De Hoorn van Afrika; Verslag algemeen overleg op 17 mei 2001
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22831, nr. 32

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

11-06-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

22831 nr. 32

07-06-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieHet antwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22831Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 27693Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 42 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 831De Hoorn van Afrika27 693Voorbereiding op vredesoperatiesnr. 32VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 7 juni 2001De vaste commissie voor Defensie1 heeft op
17 mei 2001 overleg gevoerd met minister De Grave van Defensie over de volgende
brieven van de minister van Defensie:– brief d.d. 3 april 2001 inzake de externe inhuur
en verwerving van logistieke middelen en personeel in de voorbereiding op
Unmee (gedrukt als aanhangsel 991 bij de Handelingen);– brief d.d. 1 mei 2001 inzake maatregelen ter
verbetering van de voorbereiding op vredesoperaties (27 693, nr. 1);– brief d.d. 17 mei 2001 inzake additionele uitgeven
Unmee.Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Timmermans (PvdA) heeft problemen
met de zinsnede in de brief van 17 mei dat de minister nuancering zinvol acht,
omdat een te eenzijdig beeld afbreuk zou doen aan de overigens uitstekende
bijdrage die de Nederlandse krijgsmacht levert aan Unmee. Kritiek van de Kamer
op de voorbereiding en de planning van de missie is absoluut geen kritiek
op het uitstekende werk dat de Nederlandse militairen in Eritrea en Ethiopië
verrichten. De minister moet dan ook duidelijk maken dat hij dit niet heeft
willen suggereren met zijn opmerking.In de brief van 1 mei heeft de minister terecht gesteld dat de coördinerende
rol van de Chef defensiestaf (CDS) versterkt moet worden. De brief van 17
mei toont de noodzaak hiervan ook nog eens aan. Feit is evenwel dat de missie
niet goed gepland is. De initiële kosten en de kosten voor de inzet van
de Apaches waren geraamd op respectievelijk 76 mln gulden en 15 mln gulden,
dus in totaal 91 mln gulden, maar nu blijkt de gehele operatie zo'n 145 mln
gulden te kosten. Natuurlijk was het heel moeilijk om zo snel zo'n grote operatie
op te zetten en moesten er gaandeweg materialen aangeschaft worden. Op basis
van bijvoorbeeld de uitzending van Nederlandse militairen naar Kosovo had
de transportcapaciteit echter beter gepland kunnen worden en had ook bekend
kunnen zijn dat er behoefte zou zijn aan een telefooncentrale voor de Nederlandse
Unmee-militairen. Er schort in ieder geval iets aan de kostenplanning, als
er uiteindelijk sprake is van een kostenoverschrijding met 60%. Uit de brief
van 17 mei valt ook niet direct op te maken of de gelden doelmatig en rechtmatig zijn uitgegeven. Verder is het onderzoek van de accountantsdienst
van het ministerie van Defensie (Defac) nog niet afgerond en zijn er nog vele
vragen over de aanschaf van materieel bij Transmo Special Products (TSP) onbeantwoord.
Er kan nu dus nog geen definitief oordeel gegeven worden over de uitgaven
voor Unmee. Overigens verdient het aanbeveling om de Algemene Rekenkamer te
verzoeken, hier nog eens goed naar te kijken.Voor medewerkers en oud-medewerkers van Defensie gelden richtlijnen voor
integriteit. Naleving daarvan is van groot belang voor een goed functioneren
van Defensie. Aan de hand van de brief die hierover aan de minister van Defensie
gevraagd is, zal nader over deze ingewikkelde kwestie gesproken kunnen worden.De heer Van den Doel (VVD) merkt op dat de
Kamer en de regering in vergelijking met vorige militaire operaties een heel
bijzonder traject afgelegd hebben bij de voorbereiding van de Unmee-operatie.
Unmee is, waar het gaat om de inzet van de Nederlandse militairen, tot nu
toe perfect verlopen. In de media is recent gesuggereerd dat hierbij geld
over de balk zou zijn gegooid door Defensie, maar in de brief van 17 mei wordt
het grootste deel van de kostenoverschrijdingen met feiten en argumenten onderbouwd.
Onduidelijkheid bestaat nog wel over de rekeningen van Transmo. Defac onderzoekt
een en ander nog. Wanneer dat onderzoek afgerond is, kan vervolgens beoordeeld
worden of nader onderzoek noodzakelijk is. In 1995 hebben Kamer en regering
evenwel afgesproken dat vredesoperaties centraal gepland en voorbereid worden
door de CDS en dat slechts in uitzonderingsgevallen mandatering kan plaatsvinden.
Uit de brief van de CDS van 20 september 2000 kan worden afgeleid dat er op
het punt van de logistieke voorbereiding mandatering is verleend aan de Koninklijke
marine. Aangezien de Unmee-operatie alle krijgsmachtdelen omvat, is het de
vraag waarom dat is gebeurd. Het lijkt er ook op dat de CDS bij de planning
en de voorbereiding niet met de bevelhebbers om de tafel is gaan zitten om
te bekijken welke knelpunten er nog waren en hoe die moesten worden opgelost.Teleurstellend is dat zeer voor de hand liggende onderdelen van de krijgsmacht
niet bij de voorbereiding zijn ingeschakeld. Dat geldt met name voor het onderdeel
verkeer en vervoer, dat onder het DICO valt. Hieruit valt ook op te maken
dat er bij de krijgsmacht nog geen cultuuromslag is bereikt op het punt van
interservice, terwijl de minister na zijn aantreden juist sterk heeft ingezet
op een betere communicatie en een grotere transparantie. Hoe denkt de minister
die cultuuromslag alsnog te bereiken?De marine heeft aan drie bedrijven offertes gevraagd voor de aanschaf
van materiaal. Uiteindelijk is de keuze gevallen op Transmo. Daarbij is de
schijn gewekt van vriendjespolitiek en belangenverstrengeling. Daarom moet
nu volstrekt duidelijk worden op grond van welke criteria uiteindelijk gekozen
is voor Transmo en waarom de andere twee bedrijven zijn afgevallen. Los hiervan
zal op een later moment in bredere zin gesproken worden over het integriteitsvraagstuk.
Overigens is ook gebleken dat Transmo voertuigen aan Defensie heeft geleverd,
terwijl die voertuigen als afgekeurd materiaal bij de Domeinen stonden. Als
er civiele transportmiddelen worden ingezet, moeten die natuurlijk de toets
der kritiek op het punt van veiligheid kunnen doorstaan. De heer Van den Doel
wil dan ook de garantie van de minister dat soldaten die bij dergelijke transporten
mede worden ingezet, niet met technisch onveilige voertuigen op pad worden
gestuurd. Vooralsnog kan evenwel geconcludeerd worden dat dit een incident
is dat is ontstaan door de tijdsdruk.Mevrouw Van Ardenne-van der Hoeven (CDA) memoreert
dat de minister na de verschijning van het rapport van Van Kemenade stevig
heeft ingezet op een wijziging van de structuur aan de top van Defensie en
de cultuur bij Defensie. In dit kader heeft hij de Kamer vervolgens geschreven
dat hij de CDS heeft opgedragen om vredesoperaties niet langer te mandateren
aan de bevelhebbers en dat ten behoeve van een slagvaardiger planning de bevelhebbers
de CDS periodiek informeren over de gereedheidstatus van de voor uitzending
beschikbare eenheden. In de Defensienota is hier nog aan toegevoegd dat de
communicatie binnen Defensie verbeterd moet worden. De CDS lijkt nu echter
meer een brievenbus van de minister en de krijgsmachtdelen te zijn in plaats
van oog en oor en een uitvoerende hand voor de minister. De vraag is dan ook
waarom de CDS niet de leiding had bij de Unmee-operatie en waarom er toch
is gemandateerd aan de Koninklijke marine. Ziet de minister ook dat daardoor
miljoenen over de balk zijn gegooid en dat het daardoor ook logistiek een
puinhoop was? Er is personeel en materieel geworven en ingehuurd, terwijl
dat niet nodig was. Ook is er onbruikbaar materieel aangeschaft.De commissie-Bakker heeft aangetoond dat de Kamer de afgelopen tien jaar
tijdens vredesoperaties onvoldoende en onjuist geïnformeerd is. De informatie
die thans ter tafel ligt, doet de vraag rijzen waarom de minister de Kamer
niet eerder heeft geïnformeerd. Wist de minister niet van de genoemde
financiële overschrijdingen? Waarom heeft hij geen actie ondernomen na
het advies daartoe van de directeur-generaal Economie en financiën (DGEF)?
Hij wist in januari namelijk al dat er chauffeurs waren ingehuurd. Verder
hebben de CDS, de minister en de staatssecretaris in november een brief ontvangen
waarin de vraag werd opgeworpen hoe de extra kosten opgevangen moesten worden
en wat de VN hiervan zouden betalen. Ook is in die brief geattendeerd op het
feit dat de Koninklijke marine extra materieel had aangeschaft en dat dit
krijgsmachtdeel dit maar moest betalen, omdat de Kamer er dan misschien niet
achter zou komen. Daarom is het de vraag waarom de minister meldt dat hij
pas in februari over de additionele kosten is geïnformeerd. Heeft hij
zelf nooit om informatie gevraagd? In de brief van 3 april aan de Kamer wordt
gemeld dat achteraf geconstateerd is dat het materieel binnen de krijgsmacht
verworven had kunnen worden, dat een deel van het personeel binnen de eigen
organisatie beschikbaar was en dat de communicatie beter had gekund. In de
brief van 15 mei wordt eigenlijk alleen maar met bedragen gegoocheld waardoor
een totaalinzicht ontbreekt. Er is dus geen sprake van openheid en transparantie.
Waarom zijn de kosten van bijvoorbeeld de stationering van het Apachedetachement
in Djibouti op 25 mln gulden uitgekomen in plaats van de geraamde 15 mln gulden?
Is de planning terzake misschien pas later uitgevoerd en, zo ja, waarom is
de Kamer daar dan niet over geïnformeerd?Het lijkt erop dat de minister in zijn brief van 17 mei afstand neemt
van het rapport van de Defac. Onderschrijft hij wel dat er tekortgeschoten
is bij de verwerving van materieel en het inschakelen van personeel? De bevelhebbers
van de Koninklijke landmacht en de Koninklijke luchtmacht blijken de behoeftestellingen
voor een groot deel gehonoreerd te hebben. Had de CDS daar echter niet de
leiding bij moeten hebben? Waarom is er niet elders in de defensieorganisatie
gekeken of er nog extra materieel was? De 36,5 mln gulden die extra voor externe
materiële en personele middelen is uitgegeven, moet dan ook nader gespecificeerd
worden. Waarom is er zo'n groot gedeelte van dat bedrag bij TSP besteed en
welke bedrijven hebben nog meer offerte uitgebracht? Wie zijn de andere leveranciers
bij wie nog eens 18,7 mln gulden is besteed en hoe kunnen die kosten gespecificeerd
worden? Verder is het de vraag waaruit de extra kosten voor transport en brandstof
bestaan. Is het trouwens geen verantwoordelijkheid van de CDS om op de kwaliteit
van het geleverde materiaal toe te zien? Kan de minister garanderen dat met
de maatregelen die in de brief van 1 mei zijn opgesomd om de voorbereiding
van vredesoperaties te verbeteren, de blunders die bij de Unmee-operatie zijn
gemaakt, in de toekomst kunnen worden voorkomen? De minister kan zijn falen
en dat van de top van Defensie trouwens niet verhullen door te
wijzen op de uitstekende inzet van de militairen in Ethiopië en Eritrea.Mevrouw Karimi (GroenLinks) benadrukt dat
de Unmee-missie tot nu toe een succesvolle operatie is geweest. Na beëindiging
van deze operatie zullen de kosten hiervan en de verantwoordelijkheden hiervoor
geëvalueerd kunnen worden. Dat de raming van de kosten is overschreden,
heeft natuurlijk mede te maken met het feit dat de Nederlandse militairen
als eersten naar Ethiopië en Eritrea zijn gegaan en dat er dus nogal
wat factoren onduidelijk waren. De extra kosten die als gevolg daarvan zijn
gemaakt voor bijvoorbeeld het transport, zijn goed te verantwoorden. De vraag
is echter of Defensie de kosten van deze operatie wel professioneel gepland
heeft en of de minister invloed heeft kunnen uitoefenen op die planning en
de uitvoering ervan. De noodzaak van het snel inzetten van de Nederlandse
militairen rechtvaardigt namelijk niet het over de balk gooien van miljoenen
guldens.De minister stelt in zijn brief van 17 mei dat de conclusie dat er geld
verspild is, ten dele waar is. Kan hij aangeven om welk bedrag het daarbij
gaat? Van de extra kosten voor Unmee lijkt 25 mln gulden goed verantwoord
te kunnen worden, maar dat ligt anders met de 10 mln gulden die uitgegeven
zijn voor onder meer het inhuren van materieel en personeel, de aanschaf van
bergingskranen die niet te gebruiken waren, en tankauto's die ondeugdelijk
waren. Dit bewijst eens temeer dat een goed financieel beheer op het departement
van Defensie van groot belang is. Wanneer heeft de minister de additionele
kosten voor de Unmee-operatie trouwens geaccordeerd? Uit zijn brief blijkt
namelijk dat hij hiervan op de hoogte moet zijn geweest, omdat de Defac al
in november 2000 melding heeft gemaakt van een stijging van de kosten, mede
in verband met de stationering van de Apaches in Djibouti. Hij gaat hier echter
pas een onderzoek naar instellen, nadat mevrouw Van 't Riet hier schriftelijke
vragen over heeft gesteld. Waarom heeft hij niet geprobeerd om te voorkomen
dat de kosten nog verder zouden stijgen? Verder is het de vraag of hij tijdens
het AO van 15 februari over de inzet van de Apaches al op de hoogte was van
de kostenoverschrijding met 35 mln gulden. Als de Kamer toen een beter beeld
had gehad van alle kosten die met de Unmee-operatie gemoeid zijn, had zij
op dat punt wellicht een andere keuze gemaakt.De heer Van den Berg (SGP) heeft destijds
tegen deelname aan de Unmee-operatie gestemd, omdat hij vond dat Defensie
na alle reorganisaties en bezuinigingen eerst intern orde op zaken moest stellen.
Dit staat echter los van de beoordeling van de huidige gang van zaken en ook
van de waardering voor het werk dat de militairen in Ethiopië en Eritrea
doen. Gezien de planning, de voorbereiding, de bewaking van de kosten en de
uitvoering, is het trouwens de vraag of deze operatie een aansprekend voorbeeld
is van een paarse operatie, zoals de minister in zijn brief van 17 mei stelt.
De gang van zaken moet echter beoordeeld worden in het kader van de gedane
beleidskeuzes. Zo moeten de meerkosten voor de inzet van de Apaches niet ter
discussie gesteld worden, omdat de Kamer hiermee heeft ingestemd. Uit het
accountantsrapport blijkt evenwel dat de meerkosten voor de verwerving van
transportmaterieel en de werving van personeel buiten de defensieorganisatie
niet noodzakelijk waren. In het licht van het streven naar meer samenwerking
tussen de krijgsmachtdelen is het de vraag waarom er zo'n gebrekkige inventarisatie
van het materieel heeft plaatsgevonden. Waarom is het DICO daar niet bij betrokken?
Welke conclusies trekt de minister uit dit als verwijtbaar aan te merken handelen
voor de planningsprocessen bij Defensie? In subconclusie 20 van het accountantsrapport
wordt gesteld dat de voorgestane slagvaardigheid heeft geprevaleerd boven
zorgvuldigheid en zakelijkheid. Is daarom niet de conclusie gewettigd dat
Nederland wat te gretig heeft ingestoken op deelname aan deze
operatie, zonder eerst te bekijken of dat wel kon en wat de financiële
consequenties daarvan zouden zijn?Aangezien een aantal voertuigen en kranen niet aan de eisen bleek te voldoen,
mag ook geconcludeerd worden dat de kwaliteitsbewaking onvoldoende is geweest.
Is de bemiddeling van de stichting Netherlands Logistics Support Group (LSG)
bij de keuze voor TSP wel adequaat geweest en op grond waarvan heeft zij dit
bedrijf de opdracht gegund? Is trouwens het vermoeden gerechtvaardigd dat
oud-militairen belangen hebben in deze stichting? Voorts is het de vraag waarom
de Kamer niet eerder geïnformeerd is over de overschrijding van de kostenraming
en hoe de meerkosten gefinancierd zullen worden. Het defensiebudget is immers
nog steeds te krap. Geconcludeerd moet worden dat de brief van 17 mei nog
niet voldoende informatie geeft over het totale plaatje, ook financieel niet.
Het is dan ook een goede suggestie om de totale Unmee-operatie aan de Algemene
Rekenkamer voor te leggen, vooral nu weer gebleken is dat de administratieve
verantwoording van het departement van Defensie nog steeds niet op orde is.Mevrouw Van 't Riet (D66) merkt op dat de
kritische vragen over de additionele kosten voor de Unmee-operatie niets afdoen
aan de inzet van de Nederlandse militairen in Ethiopië en Eritrea. Door
de brief van 17 mei zijn nog lang niet alle vragen beantwoord en worden zelfs
nieuwe vragen opgeroepen. De kosten van de Unmee-operatie zijn aanvankelijk
geraamd op 76 mln gulden, maar blijken nu op 145 mln gulden uit te komen.
Aangezien de Kamer over 110 mln gulden is geïnformeerd en geraadpleegd,
gaat het nu over de additionele kosten van 36,6 mln gulden. Was bij de behoeftestelling
niet te voorzien dat de Hr. Ms. Rotterdam niet al het materieel kon verschepen?
Hierdoor zijn de transportkosten eerst met 9 mln gulden en daarna nog eens
met 8 mln gulden toegenomen. Waarom is 8 mln gulden uitgetrokken voor vervangende
helikopters voor de Luchtmobiele brigade en is het gebruikelijk om die kosten
op deze manier op te voeren? Inmiddels is uitgelegd dat de telefooncentrale
van KFOR niet kon worden ingezet in de woestijn, maar onduidelijk is nog wel
waarom er 2,3 mln gulden is uitgetrokken voor een goede postvoorziening. Kan
er verder nog een toelichting gegeven worden op de 6,5 mln gulden extra voor
de compagnieslocaties? De 6,5 mln gulden voor de huur van materieel en personeel
voor lokaal transport blijken achteraf ten onrechte te zijn uitgegeven. Wat
zouden de kosten van lokaal transport zijn geweest, als de landmacht hier
zelf in had voorzien? Als de VN inderdaad 30 mln gulden van de kosten betalen,
is het de vraag hoe de overige 115 mln gulden worden betaald. Gezien de begroting
van de marine, lijkt het niet haalbaar dat dit krijgsmachtdeel een groot deel
van de kosten voor zijn rekening neemt, zoals in het accountantsrapport is
gesuggereerd.In het accountantsrapport worden kritische noten gekraakt over de behoeftestelling
en de coördinerende rol van de CDS. De stichting LSG beweert geen rol
te hebben gespeeld bij de gunning van de order voor het aankopen en inhuren
van materieel en personeel. Daarom is het de vraag hoe het contact tussen
de marine en TSP tot stand is gekomen. De marine heeft de voor 2004 geplande
aanschaf van vijftien wissellaadsystemen naar voren gehaald, maar volgens
de Defac voldoen deze systemen niet aan de in DMP-documenten (defensie materieelkeuzeproces)
gestelde eisen. Verder is er voor 3,7 mln gulden materieel aangeschaft dat
niet bruikbaar bleek te zijn. Kernvraag is of de communicatie terzake tussen
de verschillende krijgsmachtdelen wel goed is verlopen. In het accountantsrapport
wordt namelijk geconcludeerd dat er veel te snel extern is ingehuurd, dat
de beschikbare capaciteit bij Defensie niet is benut, dat slagvaardigheid
heeft geprevaleerd boven zorgvuldigheid en zakelijkheid en dat de marine te
autonoom is opgetreden. Is er dan toch weer sprake van verkokering? In rapportages
over gereedheid en beschikbaarheid van materieel en personeel wordt geen melding
gemaakt van knelpunten, maar die blijken er nu wel te zijn. De
minister geeft in zijn brief van 17 mei ook toe dat 9,3 mln gulden van de
36,5 mln gulden voor externe materiële en personele middelen niet goed
is besteed. Het lijkt er dan ook op dat de door minister beoogde cultuurverandering
bij Defensie niet goed van de grond komt. De Unmee-operatie kan dan ook niet
direct aangemerkt worden als een aansprekend voorbeeld van een paarse operatie.Het antwoord van de regeringDe minister heeft met zijn opmerking over
de bijdrage van de Nederlandse krijgsmacht aan Unmee alleen willen aangeven
dat alle aspecten van deze operatie in de beoordeling betrokken moeten worden
en niet alleen de additionele kosten. De Nederlandse Unmee-militairen kunnen
zich mede goed inzetten, omdat hier onder meer aan de top van de defensieorganisatie
goede beslissingen over genomen zijn. Dit laat onverlet dat over elk aspect
apart verantwoording moet worden afgelegd.Op Defensie is een veranderingsproces ingezet om meer openheid en transparantie
te bereiken. Daarmee werd gereageerd op het beeld dat bij Defensie de neiging
bestond om problemen te verdoezelen. Toen de eerste problemen rond de Unmee-operatie
gesignaleerd werden, bijvoorbeeld door mevrouw Van 't Riet in haar vragen
over het inhuren van chauffeurs, heeft Defensie onmiddellijk actie ondernomen.
De Defac heeft vervolgens een kritisch rapport opgesteld dat naar de Kamer
is gestuurd. In de daarbij gevoegde brief zijn beleidsmaatregelen opgesomd
waarmee de geconstateerde tekortkomingen opgelost zouden moeten kunnen worden.
In het kader van het veranderingsproces op Defensie moet voorts de rol van
de CDS versterkt worden om de coördinatie en de afstemming tussen de
afzonderlijke krijgsmachtdelen te verbeteren.De minister is natuurlijk verantwoordelijk, maar de CDS heeft de Unmee-operatie
gecoördineerd. De CDS heeft deze operatie niet aan de marine gemandateerd,
maar hij heeft de marine gevraagd om de logistieke voorbereiding op zich te
nemen. Dat moest hij wel doen, omdat hij maar over een paar mensen beschikt.
Namens de CDS zijn alle besluiten door het Defensie crisisbeheersingscentrum
(DCBC) genomen. De marine heeft vervolgens aangegeven wat er allemaal nodig
was voor de Unmee-operatie, waarna is nagegaan wat de andere krijgsmachtdelen
konden leveren voor die behoeftestelling. Een groot deel van het materieel
waaraan behoefte was, kon vanuit de defensieorganisatie geleverd worden. Voor
het overige is er voor 36,5 mln gulden materieel aangekocht of ingehuurd.
Inmiddels is, achteraf, vastgesteld dat een deel daarvan wel bij Defensie
beschikbaar was. In dat verband zijn er inderdaad aanmerkingen te maken op
het functioneren van de CDS. Dat is echter de reden waarom zijn coördinerende
rol versterkt moet worden en het planningsproces aangepast moet worden conform
de in de brief van 1 mei genoemde maatregelen. Ook moet in aanmerking genomen
worden dat de besluiten terzake onder grote tijdsdruk zijn genomen. De overheid
heeft evenwel de taak om zeer zorgvuldig met belastinggeld om te gaan.Het geld dat is uitgegeven voor het extern werven van materieel, is natuurlijk
niet allemaal over de balk gesmeten. Een groot deel van dat materieel had
Defensie toch nodig. Dat geldt bijvoorbeeld voor de wissellaadsystemen die
de marine nu vervroegd heeft aangeschaft. Na een kleine aanpassing zijn zij
hier prima bruikbaar. Er is echter ook extern materieel ingehuurd, terwijl
dat in de defensieorganisatie aanwezig was. Het inzetten van eigen materieel
en eigen mensen kost natuurlijk ook geld, maar het inhuren ervan is altijd
duurder. Hierdoor is een deel van de 5,6 mln gulden voor de huur van materieel
en personeel voor lokaal transport ondoelmatig uitgegeven. Met Transmo wordt
nog onderhandeld over een vergoeding voor de acht tankauto's die in het operatiegebied
zijn afgekeurd. Als daar geen overeenstemming over wordt bereikt, is er voor
f.900 000 materiaal gekocht dat niet gebruikt is. De twee bergingskranen die zijn aangeschaft, bleken ter plekke niet gebruikt te kunnen worden.
Bij volgende missies zullen zij echter wel ingezet kunnen worden voor het
uitladen van containers met materieel. Als eerder was onderkend dat die bergingskranen
niet bij de Unmee-operatie gebruikt konden worden, hadden er evenwel meer
offertes gevraagd kunnen worden en had er waarschijnlijk een betere prijs
bedongen kunnen worden. Hetzelfde geldt voor het andere materieel dat extern
is verworven. Geconcludeerd kan dan ook worden dat er niet doelmatig gewerkt
is op dit punt. Ook bij de beoordeling hiervan moet evenwel bedacht worden
dat de complexe Unmee-operatie voor een groot deel wel goed is verlopen.Op het moment dat de Kamer een besluit moet nemen over deelname aan een
vredesoperatie, moet zij natuurlijk zo goed mogelijk geïnformeerd zijn
over de financiële consequenties daarvan. Op 9 oktober 2000 is de Kamer
gemeld dat, hoewel verkenningen in het operatiegebied meer duidelijkheid moesten
verschaffen over de vereiste logistieke omstandigheden, een eerste inventarisatie
wees op een totale additionele uitgave van ongeveer 76 mln gulden. Die eerste
inventarisatie berustte op rekenmodellen die in overleg met de departementen
van Financiën en van Buitenlandse Zaken zijn ontwikkeld op grond van
deelname aan eerdere vredesoperaties. Die raming kon de minister voor zijn
verantwoording nemen, maar hij heeft toen wel aangegeven dat er nog veel onzeker
was. In dat licht moet de overschrijding van de raming beoordeeld worden,
al moeten die bedragen natuurlijk wel verantwoord worden. Als er een grote
post onvoorzien was geraamd, dan had de minister hier verder geen verantwoording
meer voor moeten afleggen. In november wordt de Kamer vervolgens gemeld dat
de raming van de additionele uitgaven is aangepast naar 100 mln gulden. De
DGEF heeft de minister in november in een brief geïnformeerd over de
vergoeding van de VN voor de Unmee-operatie en heeft daarin tevens zijn zorg
uitgesproken over de financiering van de aanschaf van extra materieel. De
minister heeft de DGEF daarop contact laten opnemen met de CDS over een en
ander. Zij hebben vervolgens gemeld dat de behoeftestelling gevalideerd was
en dat de financiering van een en ander ook was geregeld.Half februari is de minister door de DGEF geïnformeerd over de overschrijding
van de oorspronkelijk geraamde HGIS-uitgaven, om precies te zijn een dag na
het AO over onder meer de inzet van Apaches. Als hij die informatie al op
de dag van het AO had gekregen, dan nog had hij de Kamer daar niet van op
de hoogte gebracht, omdat hij eerst wilde weten hoe de kostenoverschrijding
gespecificeerd was en of die kosten ten laste van HGIS mochten worden gebracht.
Daar komt nog bij dat het onderzoek van de Defac naar de inschakeling van
civiele chauffeurs nog niet was afgerond. Nadat gebleken was dat de extra
kosten tot op zekere hoogte gevalideerd konden worden, is dat in het kader
van de HGIS-procedure aan het kabinet gemeld. In de financiering middels HGIS
is uiteindelijk in de voorjaarsnota voorzien. De minister acht het niet erg
waarschijnlijk dat de Kamer een ander standpunt over de inzet van Apaches
had ingenomen, als zij ten tijde van het AO geïnformeerd was over de
overschrijdingen. Bovendien lijkt het niet zinvol om een debat te voeren over
vage informatie. De Kamer kan echter niet verwachten dat een vredesoperatie
als Unmee goed uitgevoerd kan worden voor het bedrag dat daarvoor in eerste
instantie voorzichtig is geraamd. De kosten zijn onder meer sterk gestegen,
doordat er meer compagnieslocaties ingericht moesten worden dan aanvankelijk
was gedacht. Als de Kamer van de minister verlangt dat hij voor ieder signaal
over afwijking van de eerste initiële raming verantwoording aflegt, dan
wordt het voor hem wel heel moeilijk om verantwoordelijkheid te dragen voor
het gehele proces.Wanneer Nederland nog eens aan een vredesoperatie gaat deelnemen, zal
van het begin af aan duidelijk gemaakt moeten worden wat de status is van
de eerste raming van de initiële kosten. De rekenmodellen die hiervoor
gehanteerd worden, zijn gebaseerd op ervaringen die bij eerdere vredesoperaties
zijn opgedaan. De additionele kosten zijn toe te schrijven aan specifieke
elementen van de Unmee-operatie. Gesteld kan dus worden dat een deel van de
kosten van een vredesoperatie vooraf bekend is. Er moet echter rekening mee
gehouden worden dat de kosten aanzienlijk kunnen oplopen vanwege onvoorziene
omstandigheden. Voor toekomstige vredesoperaties zou dan ook afgesproken moeten
worden dat de minister hier regelmatig over rapporteert aan de Kamer of dat
hij achteraf verantwoording aflegt over kostenstijgingen. Het is begrijpelijk
dat de Kamer inzicht wil hebben in de financiële consequenties van een
en ander, alvorens zij besluit tot deelname aan een vredesoperatie. De minister
kan echter alleen maar verantwoording afleggen over feiten die hem bekend
zijn. Daar komt bij dat er pas commitments kunnen worden aangegaan, nadat
de Kamer toestemming heeft gegeven voor deelname. Er kan dus ook pas op een
laat moment begonnen worden met het starten van onderhandelingen en het sluiten
van contracten. Bij de financiële eindevaluatie kan nader ingegaan worden
op de systematiek van de raming van de kosten. In deze eindevaluatie zullen
de kosten trouwens nader gespecificeerd worden en zal bijvoorbeeld ook duidelijk
worden ten laste van welk krijgsmachtdeel zij worden gebracht.Met Transmo wordt thans nog onderhandeld over de geleverde tankauto's
en de prijsstelling van een deel van het materieel. De Kamer zal daarover
geïnformeerd worden als die onderhandelingen zijn afgerond. Op dat moment
kan ook pas het contract met Transmo beoordeeld worden. In het accountantsrapport
is overigens vastgesteld dat terzake niet in strijd met het bij Defensie geldende
integriteitbeleid is gehandeld. Materieel dat binnen de krijgsmacht voorhanden
was, had natuurlijk niet ingehuurd of aangekocht moeten worden. De fouten
die hierbij gemaakt zijn, zijn in gang gezet door de aanname dat een deel
van de extra capaciteit niet bij Defensie aanwezig was. Dat is betreurenswaardig
en dat is dan ook de reden dat wordt gestreefd naar versterking van de positie
van de CDS.Nadere gedachtewisselingDe heer Timmermans (PvdA) vindt het een vreemde
gang van zaken dat pas na het transport naar Ethiopië is gebleken dat
de acht tankauto's die bij Transmo zijn gekocht, niet functioneerden. Aangezien
er meer dingen fout zijn gegaan, zou het goed zijn als de Rekenkamer hier
na afloop van de Unmee-missie nog eens naar kijkt. Ook moet ernaar gestreefd
worden dat de top van de defensieorganisatie meer geïntegreerd opereert,
zeker bij vredesoperaties. Het verdient aanbeveling om in dat kader de staf
van de CDS uit te breiden. Hoe oordeelt de minister hierover?Een groot deel van het bij Transmo aangeschafte materieel blijkt overbodig
te zijn. Hier moet dus ook nog eens goed naar gekeken worden. Nu kan al geconcludeerd
worden dat snelle verwerving tot een hogere prijs leidt en dat de financiële
en logistieke planning van een volgende vredesoperatie dus anders opgezet
moet worden.De heer Van den Doel (VVD) merkt op dat de
kosten in feite niet van doorslaggevende betekenis zijn bij een besluit tot
deelname aan een vredesoperatie. Kostenoverschrijdingen kunnen dan ook gebillijkt
worden, als zij maar goed onderbouwd zijn. Tijdens het werkbezoek aan Ethiopië
en Eritrea is gebleken dat er een goede infrastructuur is opgezet en dat de
accommodatie goed is. En het is best wat waard, als de militairen hun werk
onder wat minder primitieve omstandigheden kunnen doen.De minister is nog onvoldoende ingegaan op de centrale aansturing door
de CDS. Het is maar de vraag of de toevoeging van een accountant, zoals hij
heeft voorgesteld, soelaas zal bieden. Het is een technocratische reactie
op een incident. Als de afspraken zoals die in 1995 met de Kamer zijn gemaakt
worden uitgevoerd door de CDS was dit niet gebeurd. De CDS heeft immers de
bevoegdheid om de behoeftes van de verschillendekrijgsmachtdelen
aan personeel en materieel op elkaar af te stemmen, opdat de expertise van
de diverse krijgsmachtdelen uiteindelijk ten goede komt aan het totale proces.
Om verkokering van de krijgsmachtdelen tegen te gaan, moet er inderdaad gestreefd
worden naar transparantie en een cultuuromslag, om te beginnen bij de leidinggevenden.
Hoe beoordeelt de minister het resultaat van zijn inzet op dit punt? Als hij
dat nog onvoldoende vindt, hoe wil hij een en ander dan bevorderen? Ziet de
minister de fouten die door onvoldoende transparantie bij de voorbereiding
van de Unmee-operatie zijn gemaakt als een incident of meent hij dat hier
een meer structurele component aan ten grondslag ligt?Bij de gunning van de opdracht aan Transmo is de schijn van belangenverstrengeling
gewekt. Daarom zou duidelijk gemaakt moeten worden dat er zulke grote verschillen
waren tussen de drie uitgebrachte offertes dat de keuze wel op Transmo moest
vallen. Tot slot merkt de heer Van den Doel op dat de minister niet heeft
gereageerd op zijn stelling dat, als er civiele transportmiddelen worden ingezet,
deze technisch gezien wel veilig moeten zijn.Mevrouw Van Ardenne-van der Hoeven (CDA) concludeert
dat de minister niet goed geïnformeerd is over de gang van zaken rond
Unmee en dat de Kamer niet tijdig door de minister is geïnformeerd over
afwijkingen van de planning voor het verwerven van materieel en personeel.
Daarom is het de vraag of de minister nog eens schriftelijk alle kosten van
de Unmee-operatie op een rijtje wil zetten en wil aangeven waar de bedragen
precies aan zijn besteed. De minister heeft zich pas echt in de materie verdiept,
nadat van buitenaf was aangegeven dat de planning van Defensie niet klopte.
Hem is dat echter ook intern gemeld. In de toprapportages moet iedere twee
maanden worden aangeven hoe het met de paraatheid van de krijgsmachtdelen
staat. Half november is de minister gemeld dat er extern geworven moest worden.
Daarom is het de vraag wat de minister vervolgens heeft gedaan om te achterhalen
waar de tekorten uit bestonden, waarom die niet gemeld zijn en welke maatregelen
hij heeft genomen om dergelijke problemen in de toekomst te voorkomen. Er
zijn afspraken gemaakt over de vormgeving van de toprapportages. Het is nu
aan de minister om ervoor te zorgen dat die afspraken worden nagekomen. Dat
is echter niet gebeurd en dat is inderdaad verwijtbaar.Mevrouw Karimi (GroenLinks) is er niet van
overtuigd dat de minister niet tijdig door zijn mensen op de hoogte is gesteld
van de kostenoverschrijdingen. Bovendien is hij tekortgeschoten bij het informeren
van de Kamer over een en ander. In oktober heeft hij de Kamer een inschatting
van de kosten doen toekomen en in januari heeft hij gemeld dat de raming overschreden
werd. Op 15 februari kon hij de Kamer echter nog niet zeggen dat de kosten
nog hoger zouden uitvallen. Heeft de minister er dan niet bij zijn mensen
op aangedrongen dat hij op enig moment echt wilde weten wat de hele Unmee-operatie
zou gaan kosten? Nu lijkt er sprake te zijn van openeindefinanciering. De
kosten zouden bij het besluit van de Kamer voor deelname aan Unmee inderdaad
nauwelijks een rol hebben gespeeld, maar in de discussie over de inzet van
de Apaches is wel degelijk over de kosten gesproken.De heer Van den Berg (SGP) vindt de beantwoording
op een aantal punten verhelderend. Over de punten waarover nog onduidelijkheid
bestaat, kan wellicht meer informatie gegeven worden in de eindevaluatie.
Het verdient overigens inderdaad aanbeveling om alle kosten en overschrijdingen
ter toetsing voor te leggen aan de Algemene Rekenkamer.De minister heeft erkend dat er geld is verspild en dat dit een ernstige
zaak is. Het gaat er nu om, te achterhalen waardoor dat is gekomen en maatregelen te nemen om te voorkomen dat dit in de toekomst weer gebeurt.
De maatregelen die in de brief van 1 mei zijn opgesomd, volstaan namelijk
niet. Verder zal de raming van de kosten die met een vredesoperatie gemoeid
zijn, verbeterd moeten worden. In dit verband moet ook opgemerkt worden dat
de defensiebegroting eigenlijk te krap bemeten is. Het kan wel eens nodig
zijn om extra materieel aan te schaffen voor een operatie, maar het is van
de gekke dat er voor een operatie als de Unmee-operatie personeel ingehuurd
moet worden. Het is overigens de vraag of uitbreiding van de staf van de CDS
zal leiden tot een betere afstemming van de behoefte aan personeel en materieel
van de krijgsmachtdelen. Er moet ook gewaakt worden voor bureaucratisering
van het instituut van de CDS. Het moet een slagvaardig en operationeel gericht
team blijven dat de juiste bevoegdheden heeft om informatiestromen te bundelen.
Tot slot vraagt de heer Van den Berg nogmaals ten laste van welke begrotingsposten
de overschrijdingen gebracht zullen worden.Mevrouw Van 't Riet (D66) concludeert dat
er te veel is uitgegeven en dat de operatie niet goed is gecoördineerd.
De minister heeft weliswaar de hand in eigen boezem gestoken en aangegeven
welke maatregelen hij wil nemen ter verbetering van een en ander, maar dat
laat onverlet dat in het kader van de Defensienota al afspraken zijn gemaakt
over de coördinerende rol van de CDS, de communicatie tussen de krijgsmachtdelen
enz. Bij de eindevaluatie zal nader worden ingegaan op de behoeftestelling,
de toprapportages en de paraatheid van de krijgsmachtdelen. De vraag is of
er wel voldoende geld is voor de beschikbaarheid van de krijgsmachtdelen voor
dit soort operaties en of het ambitieniveau dat Nederland terzake heeft, wel
waargemaakt kan worden. Tot slot pleit ook mevrouw Van 't Riet ervoor om de
gang van zaken rond de Unmee-operatie aan een nader onderzoek van de Algemene
Rekenkamer of de commissie voor de Rijksuitgaven te onderwerpen.De minister wijst erop dat het inhuren van
materieel voor speciale operaties veel efficiënter is dan het voor alle
eventualiteiten materieel beschikbaar hebben bij Defensie. In dit kader inventariseert
de begin dit jaar opgerichte werkgroep Rapid deployment de voor vredesoperaties
benodigde middelen en zullen de operationele middelen in een pool worden ondergebracht
waaruit toekomstige vredesoperaties van materieel worden voorzien. Bij de
voorbereiding van de Unmee-operatie is onder de grote tijdsdruk op een gegeven
moment aangenomen dat een deel van het benodigde materieel niet bij Defensie
aanwezig was. Uit het accountantsrapport is achteraf echter gebleken dat er
ook materieel is aangeschaft of ingehuurd dat wel bij Defensie voorhanden
was. Uit het accountantsonderzoek blijkt trouwens ook dat er bij de order
aan Transmo in overeenstemming met de strenge integriteitsregels van Defensie
is gehandeld.De minister verwacht van zijn medewerkers dat zij de informatie die zij
hem aanreiken, getoetst hebben. Pas op het moment dat hij zaken voor zijn
verantwoording meent te kunnen nemen, wordt de Kamer daarover geïnformeerd.
De informatie over de overschrijding van de raming is dan ook absoluut niet
bewust achtergehouden om de Kamer te laten instemmen met de inzet van de Apaches.
De notitie terzake van DGEF is weliswaar gedateerd op 14 februari 2001, maar
de minister heeft die pas later gekregen. Hij had de Kamer daar waarschijnlijk
ook niets over gezegd, als hij die notitie wel eerder had ontvangen, omdat
hij zich daar eerst in had willen verdiepen. De discussie in het AO van 15
februari ging trouwens ook niet zozeer over de kosten van de inzet van de
Apaches, maar over het nut daarvan.Dat de kosten van de Unmee-operatie hoger zijn uitgevallen dan geraamd,
heeft mede te maken met de gehanteerde ramingssystematiek. Er moest echter
ook voor gezorgd worden dat de operatie goed zou verlopen en dater
geen ongelukken zouden gebeuren. De CDS heeft dan ook de ruimte gekregen om
het daarvoor benodigde materieel aan te schaffen of in te huren. De Kamer
is hierover geïnformeerd op het moment dat de minister precies wist wat
er allemaal moest gebeuren en welke kosten hiermee gemoeid waren. De extra
kosten zijn trouwens ook voor nadere toetsing aan het ministerie van Financiën
voorgelegd. Er blijkt evenwel een spanningsveld te bestaan tussen de ramingssystematiek
en de mogelijkheid om gedurende de operatie beslissingen te kunnen nemen enerzijds
en het achteraf afleggen van verantwoording aan de Kamer voor extra uitgaven
anderzijds. Hier moet dan ook nog eens naar gekeken worden. Overigens moet
opgemerkt worden dat de Kamer indertijd geen enkele vraag heeft gesteld over
de eerste raming van de kosten. De kosten kunnen in de laatste weken van de
Unmee-operatie trouwens nog verder oplopen, als er bijvoorbeeld nog meer materieel
nodig is.De minister is voornemens om de Kamer 1 juli de financiële eindevaluatie
van de gehele operatie, inclusief de ramingssystematiek, toe te zenden. Daarmee
krijgt zij tevens al de informatie die zij thans gevraagd heeft. Als de Algemene
Rekenkamer een feitenonderzoek gaat doen naar de Unmee-operatie, dan kan de
discussie met de Kamer mede aan de hand van de uitkomsten daarvan verder gevoerd
worden. Het verdient de voorkeur dat de Rekenkamer de operatie in totaliteit
beziet, opdat hier voor de toekomst lessen uit getrokken kunnen worden. De
Rekenkamer heeft trouwens al informatie gevraagd aan het departement van Defensie,
maar dat is een standaardprocedure, als er problemen worden geconstateerd
bij bepaalde uitgavenposten. Normaal gesproken besluit de Rekenkamer vervolgens
zelfstandig of er aanleiding is om hier verder onderzoek naar te doen. Het
staat de Kamer echter vrij om de Rekenkamer te verzoeken, zo'n onderzoek te
doen.In de memorie van toelichting bij de begroting voor 2002 zal nader worden
ingegaan op de vraag op welke manier de rol van de CDS het beste verder versterkt
kan worden. In ieder geval moet voorkomen worden dat zijn staf een bureaucratische
organisatie wordt. Verder moet de CDS de hem toebedachte grotere verantwoordelijkheid
wel kunnen waarmaken. Tot slot zegt de minister toe dat de vragen die nog
niet beantwoord zijn, op korte termijn van een schriftelijk antwoord zullen
worden voorzien.De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,ValkDe griffier van de vaste commissie voor Defensie,De LangeXNoot1Samenstelling:Leden: Van den Berg (SGP), Valk (PvdA), voorzitter, Zijlstra (PvdA), Apostolou
(PvdA), Hillen (CDA), Hessing (VVD), ondervoorzitter, Ardenne-van der Hoeven
(CDA), Hoekema (D66), Stellingwerf (ChristenUnie), Van Lente (VVD), Verhagen
(CDA), M.B. Vos (GroenLinks), Van 't Riet (D66), Van den Doel (VVD), De Haan
(CDA), Koenders (PvdA), Van der Knaap (CDA), Harrewijn (GroenLinks), Niederer
(VVD), Timmermans (PvdA), Van Bommel (SP), Oplaat (VVD), Albayrak (PvdA),
Balemans (VVD) en Herrebrugh (PvdA). Plv. leden: Dittrich (D66), Van Oven (PvdA), Swildens-Rozendaal (PvdA),
Arib (PvdA), Leers (CDA), Weisglas (VVD), Eurlings (CDA), Ter Veer (D66),
Van Middelkoop (ChristenUnie), De Swart (VVD), Van der Hoeven (CDA), Vendrik
(GroenLinks), Bakker (D66), Blaauw (VVD), Hindriks (PvdA), Ross-van Dorp (CDA),
Karimi (GroenLinks), E. Meijer (VVD), Dijksma (PvdA), Marijnissen (SP), Van
Baalen (VVD), Van Gijzel (PvdA), Wilders (VVD) en Duivesteijn (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22831-32.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl