omstandigheden waaronder
de klus geklaard moet worden zijn het afgelopen jaar echter veranderd op een
manier die uniek is in de recente geschiedenis van ons land. Dat is bepaald
geen reden om bij de pakken neer te zitten of onze langetermijndoelstellingen
op te geven. Wel is het reden om op een aantal terreinen de keuzes die aan
de orde zijn fundamenteel te heroverwegen.
 1.2 De crisis
 De crisis wordt gevoeld door bedrijven, mensen die hun
baan verliezen, pensioenvermogens en de schatkist...
 Economie fors geraakt, toekomst onzeker
 De mondiale crisis heeft de Nederlandse economie fors geraakt. De economie
dreigt in 2009 met bijna 5 procent te krimpen. Volgens de meest recente voorspellingen
zal de werkloosheid van 2008 op 2010 verdubbelen tot ruim 600 duizend mensen
en zal het EMU-saldo met ruim 40 miljard euro verslechteren van een overschot
van 0,7 procent naar een tekort van – 6,3 procent. Ook is het aantal
faillissementen in het bedrijfsleven vooral in de eerste helft van 2009 fors
toegenomen en dit aantal zal naar verwachting ook in 2010 nog hoog zijn.
 
 Wat de komende tijd ons zal brengen is onvoorspelbaar. Bevinden we ons
in het oog van de crisis, een periode van relatieve rust tussen de eerste
golf van economische neergang en een tweede hevige fase met de vertraagde
effecten van die eerste golf? Of is er perspectief op daadwerkelijk herstel
van vertrouwen, kredietverlening en wereldhandel? Mogelijk zullen we daar
pas over geruime tijd zicht op krijgen. Maar de contouren van de omvang en
gevolgen van deze crisis beginnen wel duidelijk te worden. Het is de ernstigste
economische crisis sinds de Grote Depressie van de jaren dertig.
 
 De crisis werkt met enige vertraging door op de arbeidsmarkt en de financiële
positie van mensen. Voor de meeste Nederlanders zal gelden dat
hun koopkracht aan het eind van 2010 hoger is dan aan het eind van 2008. Zij
zullen de klap van de crisis in ieder geval in hun portemonnee nog niet voelen,
maar de prijs wordt nu en in de toekomst wel degelijk ergens betaald. Door
de overheid die haar schuld van jaar tot jaar ziet oplopen, door bedrijven
die hun winstgevendheid aangetast zien, door gepensioneerden en pensioenfondsen
die hun vermogens hebben zien krimpen, door huizenbezitters die de waarde
van hun huis hebben zien dalen en door werknemers en zelfstandigen die hun
werk en inkomen verliezen.
 .....het crisispakket wordt uitgevoerd.......
 Opvangen crisis in 2010
 Het overheidsbeleid is er ook in 2010 op gericht om de gevolgen van de
crisis voor Nederland zo goed mogelijk op te vangen en zo eerlijk mogelijk
te verdelen. Het crisispakket dat in het voorjaar van 2009 werd opgesteld
wordt onverkort uitgevoerd, wat ook in 2010 weer leidt tot miljarden extra
uitgaven en investeringen van rijk en lagere overheden ter stimulering van
zowel de consumptieve vraag als van investeringen door bedrijven, liefst zo
duurzaam mogelijk. Ook niet-financiële instrumenten worden daarbij ingezet,
zoals een versnelling van ingrepen gericht op vermindering van regeldruk,
en de introductie van de Crisis- en herstelwet.
 Inspanningen na 2010
 Het kabinet heeft zich in het voorjaar van 2009 ook al gebogen over de
periode na de crisis. Zo werd besloten al in 2011 – in een maatvoering
die afhankelijk is van het tempo van economisch herstel – op de uitgaven
te bezuinigen om zo een begin te maken met het weer op orde brengen van de
overheidsfinanciën. Ook werd een sociaal akkoord met sociale partners
gesloten gericht op het realiseren van een verantwoorde loonontwikkeling in
de marktsector die door zou werken in de lonen en uitkeringen in de collectieve
sector. Besloten werd een wetsvoorstel in te dienen, dat de regering verplicht
het financieringstekort met tenminste 0,5 procent per jaar omlaag te brengen.
Een eventueel nog te formuleren hogere ambitie is afhankelijk van de ontwikkeling
van de economie, de stand van de overheidsfinanciën op de middellange
termijn en afspraken met de Europese Commissie. Ten slotte heeft het kabinet
tot een pakket maatregelen besloten rond de AOW leeftijd (met de mogelijkheid
voor de SER om met een gelijkwaardig alternatief te komen), de zorgkosten
en de fiscale behandeling van het eigen huis, die ten doel hebben ook op termijn
de overheidsfinanciën te verbeteren.
 ......maar met de arbeidsmarkt en de schatkist komt het
na de crisis niet vanzelf goed....
 Overheidsfinanciën op orde brengen
 Inmiddels weten we dat dit niet genoeg zal zijn. Zelfs als de economie
terugkeert naar een groei zoals we gewend waren voor de crisis (ongeveer 2
procent per jaar), verbetert het tekort nauwelijks en groeit de schuld per
jaar met ongeveer 30 miljard euro. De rente-uitgaven bedragen dan al meer
dan de uitgaven aan het basisonderwijs en de kinderopvang tezamen. Dit geeft
de urgentie overduidelijk aan. Niets doen is geen optie. In het licht van
de vergrijzing en andere langetermijnuitdagingen voor onze samenleving –
van de nieuwe Deltawet (strijd tegen het water) tot de leefbaarheid in de
volkswijken en integratie – is het onverantwoord de nationale schuld
en de daarmee samenhangende rentebetalingen ongecontroleerd verder te laten
stijgen. De verplichtingen van Nederland in het Europese Groei- en Stabiliteitspact
verzetten zich hier ook tegen. Ten slotte is het in het licht van een eerlijke
verdeling van lusten en lasten tussen huidige en toekomstige generaties niet
acceptabel deze last volledig op de toekomst af te wentelen. Als elke baby
die dit jaar geboren wordt de onbalans van dit jaar (30 miljard euro) zou
moeten dragen, bedraagt de rekening 160 duizend euro per baby.
 Langdurig hoge werkloosheid
 Ook op de arbeidsmarkt zullen de problemen niet zo snel verdwijnen als
ze opgekomen zijn. Als er ruim 600 duizend werklozen zijn, dan is er in 1
op de 12 huishoudens iemand onvrijwillig werkloos. Hierdoor kunnen gezinnen
vroeg of laat in de problemen komen met het betalen van hun hypotheek. Het
leidt tot achterstanden op de arbeidsmarkt die later maar moeizaam weer goed
zijn te maken. Helaas leert zowel de geschiedenis als de economische theorie
ons dat de werkloosheid hardnekkig kan blijven steken op niveaus die veel
hoger liggen dan voor de crisis. Het komend decennium zal het ook hier onvermijdelijk
zijn aanvullende maatregelen te nemen. Enerzijds vanwege het persoonlijke
drama dat onvrijwillige werkloosheid, voor ouderen en voor jongeren, met zich
meebrengt. En daarnaast beïnvloeden de kosten van een langdurig hoge
werkloosheid de snelheid waarmee de Nederlandse economie zich weer uit de
crisis omhoog weet te werken.
 .....ook de energiecrisis en de klimaatcrisis zullen ons
voor grote uitdagingen stellen...
 Het is duidelijk dat de arbeidsmarkt en de schatkist Nederland voor fundamentele
en urgente opgaven stellen. Het gaat hier echter om meer dan de tering naar
de nering zetten. De huidige economische crisis schuift over andere fundamentele
problemen waar onze maatschappij tegenop loopt: een wereldwijd tekort aan
energie en grondstoffen, de voortgaande aantasting van milieu en klimaat,
de snelle opkomst van nieuwe economieën en de verschuiving van het economische
zwaartepunt als gevolg daarvan. Weliswaar worden economie en samenleving daar
minder rechtstreeks en acuut door geraakt, maar op de lange termijn zijn deze
ontwikkelingen minstens zo ontwrichtend. Om de aarde op een verantwoorde manier
aan volgende generaties door te kunnen geven, moeten de doelen die wij ons
hebben gesteld op het gebied van energiebesparing en energieverduurzaming
onverminderd gehaald worden. De verminderde CO2-uitstoot tijdens
de crisis doet niets af aan de noodzaak onze economie fundamenteel en competitief
te verduurzamen, op nationale en op internationale schaal. Het op orde brengen
van arbeidsmarkt en schatkist is daarmee niet alleen belangrijk omdat het
zelfstandig op te lossen problemen zijn. Het bepaalt evenzeer ons vermogen
andere globale problemen tijdig, adequaat en met voldoende middelen van een
passend antwoord te voorzien.
 ...dat vraagt vertrouwen, draagvlak en wederkerigheid...
 Morele dimensie
 Deze crisis begon als een financiële crisis. De (her)ordening van
financiële markten, de verbetering van het bestuur van banken en de verscherping
van het toezicht zijn echter nog nauwelijks het stadium van praten en papier
voorbij. De nodige aanpassingen zullen met grote urgentie moeten worden doorgevoerd
voordat oude gewoonten in de financiële sector weer de kop op steken;
en daar is helaas her en der al sprake van. De dynamiek hierachter toont dat
de financiële crisis ook te zien valt als een morele crisis. Hebzucht
wordt inmiddels zelfs door bankiers als een van de belangrijkste oorzaken
van de crisis gezien. Maar het gaat om meer dan alleen onverantwoord gedrag
van bankiers. De manier waarop we collectief – soms als investeerder,
soms als aandeelhouder, soms als consument – streefden naar meer, meer,
meer, bleek niet vol te houden en oversteeg de spankracht van de middelen
die ons ter beschikking staan.
 Het antwoord op de crisis moet dan ook niet alleen rekening houden met
de verhouding tussen markt en overheid, maar ook oog hebben voor morele kwesties
als matiging, dienstbaarheid, solidariteit, duurzaamheid en gemeenschapszin.
 Normbesef, verantwoordelijkheid, verbouwen
 Een aanpak die zich louter richt op regulering en toezicht schiet dan
tekort. Het gaat minstens zozeer over normbesef en de verantwoordelijkheid
die mensen zelf willen nemen voor hun handelen en de gevolgen daarvan. De
rol van de overheid is dan per definitie beperkt maar niettemin belangrijk,
bijvoorbeeld bij het bevorderen van herstel van vertrouwen; in het bankwezen,
tussen burgers onderling en tussen burgers en bestuurders. Zowel in de private
als in de (semi-) publieke sector verklaart dit de kabinetsinzet op maatschappelijk
verantwoord ondernemen, beter toezicht, meer transparantie en een einde aan
beloningsexcessen.
 
 Dat is temeer belangrijk omdat voor veel burgers de crisis buiten hen
om is ontstaan terwijl hen nu gevraagd wordt zelf een (soms pijnlijke) bijdrage
te leveren om weer uit het dal te klimmen. Juist dan zijn eerlijkheid, vertrouwen
en draagvlak cruciaal. En vooral ook wederkerigheid. Omdat burgers alleen
maar bereid zijn hun bijdrage te leveren als ze daartegenover een overheid
kunnen verwachten die de lusten en lasten eerlijk verdeelt, talent de ruimte
biedt en beschermt en beveiligt wat kwetsbaar is. In dat licht is het belangrijk
dat het kabinet in het voorjaar van 2009 ook besloot om zich met haar inspanningen
op het gebied van onderwijs en onderzoek te binden aan de langetermijndoelstelling
van het OESO-gemiddelde.
 .......niet alleen nationaal maar ook internationaal
 Hoewel de crisis begon op de Amerikaanse huizenmarkt en financiële
markten, ligt een diepere oorzaak in fundamentele onevenwichtigheden in de
wereldeconomie. De gevolgen zijn ook op wereldschaal te zien. Markten zijn
geglobaliseerd en bijna alle economieën ter wereld lijden onder de huidige
crisis. Dat is altijd een context geweest waarbinnen protectionisme een kans
krijgt en geopolitieke spanningen kunnen ontstaan. Voor ontwikkelingslanden
komt daar nog bovenop dat zij al te maken hadden met de gevolgen van de energie-
en voedselcrisis. Zij betalen dan ook een heel hoge prijs.
 
 De uitdagingen waarvoor we ons gesteld zien – deze crisis, maar
ook klimaatverandering, internationaal terrorisme en pandemieën –
kunnen we alleen samen met anderen het hoofd bieden. Het belang van een actief
buitenlands beleid kan in tijden van krimp en onzekerheid niet worden overschat.
Alleen door de handen ineen te slaan en gezamenlijk oplossingen te vinden
voor grensoverschrijdende problemen kunnen we Nederlandse banen zeker stellen,
onze veiligheid, ons milieu en onze gezondheid waarborgen en tegelijk iets
doen aan de schrijnende armoede en ongelijkheid in de wereld.
 Globale crisis, globaal antwoord
 Een globale crisis vraagt om een globaal antwoord. In veel opzichten gebeurt
dat gelukkig ook beter dan ooit tevoren, bijvoorbeeld in het werk van de Verenigde
Naties, het IMF, de Europese Unie en de G20. Handhaving van de internationale
rechtsorde, het bevorderen van vrede en veiligheid en het halen van de Millenniumdoelstellingen
zijn daarbij onverminderd de ambities. Maar juist voor de positie van de kwetsbaarste
landen is het nu ook essentieel om deze globale benadering te completeren
met eerlijke wereldhandelsverhoudingen. Dit kan bereikt worden door het snel
afronden van de Doha-ronde en een evenwichtige verdeling van de lusten en
lasten van het streven naar een meer duurzame energievoorziening door een
succesvolle afronding van de klimaatconferentie in Kopenhagen in december
2009.
 1.3 Nederland 2020: Nederland na de crisis
 De crisis biedt ook kansen....
 Hoezeer we de schade van de crisis op korte termijn ook beperkt hebben
weten te houden, ze is nog niet voorbij. Voor wie de effecten wel merkt, moeten
deze niet worden onderschat. Verlies van een baan, verlies van een bedrijf,
het niet indexeren van een pensioen, verlies van een investering; het kan
leed betekenen dat mensen nog jaren met zich mee dragen. Veel overheidsbeleid,
met name in de sociale zekerheid, is dan ook primair bedoeld om voor deze
mensen de klappen zo goed mogelijk op te vangen.
 Maar meteen daarna komt het andere gezicht van de crisis. Gezonde bedrijven
zullen goed in staat zijn de crisis te overleven en krijgen daarna nieuwe
gelegenheid tot krachtige expansie. Innovatie en creativiteit krijgen een
kans. Nog duidelijker wordt dat duurzaam ook doelmatig en concurrerend kan
zijn. Een gevoel van urgentie steekt de kop op waardoor ineens veel meer kan.
Vele crises hebben laten zien dat mensen na een crisis goed begrijpen wat
nodig is en in staat zijn tot formidabele prestaties vanuit een doorleefd
gevoel van gezamenlijke verantwoordelijkheid voor onze toekomst. Nederland
heeft na de crisis dus ook een heleboel kansen!
 Duidelijke keuzes maken
 Daar komt nu bij dat de situatie rond de sterk verslechterde overheidsfinanciën
ons dwingt om duidelijke keuzes te maken. In de schatkist zullen de komende
jaren weinig extraatjes te vinden zijn. Besparingen zijn nodig om de staatsschuld
af te kunnen lossen, maar ook om geld vrij te spelen voor eventueel nieuw
beleid. Dat zal gezien de aard en omvang van de financiële problematiek
niet lukken door her en der wat procenten van begrotingen af te schaven. De
heroverweging zal fundamenteler en ambitieuzer moeten zijn. Maar daarin schuilt
ook de kans voor herontwerp, de kans om vastzittende debatten los te trekken,
de kans om de verkokering te doorbreken.
 .....Nederland 2020: samen slimmer, schoner, sterker,
solidair en solide.....
 De komende jaren zal veel overheidsbeleid ter discussie komen te staan.
En dat is goed. Alleen op die manier durven we fundamenteel na te denken over
onze ambities en idealen voor Nederland in 2020: samen slimmer, schoner, sterker,
solidair en solide. Om het maatschappelijk debat daarover te entameren en
de verschillende opties tegen elkaar af te kunnen wegen en waar mogelijk reeds
ten uitvoer te brengen, heeft het kabinet de volgende ambities deels oud,
deels nieuw:
 
 1. Op orde brengen van de financiële sector. Het bestuur van banken zal worden verbeterd, de bonuscultuur zal
worden ingeperkt, het toezicht zal worden verscherpt. Nederland zal een voorvechter
zijn van internationale samenwerking in Europa en in de G20. Het belastinggeld
waarmee banken gered zijn, zal zo snel als verantwoord mogelijk uit de banken
worden teruggetrokken. De kredietverlening aan bedrijven wordt continu gemonitored
en waar nodig ondersteund.
 
 2. Duurzaam energie- en klimaatbeleid.
Een tussentijdse evaluatie van Schoon en Zuinig was reeds voor 2010 gepland.
Met als ijkpunt 2020 beslaat deze evaluatie de volle breedte van het energie-
en klimaatbeleid en zullen de belangrijkste ambities en instrumenten voor
een schonere toekomst worden neergelegd. Ook
zal het kabinet zich actief opstellen bij en voorafgaand aan de komende klimaatconferentie
in Kopenhagen in december 2009 om een globaal klimaatakkoord af te kunnen
sluiten.
 
 3. Bestrijden werkloosheid, verhoging arbeidsparticipatie. De komende jaren zal de werkloosheid helaas hoog zijn. Naast het
aanbodprobleem dat zich op middellange termijn onverminderd aan zal dienen,
zal op korte termijn ook van een vraagprobleem sprake zijn. De doelstelling
zou niettemin moeten zijn om de werkloosheid zo snel mogelijk weer terug te
brengen naar het niveau van voor de crisis en verder te werken aan de ambitie
van een arbeidsparticipatie van 80 procent.
 
 4. Revitalisering Middenveld. Vertrouwen
in democratische instituties, politici en bestuurders is belangrijk en het
is cruciaal om de maatschappelijke samenhang te bewaken. Verdediging en handhaving
van rechtstaat en grondwettelijke vrijheden, en het bevorderen van participatie
en integratie zijn daarbij onmisbaar. Ook moet de legitimiteit van het maatschappelijk
middenveld versterkt worden. Maar het vertrouwen dat daarvoor nodig is moet
steeds weer verdiend worden. Het kabinet zal daarom haar agenda rond matiging
van salarissen in de (semi-)publieke sector en het bevorderen van beter bestuur
en verantwoording bij zorginstellingen, onderwijsinstellingen en corporaties,
versnellen.
 
 5. Groei, kennis, innovatie en ondernemerschap. Onderwijs, kennis, innovatie en (maatschappelijk verantwoord) ondernemerschap
zijn belangrijke bronnen van economische groei. Die groei gaan we hard nodig
hebben. In het crisispakket legde het kabinet zich voor zijn inspanningen
op het terrein van onderwijs en onderzoek vast op het OESO-gemiddelde. Momenteel
zit Nederland op dat niveau. In het licht van de financiële krapte zal
op korte termijn de uitdaging vooral zijn om dat zo te houden. Ook moet bekeken
worden in hoeverre en in welk tempo deze doelstelling verder aangescherpt
kan worden, ten behoeve van de kwaliteit van het onderwijs en de innovatiekracht
van de economie.
 
 6. Brede Heroverwegingen. Bovenstaande
oude en nieuwe ambities van het kabinet dienen gerealiseerd te worden vanuit
een budgettaire uitgangspositie die sterk is verslechterd. De Studiegroep
Begrotingsruimte zal die uitgangspositie nader analyseren en van adviezen
voorzien. Tevens is van belang om, teneinde op de middellange termijn weer
tot gezonde overheidsfinanciën te komen, de inzet van begrotings- en
premieuitgaven en belastinguitgaven te heroverwegen. Het kabinet zal dit waar
mogelijk betrekken bij de begrotingsvoorbereiding 2011/2012. Daarbij worden
per onderwerp verschillende varianten omschreven, waaronder een besparingsvariant
van -20 procent.
 
 7. Herziening Belastingstelsel. Een brede
heroverwegingsoperatie roept ook fundamentele vragen op over solide en solidaire
financiering en over de lastenontwikkeling. In dat kader zal
een voorstudie worden gedaan naar mogelijke vernieuwingen van het belastingstelsel.
 ........het perspectief is uitdagend, maar tot 2020 kunnen
we niet wachten
 Wie wil werken aan een Nederland dat er in 2020 slimmer, schoner, sterker,
solide en solidair voor staat, moet al in de komende jaren ingrijpende keuzes
durven maken en verreikende beslissingen durven nemen zonder dat vitale publieke
belangen daarbij in de knel komen. Dat vraagt zorgvuldigheid en de bereidheid
fundamenteel, over departementale muren heen, te heroverwegen. Maar naast
zorgvuldigheid is ook haast geboden. Het kabinet neemt zich dan ook voor om
over bovenstaande ambities in het tweede kwartaal van 2010 aan de Kamer te
rapporteren. Wij realiseren ons de reikwijdte van bovenstaande vragen, de
implicaties van de mogelijke antwoorden, de heftigheid die het debat zal losmaken.
En toch is dit het debat dat moet worden gevoerd. Wij willen dat Nederland
in 2020, ook als er minder (financiële) middelen ter beschikking staan,
een samenleving is waarin wie hier verblijft zich veilig en thuis kan voelen;
dat we een economie hebben die innovatief, duurzaam en solide is; dat we een
verzorgingsstaat hebben die beschermt en activeert; dat onze rechtstaat eenieder
gelijke bescherming biedt; dat we kansen bieden voor de jeugd en dat onze
internationale reputatie blijft getuigen van een land dat zijn plaats in de
wereld fier inneemt en de daarbij behorende internationale verantwoordelijkheid
en verplichtingen op zich neemt.
 2  HOOFDLIJNEN VAN BELEID 2010
 2.1 Inleiding
 Crisis in tussenfase
 De wereldwijde crisis heeft Nederland fors geraakt. De goede economische
uitgangspositie van voor de crisis heeft veel klappen op kunnen vangen, maar
de gevolgen van de crisis zijn nu alom zichtbaar. De werkloosheid loopt snel
op richting niveaus die doen denken aan de werkloosheidsniveaus uit de jaren
tachtig. Bedrijven zien hun omzetten dalen en verliezen oplopen. Ook de overheidsfinanciën
verslechteren in rap tempo. Inmiddels is de onrust op de financiële markten
afgenomen en lijkt een voorzichtige opwaartse trend zichtbaar. De crisis bevindt
zich in een tussenfase. Volgens het Centraal Planbureau (CPB) zal de economie
in 2010 niet langer krimpen. Maar het vertrouwen van bedrijven en consumenten
blijft fragiel. Er is nog een lange en onzekere weg te gaan. De geschiedenis
leert dat de economische effecten van een financiële crisis vaak langduriger
en ernstiger zijn dan bij normale recessies. Bovendien zullen veel burgers
en bedrijven pas de komende tijd te maken krijgen met de negatieve gevolgen
van de recessie. Het is verder niet uitgesloten dat de problemen bij bedrijven
en burgers leiden tot een terugval in het economisch herstel, voordat de economie
definitief herstelt.
 
 Dit alles betekent, ondanks de lichtpuntjes die nu zichtbaar zijn, dat
Nederland zware jaren voor de boeg heeft. Jaren waarin moeilijke keuzes onvermijdelijk
zijn. Het kabinet zet daarom in 2010 stevig in op de uitvoering van het stimuleringspakket
met een toekomstgerichte structurele aanpak die is gericht op herstel van
economie en de arbeidsmarkt. Internationale samenwerking is hierbij van cruciaal
belang. Tegelijkertijd vraagt de aanpak van ons allemaal de bereidheid om
in de komende jaren een bijdrage te leveren, waarbij de sterkste schouders
ook de zwaarste lasten dragen.
 2.2 De economie in zwaar weer
 Snelle omslag in het afgelopen jaar
 Economische voorspellingen keer op keer neerwaarts bijgesteld
 Ten tijde van de vorige Miljoenennota was de veronderstelling dat de crisis
grotendeels aan Europa voorbij zou trekken. Het CPB ging er toen nog vanuit
dat de economie in 2009 met ruim 1 procent zou groeien. Sindsdien is de economie
sterk achteruitgegaan. Keerpunt volgens velen is het faillissement van de
bank Lehman Brothers geweest, op 15 september
2008, exact een jaar geleden. Dit leidde tot kettingreacties in het financiële
systeem. Aandelenkoersen daalden scherp en banken wankelden zo sterk dat overheidsingrijpen –
ook in Nederland – onontkoombaar was. De doorwerking op de economie
voltrok zich vanaf toen snel. Banken vertrouwden elkaar niet meer en waren
nauwelijks bereid geld aan elkaar te lenen. De kredietverlening aan consumenten
en bedrijven kwam hierdoor onder druk te staan. Doordat de waarde van huizen
en aandelen daalden, nam het consumenten- en producentenvertrouwen af. Dat
leidde tot minder consumptie, minder investeringen en een inzakkende wereldhandel.
De open Nederlandse economie werd fors geraakt. In het vierde
kwartaal van 2008 en het eerste kwartaal van 2009 kromp de economie met bijna
vier procent. De economische ramingen konden het slechte nieuws nauwelijks
bijbenen. Figuur 2.1 maakt duidelijk dat de economische vooruitzichten in
snel tempo fors verslechterden en de economische voorspellingen continu neerwaarts
moesten worden bijgesteld.
 Figuur 2.1 CPB-ramingen voor economische groei 2009 vanaf
februari 2008 (in % bbp)
 
 Groei mogelijk structureel lager
 Na een normale recessie herstelt de economie meestal snel, waarna de verloren
gegane economische groei weer volledig wordt ingehaald. De ervaring leert
dat de economie na een financiële crisis langduriger en harder getroffen
wordt dan bij een normale recessie. Het risico bestaat dat de economie de
komende jaren structureel minder groeit. Het kost bijvoorbeeld tijd om het
verlies aan werkgelegenheid weer in te lopen. Bedrijven zullen opnieuw moeten
investeren om nieuwe banen te creëren. In deze periode kunnen werkzoekenden
ontmoedigd raken en de aansluiting met de arbeidsmarkt kwijtraken. Bovendien
is een belangrijke voorwaarde voor herstel dat de kredietverlening op peil
blijft. Dat vereist dat banken eerst in eigen huis voldoende orde op zaken
stellen. Maar zelfs in het meest gunstige geval zullen banken niet teruggaan
naar de (te) goedkope en soepele leningen van voor de crisis. Dit drukt de
toekomstige investeringen en kan de productiviteitsgroei permanent remmen
en de economische groei structureel verlagen. Hoofdstuk 3 van deze Miljoenennota
gaat dieper in op de effecten van eerdere financiële crises (ook in relatie
tot andere landen), de invloed van dergelijke crises op de economische groei
en de lessen die we uit het verleden kunnen leren.
 2.3. De economie en overheidsfinanciën
 Gefaseerde doorwerking
 De storm op de financiële markten lijkt inmiddels te zijn geluwd.
Beurzen hebben zich vooralsnog deels hersteld na het dieptepunt in maart 2009,
het vertrouwen van consumenten en producenten krabbelt de laatste maanden
iets op en de Amerikaanse en Aziatische economieën tonen enkele tekenen
van herstel. De wereldeconomie, en daarmee ook de Nederlandse, zal waarschijnlijk
nog lang lijden onder de economische crisis. De negatieve gevolgen zullen
vooral in 2010 zichtbaar worden in een oplopende werkloosheid en overheidsschuld.
 Kredietverlening voorwaarde voor economisch herstel
 Een goed functionerend bankenstelsel en passende kredietverlening zijn
cruciale voorwaarden en de motor voor economisch herstel. Als gevolg van de
problemen in de financiële sector hapert de economie. Nu herstel op de
financiële markten lijkt ingezet, kan het vertrouwen van consumenten
en producenten weer toenemen en de kredietverlening weer op gang komen. Het
kabinet houdt de situatie op de financiële markten nauwgezet in de gaten
om waar nodig en waar mogelijk kredietverlening aan bedrijven te kunnen faciliteren
en ondersteunen. Kredietverlening is van groot belang om investeringen en
consumptie mogelijk te maken en draagt hierdoor bij aan de economische groei.
De financiële instellingen herstellen weliswaar, maar tegelijkertijd
loopt de werkloosheid nog scherp op en verslechteren de overheidsfinanciën.
Onderstaande figuur geeft een beeld van deze gefaseerde doorwerking van de
crisis op de economie.
 Figuur 2.2 Gefaseerde doorwerking financiële crisis
op de economie
 
 Nulgroei in 2010
 De meest recente ramingen van het CPB laten zien dat aan de vrije val
van de economie een einde lijkt te zijn gekomen. De historisch sterke krimp
van bijna 5 procent in 2009 wordt naar verwachting gevolgd door een nulgroei
in 2010. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) voorspelt dat Nederland mogelijk
in 2011 weer positieve groeicijfers (op jaarbasis) kan laten zien. Deze voorspellingen
zijn echter met grote onzekerheid omgeven.
 Sterk oplopende werkloosheid
 Werkloosheid naar 8%
 Door de sterke krimp in 2009 en het gebrek aan groei in 2010 neemt de
werkloosheid in het komende jaar sterk toe. De werkloosheid loopt naar verwachting
op van 4 procent in 2008 en 5¼ procent in 2009 naar ongeveer 8 procent
van de beroepsbevolking in 2010. Dit houdt in dat meer dan 600 duizend mensen
in 2010 geen werk zullen hebben. Het zal jaren duren voordat de werkloosheid
is afgebouwd zelfs bij een voorspoedig herstel van de economie na 2010. Het
kabinet en de sociale partners hebben een sociaal akkoord afgesloten waarin
zij zich committeren aan een beleidsinzet die (langdurige) werkloosheid tegengaat
en een verantwoorde loonkostenontwikkeling bevordert. Dit is nodig om snel
aan te kunnen haken bij het economisch herstel, met name bij de wederopleving
van de wereldhandel.
 Figuur 2.3. Werkloze beroepsbevolking
 
 En verdere verslechtering van de overheidsfinanciën
 Saldo verslechterd, schuld loopt snel op
 Ook de overheidsfinanciën hebben een forse tik gekregen. Het kabinet
heeft het begrotingstekort laten oplopen om de gevolgen schade van de crisis
op te vangen (zie 2.4). Het overschot van bijna 1 procent van het bbp in 2008
slaat om in een tekort van 4,8 procent bbp in 2009 en naar verwachting ruim
6 procent bbp in 2010. Belangrijkste oorzaken hiervan zijn aan de ene kant
de lagere inkomsten door de economische krimp en aan de andere kant de opgelopen
(werkloosheids) uitgaven en toegenomen rente-uitgaven door de hogere overheidsschuld.
 Figuur 2.4 Begrotingssaldo
 
 Figuur 2.5 Overheidsschuld
 
 De overheidsschuld loopt op tot 65,7 procent bbp in 2010. Voor een deel
(bijna 50 miljard euro) komt dit doordat de staat heeft ingegrepen in de financiële
sector. Tegenover deze interventies staan financiële bezittingen. Hierop
ontvangt de staat dividenden en renteopbrengsten. Zodra de deelnemingen weer
worden verkocht en leningen worden afbetaald, daalt de overheidsschuld. De
begrotingstekorten van 2009 en 2010 zijn verantwoordelijk voor een toename
van de overheidsschuld met bijna 70 miljard euro. Door de hogere schuld stijgen
ook de rente-uitgaven de komende jaren.
 Internationale vergelijking
 Economische crisis treft alle EU-lidstaten
 Onderstaande grafieken tonen een dwarsdoorsnede van de EU. Zij maken inzichtelijk
dat alle EU lidstaten zijn getroffen door de economische crisis. De gemiddelde
economische krimp over 2009 en 2010 komt voor het eurogebied uit op 4,1 procent.
Het begrotingsoverschot in 2008 heeft Nederland ruimte gegeven om de ergste
klappen van de crisis op te vangen, door middel van het laten oplopen van
het tekort. Andere lidstaten die reeds een tekort hadden, hebben hier minder
ruimte voor gehad. In veel van deze lidstaten zijn de tekorten daardoor hoger
opgelopen dan in Nederland. Ondanks de sterk stijgende werkloosheid blijft
Nederland nog ruim onder het gemiddelde in het eurogebied van meer dan 11
procent van de beroepsbevolking in 2011.
 Figuur 2.6 Cumulatieve economische groei 2009–2010
(% bbp)
 
 Bron: OESO juni 2009.
 Figuur 2.7 Werkloosheid 2008–2010 (%)
 
 Bron: OESO juni 2009
 Figuur 2.8. EMU-saldo 2008–2010 (% bbp)
 
 Bron: Voorjaarsvoorspellingen, april 2009, EC.
 
 Voor de vergelijkbaarheid is in bovenstaande figuren voor de groei en
werkloosheidcijfers uitgegaan van de meest recente cijfers van de OESO en
voor het EMU-saldo van de Europese Commissie. Deze kunnen afwijken van de
recentste inzichten voor Nederland van het CPB. Maar er is geen reden om aan
te nemen dat de verhouding tussen de landen wezenlijk verandert.
 
 Het terugdringen van een begrotingstekort vergt forse inspanningen en
kan vele jaren duren. Om herstel van gezonde overheidsfinanciën op termijn
te garanderen zijn aanvullende acties nodig. De afspraken die het kabinet
heeft gemaakt in het kader van de crisis houden hier dan ook rekening mee.
In de volgende paragraaf wordt de kabinetsaanpak verder toegelicht.
 2.4 Begrotingsjaar 2010
 De mondiale economische crisis stelt de Nederlandse samenleving voor een
grote opgave. De gevolgen zijn groot en acuut. Veel Nederlanders zullen dit
helaas aan den lijve ondervinden. Banen en inkomenszekerheid staan op het
spel, bedrijven hebben het moeilijk en de overheidsschuld loopt in hoog tempo
op. Voor het kabinet heeft in deze omstandigheden herstel van werk en bedrijvigheid
absolute prioriteit. Soliditeit en solidariteit dienen hierbij hand in hand
te gaan.
 Het kabinet beseft dat Nederland zich niet alleen uit de crisis kan werken.
Internationale samenwerking en coördinatie zijn essentieel, bijvoorbeeld
om gezamenlijk het vertrouwen te herstellen in het financiële systeem.
Maar ook om te zorgen dat landen niet in de verleiding komen de eigen industrie
en werkgelegenheid te bevoordelen. Inspanningen van regeringen om werkgelegenheid
te bevorderen mogen niet uitmonden in een verstoring van de Europese interne
markt en eerlijke wereldhandelsbetrekkingen.
 Kabinetsaanpak crisis
 De kabinetsaanpak is er steeds op gericht geweest de acute en grote gevolgen
van de economische crisis zo goed mogelijk op te vangen, de lasten eerlijk
te verdelen en het herstelvermogen van de economie te versterken. De allereerste
ingrepen in de richting van met name banken waren bedoeld om ervoor te zorgen
dat bedrijven en burgers bij banken kunnen blijven lenen, dat spaargeld veilig
is, dat het betalingsverkeer werkt en dat het vertrouwen in het financiële
stelsel behouden blijft. In het voorjaar van 2009 werd besloten tot een aanvullend
beleidsakkoord (ABK). Dit akkoord bevat een integrale visie waarvan de onderdelen
onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
 
 
 Box 2.1 Kabinetsaanpak crisis
 
 De kabinetsaanpak is gericht op het dempen van de directe, schadelijke
gevolgen van de crisis. Tegelijk wordt gewerkt aan het noodzakelijke herstel
van economie en overheidsfinanciën op de langere termijn.
 • Spaargeld veilig stellen en kredietverlening op gang houden.
Het kabinet heeft meerdere malen flink ingegrepen in de Nederlandse financiële
sector, onder andere door garanties, leningen, kapitaalinjecties en aandelenovernames,
waaronder de aankoop van ABN-AMRO/Fortis. Een gezond bankwezen is op diverse
manieren essentieel voor elke Nederlandse burger. Het bankwezen zorgt ervoor
dat we onderlinge betalingen kunnen doen. Zonder banken geen internetbetalingen,
girale overschrijvingen of pinautomaten. Verder heeft vrijwel iedere Nederlander
een directe- of indirecte aanspraak op banken. Als banken failliet gaan verliezen
spaarders hun geld. Daarnaast zullen pensioenfondsen grote verliezen lijden
wat een lager pensioen of hogere premies betekent. Tot slot zijn veel Nederlanders
afhankelijk van het bankwezen voor krediet. Zonder bankwezen kunnen alleen
mensen die al veel geld hebben een huis kopen of een bedrijf beginnen. De
werkgelegenheid van mensen ver buiten de financiële sector is ook sterk
afhankelijk van de gezondheid van de financiële sector; als spaargeld
verdwijnt en lenen niet meer mogelijk is zullen burgers minder consumeren
en bedrijven minder investeren. Zonder een goed werkend financieel stelsel
hapert de kredietverlening en komt het herstel niet goed van de grond.
 • Op peil houden van voorzieningenniveau. De Nederlandse economie
krijgt in totaal in de jaren 2009–2010 een impuls van ruim 60 miljard
euro door de zogenoemde automatische stabilisatie. Tegenvallers, bijvoorbeeld
door lagere inkomsten, zijn geen reden voor bezuinigingen of voor verhogen
van belastingen en premies. De overheidsuitgaven worden op peil gehouden.
Hierdoor wordt voorkomen dat begrotingsbeleid de economische neergang verder
versterkt.
 • Gerichte stimuleringsmaatregelen in 2009 en 2010. Het kabinet
trekt in totaal ruim 6 miljard euro uit voor het stimuleren van de economie.
Medeoverheden voegen hier voor 1,5 miljard euro aan toe door eigen stimuleringsplannen.
De maatregelen richten zich op het herstel en behoud van werkgelegenheid,
op een versterkt en veerkrachtig bedrijfsleven en op het beperken van verdere
vraaguitval. Tegelijkertijd zorgen de maatregelen ervoor dat Nederland sterker,
slimmer en duurzamer uit de crisis kan komen.
 • Vanaf 2011 naar herstel van overheidsfinanciën. Het kabinet
streeft naar een zo spoedig mogelijk herstel van de overheidsfinanciën,
maar dit mag het fragiele herstel van de economie niet schaden. Zowel het
moment als de omvang van het terugdringen van het begrotingstekort is daarom
afhankelijk gesteld van het tempo van het economische herstel. Nederland is
bereid de daarvoor benodigde minimum inspanningen wettelijk vast te leggen.
In economisch goede tijden wordt een grotere inspanning geleverd, conform
de Europese afspraken uit het Stabiliteits- en Groeipact. De minimale jaarlijkse
structurele saldoverbetering wordt vastgelegd in de Wet «tekortreductie
rijk en medeoverheden». Het kabinet heeft verder bij Voorjaarsnota besloten
tot 1,8 miljard euro aan bezuinigen vanaf 2011. Afhankelijk van de hoogte
van de economische groei in 2011 wordt dit bedrag ingezet voor schuld- en
tekortreductie of ingezet om in 2011 (enkele) maatregelen uit het stimuleringspakket
voort te zetten.
 In het ABK is ook een verwachte besparing opgenomen van 3,2 miljard euro
als gevolg van de doorwerking van een akkoord van sociale partners op lonen
en uitkeringen in de collectieve sector. Dit vanuit de gedachte van solidariteit
van de collectieve sector met de marktsector, met mensen die hun baan hebben
verloren of dreigen te verliezen en met gepensioneerden. De veronderstelde
besparing van 3,2 miljard euro is gebaseerd op een «nominale nullijn»
voor nieuwe cao’s en het ongemoeid laten van lopende cao’s. Met
het oog op deze solidariteit heeft het kabinet er voldoende vertrouwen in
dat sociale partners zullen komen tot een loonvraag die zal leiden tot een
contractloonstijging naderend tot nul. Als de lonen in de markt niet of minder
worden gematigd dan verondersteld, komt de besparing lager uit. In het aanvullend
beleidsakkoord is afgesproken dat het kabinet in dat geval, mede in zijn rol
als overheidswerkgever, op enigerlei wijze vanuit de collectieve sector zal
bijdragen aan solidariteit met de marktsector, met mensen die hun baan hebben
verloren (of dreigen te verliezen) en met gepensioneerden. Als de huidige
loonontwikkeling doorzet dan zal de besparing van 3,2 miljard euro niet (volledig)
gerealiseerd worden. Het kabinet houdt op dit moment de loonontwikkeling nauwlettend
in de gaten. In het najaar wordt de loonvraag vanuit de vakbonden definitief
vastgesteld. Als de huidige loonontwikkeling zich voortzet, zal het kabinet
bezien welke maatregelen noodzakelijk zijn.
 • Lange termijn: zekerheid over betaalbaarheid en beschikbaarheid
collectieve voorzieningen. De burger moet kunnen vertrouwen op de toekomstige
betaalbaarheid en toegankelijkheid van onze collectieve voorzieningen, zoals
zorg, sociale zekerheid en pensioen. Daarom kiest het kabinet voor een krachtig
pakket van maatregelen die de financiële houdbaarheid versterken. Het
gaat daarbij om het structureel beheersen van de zorguitgaven, het geleidelijk
op laten lopen van het eigenwoningforfait voor dure woningen en het voornemen
om de AOW-leeftijd te verhogen naar 67 jaar, rekeninghoudend met zware beroepen.
Dit houdbaarheidspakket kan een structurele besparing opleveren van 1,3 procent
bbp. De SER is de mogelijkheid gegeven om alternatieven aan te dragen voor
de voorgestelde AOW-verhoging.
 Uitgaven
 Stimulering 2010: arbeidsmarkt, duurzame economie, infrastructuur
en bouw
 Voor het begrotingsjaar 2010 is 4,2 miljard euro beschikbaar voor stimuleringsmaatregelen,
hiervan is 900 miljoen euro bestemd voor maatregelen die betrekking hebben
op de arbeidsmarkt. Onder meer door gerichte bestrijding van (jeugd)werkloosheid,
extra geld voor onderwijs en stageplaatsen en door de deeltijd-WW worden de
maatschappelijke effecten van de crisis verkleind. Voor versterking van de
duurzame economie is bijna 500 miljoen euro uitgetrokken. Ongeveer de helft
hiervan wordt besteed aan een versnelling van projecten op het gebied van
duurzame ruimtelijke ontwikkeling gefinancierd uit het Fonds Economische Structuurversterking
(FES). Daarnaast wordt de duurzaamheid van de economie bevorderd door extra
geld voor de Energie Investeringsaftrek en de VAMIL/MIA. Dit zijn fiscale
regelingen voor ondernemers die investeren in milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen.
Ook is meer dan 1 miljard euro beschikbaar voor infrastructurele projecten
en de bouwsector. Hieruit worden de bouw en onderhoud van (jeugd)zorginstellingen,
woningen en scholen gefinancierd, wordt de restauratie van monumenten versneld
ter hand genomen en worden de aanleg en het onderhoud van vaarwegen, sluizen,
wegen en bruggen betaald. Hoofdstuk 4 geeft een totaaloverzicht van deze maatregelen.
 Lastenkant
 De besluitvorming over de lastenontwikkeling voor burgers en bedrijven
kan niet los worden bezien van de huidige economische situatie. Het kabinet
houdt vast aan de ontwikkeling van de lasten zoals aangekondigd in de Miljoenennota
2009. Een grotere lastenverzwaring dan aangekondigd zou het economisch herstel
kunnen vertragen, meer lastenverlichting zou de overheidsfinanciën verder
belasten. De werking van de begrotingsdisciplinering aan de lastenkant garandeert
dit. Bedrijven krijgen wel te maken met stijgende WW-premies, omdat zij de
kosten betalen voor de eerste zes maanden werkloosheid. Deze lastenstijging
wordt gecompenseerd door een pakket aan maatregelen gericht op innovatie (de
octrooibox wordt uitgebreid en omgebouwd tot innovatiebox, incidentele uitbreiding
van de WBSO en afdrachtmindering onderwijs) en een liquiditeitsimpuls (verlenging
van de willekeurige afschrijving en aanpassing van de verliesverrekening in
de VPB). Ook voor burgers houdt het kabinet vast aan het lastenkader, wat
resulteert in een evenwichtig koopkrachtbeeld 2010.
 Koopkracht
 Evenwichtig koopkrachtbeeld
 De statische koopkracht laat zien hoe het inkomen van mensen verandert
als hun positie ongewijzigd blijft. Ondanks de crisis is de koopkracht in
2009 nog flink gestegen. In 2010 is er sprake van een lichte daling. Als we
naar 2009 en 2010 samen kijken blijkt dat mensen het in 2010 gemiddeld bezien
beter hebben dan voor de crisis, ondanks de scherpe economische krimp in 2009.
In dit cijfer wordt echter niet meegeteld dat veel mensen er in 2009 en 2010
op achteruitgaan door verandering in hun situatie, vooral door ontslag en
werkloosheid. Daarom is het belangrijker om te kijken naar de zogenoemde dynamische
koopkrachteffecten. Mensen die hun baan verliezen en aangewezen zijn op een
uitkering worden geconfronteerd met een duidelijke achteruitgang van hun inkomen.
Koopkrachtmaatregelen in de belasting- en toeslagensfeer zijn niet voldoende
om deze effecten te ondervangen. Daarom zijn veel maatregelen van het kabinet
gericht op het behoud van werk en het voorkomen van langdurige werkloosheid.
Dit is – zeker in tijden van crisis – het beste koopkrachtbeleid.
 Brede heroverwegingen: naar opties voor gezonde overheidsfinanciën
 Fundamentele beleidskeuzes noodzakelijk
 De komende jaren zijn lastige keuzes onvermijdelijk om de balans tussen
uitgaven en inkomsten te herstellen en tegelijk de ambities met Nederland
te kunnen realiseren. Om zulke meer fundamentele beleidskeuzes mogelijk te
maken, is meer inzicht nodig in mogelijke opties en de budgettaire en andere
gevolgen daarvan. Om dat inzicht te krijgen, start het kabinet in het kader
van Nederland 2020 een serie van brede heroverwegingen.
 
 Doel van de brede heroverwegingen is om onderbouwde keuzes mogelijk te
maken door inzicht te verschaffen in besparingsopties en mogelijke gevolgen,
zonder oordeel over de wenselijkheid. Daarbij komt een breed palet van beleidsthema’s
aan de orde. De brede heroverwegingen moeten leiden tot een ruim aanbod van
besparingsmogelijkheden zodat de politiek later kan kiezen. De operatie heeft
een fundamenteel karakter. Om creatieve en kritische benaderingen te bevorderen
dient voor elk beleidsveld ten minste één verplichte variant
te worden ontwikkeld met een structurele omvang van 20 procent van de netto
uitgaven (inclusief fiscale subsidies) in 2010.
 
 De operatie start in oktober 2009 en wordt in het tweede kwartaal van
2010 afgerond. Dit schept ruimte de resultaten waar mogelijk te betrekken
bij de voorbereiding van de Miljoenennota 2011.
 Afgesproken is dat bij voldoende economische groei, in 2011 wordt gestart
met herstel van gezonde overheidsfinanciën. Het totale keuzepalet voor
het in balans brengen van inkomsten en uitgaven voor dit kabinet en voor volgende
kabinetten zal, naast de uitkomsten van de brede heroverwegingen, bestaan
uit generieke taakstellingen en lastenmaatregelen.
 
 Met betrekking tot de collectieve lasten zal er tegelijkertijd een separaat
onderzoek naar de inrichting van het belastingstelsel starten met als uitgangspunt
dat ook naar de toekomst toe een stabiele belastingopbrengst met een zo klein
mogelijke verstoring van de economie, en een zo rechtvaardig mogelijke lastenverdeling
gerealiseerd kan worden.
 2.5 Tot slot
 Moeilijke jaren liggen in het verschiet voor Nederland. Een lange adem
is nodig om de verloren groei in te lopen, de oplopende werkloosheid te keren
en de verslechterde overheidsfinanciën te herstellen. Het kabinet heeft
gekozen voor gerichte, tijdelijke stimulering van de economie zolang de recessie
duurt. Specifieke aandacht gaat uit naar maatregelen die de werking van de
arbeidsmarkt ten goede komen. Tegelijkertijd leveren de maatregelen een positieve
bijdrage aan een duurzame en innovatieve Nederlandse economie.
 Ook kijkt het kabinet verder vooruit. Herstel van overheidsfinanciën
is essentieel om de betaalbaarheid en beschikbaarheid van collectieve voorzieningen
ook voor toekomstige generaties te kunnen garanderen. Het kabinet zet dan
ook in op herstel zodra Nederland weer voldoende economische groei laat zien.
Het kabinet heeft besloten tot een aantal houdbaarheidsmaatregelen gericht
op zorguitgaven, het eigenwoningforfait en de AOW-leeftijd, waarbij de SER
de gelegenheid krijgt met een alternatief te komen. Desalniettemin zullen
de komende jaren nog fikse inspanningen en fundamentele beleidskeuzes nodig
zijn om houdbare overheidsfinanciën te bewerkstelligen.
 3   CRISIS, WHAT CRISIS?
 3.1 Een historische recessie
 Wereldeconomie in crisis...
 De wereldeconomie is in crisis. Landen hebben in verschillende mate en
in verschillende snelheden last van de crisis, maar alles bij elkaar genomen
is de situatie uniek. Zo krimpt voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog
het gezamenlijk bbp van de groep ontwikkelde landen.
 Figuur 3.1 Economische groei van ontwikkelde landen 1970–2009
 
 Bron: Data tot 1980 uit IMF WEO January, 1980–2006 uit WEO April
Database, 2007–2009 WEO update juli 2009.
 ...gevolgen groter dan verwacht
 Ook Nederland kan zich hier niet aan onttrekken. De gevolgen van de wereldwijde
financiële crisis zijn veel groter gebleken dan een jaar geleden nog
werd verwacht (zie hoofdstuk 2). De economische krimp zal in 2009 naar verwachting
sterker zijn dan op het dieptepunt van de Grote Depressie. Het begrotingsoverschot slaat om in een tekort dat verslechtert in
een tempo dat hoger ligt dan in de Grote Depressie of enige crisis daarna
en bereikt hiermee een historisch hoog niveau. Omdat bedrijven vaak zo lang
mogelijk wachten met het ontslaan (en na de recessie opnieuw aannemen) van
werknemers wordt de werkloosheid pas de komende jaren goed merkbaar. De werkloosheid zal bijna de records uit de jaren tachtig
evenaren. Wel blijft de massawerkloosheid uit de Grote Depressie ons waarschijnlijk
bespaard.
 Figuur 3.2 Bbp-groei in Nederland historisch laag
 Figuur 3.3 Saldoverslechtering Nederland groter dan in
Grote Depressie en jaren tachtig
 Figuur 3.4 Werkloosheid richting naoorlogs hoogtepunt
 
 Figuur 3.2, 3.3 en 3.4. Bron: CBS Statline en CPB. Voor werkloosheid jaren
dertig: G. P. den Bakker en J. de Gijt, 1994, Labour Force
data in a national accounting framework.
 Wat komt er op ons af?
 De cijfers maken op een onbarmhartige wijze duidelijk dat we de komende
jaren voor grote uitdagingen staan. Het kan helpen de geschiedenis te bestuderen
met het oog op geleerde lessen. Wat is de aard van deze crisis? Waarin is
zij vergelijkbaar met eerdere crises? Welk beleid werkte toen wel en welk
beleid niet? Met welke lange termijn effecten moeten we rekening houden? Deze
vragen komen achtereenvolgens aan de orde in de paragrafen 3.2, 3.3 en 3.4.
Daarbij zullen we ten eerste zien dat de reactie van de overheid van invloed
is op de duur en diepte van de recessie. Hierbij zijn twee zaken essentieel:
het op orde brengen van de financiële sector en het ondersteunen van
de economische vraag. Ten tweede zal duidelijk worden dat de problemen niet
voorbij zijn wanneer de recessie is afgelopen; we zullen nog jaren na het
einde van de recessie geconfronteerd worden met de negatieve gevolgen ervan.
Na deze lessen wordt dieper ingegaan op de gevolgen van deze crisis voor Nederland.
In paragraaf 3.5 worden de gevolgen voor de arbeidsmarkt in kaart gebracht,
in paragraaf 3.6 de gevolgen voor het bedrijfsleven en in paragraaf 3.7 de
gevolgen voor inkomens- en vermogensverlies. In paragraaf 3.8 worden conclusies
getrokken.
 3.2 Vergelijking met eerdere crises
 Twee kenmerken huidige crisis:
 Om een beeld te krijgen van wat ons de komende jaren te wachten staat
en te bepalen hoe we kunnen voorkomen dat de crisis onze economie nog harder treft, is het van belang om een vergelijking te maken met crises
die op belangrijke aspecten vergelijkbaar zijn met de huidige. Maar wat is
goed vergelijkingsmateriaal?
 Problemen in de financiële sector
 Er zijn twee kenmerken die de huidige recessie onderscheiden van eerdere
recessies. Ten eerste is deze recessie het gevolg van problemen in de financiële
sector. Hiermee onderscheidt de recessie zich bijvoorbeeld van de problematiek
uit de jaren zeventig/tachtig, die met name veroorzaakt werd door te hoge
arbeidskosten. Van de 122 recessies in ontwikkelde landen sinds 1960 waren
er slechts 15 het gevolg van een financiële crisis. Een recessie die het gevolg is van een financiële crisis duurt
gemiddeld bijna twee keer zo lang als een andere recessie (de bbp-daling zet
5,6 kwartalen door in plaats van 3,3 kwartalen bij andere recessies) en heeft
een bijna anderhalf keer zo groot negatief effect op het bbp (de bbp-daling
van de top voor de recessie tot het dal na de recessie is 3,4 procentpunt,
terwijl dit bij andere recessies 2,6 procentpunt is).
 Ook duurt het langer voordat de verloren groei weer is ingehaald (nadat
de kwartaalgroei weer positief wordt, duurt het 5,6 kwartalen voordat het
bbp het niveau van voor de recessie heeft bereikt; bij andere recessies is
dit gemiddeld 3 kwartalen). Belangrijke reden hiervoor is dat door de financiële
problematiek de nettovermogenspositie van bedrijven en burgers verslechtert,
waardoor zij minder snel geneigd zijn om weer te investeren of consumeren
(of daar minder snel de kans toe krijgen, doordat de bancaire sector minder
goed in staat is hiervoor het benodigde krediet te verstrekken).
 Landen worden wereldwijd getroffen
 Het tweede kenmerk van de huidige recessie is dat wereldwijd landen worden
getroffen. Sinds 1960 zijn er maar drie perioden geweest, waarin meer dan
tien ontwikkelde landen tegelijkertijd getroffen werden door een recessie:
1975, 1980 en 1992. Ook deze «gesynchroniseerde» recessies zijn
langer (4,5 kwartalen versus 3,3 kwartalen) en dieper (3,5 procentpunt bbp-verlies
versus 2,4 procentpunt) dan andere recessies. In veel recessies in het verleden
was meer exporteren de exitstrategie. Deze oplossing werkt niet in een wereldwijde
recessie. Een combinatie van deze twee kenmerken – een financiële
crisis als oorzaak en een wereldwijde recessie – is zeer zeldzaam. Sinds
de jaren zestig zijn er maar in 6 landen recessies geweest waaraan een financiële
crisis voorafging en die plaatsvonden terwijl
het merendeel van de ontwikkelde landen in een recessie verkeerde. Deze recessies
duurden gemiddeld 7,3 kwartalen en lieten het bbp dalen met 4,8 procentpunt.
Met name de crises in Finland en Zweden waren zeer ingrijpend. Deze duurden
beide ongeveer 3 jaar met een bbp-verlies van 12,75 procentpunt respectievelijk
5,6 procentpunt. Om die reden zal in dit hoofdstuk
vooral aandacht besteed worden aan deze twee recessies.
 
 
 Box 3.1: De Europese bankencrises begin jaren negentig
 
 Van de zes naoorlogse recessies die samenhingen met een financiële
crisis en die optraden terwijl het merendeel van de ontwikkelde landen in
een recessie verkeerde, vonden er vijf plaats in Europese landen in 1992. Dalende onroerendgoedprijzen zorgden voor problemen
in het bankenstelsel van Italië, Frankrijk, Griekenland, Finland en Zweden.
In Frankrijk moest de overheid onder andere Credit Lyonnais redden. In Italië
werden 58 banken gered, die verantwoordelijk waren voor 11 procent van de
kredietverlening via fusies met andere instellingen. De grootste impact was
er echter in Zweden en Finland. In beide landen had liberalisatie van de financiële
sector in combinatie met een oververhitte economie en fiscale bevoordeling
van schulden gezorgd voor een grote toename van bancaire kredietverlening
en het ontstaan van een zeepbel in de onroerendgoedmarkt. In 1991 barstte
deze zeepbel onder meer doordat in beide landen de rente werd verhoogd in
reactie op de verhoging van de rente door de Bundesbank (om inflatoire effecten
van de eenwording tegen te gaan). In Zweden werd bovendien de fiscale-renteaftrek
abrupt beperkt en Finland werd zeer hard geraakt door de ineenstorting van
de Sovjet-Unie (de Finse export naar de USSR daalde in 1991 met 70 procent).
Beide landen werden daarnaast geconfronteerd met een valutacrisis. Er ontstond
grote druk op de kroon en markka. Depreciatie zou de export stimuleren maar
zou ook de buitenlandse schulden in waarde doen stijgen wat de financiële
problematiek zou versterken. Beide landen kozen er in het begin van de crisis
dan ook voor om de wisselkoers te steunen via een hoge rente. Eind 1992 werd
in beide landen besloten de wisselkoers te laten zweven en kon de rente worden
verlaagd. Het begrotingssaldo verslechterde tussen 1990 en 1993 met 16 procentpunt
in Zweden en 13 procentpunt in Finland. Na een wat aarzelende start in 1991
werd er vanaf 1992 flink ingegrepen in de financiële sector. Uiteindelijk
stelden de Zweden over de hele crisisperiode ongeveer 4,2 procent van het
bbp beschikbaar om de sector weer op orde te krijgen (ter vergelijking: 4
procent van het bbp van Nederland in 2009 is 23 miljard euro) en de Finnen
11 procent van het bbp (11 procent van het bbp in Nederland is 63 miljard
euro).
 
 De recessie in Japan hoort niet tot de genoemde zes. Hoewel de problematiek
in de financiële sector van Japan zeker in 1992 al speelde en ook de
groei in dat jaar duidelijk vertraagde (van 3,4 procent in 1991 naar 1 procent
in 1992), kwam dit land pas in het tweede kwartaal van 1993 – toen de
economie in het merendeel van de andere ontwikkelde landen niet langer in
recessie verkeerde – echt in een recessie terecht. Deze duurde slechts
twee kwartalen; in 1997 was er opnieuw een recessie die twee jaar duurde en
waar 3,8 procentpunt bbp werd verloren. In vergelijking met Zweden en Finland
lijkt Japan er dus relatief goed vanaf gekomen. Er volgt echter een andere
conclusie als we niet alleen kijken naar de jaren waarin er een negatieve
kwartaalgroei was, maar ook naar de jaren met positieve groei. Zweden en Finland
kenden een grotere krimp dan Japan, maar wisten in de jaren na
de recessie een robuuste bbp-groei van respectievelijk 3¼ procent en
3¾ procent per jaar te realiseren. In Japan bleef de economie echter
ook in de «goede» jaren onder haar potentie presteren. Tussen
1992 en 2001 heeft Japan volgens OESO-schattingen 14 perioden van een half
jaar (dus 77 procent van de hele periode) gekend waarin beneden potentie werd
geproduceerd. Om die reden wordt deze periode
in Japan dan ook vaak als lost decade aangeduid.
Gezien de grote gevolgen van de crisis in Japan, is ook deze crisis relevant
voor de vergelijking.
 
 
 Box 3.2: De lost decade
 van Japan
 
 Eind jaren tachtig ontstond er een zeepbel op de Japanse beurs en onroerendgoedmarkt,
waarschijnlijk als gevolg van de lage rentes die de Japanse Bank hanteerde
om het negatieve effect op de economische groei van de sterke yen te compenseren.
Om de zeepbel tegen te gaan, werd de rente verhoogd. Hierop zakten beurs en
grondprijzen in; zo halveerde de Nikkei-index in de eerste negen maanden van
1990. In Japan was het gebruikelijk dat banken veel aandelen bezaten en was
grond een belangrijk onderpand voor leningen. Door het barsten van de zeepbel
kwamen zij in de problemen. Japan voerde een ruim begrotingsbeleid en monetair
beleid. Het begrotingssaldo verslechterde tussen 1991 en 1995 met 7,2 procentpunt.
De rente werd verlaagd tot vrijwel 0 procent. Er werd echter lang gewacht
met het op orde brengen van de financiële sector, men was niet bereid
de fiscale middelen ter beschikking te stellen die hiervoor nodig waren. De
overheid beperkte zich in de eerste vijf jaren van de crisis tot het geven
van liquiditeitssteun en het aanmoedigen van fusies. Pas in 1996 vonden kapitaalinjecties
plaats, oplopend tot een totaal van 20 procent van het bbp in 2000 (20 procent
van het bbp in Nederland is 115 miljard euro). Vanwege de lage economische
groei in de jaren negentig (1½ procent) in vergelijking met de jaren
tachtig (3¾ procent) wordt deze periode in Japan vaak aangeduid met
het verloren decennium (lost decade).
 Huidige crisis uniek in naoorlogse geschiedenis
 Hoewel bovenstaande crises belangrijk vergelijkingsmateriaal bevatten,
moeten we blijven beseffen dat de huidige crisis uniek is in de naoorlogse
geschiedenis. Geen van bovenstaande recessies vond plaats in een omgeving
waar ook de financiële crisis mondiaal was.
Om een combinatie te vinden van een wereldwijde financiële crisis met
een wereldwijde recessie moeten we nog verder terug in de tijd. Dit hebben
we voor het laatst meegemaakt in de jaren dertig van de vorige eeuw. De vergelijking
tussen de huidige crisis en die Grote Depressie wordt dan ook veel gemaakt.
Ook toen was het startpunt een financiële crisis in de VS en kwamen geleidelijk
ook andere landen in de problemen. Wereldwijd is de impact op de industriële
productie, de daling van de aandelenkoersen en het wereldhandelsvolume nu
vergelijkbaar met die van destijds. De grote
vraag is of dit ook nu weer zal leiden tot een Grote Depressie. Dat hoeft
niet, want de tijden zijn ingrijpend veranderd en we weten ook beter dan destijds
wat ons te doen staat.
 
 
 Box 3.3: De Grote Depressie
 
 In de jaren twintig van de vorige eeuw was er een grote economische voorspoed
in de VS. Ook op de beurzen ging het goed. Veel mensen belegden via een recente
innovatie; de investment trusts. Vaak gebruikten
die niet alleen de inleg van investeerders om te beleggen, maar werd een groot
gedeelte van de beleggingen gefinancierd met geleend geld. In oktober 1929
stortte de beurs in. Op het dieptepunt in juli 1932 had de Dow Jones 89 procent
van zijn waarde verloren. Veel beleggers vluchtten naar de zekerheid van goud,
dat ze tegen een vaste prijs konden kopen bij het stelsel van Amerikaanse
Centrale Banken, de FED. Om te voorkomen dat de goudvoorraad van de FED te
veel kromp, verhoogde de FED de rente (hierdoor
werd het aantrekkelijker om dollars te investeren in renderende beleggingen
dan in goud). De eerste golf aan bankfaillissementen kwam in 1930. Tussen
1930 en 1933 gingen uiteindelijk 9 duizend banken failliet. Zij vertegenwoordigden
ongeveer een derde van de kredietverlening. Er werd weinig gedaan om de banken
te redden. Pas in 1932 werd de Reconstruction Finance Corporation opgericht
die banken in de problemen kon steunen. Hierlangs is ongeveer 1,5 procent
van het bbp besteed (dit zou in Nederland nu ongeveer 9 miljard euro zijn).
Onder de «New Deal» van Roosevelt werden de overheidsuitgaven
flink verhoogd, maar dit gold ook voor de belastingen, waardoor per saldo
nauwelijks werd gestimuleerd. In veel andere landen ontstond ook een bankencrisis,
Nederland was een uitzondering. Het Nederlandse bankwezen was na een crisis
begin jaren twintig al flink gesaneerd en kwam tijdens de Grote Depressie
niet opnieuw in de problemen. Wel werd Nederland
flink geraakt door afnemende export als gevolg van handelsbarrières
en devaluaties in andere landen. Nederland liet de goudstandaard als een van
de laatste landen los en had begrotingsevenwicht als officiële doelstelling.
Hoewel dit laatste niet helemaal lukte (er waren wel degelijk tekorten), was
er geen sprake van een consistent stimulerend beleid.
 3.3 Lessen uit het verleden
 Door te leren van de fouten die in de Grote Depressie en in latere crises
zijn gemaakt, kunnen we ervoor zorgen dat de diepte en de duur van de huidige
crisis zoveel mogelijk beperkt blijft. Dit kan op twee manieren. Ten eerste
door het ondersteunen van de financiële sector; ten tweede door het ondersteunen
van de economische vraag. Beide zijn nodig.
 Het op orde brengen van de financiële sector is van
groot belang voor de hele economie...
 Niet alleen voorkomen faillissemen- ten banken van groot
belang...
 Tijdens de grote depressie ging ongeveer een derde van het bankenstelsel
in de VS failliet. Ook in andere landen waren er grote faillissementen met
als dieptepunt het faillissement van Kreditanstalt die meer dan 50 procent
van de deposito’s in Oostenrijk voor haar rekening nam.Faillissementen van banken hebben vaak een groter negatief effect op
de economie dan faillissementen van «gewone» bedrijven. Hiervoor
zijn ten minste twee kenmerken van het bankwezen verantwoordelijk. Ten eerste
zijn banken een doorgeefluik voor het monetaire beleid. Zoals hieronder beschreven
is monetaire verruiming een kanaal waarlangs de economische vraag kan worden
gestimuleerd. Deze verruiming vindt echter normaliter plaats via het bancaire
systeem: de centrale bank maakt het lenen gemakkelijker (goedkoper) voor banken,
die vervolgens weer doorlenen aan consumenten en bedrijven. Wanneer de gezondheid
van de banken echter zo slecht is dat zij, zelfs bij een zeer
accommoderend monetair beleid, besluiten niet door te lenen, wordt dit instrument
ineffectief. Het tweede kenmerk is de functie
van banken als informatie-intermediair. Banken hebben geïnvesteerd in
het verwerven van informatie om de kredietwaardigheid van hun klanten te kunnen
beoordelen. Wanneer banken failliet gaan, kan deze informatie niet meer worden
ingezet om kredietwaardige en minder kredietwaardige bedrijven of natuurlijke
personen van elkaar te onderscheiden. Ook de overheid bezit deze kennis niet
en kan deze rol dus niet overnemen. Bij het failliet van een enkele bank is
de schade hiervan te overzien en hoeft de overheid niet in te grijpen, maar
door financiële dwarsverbanden en vertrouwenseffecten kan in sommige
gevallen het failliet van een enkele bank het hele bancaire systeem in de
problemen brengen. Met als resultaat dat geen enkel bedrijf meer krediet kan
krijgen en de deposito’s van burgers in gevaar komen. Bij dergelijke
systeemrelevante banken kan het nodig zijn de individuele bank van de ondergang
te redden om effecten die de hele economie raken te voorkomen.
 ...maar moet wel goed gebeuren
 ...banken moeten ook weer gezond worden
 Het is dus heel belangrijk om faillissementen van systeemrelevante banken
zoveel mogelijk te voorkomen. Dit alleen is echter niet genoeg. Het is nodig
dat banken niet failliet gaan, maar vooral dat zij ook daadwerkelijk weer
gezond worden. Het is belangrijk dat banken schoon schip maken; verliezen
moeten genomen worden, er moet voldoende nieuw kapitaal worden aangetrokken
indien nodig met hulp van de overheid en gedrag dat tot het nemen van onverantwoorde
risico’s heeft geleid moet systematisch – en verstandig –
worden aangepakt. Met halve maatregelen bestaat het risico dat er «zombiebanken»
gecreëerd worden. Dit probleem speelde in Japan. Veel Japanse banken
waren al in de eerste jaren van de crisis eigenlijk niet meer levensvatbaar.
De Japanse overheid weigerde echter fiscale middelen te gebruiken voor kapitaalinjecties.
In plaats daarvan werden veel banken overeind gehouden door grote liquiditeitssteun
van de Bank of Japan. Deze «zombiebanken» gaan niet op korte termijn
ten onder, maar zijn op lange termijn ook niet levensvatbaar. Ook dragen zij
niet bij aan een uiteindelijk gezonde en integere financiële sector.
De banken zullen zo lang mogelijk het moment willen uitstellen waarop zij
moeten toegeven dat dit het geval is. Daarom weigeren ze af te schrijven op
slechte leningen; dit zou immers aan de markt en aan toezichthouders kenbaar
maken dat de bank in de problemen zit en dwingen tot gedragsaanpassingen.
Omdat een faillissement van een bedrijf betekent dat wel afgeschreven moet
worden, blijven zij krediet verstrekken aan insolvabele bedrijven. Hoewel
er in Japan zeker in de eerste jaren van de financiële crisis nauwelijks
banken failliet gingen, zorgde deze evergreening
ervoor dat in sectoren die minder competitief waren, relatief veel krediet
werd verstrekt, dat bedrijven die weinig winstgevend waren vaak nieuwe leningen
kregen en dat veel krediet werd verstrekt tegen rentes onder de marktrente. Dit is om twee redenen funest. Ten eerste nemen de uiteindelijke
kosten voor de belastingbetaler hierdoor alleen maar toe. De overheid in Japan
was uiteindelijk alsnog genoodzaakt tot grote kapitaalinjecties. De kosten
hiervan liepen op tot 20 procent van het bbp, terwijl de veel snellere
ingrepen in Finland en Zweden 4 procent respectievelijk 11 procent van het
bbp bedroegen. Ten tweede komen kansrijke bedrijven lastiger aan krediet en
krijgen zij te maken met oneerlijke competitie van «zombiebedrijven»
die overeind worden gehouden door de leningen van de «zombiebanken».
Arbeid en kapitaal worden hierdoor niet ingezet op de plek waar ze het productiefst
zijn. Het snelle en forse ingrijpen in Finland en Zweden, nadat de problematiek
in de financiële sector duidelijk werd (zie box 3.1), is waarschijnlijk
dan ook een belangrijke factor geweest in het relatief snelle economische
herstel in deze landen in vergelijking met Japan (zie paragraaf 3.4). Ook
nu wordt er in Nederland en in de meeste andere landen snel en fors ingegrepen
in de financiële sector (zie box 3.4). Deze ingrepen zijn noodzakelijk
en uiteindelijk in ieders belang. Tegelijkertijd betekent dit wel dat er grote
sommen belastinggeld worden gebruikt, terwijl burgers vrezen voor hun banen
en koopkracht. Hoewel hier toekomstige inkomsten tegenover staan, blijft het
daarom nodig dat de financiële sector zelf ook aanzienlijke offers brengt
en aanpassingen laat zien.
 
 
 Box 3.4: Ingrepen in de financiële sector.
 
 Een gezond bankwezen is essentieel voor spaarders maar ook voor burgers
en bedrijven die zonder banken niet kunnen lenen voor een huis of investering.
Gezien dit grote publieke belang is er fors ingegrepen om de sector weer op
orde te krijgen.
 
 
 Liquiditeitssteun
 
 De Europese Centrale Bank (ECB) heeft banken geholpen om aan hun kortetermijnverplichtingen
te voldoen. De rente voor het lenen bij de ECB is sterk verlaagd en de regels
voor onderpand bij dit lenen zijn versoepeld. Ook heeft de ECB obligaties
met onderpand van de banken gekocht, waardoor zij middelen kregen om aan andere
verplichtingen te voldoen.
 
 
 Garantiemaatregelen voor spaarders
 
 Om spaarders te beschermen en bank runs te
voorkomen (een situatie waarbij spaarders in paniek hun geld opnemen) is in
oktober 2008 in Europa afgesproken dat het depositogarantiestelsel tot 50
duizend euro per spaarder per bank wordt verhoogd. Nederland heeft deze garantie
verhoogd tot 100 duizend euro. Vanaf 1 januari 2011 geldt deze 100 duizend
euro in heel Europa. Omdat IJsland niet in staat was om het door hen gegarandeerde
deel tot 20 887 duizend euro ten aanzien van de deposito’s van
Icesave te betalen, heeft de Nederlandse Staat de uitkeringen ter waarde van
ongeveer 1,3 miljard euro voorgeschoten. Nederland heeft een overeenkomst
gesloten met de IJslandse overheid over terugbetaling van dit bedrag. De overeenkomst
is door het IJslandse parlement aangenomen. Momenteel wordt bezien wat de
precieze consequenties zijn voor de gesloten leenovereenkomst.
 
 
 Overnames, kapitaalinjecties en leningen aan banken
 
 De voor het Nederlandse bankenstelsel systeemrelevante onderdelen van
Fortis/ABN AMRO zijn in oktober 2008 door de staat gekocht. Tegelijkertijd
heeft de Nederlandse Staat voor ongeveer 50 miljard euro kort- en langlopende
schulden van Fortis Bank Nederland aan het Belgische Fortis Bank SA/NV overgenomen
(inmiddels is daarvan al een groot deel weer afgelost). In december 2008 heeft
de Nederlandse Staat voor 6,54 miljard euro het directe belang van Fortis
Bank Nederland in RFS-holding overgenomen (het consortium dat ABN AMRO in
eigendom heeft). Als aandeelhouder van RFS-holding heeft de staat het kapitaal
met 2,5 miljard euro versterkt. Aan andere financiële instellingen is
kapitaal verstrekt: aan ING 10 miljard euro, aan Aegon 3 miljard euro en aan
SNS Reaal 750 miljoen euro.
 
 
 Garantieregeling voor financiële instellingen
 
 Financiële instellingen die kapitaal willen aantrekken op de particuliere
markt, maar daarbij geconfronteerd worden met de gevolgen van de onzekerheid
op de financiële markt, kunnen onder bepaalde voorwaarden een garantie
krijgen van de staat bij het plaatsen van deze lening. Onder deze garantieregeling
is maximaal 200 miljard euro beschikbaar. Er is tot op heden voor 45 miljard
euro gebruik van gemaakt.
 
 
 Back-up faciliteit ING
 
 Begin 2009 heeft de staat een overeenkomst met ING gesloten over de «Alt-A-portefeuille»
(gesecuritiseerde hypotheken), waarbij de staat voor 80 procent van de portefeuille
het risico en de verwachte winst overneemt. Hiervoor is de portefeuille wel
eerst afgewaardeerd, zodat ING al een verlies heeft moeten nemen. ING behoudt
20 procent van het overblijvende risico en van het recht op de verwachte winst.
De omvang van het «staatsdeel» van de portefeuille is ongeveer
22 miljard euro.
 
 
 Maatregelen tegen speculatie
 
 Om instabiliteit verhogende speculatie te voorkomen is het in Nederland
in september 2008 verboden om contracten af te sluiten die leiden tot toekomstige
verkoop van aandelen die men (nog) niet bezit (naked short
selling). Dit is in oktober 2008 omgezet in een verbod op alle contracten
waarmee men belooft in de toekomst aandelen te verkopen in financiële
instellingen. Per 1 juni 2009 is dit verbod opgeheven, maar geldt wel een
meldingsplicht voor dit type transactie.
 Overheid en Centrale Bank kunnen bijdragen aan het ondersteunen
van economische vraag...
 Vraagstimulering om productiemiddelen te benutten...
 Keynes stelde dat we op de lange termijn allemaal dood zijn. Hij heeft
deze stelling lijfelijk ondersteund door in 1946 te sterven, maar zijn ideeën
lijken na verschillende doodverklaringen aan een nieuw leven te zijn begonnen. De kern van zijn betoog is dat als de prijzen van productie-
factoren (arbeid en kapitaal) niet dalen wanneer er minder vraag ontstaat,
niet alle beschikbare capaciteit in een economie benut wordt. Dit resulteert
in werkloosheid en afnemende bedrijfswinsten, die op hun beurt leiden tot
een lagere vraag via consumptie en investeringen. Het is hierdoor mogelijk
in een negatieve spiraal te belanden. De economische vraag kan op drie manieren
beïnvloed worden. De overheid kan zelf de vraag stimuleren via het begrotingsbeleid.
Dit kan direct door hogere overheidsuitgaven of indirect doordat lagere belastingen
of hogere overdrachten leiden tot meer (private) consumptie en investeringen.
Ook door een renteverlaging van de Centrale Bank, dus door monetair beleid,
worden de investeringen en consumptie gestimuleerd. De export is de derde
weg waarlangs de economische vraag wordt uitgeoefend. De rol van de overheid
is hier vooral een regulerende; door vrijhandel bevorderende maatregelen kan
de export worden gesteund.
 ...door te stimuleren via het begrotingsbeleid...
 ...begrotingsbeleid speelt daarbij een rol
 Het begrotingsinstrument werd tijdens de Grote Depressie nauwelijks toegepast
(het standaardwerk van Keynes, «The General Theory», verscheen
dan ook pas in 1936). Wereldwijd ontstond pas in 1932 een begrotingstekort
dat vervolgens relatief beperkt bleef (het tekort bleef kleiner
dan –4 procent), terwijl in de huidige
crisis wereldwijd fors gestimuleerd wordt; het gezamenlijk tekort van de ontwikkelde
landen loopt op tot ongeveer –9 procent in 2009. Tijdens de crises in
Japan, Finland en Zweden werd in deze landen een ruim begrotingsbeleid gevoerd
zoals figuur 3.5 duidelijk maakt. Wereldwijd was de verruiming begin jaren
negentig echter beperkt, zeker vergeleken met de huidige situatie.
 Figuur 3.5 Oploop overheidstekorten tijdens recessies
 
 Bron: IMF, WEO database April
 Timing en weglek verdienen aandacht
 Bij het vormgeven van een begrotingsstimulans zijn drie elementen van
belang: de timing, het spaarlek en het importlek. Het timingprobleem wordt
veroorzaakt doordat het lastig is om te identificeren waar we in de economische
cyclus zitten en omdat beslissingen tot nieuwe uitgaven/besparingen of lastenverlichtingen/verhogingen
vaak tijd vergen om geïmplementeerd te worden. Dit probleem speelt niet als stimulering automatisch plaatsvindt bij
vraaguitval en als deze stimulering automatisch afneemt als het beter gaat.
Dit is het geval in het huidige (trendmatige) begrotingsbeleid. Voor een belangrijk
deel loopt deze automatische stabilisatie via de belastinginkomsten. In 2009
en 2010 wordt tezamen voor ruim 60 miljard euro «automatisch»
gestimuleerd doordat er onder andere minder belasting wordt opgehaald bij
burgers en bedrijven. Het begrotingssaldo verslechtert hierdoor aanzienlijk.
Ook de uitgaven voor werkloosheiduitkeringen nemen toe als het slecht gaat
en weer af als de economie aantrekt. Er wordt een beroep gedaan op de verzekering
die de verzorgingsstaat biedt en waarvoor in goede en in slechte tijden premie
wordt betaald. In het aanvullend beleidsakkoord is besloten tot en met 2011
niet te bezuinigen op de extra uitgaven die hierdoor optreden.
 Automatische stabilisatoren helpen bij timing
 Daardoor dienen ook deze uitgaven in de huidige crisis als automatische
stabilisator. Hierdoor wordt in 2009 voor 1,6 miljard euro en 2010 voor 4,5
miljard euro ook aan de uitgavenkant «automatisch» gestimuleerd.
Vanwege de zeer grote vraaguitval die de huidige crisis met zich meebrengt,
en het risico dat het monetaire beleid minder goed functioneert (zie hieronder)
worden daarboven additionele maatregelen genomen in de vorm van een tijdelijk
stimuleringspakket. Dit gebeurt voor 2,7 miljard euro in 2009 en 3,2 miljard
euro in 2010. Ten slotte stimuleren ook de gemeenten en provincies voor ongeveer
1,5 miljard euro. Van belang is er voor te zorgen dat deze extra maatregelen
ook worden beëindigd, wanneer ze niet langer nodig zijn. Maar hierbij
blijft het oppassen dat dit niet te snel gebeurt; sommige economen stellen
dat de begrotingsconsolidatie in Japan in 1997 de net aantrekkende economie
opnieuw in een recessie heeft gestort.
 Borgen lange termijn soliditeit
 Een tweede punt dat van belang is voor de effectiviteit van de stimulans
is de reactie van burgers en bedrijven. Wanneer burgers en bedrijven onzeker
zijn over hun toekomstige financiële positie zullen zij ervoor kiezen
om minder te consumeren en te investeren en in plaats daarvan te sparen. Door
dit zogenaamde spaarlek vermindert het effect van de stimulus. De onzekerheid
hangt samen met de soliditeit van de overheidsfinanciën op de lange termijn,
onder andere omdat mensen hierdoor rekening gaan houden met toekomstige belastingverhogingen.
Vanaf een bepaald niveau van overheidsschuld kan extra stimulering (groter
tekort) hierdoor zelfs negatief uitpakken. Effectief
stimuleren is dus alleen mogelijk wanneer ook rekening wordt gehouden met
de langetermijnsoliditeit van de overheidsfinanciën. Om deze soliditeit
te borgen, worden dan ook maatregelen genomen (zie paragraaf 3.4).
 Internationale coördinatie beperkt importlek
 Een derde punt is het weglekeffect via de import. Met name in een open
economie als de Nederlandse zal een belangrijk deel van de extra vraag worden
besteed aan importen die de Nederlandse economie niet stimuleren. Om deze
reden was de fiscale stimulus in Zweden en Finland waarschijnlijk ook relatief
ineffectief. In de huidige crisis zijn echter binnen de EU en de G20 afspraken
gemaakt waardoor vrijwel alle landen tegelijk stimuleren. Hiermee wordt het
importlek gecompenseerd door de steun die de export krijgt van de extra vraag
in andere landen. Finland en Zweden konden begin jaren negentig niet rekenen
op dergelijke internationale samenwerking.
 ...door te stimuleren via het monetaire beleid...
 Monetair beleid draagt ook bij...
 Het monetair stimuleren vindt normaliter plaats via renteverlagingen van
de Centrale Bank. Deze maken het minder aantrekkelijk om te sparen en aantrekkelijker
om te lenen. Hierdoor zullen de consumptieve uitgaven en investeringen toenemen. Wanneer de monetaire verruiming bijdraagt aan de inflatie,
is er bovendien een prikkel om uitgaven niet uit te stellen.
 
 Tijdens de Grote Depressie hielden veel landen – zeker gedurende
de eerste jaren – vast aan de goudstandaard. Dit beperkte de mogelijkheden
voor monetaire stimulering. Expansief monetair beleid kan in de huidige crisis
in de eurozone makkelijker en effectiever worden ingezet dan in Finland, Zweden
en Japan begin jaren negentig. Finland en Zweden probeerden destijds de wisselkoers
van respectievelijk de markka en kroon met de Duitse mark niet
te laten dalen. Dit deden zij onder meer omdat een groot deel van de private
sector grote verplichtingen in buitenlandse valuta had. Een depreciatie zou
de waarde hiervan doen toenemen waardoor de financiële problemen nog
groter zouden worden. Om de wisselkoers te steunen moest de rente echter op
een hoog niveau blijven. Uiteindelijk werd in
beide landen de wisselkoers alsnog losgelaten waardoor eind 1992 de rente
kon worden verlaagd. Door het veel grotere muntgebied is de hoeveelheid verplichtingen
in buitenlandse valuta van banken in de meeste eurolanden relatief laag en
is het niet noodzakelijk om de rente hoog te houden om de eurokoers te steunen.
Bovendien wordt nu ook in veel andere landen, waaronder de VS, de rente verlaagd
waardoor de koers van de euro minder snel onder druk zal komen te staan. In
Japan speelde dit probleem ook niet en werd dan ook vrij snel gekozen voor
renteverlagingen. Dit gebeurde echter wel in een lager tempo dan nu door de
ECB en FED gebeurt. De effectiviteit van de monetaire stimulering werd in
Japan bovendien beperkt doordat op een gegeven moment de prijzen niet meer
stegen (inflatie) maar daalden (deflatie). Zelfs met een nominale rente van
0 procent is het dan goedkoper om te wachten met investeren of consumeren
omdat goederen na verloop van tijd minder kosten. Op dit moment lijkt het
risico op (langdurige) prijsdalingen – mede door de fiscale stimulans –
in de eurozone beperkt.Monetair stimuleren kan
zeer effectief zijn. Zeker als er vertrouwen is in herstel. Maar bij een rente
van 0 is ook dit meest herkenbare onderdeel van het monetaire instrumentarium
niet langer effectief.
 Figuur 3.6 Vergelijking beleidsrentes jaren negentig in
Zweden, Finland, Japan (met VS en EU nu)
 
 Bron: ECOWIN en Bank of Finland
 ...en door het beschermen van de export
 ...en internationale handel zakt minder in
 Het belang van de export voor de economische vraag wordt geïllustreerd
door het feit dat niet problemen in de financiële sector de aanleiding
waren voor de recessie in de jaren dertig in Nederland, maar de daling in
de export. Doordat andere landen handelsbarrières opwierpen en hun
munt lieten devalueren waar Nederland in eerste instantie aan de goudstandaard
vasthield, nam de export sterk af (circa een derde tussen 1929 en 1932). Hierin
ligt een duidelijk verschil met de huidige crisis. Nederland wordt nu beschermd
door internationale afspraken die sinds die tijd zijn gemaakt. Handelsbarrières
worden voorkomen door afspraken binnen de wereldhandelsorganisatie en de EU
en ook de G20 heeft zich uitgesproken tegen protectionisme. De wisselkoersverhouding
met de belangrijkste handelspartners staat vast door de euro. Hoewel Nederland
nog steeds sterk geraakt wordt door een afnemende export, is de huidige inschatting
dat de daling van de export de helft bedraagt van de daling in de jaren dertig.
 Ondanks lessen toch veel pijn
 We hebben uit de Grote Depressie en de lost decadein Japan belangrijke beleidslessen getrokken die ons nu kunnen helpen
om de diepte en duur van de recessie te beperken, zoals het belang van het
op orde brengen van de financiële sector en het steunen van de economische
vraag. Dankzij internationale instituties zoals de euro en de wereldhandelsorganisatie
is de positie van Nederland minder kwetsbaar dan in het verleden en dan de
positie van Finland en Zweden in de jaren negentig. Ondanks deze lichtpuntjes
zullen er toch vervelende consequenties zijn. Deze zullen ook na afloop van
de recessie niet direct en vanzelf verdwijnen. Hierover gaat de volgende paragraaf.
 
 
 Box 3.5: Een wereldwijde crisis vraagt om een wereldwijde
aanpak
 
 Een internationaal gecoördineerde aanpak is essentieel gebleken om
effectief op de financiële en economische crisis te reageren. De G20
heeft een belangrijke, aanjagende rol gespeeld bij het tot stand komen van
een gecoördineerde aanpak, die voor een groot deel tot stand is gekomen
binnen instellingen als het IMF en de Wereldbank. Veelal aansluitend op de
afspraken in de G20 heeft ook op Europees niveau een gecoördineerde aanpak
vorm gekregen. De Nederlandse Staat heeft door zijn deelname aan beide G20-toppen
(november 2008 in Washington en april 2009 in London), zijn stoel bij het
IMF en de Wereldbank en als lid van de Europese Unie kunnen bijdragen aan
een effectieve internationale respons.
 
 
 Opvang gevolgen financiële crisis en herstel van
groei
 
 Internationale coördinatie was ten eerste noodzakelijk om de gevolgen
van de financiële crisis op te vangen. Die coördinatie vond veelal
ad hoc plaats. Centrale banken coördineerden wereldwijd hun interventies
door gezamenlijk en gelijktijdig over te gaan tot liquiditeitsinjecties en/of
renteverlagingen. De Europese regeringsleiders kwamen extra bijeen om afspraken
te maken over kapitaalinjecties en garantieregelingen voor de financiële
sector. Op die manier is een verergering van de financiële crisis voorkomen.
Daarna kreeg de internationale coördinatie een gestructureerdere vorm
via de G20. Om een herhaling van de jaren dertig te voorkomen was allereerst
belangrijk om protectionisme te vermijden. De leiders van de belangrijkste
economieën van de wereld hebben zich op beide G20-toppen gezamenlijk
uitgesproken tegen alle vormen van protectionisme. Op Europees niveau ziet
de Europese Commissie toe op het voorkomen van staatssteun en
beperking van de concurrentie. Naast het verwerpen van protectionisme zijn
er ook concrete maatregelen overeengekomen om handel te stimuleren. Er is
gezamenlijk 50 miljard dollar toegezegd om handel te stimuleren, onder meer
door ondersteuning van handelsfinanciering middels exportkredietinstellingen.
Daarnaast zijn er internationaal afspraken gemaakt over de (minimale) omvang
van stimuleringspakketten. Op Europees niveau heeft dit geleid tot een gezamenlijke
impuls ter waarde van 200 miljard euro (circa 1,5 procent bbp). Verder is
het kapitaal van de Europese Investeringsbank fors verhoogd om ruimte te bieden
aan de substantieel verhoogde uitleenvolumes. Hiermee wordt bijgedragen aan
het op peil houden van de kredietverlening aan onder andere het midden- en
kleinbedrijf. Economisch is gecoördineerde actie optimaal. Politiek is
het ook onderdeel van het instandhouden van een open internationale gemeenschap.
 
 
 Hervorming financiële regulering en toezicht
 
 De kredietcrisis heeft duidelijk gemaakt dat de regulering van de financiële
sector versterkt moet worden. Het is belangrijk dat hierover in de G20 goede
internationale afspraken zijn gemaakt. Afgesproken is dat het toezicht versterkt
zal worden (met onder andere scherpere kapitaalseisen) en verbreed zal worden
zodat alle relevante instellingen en activiteiten onder het toezicht zullen
vallen. De G20-top in Londen heeft in dit verband afgesproken het voormalige
Financial Stability Forum (FSF) te vervangen door een uitgebreide en versterkte
Financial Stability Board (FSB). Deze Board heeft een groter mandaat om financiële
stabiliteit te bewaken en te verbeteren. Het FSB is samen met het IMF ook
gestart met het uitvoeren van Early Warning Exercises. Met deze analyses wordt
op reguliere basis aan de IMF-leden gerapporteerd welke macro-economische
en financiële risico’s er zijn én aangegeven welke acties
daarop nodig zijn. Op Europees niveau is men reeds een stap verder gegaan
en is besloten tot een Europees stelsel van toezicht met de oprichting van
drie Europese instituties die moeten zorgen voor meer informatie-uitwisseling,
samenwerking en die bevoegdheden krijgen tot bindende mediatie.
 
 
 Versterking internationale financiële instellingen
 
 Ontwikkelingslanden en opkomende economieën zijn hard geraakt door
de crisis, met grote gevolgen voor groei en armoedebestrijding. Om de internationale
financiële instellingen in staat te stellen deze landen adequaat te kunnen
steunen tijdens deze crisis, zijn onder andere de financiële middelen
die beschikbaar zijn voor deze landen verruimd. De G20-top in Londenheeft een belangrijke aanjagende rol gespeeld bij het
beschikbaar stellen van deze middelen. Er is in totaal 850 miljard dollar
toegezegd om de gevolgen van de crisis voor deze landen te mitigeren, waarvan
een groot deel wordt verstrekt via het IMF en de Wereldbank. De middelen worden
ingezet voor anticyclische bestedingen, herkapitalisatie van banken, handelsfinanciering,
betalingsbalanssteun, het doorrollen van schulden en sociale zekerheid.
 3.4 Langetermijngevolgen
 Mede door het betere beleid van overheden is de verwachting dat de huidige
recessie minder lang duurt dan de Grote Depressie. Hoewel met veel onzekerheden
omgeven, is de verwachting van het IMF dat de economische groei in Nederland
weer positief wordt vanaf 2011. Daarna zal het
echter niet business as usual zijn. Nadat we de
recessie achter ons hebben gelaten zullen we nog steeds geconfronteerd worden
met effecten op de productiviteit, werkloosheid, het nationale inkomen en
de overheidsfinanciën.
 Negatieve effecten op de productiviteit...
 Recessie leidt tot langdurig lagere productiviteit...
 Het is mogelijk dat de productiviteit na de recessie langdurig op een
lager niveau blijft liggen. De recessie zorgt voor een daling in de kapitaalvoorraad
door de daling in de investeringen in nieuw kapitaal en door het overbodig
worden van bestaand kapitaal (bijvoorbeeld door faillissementen). Hierdoor
ligt de productiviteit na een recessie vaak op een lager niveau. In tijden
van economische neergang wordt bovendien minder geïnvesteerd in innovatie
en neemt het aantal startende bedrijven af (zie paragraaf 3.6). Ook dit kan
ertoe leiden dat de productiviteit na de recessie op een lager niveau ligt.
Bovendien is het mogelijk dat na de recessie de productiviteitsgroei lager komt te liggen. Als investeerders en- of toezichthouders
door de huidige problematiek een tijdelijk of structureel sterkere risicoaversie
hebben gekregen (ze zijn zich nu collectief bewust van wat er mis kan gaan),
zal het lastiger kunnen worden om financiering voor nieuwe investeringen te
verkrijgen. Hoewel dit de kans op een nieuwe crisis zal verkleinen, kan de
productiviteitgroei hier wel onder lijden. Zeker wanneer hierdoor een negatief
sentiment ontstaat, kunnen kansrijke investeringen niet van de grond komen.
 ...en negatieve effecten op de werkloosheid...
 ...hogere werkloosheid...
 Ook blijkt dat de werkloosheid na een recessie nog lang op een hoger niveau
kan blijven liggen. Zo lag de werkloosheid in Japan, Finland en Zweden in
2007 nog steeds op een hoger niveau dan voor de crisis (zie figuur 3.7). Dit
heeft twee oorzaken. Ten eerste leidt de lagere arbeidsproductiviteit, die
we hierboven beschreven, tot een verhoogd risico op het uit de markt prijzen
van werknemers. Loonmatiging draagt eraan bij dat het loon op termijn weer
in overeenstemming is met de arbeidsproductiviteit, maar zeker als de val
in de productiviteit groot is, kan dit enige tijd in beslag nemen. Ten tweede
kan werkloosheid van sommige mensen doorzetten in langetermijnwerkloosheid,
als zij door de inactiviteit te veel vaardigheden kwijtraken of door te veel
afwijzingen de motivatie verliezen om te zoeken naar werk.
 Figuur 3.7 Werkloosheid in Japan, Finland en Zweden 1988–2007
 
 Bron: WEO (april 2009) data opwww.imf.org.
 ...komen tot uiting in het nationaal inkomen...
 ...een lager inkomen per hoofd...
 De langetermijngevolgen van de crisis in Japan, Finland en Zweden zijn
goed zichtbaar in de groeicijfers van deze landen. In Zweden en Finland duurde
het respectievelijk 5 en 7 jaar voordat het bbp per hoofd van de bevolking
weer op het niveau van voor de crisis zat (gecorrigeerd voor inflatie). Zoals
eerder besproken is in Japan het bbp per hoofd van de bevolking gedurende
het lost decade niet gedaald, maar was vooral
de groei langdurig en aanhoudend laag. Voor het beleid is echter niet alleen
belangrijk wanneer we weer op hetzelfde welvaartsniveau zitten, maar ook hoe
groot de afwijking is ten opzichte van eerdere verwachtingen.
 
 Onderstaande figuren geven een beeld van het bbp per hoofd van de bevolking
in Zweden, Finland en Japan voor en na de crisis. De stippellijnen geven aan
welke groei een «naïeve» voorspeller zou hebben verwacht
als er geen crisis was geweest en de groei van voor de crisis zich had doorgezet.
 Figuur 3.8 Bbp per hoofd van de bevolking voor en na de
crisis: Finland
 Figuur 3.9 Bbp per hoofd van de bevolking voor en na de
crisis: Zweden
 Figuur 3.10 Bbp per hoofd van de bevolking voor en na
de crisis: Japan
 
 Bron: Cijfers zijn afkomstig van WEO (april 2009) data opwww.imf.org. Bewerking door
ministerie van Financiën. De gesloten lijn geeft het feitelijke, reële
bbp per capita aan, waarbij de omvang op het jaar voor de recessie op 100
is gesteld (1989 bij Finland en Zweden, 1992 bij Japan). De stippellijn laat
zien hoe groot het bbp per capita zou zijn geweest als er geen recessie was
geweest en de groei van voor de crisis zich had doorgezet.
 
 Voor de crises was de groei per hoofd van de bevolking in Finland en Japan
hoger dan in Zweden (in Finland en Japan ongeveer 3 procent versus 2 procent
in Zweden). Dit was vooral een gevolg van een hogere stijging van de productiviteit
per gewerkt uur in deze landen. Er was sprake van een inhaaleffect.
In Finland en Japan was het bbp per gewerkt uur in 1980 slechts 62 procent
respectievelijk 58 procent van het bbp per gewerkt uur in de VS. In 1990 was dit opgelopen tot 72 procent respectievelijk 69 procent.
In Zweden was dit in 1980 al 86 procent en in 1990 nog maar 82 procent. Het
aantal gewerkte uren per burger steeg slechts licht gedurende de jaren tachtig
in Japan (van 1 005 uur in 1980 naar 1 027 uur in 1990) en daalde
zelfs in Finland (van 911 naar 880) terwijl in Zweden het aantal gewerkte
uren het meest toenam (van 776 naar 830).
 
 Hoewel Zweden en Finland een groter bbp-verlies leden tijdens de crisis,
presteerden zij na de crises beter dan Japan. In Zweden lag de groei per hoofd
van de bevolking na de crisis op 2¾ procent, in Finland zelfs op 3½
procent. In Japan was de groei slechts 1¼ procent. In de drie landen
viel het aantal gewerkte uren door de recessie fors terug. Geen van de landen
heeft dit weer helemaal in kunnen halen (het aantal gewerkte uren per persoon
lag in Finland, Japan en Zweden in 2007 respectievelijk 8 procent, 13
procent en 3 procent lager dan in 1990). Finland en Zweden waren echter in
staat hun productiviteit ten opzichte van de VS verder te verhogen tot respectievelijk
83 procent en 88 procent in 2007, terwijl Japan relatief achterbleef met 72
procent. Zoals in paragraaf 3.2 is beschreven, is er bewijs dat het voortbestaan
van «zombiebanken» in Japan een drukkend effect heeft gehad op
de productiviteit.
 
 Door de robuuste postcrisisgroei hadden Zweden en Finland in 2007 een
bbp per hoofd van de bevolking dat ongeveer 40 procent hoger lag dan in het
jaar voor de crisis. Voor Zweden was dit ongeveer het niveau dat zou zijn
verwacht als er geen recessie was geweest en als de groei van voor de crisis
zich had doorgezet. Door de hoge precrisisgroei had de naïeve voorspeller
voor Finland echter een bbp per capita verwacht dat ongeveer 70 procent hoger
zou liggen dan de gerealiseerde 40 procent. Door de terugval in het groeitempo
in Japan is het verschil tussen de trendlijn en de werkelijke groei voor Japan
zeer groot. Het bbp per hoofd van de bevolking was in 2007 slechts 20 procent
hoger dan voor de crisis, terwijl op basis van de trend een stijging van 60
procent zou zijn verwacht. Helaas blijkt uit onderzoek naar een groot aantal
recessies dat het Zweden-scenario – waarbij verloren groei weer wordt
ingehaald – een uitzondering is. Over het algemeen worden recessies
gevolgd door een periode van lagere groei; bij recessies door een financiële
crisis is dit nog sterker het geval.
 ...en zorgen voor langdurige verslechtering van de overheidsfinanciën...
 ...en een verslechtering van de overheidsfinanciën
 Door de hoge werkloosheidsuitgaven en de lagere dan verwachte belastinginkomsten
als gevolg van de terugvallende groei, worden ook de overheidsfinanciën
langdurig uit het lood geslagen. Dit komt bovenop het verlies aan belastinginkomsten
door de daling in vermogens als gevolg van de financiële crisis. Finland
en Zweden bereikten pas in 1998 weer een overschot, onder andere door versobering
van de sociale zekerheid en pensioenregelingen.
In Japan bleven de tekorten aanhouden. In Zweden heeft het 17 jaar geduurd,
voordat de schuld weer op het niveau van voor de crisis lag.
Finland en Japan zijn hier tot op heden niet in geslaagd. Finland had in 2007
een schuld die nog steeds 3 keer zo hoog was als voor de crisis in 1990. Hetzelfde
geldt voor Japan, maar op een nog hoger niveau.
 Figuur 3.11 Schuld Japan, Finland en Zweden
 
 Figuur 3.12 Overheidstekort Japan, Finland en Zweden
 
 Bron: OESO;www.oecd.org
 
 Het weer op orde brengen van de Nederlandse overheidsfinanciën zal
net als in Japan, Zweden en Finland een lange adem vergen. De Nederlandse
schuld lag in 2007 op 45,5 procent van het bbp, in 2010 ligt deze naar verwachting
op 65,7 procent. Hoewel dit niveau niet te vergelijken is met de problematiek
in de jaren dertig of na de Tweede Wereldoorlog, komen we hiermee wel steeds
dichter in de buurt van de niveaus uit de jaren tachtig (terwijl we in het
huidige tijdsgewricht geconfronteerd worden met een grote vergrijzingsuitdaging).
Bovendien zal de overheidsschuld blijven toenemen als het tekort niet wordt
teruggedrongen.
 ...waardoor ingrijpende maatregelen onontkoombaar zijn.
 Herstel zal niet automatisch plaatsvinden...
 De analyse hierboven laat zien dat niets doen en wachten op «automatisch»
herstel vooral voor arbeidsmarkt en schatkist geen optie is. Structurele herstelmaatregelen
zijn nodig. Hierbij gaat het ten eerste om maatregelen die ervoor zorgen dat
de langetermijneffecten op de werkloosheid en productiviteit zo klein mogelijk
zijn. Deze komen aan de orde in paragraaf 3.5 en 3.6. Daarnaast zal er ook
moeten worden ingegrepen in de overheidsfinanciën. Het zo snel mogelijk
beëindigen van de financiële transacties die de overheid is aangegaan
om de banken te steunen is een belangrijke eerste stap om de overheidsschuld
te verlagen. Hierdoor zal de overheidsschuld afnemen met circa 8,5 procentpunt
(inclusief overbruggingskrediet Fortis is dit 14 procentpunt).
 ...en ondanks de maatregelen...
 Het kabinet neemt daarnaast maatregelen om het tekort terug te dringen.
Wanneer het stimuleringspakket wordt beëindigd zal het tekort verminderen.
Hierbij moet wel worden opgelet dat een te snelle bezuiniging het herstel
weer de kop indrukt. Het al dan niet verlengen van het stimuleringspakket
naar 2011 wordt daarom afhankelijk gemaakt van de economische groei in 2011.
Ook na deze beëindiging zal het tekort nog groot zijn. Hoe groot precies
is lastig te voorspellen. Ten eerste weten we niet precies op welke manier
de groei zich zal ontwikkelen. Krijgen we net zoals Zweden te maken met een
inhaalgroei? Komen we structureel op een lager welvaartsniveau uit, maar blijft
de groei daarna vergelijkbaar met de groeicijfers voor de crisis zoals in
Finland. Of blijft de groei structureel achter bij wat we gewend waren, zoals
in Japan? Daarnaast zijn er veel onzekere factoren die niet direct gerelateerd
zijn aan de economische groei maar wel een forse invloed kunnen hebben op
het EMU-saldo, zoals de olieprijsontwikkeling en de rentestand.
 ...is de kans op langdurig tekort aanzienlijk
 Om toch een gevoel te krijgen voor de ontwikkeling van de overheidsfinanciën
op de middellangetermijn, laat figuur 3.13 de mogelijke ontwikkeling van het
EMU-saldo in de komende jaren zien. Bij een reële groei van 2 procent
per jaar in de volgende kabinetsperiode (ongeveer de groei die verwacht zou
worden als er geen financiële crisis was geweest) komt het saldo in 2015
bij ongewijzigd beleid slechts beperkt beter uit dan in 2010, namelijk tussen
de – 4 procent en – 6 procent van het bbp. De overheidsinkomsten
groeien ongeveer mee met het bbp, dus met 2 procent per jaar. De uitgavenontwikkeling
is relatief ongevoelig voor de economische groei. Niettemin groeien deze eveneens
met ongeveer 2 procent per jaar. Dat komt door de autonome groei van de uitgaven
voor zorg, AOW, infrastructuur. Verder nemen door de opgelopen overheidsschuld
de rentelasten toe. Pas bij een groei van meer dan 2 procent is sprake van
een significante verbetering van het saldo. In dat geval komt het saldo in
2015 ongeveer 2 procentpunt bbp gunstiger uit dan in het scenario met 2 procent
jaarlijkse groei. In het 1 procent-groeiscenario, wat zou betekenen dat er
helemaal geen sprake is van inhaalgroei en dat de crisis persisteert, zal
het saldo in 2015 juist 2 procent bbp slechter uitkomen.
 Figuur 3.13 Ontwikkeling EMU-saldo afhankelijk van groeiscenario’s 
 
 Zoals figuur 3.13 duidelijk maakt, is zelfs in het optimistische scenario
en na beëindiging van het stimuleringspakket op middellange termijn geen
sprake van volledig herstel van de overheidsfinanciën. In de scenario’s
waarbij sprake is van een groei die gelijk is aan of lager is dan de groei
van voor de crisis, verbetert het saldo niet of vindt verslechtering plaats.
Extra maatregelen zijn dan ook nodig. Dit doet het kabinet langs twee sporen.
Ten eerste neemt het maatregelen die op de lange termijn (voor een groot deel
na 2015) de overheidsfinanciën verbeteren. Het gaat hierbij om maatregelen
in de zorg, de voorgenomen verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 rekening
houdend met zware beroepen, en het niet indexeren van de 1 miljoengrens waarboven
een hoger eigenwoningforfait geldt. Deze maatregelen worden in hoofdstuk 4
toegelicht. Daarnaast worden brede heroverwegingen gestart om er voor te zorgen
dat de overheidsfinanciën op termijn weer in evenwicht worden gebracht
(zie hoofdstuk 1).
 3.5 Gevolgen voor werkloosheid
 Zoals we hebben gezien in de inleiding zal de werkloosheid het naoorlogs
maximum bijna evenaren. Welke groepen zullen hier met name door getroffen
gaan worden? Hiervoor zijn twee zaken van belang. Ten eerste de kans dat iemand
werkloos wordt. En ten tweede de gevolgen die het voor de arbeidsmarktpositie
heeft als dit gebeurt.
 Jongeren hebben meeste kans op werkloosheid
 Arbeidsparticipatie jongeren zeer conjunctuurgevoelig...
 Als we naar recente recessies in Nederland kijken dan blijkt met name
de werkloosheid van jongeren, laag opgeleiden en allochtonen gevoelig voor
een conjuncturele neergang (zie figuur 3.14a, 3.14b en 3.14c). De hoge conjunctuurgevoeligheid
bij jongeren wordt veroorzaakt doordat zij nieuw op de arbeidsmarkt verschijnen
(het is gemakkelijker om iemand niet aan te nemen dan om iemand te ontslaan)
en omdat zij vaker een flexibele arbeidsrelatie kennen. Op dit moment ligt
het aantal werknemers met een flexibele arbeidsrelatie ook onder jongeren
het hoogst (29 procent bij 15–25 jarigen; 8 procent bij 25–35
jarigen en minder dan 5 procent bij oudere werknemers). Dit impliceert dat
deze groep naar verwachting ook in deze recessie de zwaarste klappen zal krijgen.
 Figuur 3.14a Werkloosheid naar leeftijdsgroep
 Figuur 3.14b Werkloosheid naar opleiding
 Figuur 3.14c Werkloosheid naar afkomst 
 
 Bron: CBS Statline.
 
 De instroom naar inactiviteit hoeft echter niet alleen te verlopen via
geregistreerde werkloosheid. Bij oudere werknemers kan bijvoorbeeld vroegpensioen
ook een signaal zijn van onvrijwillige inactiviteit. Dit type uitstroom is
niet zichtbaar in werkloosheidcijfers maar wel in de nettoarbeidsparticipatie.
Ook in deze cijfers is te zien dat de nettoarbeidsparticipatie van jongeren
gevoeliger is voor de conjunctuur (figuur 3.15). De nettoparticipatie van
de mensen tussen de 55 en 65 jaar is wel afgenomen in de recessie begin jaren
tachtig, maar dit was een structureel effect (mede door de vroegpensioenregelingen
die toen zijn afgesproken). De oplopende werkloosheid begin jaren negentig
en begin deze eeuw lijken nauwelijks effect te hebben op de opwaartse trend
in de participatie van ouderen. We kunnen dus concluderen dat jongeren de
meeste kans lopen op werkloosheid. De jeugd maakt wel een steeds kleiner aandeel
uit van de beroepsbevolking. Dit is terug te zien in het afnemende aantal jeugdwerklozen (figuur 3.16). Hoewel de jeugdwerkloosheid
in percentages ook in de laatste recessies het hoogst was, is deze in aantallen
de laatste decennia ingehaald door oudere leeftijdsgroepen. Wel zien we dat
ook in aantallen de fluctuaties bij jongeren nog het grootst zijn. De toename in het aantal werklozen zal in de komende recessie
dan ook nog steeds onder jongeren het grootst kunnen zijn.
 Figuur 3.15 Nettoarbeidsparticipatie 1980–2008
 
 Figuur 3.16 Werkloosheid naar leeftijdsgroep
 
 Bron: CBS Statline.
 Maar gevolgen zijn groter voor ouderen
 ...ouderen echter vaker langdurig werkloos
 De gevolgen van werkloosheid verschillen per leeftijdscategorie. Oudere
werknemers hebben vaak een langere carrière achter de rug, waarin zij
hebben kunnen zoeken naar de baan die het beste bij hen past. Wanneer die
baan verdwijnt, zal het moeilijk zijn een baan met dezelfde passendheid te
vinden. Oudere werknemers zijn vaak ook langer in dienst bij een bedrijf.
Hierdoor hebben ze meer bedrijfsspecifiek kapitaal opgebouwd, waarvoor ze
bij het bestaande bedrijf wel een vergoeding krijgen, maar bij een nieuwe
werkgever niet. Ten slotte blijkt in het laatste deel van de carrière
het loon vaak relatief hoog te liggen in vergelijking met de productiviteit
van de werknemer. Het inkomensverlies als gevolg van ontslag blijkt dan ook
groter te zijn bij oudere werknemers dan bij jongere werknemers; hier staan vaak wel een hogere ontslagvergoeding en meer opgebouwde
WW-rechten tegenover. Bij oudere werknemers is het daarnaast vaak langere
tijd geleden dat ze generieke kennis hebben opgedaan (bijvoorbeeld door een
niet-bedrijfsspecifieke opleiding). Dit maakt het voor hen lastiger om een
nieuwe baan te vinden wanneer ze werkloos worden. Doordat ouderen bovendien
minder lang in dienst zullen blijven bij een nieuwe werkgever en werkgevers
ouderen associëren met hoge loonkosten, zijn er minder prikkels bij werkgevers
om ouderen aan te nemen. Uit onderzoek over de jaren 1993–2002 blijkt
dat de werkloosheid onder jongeren (jonger dan 29) inderdaad sterker afhankelijk
is van de conjunctuur (zoals we hierboven hebben gezien), maar dat jongeren die hun baan kwijtraken, ook snel weer een nieuwe
baan vinden. Het risico op langdurige werkloosheid
is onder jongere werknemers dan ook lager.
 Op de lange termijn lopen jongeren achterstand in
 Voor jongeren die in de werkloosheid belanden, geldt dat zij hun carrière
beginnen met een achterstand. Het opbouwen van menselijk kapitaal via een werknemersrelatie is hen niet gegund. Jongeren die werkloos worden,
hebben dan ook vaak nog jaren een lager loon en een hogere kans op werkloosheid
dan leeftijdsgenoten die niet getroffen werden door werkloosheid. Op de lange
termijn blijken werknemers wel in staat deze achterstand weer grotendeels
weg te werken. Schoolverlaters uit de jaren 1981–1984 verdienen nog
steeds een lager loon dan op basis van andere kenmerken zou mogen worden verwacht. Het gaat hierbij echter om slechts 1 procent verschil
in het bruto-uurloon. Bovendien is de kans op werkloosheid of inactiviteit
niet groter dan voor andere cohorten en behalen zij ook een vergelijkbaar
beroepsniveau. Van een«verloren generatie» uit de jaren tachtig
blijkt zodoende nauwelijks sprake te zijn.
 Beleidsreactie
 Om te bepalen wat we kunnen doen aan deze problematiek is het van belang
te onderkennen dat er al veel staand beleid is. Van groot belang is te bepalen
waarin de arbeidsproblematiek van de huidige recessie verschilt van die in
eerdere jaren.
 Toename jeugdwerkloosheid nieuw...
 Zoals we hebben gezien kan werkloosheid voor ouderen grote gevolgen hebben.
Tegelijkertijd is deze problematiek relatief ongevoelig voor de stand van
de conjunctuur. Voor deze problematiek ligt het daarom voor de hand in grote
mate het huidige beleid voort te zetten, zoals bijvoorbeeld de premievrijstelling
voor het aannemen van oudere werklozen. Het nieuwe aan
de arbeidsmarktproblematiek in de komende jaren is de grote toename van werkloosheid
onder jongeren. Zeker gezien de ernst van de recessie zal deze werkloosheid
veel grotere hoogten bereiken dan waar het huidige beleid op geënt is.
Daarom is het nieuwe beleid met name gericht op
jongeren. Om jeugdwerkloosheid te voorkomen zijn afspraken gemaakt met sociale
partners. Zij trachten iedere jongere die langer dan 3 maanden werkloos
is een leer- of werkplek aan te bieden. Ook is er 250 miljoen euro extra uitgetrokken
voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid en nog eens 250 miljoen euro voor
mbo’s. Het geld wordt besteed aan de creatie van extra stageplaatsen
en de mogelijkheid om langer op school te blijven. Zo wordt voor jongeren
een alternatief geboden voor het verhogen of op peil houden van hun menselijk
kapitaal. Werklozen van alle leeftijdsgroepen profiteren van mobiliteitscentra
die zijn ingericht om er voor te zorgen dat werknemers weer op een plek terechtkomen,
waar hun opgebouwde specifieke kennis het best tot zijn recht komt. Hierbij
is uiteraard ook veel aandacht voor de vacatures in de publieke sector. Ook
is er extra geld beschikbaar gesteld voor re-integratie en scholing.
 ...evenals tijdelijk probleem vraagkant arbeidsmarkt
 Een tweede verschil is dat een belangrijk deel van de stijging van de
werkloosheid de komende jaren te maken heeft met de vraagkant van de arbeidsmarkt.
Box 3.6 gaat hier op in. De overheid speelt automatisch een stabiliserende
rol in de vraag naar arbeid. Dit komt doordat de vraag naar leraren, zorgverleners
en agenten niet afhankelijk is van de conjunctuur. Ook nu zijn er nog veel
vacatures in de publieke sector.
 
 
 Box 3.6: Arbeidsmarkt: nu ook een vraagprobleem
 
 Sinds de jaren tachtig hebben we vooral geworsteld met imperfecties aan
de aanbodzijde van de arbeidsmarkt. Er werd minder gewerkt dan maatschappelijk
optimaal is. Om deze problematiek te beperken, zijn de laatste jaren veel
maatregelen genomen om het aanbod te stimuleren zoals het verlagen van de
marginale druk (bijvoorbeeld via arbeidskortingen) en het activerender maken
van uitkeringsregelingen. Deze aanpak blijft belangrijk, mede in het licht
van de arbeidstekorten die op de lange termijn dreigen door de vergrijzing.
 
 De komende jaren hebben we voor veel groepen echter ook te maken met een
probleem aan de vraagzijde. Er zijn meer mensen die willen werken dan dat
er banen zijn. Maatregelen die de vraag naar werknemers stimuleerden werden
in het verleden slechts voor zeer selecte groepen toegepast omdat voor de
meeste mensen gold dat zij ook zonder deze maatregelen werk konden vinden.
Er werd ook spaarzaam omgegaan met maatregelen die een alternatief boden voor
regulier werk, omdat de angst bestond dat hierdoor een mogelijkheid in de
markt niet werd benut. Deze risico’s zijn nu afgenomen. Door de vraaguitval
kan het daarom nu wel opportuun worden om voor meer groepen maatregelen te
nemen die de vraag naar werk stimuleren. Tegelijkertijd blijft het belangrijk
om de doorstroom op de arbeidsmarkt te behouden. Ook in een economisch dal
is het belangrijk dat de herstructurering van de economie niet belemmerd wordt.
 
 Als mensen die wel willen werken geen werk kunnen vinden, klinkt vaak
de roep om het eerlijker verdelen van werk. Zo werd in de jaren tachtig getracht
de werkloosheid te bestrijden door ouderen vervroegd te laten uittreden. Zoals te zien was in figuur 3.15 had dit met name een structureel effect op de nettoarbeidsparticipatie van
ouderen en was dit instrument dus weinig effectief om effecten van een conjunctuurschommeling
op te vangen. Dat werkverdeling op macroschaal
weinig effectief is, komt doordat mensen die zonder werk zitten niet altijd
in staat zijn het werk van de mensen die minder gaan werken over te nemen
(vanwege verschillen in vaardigheden). Als gevolg hiervan kan het verkorten
van de werkduur van sommige werknemers er zelfs toe leiden dat het totaal
aantal gewerkte uren afneemt. Door de inkomensdaling die hiervan het gevolg
is, neemt vervolgens de vraag naar arbeid nog verder af.
 3.6 Gevolgen voor het bedrijfsleven
 Ook het bedrijfsleven wordt hard geraakt door de crisis. In de eerste
helft van 2009 werden 3 500 bedrijven failliet verklaard. Sinds het begin
van de jaren tachtig, toen het CBS begon met de faillissementenstatistiek,
zijn er in een half jaar nog nooit zo veel faillissementen geweest. De persoonlijke gevolgen van faillissementen
kunnen groot zijn, juist in een tijd waarin het moeilijk is om nieuw werk
te vinden. Maatregelen om de gevolgen van inkomensverlies en werkloosheid
te beperken worden besproken in paragraaf 3.5 en 3.7. Deze paragraaf gaat
in op de vraag op welke wijze de recessie de gezondheid van het bedrijfsleven
na de recessie beïnvloedt. Komt het bedrijfsleven als geheel sterker
uit de crisis?
 Recessie versterkt vernietiging...
 Creatieve vernietiging leidt tot een hogere productiviteit...
 Economische vooruitgang is in een markteconomie sterk verbonden met wat
Schumpeter «creatieve vernietiging» heeft genoemd. In de meeste
markteconomieën wordt bijvoorbeeld circa 10 procent van de banen in een
jaar vernietigd. Doordat werknemers hierdoor in andere bedrijven productiever
worden ingezet, stijgt hun loon en neemt de economische groei toe. Als bedrijven
met een hoge productiviteit bedrijven met een lage productiviteit wegconcurreren
is dit ook goed voor de economie als geheel. Een recessie versterkt dit vernietigingsproces;
het aantal faillissementen neemt toe. Dit is op korte termijn een bittere
pil voor direct betrokkenen. Maar als dit op de lange termijn leidt tot een
bedrijfspopulatie met een hogere productiviteit en daarmee hogere salarissen
voor werknemers is de uiteindelijke uitkomst positief.
 ...maar een bankencrisis kan leiden tot vernietiging van
productieve bedrijven
 Een bankencrisis kan er echter toe leiden dat zelfs bedrijven met een
hoge productiviteit bedreigd worden. Als banken terughoudender worden in de
kredietverlening kan het voorkomen dat in principe productieve bedrijven die
afhankelijk zijn van bancaire financiering, het hoofd niet boven water kunnen
houden. Dit probleem speelt vooral bij jonge, kleinere bedrijven. Zij zijn
vaker afhankelijk van bankkrediet omdat zij geen toegang hebben tot de obligatiemarkt.
Daarnaast hebben zij vaak minder financiële reserves. Bovendien hebben
zij vaak geen of een kortere kredietgeschiedenis en minder onderpand dat kan
worden gebruikt om kredieten te verkrijgen bij liquiditeitsproblemen. Ook
het innovatieve vermogen kan in een bankencrisis extra onder druk kan komen
te staan. Een studie van het Innovatieplatform laat zien dat bijna 40 procent
van de private R&D bij bedrijven zit met een voor de kredietcrisis kwetsbare
financiële basis.Internationaal toonaangevende
clusters van kennis en bedrijvigheid op gebieden als hightechsystemen, water,
voeding en chemie kunnen daardoor verloren gaan.
 ...en verzwakt creatie
 Jonge en innovatieve bedrijven vaak slachtoffer
 Daarnaast wordt nog wel eens vergeten dat Schumpeter het niet alleen had
over vernietiging maar ook over creatie. De gemiddelde productiviteit stijgt
niet alleen doordat minder productieve bedrijven verdwijnen. De stijging komt
ook doordat nieuwe bedrijven ontstaan die potentieel nog productiever zijn
dan alle bestaande bedrijven en doordat bestaande
bedrijven door innovaties steeds productiever worden. Helaas blijkt ook de
creërende kracht te kunnen lijden onder recessies. In de laatste recessie
in Nederland zien we dat met name het aantal oprichtingen van bedrijven daalt
(zie figuur 3.17). Dit komt ook tot uiting in de conjunctuurgevoeligheid van
de TEA-index; een maatstaf voor startende en jonge (jonger dan 3,5 jaar) bedrijven.
Voor startende bedrijven geldt bovendien dezelfde problematiek als voor de
kleine, jonge bedrijven die we hierboven beschreven hebben. Wanneer de kredietverlening
stilvalt, zijn zij vaak het eerste slachtoffer. In recessies wordt ook weinig
geïnnoveerd. Bedrijven weten
dat hun innovaties maar een beperkte tijd tot een concurrentievoordeel leiden.
Dit komt onder andere omdat andere bedrijven de innovaties op den duur kopiëren.
Om die reden zijn ze terughoudend met innoveren in slechte economische tijden;
het is beter te wachten op een periode waarin meer winst met de innovatie
kan worden gemaakt. Het percentage bedrijven dat innoveert blijkt in Nederland
dan ook sterk samen te hangen met de economische groei (zie figuur 3.18).
In de huidige financiële crisis kan dit effect versterkt worden door
de kwetsbare financiële basis van innoverende bedrijven.
 Figuur 3.17 Opheffingen van bedrijven en TEA-index
 
 Figuur 3.18 Innoverende bedrijven en bbp-groei
 
 Bron: CBS-statline. De TEA-index staat voor het aantal mensen dat
bezig is een bedrijf op te richten of dat een bedrijf jonger dan 3,5 jaar
bezit als percentage van de beroepsbevolking.
 Uitkomst is onzeker
 Of we de recessie uitkomen met een productievere bedrijvenpopulatie dan
waarmee we de recessie ingingen is zeer de vraag. De ervaring in andere landen
wijst erop dat dit helemaal niet zeker is. In de VS werden in voorgaande recessies
inderdaad veel banen vernietigd, maar werden ook weinig nieuwe (productievere)
banen gecreëerd. Ook in de eerste jaren na de recessies werden er weinig
nieuwe banen geschapen. Dat de werkloosheid toch terugliep, kwam vooral doordat
na de recessie minder bestaande banen verdwenen dan normaal (er was dus ook
minder baancreatie nodig om de werkloosheid te doen dalen). De arbeidsproductiviteit nam in de VS door recessies dan ook af. In Japan bleek in de jaren negentig dat juist bedrijven
met een hogere productiviteit de recessie niet overleefden. Volgens sommigen is de aanhoudend lage groei in Japan dan ook met
name het gevolg van het disfunctioneren van het proces van creatieve vernietiging.
Hierbij wordt gewezen op het verschil in herstructurering met
Finland; de sectorale verschuivingen gedurende de crisis waren daar veel groter. Dit kan een verklaring zijn voor het feit dat Finland
op termijn weer een robuuste groei heeft weten te realiseren, terwijl de economische
groei in Japan nog steeds op een laag niveau ligt.
 De beleidsreactie
 Steun aan individuele bedrijven onverstandig...
 De overheid kan het proces van creatieve vernietiging beïnvloeden
zowel via de vernietigingskant als via de scheppingskant. Over de vernietigingskant
hebben we in paragraaf 3.3 gezien dat het laten bestaan van «zombiebanken»
ertoe kan leiden dat de vernietiging te weinig ruimte krijgt; verliesgevende
bedrijven die normaliter zouden verdwijnen blijven bestaan en bemoeilijken
de opkomst van nieuwe bedrijven. Daarnaast kan de overheid helpen voorkomen
dat in de kern gezonde bedrijven failliet gaan. In het verleden zijn hiervoor
vaak individuele steunmaatregelen gehanteerd. Dit kan echter onbedoeld negatief
uitwerken. Deze maatregelen blijken vaak met name grote bestaande bedrijven
te ondersteunen (zij hebben vaak de beste contacten en kunnen meer pressie
uitoefenen doordat er veel arbeidsplaatsen in het geding zijn). Dit terwijl
het de vraag is of deze bedrijven een hogere productiviteit kennen dan kleinere
ondernemingen. In Nederland werd er in de jaren zeventig op grote schaal financiële
steun aan individuele bedrijven gegeven om de
werkgelegenheid te behouden. Tussen 1973 en 1979 werd er voor 7 miljard gulden
gesteund, ongeveer 10 miljard euro tegen huidige prijzen. Van dit bedrag ging
60 procent naar zeven grote bedrijven, in 1979 ging zelfs 90 procent van het
steunbedrag naar vijf grote ondernemingen. Hoewel de steun officieel enkel
bedoeld was voor levensvatbare bedrijven die in tijdelijke problemen verkeerden,
was er slechts in de helft van de gevallen na de steun sprake van een redelijke
situatie of herstel. Ook het feit dat de repeteersteun opliep naar 97 procent
in 1979 geeft aan dat de tijdelijkheid van de steun met een korreltje zout
moest worden genomen.
 ...wel generieke maatregelen gericht op kredietverlening
en groene innovatie
 Omdat het steun verlenen aan individuele bedrijven dus snel contraproductief
kan uitwerken, wordt het bedrijfsleven op een generieke manier ondersteund.
Het kabinet houdt nauwlettend in het oog dat de kredietverlening aan gezonde
bedrijven adequaat blijft en heeft in dit kader voor het mkb het EZ-instrumentarium
voor borgstelling en exportkredietverzekering al in een vroeg stadium verruimd.
Daarnaast worden fiscale maatregelen genomen zoals de mogelijkheid van kwartaalaangifte
van de btw en ruimere mogelijkheden om verliezen fiscaal te compenseren en
versneld fiscaal af te schrijven. Om te voorkomen dat bedrijven door tijdelijke
problemen belangrijke vakkrachten verliezen is de deeltijd-WW ingevoerd. Deze
steun is tijdelijk en er zijn bovendien financiële consequenties voor
bedrijven die alsnog mensen ontslaan. Hierdoor is de maatregel gericht op
in de kern gezonde bedrijven. Ten slotte is het weer gezond maken van de financiële
sector natuurlijk een zeer belangrijke maatregel, zeker gezien de afhankelijkheid
van bankkrediet bij sommige ondernemers. Met het oog op de innovatie wordt
een belangrijk deel van het stimuleringspakket bestemd voor maatregelen die
ook de innovatie ten goede komen, zoals het verhogen van de WBSO, de kenniswerkersregeling,
het stimuleren van energie besparen en duurzaam ondernemen, en wordt naast
deze middelen in totaal bijna 900 miljoen (waarvan de financiering al rond
was) ingezet voor projecten die de innovatiekracht van Nederland versterken.
Door de nadruk op duurzaamheid stellen deze maatregelen bedrijven
in staat om slimmer, met minder grondstoffen te produceren, zodat er minder
impact is op het milieu.
 3.7 Gevolgen op inkomens en vermogens
 Wanneer het inkomen dat we met zijn allen verdienen (het bbp), met bijna
5 procent daalt, zullen er ook op individueel niveau belangrijke inkomensverliezen
optreden. Bovendien zullen prijsdalingen op de aandelen- en huizenmarkt ook
tot vermogensverliezen leiden. Hoe groot is deze problematiek en wie wordt
met name getroffen?
 Statische koopkracht stijgt ondanks de crisis
 Koopkracht stijgt...
 De zogenaamde statische koopkrachtverandering – de verandering in
koopkracht wanneer er niets aan de huishoudsituatie verandert, zoals het verlies
van een baan – is vooralsnog geen reden tot zorg. De maatregelen die
genomen zijn om de economische vraag te ondersteunen (geen verhoging van belastingen
ondanks tegenvallers; geen ingrepen in de uitkeringen), betekenen ook een
koopkrachtontwikkeling die voor crisistijden meevalt. De mediane koopkrachtontwikkeling
is voor 2009 1¾ procent en voor 2010 – ¼ procent.
Dit betekent dat mensen na de crisis een hoger besteedbaar inkomen hebben
dan voor de crisis! Een belangrijke reden hiervoor is dat de daling het bbp
op dit moment wordt opgevangen door de overheid: daardoor loopt de overheidsschuld
op. Op de korte termijn betekent dit dat individuele burgers erop vooruit
gaan. Op de lange termijn zal de overheidsschuldverslechtering echter weer
goed moeten worden gemaakt via lagere uitgaven of hogere belastinginkomsten.
Het is daarom niet uitgesloten dat de statische koopkracht in latere jaren
minder snel zal stijgen dan anders.
 Figuur 3.19 Statistische koopkrachtontwikkeling 1975–2010
 
 Bron: CPB. De data zijn niet voor alle standaardhuishoudens tot 1974
beschikbaar. 
 Lagere inkomens, alleenstaanden en zelfstandigen het kwetsbaarst
voor inkomensverlies door werkloosheid
 ...inkomensverlies bij laag inkomen kleiner dan bij hoog
inkomen...
 Bovendien zullen er ook veel mensen geconfronteerd worden met inkomensverlies
door werkloosheid of door faillissementen van hun bedrijf. Het inkomensverlies
als gevolg van werkloosheid is voor mensen met een laag inkomen kleiner dan
voor mensen met een hoog inkomen (zie figuur 3.20). Dit komt doordat het bijstandniveau
vaak hoger ligt dan de 70 procent van het laatstverdiende loon waar de WW
recht op geeft. Bovendien hebben mensen met een laag inkomen vaker recht op
inkomensafhankelijke regelingen die groeien in waarde wanneer het inkomen
daalt (zoals de huurtoeslag). Deze kleinere
inkomensachteruitgang voor lagere inkomens is ook noodzakelijk. Bij lagere
inkomens gaat het vaak om mensen met een lage opleiding die bij werkloosheid
minder makkelijk een nieuwe baan kunnen vinden. Zodoende is de periode waarin
ze geconfronteerd worden met de inkomensval dikwijls langer. Bovendien hebben
zij door het lage inkomen vaak ook een kleinere buffer om inkomensverliezen
op te vangen.
 ...alleenverdieners maken bij werkloosheid grote val...
 Figuur 3.20 laat ook zien dat alleenstaanden en alleenverdieners een grotere
inkomensval maken bij werkloosheid dan huishoudens waarbij beide partners
werken. Bij meerverdieners worden arbeidsmarktrisico’s gespreid. Bij
het verlies van een baan door een van de partners is de inkomensterugval beperkt.
Dit is een reden waarom de huidige crisis op huishoudniveau mogelijk minder
gevolgen heeft dan eerdere crisissen, want tegenwoordig is het aantal huishoudens
waarvan beide partners werken hoger dan in het verleden.
 ...en zelfstandigen extra kwetsbaar
 Een groep die extra kwetsbaar is voor inkomensverlies is de groep zelfstandigen.
Het aantal zelfstandigen is de afgelopen jaren toegenomen tot ongeveer 900
duizend. In goede tijden hebben zelfstandigen als voordeel dat ze geen sociale
premies hoeven af te dragen en recht hebben op meer aftrekposten dan werknemers.
Hier staat wel tegenover dat ze geen vast salaris, recht op ontslagvergoedingen
of verzekering tegen werkloosheid hebben. Wanneer de economie tegenzit, zijn
zij dus extra kwetsbaar. Uiteraard is de bijstand ook voor deze groep toegankelijk.
 Figuur 3.20 Daling in besteedbaar inkomen bij baanverlies
 
 Bron: Berekeningen ministerie van SZW. In deze figuur is ook rekening
gehouden met huurtoeslag, het gebruik van kinderopvang en kwijtschelding van
gemeentelijke belastingen. Tweeverdieners met WML zijn niet opgenomen, omdat
deze huishoudens in de praktijk vrijwel niet voorkomen.
 Vermogensverliezen via huizenprijzen en financiële
beleggingen
 Vermogensverliezen fors
 Vermogensverliezen treden met name op via dalende huizenprijzen en financiële
beleggingen (waaronder beleggingen via hypotheekconstructies en pensioenfondsen).
Het vermogen van particulieren is gedurende de laatste decennia steeds meer
gaan bestaan uit huizen en pensioenen. Als aandeel van het totale nettovermogen
van particulieren steeg het eigenwoningbezit van 43 procent in 1980 naar 55
procent in 2007; het aandeel van pensioenvermogen steeg van 28 procent in
1980 naar 42 procent in 2007. De huizenprijs
heeft sinds augustus een daling ingezet. Deze is op dit moment beperkt (–4,4
procent jaar op jaar in juli 2009), zeker wanneer deze wordt vergeleken met
de stijgingen die in het verleden zijn behaald (zie figuur 3.21). De prijsindex
voor bestaande woningen ligt in juli 2009 op het niveau van april 2007. Mensen
die al langer huiseigenaar zijn, zullen gemiddeld zodoende
slechts een klein deel van de vermogenswinst uit het verleden verliezen. Voor
recente kopers is dit echter niet het geval.
 Figuur 3.21: Prijsindex bestaande woningen 1995–2009
 
 Bron: CBS statline
 Pensioenfondsen hard geraakt
 De pensioenfondsen zijn hard geraakt. Door dalende beurskoersen zijn de
bezittingen van pensioenfondsen sterk in waarde afgenomen. Tegelijkertijd
is de waarde van de verplichtingen sterk gestegen, door een daling van de
rente (hierdoor is meer vermogen nodig om in de toekomst een bepaald bedrag
te kunnen uitkeren). Deze combinatie leidde tot een ongekende daling van de
dekkingsgraden (een maatstaf waarmee bepaald wordt over pensioenfondsen aan
hun verplichtingen kunnen voldoen; zie figuur 3.22). Dalingen van de dekkingsgraad
van 40 procentpunt of meer waren geen uitzondering. De schommelingen in de
dekkingsgraden zijn de afgelopen jaren zeer groot gebleken. Het Financieel
Toetsingskader dat is ingesteld om de pensioenfondsen financieel gezond te
houden, kent een zekerheidsmaatstaf die erop gericht is om maximaal eens in
de 40 jaar onder of nabij een dekkingsgraad van 105 procent te belanden. Het
afgelopen decennium maakte de meeste fondsen dat al twee keer mee.
 
 Vooralsnog is de huidige klap primair opgevangen door opgebouwde pensioenaanspraken
niet meer volledig te laten meestijgen met de inflatie of lonen. Premieverhogingen
dragen ook bij aan het herstel, maar in mindere mate. Dit in tegenstelling
tot de reactie op de dalende dekkingsgraden begin deze eeuw. Toen werd er
vooral gekozen voor hoge herstelpremies. Belangrijk nadeel hiervan is dat
het de economische neergang versterkt omdat hiermee de ruimte voor consumptie
en investeringen wordt beperkt. De toekomstige ontwikkeling van rendementen
en rente bepaalt grotendeels in hoeverre de crisis uiteindelijk doorwerkt
in de portemonnee van individuen. Als blijvende maatregelen nodig zijn om
de dekkingsgraden op peil te houden, dan worden vooral oudere werknemers relatief
zwaar getroffen.
 Oudere werknemers hardst getroffen
 Zij hebben al een groot gedeelte van hun pensioen opgebouwd. Als over
deze opbouw geen indexatie plaatsvindt, raken ze dus ook een relatief groot
deel van hun toekomstige inkomen kwijt. Bovendien zullen zij nog enkele jaren
mee moeten betalen aan herstelpremies. Het verlies voor jongeren is beperkt;
dit volgt uit het feit dat zij nog weinig pensioenvermogen hebben opgebouwd
en dus ook weinig te verliezen hebben. Jongeren betalen al wel mee aan het
herstel van het gezamenlijke pensioenvermogen via extra premies. Reeds gepensioneerden
worden geraakt door de lagere indexatie, maar hoeven geen herstelpremies te betalen. Als de beurskoersen en de rente snel en blijvend stijgen,
zal het niet nodig zijn om de premies verder te verhogen en kan op termijn
de verloren indexatie worden ingehaald (inhaalindexatie). In dat geval worden
met name de huidige gepensioneerden getroffen; zij ondervinden immers nu een
koopkrachtverlies door de lagere indexatie. Dat op termijn ook hun pensioen
weer in lijn komt met de prijs of loonontwikkeling doet hier niets aan af.
 Figuur 3.22 Dekkingsgraad pensioenfondsen 2007–2009
 
 Bron: DNB.
 Beleidsreactie
 Maatregelen voor huizenbezitters en pensioenfondsen
 De komende jaren zullen meer mensen geconfronteerd worden met inkomens-
en vermogensverliezen dan we gewend zijn. Op individueel niveau zal veel van
de problematiek echter niet anders zijn dan we in het verleden hebben meegemaakt;
ook toen waren er zelfstandigen die hun klandizie kwijtraakten of werknemers
die langdurig werkloos werden. Om bezuinigingen te voorkomen, is er voor gekozen
uitgavenkaders te corrigeren voor de werkloosheiduitgaven, waardoor in 2009
1,6 miljard euro en in 2010 4,5 miljard euro meer beschikbaar komt om de huidige
bescherming in stand te houden. Om de vastelastenproblematiek voor huizenbezitters
die een inkomensverlies ondergaan te beperken, is de werking van de woonlastenfaciliteit
verbeterd. Deze faciliteit zorgt ervoor dat van huizenbezitters met een Nationale
Hypotheekgarantie (NHG) die in de problemen komen door bijvoorbeeld werkloosheid
rente- en aflossingsverplichtingen tijdelijk worden overgenomen. Ook financiële
instellingen ontwikkelen ondersteuningstrajecten voor huishoudens met tijdelijke
betalingsachterstanden. Om effecten van de crisis op de woningmarkt te bestrijden
wordt onder andere de NHG uitgebreid naar woningen met een koopprijs tot 350
duizend euro. Pensioenfondsen hebben langer de tijd gekregen om hun vermogenspositie
weer op peil te krijgen.
 3.8 Na de crisis
 Grote, hardnekkige problemen
 Zoals uit de voorgaande paragrafen blijkt zal Nederland na de recessie
een aantal grote en hardnekkige problemen hebben, vooral rond arbeidsmarkt
en schatkist. Van een ieder zal een bijdrage gevraagd moeten worden om deze
problemen op te lossen. Daartegenover staat dat van de overheid verwacht mag
worden dat zij betrouwbaar en transparant handelt, een helder perspectief
biedt en de lasten eerlijk verdeelt. Met het oog daarop worden
op een aantal terreinen de keuzes die aan de orde zijn fundamenteel heroverwogen,
zoals beschreven in het eerste hoofdstuk van deze Miljoenennota.
 dieperliggende oorzaken moeten geadresseerd...
 Tegelijkertijd is het noodzakelijk dat we ons niet enkel tot symptoombestrijding
beperken maar dat we ook de dieperliggende oorzaken van de crisis adresseren.
De huidige crisis heeft opnieuw duidelijk gemaakt dat het nastreven van steeds
meer materiële welvaart naast de nodige voordelen ook ten minste twee
grote risico’s met zich meebrengt.
 ...door te kiezen voor de lange termijn
 Ten eerste wordt de soliditeit van de gewonnen welvaart te vaak overschat.
In alle crises die in dit hoofdstuk aan de orde zijn geweest was sprake van
luchtbellen op de onroerendgoedmarkt en/of de aandelenmarkt. De op Aziatisch
krediet gebaseerde hoge consumptie in de VS was eindig. De hoge rendementen
van superbelegger Madoff en rentes van Icesave bleken uiteindelijk niet waar
te maken. Zoals we hebben gezien in paragraaf 3.7 zal de statische koopkracht
in Nederland na de crisis op een hoger niveau liggen dan voor de crisis. Dit
is echter alleen mogelijk door het laten oplopen van de overheidsschuld. Om
deze winst solide te maken is het nodig dat we maatregelen nemen die de overheidsfinanciën
en economie structureel gezonder maken. Hierbij gaat het niet alleen om «traditionele»
economische maatregelen, zoals met betrekking tot de arbeidsmarkt. Van essentieel
belang voor onze welvaart op de lange termijn is ook de ontwikkeling van het
klimaat. Het gaat hierbij om onomkeerbare effecten op een zeer lange tijdschaal
met mondiale desastreuze effecten. Een klimaatcrisis kan worden voorkomen
tegen aanvaardbare kosten, mits we mondiaal en voortvarend samenwerken en
tijdig investeren in een duurzame economie. En hoewel de onzekerheden rond
het vraagstuk groot zijn, weten we een ding zeker. Niets doen komt neer op
het doorschuiven en afwentelen van kosten en risico’s op de toekomst.
Dit zou betekenen dat we ook hier een keuze maken die op de korte termijn
mogelijk de materiële welvaart iets verhoogt, maar die op de lange termijn
alleen maar verliezers kent. De huidige crisis heeft ons, met andere woorden,
hardhandig duidelijk gemaakt dat er een afruil bestaat tussen welvaart en
welzijn, tussen welvaart en risico, en tussen welvaart op korte termijn en
welvaart op lange termijn.
 Herstel van vertrouwen door beroep op eigen verantwoordelijkheid...
 Het tweede risico van een te grote nadruk op het nastreven van louter
materiële welvaart op korte termijn is dat dit onvoldoende basis biedt
voor een goed functionerende sociale markteconomie. De «onzichtbare
hand» van Adam Smith is overschat. In
het financieel toezicht werd er te makkelijk van uitgegaan dat het nastreven
van materieel eigenbelang door bankiers ook de publieke belangen zou dienen.
In de woorden van Alan Greenspan:«Those of us who have looked to the
self-interest of lending institutions to protect shareholder’s equity
(myself especially) are in a state of shocked disbelief». De crisis
heeft (opnieuw) aangetoond dat voor een goed werkende sociale markteconomie
meer nodig is.
 Mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat anderen niet enkel hun eigenbelang
nastreven, maar ook het belang van de ander in het oog houden. Wanneer zakenpartners
elkaar niet vertrouwen zullen ze alleen zaken doen die contractueel tot op
de laatste letter dicht te regelen zijn (het weggevallen vertrouwen tussen
banken onderling heeft het interbancaire verkeer stilgelegd). Een werkgever
die niet kan vertrouwen op de inzet van zijn werknemers zal veel
meer controle willen uitoefenen wat naast de directe kosten de mogelijkheden
voor initiatief beperkt. Omgekeerd zal een werknemer slechts dat doen waartoe
hij strikt gehouden is. Wanneer mensen er niet op vertrouwen dat de overheid
hun belangen dient, zijn zij geneigd zijn hun verplichtingen tegenover de
samenleving te ontlopen of te minimaliseren, wat weer extra regels en controle-inspanningen
met zich meebrengt. Wanneer burgers het beeld krijgen dat (semi)publieke instellingen
niet volledig gericht zijn op het publieke belang, zal het draagvlak afnemen
voor zowel de financiering van deze instellingen als voor het gezag dat zij
uitoefenen. De hernieuwde aandacht voor het belang van de ander is in eerste
instantie de verantwoordelijkheid van elke burger zelf. Toch kan de overheid
hieraan bijdragen. Het kabinet doet daarom niet alleen een beroep op de eigen
verantwoordelijkheid en de beroepsethiek van bestuurders in markt- en (semi)publieke
sectoren, maar neemt ook maatregelen die dat met drang en soms dwang ondersteunen.
 ...en maatregelen voor financiële instellingen en
semi(publieke) organisaties
 Het gaat hierbij om twee soorten instituties in het bijzonder. Ten eerste
de financiële instellingen, ten tweede de (semi)publieke organisaties.
De activiteiten van financiële instellingen moeten weer gericht zijn
op het leveren van betrouwbare financiële dienstverlening aan burgers
en bedrijven op basis van acceptabele en transparante risico’s, waarbij
kosten van overmatig risicovol gedrag niet worden afgewenteld op de belastingbetaler.
Zij zullen zich moeten richten op hun intermediaire functie, op activiteiten
met een toegevoegde waarde voor de economie en hun risicobeheersingprocessen,
beloningsbeleid en governance moeten verbeteren. De kabinetsvisie «Toekomst
financiële sector» beschrijft stappen daar naartoe.
 
 Het kabinet wil bij de (semi)publieke organisaties een grotere nadruk
op publieke belangen bewerkstelligen door aanscherping van regels, versterking
van het toezicht en herstel van morele waarden en normen. Ook hier is het
zaak de balans te vinden. Box 3.7 gaat hier nader op in.
 
 
 Box 3.7: Kabinetsvisie Governance
 
 De financiële crisis en recente incidenten bij verschillende (semi)publieke
organisaties veroorzaken onrust in de samenleving en kunnen negatief uitwerken
op het vertrouwen in de instituties van de sociale markteconomie. Het kabinet
staat voor een samenleving waarin burgers, maatschappelijke organisaties,
ondernemers en overheden in vertrouwen samen vormgeven aan de samenleving.
Deze incidenten zullen daarom aanleiding moeten geven om in de verschillende
sectoren de oorzaken goed te onderzoeken. De betreffende organisaties zijn
allereerst zelf aan zet om orde op zaken te stellen. De doelen die worden
nagestreefd in de bedoelde sectoren zijn in hun algemeenheid de kwaliteit,
de betaalbaarheid en de toegankelijkheid van de dienstverlening en keuzevrijheid
voor de consument. Hierbij spelen verschillende ordeningsvraagstukken over
de verdeling van verantwoordelijkheden en bevoegdheden en de bijhorende toezichtarrangementen.
Deze ordeningsvragen leiden tot verschillende antwoorden in verschillende
sectoren.
 
 Een belangrijke gedeelde basis voor alle (semi)publieke organisaties is
het hebben van een besef van maatschappelijke verantwoordelijkheid. De bestuurders
van deze organisaties dienen te luisteren, te informeren en verantwoording
af te leggen aan belanghebbenden. Juist als belanghebbenden niet voor een
andere instelling of dienstverlener kunnen kiezen voor een bepaalde dienst,
dan moet de mogelijkheid van breed toegankelijke inspraak geboden worden en
zou dit wellicht tot strengere eisen voor medezeggenschap kunnen leiden. De
kaders van het wetsvoorstel inzake de rechtsvorm maatschappelijke onderneming
vormen een belangrijke leidraad voor deze gedeelde basis en gedeelde visie.
Hiermee kan ruimte geboden worden aan ondernemerschap en privaat kapitaal.
 
 De visie van het kabinet op goed bestuur in (semi)publieke instellingen
bevat onder meer de volgende elementen. De ordeningsvragen in sectoren worden
beantwoord vanuit de overtuiging dat de ruimte voor degenen die de dienst
uiteindelijk verlenen groot moet zijn, uitgaande van de professionaliteit,
het ondernemerschap en de maatschappelijke verantwoordelijkheid van deze dienstverleners.
Echter, geen ruimte zonder rekenschap, geen verantwoordelijkheden en bevoegdheden
zonder verantwoording. Op alle niveaus in de sector zullen de verantwoordingsrelaties
helder moeten zijn. De verantwoordelijkheid voor het functioneren van een
organisatie ligt primair bij de instelling, en het interne toezicht is daarbij
leidend. De kwaliteit van het interne toezicht is daarom primair van belang.
Het externe toezicht kan bijdragen aan de juiste prikkels voor interne toezichthouders.
Daarnaast heeft de externe toezichthouder een separate verantwoordelijkheid
om in te grijpen indien het interne toezicht faalt en de betrokken maatschappelijke
belangen daardoor in gevaar komen. De onafhankelijkheid van het externe toezicht
zou wellicht versterkt kunnen worden door een Publieke Kamer in de rechtspraak
in te stellen. Het kabinet is ervan overtuigd dat een strenger toezicht op
beloningsvormen gewenst is, zowel intern als extern. Andere belangrijke prikkels
kunnen gevormd worden door bijvoorbeeld benchmarks, visitaties of andere kwaliteitsinstrumenten.
Resterende risico’s voor de borging van het publiek belang zullen door
verticaal toezicht moeten worden gedekt, zodat er geen toezichtgat kan ontstaan.
 
 We zullen de komende jaren nog veel problemen kennen. De crisis veroorzaakt
veel verliezers. In 2010 bestrijden we nog steeds de crisis en proberen we
de weg omhoog weer te vinden. Maar ook richten we onze blik vooruit richting
Nederland 2020.
 De contouren van dat Nederland kunnen nu bepaald worden. De keuzes die
dan aan de orde komen, zijn moeilijk en heftig, het perspectief uitdagend
en inspirerend.
 4  BUDGETTAIR BEELD
 4.1 Ontwikkeling overheidsfinanciën
 Ontwikkeling begrotingssaldo
 Sinds de vorige Miljoenennota zijn de overheidsfinanciën sterk verslechterd.
Waar vorig jaar nog overschotten werden geraamd, wordt in 2010 een tekort
van 6,3 procent verwacht (zie tabel 4.1).
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.1 Budgettaire kerngegevens (in € miljard)
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 
 
 
 
 
 Inkomsten (belastingen en
sociale premies)
 
 
 221,9
 
 
 209,6
 
 
 211,8
 
 
 
 
 
 
 
 Netto uitgaven onder de kaders1
 
 
 209,8
 
 
 221,5
 
 
 231,0
 
 
 
 
 w.v. Rijksbegroting in
enge zin
 
 103,5
 107,7
 112,0
 
 
 
 w.v. Sociale Zekerheid
en Arbeidsmarkt
 
 54,5
 58,7
 62,3
 
 
 
 w.v. Budgettair Kader
Zorg
 
 51,8
 55,0
 56,8
 
 
 
 Overige netto uitgaven
 
 
 5,3
 
 
 12,1
 
 
 13,1
 
 
 
 
 w.v. Rentelasten
 
 9,3
 10,2
 10,9
 
 
 
 w.v. Stimuleringspakket (excl.
inkomstenkant)
 
 0,0
 1,7
 2,5
 
 
 
 w.v. Overig (gasbaten, FES, zorgtoeslag
etc.)
 
 – 4,0
 0,2
 – 0,3
 
 
 
 Totale netto uitgaven
 
 
 215,1
 
 
 233,6
 
 
 244,1
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 EMU-saldocentrale
overheid
 
 6,8
 
 
 – 24,0
 
 
 – 32,2
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 EMU-saldolokale overheden
 
 – 2,6
 
 
 – 3,7
 
 
 – 4,3
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Feitelijk EMU-saldo
 
 4,2
 
 
 – 27,7
 
 
 – 36,5
 
 
 
 
 
 
 Feitelijk EMU-saldo (in %
bbp)
 
 0,7%
 
 
 – 4,8%
 
 
 – 6,3%
 
 
 
 
 
 
 1 Inclusief mutaties in werkloosheidsuitgaven en nominale
ontwikkeling. In de kadertoetsing (paragraaf 4.5) worden de uitgavenkaders
voor deze ontwikkelingen gecorrigeerd.
 Inkomsten lopen snel terug, voorzieningen op peil
 Omdat de overheidsuitgaven en daarmee het voorzieningenniveau op peil
worden gehouden en de belasting- en premie-inkomsten door de economische teruggang
snel teruglopen ten opzichte van eerdere ramingen, verslechtert het EMU-saldo
in rap tempo. Ten tijde van de Miljoenennota 2009 werd nog uitgegaan van 234
miljard euro inkomsten uit belastingen en premies in 2009 en 243 miljard euro
in 2010. Inmiddels zijn deze ramingen bijgesteld naar 210 miljard euro in
2009 en 212 miljard euro in 2010. Ook worden meer uitgaven verwacht door de
stijgende werkloosheid.
 Automatische stabilisatoren werken volledig
 Het kabinet heeft besloten om in deze slechte economische tijd geen compenserende
maatregelen te nemen om het tekort terug te dringen: de lagere inkomsten en
hogere uitgaven werken volledig door in het EMU-saldo. Dit betekent dat de
zogenoemde automatische stabilisatoren in deze kabinetsperiode volledig werken.
Ook het EMU-saldo van de lokale overheden verslechtert aanzienlijk als gevolg
van de crisis, zowel in 2009 als in 2010. Daarnaast heeft het kabinet besloten
tot een stimuleringspakket in 2009 en 2010. Tabel 4.2 geeft een overzicht
van de ontwikkelingen in het EMU-saldo ten opzichte van de ramingen ten tijde
van de Miljoenennota 2009.
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.2 Ontwikkeling EMU-saldo in
procenten bbp
 
 
 
 2009
 2010
 
 
 
 
 
 EMU-saldoMiljoenennota
2009
 
 
 1,2%
 
 
 0,8%
 
 
 
 Inkomsten
 – 4,1%
 – 5,3%
 
 
 Aardgasbaten
 – 1,0%
 – 0,6%
 
 
 Uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen
 – 0,3%
 – 0,8%
 
 
 Stimuleringspakket
 – 0,4%
 – 0,5%
 
 
 Rente-uitgaven
 – 0,2%
 – 0,2%
 
 
 Opbrengsten ingrepen financiële sector
 0,2%
 0,1%
 
 
 EMU-saldo lokale
overheden
 – 0,6%
 – 0,7%
 
 
 Overige uitgaven
 0,4%
 0,9%
 
 
 
 EMU-saldo Miljoenennota
2010
 
 
 – 4,8%
 
 
 – 6,3%
 
 
 
 
 
 
 Ook het structurele saldo verslechtert in beide jaren fors, tot – 4
procent in 2010. Dit structurele saldo is het feitelijke EMU-saldo gecorrigeerd
voor conjuncturele ontwikkelingen. Door deze correctie ontstaat inzicht in
de onderliggende, structurele ontwikkeling van de overheidsfinanciën.
Het structurele EMU-saldo is veel minder negatief dan het feitelijke EMU-saldo.
Dit geeft aan dat de Nederlandse economie duidelijk onder het potentiële
groeiniveau presteert. Deze indicator moet wel met grote voorzichtigheid worden
gehanteerd, omdat de onzekerheid over de omvang van de conjunctuurcorrectie
momenteel aanzienlijk groter is dan gewoonlijk.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.3 Structureel EMU-saldo,
procenten bbp
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 
 
 
 
 Feitelijk EMU-saldo (in %
bbp)
 0,7%
 – 4,8%
 – 6,3%
 
 
 Af: Conjuncturele component/incidentele componenten*
 1,8%
 – 1,3%
 – 2,3%
 
 
 
 Structureel EMU-saldo Miljoenennota
2010
 
 – 1,1%
 – 3,5%
 – 4,0%
 
 
 
 
 * Methodiek Europese Commissie
 
 
 Box 4.1: Verbeterde informatie in de bijlagen van de
Miljoenennota
 
 De gepubliceerde bijlagen van de Miljoenennota zijn dit jaar op een andere
manier vormgegeven. Op deze manier kan een betere aansluiting worden gemaakt
tussen de tabellen in hoofdstuk 4 van de Miljoenennota en de cijfers die zijn
opgenomen in de verschillende bijlagen en begrotingshoofstukken. De totale
collectieve uitgaven en inkomsten zijn het uitgangspunt van de nieuwe opzet
van de bijlagen. Vanuit deze cijfers worden vervolgens het EMU-saldo en de
uitgavenkaders berekend. In alle tabellen is opgenomen waar de verschillende
cijfers terug te vinden zijn. In bijlage 1 vindt de opbouw naar het EMU-saldo
plaats. In bijlage 2 en bijlage 3 wordt er respectievelijk naar de uitgaven
en de inkomsten gekeken. Daarnaast is het overzicht van de aardgasbaten nieuw.
Bijlage 4 geeft een opbouw van de EMU-schuld.
 
 Bij de berekening van het EMU-saldo tellen alle collectieve uitgaven en
inkomsten mee. Omdat zowel de inkomsten, als de uitgaven op de verschillende
begrotingen op kasbasis worden gerapporteerd, moet gecorrigeerd worden voor
kas transverschillen (ktv’s) aangezien het EMU-saldo een begrip op transactiebasis
is. Daarnaast tellen financiële transacties (zoals de aankoop van Fortis/ABN)
niet mee in het EMU-saldo, maar alleen in de EMU-schuld. De collectieve uitgaven
bestaan uit de begrotingsuitgaven van het rijk, de premiegefinancierde uitgaven
van de sociale fondsen en de uitgaven van de lokale overheden. Voorbeelden
van premiegefinancierde uitgaven zijn de uitgaven aan de AOW, uitgavenaan
de gezondheidszorg (ZVW) en de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ).
Deze wijziging is duidelijk terug te zien in de bijlagen en in de overzichten
voorin deze Miljoenennota. Door deze verandering is de sociale zekerheid nu
de grootste post van alle rijksuitgaven.
 
 Omdat alle collectieve uitgaven en collectieve inkomsten op een nieuwe
manier worden weergegeven, kan het begrotingssaldo (EMU-saldo) nu eenvoudig
worden uitgerekend.
 
 • Voorbeeld: Voor 2010 bedragen de collectieve uitgaven in totaal
301,5 miljard euro en de collectieve inkomsten 265,0 miljard euro. Het totale
tekort van de collectieve sector is daarmee 36,5 miljard euro, oftewel 6,3
procent van het bbp.
 
 Binnen de collectieve sector vinden ook onderlinge betalingen plaats.
Een voobeeld van een onderlinge betaling van het rijk aan de lokale overheden
is de Wet Werk en Bijstand (WWB). Het rijk neemt dit op als een uitgave terwijl
de lokale overheden dit als inkomsten boeken, waarmee zij op hun beurt uitgaven
bekostigen. Om uitgaven niet twee keer mee te nemen, wordt hiervoor gecorrigeerd
in de vorm van een consolidatiepost.
 Ontwikkeling overheidsschuld
 Uit figuur 4.1 blijkt dat in de Miljoenennota 2009 nog werd uitgegaan
van een daling van de schuld in deze kabinetsperiode. Maar, de in 2008 gepleegde
interventies in de financiële sector hebben de bruto overheidsschuld
fors doen toenemen, in totaal met ruim 80 miljard euro in 2008 en 2009. Deze
ingrepen waren noodzakelijk om de rust in de financiële wereld te helpen
herstellen en het financiële stelsel gezond te houden. De stijging van
de schuld is vooral veroorzaakt door de aankoop van Fortis en ABN-AMRO en
de overbruggingskredieten die toentertijd aan Fortis zijn verstrekt. In 2009
heeft Fortis een groot deel van deze overbruggingskredieten weer afgelost,
waardoor de schuld weer is afgenomen. Dat de schuld in 2009 en 2010 als percentage
van het bbp per saldo toch stijgt is vooral het gevolg van de begrotingstekorten
in deze jaren en de afname van het bbp (noemereffect). Ook het stimuleringspakket
van het kabinet leidt in 2009 en 2010 tot een lichte stijging van de schuld.
 
 
 Box 4.2: Afbouw deelnemingen in de financiële
sector
 
 Wanneer de deelnemingen in de financiële sector worden afgebouwd,
daalt de bruto overheidsschuld weer. Het kabinet heeft in de Kabinetsvisie
op de toekomst van de financiële sector
aangegeven dat alle deelnemingen die in het afgelopen jaar in de financiële
sector zijn aangegaan tijdelijk zijn en zo spoedig mogelijk moeten overgaan
in andere handen. Deze aanpak is in lijn met het deelnemingenbeleid. Bij verkoop moet wel de financiële stabiliteit
afdoende gewaarborgd zijn: een (financieel) succesvolle verkoop vereist in
de eerste plaats dat potentiële kopers zich een goed beeld kunnen vormen
van de waarde van de betrokken onderneming. Het zal na de oprichting enkele
jaren duren voor synergieen, strategische heroriëntatie en geplande bezuinigingen
volledig doorwerken in de jaarcijfers. Onder normale omstandigheden leidt
een voortijdige verkoop tot onzekerheid, en daarmee een lagere opbrengst voor
de schatkist.
 
 Ook de Europese Commissie is van mening dat deelnemingen van de overheid
in de sector zo spoedig mogelijk moeten worden teruggebracht, omwille van
het level playing field in de sector als geheel.
 
 Ten slotte, de instellingen zelf is er eveneens veel aan gelegen om de
overheidsdeelnemingen te reduceren. Zo zijn de voorwaarden van de kapitaalfaciliteit
dusdanig dat naarmate de tijd verstrijkt het voor financiële instellingen
financieel steeds ongunstiger wordt de kapitaalfaciliteit aan te houden. AEGON
heeft al aangegeven op korte termijn een eerste deel van de overheidssteun
terug te willen betalen. De verkoop van de nieuw op te richten bank uit de
onderdelen van Fortis en ABN Amro zal daarentegen naar verwachting niet plaatsvinden
voor 2011, zoals CEO Zalm ook zelf heeft aangegeven. Verkoop komt pas aan
de orde als de financiële sector in rustig vaarwater is gekomen en de
nieuwe bank met grote waarschijnlijkheid zelfstandig en winstgevend kan opereren.
 
 De overheidsschuld is een brutobegrip: in de toename van de schuld wordt
geen rekening gehouden met de toename van het financiële bezit dat de
overheid heeft gekregen door de interventies in de financiële sector.
Op de staatsbalans komt dit bezit wel tot uitdrukking.
 In onderstaande figuur is het verloop van de EMU-schuld weergegeven sinds
de Miljoenennota 2009. Daarbij is een uitsplitsing gemaakt naar de oorzaken
van deze stijging.
 Figuur 4.1: Ontwikkeling overheidsschuld naar verschillende
oorzaken (in procenten bbp)
 
 
 De overheidsschuld is in figuur 4.1 uitgedrukt als percentage van het
bbp. Aangezien het bbp in 2009 daalt, stijgt de schuld als percentage van
het bbp sneller. In absolute bedragen stijgt de schuld tussen 2007 en 2010
met 120 miljard euro. Dit is zichtbaar in figuur 4.2.
 Figuur 4.2 Ontwikkeling EMU-schuld 1960–2010, in
miljarden euro en procenten bbp
 
 
 
 Box 4.3: Wanneer start het herstel?
 
 Het CPB raamt een economische groei van 0 procent in 2010. Toch zal de
economie van januari 2010 naar december 2010 waarschijnlijk toch groeien.
Hoe kan dat? Het antwoord op deze paradox is dat het Centraal Planbureau (CPB),
net als het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), gemiddelden per jaar
vergelijkt: het gemiddelde bbp in 2010 wordt vergeleken met het gemiddelde
bbp in 2009. Binnen een jaar kan de economie, kwartaal op kwartaal, wel groeien.
 
 Figuur 4.3 illustreert dit punt met een cijfervoorbeeld voor een mogelijke
kwartaalpatroon dat past bij de jaarramingen van het CPB. In de loop van 2009
zien we het bbp elk kwartaal dalen. Er is dus ieder kwartaal sprake van krimp
ten opzichte van het vorige kwartaal. De krimp neemt echter wel geleidelijk
af (links in de figuur). In 2010 neemt het bbp juist van kwartaal op kwartaal
weer steeds sneller toe. Ondanks de kwartaal-op-kwartaalgroei binnen 2010,
komt het bbp in dat jaar gemiddeld niet hoger uit dan in 2009, ofwel de door
het CPB gerapporteerde jaargroei komt uit op 0%.
 
 
 Figuur 4.3: kwartaal-op-kwartaalgroei, ontwikkeling
bbp-niveau op kwartaalbasis en jaarlijkse groei.
 
 
 
 
 
 Bovenstaande analyse laat ook zien hoe belangrijk het is precieze duiding
te geven aan begrippen als «herstel». Veel economen zullen het
tweede kwartaal in 2009 aanmerken als het begin van het herstel, omdat dan
bij punt A in de eerste grafiek de weg omhoog wordt ingezet. Anderen zullen
punt B in grafiek 2 (eerste kwartaal 2010) aanduiden als het begin van herstel,
omdat de economie in dit voorbeeld dan pas weer groeit op kwartaalbasis. Maar
zelfs dan is in de derde grafiek te zien dat de economie op jaarbasis gemiddeld
nog steeds niet groeit. Ook is dan nog steeds sprake van een stijgende werkloosheid.
 Nederlandse overheidsfinanciën in Europees perspectief
 Nederlandse uitgangssituatie relatief gunstig
 Niet alleen Nederland wordt geraakt door de economische crisis. Nagenoeg
alle landen in het eurogebied zien hun EMU-saldo verslechteren tussen 2008
en 2010. Figuur 4.4 bevat de EMU-saldi van Nederland, het Verenigd Koninkrijk
en een aantal landen uit het eurogebied voor de jaren 2008 en
2010. Ook is de verandering van het saldo weergegeven. Uit de figuren is af
te lezen dat Nederland, samen met Finland, het Verenigd Koninkrijk en Ierland,
de grootste sprong naar links maakt. Op korte termijn geeft Nederland dus
een relatief grote impuls aan de economie door het laten werken van de automatische
stabilisatoren en de verschillende stimuleringsmaatregelen die het kabinet
heeft genomen (zie paragraaf 4.2). Aangezien de uitgangssituatie van de Nederlandse
overheidsfinanciën in 2008 relatief gunstig was, ligt het tekort in 2010
in Nederland nog onder dat van het gemiddelde in het eurogebied.
 Figuur 4.4 Ontwikkeling EMU-saldo 2008–2010 in verschillende
Europese landen
 
 
 De landen in de Europese Unie staan voor een grote opgave om de overheidsfinanciën
na de crisis weer op orde te brengen. In figuur 4.5 zijn voor het jaar 2010
de saldo- en schuldposities van de landen in het eurogebied en het Verenigd
Koninkrijk weergegeven. Op een paar uitzonderingen na – Finland, Cyprus
en Luxemburg – overschrijden in 2010 alle landen de grens van –
3 procent bbp voor het EMU-saldo. Ook overschrijden veel landen de schuldnorm
van 60 procent van het bbp. Nederland doet het qua saldo en schuld beter dan
gemiddeld in het eurogebied.
 Figuur 4.5 EMU-schuld en EMU-saldo in verschillende Europese
landen in 2010
 
 4.2 Ingrepen en maatregelen economische crisis
 Het kabinet heeft in maart 2009 het aanvullend beleidsakkoord (ABK) «Werken
aan toekomst» gepresenteerd. In dit akkoord zijn afspraken gemaakt over
actieve stimulering van de economie op de korte termijn, herstel van de overheidsfinanciën
op de middellange termijn en houdbaarheid van collectieve voorzieningen op
lange termijn. In deze paragraaf wordt nader ingegaan op de invulling van
de maatregelen uit het ABK en eerder genomen maatregelen om de gevolgen van
de economische crisis op te vangen.
 4.2.1 Korte termijn: ondersteunen financiële sector,
ondersteunen bedrijvigheid, automatische stabilisatie en gericht stimuleren
in 2009 en 2010
 Sinds de vorige Miljoenennota is de economische situatie snel veranderd.
De wereldeconomie is in recordtempo ineengezakt. Er is sprake van een wereldwijde
vraaguitval, bestedingen zijn sterk afgenomen. In een dergelijke situatie
kan de overheid tegenwicht bieden door het tijdelijk stimuleren van de economie.
 Eerst vertrouwen in het financiële systeem terugbrengen
 Herstel financiële sector cruciaal voor economie
 Bij het uitbreken van de financiële crisis was het herstel van vertrouwen
in het financiële systeem een eerste prioriteit. Zonder een goed werkend
financieel stelsel hapert de kredietverlening en komt herstel niet goed van
de grond. Het bankwezen is namelijk langs verschillende kanalen essentieel
voor elke Nederlander. Het bankwezen zorgt ervoor dat we onderlinge betalingen
kunnen doen. Zonder banken geen internetbetalingen, girale overschrijvingen
of pinautomaten. Vrijwel alle Nederlanders hebben een directe of indirecte
aanspraak op banken: als banken failliet gaan verliezen spaarders hun geld.
Ook zullen pensioenfondsen grote verliezen lijden, wat een lager pensioen
of hogere premies betekent. Daarnaast zijn veel Nederlanders afhankelijk van
het bankwezen voor een krediet. Zonder bankwezen kunnen alleen mensen die
al veel geld hebben een huis kopen of een bedrijf beginnen. De werkgelegenheid
van mensen ver buiten de financiële sector is ook sterk afhankelijk van
de gezondheid van de financiële sector: als spaargeld verdwijnt en lenen
niet meer mogelijk is, zullen burgers minder consumeren en bedrijven
minder investeren. Het is dus essentieel dat de financiële sector gezond
blijft. Het kabinet heeft het afgelopen jaar dan ook flink ingegrepen in de
Nederlandse financiële sector. Mede hierdoor is de kredietverlening aan
burgers en bedrijven op gang gehouden, zijn spaargelden veiliggesteld en is
het betalingsverkeer blijven werken. Het kabinet heeft hierbij gebruikgemaakt
van verschillende instrumenten zoals garanties, leningen, kapitaalinjecties
en aandelenovernames, waaronder de aankoop van ABN-AMRO/Fortis. Een actueel
overzicht van de financiële gevolgen van de interventies in de financiële
sector is te vinden in paragraaf 4.3.
 Verlenen garantstellingen en ondersteunen liquiditeitspositie
bedrijven
 In de tweede instantie heeft het kabinet het bedrijfsleven ondersteund.
Voorbeelden van maatregelen die zijn genomen zijn de uitbreiding van de exportkredietverzekering,
uitbreiding van kredietborgstelling voor het midden- en kleinbedrijf (BBMKB)
en invoering van de Garantie Ondernemingsfinanciering (GO). Met deze regelingen
kunnen bedrijven, dankzij een overheidsgarantie, goederen exporteren of een
krediet krijgen voor nieuwe investeringen. Daarnaast heeft het kabinet in
de eerste fase van de kredietcrisis besloten dat ondernemers tijdelijk investeringen
die in 2009 plaatsvinden, vervroegd mogen afschrijven. Hierdoor is de liquiditeitspositie
van bedrijven versterkt.
 Automatische stabilisatie
 Begroting ademt mee met conjunctuur
 Het kabinet heeft er voor gekozen om voor de korte termijn het trendmatige
begrotingsbeleid zijn werk te laten doen. Dit houdt in dat de begroting mee-ademt
met de conjunctuur. In economische termen wordt dan gesteld dat de automatische
stabilisatoren volop werken. Met automatische stabilisatie wordt bijvoorbeeld
bedoeld dat conjuncturele tegenvallers op de begroting geen reden zijn voor
lastenverzwaringen of bezuinigingen op de uitgaven. Zo wordt voorkomen dat
de economische neergang wordt versterkt door het begrotingsbeleid.
 Automatische stabilisatie versterkt
 De werking van de automatische stabilisatoren is door het kabinet versterkt
door niet te bezuinigen voor het saldo van tegenvallers in werkloosheidsuitgaven
en de ruilvoet. Mede hierdoor krijgt de economie een impuls van ruim 60 miljard
euro. Hiervoor heeft het kabinet de begrotingsregels aangepast: voor de rest
van deze kabinetsperiode worden de uitgavenkaders gecorrigeerd voor de werkloosheidsuitgaven
en voor de veranderingen in de ruilvoet. Achtergrond hiervan is dat de huidige
economische ontwikkeling voor verschillende bewegingen zorgt. Deze bewegingen
werken -met enige vertraging- tegen elkaar in. Enerzijds zijn er hogere werkloosheidsuitgaven
terwijl er anderzijds lagere loon- en prijsontwikkelingen zijn dan vooraf
was gedacht. In het eerste geval is op korte termijn sprake van druk op de
uitgavenkaders. In het tweede geval is er juist in latere jaren ruimte binnen
de uitgavenkaders. Als de uitgavenkaders alleen worden gecorrigeerd voor de
hogere werkloosheidsuitgaven, ontstaat de situatie dat hogere uitgaven als
gevolg van conjuncturele neergang wel worden toegestaan en mogelijk lagere
uitgaven gebruikt kunnen worden voor nieuwe uitgaven. Dit heeft het kabinet
voorkomen.
 Gericht stimuleren in 2009 en 2010
 In reactie op de financieel-economische crisis heeft het kabinet, naast
de impuls van zo’n 60 miljard euro door de werking van de automatische
stabilisatoren en het waarborgen van de stabiliteit van de financiële
sector, maatregelen genomen om de economie te stimuleren in de jaren 2009 en 2010. Met deze maatregelen is ook invulling gegeven aan de
Europese ambitie om tijdig, tijdelijk en trefzeker de economie te stimuleren.
De kabinetsaanpak is gericht op drie onderling samenhangende- doelen.
 1. Verkleinen maatschappelijke effecten van de crisis
 Herstel en behoud van werkgelegenheid
 In de eerste plaats zijn er maatregelen genomen om de maatschappelijke
effecten van de crisis voor individuele burgers te verkleinen. Daarbij kan
bijvoorbeeld worden gedacht aan het herstel en behoud van werkgelegenheid.
Zo worden jongeren aangespoord om in het mbo door te leren en worden jongeren
gestimuleerd een studierichting te kiezen die betere kansen op de arbeidsmarkt
biedt. De deeltijd-WW biedt werkgevers de mogelijkheid werknemers in wie veel
geïnvesteerd is te behouden in plaats van ze te moeten ontslaan.
 Verantwoorde loonkosten ontwikkeling
 Hierdoor wordt voorkomen dat kennis verloren gaat en kan het bedrijf snel
weer op het normale niveau produceren zodra de economie aantrekt. Verder hebben
het kabinet en sociale partners een sociaal akkoord gesloten waarin zij zich
committeren aan een beleidsinzet die gericht is op het tegengaan van (langdurige)
werkloosheid en op het bevorderen van een verantwoorde loonkostenontwikkeling.
Om de aansluiting tussen vraag en aanbod van arbeid te verbeteren heeft het
kabinet bovendien een dekkend stelsel van mobiliteitscentra gecreëerd.
Ook introduceert het kabinet een omscholingsbonus voor met ontslag bedreigde
werknemers om de inzetbaarheid van werknemers te vergroten. Daarnaast stimuleert
het kabinet onderwijs en innovatie, bijvoorbeeld door middel van extra geld
voor versterking van het onderwijs, voor stageplaatsen en voor projecten voor
kenniswerkers. Deze maatregelen voorkomen dat mensen een grotere afstand krijgen
tot de arbeidsmarkt. Tot slot stelt het kabinet ook geld beschikbaar voor
de schuldhulpverlening.
 2. Stimuleren bedrijvigheid en voorkomen van vraaguitval
 Investeringen verhogen en versnellen
 In de tweede plaats is de kabinetsaanpak gericht op het in stand houden
van bedrijvigheid op de korte termijn. Hieraan is op verschillende manieren
invulling gegeven. Door investeringen in infrastructuur en (woning)bouw te
verhogen én te versnellen, wordt vraaguitval in bepaalde kwetsbare
sectoren voorkomen. Hierdoor wordt werkgelegenheid gecreëerd en waar
mogelijk duurzaamheid bevorderd. Het kabinet stelt extra geld beschikbaar
voor de restauratie van monumenten, onderhoud en bouw van (jeugd)zorginstellingen,
woningen en scholen, en voor de aanleg en onderhoud van vaarwegen, sluizen,
bruggen, wegen en kustversterking. Via de fiscaliteit is bovendien het btw-tarief
verlaagd voor het isoleren van woningen.
 
 De Nationale Hypotheekgarantie (NHG) is per juli 2009 tijdelijk verhoogd
van 265 duizend euro naar 350 duizend euro. Het kabinet wil daarmee de effecten
van de kredietcrisis op de woningmarkt tegengaan. Het kabinet verwacht dat,
door de verhoging van de NHG, banken eerder bereid zullen zijn een lening
te verstrekken, omdat het rijk garant staat voor de eventuele restschuld.
Meer mensen zouden daardoor een (ander) huis kunnen gaan kopen. De verhoging
blijft van kracht tot 1 januari 2011.
 Regeldruk merkbaar verminderen
 Ook heeft het kabinet een ambitieuze agenda om de regeldruk voor ondernemers
merkbaar te verminderen. Het kabinet neemt daartoe een aantal aanvullende
maatregelen om bedrijven meer ruimte te geven om te ondernemen. De maatregelen
hebben betrekking op de arbeidsmarkt, op bouwactiviteiten en inrichting van
de ruimte en – tenslotte- op verdere doorvoering van een high trust-benadering.
 3. Naar een duurzamere en innovatievere economie
 Sterker en duurzamer uit de crisis
 In de derde plaats is de kabinetsaanpak gericht op het stimuleren van
een duurzamere economie. Door nu gerichte investeringen te doen
in duurzaamheid en innovatie, kan Nederland straks sterker uit de crisis komen.
Om dit te bereiken is geld beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van de
elektrische auto, voor de sloopregeling voor oude, vervuilende auto’s
en voor de stimulering van duurzame energie en duurzaam ondernemen. Via het
Fonds Economische Structuurversterking (FES) wordt geïnvesteerd in duurzame
ruimtelijke ontwikkeling in de jaren 2009 en 2010. Binnen het domein milieu
en duurzaamheid gaat het onder andere om het Nationaal Samenwerkingsprogramma
Luchtkwaliteit. Op het gebied van ruimtelijke ordening wordt onder meer geld
beschikbaar gesteld voor het programma Sleutelprojecten voor de vernieuwing
van stationsgebieden. Via de fiscaliteit is geld beschikbaar gesteld voor
de Energie Investeringsaftrek en de VAMIL/MIA, dit zijn fiscale regelingen
voor ondernemers die investeren in milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen.
 
 Het kabinet pakt het energie- en klimaatvraagstuk verder aan door juist
nu stevig in te zetten op duurzame investeringen. Het kabinet heeft daarom
de doelstelling voor «wind op zee» in deze kabinetsperiode verhoogd.
De investering loopt op tot 160 miljoen euro vanaf 2014. Bovenop de al geplande
450 megawatt kan in deze kabinetsperiode nu 950 megawatt energie opgewekt
worden via windmolens op zee.
 
 De regeling Stimulering van Duurzame Energieproductie (SDE) wordt ruimer
en robuuster gefinancierd uit een opslag op het elektriciteitstarief. Zo wordt
langjarige zekerheid gegeven over de beschikbaarheid van voldoende middelen
om de ambitie van 20 procent duurzame energie in 2020 te realiseren. Voor
het einde van 2009 wordt de Tweede Kamer geïnformeerd over de vormgeving
van de nieuwe financieringswijze en de consequenties daarvan. De koopkrachteffecten
en de budgettaire beheersbaarheid worden bij de uiteindelijke vormgeving van
de regeling meegewogen. Het huidige sturingsmechanisme van de SDE blijft daarbij
gehandhaafd: budgettering door middel van plafonds en het handhaven van het
gesloten einde karakter. De vrijvallende middelen op de begroting van Economische
Zaken worden aangewend voor lastenverlichting.
 
 Ook heeft het kabinet extra middelen beschikbaar gesteld voor verduurzaming
in de agrarische sector. Hiermee wordt onder andere de ontwikkeling van en
investering in duurzame stallen versneld en de investeringsregeling «Luchtwassers
voor de veehouderij» opgehoogd.
 
 Om de R&D-capaciteit van het Nederlandse bedrijfsleven op peil te
houden, kunnen bedrijven gebruik maken van een extra aftrek op loonkosten
van onderzoekers via de Wet vermindering afdracht loonbelasting en premie
voor de volksverzekeringen. Bedrijfs-R&D op het gebied van high-tech systems wordt extra ondersteund en onderzoekers kunnen
tijdelijk worden gedetacheerd bij kennisinstellingen.
 Medeoverheden dragen steentje bij
 Gemeenten, provincies en waterschappen hebben, in aanvulling op de plannen
van het kabinet, eigen plannen ontwikkeld ter stimulering van de economie;
naar schatting zullen gemeenten en provincies in 2009 en 2010 voor circa 1,5
miljard euro aan investeringen naar voren halen. Het gaat daarbij vooral om
energiemaatregelen, innovatietrajecten en investeringen in infrastructuur
en duurzaamheid.
 Maatregelen zijn substantieel
 In totaal bedraagt de uitgavenimpuls ruim 2,9 miljard euro in 2009 en
4,2 miljard euro in 2010. Tabel 4.4 geeft een overzicht van alle stimuleringsmaatregelen die het kabinet heeft genomen. Het kabinet is goed op
stoom met de uitvoering van het stimuleringspakket.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.4 Stimuleringsmaatregelen +
= intensivering € mln.
 
 
 
 2009
 2010
 20111
 
 
 
 
 
 a. Behoud en herstel werkgelegenheid
 
 
 669
 
 
 905
 
 
 754
 
 
 
 Arbeidsmarkt(deeltijd-WW,
mobiliteitscentra e.a.)
 230
 200
 270
 
 
 Aanpak jeugdwerkloosheid
 100
 120
 30
 
 
 Schuldhulpverlening
 30
 50
 50
 
 
 Stimulering mbo (versterking onderwijs,
stageplekken)
 100
 150
 
 
 
 Hightech topprojecten en kenniswerkers
 90
 190
 
 
 
 Verlenging aflopende innovatieprogramma’s
FES
 
 96
 404
 
 
 Snelle uitvoering FES-projecten innovatie
 119
 99
 
 
 
 
 b. Liquiditeitsverruiming bedrijfsleven
 
 
 678
 
 
 549
 
 
 149
 
 
 
 
 Kredietverleningaan
en verruiming van de liquiditeit van bedrijven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Versoepeling verliesverrekening 2008
 335
 – 120
 – 215
 
 
 Verruimen afdrachtvermindering WBSO
 135
 150
 15
 
 
 Enveloppe mkb
 
 53
 23
 
 
 Schiphol/luchtvaart/vliegtax
 70
 277
 277
 
 
 VAMIL/MIA
 21
 30
 9
 
 
 Energie Investeringsaftrek (EIA)
 117
 146
 15
 
 
 Verlaagd btw-tarief isolatie
 
 13
 25
 
 
 
 c. Infrastructuur en
(woning)bouw
 
 
 610
 
 
 1 161
 
 
 – 568
 
 
 
 
 Gericht tegengaan van vraaguitval
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Versnelling BLS en restauratie monumenten
 175
 220
 – 150
 
 
 Kustversterking (waaronder Zandsuppleties)
 80
 50
 – 30
 
 
 Onderhoud en bouw jeugdzorginstellingen
 35
 45
 
 
 
 Onderhoud en bouw zorg-
en AWBZ-instellingen
 
 320
 – 50
 
 
 Onderhoud en bouw scholen
 36
 129
 
 
 
 Vaarwegen, sluizen en binnenhavens
 75
 125
 – 125
 
 
 Versnelling bruggen en renovatie wegen
 75
 138
 – 213
 
 
 Snelle uitvoering FES-projecten Infra
 134
 134
 
 
 
 
 d. Duurzame economie
 
 
 446
 
 
 478
 
 
 73
 
 
 
 
 Sterker en duurzamer uit de crisis
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Duurzame agrarische sector
 30
 20
 
 
 
 Elektrische auto
 5
 15
 
 
 
 Sloopregeling auto’s
 35
 30
 
 
 
 Energiebesparing woningen (dubbel glas)
 10
 20
 
 
 
 Ruimtelijke economie (motie Van Geel)
 60
 55
 50
 
 
 Snelle uitvoering FES-projecten Ruimtelijk Economisch Beleid
 190
 190
 
 
 
 Snelle uitvoering FES-projecten Milieu en Duurzaamheid
 91
 128
 13
 
 
 Duurzame energie (SDE)
 
 15
 
 
 
 Duurzaam ondernemen (incl. programma milieu en technologie)
 25
 5
 10
 
 
 
 e. Invulling FES-projecten
 
 
 29
 
 
 90
 
 
 265
 
 
 
 
 waarvan nog gereserveerd op de Aanvullende
Post
 
 
 145
 
 
 357
 
 
 6
 
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal stimuleringspakket rijksoverheid
 
 
 2 432
 
 
 3 183
 
 
 673
 
 
 
 
 f. Eigen stimuleringen door gemeenten en provincies
 
 
 500
 
 
 1 000
 
 
 
 
 
 Subtotaal stimuleringspakket
 
 
 2 932
 
 
 4 183
 
 
 673
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 g. Werkloosheidsuitgaven(WW
en WWB)
 
 
 1 603
 
 
 4 554
 
 
 5 016
 
 
 
 
 h. Garanties
 
 
 
 
 
 
 Garantie ondernemersfinanciering (plafond 1,5 miljard euro)
 
 
 
 
 
 Uitbreiding Exportkredietverzekering
(EKV)
 
 
 
 
 
 Verhoging borgingsgrens WSW
 
 
 
 
 
 Verhoging NHG
 
 
 
 
 
 Verruiming BBMKB
 
 
 
 
 
 
 
 
 1 Bedragen genoemd in 2011 zijn soms gespreid over meerdere
jaren
 4.2.2 Middellange termijn: werken aan solide overheidsfinanciën
vanaf 2011
 Herstel van gezonde overheidsfinanciën
 De aanpak van de crisis op de korte termijn is noodzakelijk en verantwoord.
Wel impliceert de gekozen kortetermijnaanpak een forse agenda voor de middellange
en lange termijn voor het weer op orde brengen van de overheidsfinanciën.
Om herstel van gezonde overheidsfinanciën op termijn te garanderen zijn
aanvullende acties nodig. Ook de Europese afspraken die gelden voor het EMU-saldo
en de EMU-schuld vragen om een forse inspanning op het gebied van herstel
van de overheidsfinanciën.
 Europese afspraken
 Stabiliteits- en Groeipact
 Het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) vormt voor de Europese Unie het kader
om houdbare overheidsfinanciën te bewaken. De lidstaten die met hun tekort
de 3 procent grens overschrijden, komen in de regel in een zogenoemde buitensporigtekortprocedure
terecht. Verschillende lidstaten zitten momenteel in een dergelijke procedure.
Ook Nederland komt dit najaar in een buitensporigtekortprocedure, omdat in
2009 de tekortnorm van -3 procent wordt overschreden. Dit betekent dat de
Raad Economische en Financiële Zaken (Ecofin) in het najaar van 2009
op advies van de Europese Commissie een buitensporigtekortprocedure opstart
voor Nederland, waarbij een aanbeveling wordt gedaan over het tempo waarin
het EMU-saldo weer binnen de grens van -3 procent bbp moet worden gebracht.
De jaarlijkse verbetering van het structurele saldo die lidstaten dienen te
realiseren is afhankelijk van de gestelde deadline, met een minimum van 0,5
procent bbp.
 
 Het SGP laat enige ruimte voor de precieze deadline. Het SGP schrijft
voor dat het buitensporige tekort een jaar na de identificatie ervan weer
dient te zijn gecorrigeerd. Het SGP biedt de nodige flexibiliteit, die gedurende
de economische crisis ook is benut. Zo kunnen bijzondere omstandigheden, zoals
een krimpende economie, een reden vormen voor uitstel van de deadline met
een jaar. De afgelopen tijd hebben individuele lidstaten die al in een buitensporigtekortprocedure
zitten verschillende deadlines gekregen, die – gelet op de economische
omstandigheden en met oog voor de landenspecifieke situatie – verder
weg liggen dan een jaar.
 Wet tekortreductie Rijk en medeoverheden
 Het kabinet heeft afgesproken dat in 2011, als sprake is van economisch
herstel, het ook een begin maakt met het herstel van gezonde overheidsfinanciën
en een verbetering van het structurele saldo van tenminste 0,5 procentpunt
per jaar. De afspraak met betrekking tot de jaarlijkse verbetering van het
structurele saldo wordt door het kabinet wettelijk vastgelegd in de Wet tekortreductie
Rijk en medeoverheden. De wet voorziet ook in de normering van het EMU-saldo
van gemeenten, provincies en waterschappen. Er wordt een brief aan de Kamer
verzonden waarin de grote lijnen van het wetsvoorstel en het te vervolgen
tijdpad worden toegelicht.
 Start met consolidatie in 2011
 Voor het jaar 2011 heeft het kabinet al een begin gemaakt met de consolidatie
van de overheidsfinanciën. In de Voorjaarsnota is een bedrag van 1,8
miljard euro ingevuld met bezuinigingen, zie tabel 4.5 voor de exacte invulling.
In de departementale begrotingen worden de maatregelen ter invulling van de
taakstelling nader toegelicht.
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.5 Overzicht maatregelen tekortreductie
(in miljarden euro)
 
 
 
 2011
 
 
 
 
 
 Organisatie openbaar bestuur/Rijksdienst
 
 
 
 
 Aanvullende bestuurlijke afspraken overheden d.d. 15 april 2009
 0,65
 
 
 Herijking financiële verhouding tussen Rijk en provincies
 0,30
 
 
 Doelmatiger en rationeler waterbeheer
 0,10
 
 
 Versobering bedrijfsvoering
 0,07
 
 
 Arbeidsproductiviteitkorting
(excl. Hoge Colleges van Staat, krijgsmacht, onderwijs, politie en zorg)1
 0,07
 
 
 Extrapolatie vacatureruimte defensie
 0,02
 
 
 
 Herprioritering diverse begrotingen
 
 
 
 
 Infrastructuurfonds
 0,12
 
 
 Diverse maatregelen Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap
 0,10
 
 
 Extensivering terrorismebestrijding (excl. Defensie)
 0,02
 
 
 Internationaal beleid (Non-ODA budget)
 0,01
 
 
 Diversen
 0,13
 
 
 
 Overig
 
 
 
 
 Korting prijsbijstelling tranche 2011 (excl. Justitie, BZK, OCW
en Infrastructuurfonds)
 0,10
 
 
 Inhouden enveloppen Coalitieakkoord (tranche
2011)
 0,11
 
 
 
 Totaal beschikbaar voor tekortreductie 2011
 
 
 1,80
 
 
 
 
 
 
 1 Vanaf 2012. De opbrengst 2011 wordt gerealiseerd door
inhouding van een deel van de nog vrij aanwendbare investeringsgelden Vernieuwing
Rijksdienst (de middelen voor sociaal flankerend beleid en de investeringsgelden
waarover reeds besluitvorming heeft plaatsgevonden, blijven beschikbaar.
 
 Daarnaast is in het ABK een verwachte besparing opgenomen van 3,2 miljard
euro als gevolg van de doorwerking van een akkoord van sociale partners op
lonen en uitkeringen in de collectieve sectoren. Dit vanuit de gedachte van
solidariteit van de collectieve sector met de marktsector, met mensen die
hun baan hebben verloren of dreigen te verliezen en met gepensioneerden. De
veronderstelde besparing van 3,2 miljard euro is gebaseerd op een «nominale
nullijn» voor nieuwe CAO’s en het ongemoeid laten van bestaande
CAO’s. Met het oog op deze solidariteit heeft het kabinet er voldoende
vertrouwen in dat sociale partners zullen komen tot een loonvraag die zal
leiden tot een contractloonstijging naderend tot nul. Als de lonen in de markt
niet of minder worden gematigd dan verondersteld, komt de besparing lager
uit. In het aanvullend beleidsakkoord is afgesproken dat het kabinet in dat
geval, mede in zijn rol als overheidswerkgever, op enigerlei wijze vanuit
de collectieve sector zal bijdragen aan solidariteit met de marktsector, met
mensen die hun baan hebben verloren (of dreigen te verliezen) en met gepensioneerden.
Als de huidige loonontwikkeling doorzet dan zal de besparing van 3,2 miljard
euro niet (volledig) gerealiseerd worden. Het kabinet houdt op dit moment
de loonontwikkeling nauwlettend in de gaten. In het najaar wordt de loonvraag
vanuit de vakbonden definitief vastgesteld. Als de huidige loonontwikkeling
zich voortzet zal het kabinet bezien welke maatregelen noodzakelijk zijn.
 
 De maatregelen om het tekort terug te dringen verbeteren de houdbaarheid
van de overheidsfinanciën met 0,5 procent bbp.
 Wat als de recessie langer aanhoudt?
 Voor 2011 is, afhankelijk van de hoogte van de economische groei, een
aantal scenario’s opgesteld voor de overheidsfinanciën. In alle
scenario’s gaan de in tabel 4.5 genoemde maatregelen in. Wanneer in
2011 de economische groei 0,5 procent of hoger is, wordt het tijdelijke stimuleringspakket
2010 niet naar 2011 doorgetrokken. De 1,8 miljard euro bezuiniging wordt dan
gebruikt voor saldo- en schuldreductie. Als in 2011 de groei
tussen -0,5 procent en 0,5 procent ligt, dan wordt de opbrengst van de maatregelen
in tabel 4.5 gebruikt voor een tijdelijk stimuleringspakket van dezelfde omvang
(1,8 miljard euro). Als in 2011 sprake is van een krimp groter dan 0,5 procent
trekt het kabinet het tijdelijke stimuleringspakket van 3 miljard euro in
2010 door naar 2011.
 Weegmoment
 Onderdeel van de dekking van dit stimuleringspakket is de opbrengst van
de maatregelen in tabel 4.5. In het Aanvullend Beleidsakkoord is een weegmoment
opgenomen in het voorjaar van 2010. Tijdens dit weegmoment wordt op basis
van de (macro-economische) groeiraming uit het Centraal Economisch Plan 2010
van het CPB bepaald welke van de drie hiervoor geschetste scenario’s
gevolgd wordt.
 
 
 Box 4.4: Wie voelt de krimp?
 
 Een krimp van 4 ¾ procent betekent dat we in Nederland 4 ¾
procent minder aan goederen en diensten produceren. Dat betekent nog niet
dat de gemiddelde Nederlander ook 4 ¾ procent minder kan kopen. De
statische koopkracht (de verandering in de koopkracht van mensen wanneer er
in hun situatie niets verandert) van de burgers neemt over 2009–2010
bezien zelfs nog toe met 1,5 procent. Wel loopt de werkgelegenheid sterk terug
en als gevolg daarvan de werkloosheid op. Uit figuur 4.6 wordt duidelijk dat
de daling van het nationaal inkomen eerst neerslaat bij bedrijven (2008 tot
2009), vervolgens bij de overheid (vanaf 2009) en pas later bij Nederlandse
huishoudens (vanaf 2010). In 2010 loopt de werkloosheid op, maar de bedrijfsfinanciën
herstellen zich juist. Op lange termijn is het nodig dat de overheidsfinanciën
weer op orde worden gebracht.
 
 
 Figuur 4.6 Verdeling groei nationaal inkomen naar gezinnen,
bedrijven en overheid1
 
 
 
 1 Ontleend aan CPB, Macro-economische verkenning 2010.
 Brede heroverwegingen: naar opties voor gezonde overheidsfinanciën
 Fundamentele beleidskeuzes
 De komende jaren zijn lastige keuzes onvermijdelijk om de balans tussen
uitgaven en inkomsten te herstellen en tegelijk de ambities met Nederland
te kunnen realiseren. Om zulke meer fundamentele beleidskeuzes mogelijk te
maken, is meer inzicht nodig in mogelijke opties en de budgettaire en andere
gevolgen daarvan. Om dat inzicht te krijgen, start het kabinet in het kader
van Nederland 2020 een serie van brede heroverwegingen.
 
 Daarin geeft het kabinet werkgroepen van ambtenaren, waar relevant aangevuld
met externe deskundigen, de opdracht tot het analyseren van diverse beleidthema’s,
en tot het ontwikkelen van beleidsalternatieven voor de toekomst. Doel van
de brede heroverwegingen is om onderbouwde keuzes mogelijk te maken door inzicht
te verschaffen in besparingsopties en mogelijke gevolgen, zonder oordeel over
de wenselijkheid. Daarbij komt een breed palet van beleidsthema’s aan
de orde. De brede heroverwegingen moeten leiden tot een ruim aanbod van besparingsmogelijkheden
zodat de politiek later kan kiezen. De operatie heeft een fundamenteel karakter.
Om creatieve en kritische benaderingen te bevorderen dient voor elk beleidsveld
ten minste één verplichte variant te worden ontwikkeld met een
structurele omvang van 20 procent van de netto uitgaven (inclusief fiscale
subsidies) in 2010. Werkgroepleden kunnen ideeën voor beleidsvarianten
bijvoorbeeld ontlenen aan wetenschappelijke literatuur, buitenlandse ervaringen,
denktanks, en aan politici, beleidsmakers en het publieke debat. Geen van
de deelnemers heeft een vetorecht met betrekking tot beleidsvarianten die
door andere deelnemers worden voorgesteld.
 
 Bijlage 6 van deze Miljoenennota bevat een overzicht van de beleidsthema’s
die het kabinet heeft geselecteerd. De selectie van thema’s is zodanig
dat de te ontwikkelen besparingsvarianten een dusdanig besparingspotentieel
bieden, dat er voldoende keuzemogelijkheden zijn om tot een substantiële
bijdrage aan het herstel van de overheidsfinanciën te komen.
 
 De operatie start in oktober 2009 en wordt in het tweede kwartaal van
2010 afgerond. Dit schept ruimte de resultaten waar mogelijk te betrekken
bij de voorbereiding van de Miljoenennota 2011. Tijdens het onderzoek is geen
sprake van politieke interventies, anders dan om te bevorderen dat aan de
taakopdracht wordt voldaan en dat een voldoende breed spectrum van mogelijkheden
onder de loep wordt genomen.
 
 Afgesproken is dat bij voldoende economische groei, in 2011 wordt gestart
met herstel van gezonde overheidsfinanciën. Dit kabinet zal de resultaten
van deze exercitie waar mogelijk betrekken bij de voorbereiding van de begrotingen
voor 2011 en 2012. Het totale keuzepalet voor het in balans brengen van inkomsten
en uitgaven voor dit kabinet en voor volgende kabinetten zal, naast de uitkomsten
van de brede heroverwegingen, bestaan uit generieke taakstellingen en lastenmaatregelen.
Inzicht in de mogelijkheden om de overheidsinkomsten te vergroten via lastenmaatregelen
is beschikbaar in het rapport van de Werkgroep Gerritse. In dit rapport zijn de budgettaire effecten van generieke aanpassingen
van belastingtarieven en -uitgaven weergegeven.
 
 Met betrekking tot de collectieve lasten zal er tegelijkertijd een separaat
onderzoek naar de inrichting van het belastingstelsel starten met als uitgangspunt
dat ook naar de toekomst toe een stabiele belastingopbrengst met een zo klein
mogelijke verstoring van de economie, en een zo rechtvaardig mogelijke lastenverdeling
gerealiseerd kan worden.
 4.2.3 Lange termijn houdbare overheidsfinanciën
 Overheidsfinanciën structureel verslechterd
 Houdbare overheidsfinanciën betekenen dat de huidige publieke voorzieningen
zoals sociale zekerheid, onderwijs, infrastructuur en ook defensie op peil
kunnen worden gehouden zonder dat in de toekomst de belastingen
moeten worden verhoogd. Onder andere door het teruglopen van inkomsten uit
aardgas ontstaat een houdbaarheidsprobleem. Ook de uitgaven aan de oudedagsvoorzieningen,
zoals de zorg en de AOW, zullen de komende decennia oplopen als gevolg van
de vergrijzing. De economische crisis maakt het houdbaarheidsprobleem voor
de overheidsfinanciën groter omdat de overheidsfinanciën structureel
zijn verslechterd. Het kabinet staat voor de uitdaging om enerzijds er voor
te zorgen dat burgers er vertrouwen in kunnen hebben dat belangrijke collectieve
voorzieningen ook over een langere periode kwalitatief hoogwaardig en goed
toegankelijk zijn en anderzijds dat deze voorzieningen dusdanig zijn vormgegeven
dat ze ook betaalbaar blijven.
 
 Het kabinet heeft, met het oog op bovenstaande en in het verlengde van
de consolidatie van de overheidsfinanciën vanaf 2011, in het aanvullend
beleidsakkoord een houdbaarheidspakket gepresenteerd. De elementen van dit
pakket en de houdbaarheidsopbrengst van deze maatregelen zijn terug te vinden
in tabel 4.6. Alle houdbaarheidsvoorstellen zullen voor het eind van 2009
in wetsvoorstellen worden opgenomen.
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.6 Houdbaarheid overheidsfinanciën opbrengst
in % bbp
 
 
 AOW-leeftijd naar
67 jaar, rekening houdend met z.b. zware beroepen.
 0,7%
 
 
 Maatregelen in de zorg
 0,4%
 
 
 Grens EWF 1 miljoen niet indexeren
 0,2%
 
 
 
 
 Verhoging AOW leeftijd
 Het kabinet heeft in het ABK het voornemen geuit de AOW-gerechtigde leeftijd
te verhogen van 65 naar 67 jaar, rekening houdend met zware beroepen. Achtergrond
hiervan is voor het kabinet de bijdrage die deze maatregel heeft op de houdbaarheid
van de overheidsfinanciën (0,7 procent bbp) en van de aanvullende pensioenen,
de verhoging van de arbeidsparticipatie en de verlaging van de collectieve
uitgaven. Desondanks wil het kabinet de SER in de gelegenheid stellen om voor
1 oktober 2009 in een advies een alternatief aan te reiken. Bij de definitieve
besluitvorming door het kabinet zal dit SER-advies een zwaarwegende rol spelen.
 Houdbaarheid zorg
 De curatieve zorg draagt bij aan de vergroting van de houdbaarheid van
de collectieve uitgaven met structureel 0,4 procent bbp. Hiervan dient tenminste
0,2 procent ingevuld te worden in de zorgtoeslag. Voor het restant worden
maatregelen in de curatieve zorg genomen.
 
 De maatregel bij de zorgtoeslag zal erop gericht zijn om met geleidelijke
aanpassingen de groei die zich in deze regeling zonder wijzigingen voordoet,
op koopkrachtevenwichtige wijze, te beperken.
 
 Het pakket van maatregelen in de curatieve zorg, zoals verwoord in de
begroting van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, dient ertoe de efficiencyprikkels
die liggen besloten in het stelsel van de gezondheidszorg te versterken.
 Eigenwoningforfait
 In het ABK is aangekondigd dat de grens van 1 miljoen euro voor de bepaling
van het percentage EWF niet meer wordt geïndexeerd, zodat meer huiseigenaren
naar het hogere EWF zullen toegroeien. De maatregel van het niet
indexeren van de 1 miljoen euro grens is genomen omdat hiermee wordt bereikt
dat hogere inkomens c.q. meer-vermogenden bijdragen aan de lange termijn houdbaarheid
van de collectieve voorzieningen.
 4.3 Interventies financiële markten
 Sinds het najaar van 2008 heeft het kabinet een aantal interventies gepleegd
om het Nederlandse financiële stelsel gezond te houden en de rust in
de financiële wereld te helpen herstellen. Deze interventies hebben gevolgen
voor de overheidsfinanciën.
 
 Om de Tweede Kamer goed op de hoogte te houden van de budgettaire gevolgen
van de ingrepen in de financiële sector, wordt in elke budgettaire nota
een actueel overzicht van alle interventies gegeven. Dit overzicht is opgenomen
in tabel 4.7. Ten opzichte van de tabel in de Voorjaarsnota, zijn nu de ingezette
instrumenten bij ABN-AMRO (het Capital Relief Instrument en Mandatory Convertible Notes), de
verkoop van Fortis Corporate Insurance en de nieuwe raming voor de Back-up
Faciliteit ING verwerkt. De getroffen maatregelen worden uitgebreider toegelicht
in de beleidsagenda en de begrotingsartikelen van begrotingshoofdstuk IXB,
Financiën.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.7 Budgettaire gevolgen kredietcrisismaatregelen
(in miljoenen euro’s)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 Begrotingsartikel
 
 
 
 
 
 A.
 
 
 Verwerving Fortis/RFS/AA
 
 
 
 
 
 
 
 
 1. Deelneming Fortis
 16 800
 
 
 IX-B, artikel
3
 
 
 
 2. Verwerving belang RFS/AA
 6 540
 
 
 IX-B, artikel
3
 
 
 
 3. Verkoop FCI
 
 – 350
 
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 4. Overbruggingskredieten Fortis
 44 341
 
 
 IX-A, artikel
1
 
 
 
 5. Renteontvangsten
overbruggingskredieten Fortis
 – 502
 – 600
 – 200
 IX-A, artikel 1
 
 
 
 6. Aflossingen overbruggingskredieten Fortis
 
 – 34 966
 
 IX-A, artikel 1
 
 
 
 7. Dividend Fortis
 0
 0
 0
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 8. Dividend RFS/AA
 0
 0
 0
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 
 
 
 B.
 
 
 Kapitaalverstrekkingsfaciliteit (€ 20 mld.)
 
 
 
 
 
 
 
 
 9. Verstrekt kapitaal
 13 750
 
 
 IX-B, artikel
3
 
 
 
 10. Couponbetalingen uit hoofde
van verstrekt kapitaal (ontvangsten)
 
 – 578
 
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 
 
 
 C.
 
 
 Back-up faciliteit ING
 
 
 
 
 
 
 
 
 11. Verwachte portefeuilleontvangsten
ING
 
 – 3 620
 – 3 127
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 12. Garantiefee
 
 – 118
 – 101
 IX-B,
artikel 3
 
 
 
 13. Management fee
 
 54
 46
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 14. Funding fee
 
 3 476
 2 953
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 15. Saldo Back-up faciliteit
ING (optelling van 11 t/m 14)
 
 – 208
 – 229
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 
 
 
 D.
 
 
 Garantiefaciliteit bancaire leningen(€ 200
mld.)
 
 
 
 
 
 
 
 
 16. Garantieverlening (geëffectueerd)
 2 740
 43 114
 
 IX-B, artikel 2
 
 
 
 17. Premieontvangsten
op basis van garantiesbancaire leningen
 0
 – 115
 – 351
 IX-B, artikel 2
 
 
 
 18. Schade-uitkeringen
 0
 
 
 IX-B, artikel 2
 
 
 
 
 
 
 E.
 
 
 IJsland
 
 
 
 
 
 
 
 
 19. Uitkeringen depositogarantiestelsel
Icesave
 1 236
 192
 
 IX-B, artikel 2
 
 
 
 
 
 
 F.
 
 
 Capital Relief Instrument ABN-AMRO(CRI)
 
 
 
 
 
 
 
 
 20. Voorwaardelijke verplichting
(zonder uitgaven)
 
 32 822
 – 3 500
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 21. Premieontvangsten
 
 – 59
 – 169
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 
 
 
 G.
 
 
 Mandatory Convertible Notes ABN-AMRO (MCN)
 
 
 
 
 
 
 
 
 22. Verstrekte lening
 
 800
 
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 23. RenteOntvangsten
 
 – 33
 – 80
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 
 
 
 H.
 
 
 Overige gevolgen
 
 
 
 
 
 
 
 
 24. Uitvoeringskosten en inhuur
externen
 11
 24
 
 IX-B,
artikel 3
 
 
 
 25. Teruggevorderde uitvoeringskosten
Inhuur externen
 – 2
 – 4
 
 IX-B, artikel 3
 
 
 
 
 
 Het kabinet heeft vorig jaar besloten alle kosten en opbrengsten van de
interventies in de financiële sector direct ten laste of ten gunste van
de staatsschuld te laten komen. Zo wordt voorkomen dat toekomstige renteontvangsten
op verstrekte leningen of dividenduitkeringen leiden tot ruimte binnen het
uitgavenkader en dat eventuele schadebetalingen voor verstrekte garanties
ertoe leiden dat moet worden bezuinigd op bijvoorbeeld onderwijs of zorg.
 Risico’s van interventies in financiële markten
 Risico’s zoveel mogelijk beperkt
 Door de leningen, deelnemingen en garanties samenhangend met de kredietcrisis
zijn de financiële risico’s voor de overheid sterk toegenomen.
Iedere interventie gaat gepaard met risico’s. Dit maakt dat bij iedere
ingreep goed is onderzocht of overheidsingrijpen noodzakelijk is. Vervolgens
is onderzocht hoe dit overheidsingrijpen zo kan worden vormgegeven dat de
risico’s zoveel mogelijk worden beperkt. Bij alle interventies zijn
de risico’s zoveel mogelijk beperkt door de specifieke vormgeving van
de ingrepen. Niettemin bestaat bij de kapitaalinjecties het risico dat de
staat het ingelegde kapitaal langer dient aan te houden omdat de instellingen
de staat niet kunnen uitkopen. Verder is het zo dat de staat geen couponbetalingen
ontvangt, als er geen dividenduitkeringen plaatsvinden.
 
 Naast de kapitaalinjecties zijn ook interventies gepleegd in de vorm van
garanties. Zo is vorig jaar een garantieregeling voor bancaire leningen ingesteld.
Deze regeling kent een plafond van 200 miljard euro. Ook staat de overheid
garant (sinds 26 januari 2009) voor 80 procent van de kasstromen van de gesecuritiseerde
hypothekenportefeuille van de ING Groep N.V.
 
 Garanties zijn voor de overheid een instrument om risicovolle activiteiten
met een duidelijk publiek belang te ondersteunen. Garanties brengen risico’s
met zich mee, de staat neemt immers risico’s over van marktpartijen
en de kans bestaat dat garanties worden ingeroepen. Vanwege het risicoaspect
van garanties, is selectief gebruik van dit instrument verstandig. Als er
garanties worden afgegeven, dan is het belangrijk dat in ieder geval risico’s
worden gedeeld, door het heffen van een premie en/of het instellen van een
eigen risico voor de garantienemer. In bijlage 2 van de Miljoenennota is een
overzicht opgenomen van de grootste garantieregelingen die zijn afgegeven
door de rijksoverheid.
 4.4 Uitgaven- en inkomstenontwikkeling
 4.4.1 Uitgavenontwikkeling 2009–2010
 In deze paragraaf wordt inzicht gegeven in de reële ontwikkeling
van de netto uitgaven (uitgaven minus niet-belastingontvangsten) in de jaren
2009 en 2010. Tabel 4.8 geeft een overzicht van de reële netto uitgaven,
inclusief het stimuleringspakket. Voor de jaren 2009 en 2010 zijn de standen
van verschillende uitgavencategorieën weergegeven. In de laatste kolom
is aangegeven wat de totale groei is van de uitgaven van 2009 naar 2010. Uit
de tabel blijkt dat deze groei van 2010 ten opzichte van 2009 8,1 miljard
euro bedraagt. Onder de hier genoemde posten staan voorbeelden van uitgavenreeksen
die in de standen 2009 en 2010 zijn verwerkt. Deze uitgaven verklaren niet één
op één de groei in de totale uitgaven. De groei
kan namelijk ook al (deels) in de basisraming van de uitgaven zitten waarop
gemuteerd wordt.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel
4.8 Ontwikkeling netto uitgaven in miljarden euro’s
 
 
 
 2009
 2010*
 groei
 
 
 
 
 Zorg
 55,0
 56,1
 1,1
 
 
 
 
 
  W.v. autonome groei
 
 
 
 1,5
 
 
 
 
  W.v. intensiveringsenveloppe CA1
 
 
 0,5
 
 
 0,5
 
 
 
 
 
  W.v. actualisatie zorguitgaven 2007 en
2008
 
 
 0,7
 
 
 0,8
 
 
 
 
 
  W.v. persoonsgebonden budgetten
 
 
 0,4
 
 
 0,6
 
 
 
 
 
  W.v. genomen maatregelen
 
 
 – 0,3
 
 
 – 1,7
 
 
 
 
 
  W.v. invoering forfaits Wtcg
 
 
 
 0,5
 
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket onderhoud en
bouw zorg- en AWBZ-instellingen
 
 
 
 0,3
 
 
 
 
 
 
 
 
 Sociale Zekerheid en
Arbeidsmarktbeleid
 
 
 58,7
 
 
 61,5
 
 
 2,7
 
 
 
 
 
 
 
  W.v. groei WW/WWB
 
 
 
 
 3,0
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket aanpak jeugdwerkloosheid
 
 
 0,1
 
 
 0,1
 
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket arbeidsmarktenveloppe
(plus werktijdverkorting)
 
 
 0,5
 
 
 0,3
 
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakketschuldhulpverlening
 
 
 
 0,1
 
 
 
 
 
  W.v. maatregelen ter dekking van problematiek
 
 
 – 0,4
 
 
 – 0,4
 
 
 
 
 
 
 
 OnderwijsCultuur
en Wetenschappen
 33,3
 33,7
 0,5
 
 
 
 
 
 
  W.v. intensiveringsenveloppe onderwijsCA1
 
 
 0,9
 
 
 1,1
 
 
 
 
 
  W.v. intensiveringsenveloppe kinderopvangCA1
 
 
 0,3
 
 
 0,4
 
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket versterking
MBO
 
 
 0,1
 
 
 0,2
 
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket onderhoud
scholen
 
 
 
 0,1
 
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket versterking
kennisinfrastructuur
 
 
 
 0,1
 
 
 
 
 
 
 
 Binnenlands Bestuur en Veiligheid
 11,5
 11,0
 – 0,5
 
 
 
 
 
 
  W.v. intensiveringsenveloppe veiligheidsketenCA1
 
 
 0,2
 
 
 0,3
 
 
 
 
 
  W.v. cao politie en
Vernieuwing Rijksdienst
 
 
 0,1
 
 
 0,0
 
 
 
 
 
  W.v. Antillen
 
 
 0,5
 
 
 0,3
 
 
 
 
 
  W.v. vreemdelingenketen
 
 
 0,8
 
 
 0,7
 
 
 
 
 
 
 
 Infrastructuur, mobiliteit
en openbaar vervoer
 10,5
 11,6
 1,1
 
 
 
 
 
 
  W.v. autonome groei Infrastructuurfonds
 
 
 
 
 0,2
 
 
 
 
  W.v. intensiveringsenveloppe CA1
 
 
 0,2
 
 
 0,3
 
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket
 
 
 0,3
 
 
 0,3
 
 
 
 
 
 
 
 Internationaal
 16,8
 19,1
 2,3
 
 
 
  W.v. EU afdrachten
 
 
 3,6
 
 
 6,4
 
 
 
 
 
 
 
 Jeugd en Gezin
 6,5
 6,5
 0,0
 
 
 
 
 
 Milieu, wonen en
wijken
 5,1
 4,2
 – 0,9
 
 
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket
 
 
 0,2
 
 
 0,0
 
 
 
 
 
  W.v. afkoop specifieke uitkering
 
 
 0,7
 
 
 0,0
 
 
 
 
 
 
 
 Gemeente- en Provinciefonds
 17,3
 17,7
 0,4
 
 
 
 
 
 Overige
 9,5
 10,9
 1,4
 
 
 
 
 
 
  W.v. reservering
intensiveringsenveloppen CA1
 
 
 0,0
 
 
 0,2
 
 
 
 
 
  W.v. reservering stimuleringspakket
 
 
 0,1
 
 
 0,4
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 224,2
 
 
 232,3
 
 
 8,1
 
 
 
 
 
 
  W.v. intensiveringenCA1
 
 4,0
 
 
 5,1
 
 
 
 
  W.v. stimuleringspakket (excl. lastenverlichting)**
 
 1,8
 
 
 2,5
 
 
 
 
 
 
 * De bedragen in 2010 zijn exclusief nominale bijstelling van ca.
3,2 miljard euro.
 ** Het stimuleringspakket aan de lastenkant is op kasbasis 0,7 miljard
in 2009 en 0,6 miljard in 2010.
 
 1 Coalitieakkoord
 
 In de tabel worden ter illustratie enkele opvallende posten toegelicht.
Voor een uitgebreide toelichting per begroting op de aanpassingen van de meerjarencijfers
die hebben plaatsgevonden tussen de Miljoenennota 2009 en de Miljoenennota
2010 wordt verwezen naar internetbijlage 2: Verticale Toelichting. Een uitgebreide
toelichting op de groei of krimp over de jaren per begrotingsartikel is te
vinden in internetbijlage 1: Horizontale Toelichting.
 Zorg
 De netto-zorguitgaven, dat zijn de BKZ uitgaven, stijgen van 2009 naar
2010 met 1,1 miljard euro. Aan het begin van de kabinetsperiode is op basis
van ramingen van het CPB voor de zorg een autonome volumegroei verondersteld
van 2,8 procent per jaar. Dit zou voor 2010 neerkomen op een groei van 1,5
miljard euro.
 In het Coalitieakkoord is 0,5 miljard euro vrijgemaakt voor investeringen
in de zorg. Deze middelen zijn onder andere ingezet voor uitbreiding van het
verzekerd pakket (met de anticonceptiepil en mondzorg voor jongeren tot 21
jaar) en extra middelen voor verpleeghuiszorg.
 Als gevolg van de actualisering van de zorguitgaven over 2007 en 2008
worden de zorguitgaven nu voor 2009 en 2010 0,7 respectievelijk 0,8 miljard
euro hoger geraamd. Omdat deze onverwachte groei zich waarschijnlijk voortzet,
zijn ook de ramingen voor 2009 en 2010 naar boven aangepast. Daarnaast heeft
het kabinet besloten om het subsidieplafond voor de persoonsgebonden budgetten
(PGB’s) in de AWBZ naar boven bij te stellen.
 
 Tegenover deze uitgavengroei staan ook maatregelen. Omdat de in 2008 en
2009 genomen maatregelen veelal pas per 2010 ingaan vlakken deze maatregelen
de groei van de zorguitgaven in 2010 af met 1,4 miljard euro. Dit bedrag is
overigens een saldo van enerzijds in 2008 en 2009 genomen maatregelen en anderzijds
een aantal intensiveringen. De maatregelen bestaan onder andere uit het terugdringen
van de overschrijding bij de medisch specialisten en de geneeskundige GGZ
en het beperken van de aanspraak op begeleiding in de AWBZ. Extra geïnvesteerd
is er onder andere in het verminderen van de werkdruk van verloskundigen,
de vaccinatie tegen HPV (baarmoederhalskanker), het behandelen van dyslexie
bij kinderen en in de kwaliteit van de gehandicaptenzorg.
 
 Naast de hierboven genoemde maatregelen heeft ook het afschaffen van de
belastingaftrek voor buitengewone uitgaven (BU) gevolgen voor de zorguitgaven.
Als vervanging van de BU geldt de Wet tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten
(Wtcg). Op basis van die wet krijgen chronisch zieken en gehandicapten vanaf
2010 een forfaitaire tegemoetkoming (daarnaast blijft er ook een belastingaftrek
voor specifieke zorgkosten). Omdat deze uitgaven meetellen als zorguitgaven
zorgt dit voor een verdere groei van de zorguitgaven in 2010.
 Sociale zekerheid
 De uitgaven aan de Werkloosheidswet (WW) en bijstand zijn opgelopen als
gevolg van de verslechtering van de conjunctuur. In het stimuleringspakket
heeft het kabinet middelen beschikbaar gesteld voor de arbeidsmarkt, schuldhulpverlening
en ter bestrijding van jeugdwerkloosheid. Uit de arbeidsmarktenveloppe zijn
onder andere de deeltijd-WW, mobiliteitscentra en de scholingsbonus gefinancierd.
Op het gebied van schuldhulpverlening zijn middelen beschikbaar gesteld voor
preventie en begeleiding van nieuwe groepen die als gevolg van werkloosheid
te maken krijgen met inkomensachteruitgang. Met de middelen voor jeugdwerkloosheid
worden jongeren intensiever begeleid naar vacatures, worden meer
leerwerkplaatsen en stages aangeboden en blijven naar verwachting ca. 10 000
jongeren vanwege de crisis langer op school. Verder zijn er binnen de Sociale
Zekerheid diverse maatregelen genomen om de tegenvallende uitvoeringsmutaties
te dekken (o.a. AOW en Zwangerschaps- en Bevallingsverlofuitkeringen). Dit
betreft onder meer de inzet van reserveringen en de eindejaarsmarge, een korting
op het re-integratiebudget (UWV en gemeenten) en een verlaging van de AOW-tegemoetkoming.
 Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
 De oploop in de begroting van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen wordt
onder meer veroorzaakt door de toevoeging van enveloppenmiddelen aan de begroting
en de extra uitgaven in het kader van het stimuleringspakket.
 De enveloppenmiddelen voor onderwijs en innovatie zijn voor een groot
deel ingezet voor de betere beloning van leraren volgens het actieplan LeerKracht.
Daarnaast is onder meer extra budget beschikbaar gekomen voor achterstandsleerlingen
in het primair onderwijs; voor het invoeren van de gratis schoolboeken en
de maatschappelijke stage in het voortgezet onderwijs; voor de invoering van
competentiegericht onderwijs en de bestrijding van voortijdig schoolverlaten
in het middelbaar beroepsonderwijs; en voor toegepast onderzoek en kwaliteitsverbetering
in het hoger onderwijs. De enveloppenmiddelen voor kinderopvang zijn voornamelijk
ingezet om het toenemend gebruik van de kinderopvangtoeslag op te vangen.
Daarnaast zijn extra middelen ingezet voor voor- en vroegschoolse educatie
en voor de harmonisatie van de kwaliteitseisen tussen kinderopvang en peuterspeelzalen.
 Met de middelen uit het stimuleringspakket wordt het mbo in staat gesteld
de hogere studentenaantallen en de verwachte verschuiving van het aantal deelnemers
aan de praktijkgerichte beroepsopleidende leerweg (bol) naar de beroepsbegeleidende
leerweg (bbl) op te vangen. Verder wordt met deze middelen in 2009 en 2010
extra geïnvesteerd in de «plusvoorzieningen» voor overbelaste
jongeren, en wordt een impuls gegeven aan de regionale aansluiting tussen
het beroepsonderwijs en de arbeidsmarkt. De middelen gereserveerd voor schoolonderhoud
worden ingezet voor energiebesparend onderhoud en verbetering van het binnenmilieu
op scholen in het primair en voortgezet onderwijs. De middelen versterking
kennisinfrastructuur ten slotte zijn bedoeld voor het behoud van onderzoekers/kenniswerkers
voor Nederland door het tijdelijk detacheren van R&D-medewerkers uit het
bedrijfsleven bij publieke kennisinstellingen. De activiteiten waarop de onderzoekers
worden ingezet zijn allemaal gekoppeld aan maatschappelijke en wetenschappelijke
prioriteiten.
 Binnenlands Bestuur en Veiligheid
 De per saldo lagere uitgaven in 2010 ten opzichte van 2009 kent een aantal
verschillende oorzaken. Op het terrein van de vreemdelingenketen zijn de lagere
uitgaven enerzijds een gevolg van de besparingen bij de tijdelijke noodvoorziening
vreemdelingen (TNV) en anderzijds van de aanzuivering (kasschuif) van het
eigen vermogen van de Immigratie- en naturalisatie dienst (IND) in 2009.
 De hogere uitgaven in 2009 ten opzichte van 2010 bij Koninkrijksrelaties
hangen zo goed als volledig samen met de uitgaven in 2009 voor de schuldsanering
van het land Nederlandse Antillen alsmede het land Curaçao. Op de begroting
van BZK hangt de hogere raming in 2009 ten opzichte van 2010 voor een groot
deel samen met de financiering van de politie-CAO en incidentele middelen
in het kader van het project vernieuwing Rijksdienst. In het
Coalitieakkoord is een investering opgenomen in de capaciteit van de veiligheidsketen.
Deze bedraagt 0,2 miljard euro in 2009 en 0,3 miljard euro in 2010.
 Infrastructuur, mobiliteit en openbaar vervoer
 Het infrastructuurfonds kent een reële groeiafspraak van 2,8 procent
per jaar. Ten opzichte van 2009 levert dit in 2010 een bedrag van 0,2 miljard
euro extra op. Van de totale toename van het budget van 0,9 miljard euro van
het Infrastructuurfonds is 0,5 miljard euro het gevolg van de toename van
uitgaven aan hoofdwegen (waaronder Ring Eindhoven en wegverbredingen A2, A12
en A28). De 0,5 miljard euro bestaat voor een deel uit middelen uit het stimuleringspakket
en voor een deel uit de toevoeging van het voordelig saldo 2008. Ook is er
een sterke stijging in 2010 van de uitgaven aan spoorwegen met 0,3 miljard
euro, het Tweede Fase Herstelplan Spoor zorgt hier voor een forse impuls.
Ook hier is een deel van het voordelig saldo 2008 toegevoegd. De uitgaven
aan vaarwegen stijgen met 0,2 miljard euro, als gevolg van extra investeringen
uit het stimuleringspakket. De middelen uit het stimuleringspakket komen bovenop
de intensiveringen uit het Coalitieakkoord voor infrastructuur, kustbescherming
(waaronder Ruimte voor de Rivier) en openbaar vervoer.
 Internationaal
 De stijging onder de post Internationaal is grotendeels het gevolg van
de kortingen die Nederland heeft bedongen op de EU-afdrachten. Deze korting
levert een besparing op van ongeveer 1 miljard euro per jaar. Door de inwerkingtreding
van het nieuwe Eigen Middelenbesluit in 2009 zijn de kortingen van 2007 en
2008 geboekt op het jaar 2009. In deze opstelling levert dit dus een groei
op van 2,3 miljard euro van 2009 op 2010.
 Milieu, Wonen en Wijken
 De uitgaven dalen van 2009 op 2010 met 0,9 miljard euro. Dit is het gevolg
van het een incidentele afkoop van een specifieke uitkering in 2009 (0,7 miljard
euro) en van het afnemende budget voor leefbaarheid, sociale samenhang en
integratie in steden en wijken in 2010 ten opzichte van 2009.
 
 
 Box 4.5: Uitvoering intensiveringen Coalitieakkoord
 
 
 
 Figuur 4.7 Stand van zaken intensiveringen Coalitieakkoord
in 2010
 
 
 
 In het Coalitieakkoord zijn zes «pijlers» opgenomen waarbinnen
de beleidsprioriteiten van het kabinet voor deze kabinetsperiode zijn geformuleerd.
Het kabinet ligt op schema met de uitvoering van de investeringen in publieke
voorzieningen zoals deze in het Coalitieakkoord zijn benoemd. In figuur 4.7
wordt per pijler schematisch weergegeven welk deel van de totale intensiveringen
tot en met 2010 beschikbaar is gesteld. In totaal is al ruim 70% van
de beschikbare middelen aan de verschillende begrotingen toegedeeld. Een deel
van de enveloppenmiddelen tranche 2011 wordt in 2011 ingezet voor tekortreductie,
zie tabel 4.5.
 
 
 Box 4.6: Sterke stijging pensioenkosten overheid
 
 Overheidssectoren krijgen een vergoeding voor de arbeidsvoorwaarden, gebaseerd
op de gemiddelde ontwikkeling van de arbeidsvoorwaarden in de markt. Dit stelt
overheidssectoren in staat om marktconforme arbeidsvoorwaarden af te spreken.
De pensioenregeling is een belangrijke maar kostbare arbeidsvoorwaarde, en
het geld dat aan de pensioenregeling wordt uitgegeven, kan niet aan andere
arbeidsvoorwaarden worden besteed.
 Net als bij veel andere pensioenfondsen heeft de financiële crisis
de vermogenspositie en de dekkingsgraad van het ABP, het pensioenfonds voor
overheid en onderwijs, fors onder druk gezet. Het ABP-bestuur heeft in het
voorjaar van 2009 de nodige maatregelen genomen om het tij te keren. Zo blijft
de indexatie van opgebouwde pensioenaanspraken achterwege. Aanvullend wordt
er een herstelopslag op de pensioenpremie voorzien van per saldo 3 procent,
in twee etappes. Per 1 juli 2009 is de premie met 1 procentpunt verhoogd.
Per 1 januari 2010 wordt, afhankelijk van de te verwachten financiële
positie tijdens de resterende hersteltermijn, een verdere verhoging van 2
procentpunt voorzien. De stijging van de pensioenpremie stelt de overheidswerkgevers
voor forse aanvullende budgettaire problemen.
 De pensioenpremie moet betaald worden uit de bestaande loonruimte en gaat
daarmee ten koste van de overige arbeidsvoorwaarden. De herstelopslag legt
ook een hypotheek op de nieuw af te sluiten cao’s. Geld kan immers maar één
keer uitgegeven worden en het kabinet heeft geen geld beschikbaar om dit te
financieren.
 4.4.2 Inkomstenontwikkeling
 Neerwaartse bijstelling inkomsten 2009
 De raming van de belasting-en premieontvangsten 2009 komt uit op 209,6
miljard euro. Dit is 24,4 miljard euro (10,4 procent) lager dan in de Miljoenennota
2009 was voorzien. De belangrijkste oorzaak van deze verslechtering is de
krimp van de economie. Nominaal komt de economische ontwikkeling 8,2 procentpunten
lager uit dan vorig jaar nog werd geraamd. De inkomsten lopen dus nog wat
sneller terug dan de economie.
 
 De tegenvallende inkomsten betreffen alle belastingsoorten. De vennootschapsbelasting
is daarbij een van de koplopers. Deze loopt met bijna -22 procent (dat is
-4,0 miljard euro) veel harder terug dan de totale inkomsten. Allereerst geldt
dat de winstverwachting voor 2009 fors neerwaarts is bijgesteld ten opzichte
van de Miljoenennota 2009 met als gevolg lagere kasontvangsten in 2009. Daarbovenop
komt het effect van bijgestelde (fiscale) winstverwachtingen over 2008 en
2007. Voorlopige aanslagen waarop bedrijven in 2008 en eerdere jaren belasting
hebben afgedragen, leiden door verminderingen die in 2009 op betreffende aanslagen
worden opgelegd weer tot teruggaven in 2009.
 
 Belangrijke belastingsoorten zoals de loon- en inkomensheffing en de omzetbelasting
kennen absoluut gezien de grootste bijstellingen (respectievelijk -5,5 miljard
euro en -5,0 miljard euro). Relatief gezien is de bijstelling bij de loon-
en inkomensheffing met -6,3 procent echter beperkter dan de bijstelling van
de totale inkomsten. De relatief grootste dalers zijn de overdrachtsbelasting
(OVB), de dividendbelasting en de belasting op personenauto’s en motorrijwielen
(BPM). De raming van de OVB is, vooral door de sterke daling van het aantal
verkochte woningen, vrijwel gehalveerd ten opzichte van de stand Miljoenennota
2009. De ontvangsten voor dividendbelasting en BPM zijn met 34 procent respectievelijk
32 procent naar beneden bijgesteld. Ten slotte leiden extra fiscale maatregelen
voor 2009 waartoe het kabinet na de Miljoenennota 2009 heeft besloten, waaronder
die ter bestrijding van de gevolgen crisis, eveneens tot lagere ontvangsten
(1,6 miljard euro). Deze maatregelen worden in paragraaf 4.2 toegelicht.
 Ontwikkeling inkomsten 2008–2010
 Tabel 4.9 toont de jaar-op-jaarontwikkeling van de belasting- en premieontvangsten
over de periode 2008–2010. In 2009 nemen de belasting- en premieontvangsten
ten opzichte van 2008 met 12,3 miljard euro af. Dit betreft het saldo van
beleidsmaatregelen en endogene groei. Beleids-maatregelen hebben tot gevolg
dat de ontvangsten in 2009 met 2,6 miljard euro afnemen, waarvan 1,6 miljard
euro door de maatregelen die na de Miljoenennota 2009 zijn genomen waaronder
het stimuleringspakket van 0,7 miljard euro. De ontvangsten in 2009 dalen
endogeen met 9,7 miljard euro, dat is een ontwikkeling van -4,4 procent ten
opzichte van 2008. Deze ontwikkeling kan worden gerelateerd aan de nominale
economische ontwikkeling. Het nominale bbp neemt met 3,4 procent af ten opzichte
van 2008. De belasting- en premieontvangsten lopen daarmee harder terug dan
het bbp.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.9. Belasting- en premieontvangsten
2008–2010 op EMU-basis (x € miljard)
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 
 
 
 
 Belastingenen premies
volksverzekeringen op EMU-basis
 175,3
 165,6
 166,9
 
 
  wv. belastingen op
EMU-basis
 138,1
 134,4
 131,5
 
 
  wv. premies volksverzekeringen op EMU-basis
 37,2
 31,3
 35,4
 
 
 Premies Werknemersverzekeringen
 46,6
 44,0
 45,0
 
 
 
 Totaal
 
 
 221,9
 
 
 209,6
 
 
 211,8
 
 
 
 Mutatie
 
 – 12,3
 2,2
 
 
 wv endogene groei
 
 – 9,7
 0,3
 
 
 wv beleidsmaatregelen
 
 – 2,6
 1,9
 
 
 
 
 
 Endogene mutatie (in %)
 
 – 4,4%
 0,2%
 
 
 Nominale groei BBP (in %)
 
 – 3,4%
 0,9%
 
 
 
 
 
 De belasting en premieontvangsten groeien in 2010 met 2,2 miljard euro
ten opzichte van 2009. Beleidsmaatregelen zorgen voor 1,9 miljard euro hogere
inkomsten in 2010. Dit betreft voor 2,4 miljard euro maatregelen waarover
in Miljoenennota 2009 en eerder al is besloten, waaronder maatregelen rond
de afschaffing van de Buitengewone Uitgaven (BU). Daar staan per saldo 0,5
miljard euro lagere ontvangsten tegenover als gevolg van aanvullende maatregelen
gericht op innovatie en liquiditeitsverruiming.
 
 De verwachte endogene groei van de belasting- en premieontvangsten bedraagt
0,3 procent in 2010. De nominale groei van het bbp komt naar verwachting uit
op 0,9 procent. De ontwikkeling van de inkomsten blijft dus ook in 2010 achter
bij de nominale economische groei. Dit wordt onder andere veroorzaakt door
de sterk oplopende werkloosheid in 2010. Hierdoor kent de loonheffing een
negatieve ontwikkeling van -2,1 procent in 2010.
 
 Hier past wel een kanttekening. De economische groei is de belangrijkste
determinant voor de ontwikkeling van de belasting- en premieontvangsten op
langere termijn. Zoals gezegd valt de economische groei voor de komende kabinetsperiode
zeer lastig te voorspellen en daarmee ook de ontwikkeling van de belasting-
en premieontvangsten.
 4.5 Begrotingsbeleid
 De macro-economische veronderstellingen die zijn gehanteerd voor het opstellen
van deze Miljoenennota zijn opgenomen in tabel 4.10.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.10 Macro-economische veronderstellingen
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 
 
 
 
 Volume bbp
 2%
 – 4¾%
 0%
 
 
 Consumenten Prijsindex (CPI)
 2½%
 1%
 1%
 
 
 Contractloon
 3½%
 3%
 1½%
 
 
 Werkloosheid
 4%
 5¼%
 8%
 
 
 Lange rente
 4¼%
 3¾%
 4%
 
 
 Eurokoers ($)
 1,47
 1,37
 1,40
 
 
 Olieprijs
 97
 58
 65
 
 
 
 
 4.5.1 Kadertoetsing uitgaven
 In het Nederlandse begrotingsbeleid wordt, bij de start van een kabinetsperiode,
een uitgavenkader vastgesteld. Het uitgavenkader bevat de maximale uitgaven
die jaarlijks gedurende de kabinetsperiode worden gedaan. Het totaalkader
wordt onderverdeeld in drie deelkaders: het kader Rijksbegroting in enge zin
(RBG-eng), het kader Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt (SZA) en het Budgettair
Kader Zorg (BKZ). In tabel 4.11 zijn de uitgavenkaders opgenomen die voor
deze kabinetsperiode gelden. De uitgavenkaders zijn sinds de Miljoenennota
2009 gecorrigeerd voor de mutaties in de werkloosheidsuitgaven en de ruilvoetontwikkeling.
Daarnaast is het stimuleringspakket buiten de kaders geplaatst (zie paragraaf
4.2.1).
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.11 Kadertoetsing (in € miljard)
 
 
 
 2009
 2010
 2011
 
 
 
 
 
 Stand Miljoenennota 2009
 
 
 0,0
 
 
 0,0
 
 
 0,0
 
 
 
 
 Stand Miljoenennota 2010
 
 
 0,0
 
 
 0,0
 
 
 – 1,8
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Rijksbegroting in enge zin MN
2009
 0,5
 0,4
 0,0
 
 
 Rijksbegroting in enge zin MN
2010
 0,1
 0,6
 – 1,3
 
 
 
 
 
 
 
 
 Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid
MN 2009
 – 0,2
 0,0
 0,0
 
 
 Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid
MN 2010
 – 0,4
 0,0
 – 0,2
 
 
 
 
 
 
 
 
 Budgettair Kader Zorg MN
2009
 – 0,3
 – 0,4
 0,0
 
 
 Budgettair Kader ZorgMN
2010
 0,3
 – 0,7
 – 0,3
 
 
 
 
 
 
 
 
 Werkloosheidsuitgaven
 (1,6)
 (4,5)
 (5,0)
 
 
 Ruilvoet
 (1,8)
 (– 1,1)
 (– 3,6)
 
 
 Stimuleringspakket
 (2,4)
 (3,2)
 (0,7)
 
 
 
 
 
 De ontwikkeling in de uitgaven onder de drie uitgavenkaders sinds de vorige
Miljoenennota wordt hieronder uitgesplitst en nader toegelicht.
 Uitgavenkader Rijksbegroting
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.12 Kadertoetsing RBG-eng (+ =
tegenvaller, miljarden euro)
 
 
 
 2009
 2010
 2011
 
 
 
 
 
 Stand kadertoetsing Miljoenennota 2009
 
 
 0,5
 
 
 0,4
 
 
 0,0
 
 
 
 Internationale samenwerking
 – 0,5
 – 0,3
 – 0,3
 
 
 RenteCentraal Kasbeheer
 – 0,2
 0,0
 0,0
 
 
 Accressystematiek Gemeentefonds/Provinciefonds
 – 0,1
 – 0,1
 – 0,1
 
 
 Dividend DNB en staatsdeelnemingen
 0,1
 0,8
 1,0
 
 
 Heffings- en invorderingsrente
 0,1
 0,1
 0,2
 
 
 Asiel
 0,2
 0,1
 0,0
 
 
 Maatregelen tekortreductie2011
 0,0
 0,0
 – 0,8
 
 
 Bestuursakkoord medeoverheden
 0,0
 – 0,4
 – 0,6
 
 
 Herziening financiële verhouding provincies
 0,0
 0,0
 – 0,3
 
 
 Onderwijs
 – 0,2
 – 0,1
 – 0,2
 
 
 Jeugden Gezin
 0,1
 – 0,1
 – 0,1
 
 
 Griepvaccinaties
 0,3
 0,0
 0,0
 
 
 TBU/TSZ
 0,1
 0,0
 – 0,1
 
 
 Diversen uitvoeringsbeeld (o.a. kasschuiven)
 – 0,3
 0,2
 0,0
 
 
 
 Stand kadertoetsing MN 2010
 
 
 0,1
 
 
 0,6
 
 
 – 1,3
 
 
 
 
 
 * De som der delen kan afwijken van het totaal
 
 In het kader RBG-eng hebben zich gedurende het jaar verschillende mutaties
voorgedaan. De uitgaven aan internationale samenwerking komen lager uit. De
uitgaven aan ontwikkelingssamenwerking zijn 0,8 procent van het
bruto nationaal product (bnp). Omdat het bnp daalt als gevolg van de economische
crisis, dalen de uitgaven aan ontwikkelingssamenwerking. De EU-afdrachten
laten een tegenovergesteld beeld zien. De EU-afdrachten stijgen vooral als
gevolg van het feit dat de Nederlandse economie minder hard krimpt dan in
de overige EU-lidstaten.
 De rente-uitgaven van het Centraal Kasbeheer in 2009 vallen mee, door
een zeer lage korte rentestand.
 
 De groei van het Gemeente- en Provinciefonds (het accres) wordt normaliter
bepaald aan de hand van de zogenoemde normeringsystematiek. Bij de bestuurlijke
afspraken van het afgelopen voorjaar is deze systematiek tijdelijk buiten
werking gesteld. Over 2008 was deze systematiek nog wel van kracht. Onderdeel
van de normeringsystematiek is de nacalculatie gebaseerd op de realisatie
van de netto gecorrigeerde rijksuitgaven. Deze nacalculatie over 2008 leidt
tot een neerwaartse aanpassing voor latere jaren.
 
 De winstraming van De Nederlandsche Bank (DNB) en de meerjarige raming
van de dividenden uit staatsdeelnemingen zijn fors naar beneden bijgesteld
als gevolg van de financiële crisis.
 
 Bij het Belastingplan 2005 is bepaald dat de heffingsrente voor de belastingaanslagen
inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting wordt berekend vanaf de dag volgend
op het midden van het tijdvak waarop de belastingaanslag betrekking heeft.
Voor de inkomstenbelasting, en vaak ook voor de vennootschapsbelasting, komt
dat er feitelijk op neer dat heffingsrente wordt berekend vanaf 1 juli van
het belastingjaar. In de loop der jaren is gebleken dat deze wijziging heeft
geleid tot tegenstrijdigheden in het heffingsrentesysteem. Deze pakken in
het nadeel uit van de belastingplichtige. Om hieraan een einde te maken, wordt
voorgesteld terug te keren naar het vóór 1 januari 2005 geldende
systeem waarbij rente werd berekend vanaf de eerste dag na het einde van het
belastingjaar. Dit leidt tot lagere ontvangsten aan heffingsrente.
 
 Als gevolg van toenemende onrust in de wereld is de asielinstroom in Nederland
toegenomen. Dit leidt tot hogere uitgaven aan asiel.
 
 Voor het jaar 2011 heeft het kabinet al een begin gemaakt met de consolidatie
van de overheidsfinanciën voor een bedrag van 1,8 miljard euro. Een deel
van deze maatregelen valt in de kaders BKZ en SZA. In tabel 4.5 is de exacte
invulling van het totaal van de bezuinigingen te vinden.
 
 In overleg met vertegenwoordigers van gemeenten, provincies en waterschappen
is een samenhangend pakket afspraken gemaakt in het licht van de economische
situatie en het Aanvullend Beleidsakkoord. Er is overeenstemming bereikt over
de ontwikkeling van de nominale accressen 2009–2011 (met structurele
doorwerking), consistent met de bestaande bestuursakkoorden. Daarnaast zijn
afspraken gemaakt over extra ruimte in het EMU-saldo voor medeoverheden in
de jaren 2009 en 2010 en afspraken over een aantal lopende discussies, zoals
over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en over de invoeringskosten
van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo).
 
 De Raad voor de financiële verhoudingen (Rfv) heeft onderzoek gedaan
naar de financiële verhouding tussen Rijk en provincies. Mede op basis van dit Rfv-advies acht het kabinet het verantwoord om vanaf 2011
het provinciefonds structureel met 0,3 miljard te verlagen. Momenteel maken
het kabinet en het Interprovinciaal overleg (IPO) een verdiepingsslag op het
Rfv-advies en de contra-expertise van het IPO, om tot gezamenlijk gedeelde
opvattingen te komen. Als de uitkomst van deze verdiepingsslag leidt tot een
andere uitkomst dan de voorgenomen verlaging, dan zal het kabinet zijn voornemen
nader wegen. Kabinet en IPO zullen gezamenlijk verkennen of een deel van de
voorgenomen verlaging kan worden ingevuld door decentralisatiearrangementen
en/of investeringsprogramma’s.
 
 Op de onderwijsbegroting is sprake van verschillende mutaties. De voorziene
leerlingen- en studentenaantallen nemen de komende jaren toe waarvoor onderwijsinstellingen
meer middelen ontvangen. Daarnaast wordt op de studiefinanciering in de periode
2009–2011 een meevaller verwacht. Vanaf 2010 is deze meevaller beperkter
van omvang. Dit wordt grotendeels veroorzaakt door een verwachte toename van
het gebruik van de aanvullende beurs. Verder worden middelen voor bestuur
en management in het primair onderwijs gerichter ingezet en wordt een versobering
doorgevoerd op de educatiemiddelen die onderdeel uitmaken van het participatiebudget.
 
 Er wordt meer uitgegeven aan het Kindgebonden Budget in 2009. Vanaf 2010
wordt er vanuit gegaan dat als gevolg van de verslechtering van de economische
situatie een groter beroep wordt gedaan op het Kindgebonden Budget. Dit wordt
budgettair ingepast door de kindgebonden regelingen te versoberen. Hiermee
wordt ook geld vrijgemaakt om de jeugdzorgketen verder te versterken.
 Er is dit jaar geld beschikbaar gesteld om de Mexicaanse griep te lijf
te gaan. Zo zijn vaccins aangekocht tegen de Mexicaanse griep. Daarnaast zijn
de uitvoeringskosten opgenomen om de risicogroepen te vaccineren en eventueel
een virusremmer (tamiflu) te verstrekken en is er budget beschikbaar gesteld
om de bevolking te informeren over het verloop van de griep.
 
 Bij de tegemoetkoming buitengewone uitgaven (TBU), die inmiddels is vervallen,
doen zich nog betalingen voor in 2009 en 2010. Ter dekking van de algehele
uitvoeringsproblematiek wordt op de begroting van VWS omgebogen.
 
 De post diversen uitvoeringsbeeld bestaat met name uit verschillende kasschuiven,
waaronder bij de OV-kaart, de BLS (budget locatiegebonden subsidies), de EKV
(exportkredietverzekering) en de SDE (stimulering van duurzame energieproductie).
Bij de SDE-regeling worden de verplichtingen (met name «wind op land»
en «wind op zee») later aangegaan dan eerder werd geraamd. Dit
leidt tot lagere uitgaven in de eerste jaren en hogere uitgaven in latere
jaren.
 Uitgavenkader Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.13 Kadertoetsing SZA (+ = tegenvaller
mld)
 
 
 
 2009
 2010
 2011
 
 
 
 
 
 Stand kadertoetsing MN 2009
 
 
 – 0,2
 
 
 0,0
 
 
 0,0
 
 
 
 
 
 
 WAO/WIA
 0,3
 0,3
 0,4
 
 
 AOW
 0,0
 0,1
 0,1
 
 
 ZW
 – 0,1
 – 0,1
 – 0,1
 
 
 WAZO
 0,1
 0,1
 0,1
 
 
 Inzet reserveringen, EJM en loon- en prijscompensatie
 – 0,5
 – 0,2
 – 0,2
 
 
 Uitvoeringsbudget UWV
 0,0
 0,0
 – 0,1
 
 
 Korting re-integratiebudget
UWV/gemeenten
 0,0
 – 0,1
 – 0,2
 
 
 AOWpartnertoeslag
 0,0
 0,0
 – 0,1
 
 
 Kinderalimentatie / Verlaging AOWtegemoetkoming
 0,0
 – 0,1
 – 0,2
 
 
 
 
 
 
 Stand kadertoetsing MN 2010
 
 
 – 0,4
 
 
 0,0
 
 
 – 0,2
 
 
 
 
 
 * De som der delen kan afwijken van het totaal
 
 In het SZA-kader doet zich een aantal uitvoeringsmee- en tegenvallers
voor. De grootste tegenvaller doet zich voor bij de WAO/WIA en wordt veroorzaakt
door dalende uitstroomkansen bij de WAO. Daarnaast is op basis van de levensverwachtingcijfers
van het CBS en samenstellingseffecten de raming van de AOW naar boven bijgesteld.
Bij de Ziektewet heeft zich een meevaller voorgedaan als gevolg van een daling
van de gemiddelde uitkering en een daling in het aantal zieken in verband
met zwangerschap. De bijstelling werkt structureel door naar de volgende jaren.
Tot slot stijgen de uitgaven aan Zwangerschaps- en Bevallingsverlofuitkeringen
(WAZO) door een toename van de arbeidsparticipatie van vrouwen. De hiermee
samenhangende positieve loonontwikkeling en stijgende omvang van het dienstverband
in uren, leidt ook tot een hogere gemiddelde uitkering.
 
 De per saldo tegenvallende uitvoeringsmutaties worden gecompenseerd door
diverse maatregelen binnen de sociale zekerheid. Dit betreft onder meer de
inzet van reserveringen, de eindejaarsmarge en een deel van de loon- en prijscompensatie.
Gezien de onzekere economische ontwikkelingen, wordt voor de jaren 2011 en
verder het uitvoeringsbudget van het UWV gestabiliseerd op het volumeniveau
van 2010. Een derde maatregel betreft een korting op het re-integratiebudget
bij het UWV en de gemeenten. De dekking wordt deels ingevuld door de reserveringsregeling
van het W-deel van gemeenten aan te passen. Vanaf 2011 wordt ook de hoogte
van de AOW-partnertoeslag verlaagd en geldt er een inkomensgrens van 55 jaar
voor de partner van de AOW’er. Een aanvullende maatregel betreft de
herziening van de alimentatienormen bij de kinderalimentatie, waardoor er
een structurele besparing op de bijstandsuitgaven optreedt. Tot slot wordt
de tegemoetkoming voor de AOW verlaagd met 6 procent, wat neerkomt op een
bedrag van 26 euro per jaar.
 Uitgaven Budgettair Kader Zorg
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.14 Kadertoetsing Budgettair
Kader Zorg(+ = tegenvaller miljarden euro)
 
 
 
 2009
 2010
 2011
 
 
 
 
 
 Stand kadertoetsing MN 2009
 
 
 – 0,3
 
 
 – 0,4
 
 
 0,0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Actualisatie 2008 en doorwerking naar 2009, inclusief financieringsschuif
 0,8
 0,8
 0,8
 
 
 Tegenvaller receptregelvergoeding, aflopen transitieakkoord en
(volume) gebruik geneesmiddelen
 0,2
 0,5
 0,6
 
 
 Preferentiebeleid en verlopen patenten
 – 0,4
 – 0,5
 – 0,5
 
 
 Ramingsbijstelling PGB’s
 – 0,1
 – 0,1
 – 0,1
 
 
 Overige mee- en tegenvallers
 – 0,1
 0,0
 – 0,1
 
 
 Maatregelen medisch specialisten
 0,0
 – 0,4
 – 0,4
 
 
 Tariefmaatregel GGZ
 0,0
 – 0,1
 – 0,1
 
 
 Maartregel doelmatig voorschrijven geneesmiddelen / WGP
 0,0
 – 0,2
 – 0,2
 
 
 Tariefmaatregel alle vrije beroepsoefenaren
 0,0
 – 0,1
 – 0,1
 
 
 Maatregel structureel boeken tariefmaatregel AWBZ
 – 0,1
 – 0,1
 – 0,1
 
 
 Maatregel invulling best practices AWBZ
 0,0
 – 0,1
 – 0,1
 
 
 Inzet reserve awbz knelpunten
 0,0
 – 0,1
 0,0
 
 
 Overige intensiveringen en ombuigingen
 0,2
 0,1
 0,0
 
 
 
 
 
 
 Stand kadertoetsing MN 2010
 
 
 0,3
 
 
 – 0,7
 
 
 – 0,3
 
 
 
 
 
 * De som der delen kan afwijken van het totaal
 
 De kadertoetsing van het Budgettair Kader Zorg (BKZ) is voor 2009 verslechterd
en voor 2010 en 2011 verbeterd. De verslechtering in 2009 wordt voornamelijk
veroorzaakt door de actualisatie van de zorguitgaven op basis van nieuwe gegevens
over 2008 van het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) en de Nederlandse Zorgautoriteit
(NZa). Per 2010 worden maatregelen genomen die netto meer opbrengen, waardoor
de kadertoetsing in 2010 verbeterd. Hiermee levert het BKZ een bijdrage aan
de problematiek onder de andere kaders. Hetzelfde geldt voor 2011.
 De actualisatie van de zorguitgaven laat bij de curatieve zorg een overschrijding
zien bij met name de medisch specialisten en de geneeskundige geestelijke
gezondheidszorg (GGZ). In de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) werd
het budget voornamelijk overschreden bij de zorg geleverd door AWBZ-instellingen.
Deze overschrijdingen hebben een structurele doorwerking. Bij het persoonsgebonden
budget (PGB) is sprake van een kleine ramingsmeevaller. Bij de geneesmiddelen
zijn er zowel meevallers als tegenvallers. Als gevolg van het door verzekeraars
gevoerde preferentiebeleid dalen de prijzen van sommige geneesmiddelen. Daarnaast
zijn in 2008 en 2009 enkele patenten van veelgebruikte geneesmiddelen verlopen,
wat ook voor een prijsdaling zorgt. Daar staat tegenover dat de receptregelvergoeding
voor apothekers is verhoogd en dat het geneesmiddelengebruik sneller groeit
dan verwacht.
 
 Om de netto overschrijding te herstellen wordt een aantal maatregelen
genomen. Deze maatregelen leveren veelal pas per 2010 een opbrengst op. In
de curatieve zorg worden maatregelen genomen om de overschrijding bij de medisch
specialisten terug te halen, wordt er een tariefskorting opgelegd in de geneeskundige
GGZ en worden de inkomens van vrijeberoepsbeoefenaren (medisch specialisten,
huisartsen, kraamzorg, verloskundigen, et cetera) deels niet geïndexeerd.
Daarnaast krijgen huisartsen een individuele prikkel om geneesmiddelen doelmatig
voor te schrijven. In de AWBZ wordt de overschrijding onder andere teruggedrongen
door zorgkantoren scherper te laten onderhandelen. De post overige mutaties
bestaat uit een groot aantal kleinere tegenvallers en maatregelen. Deze worden
in meer detail toegelicht in de ontwerpbegroting van VWS.
 4.5.2 Toetsing inkomstenkader
 De inkadering van de inkomstenkant van de begroting kenmerkt zich door
het laten werken van de automatische stabilisatie. Dit betekent dat mee- en
tegenvallende inkomsten als gevolg van conjuncturele ontwikkelingen in principe
ten gunste of ten laste komen van het EMU saldo. Het kabinet legt via het
inkomstenkader aan het begin van de kabinetsperiode vast wat de lastenontwikkeling
over de kabinetsperiode wordt en wijkt hier op macroniveau en ten minste over
de kabinetsperiode niet van af. Hiermee wordt geborgd dat gedurende de kabinetsperiode
automatische stabilisatie kan functioneren.
 Gematigde lastenontwikkeling
 De besluitvorming over de lasten en koopkracht kan dit jaar niet los worden
gezien van de turbulente economische ontwikkelingen. Bij een krimpende economie
en stijgende werkloosheid die zich met name in dit en volgend jaar manifesteren
dient het kabinet prudent om te gaan met de ontwikkeling van de lasten voor
zowel burgers als bedrijven.
 De economische ontwikkeling dwingt het kabinet dan ook verder te kijken
dan 2009 en 2010. Ook in 2011, het jaar waarin het economisch herstel naar
verwachting door zal zetten, is een gematigde lastenontwikkeling van belang.
 
 Aan de andere kant is sprake van een druk op de overheidsfinanciën.
Extra lastenverlichting ten opzichte van hetgeen het kabinet voor ogen had
vorig jaar zou ertoe leiden dat de overheidsfinanciën verder uit het
lood worden geslagen. De werking van het inkomstenkader voorkomt dit: de ontwikkeling
van de lasten over deze kabinetsperiode en in 2010 zal uitkomen op hetgeen
is aangekondigd in afgelopen Miljoenennota 2009.
 Evenwichtig lasten- en koopkrachtpakket
 Het kabinet heeft een lasten- en koopkrachtpakket neergelegd dat over
de crisisjaren 2009 en 2010 bezien evenwichtig is. Het pakket sluit aan bij
hetgeen het kabinet aangekondigd heeft ten tijde van de vorige Miljoenennota
en houdt rekening met een gematigde lastenontwikkeling richting 2011. Ook
worden de overheidsfinanciën met dit pakket niet verder belast.
 Beperking stijging WW premies bedrijven......
 Zonder aanvullend kabinetsbeleid zouden de sectorfondspremies voor het
bedrijfsleven, waaruit de eerste zes maanden van de werkloosheid worden betaald,
fors zijn gestegen. Dit wordt veroorzaakt door het feit dat deze sectorfondspremies
lastendekkend zijn vormgegeven. Het kabinet heeft besloten de systematiek
van de sectorfondspremies voor komend jaar minder conjunctuurgevoelig te maken.
Hierin zit een spanning tussen enerzijds het laten doorwerken van prikkels
richting sectoren tot beheersing van de WW-lasten en het doorvertalen van
de kosten van de WW naar sectoren en anderzijds het procyclische karakter
van de premiestijging. Vanwege het extreme, voor bedrijven nauwelijks beïnvloedbare,
conjuncturele effect, heeft het kabinet ervoor gekozen om de premiestijging
te mitigeren door de lastenplafonds te verlagen en de termijn waarin tekorten
kunnen worden ingelopen te verlengen van drie naar vijf jaar. Deze maatregelen
beperken de stijging van de sectorfondspremies. Volgend jaar zal het kabinet
bezien hoe de systematiek voor de premievaststelling van 2011 en verder structureel
verbeterd kan worden.
 .......en een aanvullend pakket ter stimulering van innovatie
en liquiditeit.
 Het resterende deel van de lastenverzwaring die voornamelijk voortkomt
uit de premiestijging van de WW wordt teruggesluisd via aanvullende maatregelen
gericht op innovatie en liquiditeitsverruiming. Om innovatie verder te stimuleren
wordt de octrooibox structureel uitgebreid en omgevormd tot de innovatiebox:
niet alleen winsten behaald met een octrooi, maar ook winsten behaald met
andere speur- en ontwikkelingsactiviteiten (onder andere software en bedrijfsgeheimen)
kunnen in de innovatiebox worden ondergebracht. Ook wordt voor 2010 eenmalig
geld gereserveerd voor de WBSO en het tijdelijk uitbreiden van de afdrachtvermindering
onderwijs. Om de liquiditeitspositie van het bedrijfsleven te stimuleren wordt
voor 2010 tijdelijk de willekeurige afschrijving met 1 jaar verlengd en verliesverrekening
in de VPB aangepast.
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.15 Budgettair belang van maatregelen
gericht op het bedrijfsleven (in € miljard)
 
 
 
 2010
 
 
 
 
 Verwachte verlaging sectorfonds premiestijging van 2,2%
naar 1,5%
 – 1,0
 
 
 Innovatiebox/Maatregelen
Belastingplan 2010
 – 0,4
 
 
 Uitbreiding verliesverrekening
 – 0,1
 
 
 Verlengen maatregel willekeurige afschrijving
 – 0,2
 
 
 Intensivering WBSO en afdrachtvermindering onderwijs
 – 0,1
 
 
 Totaal*
 – 1,9
 
 
 
 
 * door afronding telt de tabel niet op
 Statische koopkrachtontwikkeling burgers positief over
2009 en 2010 tezamen.....
 De statische koopkracht laat zien hoe het inkomen van mensen verandert
als hun sociaal economische positie ongewijzigd blijft. Het kabinet acht het
van belang om binnen zijn mogelijkheden de koopkracht op peil te houden voor
burgers. Over beide crisisjaren tezamen ligt er een positief koopkrachtbeeld
voor alle groepen. Een beperkte stijging van de zorgpremies en een aan de
macro economische ontwikkeling gekoppelde lage inflatie leiden onder andere
tot dit beeld. In 2010 worden de minima relatief ontzien en wordt van de sterkste
schouders een grotere bijdrage gevraagd. Voor alle groepen resulteert een
veelal kleine min.
 ...bijdragen aan werkzekerheid is het ware koopkrachtbeleid.
 Het positieve statische koopkrachtbeeld over 2009 en 2010 laat onverlet
dat diegenen die werkloos worden wel een inkomensachteruitgang zullen ervaren.
Het statische koopkrachtbeeld zegt daarom in deze tijden niet alles. Vandaar
dat de belangrijkste prioriteit van het kabinet is om de werkgelegenheid zoveel
als mogelijk op peil te houden, zonder dat dit de overheidsfinanciën
verder doet verslechteren. De inspanningen uit het ABK, zoals eerder gemeld,
alsmede de bovengenoemde belastingmaatregelen voor werkgevers ter bevordering
van liquiditeit en innovatie hebben tot primaire doel dit te realiseren.
 Samenvattend lastenbeeld en kadertoets
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.16: kadertoets (+ = meer lastenverzwaring dan
gepland in miljarden euro’s)
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 2008–2011
 
 
 
 
 
 Mutatie MN* 2009/2010
 
 0,1
 0,3
 0,0
 – 0,3
 0,0
 
 
 
 w.v. burgers
 
 
 0,1
 
 
 0,4
 
 
 0,0
 
 
 – 0,4
 
 
 0,0
 
 
 
 
 w.v. bedrijven
 
 
 0,0
 
 
 – 0,1
 
 
 – 0,1
 
 
 0,1
 
 
 0,0
 
 
 
 
 
 * Door afrondingsverschillen telt de tabel niet op.
 
 Zoals blijkt uit bovenstaande tabel is de lastenontwikkeling, gemeten
via de inkomstenindicator, over de kabinetsperiode conform MN 2009 en destijds
vastgesteld inkomstenkader.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.17: Verticale aansluiting lastenbeeld
(cijfers in miljarden euro’s; jaar op jaar mutatie)*
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 2008–2011
 
 
 
 
 
 Stand MN 2009
 
 
 5,5
 
 
 – 1,2
 
 
 1,3
 
 
 0,9
 
 
 6,6
 
 
 
 
 Burgers
 
 
 3,3
 
 
 – 0,3
 
 
 1,1
 
 
 1,0
 
 
 5,1
 
 
 
 
 Bedrijven
 
 
 2,2
 
 
 – 0,9
 
 
 0,2
 
 
 0,0
 
 
 1,5
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Zorg
 0,1
 0,0
 – 0,5
 0,0
 – 0,3
 
 
 Sectorfonds premies
 0,0
 0,0
 0,7
 0,0
 0,7
 
 
 Fasering lastenontwikkeling
 0,0
 0,3
 – 0,3
 – 0,3
 – 0,3
 
 
 
 Stand MN 2010**
 
 
 5,6
 
 
 – 0,9
 
 
 1,3
 
 
 0,6
 
 
 6,6
 
 
 
 
 Burgers
 
 
 3,4
 
 
 0,0
 
 
 1,1
 
 
 0,5
 
 
 5,1
 
 
 
 
 Bedrijven
 
 
 2,2
 
 
 – 0,9
 
 
 0,1
 
 
 0,1
 
 
 1,5
 
 
 
 
 
 *Door afronding telt de tabel niet op
 
 ** Exclusief maatregelen uit het Aanvullend Beleidsakkoord,
deze zijn bovenop het kader geplaatst en worden in paragraaf 4.2 toegelicht.
 
 
 Zoals blijkt uit bovenstaande tabel ontwikkelen de totale lasten zich
zowel in 2010 als over de kabinetsperiode zoals aangekondigd in de vorige
Miljoenennota. De zorgpremies zijn sinds vorige Miljoenennota gedaald en de
aan de nominale zorgpremie gekoppelde zorgtoeslag laat een tegengesteld effect
zien. De lastendekkende sectorfondspremies zijn sinds afgelopen Miljoenennota
gestegen door de stijging van de werkloosheid. Zoals eerder beschreven is
deze stijging deels ondervangen door het kabinet (zie tabel 4.15). Onder fasering
lastenontwikkeling vallen posten die ertoe leiden dat het lastenbeeld sluit
in 2010 en meer evenwichtig gespreid wordt over de jaren 2009–2011.
 Belastinguitgaven
 Belastinguitgaven zijn gederfde inkomsten door een bepaalde vrijstelling
of faciliteit in de fiscale wetgeving. Belastinguitgaven vormen daarom een
uitzondering op de regel zoals vastgelegd in de primaire heffingsstructuur.
Ook belastinguitgaven worden tot de inkomstenkant van de begroting gerekend.
Hoewel het geen feitelijke uitgaven zijn, zijn ze wel vergelijkbaar met reguliere
uitgaven. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om tegemoetkomingen in de sfeer van
loon- en inkomstenbelasting, de vennootschapsbelasting en de btw. Voorbeelden
van belastinguitgaven zijn de zelfstandigenaftrek, werknemersspaarregelingen,
de giftenaftrek en het verlaagde btw-tarief voor bijvoorbeeld boeken. Er is
een toetsingskader voor het vooraf toetsen van nieuwe belastinguitgaven. Beleidsmatige
mutaties en nieuwe belastinguitgaven blijven volgens de bestaande praktijk
onderdeel van het inkomstenkader. In tabel 4.17 wordt een budgettair overzicht
van de belastinguitgaven in strikte zin gegeven. Een volledig overzicht van
de belastinguitgaven, inclusief regelingen die daarop lijken, staat in bijlage
5 van de Miljoenennota. 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.18 Belastinguitgaven (in € miljoen)
 
 
 
 2010
 
 
 
 
 Belastinguitgaven2010
 12 486
 
 
 waarvan directe belastingen
 
 7 335
 
 
 
  waarvan zelfstandigenaftrek
 1 188
 
 
  waarvan afdrachtsvermindering S&O
 692
 
 
  waarvan giftenaftrek
 305
 
 
 waarvan Indirecte belastingen
 
 5 151
 
 
 
  waarvan verlaagd BTW-tarief
voor voedingsmiddelen horeca
 1 138
 
 
  waarvan verlaagd BTW tarief
voor vervoer van personen
 664
 
 
  waarvan verlaagd BTW-tarief
voor boeken cs.
 518
 
 
 
 
 32 123
 Nr. 2 NOTA OVER DE TOESTAND VAN ’S RIJKS FINANCIËN
 Aangeboden 15 september 2009
 
 Bijlagen bij de Miljoenennota 2010
   TOELICHTING OP DE BIJLAGEN
 TOELICHTING OP DE BIJLAGEN
 De Miljoenennota 2010 omvat in totaal tien bijlagen. Hiervan worden vier
bijlagen evenals voorgaande jaren integraal gepubliceerd op www.rijksbegroting.nl.
Het betreft de bijlagen «Horizontale toelichting», «Verticale
Toelichting», «Toelichting op de belastingontvangsten» en «Toelichting
op de belastinguitgaven». Door de publicatie van deze omvangrijke bijlagen
op het internet, wordt papierbesparing mogelijk gemaakt.
 
 De volgende zes bijlagen vindt u in de Miljoenennota 2010:
 
 Bijlage 1 «EMU-saldo» laat op een toegankelijke wijze de opbouw
van het (EMU-) saldo van de collectieve sector zien.
 
 Bijlage 2 «Uitgaven» omvat informatie over de uitgaven en
niet-belastingontvangsten van de begrotingen in meerjarig perspectief. Daarnaast
wordt er een overzicht gegeven van de uitgavenkaders, garanties, financiële
transacties, kastransverschillen en de gasbaten.
 
 Bijlage 3 «Inkomsten» omvat informatie over de belastingopbrengsten
en de ontvangsten aan sociale premies.
 
 Bijlage 4 «EMU-schuld» geeft informatie over de (EMU-) schuld
van de collectieve sector.
 
 Bijlage 5 «Inkomstenbeperkende regelingen en belastinguitgaven»
geeft een actuele stand van het budgettaire overzicht van de belastinguitgaven.
Het toetsingskader van de belastinguitgaven wordt gepubliceerd op het Internet.
 
 Bijlage 6 «Beleidsonderzoeken» geeft een overzicht van thema’s
die in de brede heroverwegingen aan de orde komen. Daarnaast geeft de bijlage
inzicht in de voortgang van de interdepartementale beleidsonderzoeken (IBO’s)
en de geprogrammeerde beleidsdoorlichtingen.
 1  EMU-SALDO
 Bijlagen 1 en 2 zijn dit jaar op een andere manier vormgegeven. Op deze
manier kan een betere aansluiting worden gemaakt tussen de tabellen in hoofdstuk
4 van de Miljoenennota en de cijfers die zijn opgenomen in de verschillende
bijlagen en begrotingshoofdstukken. De totale collectieve uitgaven en inkomsten
zijn het uitgangspunt van de nieuwe opzet van bijlage 1. Vanuit deze cijfers
worden vervolgens het EMU-saldo en de uitgavenkaders berekend. In alle tabellen
is opgenomen waar de verschillende cijfers terug te vinden zijn. In bijlage
1 vindt de opbouw naar het EMU-saldo plaats. In bijlage 2 wordt een aansluiting
gemaakt van de totale netto rijksuitgaven naar de verschillende uitgavenkaders.
Daarnaast is het overzicht van de gasbaten nieuw.
 
 De collectieve uitgaven bestaan uit de begrotingsuitgaven van het Rijk,
de premiegefinancierde uitgaven van de sociale fondsen en de uitgaven van de lokale overheden. Hetzelfde geldt voor de collectieve
inkomsten. Omdat zowel de inkomsten als de uitgaven op de verschillende begrotingen
op kasbasis worden gerapporteerd, moet gecorrigeerd worden voor kas transverschillen
(ktv’s), aangezien het EMU-saldo een begrip op transbasis is. Daarnaast
tellen financiële transacties (zoals de aankoop van Fortis/ABN-AMRO)
niet mee in het EMU-saldo, maar alleen in de EMU-schuld.
 
 Om dubbeltellingen te voorkomen, moeten de onderlinge betalingen van het
totaal worden afgetrokken (zowel bij de collectieve uitgaven als bij de collectieve
inkomsten). Een voorbeeld van een onderlinge betaling van het Rijk aan de
lokale overheden is de Wet Werk en Bijstand (WWB). Het Rijk neemt dit op als
een uitgave, terwijl de lokale overheden dit als inkomsten boeken, waarmee
zij op hun beurt uitgaven bekostigen. Om uitgaven niet twee keer mee te nemen,
wordt hiervoor gecorrigeerd in de vorm van een consolidatiepost.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 1.1 EMU-saldo collectieve
sector (in € miljard)
 
 
 
 
 
 2008
 2009*
 2010*
 2011
 bron
 
 
 Inkomsten Rijk
 167 639
 164 646
 159 464
 159 670
 
 
 
   w.v. belastingontvangsten
 138 068
 129 268
 131 638
 137 690
 zie tabel 3.4.1
 
 
   w.v. niet-belastingontvangsten
 28 475
 35 155
 29 211
 28 796
 zie tabel 2.2
 
 
   w.v. ktv’s en financiële transacties
 1 097
 223
 – 1 386
 – 6 817
 zie tabel 2.11
 
 
 Inkomsten sociale fondsen
 98 002
 93 613
 97 831
 102 933
 zie
tabel 1.4
 
 
 Inkomsten lokale overheden
 90 096
 92 720
 94 356
 98 075
 zie tabel
1.5
 
 
 Consolidatie: Rijk aan sociale fondsen**
 – 14 236
 – 18 361
 – 17 367
 – 17 719
 zie tabel 1.4
 
 
 Consolidatie: Rijk aan lokale overheden
 – 65 604
 – 68 900
 – 69 285
 – 70 270
 zie tabel 1.5
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Inkomsten collectieve
sector
 
 
 275 897
 
 
 263 718
 
 
 264 998
 
 
 272 688
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven Rijk
 164 731
 180 364
 184 018
 184 988
 
 
 
   w.v. uitgaven begrotingen
 209 381
 192 202
 194 778
 194 228
 zie tabel 2.1
 
 
   w.v. ktv’s en financiële transacties
 – 44 650
 – 11 838
 – 10 760
 – 9 239
 zie tabel 2.11
 
 
 Uitgaven sociale fondsen
 94 131
 101 869
 105 520
 108 818
 zie
tabel 1.4
 
 
 Uitgaven lokale overheden
 92 675
 96 415
 98 645
 100 125
 zie
tabel 1.5
 
 
 Consolidatie: Rijk aan sociale fondsen**
 – 14 236
 – 18 361
 – 17 367
 – 17 719
 zie tabel 1.4
 
 
 Consolidatie: Rijk aan lokale overheden
 – 65 604
 – 68 900
 – 69 285
 – 70 270
 zie tabel 1.5
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven collectieve
sector
 
 
 271 697
 
 
 291 388
 
 
 301 530
 
 
 305 942
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 EMU-saldocollectieve
sector
 
 
 4 200
 
 
 – 27 670
 
 
 – 36 533
 
 
 – 33 253
 
 
 
 
 
 
 * De ramingen voor 2009 en 2010 zijn gebaseerd op de Macro Economische
Verkenning (MEV) 2010 van het CPB. Voor 2011 zijn geen actuele ramingen over
de economie beschikbaar. De ramingen voor dit jaar zijn gebaseerd op extrapolaties
van 2010.
 ** De onderlinge betalingen tussen Rijk en sociale fondsen bestaan
uit de rijksbijdragen, de rentebaten en de rente-uitgaven (zie tabel 1.4).
 
 Tabel 1.2 bevat de EMU-saldi van de drie samenstellende delen van de collectieve
sector. Deze saldi kunnen ook worden berekend door in tabel 1.1 de uitgaven
van de inkomsten af te trekken. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 1.2 Opbouw EMU-saldo collectieve
sector (in € miljard)
 
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 bron
 
 
 EMU-saldocentrale
overheid
 2 908
 – 15 718
 – 24 555
 – 25 319
 zie tabel 1.3
 
 
 EMU-saldo sociale
fondsen
 3 871
 – 8 256
 – 7 689
 – 5 884
 zie tabel 1.4
 
 
 EMU-saldo lokale
overheden
 – 2 579
 – 3 695
 – 4 289
 – 2 050
 zie tabel 1.5
 
 
 
 EMU-saldo collectieve
sector
 
 
 4 200
 
 
 – 27 670
 
 
 – 36 533
 
 
 33 253
 
 
 
 
 
 EMU-saldocollectieve
sector (in % bbp)
 
 
 0,7%
 
 
 – 4,8%
 
 
 – 6,3%
 
 
 – 5,6%
 
 
 
 
 
 
 
 In de tabellen 1.3 tot en met 1.5 wordt per overheidslaag een onderbouwing
voor het EMU-saldo gegeven.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 1.3 EMU-saldo centrale
overheid (in € miljard)
 
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 bron
 
 
 Belastinginkomsten
 138 068
 129 268
 131 638
 137 690
 zie
tabel 3.4.1
 
 
 Af: Netto begrotingsgefinancierde uitgaven RBG-eng
 103 499
 107 750
 111 973
 111 729
 zie tabel 2.3
 
 
 Af: Netto begrotingsgefinancierde uitgaven SZA
 10 776
 11 140
 12 101
 12 757
 zie tabel 2.4
 
 
 Af: Netto begrotingsgefinancierde uitgaven BKZ
 2 219
 2 401
 3 002
 3 147
 zie tabel 2.5
 
 
 Af: Netto uitgaven niet-relevant voor enig kader*
 64 412
 34 029
 35 948
 37 343
 zie tabel 2.10
 
 
 Af: Stimuleringspakket (excl. fiscale maatregelen)
 0
 1 728
 2 542
 456
 
 
 
 Bij: Ktv’s en financiële transacties
 45 747
 12 061
 9 374
 2 423
 zie tabel 2.11
 
 
 
 EMU-saldo centrale
overheid
 
 
 2 908
 
 
 – 15 718
 
 
 – 24 555
 
 
 – 25 319
 
 
 
 
 
 
 * Deze post bestaat onder andere uit de aardgasbaten, de uitgaven
aan rente, FES, zorgtoeslag en de rijksbijdragen aan de sociale fondsen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 1.4 EMU-saldo sociale
fondsen (in € miljard)
 
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 bron
 
 
 Premie-inkomsten
 83 767
 75 246
 80 347
 85 021
 zie tabel 3.4.1
 
 
 Rijksbijdragen
 13 906
 18 367
 17 484
 17 912
 
 
 
 Rentebaten
 329
 0
 0
 0
 
 
 
 
 Inkomsten sociale fondsen
 
 
 98 002
 
 
 93 613
 
 
 97 831
 
 
 102 933
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Premiegefinancierde uitgaven SZA
 43 717
 47 592
 50 191
 50 691
 zie tabel 2.4
 
 
 Premiegefinancierde uitgaven Zorg
 49 579
 52 594
 53 757
 56 329
 zie tabel 2.5
 
 
 Rente-uitgaven
 0
 6
 117
 193
 
 
 
 Overig (m.n. administratiekosten zorgverzekeraars)
 836
 1 677
 1 455
 1 604
 
 
 
 
 Uitgaven sociale fondsen
 
 
 94 131
 
 
 101 869
 
 
 105 520
 
 
 108 818
 
 
 
 
 
 
 
 
 EMU-saldosociale
fondsen
 
 
 3 871
 
 
 – 8 256
 
 
 – 7 689
 
 
 – 5 884
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 1.5 EMU-saldo OPL
(in € miljard)
 
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 Belastinginkomsten*
 7 672
 7 729
 7 880
 8 025
 
 
 Rijksbijdragen**
 65 604
 68 900
 69 285
 70 270
 
 
 Overige inkomsten***
 16 819
 16 091
 17 190
 19 779
 
 
 
 Inkomsten lokale overheden
 
 
 90 096
 
 
 92 720
 
 
 94 356
 
 
 98 075
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven lokale overheden*
 
 
 92 675
 
 
 96 415
 
 
 98 645
 
 
 100 125
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 EMU-saldolokale
overheden
 
 
 – 2 579
 
 
 – 3 695
 
 
 – 4 289
 
 
 – 2 050
 
 
 
 
 
 * De ramingen voor de belastinginkomsten en uitgaven van de lokale
overheden zijn gebaseerd op de MEV 2010.
 ** Rijksbijdragen zijn bedoeld voor uitgaven die door de gemeente
gedaan worden, maar (deels) bekostigd worden door het Rijk. Hierbij moet gedacht
worden aan het GFPF, de WWB, WSW, BDU en het bijzonder onderwijs.
 *** Overige inkomsten zijn de ontvangsten uit leges, eigen betalingen,
rente, dividenden, etc.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 1.6 Financieringsbehoefte
Rijk (in € miljard)
 
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 bron
 
 
 
 EMU-saldo collectieve sector
 
 
 4 200
 
 
 – 27 670
 
 
 – 36 533
 
 
 – 33 253
 
 zie tabel 1.2
 
 
 Af: EMU-saldo sociale fondsen
 3 871
 – 8 256
 – 7 689
 – 5 884
 zie tabel 1.2
 
 
 Af: EMU-saldo lokale overheden
 – 2 579
 – 3 695
 – 4 289
 – 2 050
 zie tabel 1.2
 
 
 Af: Ktv’s en financiële transacties
 45 747
 12 061
 9 374
 2 423
 zie tabel 2.11
 
 
 Af: Overbruggingskrediet FBN/ABN
 49 141
 – 34 966
 0
 0
 zie tabel 4.1
 
 
 Af: Derdenrekening en overig
 – 5 346
 28
 – 323
 – 134
 zie tabel 4.1
 
 
 
 Feitelijk financieringssaldo Rijk op kasbasis
 
 
 – 86 634
 
 
 7 159
 
 
 – 33 606
 
 
 – 27 608
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 1.7 Historisch overzicht
EMU-saldo
 
 
 
 
 
 2001
 2002
 2003
 2004
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 
 EMU-saldo collectieve sector (in % bbp)
 
 – 0,2%
 – 2,1%
 – 3,1%
 – 1,7%
 – 0,3%
 0,5%
 0,2%
 0,7%
 – 4,8%
 – 6,3%
 – 5,6%
 
 
 
 
 Figuur 1.1 Historisch overzicht EMU-saldo
 
 2  UITGAVEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.1 Uitgaven begrotingen (x € miljoen)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 2012
 2013
 2014
 
 
 1
 Huis der Koningin
 6
 7
 40
 40
 39
 39
 39
 
 
 2A
 Staten-Generaal
 130
 142
 137
 132
 134
 133
 133
 
 
 2B
 Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten
 102
 107
 108
 106
 100
 99
 99
 
 
 3
 Algemene Zaken
 58
 82
 76
 64
 58
 58
 58
 
 
 4
 Koninkrijksrelaties
 497
 665
 323
 151
 155
 154
 154
 
 
 5
 Buitenlandse Zaken
 12 788
 9 394
 11 873
 12 149
 12 380
 12 527
 12 742
 
 
 6
 Justitie
 5 826
 6 139
 5 968
 5 727
 5 719
 5 689
 5 660
 
 
 7
 Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
 6 126
 6 055
 5 883
 6 223
 6 170
 5 826
 5 685
 
 
 8
 Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap
 34 733
 36 332
 36 542
 36 452
 36 756
 36 939
 37 131
 
 
 9A
 Nationale Schuld (Transactiebasis)
 17 059
 22 075
 22 118
 21 105
 23 289
 28 119
 34 514
 
 
 9B
 Financiën
 42 400
 10 441
 7 282
 6 897
 6 234
 5 887
 5 620
 
 
 10
 Defensie
 8 488
 8 733
 8 461
 8 421
 8 212
 8 165
 8 192
 
 
 11
 Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
 1 216
 1 627
 1 409
 1 148
 1 026
 973
 906
 
 
 12
 Verkeer en Waterstaat
 7 333
 9 104
 9 732
 8 696
 9 276
 8 607
 8 678
 
 
 13
 Economische Zaken
 2 141
 2 921
 2 960
 2 769
 2 790
 2 716
 2 897
 
 
 14
 Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit
 2 656
 2 567
 2 489
 2 560
 2 312
 2 294
 2 182
 
 
 15
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid
 21 889
 27 061
 27 284
 27 827
 28 959
 29 768
 30 367
 
 
 16
 Volksgezondheid, Welzijn en Sport
 14 248
 15 149
 15 217
 15 473
 15 747
 16 237
 16 621
 
 
 17
 Jeugden
Gezin
 6 056
 6 504
 6 510
 6 619
 6 597
 6 589
 6 558
 
 
 18
 Wonen, Wijken en Integratie
 4 432
 4 867
 3 717
 3 516
 3 294
 3 282
 3 300
 
 
 40
 Sociale Verzekeringen*
 0
 185
 103
 198
 70
 0
 0
 
 
 41
 Premiegefinancierde uitgaven Zorg*
 0
 0
 320
 0
 0
 0
 0
 
 
 50
 Gemeentefonds
 16 247
 17 518
 18 047
 17 702
 17 610
 17 624
 17 602
 
 
 51
 Provinciefonds
 1 205
 1 329
 1 303
 998
 996
 988
 988
 
 
 55
 Infrastructuurfonds
 7 074
 7 724
 8 630
 8 520
 8 238
 7 590
 8 261
 
 
 56
 Fonds Economische Structuurversterking
 2 383
 2 533
 3 139
 2 801
 2 184
 1 959
 2 344
 
 
 58
 Diergezondheidsfonds
 41
 30
 9
 9
 9
 9
 9
 
 
 59
 BTW-compensatiefonds
 2 348
 2 580
 2 670
 2 737
 2 788
 2 789
 2 789
 
 
 63
 Waddenfonds
 5
 37
 41
 81
 41
 34
 34
 
 
 AP
 Aanvullende posten
 0
 – 864
 2 283
 3 703
 6 029
 8 193
 9 943
 
 
 90
 Consolidatie
 – 8 105
 – 8 842
 – 9 894
 – 8 592
 – 8 392
 – 7 659
 – 8 070
 
 
 HGIS
 Internationale Samenwerking**
 (6 181)
 (6 072)
 (5 739)
 (6 220)
 (5 981)
 (6 023)
 (6 138)
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 209 381
 
 
 192 202
 
 
 194 778
 
 
 194 228
 
 
 198 819
 
 
 205 630
 
 
 215 434
 
 
 
 
 
 * De uitgaven van hoofdstuk 40 en 41 betreffen de maatregelen uit
het stimuleringspakket. Deze zijn buiten het kader SZA respectievelijk BKZ
geplaatst en worden daarom in bovenstaande tabel opgenomen en niet in tabellen
2.4 en 2.5
 ** In deze tabel zijn de uitgaven voor Internationale Samenwerking toegerekend
aan de begrotingen waarop deze worden verantwoord. De totale uitgaven voor
Internationale Samenwerking zijn tussen haakjes vermeld en lopen niet mee
in de totaaltelling.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.2 Niet-belastingontvangsten (x € miljoen)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 2012
 2013
 2014
 
 
 2A
 Staten-Generaal
 4
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 
 
 2B
 Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten
 4
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 
 
 3
 Algemene Zaken
 2
 3
 6
 6
 6
 6
 6
 
 
 4
 Koninkrijksrelaties
 14
 85
 16
 16
 16
 16
 16
 
 
 5
 Buitenlandse Zaken
 895
 729
 709
 720
 731
 741
 741
 
 
 6
 Justitie
 1 201
 1 251
 1 335
 1 285
 1 319
 1 322
 1 322
 
 
 7
 Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
 79
 764
 530
 248
 81
 120
 103
 
 
 8
 Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap
 2 123
 2 126
 2 048
 1 982
 2 068
 2 134
 2 208
 
 
 9A
 Nationale Schuld (Transactiebasis)
 1 950
 2 238
 1 871
 2 078
 2 618
 2 448
 3 231
 
 
 9B
 Financiën
 4 243
 9 383
 6 706
 5 232
 4 676
 4 326
 4 052
 
 
 10
 Defensie
 579
 535
 420
 452
 328
 263
 239
 
 
 11
 Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
 457
 504
 413
 167
 73
 42
 38
 
 
 12
 Verkeer en Waterstaat
 113
 123
 72
 64
 64
 62
 60
 
 
 13
 Economische Zaken
 8 616
 9 039
 5 799
 6 188
 6 330
 6 129
 5 095
 
 
 14
 Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit
 711
 529
 536
 516
 481
 464
 411
 
 
 15
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid
 716
 819
 1 120
 1 114
 979
 962
 972
 
 
 16
 Volksgezondheid, Welzijn en Sport
 466
 95
 108
 92
 47
 49
 42
 
 
 17
 Jeugden
Gezin
 35
 19
 15
 15
 15
 15
 15
 
 
 18
 Wonen, Wijken en Integratie
 892
 896
 486
 421
 366
 375
 374
 
 
 55
 Infrastructuurfonds
 6 539
 7 475
 8 630
 8 520
 8 238
 7 590
 8 261
 
 
 56
 Fonds Economische Structuurversterking
 2 383
 2 533
 3 139
 2 801
 2 184
 1 959
 2 344
 
 
 57
 AOW-spaarfonds
 4 490
 4 795
 5 088
 5 405
 5 734
 6 077
 6 434
 
 
 58
 Diergezondheidsfonds
 33
 11
 9
 9
 9
 9
 9
 
 
 63
 Waddenfonds
 34
 34
 34
 34
 34
 34
 34
 
 
 AP
 Aanvullende posten
 0
 4
 12
 20
 23
 31
 40
 
 
 90
 Consolidatie
 – 8 105
 – 8 842
 – 9 894
 – 8 592
 – 8 392
 – 7 659
 – 8 070
 
 
 HGIS
 Internationale Samenwerking
 (267)
 (173)
 (133)
 (133)
 (132)
 (121)
 (117)
 
 
 
 Totaal
 
 
 28 475
 
 
 35 155
 
 
 29 211
 
 
 28 796
 
 
 28 030
 
 
 27 520
 
 
 27 983
 
 
 
 
 
 * In deze tabel zijn de niet-belastingontvangsten voor Internationale
Samenwerking toegerekend aan de begrotingen waarop deze worden verantwoord.
De totale niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking zijn
tussen haakjes vermeld en lopen niet mee in de totaaltelling.
 
 In het Nederlandse begrotingsbeleid wordt bij de start van een kabinetsperiode
een uitgavenkader vastgesteld. Het uitgavenkader bevat de maximale uitgaven
die jaarlijks gedurende de kabinetsperiode worden gedaan. Het totaalkader
is onderverdeeld in drie deelkaders: het kader Rijksbegroting in enge zin
(RBG-eng), het kader Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt (SZA) en het Budgettair
Kader Zorg (BKZ). De tabellen 2.3 tot en met 2.5 geven de opbouw van de actuele
uitgavenramingen voor de drie verschillende deelkaders weer.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.3 Opbouw kader RBG-eng (x €
miljoen)
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 bron
 
 
 Totale uitgaven Rijksbegroting
 209 381
 192 202
 194 778
 194 228
 zie
tabel 2.1
 
 
 Niet-belastingontvangstenRijksbegroting
 28 475
 35 155
 29 211
 28 796
 zie tabel 2.2
 
 
 Netto Rijksuitgaven
 
 180 906
 
 
 157 047
 
 
 165 566
 
 
 165 432
 
 
 
 
 Af: Begrotingsgefinancierde uitgaven SZA
 10 776
 11 140
 12 101
 12 756
 zie tabel 2.4
 
 
 Af: Begrotingsgefinancierde uitgaven BKZ
 2 219
 2 401
 3 003
 3 147
 zie tabel 2.5
 
 
 Af: Niet-kaderrelevante uitgaven
 64 412
 34 029
 35 948
 37 343
 zie tabel 2.10
 
 
 Af: Stimuleringspakket (excl.
fiscale maatregelen)
 0
 1 728
 2 542
 456
 zie hoofdstuk 4
 
 
 Netto uitgaven kader RBG-eng
 
 103 499
 
 
 107 750
 
 
 111 973
 
 
 111 729
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.4 Netto uitgaven sociale
zekerheid (x € miljoen)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 2012
 2013
 2014
 
 
 15
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid
 10 776
 11 236
 11 871
 12 283
 12 811
 12 929
 13 055
 
 
 AP
 Aanvullende posten
 0
 – 96
 231
 473
 731
  977
 1 228
 
 
 
 
 Netto begrotingsgefinancierde
uitgaven
 
 
 10 776
 
 
 11 140
 
 
 12 101
 
 
 12 756
 
 
 13 542
 
 
 13 905
 
 
 14 283
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 40
 Sociale Verzekeringen
 43 717
 47 592
 50 191
 50 691
 51 977
 53 348
 54 779
 
 
 
 
 Netto premie-uitgaven
 
 
 43 717
 
 
 47 592
 
 
 50 191
 
 
 50 691
 
 
 51 977
 
 
 53 348
 
 
 54 779
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Netto uitgaven kader SZA
 
 
 54 493
 
 
 58 732
 
 
 62 292
 
 
 63 447
 
 
 65 519
 
 
 67 254
 
 
 69 062
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.5 Netto uitgaven zorg (x € miljoen)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 2012
 2013
 2014
 
 
 16
 Volksgezondheid, Welzijn en Sport
 744
 838
 1 339
 1 363
 1 374
 1 387
 1 396
 
 
 50
 Gemeentefonds (WMO)
 1 475
 1 532
 1 627
 1 627
 1 627
 1 627
 1 673
 
 
 AP
 Aanvullende posten
 0
 30
 37
 157
 186
 211
 238
 
 
 
 
 Netto begrotingsgefinancierde
uitgaven
 
 
 2 219
 
 
 2 401
 
 
 3 003
 
 
 3 147
 
 
 3 187
 
 
 3 224
 
 
 3 307
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 41
 Premiegefinancierde uitgaven Zorg
 49 579
 52 594
 53 757
 56 329
 59 630
 62 976
 66 450
 
 
 
 
 Netto premie-uitgaven
 
 
 49 579
 
 
 52 594
 
 
 53 757
 
 
 56 329
 
 
 59 630
 
 
 62 976
 
 
 66 450
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Netto uitgaven kader Zorg
 
 
 51 798
 
 
 54 995
 
 
 56 759
 
 
 59 476
 
 
 62 818
 
 
 66 200
 
 
 69 757
 
 
 
 
 
 
 De tabellen 2.6 tot en met 2.9 tonen per budgetdisciplinesector eerst
de bepaling van de reële uitgavenkaders. De reële uitgavenkaders
worden bepaald door de ramingen ten tijde van het Coalitieakkoord te defleren
met de raming voor de prijsontwikkeling van de Nationale Bestedingen (NB-deflator).
Vervolgens wordt weergegeven hoe de actuele raming van de uitgaven zich verhoudt
tot het uitgavenkader in lopende prijzen. Het uitgavenkader in lopende prijzen
is te bepalen door het reële uitgavenkader te corrigeren voor de actuele
raming van de deflator. Daarnaast wordt gecorrigeerd voor de overboekingen
tussen de Rijksbegroting in enge zin enerzijds, en de sector Sociale Zekerheid
en Arbeidsmarkt (SZA) en de sector Zorg (BKZ) anderzijds. Ook wordt gecorrigeerd
voor statistische factoren. Zo is in het Aanvullend Beleidsakkoord besloten
de mutatie in de uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen en de ruilvoet ten
opzichte van de Miljoenennota 2009 op het kader te corrigeren.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.6 Uitgaventoetsing Rijksbegroting
in enge zin (min betekent onderschrijding)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 1.
 Raming uitgaven bij Coalitieakkoord2007
 103 284
 106 449
 111 247
 113 583
 
 
 2.
 pNB ten tijde van MLT 2007
 1,0225
 1,0432
 1,0601
 1,0773
 
 
 3.
 Reële ijklijn
 101 008
 102 042
 104 936
 105 430
 
 
 4.
 NB-deflator
 1,0245
 1,0431
 1,0562
 1,0694
 
 
 5.
 Overboekingen
 89
 196
 392
 409
 
 
 6.
 Statistisch
 50
 992
 155
 – 146
 
 
 
 w.v. Ruilvoet
 0
 642
 – 238
 – 803
 
 
 
 w.v. Overig
 50
 350
 393
 657
 
 
 
 7.
 
 
 UitgavenkaderRBG-eng
in lopende prijzen
 
 
 103 624
 
 
 107 625
 
 
 111 377
 
 
 113 014
 
 
 
 
 8.
 
 
 Actuele ramingenuitgaven
 
 
 103 499
 
 
 107 750
 
 
 111 973
 
 
 111 729
 
 
 
 9.
 Over/onderschrijding kader RBG-eng (9=8–7)
 – 124
 125
 596
 – 1 285
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.7 Uitgaventoetsing Sociale
Zekerheid en Arbeidsmarkt (x € miljoen) (min betekent
onderschrijding)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 1.
 Raming uitgaven bij Coalitieakkoord2007
 54 834
 56 353
 57 635
 59 614
 
 
 2.
 pNB ten tijde van MLT 2007
 1,0225
 1,0432
 1,0601
 1,0773
 
 
 3.
 Reële ijklijn
 53 626
 54 019
 54 365
 55 335
 
 
 4.
 NB-deflator
 1,0245
 1,0431
 1,0562
 1,0694
 
 
 5.
 Overboekingen
 – 55
 63
 – 154
 – 160
 
 
 6.
 Statistisch
 0
 2 765
 5 006
 4 652
 
 
 
 w.v. Ruilvoet
 0
 764
 – 247
 – 1 405
 
 
 
 w.v. Werkloosheidsuitgaven
 0
 1 600
 4 546
 5 004
 
 
 
 w.v. Overig
 0
 401
 707
 1 053
 
 
 
 7.
 
 
 UitgavenkaderSZA in
lopende prijzen
 
 
 54 886
 
 
 59 173
 
 
 62 270
 
 
 63 669
 
 
 
 
 8.
 
 
 Actuele ramingenuitgaven
 
 
 54 493
 
 
 58 732
 
 
 62 292
 
 
 63 447
 
 
 
 
 w.v. begrotingsgefinancierd
 10 776
 11 140
 12 101
 12 757
 
 
 
 w.v. premiegefinancierd
 43 716
 47 592
 50 191
 50 690
 
 
 9.
 Over/onderschrijding kader SZA (9=8–7)
 – 393
 – 441
 22
 – 222
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.8 Uitgaventoetsing Budgettair
Kader Zorg (x € miljoen) (min betekent onderschrijding)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 1.
 Raming uitgaven bij Coalitieakkoord2007
 51 322
 55 493
 58 681
 62 164
 
 
 2.
 pNB ten tijde van MLT 2007
 1,0225
 1,0432
 1,0601
 1,0773
 
 
 3.
 Reële ijklijn
 50 191
 53 196
 55 352
 57 701
 
 
 4.
 NB-deflator
 1,0245
 1,0431
 1,0562
 1,0694
 
 
 5.
 Overboekingen
 – 34
 – 259
 – 237
 – 249
 
 
 6.
 Statistisch
 0
 – 557
 – 809
 – 1 716
 
 
 
 w.v. Ruilvoet
 0
 388
 – 573
 –1 364
 
 
 
 w.v. Overig
 0
 – 945
 – 236
 – 352
 
 
 
 7.
 
 
 UitgavenkaderBKZ in
lopende prijzen
 
 
 51 388
 
 
 54 671
 
 
 57 416
 
 
 59 744
 
 
 
 
 8.
 
 
 Actuele ramingenuitgaven
 
 
 51 798
 
 
 54 995
 
 
 56 759
 
 
 59 476
 
 
 
 
 w.v. begrotingsgefinancierd
 2 219
 2 401
 3 002
 3 147
 
 
 
 w.v. premiegefinancierd
 49 579
 52 594
 53 757
 56 329
 
 
 9.
 Over/onderschrijding BKZ (9=8–7)
 410
 323
 – 656
 – 268
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.9 Uitgaventoetsing totaal kader
(x € miljoen) (min betekent onderschrijding)
 
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 1.
 Reële ijklijnen
 204 825
 209 257
 214 654
 218 466
 
 
 2.
 NB-deflator
 1,0245
 1,0431
 1,0562
 1,0694
 
 
 3.
 Overboekingen
 0
 0
 0
 0
 
 
 4.
 Statistisch
 50
 3 200
 4 351
 2 790
 
 
 
 w.v. Ruilvoet
 0
 1 795
 – 1 058
 – 3 572
 
 
 
 w.v. Werkloosheidsuitgaven
 0
 1 600
 4 546
 5 004
 
 
 
 w.v. Overig
 50
 – 195
 864
 1 358
 
 
 
 5.
 
 
 Uitgaven in lopende prijzen
 
 
 209 897
 
 
 221 469
 
 
 231 063
 
 
 236 427
 
 
 
 
 6.
 
 
 Actuele raming uitgaven
 
 
 209 790
 
 
 221 476
 
 
 231 024
 
 
 234 653
 
 
 
 7.
 Over/onderschrijding (7=6–5)
 – 107
 7
 – 39
 – 1 774
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.10 Uitgaven en niet-belastingontvangsten niet
relevant voor enig kader (x € miljoen)
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 Rentelasten*
 9 599
 10 189
 10 753
 11 779
 
 
 Rijksbijdrage aan de sociale fondsen
 13 906
 18 367
 17 484
 17 912
 
 
 Zorgtoeslag
 3 328
 3 735
 3 963
 4 265
 
 
 BTW-compensatiefonds
 2 348
 2 580
 2 670
 2 737
 
 
 Studieleningen
 1 730
 1 672
 1 548
 1 538
 
 
 Gasbaten
 – 10 470
 – 10 850
 – 8 150
 – 8 300
 
 
 FES-uitgaven
 2 383
 1 451
 1 944
 2 684
 
 
 Kasbeheer
 4 283
 8 369
 7 906
 5 479
 
 
 Netto verkoop staatsbezit
 38 326
 – 23
 0
 0
 
 
 Netto opbrengsten interventies financiële
sector**
 0
 – 887
 – 829
 – 195
 
 
 Lening VUT-fonds
 300
 – 500
 – 300
 400
 
 
 Landbouwheffingen
 – 351
 – 303
 – 303
 – 303
 
 
 Werkgeversbijdrage kinderopvang
 – 659
 – 677
 – 698
 – 719
 
 
 Overig
 – 312
 906
 – 40
 66
 
 
 
 Totaal netto niet-relevante uitgaven
 
 
 64 412
 
 
 34 029
 
 
 35 948
 
 
 37 343
 
 
 
 
 
 * De rentelasten die hier zijn gepresenteerd zijn de totale rentelasten
van het Rijk. Dit is niet gelijk aan tabel 3.1: daarin staan de rentelasten
van de gehele collectieve sector opgenomen.
 ** Dit is exclusief de hogere rentebetalingen over de schuld als
gevolg van de interventies in de financiële sector en de renteontvangsten
van het overbruggingskrediet aan FBN/ABN. Beide zitten in de post «rentelasten»
opgenomen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.11 Kas- transverschillen en financiële
transacties (x € miljoen)
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 Ktv aardgas
 1 870
 – 2 250
 50
 150
 
 
 Ktv belastingen
 37
 5 097
 – 136
 – 5 383
 
 
 Kasbeheer
 – 634
 – 1 051
 – 1 012
 – 1 259
 
 
 Verkoop staatsbezit
 0
 – 1 321
 0
 0
 
 
 Studieleningen
 – 227
 – 252
 – 288
 – 325
 
 
 Agentschaprekening en overige centrale overheid
 51
 0
 0
 0
 
 
 
 Ktv’s en financiële transacties
inkomsten
 
 
 1 097
 
 
  223
 
 
 – 1 386
 
 
 – 6 817
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overige ktv’s
 344
 438
 – 242
 – 109
 
 
 Kasbeheer
 – 4 917
 – 9 419
 – 8 918
 – 6 737
 
 
 Aankoop staatsbezit
 – 38 326
 –1 298
 0
 0
 
 
 Lening VUT-fonds
 – 300
 500
 300
 – 400
 
 
 Studieleningen
 – 1 960
 – 1 926
 – 1 838
 – 1 865
 
 
 Aansluiting NR 2008
 333
 0
 0
 0
 
 
 Overig
 176
 – 132
 – 62
 – 128
 
 
 
 Ktv’s en financiële transacties
uitgaven
 
 
 – 44 650
 
 
 – 11 838
 
 
 – 10 760
 
 
 – 9 239
 
 
 
 
 Totaal ktv’s en financiële transacties
 
 
 45 747
 
 
 12 061
 
 
 9 374
 
 
 2 423
 
 
 
 
 
 
 De aardgasbaten worden met name beïnvloed door de productie van aardgas,
de hoogte van de olieprijs en de euro/dollarkoers. De olieprijs is van belang,
omdat de prijs van aardgas is gerelateerd aan de prijs van olie in dollars.
 
 Onderstaande tabel geeft een overzicht van de aardgasbaten. De tabel laat
zien dat de aardgasbaten niet alleen op kasbasis, maar ook op transactiebasis
worden geregistreerd. Dit wordt gedaan omdat het EMU-saldo – volgens
Europese methodiek – wordt berekend op transactiebasis, terwijl de Rijksbegroting
op kasbasis wordt opgesteld.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.12 Aardgasbaten (x € miljoen)*
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 Olieprijs (in dollars)
 97
 58
 65
 65
 
 
 Euro/dollarkoers (in dollars)
 1,47
 1,37
 1,40
 1,40
 
 
 Productie (x miljard kubieke meter)
 78
 73
 75
 74
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kas
 
 
 
 
 
 
 Niet-belastingontvangsten
 10 480
 10 850
 8 150
 8 300
 
 
 Vennootschapsbelasting
 2 200
 1 850
 1 600
 1 500
 
 
 
 Totaal
 
 
 12 680
 
 
 12 700
 
 
 9 750
 
 
 9 800
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kas-transverschil (ktv)
 
 
 
 
 
 
 Niet-belastingontvangsten
 – 1 870
 2 250
 – 50
 – 150
 
 
 Vennootschapsbelasting
 – 150
 200
 0
 0
 
 
 
 Totaal
 
 
 – 2 020
 
 
 2 450
 
 
 – 50
 
 
 – 150
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Trans
 
 
 
 
 
 
 Niet-belastingontvangsten
 12 350
 8 600
 8 200
 8 450
 
 
 Vennootschapsbelasting
 2 350
 1 650
 1 600
 1 500
 
 
 
 Totaal
 
 
 14 700
 
 
 10 250
 
 
 9 800
 
 
 9 950
 
 
 
 
 
 * Voor gegevens over het gasvermogen: zie Financieel Jaarverslag
Rijk 2008 (TK 2008–09, 31 924, nr. 1)
 
 Conform het trendmatig begrotingsbeleid hebben mee- of tegenvallende aardgasbaten
geen effect op uitgaven of lasten, maar leiden ertoe dat het begrotingssaldo
(EMU-saldo en EMU-schuld) verbetert dan wel verslechtert.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.13 Garantieoverzicht uitstaand
risico (x1000 euro); regelingen groter dan 100 miljoen euro.
 
 
 
 
 Risico ultimo
 Te verlenen garanties
 Te vervallen garanties
 Risico ultimo
 Te verlenen garanties
 Te vervallen garanties
 risico ultimo
 
 
 Hoofdstuk
 omschrijving
 2008
 2009
 2009
 2009
 2010
 2010
 2010
 
 
 
 
 
 
 Garantie op kredieten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 V
 GarantiesIS-NIO
 364 016
 0
 47 012
 317 004
 0
 42 553
 274 451
 
 
 VII
 Politiegaranties(geïntegreerd
middelenbeheer)
 681 925
 300 000
 0
 981 925
 218 075
 0
 1 200 000
 
 
 VIII
 Hogeschool van Amsterdam
 93 000
 97 000
 0
 190 000
 0
 0
 190 000
 
 
 VII
 Bouwleningenacademische
ziekenhuizen
 325 059
 0
 14 513
 310 546
 0
 14 513
 296 033
 
 
 VIII
 Achterborgovereenkomst
 123 281
 26 800
 23 000
 127 081
 32000
 27 000
 132 081
 
 
 IXB
 Garantie interbancaire leningen
 2 740 000
 197 260 000
 0
 200 000 000
 0
 0
 200 000 000
 
 
 IXB
 Kredieten EU-betalingsbalanssteun aan lidstaten
 808 000
 417 000
 0
 1 225 000
 0
 0
 1 225 000
 
 
 XIII
 Groeifinancieringsfaciliteit
 32 175
 1 170 000
 0
 1 202 175
 670 000
 0
 1 872 175
 
 
 XIII
 Borgstelling scheepsbouw
 0
 1 000 000
 0
 1 000 000
 1 000 000
 0
 2000 000
 
 
 XIII
 BBMKB
 1 858 043
 745 000
 400 000
 2 203 043
 765 000
 400 000
 2 568 043
 
 
 XIII
 COVA
 1 001 000
 0
 0
 1 001 000
 0
 0
 1 001 000
 
 
 XIV
 Garantie Borgstellingsfonds voor de landbouw
 571 900
 55 000
 85 000
 541 900
 85 000
 85 000
 541 900
 
 
 XIV
 Garantie voor natuurgebieden en landschappen
 370 578
 49 021
 18 200
 401 399
 52 323
 19 000
 434 722
 
 
 XVI
 Voorzieningen voor gehandicapten
 251 510
 0
 17 584
 233 926
 0
 15 668
 218 258
 
 
 XVI
 Inrichtingen voor de gezondheidszorg
 814 715
 0
 64 910
 749 805
 0
 57 871
 691 934
 
 
 XVI
 Achterborgstelling Stichting Waarborgfonds
 7 702 500
 0
 0
 7 702 500
 0
 0
 7 702 500
 
 
 Infrafonds
 Prorail
 1 104 754
 166 000
 166 000
 1 104 754
 202 000
 202 000
 1 104 754
 
 
 
 overig
 1 054 351
 312 190
 140 606
 1 225 935
 176 345
 127 132
 1 275 148
 
 
 
 
 Totaal garanties op
kredieten
 
 
 19 896 807
 
 
 201 598 011
 
 
 976 825
 
 
 220 517 993
 
 
 3 200 743
 
 
 990 737
 
 
 222 727 999
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Garantie op deelnemingen
 
 
 V
 Garantiesregionale Ontwikkelingslanden
 733 576
 0
 0
 733 576
 0
 0
 733 576
 
 
 V
 GarantiesIS-Raad
van Europa
 119 338
 0
 0
 119 338
 0
 0
 119 338
 
 
 IXB
 Garantie en vrijwaring inzake verkoop van deelnemingen
 137 286
 760 447
 0
 897 733
 0
 0
 897 733
 
 
 IXB
 EIB
 7 017 712
 2 877 836
 0
 9 895 548
 0
 0
 9 895 548
 
 
 IXb
 EBRD
 365 800
 0
 0
 365 800
 0
 0
 365 800
 
 
 IXB
 Wereldbank
 2 887 185
 156 839
 0
 3 044 024
 0
 0
 3 044 024
 
 
 
 overig
 25 220
 1 308
 0
 26 528
 0
 0
 26 528
 
 
 
 
 Totaal garantie op deelnemingen
 
 
 11 286 117
 
 
 3 796 430
 
 
 0
 
 
 15 082 547
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 15 082 547
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Garantie op moeilijk/niet te verzekeren
risico’s
 
 
 VIII
 Indemniteitsregeling
 131 000
 169 000
 0
 300 000
 0
 0
 300 000
 
 
 IXB
 WAKO (kernongevallen)
 14 023 000
 0
 0
 14 023 000
 0
 0
 14 023 000
 
 
 IXB
 ABN-AMRO(Capital
Relief Instrument)
 0
 32 821 639
 0
 32 821 639
 0
 0
 32 821 639
 
 
 IXB
 Atradius – Regeling Herverz. Invest.
 213 000
 453 780
 453 780
 213 000
 453 780
 453 780
 213 000
 
 
 IXB
 Omzetpolis
 0
 1 500 000
 0
 1 500 000
 0
 0
 1 500 000
 
 
 IXB
 Atradius – Exportkredietverzekering
 17 625 000
 11 332 276
 11 332 276
 17 625 000
 11 332 276
 11 332 276
 17 625 000
 
 
 XII
 Terorisme dekking in de brandverzekering NV
Luchthaven Schiphol
 1 300 000
 0
 100 000
 1 200 000
 0
 0
 1 200 000
 
 
 
 overig
 125 072
 152 518
 150 372
 127 218
 151 135
 150 000
 128 353
 
 
 
 
 Totaal garantie moeilijk/niet
te verzekeren risico’s
 
 
 33 417 072
 
 
 46 429 213
 
 
 12 036 428
 
 
 67 809 857
 
 
 11 937 191
 
 
 11 936 056
 
 
 67 810 992
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overige garanties (o.a
liquiditeits- of exploitatiegarantie)
 
 
 9B
 DNB – deelneming
in kapitaal IMF
 9 902 966
 14 252 000
 0
 24 154 966
 0
 0
 24 154 966
 
 
 
 overig
 1 065 889
 16 393
 869 194
 213 088
 15 409
 90 502
 137 995
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal overige garanties
 
 
 10 968 855
 
 
 14 268 393
 
 
 869 194
 
 
 24 368 054
 
 
 15 409
 
 
 90 502
 
 
 24 292 961
 
 
 
 
 
 Totaal generaal garanties
 
 
 75 568 851
 
 
 266 092 047
 
 
 13 882 447
 
 
 327 778 451
 
 
 15 153 343
 
 
 13 017 295
 
 
 329 914 499
 
 
 
 
 Bruto Binnenlands Product
(BBP, miljoen euro)
 595 883
 
 
 575 337
 
 
 580 492
 
 
 
 
 Totaal generaal garanties in %
BBP
 
 
 13%
 
 
 
 
 57%
 
 
 
 
 57%
 
 
 
 
 
 Definitie garanties
 Een garantie wordt omschreven als een voorwaardelijke financiële
verplichting van het rijk aan een derde buiten het rijk, die pas tot uitbetaling
komt als zich bij de wederpartij een bepaalde omstandigheid (realisatie van
een risico) voordoet.
 Garantiebeleid
 In de begrotingregels is vastgelegd dat ten aanzien van nieuwe garanties
een «Nee, tenzij beleid» van kracht is. Reden hiervoor is dat
het afgeven van garanties risico’s met zich meebrengt voor de beheersbaarheid
van de overheidsuitgaven. Garanties worden alleen verstrekt als het rijk vanuit
een publiek belang bereidt is risico’s te dragen die niet door de markt
gedragen kunnen worden. Een andere reden voor het verstrekken van garanties
is het vergroten van doelmatigheid door garantieverstrekking. Wanneer zich
schades voordoen bij garanties, zijn deze voor de rekening van het departement
waar de garantstelling onder valt. Ook is in de begrotingsregels vastgelegd
dat wanneer op voorhand de inschatting is dat zich regelmatig schades zullen
voordoen- en de omvang daarvan redelijk is in te schatten- het in de rede
ligt dat het betreffende departement een reservering treft in de vorm van
een jaarlijks te betalen premie.
 Soorten garanties
 Kredietgarantie: garantie op rente- en aflossingsverplichtingen (risico
gemaximeerd voor totaalbedrag). (Her-)verzekering: garantie op moeilijk/ niet
te verzekeren risico’s (risico gemaximeerd per gebeurtenis).
 Garantie op deelnemingen: garantie op vol- of bijstorten aandelenkapitaal
(risico gemaximeerd voor totaalbedrag).
 Overig, exploitatiegarantie: garantie op minimum van exploitatieniveau
(risico gemaximeerd per jaar). Overig, liquiditeitsgarantie: garantie minimum
van liquiditeitsniveau (risico gemaximeerd voor totaalbedrag).
 Toename in uitstaand risico
 Het totaal uitstaand risico is sinds 2008 fors toegenomen tot 57%
van het BBP in 2010. De belangrijkste redenen zijn terug te vinden op begroting
IXB. Ten eerste is de gehele 200 miljard garantieregeling interbancair geldverkeer
opgenomen. Hiervan is in inmiddels daadwerkelijk 45 miljard euro geëffectueerd.
Ook is het Capital Relief Instrument van 32 miljard euro voor ABN Amro opgenomen
in het overzicht. De EIB-garantie is toegenomen met 2,8 miljard euro vanwege
de vervroegde kapitaalverhoging, waartoe de lidstaten vanwege de financiële
en economische crisis besloten hebben om de EIB in staat te stellen meer uit
te lenen, onder andere ten behoeve van het midden- en kleinbedrijf. Hiernaast
zijn enkele bestaande EZ-garantieregelingen uitgebreid. Zo neemt het uitstaand
risico voor de regeling scheepsbouw toe met 2 miljard evenals de groeifaciliteit.
Hierin is de nieuwe garantieregeling ondernemingsfinanciering (GO-faciliteit)
in opgenomen. Naast de directe risico’s van garantieregelingen zoals
opgenomen in het overzicht, is er ook een aantal regelingen waarbij het rijk
een achtervangfunctie vervult, waardoor sprake is van impliciete risico’s.
Dit geldt onder andere voor het Depositogarantiestelsel en de Nationale Hypotheekgarantie.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2.14 Uitgaven en ontvangsten op
de door de Staat verstrekte garanties (x
1000 euro)
 
 
 Hoofdstuk
 Departement
 Uitgaven 2008
 Ontvangsten 2008
 Saldo 2008
 Uitgaven
2009
 Ontvangsten 2009
 Saldo 2009
 
 
 IV
 Koninkrijksrelaties
 10 811
 0
 – 1 0811
 9 473
 0
 – 9 473
 
 
 V
 Buitenlandse Zaken
 8 000
 0
 – 8 000
 8 000
 0
 – 8 000
 
 
 VI
 Justitie
 335
 0
 – 335
 388
 0
 – 388
 
 
 VIII
 Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap
 0
 421
 421
 0
 0
 0
 
 
 IXB
 Financiën
 313 674
 340 277
 26 603
 122 645
 633 959
 511 314
 
 
 X
 Defensie
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 XI
 Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 XVIII
 Wonen, Wijken en Integratie
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 XII
 Verkeer en Waterstaat
 0
 4 775
 4 775
 0
 0
 0
 
 
 XIII
 Economische Zaken
 85 800
 61 690
 – 2 4110
 120 000
 107 230
 – 1 2770
 
 
 XIV
 Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
 3 300
 1 500
 – 1 800
 6 000
 2 100
 – 3 900
 
 
 XVI
 Volksgezondheid, Welzijn en Sport
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 A
 Infrastructuurfonds
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 
 
 Totaal generaal
 
 
 421 920
 
 
 408 663
 
 
 – 13 257
 
 
 266 506
 
 
 743 289
 
 
 476 783
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 Betreffen schade-uitkeringen op afgegeven garanties.
 Ontvangsten
 Betreffen zowel ontvangen premies of provisies e.d. als op derden verhaalde
(schade) uitkeringen.
 3  INKOMSTEN
 3.1 Inleiding
 Deze bijlage bevat een toelichting op de raming van de belasting- en premieontvangsten
van het Rijk en de Sociale fondsen. Om inzicht te geven in de ontwikkeling
van het totale ontvangstenbeeld worden de belasting- en premieontvangsten
gezamenlijk gepresenteerd.
 
 De belastingontvangsten worden in overeenstemming met de Comptabiliteitswet
op kasbasis verantwoord. De premies volksverzekeringen worden tezamen met
de loon- en inkomstenbelasting op kasbasis gepresenteerd. Voor het EMU-saldo
zijn de belastingen en premies volksverzekeringen op EMU-basis relevant. Deze worden via een aparte aansluiting op EMU-basis vermeld.
De werknemerspremies worden direct op EMU-basis gepresenteerd.
 
 De ramingen voor de premieontvangsten komen overeen met de ramingen in
de begrotingen van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (Begroting XV) en van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Begroting XVI). In de begroting van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport is een nadere toelichting opgenomen van de ramingen voor
de AWBZ en de ZVW. De overige fondsen worden toegelicht in de begroting van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
 
 In paragraaf 3.2 wordt de raming van de belasting- en premieontvangsten
van 2009 (de Vermoedelijke Uitkomsten) vergeleken met de stand van het vorige
ramingsmoment (Voorjaarsnota 2009), waarbij de belangrijkste ramingsbijstellingen
worden toegelicht. Paragraaf 3.3 bevat vervolgens een toelichting op de raming
van 2010 (de Ontwerpbegroting), onderverdeeld naar endogene ontwikkeling en
beleidsmaatregelen. Voor een meer uitgebreide toelichting op de belastingramingen
wordt tevens verwezen naar de internetbijlage van deze Miljoenennota (www.rijksbegroting.nl). Paragraaf 3.4 presenteert de technische meerjarige ontvangstenraming
tot en met 2011. Tot slot geeft paragraaf 3.5 een gedetailleerd overzicht
van de raming van de belasting- en premieinkomsten voor 2009 en 2010.
 3.2 De belasting- en premieontvangsten in 2009
 In tabel 3.2.1 wordt de nieuwe raming voor 2009 vergeleken met de raming
ten tijde van de Voorjaarsnota en wordt een toelichting gegeven op de belangrijkste
bijstellingen. Ten opzichte van de Voorjaarsnota 2009 is de raming voor de
totale belasting- en premieontvangsten op EMU-basis met 6,4 miljard euro neerwaarts
bijgesteld op basis van het meest recente economische beeld en de gerealiseerde
kasontvangsten over 2009 tot en met de maand juli.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 3.2.1 Raming belasting- en premieontvangsten
2009 op EMU-basis (x € miljoen)
 
 
 
 
 Voorjaarsnota 2009
 
 
 Vermoedelijke uitkomsten
2009
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 Indirecte belastingen(kasbasis)
 
 
 66 521
 
 
 63 260
 
 
 – 3 260
 
 
 
 Omzetbelasting
 37 534
 36 080
 – 1 454
 
 
 Belasting op personenauto’s en motorrijwielen
 2 746
 2 361
 – 385
 
 
 Accijnzen
 10 701
 10 569
 – 133
 
 
 Belastingenvan rechtsverkeer
(overdrachts- en assurantiebelasting)
 4 753
 3 601
 – 1 152
 
 
 Motorrijtuigenbelasting
 3 347
 3 316
 – 31
 
 
 Belastingenop een milieugrondslag
 4 613
 4 565
 – 48
 
 
 Verpakkingenbelasting
 321
 317
 – 4
 
 
 Vliegbelasting
 199
 199
 0
 
 
 Overig
 2 306
 2 252
 – 54
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Directe belastingen en
premies volksverzekeringen (kasbasis)
 
 
 99 542
 
 
 97 219
 
 
 – 2 323
 
 
 
 Loonheffing
 87 169
 86 046
 – 1 124
 
 
 Inkomensheffing
 – 7 643
 – 7 031
 612
 
 
 Dividendbelasting
 3 159
 2 516
 – 643
 
 
 Vennootschapsbelasting
 14 541
 13 434
 – 1 107
 
 
 Overig (inclusief niet nader toe te rekenen belastingontvangsten)
 2 318
 2 256
 – 62
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal belastingen en
premies volksverzekeringen (kasbasis)
 
 
 166 062
 
 
 160 479
 
 
 – 5 583
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aansluiting op EMU-basis
 
 5 869
 5 139
 – 731
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal belastingen en
premies volksverzekeringen (EMU-basis)
 
 171 932
 165 618
 – 6 314
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Premies werknemersverzekeringen
 
 
 44 091
 
 
 43 993
 
 
 – 98
 
 
 
 
 Totaal belasting- en premieontvangsten (EMU-basis)
 
 
 216 023
 
 
 209 611
 
 
 – 6 412
 
 
 
 
 
 
 De verwachting over de economische ontwikkeling in 2009 is sinds de Voorjaarsnota
2009 verder verslechterd met –1,1 procent. Zo zijn voor de belasting-
en premieontvangsten relevante indicatoren als de particuliere consumptie,
de investeringen in woningen naar beneden bijgesteld evenals de incidentele
loonontwikkeling. Anderzijds is de ontwikkeling van de werkgelegenheid voor
2009 naar boven bijgesteld. Het per saldo negatievere beeld leidt mede op
basis van de gerealiseerde kasontvangsten tot en met juli 2009 tot negatieve
mutaties bij vrijwel alle belastingsoorten.
 
 De raming van de omzetbelasting is met –1,5 miljard bijgesteld als
gevolg van lagere consumptieve bestedingen en lagere investeringen in woningen
dan bij Voorjaarsnota 2009 werd verwacht. Een sterkere dan verwachte daling
in de verkoop van huizen zorgt voor een forse bijstelling van –1,1 miljard
bij de overdrachtsbelasting. Op basis van de kasontvangsten tot en met juli
is de raming van de ontvangsten vennootschapsbelasting in 2009 met –1,1
miljard bijgesteld. Ook de loonheffing kent een forse negatieve bijstelling
van –1,1 miljard.
 Deze bijstelling is het gevolg van een fors negatief bijgestelde incidentele
loonontwikkeling. Een wat gunstiger beeld over de ontwikkeling van de werkgelegenheid
in 2009 dempt de negatieve bijstelling van de loonheffing enigszins. Ten slotte
zijn de ontvangsten uit de dividendbelasting met –0,6 miljard bijgesteld
als gevolg van fors lagere dividenduitkeringen. Daarbij is verondersteld dat
bedrijven in het bank- en verzekeringswezen in 2009 helemaal geen dividend
uitkeren. Ten slotte laat de inkomensheffing een positieve bijstelling zien
van 0,6 miljard. Dit vooral op basis van de kasontvangsten tot en met juli.
Deze laten zien dat de bij Voorjaarsnota 2009 veronderstelde kasuitgaven op
basis van de voorlopige aangifte 2008 minder negatief is uitgevallen.
 3.3 De belasting- en premieontvangsten in 2010
 In tabel 3.3.1 wordt een overzicht gegeven van de ontwikkeling van de
geraamde belasting- en premieopbrengsten in 2010. Hierbij wordt een onderscheid
gemaakt tussen het effect van beleidsmaatregelen op de ontvangsten en het
effect van de economische groei.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 3.3.1 Raming belasting- en premieontvangsten
2010 op EMU-basis (x € miljoen)
 
 
 
 Vermoedelijke
uitkomsten 2009
 Maatregelen
 Endogeen
 Endogeen in %
 2010
 
 
 
 Indirecte belastingen(kasbasis)
 
 
 68 297
 
 
 – 279
 
 
 365
 
 
 0,5%
 
 
 68 383
 
 
 
 Omzetbelasting1
 41 117
 – 76
 58
 0,1%
 41 100
 
 
 Belasting op personenauto’s en motorrijwielen
 2 361
 – 250
 – 106
 – 4,5%
 2 005
 
 
 Accijnzen
 10 569
 26
 71
 0,7%
 10 666
 
 
 Belastingenvan rechtsverkeer
 3 601
 13
 101
 2,8%
 3 714
 
 
 Motorrijtuigenbelasting
 3 316
 180
 176
 5,3%
 3 672
 
 
 Belastingenop een milieugrondslag
 4 565
 26
 49
 1,1%
 4 640
 
 
 Verpakkingenbelasting
 317
 2
 – 2
 – 0,7%
 317
 
 
 Vliegbelasting
 199
 – 199
 0
 0,0%
 0
 
 
 Overig
 2 252
 0
 17
 0,8%
 2 270
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Directe belastingen en
premies volksverzekeringen (kasbasis)
 
 
 97 219
 
 
 1 171
 
 
 181
 
 
 0,2%
 
 
 98 573
 
 
 
 Loonheffing
 86 046
 932
 – 1 818
 – 2,1%
 85 160
 
 
 Inkomensheffing
 – 7 031
 1 112
 521
 – 7,4%
 – 5 348
 
 
 Dividendbelasting
 2 516
 0
 375
 14,9%
 2 891
 
 
 Vennootschapsbelasting
 13 434
 – 887
 1 090
 8,1%
 13 638
 
 
 Overig (inclusief niet nader toe te rekenen belastingontvangsten)
 2 256
 14
 13
 0,6%
 2 283
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal belastingen en
premies volksverzekeringen (kasbasis)
 
 
 165 516
 
 
 892
 
 
 546
 
 
 0,3%
 
 
 166 869
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aansluiting op EMU-basis
 102
 
 – 165
 
 – 63
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal belastingen en
premies volksverzekeringen (EMU-basis)
 
 165 618
 892
 381
 0,2%
 166 893
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Premies werknemersverzekeringen
 
 
 43 993
 
 
 1 000
 
 
 – 35
 
 
 – 0,1%
 
 
 44 958
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal belasting- en premieontvangsten (EMU-basis)
 
 
 209 611
 
 
 1 892
 
 
 346
 
 
 0,2%
 
 
 211 849
 
 
 
 
 
 
 1 De omzetbelasting wordt op EMU-basis gepresenteerd om
een goed beeld van de ontwikkeling van 2009 op 2010 te geven. Als gevolg van
de in 2009 genomen maatregel mogen bedrijven die anders de BTW per maand afdragen
ervoor kiezen deze per kwartaal af te dragen. Dit heeft geen gevolgen voor
de BTW-ontvangsten op EMU-basis maar wel voor De BTW-ontvangsten op kasbasis.
Een ontwikkeling op kasbasis geeft dan een vertekend beeld.
 
 In 2010 bedragen de totale ontvangsten op EMU-basis naar verwachting 211,8
miljard. Ten opzichte van de vermoedelijke uitkomsten 2009 is dit een toename
met 2,2 miljard euro. Deze ontwikkeling is grotendeels (1,9 miljard) het gevolg
van beleidsmaatregelen. Dit betreft voor 2,4 miljard maatregelen waarover
in Miljoenennota 2009 en eerder al is besloten, waaronder maatregelen rond
de afschaffing van de Buitengewone Uitgaven (BU). Daar staan
echter per saldo 0,5 miljard lagere ontvangsten tegenover als gevolg van onder
andere het stimuleringspakket. De verwachte endogene groei van de belasting-
en premieontvangsten bedraagt 0,3 miljard euro in 2010. In de volgende paragrafen
wordt hier nader op ingegaan. In de internetbijlage van deze Miljoenennota
staat een uitgebreidere toelichting voor de grootste belastingsoorten (www.rijksbegroting.nl).
 3.3.1 Endogene ontwikkeling belasting- en premieontvangsten
2010
 De endogene toename van de ontvangsten is het gevolg van de economische
ontwikkelingen zoals deze geraamd zijn in de Macro Economische Verkenning
2010. Voor 2010 verwacht het Centraal Planbureau (CPB) een groei van het nominale
economische groei van 0,9 procent. De endogene groei van de totale ontvangsten
ligt lager dan de BBP-groei: 0,2 procent. De oorzaak daarvoor ligt in de samenstelling
van de economische groei, waardoor er een verschil ontstaat tussen de BBP-groei
en de toename van de endogene ontvangsten. Zo zorgt een sterk oplopende werkloosheid
in 2010 ervoor dat de loon- en inkomensheffing zich in 2010 minder gunstig
ontwikkelt dan in 2009 (–2,1 procent) en daarmee sterk achterblijft
bij de nominale BBP-ontwikkeling. De endogene groei in de BTW-ontvangsten
in 2010 is beperkt. Dit als gevolg van een negatieve ontwikkeling van de investeringen
in woningen, gecombineerd met een bescheiden waardeontwikkeling van de particuliere
consumptie.
 
 De endogene groei bij de indirecte belastingen is 0,4 procent. Verreweg
de belangrijkste belastingsoort die hieronder valt is de hierboven besproken
omzetbelasting (BTW). Een andere grote post, de accijnzen, laat een bescheiden
groei zien (0,7 procent). De ontvangsten belasting op personenauto’s
en motoren (BPM) nemen in 2010 met –4,5 procent af ten opzichte van
2009. In 2009 nemen de ontvangsten BPM met nog bijna 23 procent af ten opzichte
van het voorgaande jaar. De ontvangsten motorrijtuigenbelasting ontwikkelen
zich in 2010 net als in 2009 licht positief.
 
 De endogene groei van de directe belastingen en premies volksverzekeringen
bedraagt 0,2 procent. Verreweg de grootste post bij de directe belastingen
is de loonheffing. Deze drukt zwaar op de totale ontwikkeling van de directe
belastingen en blijft zoals hierboven al toegelicht met –2,1 procent
achter. Alle andere directe belastingen kennen echter een positieve ontwikkeling
in 2010. Zo laat de vennootschapsbelasting (Vpb) in 2010 naar verwachting
een positieve ontwikkeling zien van 7,7 procent. Hiermee zit het absolute
niveau van de totale Vpb-ontvangsten in 2010 nog wel ver onder dat van 2008.
In 2009 dalen de Vpb-ontvangsten immers zeer fors enerzijds als gevolg van
beleidsmaatregelen anderzijds als gevolg van de winstverwachting over 2009,
die lager ligt dan over het jaar 2008. Daarbovenop komt in 2009 het effect
van bijgestelde (fiscale) winstverwachtingen over 2008 en 2007. Voorlopige
aanslagen waarop bedrijven in 2008 en eerdere jaren belasting hebben afgedragen,
leiden door verminderingen die in 2009 op betreffende aanslagen worden opgelegd
weer tot teruggaven in 2009. Ook de verwachte ontwikkeling in de ontvangsten
dividendbelasting is positief (14,9 procent). Dit moet worden afgezet tegen
een forse daling in de dividendbelasting in 2009 van meer dan 36 procent.
Voor de dividendbelasting geldt evenals voor de Vpb dat het absolute niveau
in 2010 met 2,9 miljard nog wel ver onder dat van 2008 zal liggen.
 3.3.2 Het effect van beleidsmaatregelen op de belasting-
en premieontvangsten
 In 2010 bedraagt het effect van beleidsmaatregelen op de belastingen en
premieontvangsten 1,9 miljard euro. Dit betreft een saldo van diverse maatregelen.
Allereerst gaat het om 2,4 miljard aan maatregelen waarover in Miljoenennota
2009 en eerder al is besloten waaronder maatregelen rond de afschaffing van
de Buitengewone Uitgaven. Daar staan per saldo afgerond 0,5 miljard lagere
ontvangsten tegenover als gevolg van maatregelen waartoe het kabinet afgelopen
jaar heeft besloten, zoals aanvullende maatregelen gericht op innovatie en
liquiditeitsverruiming die voor 1,0 miljard lagere kasontvangsten in 2010
zorgen, de afschaffing van de vliegbelasting (-0,2 miljard) en hogere sectorfondspremies
die afgerond voor 0,7 miljard hogere kasontvangsten zorgen.
 
 In tabel 3.3.1 worden per belastingsoort het effect van beleidsmaatregelen
(autonome mutaties) in de kasontvangsten over 2010 getoond. Dit betreft een
saldo van zowel maatregelen waartoe in Miljoenennota 2009 en eerdere jaren
is besloten en die nog een opwaart of neerwaarts effect hebben in 2010 ten
opzichte van 2009, als om maatregelen waartoe het kabinet sinds de Miljoenennota
heeft besloten. Zo is de autonome mutatie bij de BPM (-0,3 miljard) het saldo
van de onder andere gefaseerde afbouw van de BPM met oog op de invoering van
de kilometerheffing waartoe in 2008 reeds is besloten en nieuwe maatregelen
die in het Belastingplan 2010 zijn opgenomen. Met oog op die zelfde invoering
van de kilometerheffing wordt de motorrijtuigenbelasting gefaseerd verhoogd.
Deze maatregel uit 2008 zorgt in 2010 voor +0,2 miljard hogere ontvangsten
ten opzichte van 2009.
 De autonome toename van de loonheffing bedraagt per saldo 0,9 miljard.
Dit betreft onder meer het koopkrachtpakket 2010 en grondslageffecten als
gevolg van mutaties in de inkomensafhankelijke zorgpremie. De inkomensheffing
zorgt voor een autonome mutatie van 1,1 miljard euro. Deze mutatie wordt gedomineerd
door het afschaffen van de Buitengewone Uitgaven (BU). Deze zorgt voor een
forse toename van de kasontvangsten in 2010 ten opzichte van 2009. De autonome
mutatie van –0,9 miljard bij de vennootschapsbelasting betreft vooral
de liquiditeits- en innovatiemaatregelen zoals hierboven als is toegelicht.
Ten slotte de autonome mutatie van de premies werknemersverzekeringen: deze
bedraagt 1,0 miljard euro. Dit betreft het effect van zowel een hogere wgf-premie
als een hogere ZVW-premie in 2010 ten opzichte van 2009.
 
 Tabel 3.3.2 geeft een overzicht van het budgettaire beslag van beleidsmaatregelen
op zowel kas- als transactiebasis en tevens het effect daarvan op de lastenontwikkeling
in 2010. Het verschil tussen het totale effect van het beleid op de ontvangsten
en de lastenontwikkeling wordt veroorzaakt doordat sommige maatregelen wel
gevolgen hebben voor de inkomsten maar niet relevant zijn voor de lastenontwikkeling.
Zo is de eerder genoemde afschaffing van de Buitengewone uitgavenaftrek (BU)
wel relevant voor de kasontvangsten, maar niet relevant voor de lastenontwikkeling.
Het omgekeerde geldt ook: zo is een verandering bij de zorgtoeslag wel relevant
voor de lastontwikkeling maar heeft dit gevolgen voor de belasting- en premieontvangsten.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 3.3.2 Budgettair effect van belasting-
en premiemaatregelen 2010 (x € miljoen)
 
 
 
 Belastingenen
premies kas
 Belastingen en
premies op transactiebasis
 Totaal lasten
 
 
 Zorgpremies
 435
 472
 472
 
 
 Zorgtoeslag
 0
 0
 – 175
 
 
 Liquiditeitsverruiming
 – 600
 – 1 125
 – 128
 
 
 R&D en ondernemersschap
 – 357
 – 445
 – 445
 
 
 Koopkrachten arbeidsparticipatie
 698
 930
 930
 
 
 Sectorfondspremies
 688
 688
 688
 
 
 Overig (waaronder afschaffing BU)
 1 026
 – 461
 – 76
 
 
 
 Totaal Beleidsmaatregelen 2009
 
 
 1 890
 
 
 58
 
 
 1 266
 
 
 
 
 
 3.4 Meerjarige ontvangstenraming
 De ontwikkeling van de belasting- en premieontvangsten voor de periode
2008–2011 is weergegeven in tabel 3.4.1. De ramingen voor 2009 en 2010
zijn in voorgaande paragrafen toegelicht.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 3.4.1. Meerjarige belasting-
en premieraming op EMU-basis (x miljard euro)
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 Totaal belasting- en premieontvangsten op EMU-basis
 221,9
 209,6
 211,8
 217,3
 
 
  wv belastingen op
kasbasis
 138,1
 129,3
 131,6
 137,7
 
 
 
 
 3.5 De belastingraming 2009–2010
 Tabel 3.5.1 bevat een gedetailleerd overzicht van de raming van de belasting-
en premieontvangsten 2000 en 2010 op kasbasis en de aansluiting naar EMU-basis.
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 3.5.1. Overzicht van belasting-
en premieontvangsten 2009–2010 (x €miljoen)
 
 
 
 Vermoedelijke
uitkomsten 2009
 Ontwerpbegroting 2010
 
 
 
 Indirecte belastingen
 
 
 63 260
 
 
 68 383
 
 
 
 Invoerrechten
 1 983
 2 000
 
 
 Omzetbelasting
 36 080
 41 100
 
 
 Belasting op personenauto’s en motorrijwielen
 2 361
 2 005
 
 
 Accijnzen
 10 569
 10 666
 
 
 – Accijns van lichte olie
 3 951
 3 977
 
 
 – Accijns van minerale oliën, anders dan lichte
olie
 3 282
 3 373
 
 
 – Tabaksaccijns
 2 342
 2 340
 
 
 – Alcoholaccijns
 304
 281
 
 
 – Bieraccijns
 398
 401
 
 
 – Wijnaccijns
 292
 294
 
 
 Belastingenvan rechtsverkeer
 3 601
 3 714
 
 
 – Overdrachtsbelasting
 2 778
 2 885
 
 
 – Assurantiebelasting
 801
 807
 
 
 Motorrijtuigenbelasting
 3 316
 3 672
 
 
 Belastingenop een milieugrondslag
 4 565
 4 640
 
 
 – Grondwaterbelasting
 167
 166
 
 
 – Afvalstoffenbelasting
 115
 114
 
 
 – Energiebelasting
 4 154
 4 231
 
 
 – Waterbelasting
 115
 114
 
 
 – Brandstoffenheffingen
 15
 14
 
 
 Verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken e.a. 155
 154
 
 
 
 Belasting op zware motorrijtuigen
 115
 116
 
 
 Verpakkingenbelasting
 317
 317
 
 
 Vliegbelasting
 199
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 Directe belastingen
 
 
 65 910
 
 
 63 157
 
 
 
 Inkomstenbelasting kas
 2 555
 1 424
 
 
 Loonbelasting kas
 45 246
 43 019
 
 
 Dividendbelasting
 2 516
 2 891
 
 
 Kansspelbelasting
 436
 452
 
 
 Vennootschapsbelasting
 13 434
 13 638
 
 
 – Gassector kas
 1 850
 1 600
 
 
 – Niet-gassector kas
 11 584
 12 038
 
 
 Successierechten
 1 703
 1 713
 
 
 
 
 
 
 
 Niet nader toe te rekenen belastingontvangsten
 98
 98
 
 
 
 Totaal belastingen
 
 
 129 268
 
 
 131 406
 
 
 
 
 
 
 
 
 Premies volksverzekeringen kas
 31 211
 35 317
 
 
 Premies werknemersverzekeringen
 43 993
 44 958
 
 
 Aansluiting naar EMU-basis
 5 139
 – 63
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal belasting- en premieontvangsten op EMU-basis
 
 
 209 611
 
 
 211 849
 
 
 
 
 
 4 EMU-SCHULD
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.1 Opbouw EMU-schuld collectieve
sector
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 bron
 
 
 
 EMU-schuldprimo
 
 
 258 592
 
 
 346 687
 
 
 343 223
 
 
 381 118
 
 
 
 
 EMU-saldocollectieve
sector (– is overschot)
 – 4 200
 27 670
 36 533
 33 253
 zie tabel 1.1
 
 
 EMU-saldo sociale
fondsen*
 3 871
 – 8 256
 – 7 689
 – 5 884
 zie tabel 1.4
 
 
 Ktv’s en financiële transacties
 45 747
 12 061
 9 374
 2 423
 zie tabel 2.11
 
 
 Derdenrekening en overig**
 – 5 346
 28
 – 323
 – 134
 
 
 
 Overbruggingskrediet FBN/ABN
 49 141
 – 34 966
 0
 0
 
 
 
 Financiële transacties lokale overheden
 – 1 118
 0
 0
 0
 
 
 
 
 EMU-schuldultimo
 
 
 346 687
 
 
 343 223
 
 
 381 118
 
 
 410 775
 
 
 
 
 
 EMU-schuldquote
 
 
 58,2%
 
 
 59,7%
 
 
 65,7%
 
 
 69,5%
 
 
 
 
 
 
 * Het EMU-saldo sociale fondsen loopt mee via de post ktv’s en financiële
transacties (kasbeheer).
 ** Dit is een post die bestaat uit mutaties die alleen relevant zijn voor
de EMU-schuld en dus niet voor het EMU-saldo.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.2 Opbouw EMU-schuldquote
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 bron
 
 
 
 EMU-schuldquote
primo
 
 
 45,5%
 
 
 58,2%
 
 
 59,7%
 
 
 65,7%
 
 
 
 
 EMU-saldocollectieve
sector*
 – 0,7%
 4,8%
 6,3%
 5,6%
 zie tabel 1.2
 
 
 Interventies in financiële sector
 13,9%
 – 6,0%
 0,0%
 0,0%
 
 
 
 Overige financiële transacties
 1,6%
 0,6%
 0,2%
 – 0,6%
 
 
 
 Noemereffect bbp
 – 2,1%
 2,1%
 – 0,5%
 – 1,2%
 
 
 
 
 EMU-schuldquote
ultimo
 
 
 58,2%
 
 
 59,7%
 
 
 65,7%
 
 
 69,5%
 
 
 
 
 
 
 * De rente-uitgaven en dividendontvangsten als gevolg van de ingrepen
in de financiële sector lopen mee in het totale EMU-saldo.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.3 Staatsschuldnaar
instrument
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 
 Gevestigde schuld
 200
 213
 247
 274
 
 
 
 Overige schuld
 101
 81
 81
 81
 
 
 
 
 Staatsschuldconform
EMU-definitie*
 
 
 301
 
 
 294
 
 
 328
 
 
 355
 
 
 
 
 
 
 * De staatsschuld is onderdeel van de EMU-schuld. De EMU-schuld omvat
daarnaast de schuld van de sociale fondsen en de lokale overheden.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4.4 Historisch overzicht EMU-schuld
 
 
 
 2001
 2002
 2003
 2004
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 2010
 2011
 
 
 EMU-schuldcollectieve
sector (in % bbp)
 50,7%
 50,5%
 52,0%
 52,4%
 51,8%
 47,4%
 45,5%
 58,2%
 59,7%
 65,7%
 69,5%
 
 
 
 
 Figuur 4.1 Historisch overzicht EMU-schuld
 
 5  INKOMSTENBEPERKENDE REGELINGEN EN
BELASTINGUITGAVEN
 5.1 Inleiding
 Deze bijlage bevat informatie over inkomstenbeperkende regelingen en de
belastinguitgaven in de Nederlandse fiscale wetgeving.
 
 Inkomstenbeperkende regelingen zijn regelingen die de te betalen inkomstenbelasting
beperken, maar wel onderdeel zijn van de primaire heffingsstructuur. Ze vormen
nadere bepalingen voor de draagkracht, die als maatstaf dient voor inkomstenbelasting.
Voorbeelden zijn heffingskortingen voor bepaalde gezinssituaties of een heffingskorting
ter compensatie van kosten die gemaakt worden om inkomen te verwerven. Er
zijn talloze voorbeelden van regelingen die als nadere (inperkende) afbakening
van de grondslag kunnen worden beschouwd, zodat een uitputtende lijst niet
is opgesteld. In deze bijlage wordt om pragmatische redenen aangesloten bij
de regelingen die genoemd zijn in het rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte
2006.
 Enkele van deze inkomstenbeperkende maatregelen hebben een groot budgettair
beslag. Van andere inkomstenbeperkende regelingen kan beargumenteerd worden
dat ze (deels) lijken op belastinguitgaven. Paragraaf 5.3 is gewijd aan deze
inkomstenbeperkende regelingen.
 
 Onder een belastinguitgave wordt verstaan een overheidsuitgave in de vorm
van een derving of uitstel van belastingontvangsten, die voortvloeit uit een
voorziening in de wet voor zover die voorziening niet in overeenstemming is
met de primaire heffingsstructuur van de wet. De budgettaire overzichten van
de belastinguitgaven zijn opgenomen in de tabellen 5.4.1 (Belastinguitgaven
in de belastingen op inkomen, winst en vermogen 2008–2014) en 5.4.2
(Belastinguitgaven in de kostprijsverhogende belastingen 2008–2014).
De toelichting op de afzonderlijke belastinguitgaven – onder meer bestaande
uit een beschrijving van de regeling en een weergave van de doelstelling,
het verantwoordelijke ministerie en de uitgevoerde evaluaties – zijn
als internetbijlage beschikbaar opwww.rijksbegroting.nl.
 
 De budgettaire gevolgen van voorgestelde maatregelen in de sfeer van zowel
de inkomstenbeperkende regelingen als de belastinguitgaven worden afzonderlijk
weergegeven in tabel 5.2.1 (Budgettaire effecten van eerdere maatregelen en/of
wijzigingen per 2010). In paragraaf 5.5 tenslotte wordt ingegaan op de evaluatie
van de belastinguitgaven. De evaluatieprogrammering voor het afgelopen jaar,
het lopende jaar en het komende jaar wordt in het kort beschreven.
 5.2 Maatregelen inkomstenbeperkende regelingen
belastinguitgaven per 2010
 Tabel 5.2.1 bevat een overzicht van de maatregelen op het gebied van de
inkomstenbeperkende regelingen en belastinguitgaven per 2010, zoals opgenomen
in de Wijziging van de Invorderingswet 1990 en enkele andere wetten (met vastlegging
van maatregelen uit crisispakket), het Belastingplan 2010, de Overige Fiscale
Maatregelen 2010 en het Wetsvoorstel Successiewet. Voor een
inhoudelijke uitleg van de maatregelen wordt verwezen naar deze wetsvoorstellen.
 
 
 
 
 
 
 Tabel 5.2.1 Maatregelen per 2010, budgettair
effect op transactiebasis in lopende prijzen (x € miljoen)*
 
 
 
 2010
 
 
 
 Aanpassing met betrekking tot inkomstenbeperkende
regelingen per 2010:
 
 
 
 
 Verlagen algemene heffingskorting
 – 124
 
 
 Verlagen arbeidskorting
 – 457
 
 
 Totaal inkomstenbeperkende regelingen
 – 581
 
 
 Aanpassing van bestaande belastinguitgaven per
2010:
 
 
 
 Uitbreiding energie-investeringsaftrek
 153
 
 
 Uitbreiding milieu-investeringsaftrek
 24
 
 
 Uitbreiding VAMIL
 10
 
 
 Uitbreiding afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk
 236
 
 
 Uitbreiding faciliteiten zeescheepvaart
 6
 
 
 Uitbreiding bonus zuinige auto’s in de BPM
 5
 
 
 Verlaging MRB zeer zuinige auto’s
 8
 
 
 Opheffing samenloop doorwerkbonus en levensloop
 – 11
 
 
 Defiscalisering monumentenvrijstelling overdrachtsbelasting
 – 33
 
 
 Verlaging diverse BTW-tarieven
 38
 
 
 Aanpassing waardering vakantiebonnen
 – 3
 
 
 Uitbreiding afdrachtvermindering onderwijs
 65
 
 
 Aanpassing bedrijfsopvolgingsregeling successiewet
 35
 
 
 Uitbreiding ondernemerspakket (deel belastinguitgaven:
KIA en zelfstandigenaftrek)
 – 59
 
 
 Totaal belastinguitgaven
 474
 
 
 
 
 5.3 Een overzicht van inkomstenbeperkende regelingen
 Deze paragraaf bevat het overzicht van inkomensbeperkende regelingen in
de primaire heffingsstrcutuur van de inkomstenbelasting. Bij de budgettaire
derving is uitgegaan van de geraamde opbrengstderving in 2010. 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 5.3.1 Overzicht inkomstenbeperkende
regelingen in 2010 (in € miljard)
 
 
 Algemene heffingskorting
 22,4
 
 
 Arbeidskorting
 9,1
 
 
 Combinatiekorting
 1,3
 
 
 Eigen woning (hypotheekrenteaftrek –/– eigenwoningforfait)
 9,2
 
 
 Pensioenen(box
1 en box 3)
 11,6
 
 
 Totaal
 53,6
 
 
 
 
 5.4 Overzicht van de belastinguitgaven
 De tabellen 5.4.1 en 5.4.2 bevatten meerjarige overzichten van de belastinguitgaven
in de belastingen op inkomen, winst en vermogen respectievelijk de belastinguitgaven
in de kostprijsverhogende belastingen. Naast ramingen voor de jaren 2009 en
2010 bevatten de tabellen tevens nieuwe ramingen voor het jaar 2008 op basis
van realisatiecijfers, dan wel nieuwe gegevens of nieuwe raminginzichten.
Aldus kan voor dat jaar een vergelijking worden gemaakt met de ramingen uit
de Miljoenennota van vorig jaar. De kolommen voor de jaren 2011 tot en met
2014 bevatten extrapolaties op basis van relevante macro-economische ophoogfactoren.
Tevens is rekening gehouden met voorgenomen beleid/maatregelen in die jaren.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel
5.4.1 Belastinguitgaven in de belastingen op
inkomen, winst en vermogen 2008–2014, budgettair belang op transactiebasis
in lopende prijzen (x € miljoen)*
 
 
 
 2008 (raming MN 2009)
 2008 (realisatie/aangepaste raming)
 2009
 2010
 2011
 2012
 2013
 2014
 
 
 
 Verlaging lastendruk op ondernemingen
 
 
 2 772
 
 
 2 839
 
 
 3 075
 
 
 2 986
 
 
 2 893
 
 
 2 922
 
 
 2 959
 
 
 2 998
 
 
 
 
 a) algemeen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Zelfstandigenaftrek
 1 309
 1 300
 1 322
 1 188
 1 211
 1 234
 1 257
 1 281
 
 
 Extra zelfstandigenaftrek starters
 67
 67
 68
 68
 69
 71
 72
 73
 
 
 Startersaftrek bij arbeidsongeschiktheid
 10
 13
 13
 14
 14
 14
 14
 14
 
 
 FOR, niet omgezet in lijfrente
 215
 222
 226
 226
 230
 235
 239
 244
 
 
 Meewerkaftrek
 9
 11
 11
 10
 10
 10
 11
 11
 
 
 Stakingsaftrek
 17
 15
 15
 15
 15
 16
 16
 16
 
 
 Doorschuiving stakingswinst
 143
 143
 148
 151
 154
 157
 160
 163
 
 
 Bedrijfsopvolgingsfaciliteit in successiewet
 150
 150
 150
 185
 192
 197
 201
 205
 
 
 Doorschuiving aanmerkelijk belangwinst bij aandelenfusie
 38
 38
 38
 39
 40
 40
 41
 42
 
 
 Landbouwvrijstelling in de inkomstenbelasting
 255
 274
 281
 285
 283
 275
 271
 268
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 b) investeringen in
het algemeen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kleinschaligheidsinvesteringsaftrek
 194
 323
 291
 337
 344
 361
 365
 370
 
 
 Willekeurige afschrijving starters 1
 9
 9
 9
 9
 9
 9
 9
 9
 
 
 Willekeurige afschrijving zeeschepen1
 1
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 
 
 Keuzeregime winst uit zeescheepvaart (tonnagebelasting)
 71
 71
 51
 61
 69
 76
 76
 76
 
 
 Aftrek speur- en ontwikkelingswerk
 10
 2
 8
 8
 8
 8
 8
 8
 
 
 Willekeurige afschrijving investeringen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 bedrijfsmiddelen 1
 
 –
 222
 –
 –
 –
 –
 –
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 c) investeringen ten
behoeve van het milieu
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 VAMIL1
 38
 23
 48
 42
 32
 32
 32
 32
 
 
 Energie-investeringsaftrek (EIA)
 139
 116
 275
 298
 161
 139
 139
 139
 
 
 Milieu-investeringsaftrek
(MIA)
 86
 50
 109
 113
 111
 111
 111
 111
 
 
 Bosbouwvrijstelling
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 
 
 Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer
 10
 8
 8
 9
 9
 9
 10
 10
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verlaging lastendruk op arbeid
 
 
 1 262
 
 
 1 342
 
 
 1 862
 
 
 2058
 
 
 1900
 
 
 1987
 
 
 2018
 
 
 2049
 
 
 
 
 a) gericht op werkgevers
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Afdrachtvermindering onderwijs
 225
 291
 300
 369
 310
 323
 327
 331
 
 
 Afdrachtvermindering zeevaart
 84
 82
 84
 88
 88
 92
 93
 94
 
 
 Afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk
 417
 445
 606
 692
 539
 539
 539
 539
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 b) gericht op werknemers
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Werknemersspaarregelingen (o.a. spaarloon)2
 222
 222
 214
 207
 201
 199
 195
 192
 
 
 Feestdagenregeling 2
 53
 46
 51
 56
 56
 59
 59
 60
 
 
 Verlaging fiscale bijtelling (zeer) zuinige auto’s
 8
 10
 26
 53
 88
 117
 118
 120
 
 
 Vakantiebonnen
 18
 8
 3
 0
 –
 –
 –
 –
 
 
 Ouderschapsverlofkorting
 28
 28
 78
 90
 90
 94
 95
 96
 
 
 Arbeidskortingvoor
ouderen3
 200
 206
 227
 246
 266
 286
 306
 326
 
 
 Levensloopverlofkorting
 7
 4
 8
 10
 14
 19
 24
 26
 
 
 Doorwerkbonus3
 –
 –
 265
 254
 255
 266
 269
 272
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verlaging lastendruk op inkomsten uit vermogen
 
 
 1 390
 
 
 1 442
 
 
 1 492
 
 
 1 542
 
 
 1 581
 
 
 1 622
 
 
 1 664
 
 
 1 709
 
 
 
 Kindertoeslag forfaitair rendement
 22
 24
 24
 25
 26
 26
 27
 28
 
 
 Ouderentoeslag forfaitair rendement
 125
 101
 103
 105
 108
 111
 114
 117
 
 
 Vrijstelling bos- en natuurterreinen forfaitair rendement
 4
 5
 5
 5
 5
 5
 5
 6
 
 
 Vrijstelling voorwerpen van kunst en wetenschap forfaitair rendement
 5
 5
 5
 5
 5
 5
 5
 6
 
 
 Vrijstelling groen beleggen forfaitair rendement
 65
 71
 80
 90
 92
 95
 98
 100
 
 
 Vrijstelling sociaal-ethisch beleggen forfaitair rendement
 2
 2
 2
 2
 2
 2
 2
 2
 
 
 Vrijstelling cultureel beleggen forfaitair rendement
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 
 
 Vrijstelling durfkapitaal forfaitair rendement
 10
 8
 8
 8
 8
 8
 9
 9
 
 
 Vrijstelling spaarloon- en premiespaarregeling forfaitair rendement
 8
 9
 9
 9
 9
 10
 10
 10
 
 
 Vrijstelling rechten op kapitaalsuitkering bij overlijden forfaitair
rendement
 6
 17
 18
 18
 18
 19
 20
 20
 
 
 Vrijstelling rechten op bepaalde kapitaalsuitkeringen forfaitair
rendement
 698
 701
 724
 744
 765
 786
 807
 830
 
 
 Aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld
 256
 297
 303
 310
 319
 327
 336
 346
 
 
 Gedeeltelijke vrijstelling van inkomsten uit kamerverhuur
 20
 33
 34
 35
 35
 35
 35
 35
 
 
 Aftrek kosten monumentenwoning
 66
 64
 60
 57
 57
 57
 57
 57
 
 
 Heffingskorting groen beleggen
 83
 86
 97
 109
 112
 115
 118
 122
 
 
 Heffingskorting sociaal-ethisch beleggen
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 
 
 Heffingskorting cultureel beleggen
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 
 
 Heffingskorting durfkapitaal
 10
 10
 11
 11
 11
 12
 12
 12
 
 
 Persoonsgebonden aftrekpost durfkapitaal
 5
 4
 4
 4
 4
 4
 4
 4
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overige regelingen
 
 
 797
 
 
 789
 
 
 799
 
 
 666
 
 
 668
 
 
 677
 
 
 682
 
 
 686
 
 
 
 Aftrek afkoopsommen echtscheidingsuitkeringen
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 
 
 Aftrek voor scholingsuitgaven (studiekosten)
 186
 171
 174
 178
 176
 178
 178
 178
 
 
 Giftenaftrek
 318
 325
 332
 305
 302
 305
 305
 305
 
 
 Faciliteiten successiewet algemeen nut beogende instellingen
 290
 290
 290
 180
 187
 191
 196
 200
 
 
 
 Totaal generaal
 
 
 6 235
 
 
 6 412
 
 
 7 228
 
 
 7 252
 
 
 7 042
 
 
 7 208
 
 
 7 323
 
 
 7 442
 
 
 
 percentage BBP
 1,0
 1,1
 1,2
 1,2
 1,2
 1,2
 1,2
 1,2
 
 
 
 
 * <–> = regeling is in dat jaar niet van toepassing; <0>=
budgettair beslag van de regeling bedraagt in dat jaarafgerond nihil.
 
 1 Het betreft hier niet de kasderving maar de contante waarde
van het rentevoordeel voor de betrokken belastingplichtigen c.q. het rentenadeel
voor de overheid.
 
 2 Het spaarloon en de feestdagenregeling hebben ook invloed
op de premies voor de werknemersverzekeringen WW (AWF en sectorfonds), WIA
en ZVW. Wijzigingen in deze belastinguitgaven veranderen zowel het fiscale
loon als het premieloon (en in het verlengde daarvan het uitkeringsloon, waardoor
de hoogte van uitkering kan veranderen). Deze effecten zijn niet in het overzicht
van tabel 5.2.1 opgenomen.
 
 3 Vanaf 2011 worden de arbeidskorting voor ouderen en de doorwerkbonus
samengevoegd in de «(door)werkkorting». Het budgettaire beslag
kan bij elkaar worden opgeteld.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel
5.4.2 Belastinguitgaven in de
kostprijsverhogende belastingen 2008–2014,
budgettair belang op transactiebasis in lopende prijzen (x € miljoen)*
 
 
 
 2008 (raming MN 2009)
 2008 (realisatie/ aangepaste raming)
 2009
 2010
 2011
 2012
 2013
 2014
 
 
 
 Energiebelasting
 
 
 177
 
 
 189
 
 
 194
 
 
 194
 
 
 198
 
 
 203
 
 
 207
 
 
 211
 
 
 
 Verlaagd tarief glastuinbouw
 166
 169
 174
 174
 178
 182
 186
 190
 
 
 Teruggaaf kerkgebouwen
 5
 5
 5
 5
 5
 5
 5
 5
 
 
 Teruggaaf non-profit
 6
 15
 15
 15
 15
 16
 16
 16
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omzetbelasting – verlaagd tarief
 
 
 3 694
 
 
 3 588
 
 
 3 436
 
 
 3 485
 
 
 3 561
 
 
 3 598
 
 
 3 631
 
 
 3 665
 
 
 
 Boeken, tijdschriften, week- en dagbladen
 572
 537
 510
 518
 529
 535
 540
 545
 
 
 Digitale educatieve informatie op fysieke dragers
 
 –
 –
 8
 8
 8
 8
 8
 
 
 Bibliotheken (verhuur boeken), musea e.d.
 107
 107
 102
 102
 104
 105
 106
 107
 
 
 Kermissen, attractieparken, sportwedstrijden en -accommodatie
 120
 125
 119
 119
 122
 123
 124
 125
 
 
 Circussen, bioscopen, theaters en concerten
 130
 137
 130
 130
 133
 134
 135
 137
 
 
 Sierteelt
 196
 194
 185
 185
 189
 191
 193
 195
 
 
 Arbeidsintensieve diensten
 395
 359
 365
 396
 405
 409
 413
 416
 
 
 Vervoer van personen (w.o. openbaar vervoer)
 707
 696
 662
 664
 678
 686
 692
 698
 
 
 Logiesverstrekking (incl. kamperen)
 243
 237
 225
 225
 230
 232
 234
 237
 
 
 Voedingsmiddelen horeca
 1 224
 1 196
 1 138
 1 138
 1 163
 1 175
 1 186
 1 197
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omzetbelasting – vrijstellingen
 
 
 430
 
 
 493
 
 
 473
 
 
 467
 
 
 467
 
 
 467
 
 
 468
 
 
 468
 
 
 
 Sportclubs
 66
 66
 63
 63
 64
 65
 67
 68
 
 
 Post
 155
 202
 196
 190
 184
 179
 173
 168
 
 
 Vakbonden, werkgeversorg., politieke
partijen, kerken
 92
 96
 91
 91
 93
 95
 97
 99
 
 
 Fondswerving
 117
 129
 123
 123
 126
 128
 131
 133
 
 
 Overige vrijstellingen
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omzetbelasting – speciale regelingen
 
 
 112
 
 
 121
 
 
 117
 
 
 117
 
 
 120
 
 
 121
 
 
 122
 
 
 123
 
 
 
 Kleine ondernemersregeling
 79
 89
 85
 85
 87
 88
 89
 89
 
 
 Landbouwregeling
 33
 32
 32
 32
 33
 33
 33
 34
 
 
 Overige regelingen
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 n.b.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Accijnzen
 
 
 435
 
 
 407
 
 
 478
 
 
 487
 
 
 495
 
 
 506
 
 
 517
 
 
 528
 
 
 
 Verlaagd tarief kleine brouwerijen
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 
 
 Raffinaderijvrijstelling
 42
 42
 43
 44
 45
 46
 47
 48
 
 
 Vrijstelling communautaire wateren
 138
 110
 174
 177
 180
 184
 188
 192
 
 
 Vrijstelling luchtvaartuigen
 133
 133
 131
 133
 135
 138
 141
 144
 
 
 Tariefdifferentiatie tractoren en mobiele werktuigen
 120
 120
 128
 131
 133
 136
 139
 142
 
 
 Laag tarief OV-bussen en huisvuilauto’s
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Belasting op personenauto’s en motorrijwielen
 
 
 33
 
 
 33
 
 
 32
 
 
 37
 
 
 40
 
 
 42
 
 
 35
 
 
 21
 
 
 
 Teruggaaf ambulance
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 Teruggaaf taxi’s
 33
 33
 32
 32
 31
 30
 26
 21
 
 
 Uitbreiding bonus zuinige auto’s
 
 –
 –
 5
 –
 –
 –
 –
 
 
 Stimulans Euro-6 dieselpersonenauto’s
 
 –
 –
 –
 9
 12
 9
 –
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Motorrijtuigenbelasting
 
 
 143
 
 
 154
 
 
 177
 
 
 208
 
 
 235
 
 
 265
 
 
 303
 
 
 232
 
 
 
 Nihiltarief OV-bussen op LPG
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 Vrijstelling motorrijtuigen ouder dan 25 jaar
 102
 102
 110
 119
 128
 135
 140
 128
 
 
 Vrijstelling taxi’s
 36
 42
 46
 50
 53
 57
 65
 73
 
 
 Vrijstelling reinigingsdiensten
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 
 
 Vrijstelling wegenbouw
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 Vrijstelling ambulances
 2
 2
 2
 2
 2
 2
 3
 3
 
 
 Nihiltarief zeer zuinige auto’s
 0
 5
 16
 34
 49
 67
 91
 24
 
 
 Overige vrijstellingen
 2
 2
 2
 2
 2
 3
 3
 3
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Belasting op zware motorrijtuigen (eurovignet)
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 Teruggaaf internationaal gecombineerd vervoer
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overdrachtsbelasting
 
 
 226
 
 
 243
 
 
 223
 
 
 156
 
 
 159
 
 
 165
 
 
 169
 
 
 174
 
 
 
 Vrijstelling overdrachtsbelasting bedrijfsoverdracht in familiesfeer
 18
 21
 18
 18
 18
 19
 20
 20
 
 
 Vrijstelling overdrachtsbelasting stedelijke herstructurering
 20
 8
 5
 12
 12
 13
 13
 13
 
 
 Vrijstelling landinrichting
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 1
 
 
 Vrijstelling Bureau Beheer Landbouwgronden
 5
 12
 19
 13
 13
 14
 14
 15
 
 
 Vrijstelling monumenten
 30
 39
 68
 –
 –
 –
 –
 –
 
 
 Vrijstelling cultuurgrond
 150
 159
 109
 109
 112
 115
 118
 122
 
 
 Vrijstelling natuurgrond
 2
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 3
 
 
 
 Totaal generaal
 
 
 5 250
 
 
 5 228
 
 
 5 130
 
 
 5 151
 
 
 5 275
 
 
 5 367
 
 
 5 452
 
 
 5 422
 
 
 
 percentage BBP
 0,9
 0,9
 0,9
 0,9
 0,9
 0,9
 0,9
 0,9
 
 
 
 
 0: <–> = regeling is in dat jaar niet van toepassing; <0>
= budgettair beslag van de regeling bedraagt in dat jaar afgerond nihil.
 5.5 Evaluatie van belastinguitgaven
 In deze paragraaf van de Miljoenennota wordt jaarlijks verslag gedaan
van de voltooide evaluaties sinds de vorige Miljoenennota. Kort wordt aandacht
geschonken aan de conclusies en eventuele beleidsconsequenties van uitgevoerde
evaluaties. Voorts wordt aangegeven welke evaluaties dit jaar naar verwachting
nog gerealiseerd worden en het verdere programma.
 Gerealiseerde evaluaties sinds de vorige Miljoenennota
 De evaluatie van de regelingen voor de landbouw (landbouwvrijstelling in de inkomstenbelasting,
de BTW-regeling voor de landbouw en de diverse vrijstellingen
in de overdrachtsbelasting voor de landbouwsector) is in opdracht van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit uitgevoerd door het onderzoeksbureau
van het LEI.
 De landbouwregeling in de omzetbelasting houdt
in dat landbouwers geen btw verschuldigd zijn over hun prestaties. Daartegenover
staat dat zij dan ook geen recht op aftrek van btw-voorbelasting hebben. Zij
hoeven geen btw-administratie te voeren en geen factuur uit te reiken. De
afnemers van deze landbouwers brengen 5,1% als voorbelasting in aftrek.
De landbouwer kan ook opteren om normaal in de heffing van de btw te worden
betrokken.
 De regeling is gebaseerd op communautaire regelgeving. De belangrijkste
overweging om in het toenmalige EEG-verband de regeling te treffen was het
feit dat landbouwers in het algemeen geen boekhouding voerden. In ons land
zijn als argumenten voor de invoering gehanteerd dat er een mogelijk concurrentienadeel
zou optreden ten opzichte van landbouwers in andere lidstaten die wel een
speciale landbouwregeling toepasten en dat het betrekken van landbouwers in
de btw-heffing voor een deel geen effect zou hebben, omdat zij dan van de
kleine ondernemersregeling gebruik zouden gaan maken. Het kabinet deelt de
mening van de onderzoekers dat de oorspronkelijke argumenten voor invoering
van de regeling voor het grootste deel hun gelding hebben verloren. De groep
landbouwers die de regeling toepast wordt echter steeds kleiner en de administratieve
lastenverzwaring die voor hen zou optreden als de regeling zou worden afgeschaft,
past niet in de doelstellingen van het kabinet om de administratieve lastendruk
voor bedrijven te verminderen. De regeling is doelmatig en kosteneffectief.
Het kabinet heeft daarom de aanbeveling overgenomen om de btw-landbouwregeling
ongewijzigd te continueren.
 De evaluatie van de vrijstellingen in de overdrachtsbelasting
voor de landbouw heeft betrekking op de vrijstellingen zoals die
tot en met 2006 in de Wet op belastingen van rechtsverkeer (WBR) waren opgenomen.
De hoofddoelen ervan waren de landbouwstructuur te verbeteren en de verplaatsing
van land- en tuinbouwbedrijven als gevolg van overheidsingrijpen niet te belasten.
Het kabinet onderschrijft de conclusies van de onderzoekers dat de geëvalueerde
vrijstellingen doeltreffend en doelmatig zijn. Over de door de onderzoekers
geconstateerde knelpunten en belemmeringen (tot 2006) had het kabinet al eerder
signalen ontvangen. Per 1 januari 2007 is daarom een integrale vrijstelling
van overdrachtsbelasting voor bedrijfsmatig geëxploiteerde cultuurgrond
ingevoerd.
 De landbouwvrijstelling in de inkomstenbelasting
houdt in dat waardeveranderingen van grond die behaald wordt bij voortzetting
van de aanwending van de grond in het kader van een landbouwbedrijf is vrijgesteld
van belasting. Waardeveranderingen die ontstaan zijn binnen de onderneming
(interne waardeveranderingen) en niet-agrarische waardeveranderingen zijn
wel belast. De argumentatie voor de invoering van de landbouwvrijstelling
destijds was de bijzondere positie van landbouwgrond binnen de landbouwonderneming
en de gedachte dat de landbouwer die op eigen grond zijn bedrijf uitoefent
twee functies in zich draagt, landbouwer-ondernemer en privé-eigenaar
van landbouwgronden. De landbouwer-eigenaar moest in die gedachte fiscaal
hetzelfde worden behandeld als de eigenaar-verpachter. Het kabinet is het
eens met de conclusie van de onderzoekers dat de gehanteerde rechtvaardigingsgronden
voor de landbouwvrijstelling aan belang hebben ingeboet. Volgens het kabinet
is de landbouwvrijstelling echter nog steeds van groot belang bij de financiering
van bedrijfsopvolgingen, bedrijfsverplaatsing, alsmede bij bedrijfsbeëindiging
voor de oudedagsvoorziening. Daarnaast zijn de gevolgen van
een afschaffing van de regeling op de grondprijs en op de grondmobiliteit
onduidelijk en zou afschaffing zonder herwaardering van de grond er toe leiden
dat ondernemers direct te maken krijgen met een aanzienlijke belastinglatentie,
hetgeen voor het kabinet niet aanvaardbaar is. Daarom is geconcludeerd dat
er thans geen aanleiding bestaat de landbouwvrijstelling te wijzigen of af
te schaffen.
 
 De evaluatie van de Energie Investeringsaftrek (EIA) is in opdracht van het Ministerie van Economische
Zaken uitgevoerd door het onderzoeksbureau SEO.
 De EIA is een gebudgetteerde fiscale regeling voor ondernemers, die investeren
in energiebesparende bedrijfsmiddelen of in de productie van duurzame energie
stimuleert. SEO concludeert dat de EIA bijdraagt aan de doelstellingen voor
energiebesparing en duurzame energie. De exacte bijdrage van de EIA aan de
doelstellingen is echter niet precies te kwantificeren door beperkt beschikbare
gegevens en omdat de EIA onderdeel is van een mix aan instrumenten gericht
op energie- en klimaatbeleid, zoals de meerjarenafspraken energie-efficiency,
de Energiebelasting, emissiehandel (EU ETS) en de MEP (Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie).
SEO ziet af van inhoudelijke aanbevelingen voor de EIA gericht op het bereiken
van de doelstellingen van de EIA vanwege de combinatie van een ontbrekende
beleidstheorie, het toegenomen aantal instrumenten gericht op (deels) dezelfde
doelstellingen en de samenhang van de EIA met deze instrumenten.
 SEO doet wel een aantal aanbevelingen voor de EIA (waarin tevens de EIA
bijdrage aan CO2-reductie wordt meegenomen), de verbetering van
de beschikbaarheid van gegevens en verbeteringen in de uitvoering. Het kabinet
heeft deze aanbevelingen reeds overgenomen of zal ze overnemen.
 
 De evaluatie van BTW-regelingen op het gebied van cultuur is in opdracht van het ministerie van OC&W
uitgevoerd door het onderzoeksbureau APE. De
door de wetgever geformuleerde doelstelling van het verlaagde btw-tarief op
het gebied van cultuur is «het lager belasten van uitgaven voor eerste
levensbehoeften en uitgaven van culturele en sociale aard».
 De achterliggende doelstelling van het lager belasten is dat daardoor
extra bestedings- of investeringsruimte ontstaat. Het kan vraagstimulering
zijn met een beoogd doel, als de lagere last wordt doorgegeven aan de consument.
Het kan aanbodondersteuning zijn als de lagere last wordt gebruikt voor bijvoorbeeld
investeringen of de opvang van kosten. Het onderzoeksbureau heeft de achterliggende
doelstellingen geëvalueerd zoals deze zijn geformuleerd in verschillende
beleidsstukken (kamerstukken, brieven) door de jaren heen. De algemene achterliggende
doelstelling van het verlaagde btw-tarief op boeken, tijdschriften, week-
en dagbladen, bibliotheken (verhuur boeken) en musea is het bevorderen van
cultuur en kennisvermeerdering c.q. ondersteuning van de betreffende sectoren.
Meer specifieke achterliggende doelstellingen zijn het bevorderen van de pluriformiteit
van de media, het tegengaan van ontlezing, het in stand houden van een goede
nieuws- en informatievoorziening, het op een hoger plan brengen van behoud
en beheer van de museale collecties, het voeren van een actief
cultuurbeleid, het bieden van compensatie voor de kosten van de vergrijzing
en de Arbeidstijdenwet aan de podiumkunsten.
 De onderzoekers concluderen dat het verlaagde btw-tarief zonder meer een
bijdrage heeft geleverd aan de bovenbeschreven algemeen geformuleerde doelstelling.
Ook in Europees verband is onderzoek gedaan naar het verlaagde btw-tarief
voor goederen en diensten in de lidstaten van de Europese Unie. Conclusie
van het rapport van Copenhagen Economics (Study on reduced VAT applied to
goods and services in the Member States of the European Union, 21 juni 2007)
is dat er goede redenen zijn om een uniform btw-tarief toe te passen. Er worden
echter ook argumenten behandeld die naast een algemeen tarief pleiten voor
een verlaagd tarief. Eén van de argumenten is de consumptie te bevorderen
door de lage inkomensgroep van merit goods, zoals boeken-, muziek- en culturele
evenementen. De onderzoekers tekenen daarbij aan dat het vaak moeilijk aantoonbaar
is dat de lage inkomensgroep meer consumeert of dat het in feite de subsidie
vergroot voor de hoge inkomensgroep die reeds de meritgoederen consumeert.
 Overigens is het argument dat de EC hanteert voor het verlaagde tarief
voor cultuur en media (het bevorderen van consumptie) niet altijd het argument
waarom destijds het verlaagde tarief in de nu geëvalueerde sectoren is
ingevoerd.
 Ook deze Europese context in aanmerking nemend, geeft het rapport het
kabinet geen aanleiding tot wijziging van het verlaagde tarief voor de onderzochte
categorieën.
 Nog af te ronden evaluaties
 Het betreft de evaluaties van de giftenaftrek, enkele BTW-regelingen,
de fiscale regelingen voor monumenten en de regelingen rond bedrijfsbeëindigingen.
Na afronding van deze evaluaties is een hele cyclus van het evaluatieprogramma
voltooid. In aansluiting daarop vindt er een evaluatie plaats van deze cyclus.
Aan de hand daarvan zullen conclusies worden getrokken over de volgende fase.
 6  BELEIDSONDERZOEKEN
 6.1 Thema’s die in de brede heroverwegingen
aan de orde komen
 Er wordt een ontkokerde benadering gevolgd waarbij een aantal grote thema’s
geselecteerd is. De geselecteerde thema’s bestrijken het gehele palet
aan terreinen waarop de overheid beleid voert:
 
 
 Energie en klimaat betreft het geheel aan
uitgaven voor duurzame energie en energie-efficiency en fiscale voordelen
die niet-duurzame prikkels met zich meebrengen. Bovendien worden de uitgaven
voor mitigerend (internationaal) klimaatbeleid onder de loep genomen.
 
 Leefomgeving en natuur betreft het beleid
gericht op verbeteren van de leefomgeving en de natuur. Het betreft fysieke
investeringen in de stedelijke en landelijke ruimtelijke ontwikkeling (incl.
landschap en natuur), luchtkwaliteit, geluidshinder, bodem- en waterkwaliteit
en fysieke veiligheid.
 
 Mobiliteit en water betreft de financiering
en bekostiging van aanleg, beheer en onderhoud, gebruik en bediening van infrastructuur
over de volle breedte van bouwen, beprijzen en benutten.
 
 Wonen betreft het geheel aan (fiscale) subsidies,
belastingen, regels en instituties rond wonen: (ver)bouwen, (ver)kopen, (ver)huren,
verhuizen. In de woningmarkt gaat niet alleen rijksgeld om, maar is ook sprake
van een omvangrijk maatschappelijk vermogen dat wordt beheerd door de woningcorporaties.
 
 Kindregelingen betreft het geheel aan collectief
gefinancierde tegemoetkomingen voor ouders met kinderen. Bij de totstandkoming
van deze kindregelingen hebben verschillende motieven een rol gespeeld: tegemoetkoming
in de kosten van kinderen, bevordering arbeidsparticipatie en stimulering
van de ontwikkeling van het kind.
 
 Productiviteit onderwijs betreft het realiseren
van productiviteitsverbeteringen in de verschillende onderwijssectoren.
 
 Hoger onderwijs betreft het geheel aan collectief
gefinancierde instrumenten in het hoger onderwijs samenhangende met i) het
publiek bekostigde onderwijsdeel van het hoger onderwijs; ii) het bieden van
financiële mogelijkheden voor studenten om deel te nemen aan het hoger
onderwijs.
 
 Innovatie en toegepast onderzoek omvat het
geheel aan instrumenten en uitgaven m.b.t. innovatiebeleid en toegepast onderzoeksbeleid.
Het betreft uitgaven die beogen vernieuwing en verbetering bij bedrijven en
andere organisaties te bevorderen. Bij deze heroriëntatie ligt de nadruk
op effectiviteit en focus, verder wordt fundamenteel onderzoek buiten beschouwing
gelaten vanwege het eigenstandige karakter.
 
 Op afstand van de arbeidsmarkt betreft het
geheel van regelingen voor inkomensondersteuning voor mensen met een afstand
tot de arbeidsmarkt. Het betreft met name de Wet Arbeidsongeschiktheidsvoorziening
Jonggehandicapten (Wajong), de Wet Sociale Werkvoorziening (WSW), de Wet Werk
en Bijstand (WWB), de Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO) en
de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA). Aanverwante regelingen
zoals de AWBZ en speciaal onderwijs worden, waar relevant, ook betrokken.
 
 Werkloosheid betreft met name de Werkloosheidswet
(WW). De WW is een werknemersverzekering; via de WW zijn werknemers
(tot een bepaald maximum) verzekerd tegen de financiële gevolgen van
werkloosheid.
 
 Curatieve zorg betreft de collectieve uitgaven
voor de curatieve zorg.
 
 Langdurige zorg betreft alle voorzieningen
in het kader van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ).
 
 Internationale samenwerking betreft twee thema’s
die separaat en in onderlinge samenhang zullen worden bezien: het thema internationale
solidariteit – dit betreft onder andere het Nederlandse budget voor
ontwikkelingssamenwerking (OS), de internationale klimaatuitgaven en de uitgaven
aan vredesoperaties – en het thema diplomatie, dat betrekking heeft
op het buitenlandse postennetwerk en (vrijwillige) bijdragen aan internationale
organisaties.
 
 Asiel, immigratie en integratie betreft de
vreemdelingenketen (Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), het Centraal
Orgaan opvang Asielzoekers (COA), de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V),
de vreemdelingenbewaring van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI))
en de middelen die worden ingezet voor inburgering.
 
 Veiligheid en terrorisme betreft het beleid
gericht op (het bestrijden van) criminaliteit en terrorisme. Het beleid vanaf
2002 m.b.t. criminaliteit (en overlast, verloedering) is neergelegd in het
project Veiligheid begint bij voorkomen.
 
 Uitvoering van belasting- en premieheffing betreft
de impact van regelgeving voor belasting- en premieheffing op de uitvoeringskosten
van de Belastingdienst. Complexe regelgeving maakt de uitvoering voor de Belastingdienst
ingewikkeld en daardoor relatief duur. Vereenvoudiging van de regelgeving
voor belasting- en premieheffing kan dan ook leiden tot besparingen op de
uitvoeringskosten.
 
 Toeslagen betreft de uitvoering van de toeslagen
(zorg, huur, kind) en de impact daarvan op de uitvoeringskosten van de Belastingdienst.
 
 Openbaar bestuur betreft de bestuurlijke organisatie
en de daarmee samenhangende kosten van Nederland (Rijk, gemeenten, provincies,
waterschappen, ZBO’s). Dit richt zich op het aantal ambtenaren bij de
verschillende bestuurslagen, en de mogelijkheden deze te reduceren, o.a. door
wijzigingen in de verhoudingen tussen de verschillende bestuurslagen.
 
 Bedrijfsvoering (inclusief ZBO’s) betreft
het brede terrein van de bedrijfsvoering, zoals communicatie en het complex
vastgoed/grond/domeinen, bijvoorbeeld door versterking van de interdepartementale
samenwerking.
 
 Voor het thema Internationale veiligheid zijn
vorig jaar reeds de Strategische Verkenningen van Defensie, aangevangen, die
zijn gericht op het ontwikkelen van beleidsopties voor de toekomstige Nederlandse
defensie-inspanningen, de daaruit voortvloeiende samenstelling en toerusting
van de krijgsmacht en het daarbij behorende niveau van de defensiebestedingen.
In het kader van deze verkenningen zullen zowel intensiveringsvarianten als
ook ombuigingen worden ontwikkeld. Om dubbel werk te voorkomen, zal het kabinet
in november op basis van de tussenresultaten van de verkenningen bezien hoe
de brede heroverwegingen – in aansluiting op de verkenningen –
het beste kunnen worden vormgegeven.
 6.2 Interdepartementale beleidsonderzoeken
 Deze paragraaf geeft inzicht in de voortgang van de interdepartementale
beleidsonderzoeken (IBO’s) sinds de vorige Miljoenennota (MN 2009).
Een totaaloverzicht van taakopdrachten, respectievelijk van IBO-rapporten
inclusief de desbetreffende kabinetsstandpunten kunt u vinden op de website
van het ministerie van Financiën (www.minfin.nl/ibo).
 
 Op dit moment lopen nog onderstaande IBO’s:
 
 
 
 
 
 
 
 Ministerie
 
 
 Onderwerp
 
 
 
 
 
 LNV
 Natuur
 
 
 Financiën
 Vereenvoudiging Toeslagen
 
 
 
 
 
 Deze zullen binnenkort worden afgrond en vervolgens met een kabinetsstandpunt
aan de kamer worden aangeboden.
 6.3 Beleidsdoorlichtingen
 Het beleid gericht op de realisatie van de algemene of operationele beleidsdoelstellingen –
zoals die zijn geformuleerd in de beleidsartikel van de beleidsbegroting –
wordt periodiek geëvalueerd in een beleidsdoorlichting. Bij de programmering
van beleidsdoorlichtingen wordt zoveel mogelijk aangesloten bij de bij de
beleidscyclus. Voor het periodiek evalueren van de doeltreffendheid en de
doelmatigheid van het beleid, zijn de vakministers verantwoordelijk.
 Drie kenmerkende eigenschappen van een beleidsdoorlichting als vorm van
evaluatie zijn:
 a) beleidsdoorlichtingen zijn evaluaties op het niveau van beleidsterreinen
en niet op instrumentniveau, een beleidsdoorlichting heeft hierdoor het karakter
van een synthese;
 b) in een beleidsdoorlichting staan simpele doch fundamentele vragen
centraal naar de nut en noodzaak van beleid en naar de effectiviteit van beleid;
 c) bij de uitvoering worden onafhankelijken betrokken. Met onafhankelijken
worden deskundigen bedoeld die geen verantwoordelijkheid dragen voor het te
onderzoeken beleid en waarvan een onafhankelijk oordeel mag worden verwacht.
 
 De programmering van beleidsdoorlichtingen is terug te vinden in de beleidsartikelen
van de rijksbegroting. Op verzoek van de Tweede Kamer bevat deze paragraaf
een overzicht van voorgenomen beleidsdoorlichtingen (per departement, artikel
en operationeel doel) die in 2010 naar het parlement zullen worden gestuurd.
Alle beleidsdoorlichtingen die de afgelopen jaren zijn uitgevoerd inclusief
de beleidsreactie van het vakdepartement daarop zijn in te zien op de websitewww.rijksbegroting.nl(rubriek overzichten).
 
 
 
 
 
 
 
 
 Departement
 
 
 Algemene/operationele doelstelling
 
 
 
 
 
 JUST
 13.6
 Terrorismebestrijding
 
 
 JUST
 14.2
 Tenuitvoerlegging justitiële sancties jeugd
 
 
 JUST
 15.1/15.2
 Verblijfsrechten vreemdelingen/Opvang gedurende beoordeling
verblijf
 
 
 JUST
 15.3
 Terugkeer vreemdelingen
 
 
 BUZA
 7.1
 Consulaire dienstverlening
 
 
 EZ
 3.1
 Bevorderen level playing field
 
 
 EZ
 3.3
 Benutten van gebiedsgerichte economische kansen
 
 
 EZ
 4.3
 Verduurzaming van de energiehuishouding
 
 
 EZ
 10.2/10.3
 Een veilig en betrouwbaar elektronisch- en postnetwerk/Ontwikkelen
van innovatieve voorzieningen,
producten en diensten voor elektronische communicatie
 
 
 OCW
 3.1
 Leerlingen volgen onderwijs op
voldoende toegeruste scholen voor voortgezet onderwijs
 
 
 OCW
 11.5
 Stimuleren van internationale studentenmobiliteit
 
 
 OCW
 13
 Lesgeld
 
 
 OCW
 15.1
 Bevorderen dat alle burgers toegang hebben tot een kwalitatief
hoogwaardig, onafhankelijk en pluriform media-aanbod
 
 
 BZK
 37.4
 Het bevorderen van de kwaliteit van facilitaire dienstverlening,
huisvesting en inkoop binnen de rijksoverheid
 
 
 KONREL
 1.1
 Rechterlijke macht en samenwerkingsmiddelen
 
 
 FIN
 1
 BTW-compensatiefonds
 
 
 FIN
 2.1
 Goed functionerende financiële markten
 
 
 FIN
 3.3
 PPS en activabeleid
 
 
 FIN
 4
 Internationale Financiële Betrekkingen
 
 
 FIN
 7.1
 Optimaal handelen in Vastgoed
 
 
 FIN
 7.3
 Bewaring/vervreemding roerend
 
 
 FIN
 8
 Begrotingsbeleid
 
 
 VROM
 2.2
 Integrale, ruimtelijke projecten van nationale betekenis
 
 
 VROM
 3.1
 Voorkomen Klimaatverandering:
realisatie van de nationale Kyoto-klimaatverplichtingen
en het Programma Schoon en Zuinig
 
 
 VROM
 10.2
 Tegengaan geluidhinder
 
 
 V&W
 31.4
 Waterkwaliteit
 
 
 V&W
 32.2
 Aantal verkeersslachtoffers op het spoor verminderen
 
 
 V&W
 34.1
 Netwerk Weg
 
 
 V&W
 34.4
 Netwerk decentraal/regionaal vervoer
 
 
 V&W
 35.2
 Mainport Rotterdam en overige zeehavens
 
 
 V&W
 35.4
 Logistieke efficiëntie goederenvervoer
 
 
 V&W
 36.3
 Luchtvaart (deel geluidsisolatie Schiphol)
 
 
 LNV
 21
 Duurzaam ondernemen
 
 
 SZW
 46.1
 Zorgdragen dat werknemers
bij werkloosheid tijdelijk een
loonvervangend inkomen ontvangen en tot werkhervatting worden gestimuleerd
 
 
 SZW
 46.2
 Zorgdragen voor
een inkomensvoorziening voor arbeidsongeschikte en zieke werknemers
 
 
 VWS
 42.2
 Zorgaanbieders stimuleren tot gewenst zorgaanbod (deel GGZ)
 
 
 VWS
 43.2
 Noodzakelijke zorgbeschikbaar
voor iedere cliënt (indicatiestelling AWBZ)
 
 
 JG
 3
 Zorg en bescherming 
 
 
 WWI
 1.2
 Vitale wijken tot stand brengen
 
 
 WWI
 3.2/3.3
 Garanderen van de betaalbaarheid (deel huurbeleid)
 
 
 
 
 LIJST VAN GEBRUIKTE TERMEN EN HUN BETEKENIS
 AOW-spaarfonds
 Fonds waarin de, voor de toekomstige AOW-uitgaven geoormerkte schuldreductie
wordt bijgehouden. Hiertoe vinden vanaf 1997 stortingen in het fonds plaats
en over de als geheel ten gunste van het fonds geboekte bedragen wordt jaarlijks
rente bijgeboekt. Het fonds maakt deel uit van de collectieve sector.
 Apparaatsuitgaven
 Het totaal van de personeelsuitgaven en materiële uitgaven.
 Automatische stabilisatie
 Conjuncturele schommelingen in de collectieve inkomsten (en uitgaven)
resulteren niet in een beleidsreactie, maar lopen in het begrotingssaldo.
Bij vertraging van de conjunctuur nemen de belasting- en premie-inkomsten
af en de uitgaven voor werkloosheid toe. Hierdoor verslechterd het begrotingssaldo.
Bij versnelling van de conjunctuur treedt het omgekeerde op. Automatische
stabilisatoren hebben daarmee een dempende invloed op de intensiteit van de
conjuncturele uitslagen.
 Belastinguitgaven
 Overheidsuitgaven in de vorm van derving of uitstel van belastingontvangsten,
voortvloeiend uit een voorziening in de wet voorzover die voorziening niet
in overeenstemming is met de primaire heffingsstructuur van de wet.
 Beleidsintensiveringen
 Verhogingen van collectieve uitgaven en/of verlagingen van ontvangsten
ten opzichte van de begroting en/of de meerjarencijfers, waaraan een beleidsbeslissing
ten grondslag ligt. Deze term wordt meestal beperkt tot beleidsmatige mutaties
in de netto-uitgaven. Een beleidsmatige verlaging van de belastingontvangsten
wordt doorgaans aangeduid met de term lastenverlichting.
 Brede heroverwegingen
 Bij brede heroverwegingen ontwikkelen interdepartementale werkgroepen,
aangevuld met externe deskundigen, in opdracht van het kabinet beleidsalternatieven
voor de toekomst, die inzicht geven in besparingsopties en mogelijke gevolgen.
 Bruto Binnenlands Product (BBP)
 De som van de beloningen van de productiefactoren in het Nederlandse productieproces,
plus het saldo van de indirecte belastingen en kostprijsverlagende subsidies.
 Bruto Nationaal Product (BNP)
 Het BNP is de som van alle bruto toegevoegde waarde voortgebracht door
alle sectoren in een land in een jaar tijd. Ook is rekening gehouden met het
saldo van de primaire inkomens ontvangen en betaald aan het buitenland.
 Budgetdisciplinesector
 Cluster van uitgaven die voor de regels budgetdiscipline op identieke
wijze worden behandeld. Er zijn drie budgetdisciplinesectoren: Rijksbegroting
in enge zin, Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid en Zorgsector.
 Collectieve lastendruk
 Het totaal van belasting- en premieontvangsten, vermeerderd met enkele
niet-belastingontvangsten, uitgedrukt in procenten van het Bruto Binnenlands
Product.
 Collectieve uitgaven
 Het totaal van de relevante uitgaven van het Rijk (inclusief debudgetteringen
en de uitgaven van de agentschappen), de overige publiekrechtelijke lichamen
(OPL) en de sociale fondsen. Onderlinge betalingen worden geconsolideerd.
 Consolidatie
 De post Consolidatie wordt gebruikt voor het corrigeren van de Rijksbegroting
voor dubbeltellingen als gevolg van het bruto-boeken
van onderlinge betalingen. Het bruto-boeken houdt
in dat zowel het departement dat de feitelijke betaling verricht, als het
departement dat bijdraagt, de uitgaven in de begroting opneemt. Het ontvangende
departement raamt de te ontvangen bijdragen ook aan de ontvangstenkant van
de begroting. Dit geldt ook voor bijdragen van een departement aan een agentschap.
Hierdoor wordt het rekenkundige niveau van de totale rijksuitgaven en rijksontvangsten
hoger dan het feitelijke niveau. Door middel van de post Consolidatie wordt
hiervoor gecorrigeerd.
 Contractloon
 Het looninkomen per werknemer als direct gevolg van de afgesloten collectieve
arbeidsovereenkomsten (cao) in de private sector en van arbeidsvoorwaardenafspraken
met overheidspersoneel.
 Derdenrekeningen
 Rekening-courantverhoudingen die het Rijk heeft met derden en rekeningen
waarop uitgaven en ontvangsten staan die conform de Comptabiliteitswet niet
via de begroting lopen, omdat zij met derden of met andere onderdelen van
het Rijk kunnen worden verrekend. De mutatie in het saldo van
de derdenrekeningen is niet relevant voor het EMU-saldo.
 Diergezondheidsfonds
 Fonds waaruit uitgaven gedaan worden voor de bewaking en de bestrijding
van dierziekten en het voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen. De
middelen ter financiering van de uitgaven zijn afkomstig van de EU, de productschappen
en het Rijk (minsterie van LNV).
 Economische en Monetaire Unie (EMU)
 De in het Verdrag van Maastricht geregelde unie tussen EU-lidstaten. De
derde fase die op 1 januari 1999 van start is gegaan, kenmerkt zich door onherroepelijk
vastgelegde wisselkoersen, volledig vrij kapitaalverkeer en girale invoering
van de gemeenschappelijke munt, de euro. De euro is per 1 januari 2002 ook
chartaal ingevoerd. In de EMU is de Europese Centrale Bank verantwoordelijk
voor het gemeenschappelijke monetaire beleid dat wordt gevoerd door het Europees
Stelsel van Centrale Banken. Tevens vindt binnen de EMU coördinatie van
het economisch beleid plaats.
 Eindejaarsmarge
 Voorziening in de regels budgetdiscipline die inhoudt dat het is toegestaan
om binnen een begroting tot maximaal 1,0% van het (gecorrigeerde) begrotingstotaal
aan gelden tussen opeenvolgende jaren te schuiven. Op deze wijze kan het ondoelmatig
besteden van begrotingsgelden worden beperkt.
 EMU-saldo
 Het EMU-saldo heeft betrekking op het vorderingensaldo van de sector Overheid
op transactiebasis. Het vorderingensaldo geeft de mutatie in het saldo van
de financiële activa en passiva van de collectieve sector weer. Omdat
het EMU-saldo betrekking heeft op de totale collectieve sector, is niet alleen
het vorderingensaldo van het Rijk van belang, maar ook de vorderingensaldi
van de sociale fondsen en de lokale overheid.
 EMU-schuld(-quote)
 Het totaal van de uitstaande leningen ten laste van de gehele collectieve
sector. Dit is de optelsom van de uitstaande leningen ten laste van het Rijk,
de sociale fondsen en de lokale overheid, minus de onderlinge schuldverhoudingen
van deze drie subsectoren. De EMU-schuld is een bruto-schuldbegrip.
 Bij bepaling van de EMU-schuldquote wordt de EMU-schuld uitgedrukt in
procenten van het BBP.
 Europees Systeem van nationale en regionale Rekeningen
(ESR)
 Het ESR is een internationaal vergelijkbaar boekhoudkundig raamwerk voor
een systematische en uitvoerige beschrijving van een totale economie, de elementen
waaruit deze economie is opgebouwd en haar betrekkingen met andere economieën.
Het ESR is gericht op de omstandigheden en informatiebehoeften in de Europese
Unie.
 Fonds Economische Structuurversterking (FES)
 Het FES wordt gevoed met een deel van de gasbaten, alsmede met de rentevrijval
(na dividendderving) samenhangend met de ontvangsten uit de verkoop van staatsdeelnemingen,
en eventueel opbrengsten van veilingen van etherfrequenties. De middelen uit
het FES worden gereserveerd voor investeringsprojecten van nationaal belang
die de economische structuur versterken. Het betreft een verdeelfonds; vanuit
het fonds worden bijdragen toegekend aan andere begrotingen van het Rijk.
 Geharmoniseerd BBP
 Definitie van het BBP zoals door alle EU landen wordt gehanteerd.
 Gemeentefonds
 Fonds waaruit jaarlijks (algemene) uitkeringen worden gedaan aan de gemeenten,
ter dekking van een deel van hun uitgaven. De jaarlijkse groei van het fonds
op basis van de ontwikkeling van de netto-gecorrigeerde rijksuitgaven, word
het accres genoemd.
 Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS)
 De middelen voor het buitenlandse beleid worden verantwoord op verschillende
begrotingen. Om de samenhang van het buitenlandse beleid te versterken, zijn
de financiële middelen hiertoe gebundeld onder de HGIS. Op deze manier
wordt de omvang van de beschikbare middelen duidelijk gemaakt en kan een integrale
afweging plaatsvinden omtrent de inzet van deze middelen.
 Infrastructuurfonds
 Fonds waarin de middelen die voorheen op de begrotingen van Verkeer en
Waterstaat, het Rijkswegenfonds en het Mobiliteitsfonds beschikbaar waren
voor de uitgaven aan de weg-, wateren railinfrastructuur, zijn samengevoegd.
Tevens worden uit dit fonds uitgaven in het kader van de Investeringsimpuls
1994–1998 gedaan. De middelen hiervoor zijn afkomstig uit het Fonds
Economische Structuurversterking (FES).
 Inkomstenindicator
 Elke wijziging in bestaand overheidsbeleid die effect heeft op de voor
het EMU-saldo relevante collectieve inkomsten.
 Interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO)
 De evaluatie van beleidsterreinen en ontwikkeling van beleidsvarianten
volgens een door de regering vastgestelde interdepartementale procedure. Deze
procedure voorziet onder meer in de totstandkoming van openbare rapportages.
 In- en (uit)verdieneffecten
 Besparingen (verliezen) die in de uitgaven van een bepaalde regeling kunnen
optreden ten gevolge van beleidsintensiveringen (ombuigingen) in een andere
regeling. Bijvoorbeeld: het intensiveren ven de arbeidsmarktmaatregelen kan
leiden tot grotere uitstroom of minder instroom in de werkeloosheidsregelingen.
 Kasbegrip
 Het moment van feitelijke uitgave of ontvangst van middelen wordt als
meetmoment genomen.
 Kas- transverschillen
 De verschillen die ontstaan door toepassing van zowel het kas- als het
transactiebegrip.
 Lastenverlichting (en -verzwaring)
 Een verlaging (verhoging) van belastingtarieven dan wel verruiming (beperking)
van fiscale aftrekmogelijkheden of een verlaging (verhoging) van de tarieven
van de socialeverzekeringspremies.
 Leen- en depositofaciliteit
 Een budgettaire faciliteit waarvan dienstonderdelen van het Rijk die een
baten-lastenstelsel voeren gebruik kunnen maken; zij kunnen bij de minister
van Financiën geldmiddelen lenen om investeringen te plegen, dan wel
rentedragend geld uitzetten.
 Loonbijstelling
 Tegemoetkoming voor de extra uitgaven van ministeries ten gevolge van
loonstijgingen. Deze middelen worden gereserveerd op de aanvullende post Arbeidsvoorwaarden.
 Najaarsnota
 Tussentijds overzicht van de lopende begrotingsuitvoering, waarin wordt
aangegeven welke wijzigingen optreden ten opzichte van de Vermoedelijke Uitkomsten.
De Najaarsnota moet uiterlijk op 1 december van het lopende begrotingsjaar
bij de Staten-Generaal worden ingediend.
 Nationale Rekeningen
 De Nationale Rekeningen is het statistische systeem waarmee de Nederlandse
economie in kaart wordt gebracht. Ook wel de Nationale Boekhouding genoemd.
 Netto-uitgaven Rijksbegroting in enge zin
 Relevante uitgaven en niet-belastingontvangsten van de Rijksbegroting
exclusief de uitgaven en niet-belastingontvangsten van de Rijksbegroting die
tot de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid dan wel tot de sector
Zorg worden gerekend. Tevens worden de relevante uitgaven gecorrigeerd voor
enkele incidentele posten.
 Netto-uitgaven Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid
 De budgetdisciplinesector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid omvat
de sociale zekerheid op de Rijksbegroting, alsmede de uitgaven van de sociale
fondsen. Voor de sociale fondsen is het totaal van uitkeringen en administratiekosten
relevant. Het bovenwettelijke gedeelte blijft buiten beschouwing.
 Netto-uitgaven Zorgsector
 De uitgaven die tot het Budgettair Kader Zorg (BKZ) worden gerekend. Het
BKZ omvat de via de AWBZ, ZFW en particuliere verzekeraars (voorzover betrekking
hebbend op de particulier verzekerde voorzieningen die ook in het ZFW-verzekerde
pakket zijn opgenomen) gefinancierde netto-uitgaven. Bij het collectief gefinancierde
deel van het BKZ worden de via de particuliere verzekeraars gefinancierde
uitgaven niet meegenomen, met uitzondering van de via de omslagbijdrage WTZ
gefinancierde uitgaven.
 Niet-belastingontvangsten
 Alle begrotingsontvangsten van het Rijk die niet tot de belastingen worden
gerekend. Het betreft een zeer heterogene groep. Het gaat daarbij vooral om
ontvangsten die samenhangen met verleende overheidsdiensten en kredietverlening
door het Rijk, sommige ontvangsten die als collectieve lasten worden aangemerkt,
de gasbaten (exclusief vennootschapsbelasting) en incidentele ontvangsten
uit de verkoop van staatsdeelnemingen.
 Prijsbijstelling
 Tegemoetkoming voor de extra uitgaven van ministeries ten gevolge van
prijsstijgingen. Deze middelen worden gereserveerd op de aanvullende post
Prijsbijstelling.
 Prijs Nationale Bestedingen (pNB)
 De Nationale Bestedingen bestaan uit particuliere consumptie, de overheidsconsumptie,
de bedrijfsinvesteringen en de overheidsinvesteringen. De prijs van deze bestedingen
is het gemiddelde prijspeil van deze afzetcategorieën. De reële
uitgavenkaders worden op basis van de pNB omgerekend in lopende prijzen, zodat
de geraamde uitgaven aan deze kaders kunnen worden getoetst. De Nationale
Bestedingen-deflator (NB-deflator) geeft de ontwikkeling van de pNB weer.
 Progressiefactor
 De mate waarin de belastinginkomsten afhankelijk zijn van de ontwikkeling
van de economische groei.
 Provinciefonds
 Fonds waaruit jaarlijks (algemene) uitkeringen worden gedaan aan de provincies,
ter dekking van een deel van hun uitgaven. De jaarlijkse groei van het fonds
op basis van de ontwikkeling van de netto- gecorrigeerde rijksuitgaven, wordt
het accres genoemd.
 Rechtspersoon met een Wettelijke Taak (RWT)
 Rechtspersonen met een Wettelijke Taak worden geheel of gedeeltelijk met
publiek geld bekostigd en oefenen een wettelijke taak uit. RWT’s kunnen
tevens zelfstandig bestuursorgaan (ZBO) zijn, maar er bestaan
ook RWT’s die geen ZBO zijn en ZBO’s die geen RWT zijn.
 Reële disconteringsvoet
 Rekenrente waarmee een bedrag in de toekomst wordt teruggerekend naar
het huidige prijsniveau.
 Ruilvoetwinst (-verlies)
 Een zodanig verschil in ontwikkeling tussen het niveau van prijs nationale
bestedingen (pNB) enerzijds en het loon- en prijsniveau in de collectieve
sector anderzijds, dat er sprake is van een uitgavenmeevaller (respectievelijk
uitgaventegenvaller) ten opzichte van het uitgavenkader.
 Sociale fondsen
 Fondsen waaruit uitkeringen en voorzieningen worden verstrekt krachtens
socialeverzekeringswetten. De financiering vindt voor het overgrote deel plaats
via sociale premies en rijksbijdragen.
 Staatsbalans
 Een balans waarin de grootte en de samenstelling van het staatsvermogen
wordt weergegeven.
 Stabiliteits- en Groeipact
 Samenstel van Europese afspraken, waarin de lidstaten van de Europese
Unie zich verplichten om op middellange termijn te streven naar een begroting
die nabij evenwicht is of een overschot vertoont. In dit kader stellen de
lidstaten elk jaar een stabiliteitsprogramma op – een rapportage over
de stand van zaken en verwachtingen voor de economie en overheidsfinanciën.
 Transactiebegrip
 Het moment van economische handeling die leidt tot een uitgave of ontvangst –
de transactie – wordt als meetmoment genomen.
 Trendmatig begrotingsbeleid
 Bij een trendmatig begrotingsbeleid wordt, op basis van doelstellingen
of randvoorwaarden voor het overheidstekort en de inkomstenontwikkeling, aan
het begin van de kabinetsperiode een uitgavenkader vastgesteld. Daar wordt
tijdens de kabinetsperiode op gekoerst. Mutaties die tijdens die periode in
de belasting- en premieontvangsten optreden komen tot uitdrukking in een mutatie
van het saldo en van de lasten.
 Vermoedelijke Uitkomsten
 Ten tijde van de Miljoenennota voorziene uitkomsten van de begrotingsuitvoering
van het lopende jaar.
 Voorjaarsnota
 Tussentijds overzicht van de lopende begrotingsuitvoering, waarin wordt
aangegeven welke wijzigingen optreden ten opzichte van de Ontwerpbegroting.
De Voorjaarsnota moet uiterlijk op 1 juni van het lopende begrotingsjaar
bij de Staten-Generaal worden ingediend.
 Voorlopige Rekening
 De laatste budgettaire nota over de voorlopige realisatie van de begroting
van het voorgaande jaar. De Voorlopige Rekening moet uiterlijk op 1 maart
van het opvolgende begrotingsjaar bij de Staten-Generaal worden ingediend.
 Zelfstandig Bestuursorgaan (ZBO)
 Orgaan waaraan de uitoefening van een wettelijke taak is opgedragen, zonder
dat er sprake is van (volledige) ondergeschiktheid aan de minister, en die
voor de uitoefening van de taak uit collectieve middelen (rijksbijdragen en
heffingen) worden gefinancierd.
 LIJST VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ABK
 Aanvullend
beleidsakkoord
 
 
 ABP
 Algemeen
Burgerlijk Pensioenfonds
 
 
 AOW
 Algemene Ouderdomswet
 
 
 ABWZ
 Algemene
Wet Bijzondere Ziektekosten
 
 
 BBP
 Bruto
Binnenlands Product
 
 
 BCF
 BTW-compensatiefonds
 
 
 BKZ
 Budgettair
Kader Zorg
 
 
 BPM
 Belasting
van Personenauto’s en Motorrijwielen
 
 
 BTW
 Belasting Toegevoegde Waarde
 
 
 BU
 Buitengewonde
Uitgavenaftrek
 
 
 CA
 Coalitieakkoord
 
 
 CAO
 Collectieve
Arbeidsovereenkomst
 
 
 CBS
 Centraal
Bureau voor de Statistiek
 
 
 CPB
 Centraal
Planbureau
 
 
 CRI
 Capital
Relief Instrument
 
 
 DNB
 De Nederlandsche
Bank
 
 
 ECB
 Europese
Centrale Bank
 
 
 EIA
 Energie-investeringsaftrek
 
 
 EMU
 Economische
en Monetaire Unie
 
 
 EU
 Europese
Unie
 
 
 FES
 Fonds
voor Economische structuurversterking
 
 
 GGZ
 Geestelijke
Gezondheids- en verslavingszorg
 
 
 IMF
 Internationaal
Monetair Fonds
 
 
 MCN
 Mandatory
Convertible Note
 
 
 MKB
 Midden-
en kleinbedrijf
 
 
 MLT
 Middellange
Termijn verkenning
 
 
 MN
 Miljoenennota
 
 
 MR
 Ministerraad
 
 
 MRB
 Motorrijtuigenbelasting
 
 
 OV
 Openbaar
Vervoer
 
 
 OVB
 Overdrachtsbelasting
 
 
 pNB
 prijscomponent
van de Nationale Bestedingen
 
 
 RGB-eng
 Rijksbegroting
in enge zin
 
 
 RWT
 Rechtspersoon
met een Wettelijke Taak
 
 
 S&O
 Speur- en Ontwikkelingswerk
 
 
 SZA
 Sociale
Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid
 
 
 TBU
 Tegemoetkoming
Buitengewone Uitgaven
 
 
 TSZ
 Tegemoetkoming
Specifieke Zorgkosten
 
 
 UWV
 Uitvoeringsorgaan
Werknemersverzekeringen
 
 
 VNG
 Vereniging
van Nederlandse Gemeenten
 
 
 VS
 Verenigde
Staten
 
 
 Wajong
 Wet
arbeidsongeschiktheidsvoorziening jong-gehandicapten
 
 
 WAO
 Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering
 
 
 WAZO
 Wet Arbeid en Zorg
 
 
 WBSO
 Wet
Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk
 
 
 WSW
 Wet Sociale
Werkvoorziening
 
 
 WTCG
 Wet
Tegemoetkoming Chronisch zieken en Gehandicapten
 
 
 WTO
 World
Trade Organisation
 
 
 WW
 Werkloosheidswet
 
 
 WWB
 Wet Werk
en Bijstand
 
 
 ZBO
 Zelfstandig
Bestuursorgaan
 
 
 ZVW
 Zorgverzekeringswet
 
 
 ZW
 Ziektewet
 
 
 
 
 TREFWOORDENREGISTER
 Aanvullend beleidsakkoord 23, 24, 36, 70, 76, 79, 143
 ABN Amro 23, 34, 65, 66, 71, 80, 104, 115, 116
 Allochtonen 46
 AOW 10, 24, 45, 79, 84, 92, 109, 139
 AOW-leeftijd 24, 26, 46, 79
 Arbeidskorting 50, 127–129
 Arbeidsmarkt 7, 10, 11, 17, 18, 25, 26, 28, 45, 46, 48–50,
55, 58, 59, 72, 74, 82–84, 134, 141
 Arbeidsproductiviteit 41, 52, 76
 Automatische stabilisatie 5, 24, 35, 70, 71, 94, 139
 AWBZ 74, 83, 93, 117, 135, 141
 Bedrijfsleven 5, 24, 28, 50, 51, 53, 71, 73, 74, 84, 94, 95
 Begrotingsoverschot 21, 27
 Begrotingsregels 71, 81, 115
 Begrotingssaldo 20, 31, 36, 63, 113, 139
 Begrotingstekort 20, 21, 23, 24, 30, 35, 65
 Belastingen 3, 24, 32, 35, 54, 56, 63, 79, 88, 97, 112, 117–123,
126–131, 134, 141
 Belastingontvangsten 3, 6, 81, 103, 105, 112, 113, 117–119,
123, 126, 141
 Belastingstelsel 14, 15, 26, 78
 Belastinguitgaven 6, 14, 96, 97, 103, 127–130, 139
 Bestuursakkoorden 90
 Bonuscultuur 13
 BTW 97, 108, 112, 119, 120, 127, 130, 132, 133, 137, 143
 Budgettair Kader Zorg 63, 89, 93, 109, 111, 141, 143
 Buitensporigtekortprocedure 75
 Coalitieakkoord 9, 76, 83, 85, 86, 110, 111, 143
 Collectieve lasten 26, 78, 139, 141
 Collectieve sector 10, 24, 76, 103, 105, 112, 124, 140, 142
 Collectieve voorzieningen 24, 26, 70, 79, 80
 Conjunctuur 36, 46–51, 64, 71, 83, 94, 139
 Crisis- en herstelwet 10
 Deelnemingen 21, 30, 65, 81, 89, 90, 114, 116, 140, 141
 Dividenden 21, 90, 106
 Duurzaamheid 9, 11, 25, 53, 72–74
 Duurzame energie 12, 73, 74, 91, 132, 134
 Economische groei 14, 18, 19, 22, 24, 26, 27, 31, 40, 45, 51–53,
67, 76, 78, 88, 119, 120, 141
 Eigen risico 81
 Eigenwoningforfait 24, 26, 46, 127
 EMU-saldo 3, 5, 22, 45, 46, 63, 64, 68–70, 75, 90, 103, 105,
106, 113, 117, 140
 EMU-schuld 6, 66, 67, 70, 75, 103, 113, 124, 125
 Eurogebied 21, 68, 69
 Europese Unie 12, 39, 69, 75, 133, 140, 142, 143
 Export 29, 30, 32, 35, 37, 39, 40, 53, 71, 74, 91, 115
 Financieel stelsel 23, 70
 Financiële houdbaarheid 24
 Financiële markten 5, 11, 12, 17–19, 80, 81, 137
 Financiële sector 5, 11, 13, 19, 21, 23, 28–34, 39, 40,
53, 60, 64–66, 70, 71, 80, 81, 112, 124
 Financieringstekort 10
 Fiscale maatregelen 53, 87
 Fonds Economische Structuurversterking (FES) 25, 73, 140
 Fortis 23, 34, 65, 66, 71, 80, 104
 Garanties 23, 30, 34, 71, 74, 80, 81, 103, 114–116
 Gemeentefonds 89, 108, 140
 Gemeenten 37, 74, 75, 84, 90, 92, 135, 143
 Gezondheidszorg 79, 93, 114
 Grote Depressie 9, 31, 32, 35, 37, 39, 40
 Heroverwegingen 6, 7, 14, 26, 46, 77, 78, 103, 135, 139
 Houdbaarheid 24, 76, 79, 80
 Houdbaarheidsmaatregelen 26
 Houdbare overheidsfinanciën 5, 26, 75, 78
 Import 36, 37
 Infrastructuur 3, 45, 72–74, 76, 78, 82, 84, 85, 108, 109,
116, 134, 140
 Inkomstenkader 5, 94, 97
 Inkomstenontwikkeling 5, 81, 87, 142
 Innovatiebox 25, 95
 Innovatie 13–15, 25, 26, 32, 41, 51–53, 72–74,
84, 88, 95, 121, 134, 137
 Intensiveringen 82, 83, 85, 86, 93, 139, 141
 Investeringen 10, 17–19, 35, 37, 41, 57, 71–73, 83, 85,
86, 118, 120, 128, 132, 134, 141
 Jeugd 3, 15, 25, 47, 72, 74, 82, 89, 91, 108, 109, 137
 Jeugdwerkloosheid 47, 49, 74, 82, 83
 Kabinetsaanpak 23, 72
 Kapitaalfaciliteit 66
 Kenniswerkers 53, 72, 74, 84
 Kinderopvang 10, 56, 82, 84, 112
 Klimaatbeleid 14, 132, 134
 Klimaatcrisis 11, 59
 Klimaat 11, 12, 14, 59, 73, 134, 135, 137
 Klimaatverandering 12
 Koopkracht 10, 25, 34, 54, 58, 59, 77, 79, 94, 95, 121, 122
 Koopkrachteffecten 25, 73
 Kredietcrisis 40, 51, 71, 72, 80, 81
 Kredietverlening 13, 17–19, 23, 30, 32, 33, 40, 51, 53, 70,
71, 74, 141
 Lastenontwikkeling 15, 25, 94, 96, 121
 Lastenverlichting 25, 36, 73, 82, 94, 139, 141
 Lastenverzwaring 25, 95, 96, 131
 Leningen 18, 21, 23, 31, 33, 34, 53, 71, 80, 81, 112, 114, 140
 Leraren 49, 84
 Lokale overheden 104
 Loonkostenontwikkeling 19, 72
 Loonontwikkeling 10, 24, 58, 76, 92, 118, 119
 Luchtwassers 73
 Medeoverheden 7, 24, 73, 75, 89, 90
 Milieu 3, 12, 14, 25, 54, 73, 74, 82, 84, 85, 108, 109, 116, 118,
119, 123, 127, 128, 132
 Nederlandse Antillen 84
 Ombuigingen 93, 135, 141
 Ondernemerschap 14, 61
 Onderwijs 3, 10, 12, 14, 25, 48, 49, 72, 74, 76, 78, 81, 82, 84,
86, 89, 91, 95, 106, 108, 109, 116, 127, 128, 134, 137
 Ontwikkelingslanden 12, 40, 114
 Openbaar vervoer 82, 85, 129
 Oudedagsvoorziening 79, 131
 Overheidsdeelnemingen 66
 Overheidsfinanciën 5, 10, 13, 14, 17–20, 23–26,
37, 40, 43–46, 59, 63, 64, 68–70, 75, 76–78, 79, 80, 90,
94, 95, 142
 Overheidsschuld 18, 20, 21, 23, 37, 65, 66
 Participatie 14, 47, 48, 50, 79, 91, 92, 122, 134
 Pensioenen 56, 79, 127
 Pensioenfondsen 10, 23, 56–58, 70, 86
 Politie 7, 12, 26, 40, 78, 82, 84, 114, 129
 Preventie 83
 Productiviteit 18, 40–43, 45, 48, 51–53, 134
 Provincies 37, 74–76, 89, 90, 135, 141
 Publieke sector 12, 14, 49, 60
 Ramingen 18, 19, 63, 83, 105, 110, 111, 117, 122, 127
 Recessie 5, 18, 26–31, 36, 37, 39, 40–43, 46, 47, 49,
51, 52, 58, 76
 Rechtspraak 61
 Reële groei 45, 85
 Regeldruk 10, 72
 Re-integratie 49, 84, 92
 Rente 3, 10, 21, 30–35, 37–39, 45, 57–59, 63, 66,
80, 81, 88–90, 105, 106, 112, 116, 127–129, 139, 140–142
 Rente-uitgaven 10, 20, 21, 64, 90, 106, 124
 Rijksbegroting in enge zin 63, 89, 109, 110, 139, 141, 143
 Ruilvoet 71, 89, 110, 142
 Schoolboeken 84
 Schoon en Zuinig 14, 137
 Schuldhulpverlening 72, 74, 82, 83
 Sectorfondspremie 121
 SER 10, 24, 26, 79
 Sociale partners 10, 19, 24, 49, 72, 76
 Sociale samenhang 85
 Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt 63, 82, 89, 92, 109–111,
139, 141, 143
 Sociale zekerheid 13, 24, 40, 43, 78, 83, 92, 110
 Staatsbalans 66
 Staatsschuld 13, 81, 124
 Stabiliteits- en Groeipact 24, 75, 142
 Stimulering van Duurzame Energieproductie (SDE) 73
 Stimuleringsmaatregelen 24, 25, 69, 73, 74
 Stimuleringspakket 17, 24, 37, 40, 45, 46, 53, 63, 64, 65, 74, 76,
77, 81–85, 87, 89, 109, 120
 Structurele EMU-saldo 64
 Subsidies 26, 78, 91, 134
 Tekortreductie 24, 75, 76, 86, 89
 Trendmatige begrotingsbeleid 71
 Uitgavenimpuls 73
 Uitgavenkader 58, 63, 71, 81, 89, 92, 103, 109, 110, 111, 141, 142
 Veiligheid 12, 82, 84, 134, 135
 Veiligheidsketen 82, 85
 Vergrijzing 10, 50, 79, 133
 Vestigingsklimaat 60
 Voedselcrisis 12
 Voortijdig schoolverlaten 84
 Voorzieningenniveau 24, 63
 Vraaguitval 24, 36, 37, 50, 70, 72, 74
 Vrede 12, 135
 WAO 92, 134
 Waterschappen 73, 75, 90, 135
 WAZO 92, 143
 Wereldhandel 9, 12, 17, 19, 23, 31, 39
 Werkgelegenheid 3, 18, 23, 24, 53, 70, 72, 74, 77, 95, 108–110,
117–119
 Werkloosheid 5, 11, 14, 17–22, 25–28, 35, 36, 40, 41,
45–52, 55, 58, 63, 64, 68, 72, 77, 83, 88, 94, 96, 110, 120, 134, 135,
138, 139, 144
 Werkloosheidsuitgaven 43, 63, 71, 74, 89
 Wind op zee 73, 91
 WW-premie 25
 Zorgkosten 10, 83, 143
 Zorgpremies 95, 96, 122
 Zorg 7, 14, 15, 24, 25, 30, 32, 33, 36, 37, 40, 41, 43, 45, 46, 49,
54, 58, 63, 70–72, 74, 76, 79, 81–83, 85, 88, 91, 93, 96, 105,
106, 112, 118, 120–122, 135, 138, 141, 143, 144
 Zorgsector 139, 141
 Zorguitgaven 24, 26, 83
 
 
 
 Visie toekomst financiële sector van de Minister van Financiën,
Tweede Kamer, Vergaderjaar 2008–2009, 32 013, nr. 1.
 
 
 Brief van de minister van volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieubeheer,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 209, nr. 1.
 
 
 Over dit onderwerp zullen de Minister van OCW en de Minister van EZ een
brief versturen aan de Tweede Kamer.
 
 
 Zie bijlage 6 in deze Miljoenennota voor de lijst van onderwerpen.
 
 
 Over dit onderwerp zullen de Staatssecretaris en Minister van Financiën
een brief versturen aan de Tweede Kamer.
 
 
 IMF, 2009, World Economic Outlook, January 2009.
 
 
 Wel moet bedacht worden dat in die jaren de bevolkingsgroei ongeveer 1
procent hoger lag. De economische krimp per hoofd van de bevolking zal daarom
ongeveer gelijk zijn aan die in het jaar 1931.
 
 
 Deze labor hoarding vindt onder andere plaats
omdat bedrijven kosten maken voor het selecteren en opleiden van personeel.
Door deze vaste kosten wachten ze zo lang mogelijk met het ontslaan van mensen
(want dan zijn ze deze investering kwijt).
 
 
 IMF, 2009, World Economic Outlook April 2009. De analyse betreft 21 ontwikkelde
landen en gaat niet verder terug dan 1960. Tussen de Tweede Wereldoorlog en
begin jaren zeventig waren er echter nauwelijks bankencrises. Zie bijvoorbeeld
C.V. Reinhart en K.S. Rogoff, 2009, Banking Crises: An
Equal Opportunity Menace, NBER Working Paper 14587.
 
 
 Zie tabel 1a van S. Claessens, M. Ayhan Kose en M.E. Terrones, What happens during recessions, crunches and busts?, IMF
Working Paper WP/08/274. Dat de economische krimp in Finland groter was dan
in Zweden komt waarschijnlijk met name doordat Finland veel harder werd geraakt
door het wegvallen van de handel met de Sovjet-Unie. Y. Gorodnichenko, E.G.
Mendoza en L.T. Tesar, 2009, The Finnish Great Depression:
From Russia with Love, NBER Working Paper 14874. Zie voor een beschouwing
over de oorzaken en omvang van de crisis ook: C. van Ewijk en C.N. Teulings,
2009, De Grote Recessie.
 
 
 Deze box is voor een belangrijk deel gebaseerd op de volgende literatuur:
P. Englund, 1999, The Swedish banking crisis: roots and
consequences, Oxford Review of Economic Policy. Economic Prosperity Recaptured: the Finnish path from crisis to fast growth. De begrotingstekortcijfers zijn afkomstig uit IMF, 2008, Fiscal Policy for the Crisis, IMF Staff Position Note.
De cijfers over de fiscale kosten van reddingsacties zijn afkomstig uit P.
Honohan en D. Klingebiel, 2003, The Fiscal Cost Implications
of an Accommodating Approach to Banking Crises.
 
 
 Enige uitzondering is de financiële problematiek met de Duitse giro-instellingen
eind jaren zeventig (zie G. Caprio en D. Klingenbiel, 2003,
Episodes of Systematic and Borderline Banking Crisis, Mimeo, World
Bank). In sommige landen startte de recessie eerder dan in 1992 en duurde
ze tot na 1992; wel geldt voor alle landen dat zij zich in 1992 in een recessie
bevonden. De precieze data van de recessies: Finland 1990K2 (2e
kwartaal)-1993K2, Frankrijk 1992K2–1993K3, Griekenland 1992K2–1993K1,
Italië 1992K2–1993K1, Zweden 1990K2–1993K1.
 
 
 Grofweg kan gesteld worden dat deze bedragen betrekking hebben op de omvang
van ingrepen die de overheidsschuld direct doen oplopen. Er wordt bijvoorbeeld
geen rekening gehouden met (niet-ingeroepen) garanties of met de potentiële
winst bij verkoop van gekochte deelnemingen. Zodoende zijn de cijfers redelijk
vergelijkbaar met de 8,5 procentpunt waarmee de overheidsschuld in Nederland
is toegenomen door de ingrepen in de financiële sector (inclusief overbruggingskrediet
Fortis is dit 14 procentpunt).
 
 
 N.K. Kuttner en A.S. Posen, 2001, The great recession;
lessons for macroecnomic policy from Japan, Brookings Papers on Economic
Activity.
 
 
 T. Hoshi en T. Kashyap, 2004, Japan’s Financial
Crisis and Economic Stagnation, Journal of Economic Perspectives.
IMF 2008, Fiscal Policy for the Crisis, IMF Staff
Position Note. P. Honohan en D. Klingebiel, 2003, The Fiscal
Cost Implications of an Accommodating Approach to Banking Crises,
Journal of Banking and Finance.
 
 
 B. Eichengreen en K.H. O’ Rourke, 2009, A tale
of two depressions. VoxEU.org.
 
 
 J.K. Galbraith, 1954, The Great Crash. IMF,
2008, Fiscal Policy for the Crisis, IMF Staff
Position note. R.S. Kroszner, 1994, The Political Economy
of the Reconstruction Finance Corporation’s Bail Out of the US Banking
System during the great depression. J.L. van Zanden, 1997, Een klein land in de 20e eeuw.
 
 
 Enkel de Nederlandse Handelsmaatschappij kwam in de problemen als gevolg
van grote verliezen in Indonesië, maar dit leidde niet tot een vertrouwensverlies
in het bankwezen.
 
 
 IMF, 2009, World Economic Outlook January 2009.
 
 
 Op dit moment lijkt de bancaire kredietverlening in Nederland stand te
houden. Tweede Kamer, Vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 222.
 
 
 T. Hoshi en A.K. Kashyap, 2004, Japan’s financial
crisis and economic stagnation, Journal of economic perspectives.
R.J. Cabballero, T. Hoshi en A.K. Kashyap, 2009, Zombie
Lending and depressed restructuring in Japan, American Economic Review.
 
 
 Al is het de vraag in hoeverre veel van wat «Keynesiaans»
beleid wordt genoemd ook door Keynes zou worden ondersteund. Hoewel Keynes
pleitte voor overheidsingrijpen in een zeer diepe depressie zoals de Grote
Depressie was hij niet bepaald gecharmeerd van de economische modellen die
in de jaren zestig en zeventig werden gebruikt voor het precies aansturen
van de economische vraag door de overheid (de grootschalige toepassing van
deze modellen vond na zijn dood plaats, maar de ontwikkeling startte tijdens
zijn leven). Zo stelde hij over de modelbouw van Tinbergen: «That there
is anyone I would trust with it at the present stage or that this brand of
statistical alchemy is ripe to become a branch of science, I am not yet persuaded».
(Keynes, 1940, On a method of statistical business cycle
research: a comment, Economic Journal). In the New Palgrave Dictionary
of Economics Online wordt uitgebreider ingegaan op het verschil tussen Keynes
en de Keynesianen (zie «keynesianism»). Overigens is het kabinet
ook geen voorstander van het terugkeren naar fijnsturing van de economische
vraag. In principe volstaat het beleid van automatische stabilisatie en slechts
in zeer extreme economische omstandigheden, zoals de huidige, dient de vraag
daarboven extra gestimuleerd te worden.
 
 
 B. Eichengreen en K.H. O’Rourke, 2009, Ibid.
 
 
 Door deze vertragingen werd de economie in Nederland tussen 1957 en 1979
bijvoorbeeld regelmatig gestimuleerd terwijl achteraf bleek dat de economie
zich in een hoogconjunctuur bevond en werd er verkrapt terwijl achteraf bleek
dat sprake was van een recessie. F. Bos, 2007, The Dutch
fiscal framework; history, current practice and the role of the CPB,
CPB document 150.
 
 
 N.K. Kuttner en A.S. Posen, 2001, The great recession;
lessons for macroeconomic policy from Japan, Brookings Papers on
Economic Activity.
 
 
 IMF, 2009, World Economic Outlook, April.
 
 
 Mits het bancaire systeem goed functioneert. Zie paragraaf 3.3.
 
 
 In 1991 was in beide landen nog sprake van een zeer hoge inflatie, 4,1
procent in Finland en 9,3 procent in Zweden. De reële rente lag in dat
jaar dus een stuk lager dan de nominale rente die figuur 3.6 indiceert. In
1992 was de inflatie echter beperkt (2,8 procent en 2,2 procent) en was dus
ook de reële rentevoet erg hoog.
 
 
 Zie bijvoorbeeld IMF, 2009, Euro Area Policies: 2009 Article IV Consultation-Staff
Report; Public Information Notice on the Executive Board Discussion; and Statement
by the Executive Director for Member Countries.
 
 
 Deze problematiek was ook kenmerkend voor de Aziëcrisis in 1997 en
doet zich nu opnieuw voor in bijvoorbeeld IJsland.
 
 
 Volgens het CPB was er in 2008 een lichte daling van de binnenlands geproduceerde
uitvoer (–1,6 procent) in 2009 valt deze uitvoer naar verwachting terug
met 14¾ procent; in 2010 stijgt de uitvoer weer iets (1½ procent).
 
 
 IMF WEO April database op www.imf.org. NB; in de WEO zelf wordt geen cijfer
gegeven voor 2011, in de database wel.
 
 
 Deze trendlijnen mogen niet verward worden met een schatting van de potentiële
groei. Deze is uiteraard niet alleen af te leiden uit de trend van voor de
recessie maar wordt bepaald door vele factoren, waaronder bijvoorbeeld demografische
veranderingen.
 
 
 De cijfers over gewerkte uren en bbp per gewerkt uur (in ppp 2008 euro’s)
zijn afkomstig uit de conference board database (http://www.conference-board.org/economics/database.cfm).
Een soortgelijk beeld komt naar voren uit een studie van de OESO met data
tot 1998 (Economic growth in the OECD area: recent trends
at the aggregate and sectoral level. ECO/WKP(2000)21; zie met name
p. 46 en p 47).
 
 
 V. Cerra en S. Chaman Saxena, 2008, Growth Dynamics:
the myth of economic recovery, American Economic Review.
 
 
 IMF, 2009, The state of public finances; outlook and
medium-term policies after the 2008 crisis, Companion paper.
 
 
 WRR, 2008, Werk en inkomsten na massaontslag,
WRR-verkenning. Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2009, Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2008,
ROA-R-2009/4.
 
 
 A.G. Gielen en J.C. van Ours, 2006, Age specific cyclical
effects in job reallocation and job mobility, Labour Economics. Soortgelijke
resultaten worden gevonden in onderzoek naar massaontslagen WRR, 2008, Ibidem.
 
 
 Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2009. Ibid.
 
 
 Ook in de jaren dertig kwam dit punt op. Zo was er veel kritiek op gehuwde
vrouwen die betaald werk verrichten en daarmee huisvaders «het brood
uit de mond stoten». De minister van Sociale Zaken Romme heeft destijds
zelfs onsuccesvol getracht de ondernemingsarbeid voor vrouwen te verbieden.
R. Aerts, H. de Liagre Bohl, P. de Rooy en H. te Velde, 1999, Land van kleine gebaren, p. 225.
 
 
 Een recente, uitgebreide studie naar het verband tussen de arbeidsparticipatie
van jongeren en ouderen in 12 landen (waaronder Nederland) komt tot de conclusie
dat er geen bewijs is dat een verhoogde participatie onder ouderen de participatie
of werkloosheid onder jongeren negatief beïnvloedt. J. Gruber, K. Milligan
en D.A.Wise, 2009, Social Security Programs and Retirement
around the World: the Relationship to Youth Employment, NBER Working
Paper 14647.
 
 
 CBS, 2009, Faillissementen in handel en zakelijke diensverlening
meer dan verdubbeld, Webmagazine, 12 augustus. Dit cijfer is exclusief
eenmanszaken. Deze worden meegenomen onder faillissementen van natuurlijke
personen. Ook het aantal faillissementen van natuurlijke personen, 1 800,
is nog nooit zo hoog geweest.
 
 
 Innovatieplatform, 2009, Sterker uit de storm. Investeren
in mensen en kennis om beter uit de crisis te komen.
 
 
 G. Barlevy, 2004, On the Timing of innovation in stochastic
schumpeterian growth models, NBER Working Paper 10741.
 
 
 R.J. Caballero, en M.L. Hammour, 2000, Creative Destruction
in Development: institutions, crises and restructuring, NBER Working
Paper 7849.
 
 
 M. Ouyang, 2009, The scarring effect of recessions, Journal of Monetary Economics.
 
 
 K.G. Nishimura, T. Nakanjima en K. Kiyota, 2005, Does
the natural selection mechanism still work in severe recessions?: Examination
of the Japanese economy in the 1990s, Journal of Economic Behavior &
Organization.
 
 
 Europese Commissie, 2009, European Economy, Occasional Papers 49.
 
 
 R.J. Spierenburg, 1980, De steunverleningen aan noodlijdende
bedrijven in de jaren zeventig, Economische beleid uit de klem.
 
 
 Bovenmodale inkomens zien vaak een nog grotere inkomensterugval dan modale
inkomens. Dit komt onder andere doordat de WW aan een maximumdagloon is gekoppeld.
Wie meer dan 1½ keer modaal verdient, krijgt bij werkloosheid minder
dan 70 procent van het laatstverdiende loon.
 
 
 C. Van Ewijk en H. Ter Rele, 2008, KVS bundel woningmarkt, hoofdstuk 7.
 
 
 Net zoals bij Keynes (zie voetnoot 17) kan ook bij Smith getwijfeld worden
of zijn standpunten tegenwoordig evenwichtig worden weergegeven. Zijn geloof
in de werking van de «onzichtbare hand» lijkt in zijn teksten
veel minder groot dan tegenwoordig vaak gesuggereerd wordt. Er zijn zelfs
historici die menen dat hij de term ironisch hanteerde. E. Rothschild, 1994, Adam Smith and the invisible hand. American Economic Review.
 
 
 Visie toekomst financiële sector en voortgangsrapportage vestigingsklimaat
van de Minister van Financiën, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2008–2009,
30 107, nr. 11.
 
 
 Kamerstukken 32 013, nr. 1
 
 
 Zie onder andere Kamerstukken 28 165 nr. 69 en nr. 97.
 
 
 Kamerstukken 2008–2009, 31 070, nr. 24.
 
 
 Zie brief aan Tweede Kamer wijziging begrotingsregels n.a.v. interventies
in de financiële sector, Kamerstukken 31 371, 7 november 2008.
 
 
 Zie bijlage 3 van de Voorjaarsnota 2009 voor een integraal overzicht van
de gemaakte afspraken (Kamerstukken II 2008–2009, 31 965, nr. 1,
blz. 19).
 
 
 De sociale fondsen zijn de «verzekeringsfondsen» betrekking
hebbende op de volksverzekeringen (inclusief zorg) en de werknemersverzekeringen.
 
 
 In een begroting op kasbasis worden transacties geboekt in de periode
waarin de betaling plaatsvindt, in een begroting op transactiebasis worden
transacties geboekt in de periode waarin de rechten en verplichtingen zijn
ontstaan.
 
 
 De belasting en premie volksverzekeringen op EMU-basis zijn voor de meeste
ontvangstensoorten gelijk aan de 1-maands verschoven ontvangsten op kasbasis.
Dit betekent dat de ontvangsten op EMU-basis voor een bepaald jaar worden
bepaald door de kasontvangsten van februari van dat jaar tot en met januari
van het daaropvolgende jaar. Op deze wijze wordt zo goed mogelijk de opbrengst
benaderd die samenhangt met de economische transacties uit het lopende jaar.
Alleen de successierechten, de vennootschapsbelasting, de dividendbelasting
en de inkomensheffing zijn hiervan uitgezonderd. Voor deze belastingsoorten
geldt dat EMU-basis gelijk is aan kasbasis, omdat voor deze belastingsoorten
geldt dat de 1-maands verschoven ontvangsten op kasbasis geen betere aansluiting
vormt met de onderliggende economische transacties.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 727, nr. 1.
 
 
 Landbouw Economisch Instituut, Universiteit Wageningen.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 492, nr. 8.
 
 
 Stichting Economisch Onderzoek.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 147.
 
 
 Aarts De Jong Wilms Goudriaan Public Economics.