Vaststelling begroting van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2003; Brief minister met reactie op het Onderwijsverslag 2002 van de Inspectie van het Onderwijs
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28600-VIII, nr. 122

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

23-04-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28600-VIII nr. 122

16-04-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaam1. Algemene reactie2. KwaliteitszorgPrimair en voortgezet onderwijsZeer zwakke scholen in primair en voortgezet onderwijsBeroepsonderwijs en volwasseneneducatieHoger onderwijs3. OnderwijspersoneelPersoneelstekort en onderwijskwaliteitOpleiden van onderwijspersoneelZij-instroom4. De (risico)leerlingAllochtone en autochtone leerlingen(Voortgezet) speciaal onderwijs en speciaal basisonderwijsLeerstofaanbodLeerlingenzorgRisicoleerlingen in VO en BVE, de aansluiting VO-vervolgonderwijs5. De staat van het primair onderwijs6. De staat van het voortgezet onderwijsAlgemeenZorgleerlingenPedagogische en didactische vaardighedenKerndoelen basisvormingVmboTweede fase7. De staat van het Beroepsonderwijs en de volwasseneneducatieToegankelijkheidBeroepspraktijkvormingFlexibiliteit en maatwerkNaleving wet- en regelgevingExaminering8. De staat van het hoger onderwijsDe kwaliteit van het onderwijsKwaliteit en studeerbaarheidInternationalisering
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 28600-VIII, nr. 122 b1Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28600-VIIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 600 VIIIVaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2003nr. 122BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalZoetermeer, 16 april 2003Ingevolge artikel 8, lid 2, van de Wet op het onderwijstoezicht bied ik,
mede namens staatssecretaris Nijs, u hierbij aan het Onderwijsverslag 2002
van de Inspectie van het Onderwijs1 en onze reactie
daarop.De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,M. J. A. van der Hoeven1. Algemene reactieHet is de eerste keer dat bewindslieden van OCenW gelijktijdig met het
Onderwijsverslag een beleidsreactie uitbrengen. In de nieuwe Wet op het onderwijstoezicht
(WOT) is dat vastgelegd. Staten-Generaal, de mensen in het onderwijs en iedereen
die in het onderwijs is geïnteresseerd, kunnen nu direct kennisnemen
van onze eerste reactie op de informatie in het Onderwijsverslag.Deze jaarlijkse rapportage van de inspectie over de staat van het Nederlandse
onderwijs stelt ons in staat ons beleid zo veel mogelijk te laten aansluiten
op de werkelijkheid van het onderwijs. Samen met veel anderen zijn wij geneigd
daarbij snel alle aandacht te geven aan de waarschuwingen die de inspectie
aan haar waarnemingen verbindt. Om te beginnen willen wij echter aandacht
vragen voor het feit dat de inspectie opnieuw heeft vastgesteld dat de kwaliteit
van ons onderwijs ruim voldoende is. Wij spreken onze waardering uit voor
het vele en goede werk dat het onderwijspersoneel het afgelopen jaar heeft
verricht. Leraren, onderwijsondersteunend personeel, onderwijsmanagers, onderwijsbestuurders,
de vele vrijwilligers in het onderwijs: ze hebben allemaal bijgedragen aan
de ruime voldoende van de inspectie.Het Onderwijsverslag is ook dit jaar een aansporing om het goede te behouden
en een niet mis te verstane uitdaging om met gezamenlijke inspanning te werken
aan verdere verbeteringen.Het is onze ambitie het huidige kwaliteitsniveau te behouden en verder
te verhogen. Onderwijs kan altijd beter en moet voortdurend worden aangepast
aan de veranderende behoeften van de lerenden en van de samenleving. Nederland
heeft deze ambitie ook in Europees verband geformuleerd: we willen de kennisintensiviteit
van de economie verhogen, en dat vraagt om kwalitatief hoogstaand onderwijs
en onderzoek. Onderwijsinstellingen hebben ruimte nodig om hun bijdrage aan
de kennissamenleving te kunnen leveren. Het toezicht is in handen van de inspectie,
die daarmee de instellingen en de overheid een spiegel voorhoudt waarmee zij
het onderwijs verder kunnen verbeteren.De inspectie constateert dat met het oog op de toekomst een aantal thema's
extra aandacht behoeft. Ze spreekt in dit verband van de noodzaak voor verhoogde
waakzaamheid. In deze beleidsreactie richten wij onze aandacht eerst en vooral
op die thema's, op de maatregelen die getroffen zijn en die wij nog zullen
treffen om de problemen aan te pakken.In het departementaal jaarverslag 2002 (uit te brengen in mei a.s.) zullen
wij uitvoeriger en systematischer aan de Staten-Generaal verantwoording afleggen
over het realiseren van onze beleidsdoelstellingen in de verschillende onderwijssectoren.
Het Onderwijsverslag is een van de bronnen voor die verantwoording.2. KwaliteitszorgDe inspectie heeft de feitelijk gerealiseerde kwaliteit van het onderwijs
bekeken, in de vorm van leerling/studentresultaten. Daarnaast heeft zij ook
het proces onderzocht dat tot goede resultaten moet leiden. Tegen die achtergrond
rapporteert zij over het gebruik van kwaliteitszorgsystemen. Zij constateert
dat nog niet alle onderwijsinstellingen aan systematische zelfevaluatie doen.
Dat betekent dat proportioneel toezicht nog niet
goed mogelijk is: de inspectie kan haar beoordeling onvoldoende baseren op
de resultaten van die zelfevaluatie. Wij hechten sterk aan het principe van zelfevaluatie door instellingen,
in combinatie met onafhankelijk maar proportioneel toezicht. Daarom zal eind
2003 de evaluatie starten naar het functioneren van de nieuwe toezichtkaders.
De relatie met de eigen kwaliteitszorg van de onderwijsinstelling is een belangrijk
aspect van de evaluatie.Primair en voortgezet onderwijsDe inspectie constateert dat veel scholen werken aan onderdelen van kwaliteitszorg,
maar dat deze meestal niet in een totale kwaliteitscyclus zijn ingebed. Omdat
de criteria het afgelopen jaar zijn aangescherpt, is het percentage scholen
gedaald dat aan de criteria voor een goede kwaliteitszorg voldoet.Dat is een extra aansporing om via ons meerjarenbeleid 2001–2006
de scholen te stimuleren een vorm van systematische kwaliteitszorg te gebruiken.
Dat gebeurt langs verschillende wegen.– Het project Q*primair heeft als doelstelling dat op termijn alle
scholen de kwaliteit van het onderwijs systematisch bewaken en verbeteren.
Middelen daartoe zijn o.a. deskundigheidsbevordering van schoolleiders, ondersteuning
van scholen en verspreiding van goede voorbeelden. Dit meerjarig initiatief
van besturen- en schoolleidersorganisaties voor het primair onderwijs is medio
2001 van start gegaan.– Het Q-5 project stimuleert al vanaf 2000 het gebruik van
kwaliteitszorgsystemen in scholen voor voortgezet onderwijs. Deze scholen
erkennen het belang van kwaliteitszorg. Naarmate de verschillende onderwijsvernieuwingen
in onderbouw en bovenbouw van de scholen hun beslag hebben gekregen, zal er
ruimte en menskracht zijn om bij steeds meer scholen een volwaardig systeem
van kwaliteitszorg te laten functioneren. Dit jaar ontvangen de scholen informatie
over de eisen die de inspectie stelt aan de verschillende systemen. Het project
loopt tot medio 2005. Daarna kan een brancheorganisatie voor het VO de ondersteunende
rol voor kwaliteitszorg overnemen.– De scholen krijgen ook landelijke ondersteuning om hun kwaliteitszorg
te verbeteren. De Landelijke Pedagogische Centra en de Universiteit Twente
hebben producten en diensten ontwikkeld die scholen kunnen gebruiken. Onder
verantwoordelijkheid van NWO wordt verder onderzoek verricht naar de ontwikkeling
van kwaliteitszorg in het algemeen, en naar die bij het onderwijskansenbeleid
in het bijzonder.– Ook de inspectie zelf laat zich niet onbetuigd: de inspecteurs
informeren bij hun jaarlijks schoolbezoeken naar de stand van zaken van de
kwaliteitszorg. Dat stimuleert de scholen om hun kwaliteitszorgsystemen meer
te gebruiken.Zeer zwakke scholen in primair en voortgezet onderwijsVolgens de inspectie moet vier procent van de scholen in het basisonderwijs
en drie procent van de scholen in het voortgezet onderwijs als zeer zwak worden
gekwalificeerd. Dat is op zich een zorgelijke situatie. Iedere school hoort
tenminste voldoende kwaliteit te bieden. Dank zij het nieuwe inspectietoezicht
onder de WOT weten we nu welke scholen zeer zwak presteren en kunnen alle
betrokkenen samen werken aan verbetering.Momenteel geldt voor zeer zwakke scholen al een speciale aanpak. Om te
beginnen staan zij onder een intensiever toezicht. In het inspectierapport over de school staat op welke punten de school een verbeterplan moet
maken. De inspectie bekijkt dat kritisch en ondersteunt de school bij de uitvoering
van de verbeteringen.Het ministerie wil in overleg met onderwijsorganisaties mogelijkheden
bezien van een (bestuurlijke) aanpak om scholen te ondersteunen die er op
eigen kracht niet uitkomen.Beroepsonderwijs en volwasseneneducatieDe inspectie constateert dat de kwaliteit van het primaire proces in de
Bve-sector voldoende is, maar dat de kwaliteitszorg te wensen overlaat.OCenW koerst naar een herijking van de bestuurlijke verhoudingen in de
Bve-sector, waarbij de individuele instellingen scherper dan voorheen beoordeeld
worden op de prestaties die zij leveren, op basis van heldere kaders (VBTB-aanpak)
die in de wet worden vastgelegd. Deze kaders zullen niet het karakter van
gedetailleerde regels krijgen, maar juist helderheid moeten scheppen voor
deregulering en daarnaast creëren ze randvoorwaarden voor een sterk presterende
sector.Hoger onderwijsDe inspectie is van oordeel dat de kwaliteitszorg voor het wetenschappelijk
onderwijs en voor het hoger beroepsonderwijs voldoende is en dat de kwaliteitszorg
zich ook verder ontwikkelt.Vanaf september 2003 worden de opleidingen in het hoger onderwijs geaccrediteerd
door de Nederlandse Accreditatie Organisatie (NAO). Daarmee verandert de rol
van de inspectie op dat punt. De inspectie blijft wel de invoering van de
bachelor-masterstructuur monitoren. In het toezicht op de kwaliteitszorg in
het hoger onderwijs zal de NAO toezien op de kwaliteit van de opleidingen,
en zal de inspectie de invoering monitoren van de bachelor-masterstructuur.3. OnderwijspersoneelPersoneelstekort en onderwijskwaliteitHet lerarentekort heeft op de meeste scholen nog geen grote gevolgen voor
de kwaliteit van het onderwijs. Scholen slagen erin door hun inzet en creativiteit
de onderwijskwaliteit op peil te houden, ondanks de problemen die zich voordoen
op de arbeidsmarkt. We delen de zorg van de inspectie voor mogelijke gevolgen
voor de langere termijn, met name bij de 3 à 4% zwakke scholen, te
meer daar de problematiek van de zwakke scholen veel breder is. De inspectie
stelt dan ook de vraag of het grotere ziekteverzuim en het grotere verloop
onder leraren en directeuren de oorzaak of juist het gevolg is van het zwak
zijn van de scholen.Om de vinger aan de pols te houden zal ik vervolgonderzoek laten doen
naar de effecten van het tekort aan onderwijspersoneel op de kwaliteit van
het onderwijs, in het bijzonder waar het de zwakke scholen betreft.De inspectie baseert haar oordeel over de relatie tussen onderwijskwaliteit
en tekort aan onderwijspersoneel op eigen waarneming en op het onderzoek Personeelsvoorziening en schoolkwaliteit in het basis- en voortgezet
onderwijs van Research voor Beleid en Regioplan. Op 14 april
is dit rapport aangeboden aan de Tweede Kamer. De onderzoekers concluderen
dat problemen in de personeelsvoorziening op de meeste scholen voor primair
en voortgezet onderwijs nog nauwelijks effect hebben op de kwaliteit van het
onderwijs. Uit de Arbeidsmarktbarometer is bekend dat scholen deze problemen
het hoofd bieden met (nood)oplossingen die lesuitval moeten voorkomen:
ze voegen klassen samen, schorten arbeidsduurverkorting op, verhogen de deeltijdfactor,
passen roosters aan, en zetten directeuren, intern begeleiders of ondersteunend
personeel in. De scholen weten op deze manier de kwaliteit van het onderwijs
op peil te houden, maar dat trekt wel een zware wissel op schoolorganisatie
en personeel.OCenW wil scholen ondersteunen om een goed en integraal wervings-, personeels-
en opleidingsbeleid te voeren. Op 2 december 2002 heeft de Tweede Kamer het Plan van Aanpak Arbeidsmarkt- en Personeelsbeleid ontvangen,
dat voor de korte termijn een groot aantal acties aankondigt om de toegang
tot onderwijsberoepen te verbeteren.Een belangrijk onderdeel van het beleid zijn de regionale convenanten.
Die zijn bedoeld om een betere afstemming te realiseren tussen de vraag naar
en het aanbod aan onderwijspersoneel. Het gaat daarbij om concrete afspraken
over werving en opleiding van onderwijspersoneel tussen scholen, opleidingen
voor leraren en onderwijsassistenten, maar ook met gemeenten, ondersteuningsinstellingen
en bedrijfsleven. Het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt stimuleert en ondersteunt
de ontwikkeling van regionale convenanten, en geeft de regio's met tekorten
de hoogste prioriteit. Op 27 maart 2003 werd het eerste convenant ondertekend
in Amsterdam.Een goede CAO is een randvoorwaarde voor het welslagen van initiatieven
op schoolniveau. Het is daarom verheugend dat het – in een sombere economische
context met de noodzaak tot loonmatiging – mogelijk is gebleken om met
de Centrales van overheids- en onderwijspersoneel een evenwichtig onderhandelaarsakkoord
te sluiten. Een akkoord waarin de sector onderwijs een bijdrage levert aan
loonmatiging, en waarin óók met medewerking van sociale partners
50 miljoen euro is vrijgemaakt voor specifieke impulsen om het arbeidsmarkt-
en personeelsbeleid op instellingsniveau te ondersteunen.Het primair onderwijs krijgt vanaf 1-8-2003 extra ruimte voor ondersteunend
personeel. Specifiek voor het VMBO komt er extra ruimte voor unctiedifferentiatie,
waarmee de scholen functies op LC en LD-niveau kunnen creëren.Opleiden van onderwijspersoneelDe inspectie ziet een toename aan variëteit in het personeel op de
scholen, en constateert dat het opleidingsstelsel die ontwikkeling zal moeten
volgen. Scholen krijgen meer opleidingstaken die zij steeds vaker samen met
de opleidingen vormgeven. De inspectie is positief over deze samenwerking
tussen scholen en opleidingen. Maar ze vraagt ook aandacht voor een juiste
balans tussen opleiden door de opleiding en opleiden in de school. Ook wijst
zij erop dat de huidige financieringsstromen soms de samenwerking belemmeren.Wij onderschrijven de conclusie van de inspectie dat de ontwikkelingen
op de onderwijsarbeidsmarkt vernieuwingen noodzakelijk maken in de kwalificatiestructuur
en het stelsel van opleidingen. Uitgangspunt is dat de school goed personeelsbeleid
kan voeren. Dat vraagt om een flexibele schoolorganisatie en om opleidingen
die volledig zijn afgestemd op de behoefte van de school. In het Wetsvoorstel Beroepen in het Onderwijs en in de Nota van Wijziging
die op 14 april jl. aan de Kamer zijn gezonden, worden mogelijkheden geschetst
om de opleidingen te verbeteren en om de kwaliteit van onderwijspersoneel
te bewaken.Deze zomer ontvangt de Kamer nadere voorstellen voor een transparante
kwalificatiestructuur voor onderwijspersoneel en een flexibel opleidingsstelsel. Zij-instroomIn haar rapportage over de zij-instroom in het voortgezet onderwijs uit
de inspectie zich kritisch over de kwaliteit van het assessment (inhoud en
procedure) en over het scholings- en begeleidingsadvies. Ook het maatwerk
aan zij-instromers laat nog te wensen over. Zowel scholen als opleidingen
hebben moeten wennen aan de nieuwe mogelijkheden die de Interimwet zij-instroom
(2000) biedt om mensen op te leiden uit andere maatschappelijke sectoren.
De groeiende belangstelling voor zij-instroom, legde een extra druk op de
assessmentcentra.Om deze knelpunten aan te pakken moeten scholen goede afspraken maken
met assessmentcentra, bijvoorbeeld in het kader van regionale convenanten.
Daarnaast moet de kwaliteit en onafhankelijkheid van de assessmentcentra gegarandeerd
worden. In de nota van wijziging op de Wet Beroepen in het Onderwijs stellen
we daarom voor dat alle assessmentcentra zich moeten kwalificeren voor hun
taak.Om scholen gericht te kunnen blijven ondersteunen bij het in dienst nemen
en opleiden van zij-instromers, zal ik de subsidiëring van scholen bij
de aanstelling en opleiding van zij-instromers voortzetten door verlenging
van de regelingen zij-instroom voor primair en voortgezet onderwijs tot 1
augustus 2004.In mijn brief van 14 april 2003 heb ik de Tweede Kamer mijn – uitgebreidere –
beleidsreactie gegeven bij het inspectierapport Evaluatie
van het zij-instroomtraject in het voortgezet onderwijs dat ik op
5 december 2002 aan de Tweede Kamer heb aangeboden.4. De (risico)leerlingAllochtone en autochtone leerlingenDe inspectie constateert dat steeds meer allochtone leerlingen al tijdens
het basisonderwijs hun achterstand inlopen ten opzichte van autochtone leeftijdgenoten.
In de review Onderwijsachterstanden in het basisonderwijs1, meldt Tesser dat deze vooruitgang bij allochtone
leerlingen te danken lijkt te zijn aan effectiever basisonderwijs.Om verdere verbetering mogelijk te maken, stimuleert het ministerie o.a.
programmatisch werken in de voor- en vroegschoolse fase. De VVE-impuls is
inmiddels verankerd in het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid.De inspectie constateert dat te veel leerlingen op achtjarige leeftijd
nog onvoldoende technisch kunnen lezen om hun schoolloopbaan met succes te
kunnen voortzetten. Het gaat daarbij niet alleen om allochtone leerlingen.
De constatering van de inspectie toont nog eens het belang aan van VVE, dat
onder meer het verbeteren van de beheersing van de Nederlandse taal tot doel
heeft. Recent internationaal onderzoek wijst uit dat Nederland na Zweden het
best presteert bij begrijpend lezend. Tien jaar geleden nam Nederland nog
een 21ste plaats in. Uit het onderzoek blijkt ook dat allochtone leerlingen
zeer goed presteren ten opzichte van allochtone leerlingen in andere landen,
zoals bijvoorbeeld Engeland en Duitsland (PIRLS2,
2003).Niet alle etnische groepen lopen hun achterstand in gelijke mate in. Ook
tussen basisscholen zijn er grote verschillen (p. 21). De onderwijskansenaanpak
speelt hierop in en leidt tot maatwerk op basis van schoolspecifieke analyses. (Voortgezet) speciaal onderwijs en speciaal basisonderwijsZowel het speciaal onderwijs als het speciaal basisonderwijs bieden leerlingen
een veilig en ondersteunend pedagogisch klimaat, zo concludeert de inspectie.
De tekortkomingen die de inspectie constateert liggen op het terrein van leerstofaanbod
en leerlingenzorg. LeerstofaanbodHet (v)so en het so zijn commercieel weinig interessant voor uitgevers.
Volgens de inspectie ligt hier een taak voor de overheid. OCW heeft al enkele
opdrachten uitgezet om materiaal te ontwikkelen.Het CED ontwikkelt taalmethode voor het speciaal (basis-) onderwijs, die
voldoende differentiatiemogelijkheden biedt voor de sub-groepen binnen dat
type onderwijs. Het Freudenthalinstituut maakt materialen voor «realistisch
rekenen» die aansluiten bij bestaande rekenmethodes met veel differentiatiemogelijkheden.
De materialen zullen door uitgevers worden gepubliceerd en verspreid. Op het
terrein van educatieve software wordt voor het speciaal onderwijs een programmamatrix
ontwikkeld die op de verschillende doelgroepen is afgestemd.Deze en andere instellingen ontwikkelen ook materialen en hulpmiddelen
om de leerkrachten te ondersteunen, vooral in het taal- en rekenonderwijs.Voor het speciaal basisonderwijs geldt dat de samenwerkingsverbanden WSNS
extra worden ondersteund om het leerstofaanbod voor zorgleerlingen te verbeteren.
Op 27 november 2002 is dit in een brief aan de Tweede Kamer aangekondigd.
Samenwerkingsverbanden ontvangen een bedrag per leerling. Met deze middelen
kunnen ze lesmaterialen aanschaffen, die optimaal zijn afgestemd op de specifieke
onderwijsbehoefte van zorgleerlingen in het speciaal basisonderwijs. Het gaat
om gemiddeld 12 800 euro per speciale school voor basisonderwijs.LeerlingenzorgDe inspectie constateert duidelijke tekorten in de leerlingenzorg. Scholen
volgen de ontwikkeling van leerlingen weliswaar min of meer systematisch,
maar de gegevens worden onvoldoende geanalyseerd en verbonden met een concreet
handelingsplan. Daardoor kunnen de scholen nauwelijks vaststellen of leerlingen
voldoende vooruitgang boeken.De regeling leerlinggebonden financiering schenkt aandacht aan dit probleem.
Zo schrijft de regeling voor dat zowel reguliere als speciale scholen voor
hun leerlingen een handelingsplan moeten opstellen. Ouders moeten met dit
plan instemmen. Ook de inhoudelijke criteria voor het handelingsplan zijn
voorgeschreven.Om de handelingsplannen te vertalen in een aanpak voor de individuele
leerling zijn modellen en handreikingen ontwikkeld voor de handelingsgerichte
diagnostiek. Dit jaar zal de aandacht gericht zijn op de implementatie hiervan
via ondersteuning in de school en op regionale bijeenkomsten.Voor het speciaal basisonderwijs hebben de onderwijsorganisaties, verenigd
in het WSNS+-project, een specifiek ondersteuningsaanbod ontwikkeld. Het WSNS+-project
heeft in het activiteitenplan (oktober 2002) verschillende doelstellingen
geformuleerd om de leerlingenzorg te verbeteren op de scholen voor speciaal
basisonderwijs. Zo moet het systematisch volgen van leerlingen
verbeteren en moet de aanwezigheid van handelingsplannen toenemen. Scholen
worden daarbij op maat gesteund door begeleiders die vanuit WSNS+ zijn voorgeschoold.Risicoleerlingen in VO en BVE, de aansluiting VO-vervolgonderwijsAls het gaat om risicoleerlingen, vraagt de inspectie vooral aandacht
voor het voortijdig schoolverlaten. De inspectie constateert dat het percentage
voortijdige schoolverlaters nog te hoog is. Tegelijkertijd constateert de
inspectie dat de scholen uiteraard niet verantwoordelijk kunnen worden gesteld
voor alle problemen die leerlingen ondervinden tijdens hun schoolloopbaan.Wij onderschrijven deze constateringen. De oorzaken van voortijdig schoolverlaten
zijn heel divers. Het kan gaan om een foutieve studiekeuze (die niet wordt
gevolgd door herinschrijving elders). Voor sommige leerlingen is een startkwalificatie
eenvoudig niet haalbaar. Veel oorzaken zijn buiten de school gelegen. Het
gaat om jongeren met psychosociale, sociaal-maatschappelijke of emotionele
problemen. In tijden van voorspoed worden jongeren soms door werkgevers uit
de school gehaald om te komen werken, voordat zij een startkwalificatie hebben
behaald. Dit verschijnsel staat bekend als «groenpluk».Onze inzet is om de meld- en registratiepraktijk te verbeteren. Dat is
een cruciale voorwaarde voor succes. Het gaat erom dat de hele populatie voortijdige
schoolverlaters in beeld wordt gebracht en dat een zo groot mogelijk deel
daarvan succesvol aan de slag gaat op een andere school. Door een verbeterde
melding en registratie wordt het werkelijke aantal voortijdige schoolverlaters
steeds beter benaderd.Bij de aanpak van voortijdig schoolverlaten zijn heel veel instellingen
en instanties betrokken. De problemen die de inspectie signaleert vragen dan
ook om een gezamenlijke aanpak. Dit wordt nagestreefd in de operatie Jong
die gericht is op de bevordering van de samenwerking tussen deze instellingen
en instanties in de uitvoeringspraktijk.Naast de curatieve aanpak van voortijdig schoolverlaten is er ook veel
aandacht voor de preventieve aanpak, waarbij de nadruk ligt op doorlopende
leerwegen in de beroepskolom. Binnen de beroepskolom staan doorlopende leerlijnen
en de loopbaan van de leerling centraal. Het beroepsonderwijs wordt in toenemende
mate georganiseerd rondom de individuele leerlingen. Dit biedt meer mogelijkheden
voor maatwerk voor die leerlingen die om welke reden dan ook extra aandacht
en zorg nodig hebben om een startkwalificatie te kunnen halen.In het rapport «Ruimte voor Rekenschap» heeft de staatssecretaris
aangegeven dat zij voor de bekostiging van maatwerk voor risicogroepen een
voorziening voorbereidt in het kader van het uitvoeringsbesluit WEB.De veiligheid en de sfeer in de school zijn belangrijke aspecten voor
de opvang van (risico-)leerlingen. Dit voorjaar sturen we een brief naar de
Tweede Kamer met ons standpunt over veiligheid in het onderwijs. Daarin worden
onder andere maatregelen aangekondigd om een veilig schoolklimaat te scheppen.Het voortgezet onderwijs is niet het eindstation in de onderwijsketen.
Leerlingen stromen door naar vervolgonderwijs, om een startkwalificatie te
behalen (na het VMBO) en om hun talenten verder te ontwikkelen. Goede aansluiting
tussen het voortgezet en het vervolgonderwijs is daarom belangrijk.
De komende tijd zullen we nauwgezet volgen hoe de leerlingen uit het VMBO
het ervan afbrengen in het MBO.5. De staat van het primair onderwijsDe kwaliteit van het Nederlands onderwijs is heel behoorlijk, zo concludeert
de inspectie. De opbrengsten in het basisonderwijs zijn vanaf 1998 ongeveer
op hetzelfde peil gebleven. Uit onderzoek blijkt dat dit ook internationaal
gezien een goede prestatie is.Nederlandse leerlingen scoren internationaal gezien goed. Zo geldt voor
rekenen/wiskunde dat Nederlandse leerlingen internationaal gezien goede resultaten
boeken. Uit het zogenoemde TIMMS1 onderzoek blijkt
dat leerlingen uit groep 5 en groep 6 in vergelijking met leerlingen uit 25
andere landen wereldwijd, voor rekenen/wiskunde ruim boven het internationale
gemiddelde scoren (TIMMS, 1997). Ook voor Nederlandse taal zijn uitstekende
resultaten geboekt, zo blijkt uit het eerder genoemde PIRLS onderzoek onder
9-jarigen.Tegelijkertijd signaleert de inspectie problemen rondom verschillende
kwaliteitskenmerken in het basisonderwijs. Veel scholen stemmen het onderwijs
nog onvoldoende af op de verschillen tussen leerlingen en de leerlingenzorg
schiet nog vaak tekort (zie hoofdstuk 4). Ook de kwaliteitszorg staat op veel
scholen nog in de kinderschoenen (zie hoofdstuk 2).Willen scholen de leerlingenzorg kunnen versterken, dan moet de kwaliteitszorg
goed functioneren. Daar leveren projecten als het eerder genoemde Q*Primair
een belangrijke bijdrage aan. Ook de leerlingvolgsystemen die momenteel worden
ontwikkeld, stellen scholen in staat om de leerlingenzorg te verbeteren.De verkleining van de groepen in de onderbouw leidt tot kwaliteitsverbetering
in het basisonderwijs. Uit onderzoek uitgevoerd door OCTO (2000, 2001) weten
we dat in kleine groepen een betere instructie en begeleiding vooral ten goede
komt aan zwakke en goede leerlingen. De inspectie concludeert in het rapport
over de groepsgrootte dat leraren meer handen in de klas lesgeven, beter kunnen inspelen op de individuele behoeften van
leerlingen. Ook ondersteuning door remedial teachers, intern begeleiders en
reken- of taalcoördinatoren biedt leraren de kans de zorg voor leerlingen
beter te vervullen. Of de groepsverkleining ook tot betere leerprestaties
leidt, is onderwerp van een meerjarig onderzoek onder auspiciën van NWO.Van groot belang voor een optimale leerlingen- en kwaliteitszorg is de
afstemming met de voor- en vroegschoolse educatie en het voortgezet onderwijs.
Het VVE-beleid is er dan ook op gericht dat instellingen gestructureerde programma's
aanbieden met een doorgaande leerlijn. Ook na het basisonderwijs moet een
leerling zijn schoolloopbaan zonder aansluitingsproblemen kunnen vervolgen.Bij de herziening van de kerndoelen basisonderwijs zal de afstemming met
het voortgezet onderwijs zorgvuldig worden bewaakt.6. De staat van het voortgezet onderwijsAlgemeenDe inspectie noemt de kwaliteit van het voortgezet onderwijs in hoofdlijnen
goed. Zowel de prestaties van de leerlingen als de pedagogische kant van het
onderwijs zijn op orde. Uit gegevens van het laatste PISA-onderzoek
blijkt bovendien dat de toenmalige VBO-leerlingen meer dan VWO-leerlingen
bijdragen aan de hoge positie van Nederland bij internationale vergelijkend
leesonderzoek. Alleen in Finland (heeft minder dan 2% allochtonen) en in Zuid-Korea
scoren vergelijkbare leerlingen hoger dan onze VBO-leerlingen.Er zijn echter ook signalen dat onze internationaal vooraanstaande positie
wordt bedreigd. De tekorten aan onderwijspersoneel blijven, ondanks allerlei
tijdelijke maatregelen, een punt van zorg. De tekorten zijn groter in de grote
steden, waar ze extra hard aankomen omdat daar de zwakke scholen zijn oververtegenwoordigd.
Ook de veiligheid op scholen, voor leraren en leerlingen, is nog onvoldoende
gewaarborgd.ZorgleerlingenDe inspectie stelt vast dat het aantal zorgleerlingen verder is gegroeid.Alhoewel uit de ILT 2002 blijkt dat deze groei inmiddels tot stilstand
is gekomen, blijft waakzaamheid geboden. De ontwikkeling wordt de komende
jaren nauwgezet gevolgd. Een verdere groei is niet gewenst.Pedagogische en didactische vaardighedenDe inspectie constateert verder dat leraren goed zijn in hun pedagogisch
handelen, maar vaak tekortschieten in hun didactisch handelen – vooral
als het gaat om het gebruik van activerende leervormen.Wij zullen het komende jaar bevorderen dat er instrumenten komen voor
kwaliteitszorg op het niveau van afzonderlijke vakken en het handelen van
docenten. Het Q-5 project zal daarover overleggen met de VVVO.Verder voorzien we dat op afzienbare termijn – onder andere na het
eerste examen VMBO – de belasting van leraren en schoolleiders om deze
omvangrijke innovatie in te voeren, zal afnemen. Daardoor ontstaat er meer
rust en ruimte voor de scholen, zodat zij verder kunnen werken aan de verbetering
van de kwaliteit van hun onderwijs.Kerndoelen basisvormingDe inspectie stelt vast dat steeds minder scholen alle kerndoelen basisvorming
realiseren in het onderwijsaanbod. Het is denkbaar dat scholen daarmee reageren
op de (tijdelijke) wetswijziging van de WVO per 1-8-2001 (artikel 11g, lid
1), die het mogelijk maakt dat het bevoegd gezag kan beslissen welke kerndoelen
of onderdeel van kerndoelen gerealiseerd moeten worden. De taakgroep basisvorming
buigt zich in overleg met de scholen over een herziening van de kerndoelen.Dit in aanmerking nemende, achten wij nu geen extra aanvullende maatregelen
nodig.VmboVeel scholen, leraren en schoolleiders zetten alles op alles om van het
VMBO een succes te maken. De inspectie meldt dat men op de scholen een zekere
trots voelt over de vernieuwing die tot stand wordt gebracht. Wel leeft er
onzekerheid over de slaagkansen van de zwakke leerling in de basisberoepsgerichte
leerweg. De verrichtingen van zwakkere leerlingen in het VMBO worden in dat
opzicht zorgvuldig gevolgd. De inspectie geeft verder aan dat het VMBO prioriteit
moet krijgen als het gaat om investeringen in huisvesting en herinrichting. Tweede faseVolgens de inspectie vertonen de vakken binnen de profielen van de tweede
fase havo/vwo nog te weinig samenhang. De voorstellen in Ruimte laten en keuzes bieden komen tegemoet aan deze constatering.7. De staat van het Beroepsonderwijs en de volwasseneneducatieDe inspectie constateert dat de kwaliteit van de onderwijsleerprocessen,
de kwaliteit van leerplaatsen en leermiddelen, en de trajectbegeleiding voldoende
zijn bij minimaal 89% van de onderzochte instellingen. De onderwijskundige
integratie van ICT ligt fors hoger dan vorig jaar. Daarnaast schetst de inspectie
in haar verslag ook enkele verbeterpunten.ToegankelijkheidDe toegankelijkheid van het onderwijs omvat zowel de fysieke toegankelijkheid als de toegankelijkheid voor bepaalde doelgroepen. Op het gebied van toegankelijkheid constateert
de inspectie positieve ontwikkelingen. De roc's hebben hun opleidingenaanbod
aan de onderkant sterk uitgebreid en bieden steeds meer opleidingen aan in
beide leerwegen.Over de toegankelijkheid van scholen voor gehandicapten is in 2002 een
onderzoek1 afgerond. Dit onderzoek gaat in op
de aard en omvang van de belemmeringen die gehandicapten in het (v)mbo ondervinden
bij hun dagelijks onderwijsdeelname en op de mogelijke gevolgen die dat heeft
voor de doorstroom naar mbo en hbo en de positie op de arbeidsmarkt. Er werden
betrekkelijk weinig problemen gesignaleerd rond de bereikbaarheid of toegankelijkheid
van de instellingen.BeroepspraktijkvormingTen opzichte van de voorgaande jaren scoort de beroepspraktijkvorming
aanzienlijk beter. De aandacht voor de kwaliteit van de beroepspraktijkvorming
staat hoog op de agenda van de betrokken partijen. De inspectie heeft verbeteringen
geconstateerd in de voorbereiding van de deelnemers op en de begeleiding tijdens
de beroepspraktijkvorming. De verbeteracties die door de kenniscentra beroepsonderwijs
bedrijfsleven en de onderwijsinstellingen zijn ingezet, beginnen resultaat
op te leveren. Dit laat onverlet dat de kwaliteit nog beter moet en kan. Het
streven is nog voor de zomer een verbeteragenda te presenteren, waarin met
name de Bve Raad en de Vereniging Colo zullen aangeven hoe hun leden de kwaliteit
verder gaan verhogen.Flexibiliteit en maatwerkDe inspectie kijkt specifiek naar «flexibiliteit en maatwerk».
Het gaat dan om de aansluiting van de opleiding op het toeleverend onderwijs
en om de mogelijkheden om van leerweg te wisselen en de studieduur te versnellen.
De inspectie stelt vast dat 57% van de roc-opleidingen voldoende flexibel
is, zodat individueel maatwerk mogelijk is.Een verdere toename van flexibiliteit en maatwerk maakt deel uit van de
ontwikkeling van de beroepskolom. Hierin ligt de nadruk op het realiseren
van doorlopende, flexibele leerwegen en wordt het onderwijs in toenemende
mate georganiseerd rond de loopbaan van de deelnemer. De instellingen hebben
grote inrichtingsvrijheid bij het ontwikkelen van de beroepskolom, waardoor
sprake is van een gevarieerde invulling. Het centraal stellen van de loopbaan
van de deelnemer vergt dat hierop de komende periode een flinke verbetering
wordt gerealiseerd. In de zogenoemde kwalitatieve monitor wordt dit proces
gevolgd. Naleving wet- en regelgevingDe inspectie controleert bij BVE-instellingen of de vereiste wettelijke
documenten (de onderwijsovereenkomst, de praktijkovereenkomst en de onderwijs-
en examenregeling) aanwezig zijn en of zij voldoen aan de eisen. Op basis
van haar controle op de wettelijke documenten constateert de inspectie dat
de aandacht voor de rechtsbescherming van de deelnemer is toegenomen, maar
dat de feitelijke kwaliteit van de wettelijke documenten hierop achterblijft.Daarnaast controleert de inspectie of de bol-opleidingen per leerjaar
tenminste 850 klokuren onderwijs bevatten (deze norm is in de WSF vastgelegd).
De controle op deze norm heeft aangetoond dat de minimumnorm bij nog veel
opleidingen in één of meerdere jaren niet gehaald wordt. Staatssecretaris
Nijs zal de Kamer binnenkort informeren over de consequenties die wij hieruit
trekken en de wijze waarop zij naleving van de prestatieverplichtingen van
de instellingen op het punt van onderwijsintensiteit zal handhaven. Voor de
BVE-sector is een wetsvoorstel ontworpen waarin een nadere omschrijving van
het begrip «voltijdse opleiding» is opgenomen. Deze bestaat uit
1600 studiebelastingsuren, waarvan 850 behoren bij een in instellingstijd
verzorgd onderwijsprogramma. Dit wetsvoorstel wordt dezer dagen voorgelegd
aan de Raad van State.ExamineringDe inspectie stelt vast dat instellingen werk maken van de verbetering
van de examens. Toch zijn er maar weinig instellingen die de kwaliteit van
de examens voldoende bewaken. Bij ruim een kwart van de onderzochte opleidingen
hebben de onderwijsinstellingen niet voldaan aan de wettelijke verplichting
om bepaalde onderdelen van de examens te laten bewaken door externe exameninstellingen.
Bij niet-bekostigde instellingen is het beeld positiever dan bij de bekostigde
instellingen.Na herbeoordeling van eerder geconstateerde afwijkingen zag de inspectie
overigens geen aanleiding om de minister te adviseren de instellingen in kwestie
sancties op te leggen.Om de borging van de examenkwaliteit verder te verbeteren, moet de ingezette
verbetering van de examenpraktijk voortgezet en geïntensiveerd worden,
zoals staatssecretaris Nijs heeft aangegeven in haar beleidsreactie (d.d.
18 februari) op het Examenverslag 2002.8. De staat van het hoger onderwijsDe kwaliteit van het onderwijsZowel in het WO als in het HBO zijn de visitatiecommissies grotendeels
tevreden over het niveau en de inhoud van de onderzochte opleidingen. De Inspectie
signaleert een aantal punten van kritiek:– de bewaking van kwalificaties laat bij veel opleidingen te wensen
over. Tegelijkertijd zijn bij de meeste onderzochte hbo-opleidingen de gerealiseerde
kwalificaties voldoende tot goed.– In de onderzochte wo-opleidingen is de werkelijke studieduur te
lang.– Het personeelsbeleid scoort slecht bij onderzochte hbo-opleidingen.
De inspectie heeft bij de helft van de onderzochte wo-opleidingen kritiek
op organisatie, waaronder het personeelsbeleid.Wij nemen de kritiek van de inspectie serieus, maar merken daarbij op
het systeem van kwaliteitszorg in het hoger onderwijs zelfregulerend is. Doorgaans brengen instellingen toereikende verbeteringen aan als reactie
op visitaties.De inspectie pleit ervoor om op korte termijn procedures te ontwikkelen
die de beoordeling van het verbetertraject mogelijk maken.Bij dit signaal van de inspectie past een herinnering aan het verschil
tussen accreditatie en visitaties. De functie van beide systemen is borging
van de kwaliteit van de opleidingen. In beide systemen brengt de instelling
zelf verbeteringen aan in de opleiding.In de nieuwe situatie van accreditatie moeten de instellingen noodzakelijke
verbeteringen realiseren vóórdat een opleiding geaccrediteerd
kan worden. Voorheen kreeg de instelling ná de visitatie twee jaar
de gelegenheid om de verbeteringen door te voeren; en de inspectie zag hierop
toe.Met de systematiek van accreditatie is dit niet meer nodig. Mocht de instelling
de accreditatie onthouden worden voor een opleiding, dan heeft zij twee jaar
de gelegenheid opnieuw accreditatie aan te vragen. Zolang accreditatie onthouden
wordt, mogen geen nieuwe studenten worden ingeschreven aan de opleiding in
kwestie.Voor de overgangsperiode naar accreditatie zijn afspraken gemaakt tussen
de inspectie, de Nederlandse Accreditatie Organisatie en ons ministerie. De
inspectie houdt toezicht op lopende verbetertrajecten, of draagt die over
aan de NAO. Een aantal medewerkers van de inspectie wordt voor een beperkte
periode bij de NAO gedetacheerd. Zij beoordelen de visitatierapporten en signaleren
eventuele ernstige tekortkomingen aan het NAO-bestuur.Kwaliteit en studeerbaarheidHet Studeerbaarheidsfonds is in 1996 in het
leven geroepen. Het heeft als doel belemmeringen weg te nemen die studenten
kunnen ondervinden als zij hun studie wilden voltooien in de tijd die ervoor
stond. Het fonds bedroeg 226 890 000 euro (destijds 500 miljoen
gulden). Dat bedrag is toegekend aan 2470 projecten.In haar inhoudelijke evaluatie concludeert de inspectie dat 69% van de
projecten de doelen heeft gerealiseerd. In 23% van de gevallen kon de inspectie
geen duidelijk oordeel vellen, omdat de projectdoelstellingen niet gehaald
zijn, maar er wel een substantiële inspanning is geleverd. De projecten
hebben in 6% van de gevallen geen substantieel resultaat opgeleverd, en 2%
van de projecten is niet verantwoord.De instellingen die verantwoordelijk zijn voor deze 2% projecten, hadden
uiteenlopende verklaringen voor de resultaten, bijvoorbeeld dat verschillende
projecten waren samengevoegd, of dat het project (in tweede instantie) geheel
voor eigen rekening was uitgevoerd.Over de 23% van de projecten die de inspectie niet eenduidig heeft kunnen
beoordelen, vermeldt het onderliggende rapport van de inspectie dat afzonderlijke
doelen niet altijd meer precies te herleiden waren, of dat ze zijn bijgesteld
in verband met voortschrijdend inzicht. Het ging dikwijls om projecten op
het gebied van ICT, waarin de ontwikkelingen destijds heel snel gingen. Bij
alle projecten in deze categorie zijn echter nuttige en substantiële
resultaten behaald.Het fonds heeft een belangrijke impuls gegeven aan de invoering van meer
probleemgestuurde onderwijsvormen en aan de inzet van ICT in het onderwijs.
De instellingen hebben de resultaten van de projecten grotendeels geïntegreerd
in het reguliere onderwijsprogramma. Studeerbaarheid is opgenomen in het accreditatiekader van de NAO. Daardoor
krijgt het ook in de toekomst aandacht.InternationaliseringZowel bij de accreditatie als bij het bachelor-masterstelsel is internationalisering
een prominent thema. De inspectie heeft echter de indruk dat dit thema niet
de aandacht krijgt die het verdient.Inmiddels heeft internationalisering in het accreditatiekader op verschillende
manieren vorm gekregen. Voor beoordeling van het karakter van de opleiding
zijn de internationaal gehanteerde beschrijvingen voor Bachelor en Master
opgenomen. Als voorbeeld van een bijzonder kwaliteitskenmerk van een opleiding
wordt internationalisering genoemd. Bovendien sluiten de eindkwalificaties
van de opleidingen aan bij de eisen die (buitenlandse) vakgenoten en de beroepspraktijk
stellen. Ook bij de beoordeling van de gevolgde werkwijze wordt het kwaliteitsoordeel
van de validerende en beoordelende instantie zo mogelijk mede gebaseerd op
een vergelijking met internationaal gehanteerde normen voor opleidingen in
het desbetreffende domein.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Onder redactie van W. Meijnen (2003).XNoot2PIRLS: the Progress in International Reading Literacy Study, uitgevoerd
door the International Study Center, Boston.XNoot1TIMMS: Third International Mathematics and Science Study, uitgevoerd onder
auspiciën van the International Association for the Evaluation of Educational
Achievement (IEA).XNoot1Met beperkingen door het beroepsonderwijs, ITS, november 2002. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28600-VIII-122.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl