Goedkeuring Europees Verdrag inzake bescherming van archeologisch erfgoed (herzien); Valletta, 16 januari 1992; Brief staatssecretaris met het verzoek tot voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23821, nr. 8

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

02-06-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

23821-(R1509) nr. 8

23-05-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamBetekenis van het verdragArcheologie en ruimtelijk beleidArcheologische informatievoorzieningRuimtelijke ordeningsplannenOverige activiteitenArcheologie en uitvoeringsprojectenFasering en reikwijdteBesluitvorming en regelgevingWaarborgenKosten en financieringArcheologiebestelTenslotteOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23821Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 51 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 821 (R 1509)Goedkeuring van het op 16 januari 1992 te Valletta tot stand gekomen
Europees Verdrag inzake de bescherming van het archeologisch erfgoed (herzien)nr. 8BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalZoetermeer, 23 mei 1997Hierbij verzoek ik u de behandeling van de Rijkswet tot goedkeuring van
het op 16 januari 1992 te Valletta tot stand gekomen Europees Verdrag inzake
de bescherming van het archeologisch erfgoed voort te zetten.De dynamiek van onze samenleving uit zich in een toenemende strijd om
schaarse ruimte. Bouwlocaties, intensivering van de landbouw, infrastructurele
werken, natuurontwikkelingsprojecten en ondergronds bouwen illustreren dat.
Zij plegen in toenemende mate een aanslag op het archeologisch erfgoed in
de bodem. Bezorgd over deze ontwikkeling werd in 1992, door ministers van
Cultuur van de landen aangesloten bij de Raad van Europa, het verdrag van
Valletta ondertekend. Het verdrag is in 1995 in werking getreden. Inmiddels
is het geratificeerd door 13 landen, waaronder Duitsland, Frankrijk, Ierland
en Zweden. Wel voldoet Nederland al voor een deel aan de verplichtingen van
het verdrag. Sinds bijna vier decennia is ervaring opgebouwd met archeologische
monumentenzorg. Toch is ratificatie van het verdrag ook voor Nederland van
bijzondere betekenis omdat het archeologisch belang, in het geheel van belangenafweging
en besluitvorming, daardoor werkelijk tot zijn recht kan komen. Overeenkomstig
mijn belofte in de Cultuurnota breng ik u met deze brief op de hoogte hoe
ik mij, op hoofdlijnen, de invoering van het verdrag voorstel.Eind 1994 vernam ik de bevindingen van uw vaste commissie voor Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen over de rijkswet tot goedkeuring van het verdrag1. De uitgangspunten van het verdrag bleken breed gedragen te worden
door de leden2. De door de Kamer gestelde vragen beantwoordde ik
vervolgens in een nota naar aanleiding van het verslag3. Op een
aantal vragen kon ik toen nog geen diepgaand antwoord geven. Daarvoor was
aanvullend onderzoek nodig naar de financiële gevolgen van het voorstel
voor de Nederlandse economie en de gevolgen voor wetgeving, bestuurlijke organisatie
en de archeologie zelf. Om die reden verzocht ik u in 1995 de behandeling
van het wetsvoorstel op te schorten,opdat ik de wijze van invoering
van het verdrag nader zou kunnen bestuderen4. Inmiddels zijn diverse
onderzoeken uitgevoerd en is veel informatie verzameld. Dat stelt mij in staat
in deze brief in te gaan op de vragen die indertijd nog niet beantwoord konden
worden.Het onderwerp van het verdrag is nog ingewikkelder dan aanvankelijk werd
verondersteld. Het verdrag raakt aan een groot aantal verschillende activiteiten
en belangen. Het gaat niet alleen om archeologische werkzaamheden maar ook
om ruimtelijke ordeningsvraagstukken en de uitvoering van economische activiteiten.
Daarom sta ik een procesmatige, gefaseerde aanpak voor. Die maakt het bovendien
mogelijk ervaring op te doen en zonodig bij te sturen. Voorts heb ik getracht
aansluiting te zoeken bij de bestaande uitvoeringspraktijk. Tenslotte zijn
om het verdrag effectief in te voeren ook andere, voorwaardenscheppende maatregelen
nodig met betrekking tot het archeologiebestel. Deze brief informeert u ook
daarover.Ieder land heeft de mogelijkheid, al naar gelang de eigen situatie, het
verdrag op passende wijze in te voeren. De keuzes daarbij zijn bepalend voor
de wijze van invoering. Daarover zijn gesprekken gevoerd met de ministeries
van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM), Verkeer
en Waterstaat (V&W), Landbouw Natuurbeheer en Visserij (LNV), Financiën,
Economische Zaken, het Inter Provinciaal Overleg (IPO), de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) en uiteraard ook met de Stichting voor de Nederlandse
Archeologie (SNA), de koepelorganisatie in de archeologiesector. Ook zal ik
de Raad voor cultuur op korte termijn advies vragen over deze brief. Gelet
op de diversiteit van de reacties acht ik het wenselijk de keuzes die ik maak,
en de overwegingen daarbij, nader met u te bespreken.Nu de belangrijkste gevolgen van invoering van het verdrag kunnen worden
overzien, kan de behandeling van de goedkeuringswet worden voortgezet. Het
wetsvoorstel waarbij de verdragsverplichtingen in de Nederlandse wetgeving
worden ingevoerd, kan de Kamer vervolgens de tweede helft van 1998 tegemoet
zien. Betekenis van het verdragHet verdrag heeft tot doel het archeologisch erfgoed te beschermen. Daarbij
staat behoud voorop. Tijdens de voorbereiding van de behandeling van de goedkeuringswet
berichtte ik u dat de aandacht voorshands zou worden geconcentreerd op de
artikelen 5 en 6 van het verdrag. Deze brief betreft vooral deze twee artikelen,
maar raakt ook andere onderdelen. Artikel 5 gaat over het behoud van archeologisch
erfgoed: in iedere fase van het ruimtelijke ontwikkelingsproces dient dat
aspect te worden meegewogen bij de besluitvorming. Het artikel heeft tot doel
tot passende procedures te komen nu het archeologische erfgoed bedreigd wordt
door een toenemend aantal ingrepen in de bodem. Artikel 6 regelt de financiering
en is zeer actueel nu er meer archeologisch onderzoek moet plaatsvinden om
de negatieve gevolgen van bouwactiviteiten en andere projecten die de bodem
verstoren, voor het archeologisch erfgoed te beperken.Het verdrag beschrijft het archeologische erfgoed als bron van het Europese
gemeenschappelijke geheugen. Bij het verdedigen van archeologische monumenten
tegen vernietiging wordt dit vaak benadrukt: aangegeven wordt wat verloren
dreigt te gaan voor geschiedkundig en wetenschappelijk onderzoek. Ik acht
dat een belangrijk argument, maar niet het enige. Het is noodzakelijk dat
ook wordt stilgestaan bij andere gevolgen. Voor velen heeft het betekenis
te weten dat de plaats waar zij verblijven vroeger al bewoond werd. Dat blijkt
wel uit de vele lokale initiatieven met betrekking tot de archeologie.
Archeologisch erfgoed kan van nationaal belang zijn en tegelijkertijd betekenis
hebben op plaatselijk en streekniveau. Vaak is die betekenis direct verbonden
met het landschap dat de sporen van vroegere bewoning in zich draagt. Nu het
landschap meer dan ooit op de schop wordt genomen, is er reden te investeren
in behoud van de historische dimensie van onze omgeving. Anders moeten we
leven in een landschap zonder geheugen en zonder band met het verleden. Door
het verdrag in te voeren, versterken we onze kwetsbare band met het verleden.
Ik ga ervan uit dat behoud van die band een zaak van algemeen belang is en
onderwerp van gedeelde zorg van zowel gemeentelijke en provinciale overheden
als van de rijksoverheid.Als een activiteit waardevol archeologisch erfgoed bedreigt, kan het voorkomen
dat – alle belangen afwegende – toch moet worden besloten de bodem
ter plekke te verstoren waardoor het archeologisch erfgoed niet in de bodem
kan worden behouden. Dan moet worden voorkomen dat de sporen uit het verleden
ongelezen verdwijnen. Opgraven is nodig om het archeologisch monument te documenteren
en de informatie ervan in veiligheid te brengen. Het waardevolle archeologisch
erfgoed zelf gaat dan wel verloren, maar de informatie daarover blijft behouden.
Zulk onderzoek kan kostbaar zijn, maar daar staat veel tegenover: waardevolle
aanknopingspunten voor onze band met het verleden. Ik vind het van belang
dat onderzoeken en resultaten daarvan onder de aandacht van het publiek worden
gebracht, zodat het nog meer oog krijgt voor de historische dimensie van zijn
omgeving. Het verdrag onderstreept overigens de noodzaak daarvan5.Artikel 6 van het verdrag behandelt de financiering. Iedere verdragspartij
dient te zorgen dat archeologisch onderzoek door de overheid wordt ondersteund.
Dat gebeurt al door veel gemeenten, de rijksoverheid en een groeiend aantal
provincies. Vervolgens concentreert artikel 6 zich op onderzoek ten gevolge
van grote projecten: voor de bekostiging daarvan moet worden gezorgd; zij
moeten worden opgenomen in de begroting van de projecten. Hier duidt het verdrag
op aansprakelijkheid van degene die financieel verantwoordelijk is voor het
project. De toelichting bij het verdrag laat geen twijfel bestaan over die
aansprakelijkheid: het archeologisch erfgoed behoort toe aan allen6.
Dientengevolge moeten de kosten van veiligstellen niet worden verhaald op
degenen aan wie archeologisch erfgoed wordt ontnomen, maar op hen die initiatief
nemen tot uitvoering van het project dat tot vernietiging leidt. Bij de invoering
van het verdrag laat ik mij leiden door het principe dat zij de kosten van
het veiligstellen vergoeden.Dit principe is ook wel verwoord als «de veroorzaker betaalt»7. Ik neem die formulering voor mijn rekening, maar wil deze bij de
invoering nuanceren om onredelijke belasting van «veroorzakers»
te voorkomen. Zo kan het veroorzakersprincipe alleen van toepassing zijn,
voor zover een initiatiefnemer zich vooraf redelijkerwijs informatie had kunnen
verschaffen over de gevolgen voor het archeologisch erfgoed. Voorts kan niet
van een veroorzaker worden verlangd zo hoge kosten te vergoeden dat de totale
investering onmogelijk wordt gemaakt; ik concretiseer dit uitgangspunt verderop
in deze brief. Ook moeten er waarborgen zijn dat de keuze tot opgraven niet
lichtvaardig kan worden gemaakt. Het gaat erom het meest waardevolle te redden
èn rechtszekerheid te bieden aan initiatiefnemers.De artikelen 5 en 6 van het verdrag veronderstellen beide een actieve
bemoeienis van de overheid. Invoering zal niet alleen de archeologische monumentenzorg
raken maar ook het ruimtelijk beleid en concrete, uitvoeringsgerichte projecten. Archeologie en ruimtelijk beleidUitgangspunt van het verdrag is het archeologisch erfgoed waar mogelijk
te behouden: bij het ontwikkelen van ruimtelijk beleid moet het archeologische
belang vanaf het begin meewegen. Dat betekent in de Nederlandse situatie dat
bij het voorbereiden van ruimtelijke ordeningsplannen8 aandacht
wordt geschonken aan archeologische monumenten. Dat gebeurt overigens al in
toenemende mate. Waar dat echter nog niet het geval is, dient het belang van
het archeologische erfgoed een volwaardige plaats te gaan innemen in ruimtelijke
ordeningsplannen. Beter nog is het wanneer niet alleen het belang van het
archeologisch erfgoed, maar van de cultuurhistorie in haar geheel meeweegt
in het ruimtelijk beleid. Alleen zo kan bereikt worden dat later, bij de besluitvorming
over concrete, uitvoeringsgerichte initiatieven zo goed mogelijk rekening
kan worden gehouden met het culturele erfgoed. Archeologische informatievoorzieningZonder adequate informatie kan het belang van het archeologisch erfgoed
niet worden meegewogen. Er bestaat grote behoefte aan informatie ter ondersteuning
van de besluitvorming. Bij de onder mij ressorterende Rijksdienst voor het
Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) is een landelijk overzicht van wettelijk
beschermde archeologische monumenten en een nationale database van vondsten
en vindplaatsen beschikbaar. Dit zogeheten ARCHIS-systeem kan als koploper
in Europa worden beschouwd. De informatie uit dit systeem stel ik ook ter
beschikking aan andere overheden ter ondersteuning van hun ruimtelijk beleid.
Het is van belang dat ARCHIS informatie bevat over alle vindplaatsen. Ik wil
nagaan hoe dat het best kan worden geregeld waarbij een registratieplicht
in de Monumentenwet 1988 één van de mogelijkheden is.Daarnaast zijn er de Archeologische Monumentenkaarten die per provincie
een overzicht geven van de bekende archeologische monumenten. Aanvullend heb
ik de ROB opdracht gegeven een landelijke kaart te ontwikkelen die aangeeft
waar archeologische vindplaatsen verwacht kunnen worden, de Indicatieve Kaart
van Archeologische Waarden (IKAW). Een eerste versie hiervan is onlangs gereed
gekomen. Zoals ik aankondigde in de Cultuurnota zal ik voorts samen met mijn
collega's van VROM en LNV een beleidsnotitie met beleidskaart ontwikkelen
over de relatie tussen cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting. Dit interdepartementale
project, «Belvedere» genaamd, is inmiddels van start gegaan.De Archeologische Monumentenkaarten en de IKAW bevatten ondersteunende
informatie voor de provincies. In de meeste provincies wordt gewerkt aan cultuurhistorische
waardenkaarten of zogeheten «cultuurhistorische hoofdstructuren».
Deze vormen de basis op grond waarvan beleid kan worden gevoerd. Tot mijn
genoegen zijn provincies bovendien begonnen medewerkers aan te stellen om
archeologische inbreng in het beleid gestalte te geven. Ik ga ervan uit dat
deze ontwikkeling zal doorzetten.Bijna 30 gemeenten hebben al archeologische deskundigen in dienst. Zij
kunnen aldus zelf archeologische informatie verzamelen ten behoeve van ruimtelijke
plannen. In andere gemeenten gebeurt dat incidenteel. In toenemende mate doen
zij een beroep op externe deskundigheid, onder andere van archeologische adviesbureaus.Ruimtelijke ordeningsplannenEr is dus een toenemend aanbod van informatie ten behoeve van de ontwikkeling
van ruimtelijk beleid. Desondanks zullen vaak gegevens ontbreken. Die kennislacune
kan worden opgeheven door gebiedsgericht inventariserend onderzoek uit te
voeren. In de praktijk laten rijk, provincies en gemeenten al in toenemende
mate dergelijk onderzoek verrichten. Ik ga ervan uit dat straks bij de voorbereiding
van ruimtelijke ordeningsplannen in alle gevallen onderzoek zal worden uitgevoerd
om te voorzien in ontbrekende informatie9. Naast het genereren
van informatie in het proces van besluitvorming, vind ik ook het toetsen van
ruimtelijke ordeningsplannen van belang. In de Rijksplanologische Commissie
(RPC) wordt het belang van het culturele erfgoed al langere tijd vertegenwoordigd
door mijn ministerie. Ik acht het noodzakelijk ook de rijksarcheoloog van
de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) in de provincies
een plaats te geven in de Provinciaal Planologische Commissie (PPC) om doorwerking
te bevorderen van het rijksbeleid ten aanzien van de archeologische monumentenzorg
in het ruimtelijk beleid van provincies en gemeenten. Dit voorstel vereist
aanpassing van het Besluit op de ruimtelijke ordening 1985. Over die aanpassing
zal ik overleg voeren met de minister van VROM. Overige activiteitenEerder constateerde ik dat archeologische monumentenzorg onderwerp is
van gedeelde zorg van gemeenten, provincies en rijksoverheid. Ook van de inzet
van provincies en gemeenten hangt dus veel af. Die inzet is de afgelopen jaren
sterk gegroeid. Dat waardeer ik zeer. Het geeft mij het vertrouwen dat een
breed draagvlak aan het ontstaan is voor de inbedding van de archeologische
monumentenzorg in het ruimtelijk beleid. Ik lever overigens mijn aandeel aan
die ontwikkeling door provincies te ondersteunen met kennis en informatie
en door steunpunten voor monumentenzorg op te zetten waaraan archeologen actief
meedoen. Provincies en gemeenten moedig ik aan gebruik te maken van de mogelijkheid
monumentenverordeningen en monumentenlijsten op te stellen en daarbij meer
dan tot nu toe het geval is geweest ook het archeologisch bodemarchief te
betrekken. Voorts zal ik voorstellen in de provinciale «handreikingen
bestemmingsplannen» ten behoeve van gemeenten passende aanwijzingen
op te nemen met betrekking tot de archeologische monumentenzorg.Bij de Sdu is onlangs het boek «Archeologisch erfgoed goed beheerd»
verschenen. Het behandelt het recreatieve ontsluiten, inrichten en beheren
van archeologische monumenten in het landelijke gebied. Aan dit boek hebben,
behalve de ROB ook de Dienst Landelijk Gebied van het ministerie van LNV en
het archeologisch adviesbureau RAAP een aanzienlijke bijdrage geleverd. Om
ook bij het vormgeven van stedelijke gebieden de archeologische monumentenzorg
te betrekken, heeft het ministerie van VROM, in samenwerking met de ROB, initiatief
genomen tot het project «Archeologie als inspiratiebron». Een
inspiratiebron voor stedenbouwkundigen en architecten. Archeologie en uitvoeringsprojectenVolgens artikel 5 van het verdrag moeten archeologen ook worden betrokken
bij concrete, uitvoeringsgerichte projecten. De onlangs gepresenteerde «Nieuwe
Kaart van Nederland» laat zien dat dergelijke projecten in de nabije
toekomst een forse omvang en spreiding zullen hebben met het risico dat een
groot deel van de informatie over ons verleden wordt uitgewist. Daarom acht
ik het van groot belang dat bij uitvoeringsprojecten in een vroeg stadium
ter plaatse projectgericht inventariserend onderzoek wordt uitgevoerd. De
Monumentenwet 1988 is momenteel de meest geschikte plek om dat te regelen.
Zo kan worden bepaald òf archeologisch erfgoed bedreigd wordt en hoe
rekening kan worden gehouden met het belang ervan. Artikel 6 van het verdrag,
dat de financiering regelt, spreekt in dit verband over «grote ontwikkelingsprojecten».Fasering en reikwijdteIk heb mij gebogen over de vraag wat precies onder grote projecten moet
worden verstaan. Die vraag betreft de reikwijdte van het verdrag met betrekking
tot uitvoeringsprojecten. Ik heb allereerst overwogen dat het – gezien
de complexiteit van de invoering – wenselijk is een traject uit te zetten
waarin alle betrokkenen de mogelijkheid krijgen ervaring op te doen en gaandeweg
verbeteringen aan te brengen. Daar komt nog bij dat er zeer veel grote projecten
op stapel staan, teveel om nu aan te kunnen met het archeologiebestel. Daarom
kies ik voor een gefaseerde aanpak waarbij de reikwijdte gedurende de eerste
fase beperkt blijft tot de meest omvangrijke activiteiten te land en onder
water. Voor die eerste fase denk ik aan een periode van vier jaar. Ter voorbereiding
van de volgende fase zal vervolgens een evaluatie plaatsvinden.Om de planlasten van initiatiefnemers zoveel mogelijk te beperken, heb
ik gezocht naar een bestaande procedure. Zo'n procedure is er al voor grote
projecten: de milieu-effectrapportage (m.e.r.) die wordt uitgevoerd op grond
van de Wet milieubeheer. Het is echter noodzakelijk af te wijken van de systematiek
van de m.e.r.-procedure. Om te kunnen nagaan òf archeologische belangen
in het geding zijn, is namelijk in principe inventariserend en waarderend
archeologisch vooronderzoek nodig. Dat kan niet in een m.e.r.-procedure, omdat
een milieu-effectrapport (MER) op reeds beschikbare informatie wordt gebaseerd.
Het inventariserend en waarderend onderzoek kan overigens gelijktijdig met
het opstellen van het MER worden uitgevoerd.Voor de eerste fase laat ik de reikwijdte samenvallen met de activiteiten,
zoals omschreven in het Besluit m.e.r., voor zover deze activiteiten de bodem
verstoren. Overigens noemt het verdrag zelf milieu-effect-rapportages als
aangrijpingspunt voor archeologische inventarisaties: door aan te sluiten
bij de m.e.r.-procedure wordt het archeologisch belang ingebracht op het moment
dat in het kader van het MER planalternatieven worden ontwikkeld. Samenloop
met de m.e.r.-procedure heeft dientengevolge een preventieve werking.Deze reikwijdte is voldoende om het verdrag te ratificeren. Naar de letter
wordt immers voldaan aan het verdrag dat over «grote ontwikkelingsprojecten»
spreekt. Een deel van de bodemverstoringen blijft aldus buiten schot, onder
meer in de binnensteden. Dit zou aangepakt kunnen worden door de reikwijdte
uit te breiden met grote projecten waarvoor de m.e.r.-plicht niet geldt. Gezien
de bovengenoemde overwegingen kies ik daar niet voor. Belangrijker acht ik
het dat activiteiten die reeds bekende monumenten zouden kunnen verstoren,
overeenkomstig het verdrag worden behandeld. Voor de eerste fase wil ik de
reikwijdte uitbreiden met activiteiten die wettelijk beschermde monumenten
bedreigen, voor zover die monumenten voorafgaand aan het initiatief tot het
project op de monumentenlijst zijn geplaatst. Aan het eind van de eerste fase
dient het effect van de gekozen reikwijdte te worden geëvalueerd. Besluitvorming en regelgevingVoorafgaand aan een activiteit moet inventariserend en waarderend archeologisch
vooronderzoek plaatsvinden. Het onderzoek mondt uit in een rapportage waarin
wordt aangegeven wat bij de inventarisatie is aangetroffen, wat door het initiatief
bedreigd wordt en welke mogelijke oplossingen er zijn. Het maken van de rapportage
kan tegelijkertijd gebeuren met het opstellen van het MER.De besluitvorming over het archeologisch belang, moet – naar mijn
opvatting – plaatsvinden op het bestuursniveau waar afweging met andere
belangen mogelijk is10. Mocht daartoe aanleiding zijn, dan moet
het bestuursorgaan voorwaarden kunnen verbinden aan het uitvoeren van een
bodemverstorende activiteit, variërend van planaanpassing tot opgraving.
Afhankelijk van de locatie van de bodemverstorende activiteit kunnen gemeenten,
provincies en rijk aldus in de rol komen van bestuursorgaan dat moet beslissen
over de omgang met het archeologisch erfgoed.Als uit het vooronderzoek blijkt dat een vindplaats wordt bedreigd, is
er nog geen uitsluitsel over de ernst daarvan. Ter voorbereiding van het te
nemen besluit moet bepaald worden wat het belang is van de vindplaats. Dat
dient te gebeuren door een bevoegd deskundige op het gebied van de archeologische
monumentenzorg die kan aangeven wat de betekenis is van dit deel van het archeologisch
erfgoed. Deze deskundige moet, naar mijn mening, in dienst zijn van een overheid
aangezien het hier de behoudenswaardigheid van het archeologisch erfgoed betreft11. Verderop in deze brief ga ik hier nader op in.De verplichting om een archeologisch vooronderzoek en eventueel een opgraving
te laten verrichten en te bekostigen, zal bij of krachtens de Monumentenwet
1988 worden vormgegeven. Het wettelijk systeem komt er dan als volgt uit te
zien: degene die van plan is een bodemverstorende activiteit uit te voeren,
dient ervoor te zorgen dat voldoende archeologische informatie beschikbaar
komt. Het bevoegd gezag wordt zo in staat gesteld alle betrokken belangen
op een zorgvuldige wijze tegen elkaar af te wegen. Het kan dan besluiten dat
tegen de voorgenomen activiteit uit het oogpunt van archeologische monumentenzorg
geen bezwaar bestaat. Ook kan het besluiten dat uit dit oogpunt wel bezwaren
bestaan, die echter door bepaalde maatregelen, waaronder opgraving, kunnen
worden ondervangen. Tenslotte kan het bevoegd gezag vaststellen dat een aangetroffen
archeologisch monument niet verloren mag gaan. Dan kan het ook overgaan tot
bescherming12.Degene die van plan is de bodemverstorende activiteit uit te voeren, is
dus de «veroorzaker». Dat zal meestal dezelfde zijn als de opsteller
van het MER. Uitzondering daarop is het geval waarin een MER door een derde
wordt opgesteld.Het besluit kan zwaarwegende gevolgen hebben voor de initiatiefnemer.
Vanzelfsprekend dienen de overwegingen die ten grondslag liggen aan het besluit,
te worden vermeld bij het besluit. Ik vind het van wezenlijk belang dat daarbij
de behoudenswaardigheid wordt onderbouwd. Kader daarvoor is een selectiebeleid
voor archeologische monumenten van algemeen belang. Ik heb de ROB gevraagd
samen met betrokkenen dergelijk beleid uit te werken. Voorafgaande aan de
invoering van het verdrag zal ik de Raad voor cultuur advies vragen over dit
beleid.WaarborgenZo'n stelsel waarborgt dat de initiatiefnemer tevoren kan weten waar hij
aan toe is, zowel voor wat betreft de kosten die hij eventueel moet betalen
als met betrekking tot het tijdsbeslag.In geval van twijfel over het besluit kan de behoudenswaardigheid door
de rechter worden getoetst.Aan de andere kant kan ik ingrijpen als een evident archeologisch belang
wordt genegeerd. De bestaande procedure voor de aanwijzing van monumenten
als beschermd monument, waarbij de Raad voor cultuur adviseert, biedt voldoende
waarborgen daartoe. Uiteraard zal ik met grote terughoudendheid gebruik maken
van deze mogelijkheid. Kosten en financieringIk heb de Universiteit van Amsterdam de financiële gevolgen van invoering
van het verdrag laten onderzoeken. Voor de jaren 1995–2005 zijn alle
bekende plannen voor grotere uitvoeringsprojecten geïnventariseerd. Vervolgens
is geschat hoeveel archeologische verrichtingen als gevolg daarvan moeten
worden uitgevoerd. Die schatting was overigens lastig te maken aangezien er
veel onbekend is over de aanwezigheid van archeologisch erfgoed in de bodem.
Het onderzoek resulteerde in een kostenraming van ca. f 100 mln per jaar:
f 5 mln voor inventariseren en f 95 mln voor opgraven en uitwerken.
Vervolgens heb ik PRC-Bouwcentrum gevraagd de onderzoeksresultaten te verbijzonderen
tot de door mij voorgestelde reikwijdte. De kosten van inventariseren, opgraven
en uitwerken als gevolg van het uitvoeren van m.e.r.-plichtige activiteiten
worden geraamd op ca. f 65 mln per jaar. Dat is een fractie – twee
promille – van de totale investeringssom van deze m.e.r.-plichtige activiteiten,
gemiddeld ca. f 27 miljard per jaar13. Momenteel wordt al
een snel groeiend bedrag besteed aan de archeologische monumentenzorg: naar
schatting tegen de f 40 mln, waarvan ca. f 10 mln voor het uitvoeren
van inventarisaties en opgravingen als gevolg van m.e.r.-plichtige activiteiten14. Invoering van het verdrag zou volgens deze berekening dus gepaard
gaan met een kostenstijging van ca. f 55 mln per jaar15.Ik wil het verdrag zo invoeren dat de kosten van de rapportage en van
het daarvoor benodigde vooronderzoek ten laste komen van degene die het rapport
laat opstellen, zoals dat ook gebeurt in de m.e.r.-procedure. Eventuele planaanpassingen
met als doel behoud van een archeologisch monument te bewerkstelligen, komen
voor rekening van de initiatiefnemer van het plan. Indien de voorwaarde wordt
gesteld dat eerst moet worden opgegraven, dient de initiatiefnemer –
in overeenstemming met artikel 6 – de kosten te betalen van opgraven
en uitwerken16. Als daarentegen tijdens de uitvoering toevalsvondsten17 worden aangetroffen, is de initiatiefnemer niet verplicht de kosten
te dragen van daarmee samenhangend onderzoek. Deze onvoorziene kosten blijven
voor rekening van de overheid.Dat betekent dat de kosten voor het merendeel van de projecten beperkt
blijven tot het opstellen van een archeologierapport. In een aantal gevallen
zal echter moeten worden opgegraven. Het grootste deel van de genoemde f 65
mln zal op een beperkt aantal projecten drukken. Volgens het rapport van PRC-Bouwcentrum
is dit bedrag van f 65 mln zo verdeeld dat het voor tweederde een lastenverzwaring
tot gevolg heeft van niet meer dan 1% van de investeringssom van de desbetreffende
projecten. Sommige projecten kunnen evenwel zwaarder worden belast. Naar verwachting
zijn dat vooral de relatief kleinere projecten. Van de f 65 mln komt
f 25 mln uit boven deze 1%-grens.Planaanpassing of uitvoering van het plan elders zal soms niet mogelijk
zijn. Er kan een situatie ontstaan dat een activiteit economisch niet uitvoerbaar
is omdat de kosten van opgraven buitensporig hoog zijn in verhouding tot de
totale investeringskosten. Dat acht ik ongewenst. Ik ben van mening dat in
zulke gevallen een financiële uitweg geboden moet kunnen worden aan de
initiatiefnemer. Zou die uitweg er niet zijn dan moet gevreesd worden voor
een praktijk die in sommige buurlanden waarneembaar is en die ik hier zeker
wil voorkomen: opgravingen die vanwege de kosten zo worden geminimaliseerd
dat zij wetenschappelijk onverantwoord zijn.Er zijn verschillende constructies denkbaar voor de eventuele excessieve
opgravingskosten waardoor het project toch doorgang kan vinden, zoals:1. Verzekering tegen het risico van hoge opgravingskosten zou initiatiefnemers
in zulke gevallen een uitweg kunnen bieden. Het staat niet vast dat deze mogelijkheid
kan worden gerealiseerd. Dat is naast commerciële redenen ook afhankelijk
van verzekeringstechnische vragen als: in hoeverre is er sprake van anti-selectie,
in hoeverre is er sprake van risicoconcentratie, in hoeverre zijn schadestatistieken
beschikbaar e.d. Ik zal voor de haalbaarheid van deze optie in overleg treden
met de minister van Financiën en met de verzekeringssector.2. Als alternatief kan dienen dat alle betrokken overheden samen andere
constructies zoeken waarin de solidariteitsgedachte een belangrijke rol speelt.
Zo zouden zij voorafgaande aan de invoering van het verdrag kunnen overeenkomen
steeds opnieuw een oplossing te zoeken wanneer een initiatief door hoge opgravingskosten
onhaalbaar dreigt te worden. Per geval moeten zij dan een financiële
bijdrage zoeken op reeds vastgestelde begrotingen.3. Tenslotte zouden de betrokken overheden – gemeenten, provincies
en het rijk – samen een fonds in het leven kunnen roepen.Ik wil de VNG en het IPO uitnodigen met mij vorm te geven aan de oplossing
van deze problematiek. ArcheologiebestelInvoering van het verdrag heeft niet alleen gevolgen voor degenen die
belast zijn met de uitvoering van de archeologische monumentenzorg, maar ook
voor de universiteiten en voor musea. Het huidige archeologiebestel, dat in
rustiger tijden is gevormd, behoeft naar mijn mening aanpassing om de invoering
van het verdrag aan te kunnen.Op het gebied van de archeologische monumentenzorg vervullen behalve gemeenten
ook provincies een steeds grotere rol. Complementaire samenwerking is mijn
uitgangspunt. In de cultuurconvenanten is daarvoor al een basis gelegd. Ik
zal de Monumentenwet 1988 zo wijzigen dat ook provincies de nodige bevoegdheden
kunnen krijgen. Dat is een eerste stap om te komen tot een verbreding van
de archeologische infrastructuur. Verdere stappen op deze weg zullen het gevolg
zijn van de voorstellen die ik eerder in deze brief deed met betrekking tot
de invoering van het verdrag.Om het verdrag na invoering te kunnen effectueren moet de capaciteit van
de uitvoering toenemen. De uitvoerders – ROB, universiteiten, gemeenten
en provincies – zullen samen alle zeilen moeten bijzetten. Maar ik wil
ook ruimte scheppen voor uitvoering door private instellingen. Uiteraard mag
de kwaliteit daar niet onder lijden. Archeologisch erfgoed is immers een kwetsbare
en onvervangbare informatiebron waarmee zorgvuldig moet worden omgegaan. In de Monumentenwet 1988 is sprake van een «vergunning tot het doen
van opgravingen», die «kan worden verleend aan een rijksdienst,
een instelling voor wetenschappelijk onderwijs of een gemeente». Dat
zou na invoering van het verdrag kunnen betekenen dat degene die het bevoegd
gezag «adviseert» dat een opgraving nodig is, zelf ook die opgraving
uitvoert. Een initiatiefnemer zou dan op «advies» van een archeologische
dienst kunnen worden verplicht een opgraving voor zijn rekening te nemen die
vervolgens wordt uitgevoerd door diezelfde dienst. Dat blijkt in de huidige
praktijk geen bezwaar te zijn, maar ik kan mij voorstellen dat in de nieuwe
situatie deze gang van zaken in sommige gevallen ongewenst kan zijn. Daarom
onderzoek ik mogelijkheden in zulke gevallen vermenging van functies te vermijden.
Wat mij voor ogen staat, is een systematiek waarbij het voorbereiden van besluiten
kan worden gescheiden van uitvoering. Ik denk daarbij aan het splitsen van
de huidige opgravingsbevoegdheid in een selectiebevoegdheid en een uitvoeringsbevoegdheid.
Maar ook is het denkbaar veroorzakers te betrekken bij de keuze van de uitvoerende
instantie.Welke vorm ook gekozen zal worden, voor mij staat voorop dat de kwaliteit
er niet onder mag lijden. Het gaat daarbij niet alleen om opgraven, maar ook
om inventariserend en waarderend onderzoek, dat aan de basis ligt van de selectie.
Daartoe zal ik in ieder geval eisen stellen aan de instellingen die deze archeologische
verrichtingen uitvoeren. Niet alleen van overheidsinstellingen, maar ook van
privaatrechtelijke uitvoerders. Voor deze groep van bedrijven en aan universiteiten
verbonden rechtspersonen zou dat de vorm kunnen krijgen van een wettelijke
erkenningssysteem. Voorts ben ik van mening dat uitvoering door hen moet plaatsvinden
onder toezicht van een overheidsarcheoloog.Daarnaast acht ik het wenselijk dat de betrokkenen bij de archeologische
monumentenzorg in onderlinge samenspraak tot gemeenschappelijke standaards
komen voor het uitvoeren van archeologische verrichtingen. In het kader van
de Betuwelijn is door de ROB al een aanvang gemaakt met het opstellen van
normen en richtlijnen. Deze kunnen dienen als vertrekpunt in een proces van
standaardisatie. Ik heb de ROB verzocht het initiatief te nemen tot zo'n proces.
Ik acht het voorts niet ondenkbaar dat bij de voorbereiding en vormgeving
van deze kwaliteitswaarborgen behoefte zal blijken te bestaan aan registratie
van individuele beroepsbeoefenaren op het gebied van de archeologische monumentenzorg.In de toekomst zullen naar verwachting verschillende aanbieders op de
markt komen en kan een zekere mate van concurrentie gaan optreden. Concurrentie
kan de flexibiliteit van de uitvoering ten goede komen. Concurrentie mag echter
niet ten koste gaan van het doel: het op een verantwoorde wijze veiligstellen
van de informatie die verloren dreigt te gaan. Het gaat er uiteindelijk om
kennis te vermeerderen. Daarvoor is een combinatie van concurrentie en kwaliteitszorg
niet altijd afdoende. Er blijven gevallen waarin wetenschappelijk belang onderzoek
door specifieke deskundigen vergt. Ik vind het noodzakelijk dat universitaire
vakgroepen en de ROB structureel opgravingen blijven verrichten die bij uitstek
passen in het kader van hun onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma's. Ik bedoel
de universitaire vakgroepen en de ROB zelf, maar niet aan hen verbonden stichtingen
of bedrijven. Dit zal in een beperkt aantal gevallen voorkomen en mag geen
lastenverzwaring tot gevolg hebben voor initiatiefnemers.Overigens zijn de bestaande voorzieningen op dit moment nauwelijks toereikend
om de uitvoering aan te kunnen. Daar komt bij, dat de ROB zich zal moeten
concentreren op preventieve zorg en op voorwaardenscheppende en stimulerende
activiteiten ter ondersteuning van de archeologische monumentenzorg
in Nederland18. Om te voorkomen dat het noodzakelijke opgravingswerk
in de knel komt, om de ROB de ruimte te geven het nieuwe beleid uit te voeren
en om ook andere overheden nu al in staat te stellen desgewenst bepaalde archeologische
diensten uit te besteden, overweeg ik op korte termijn de opgravingsactiviteiten
te verzelfstandigen die de ROB nu met tijdelijk ingehuurd personeel uitvoert.
Daartoe wordt momenteel een haalbaarheidsonderzoek uitgevoerd, dat in september
zal worden afgesloten. Indien de uitkomst positief is, wil ik de oprichting
van een archeologisch dienstencentrum (ADC) per 1 januari 1998 mogelijk maken.
Daarover zal ik u dit najaar nader informeren.Door invoering van het verdrag zal de vraag naar archeologen snel toenemen.
Ik verwacht dat deze ontwikkeling niet zonder gevolgen zal blijven voor de
universitaire instituten. De opkomst van de archeologische monumentenzorg
kan nieuwe kansen bieden nu de aantallen universitaire formatieplaatsen in
deze instituten de afgelopen jaren juist zijn teruggelopen. Ik verwacht dat
er een kortdurend maar overkomelijk tekort aan archeologen zal ontstaan. In
kwalitatieve zin zullen er echter knelpunten optreden door het ontbreken van
specialisaties of aanvullende vaardigheden. Door de ROB zijn inmiddels, in
samenwerking met de beide Amsterdamse universiteiten, initiatieven genomen
om zulke knelpunten aan te pakken. In dit verband zal ik het financieel mogelijk
maken een postdoctorale opleiding voor het management van grote archeologieprojecten
te beginnen.De universitaire instituten zullen bovendien een belangrijk aandeel moeten
hebben in het verwerken van alle nieuwe gegevens tot wetenschappelijke kennis.
Onze kennis over het verleden steunt in belangrijke mate op hun onderzoek.
Ik vind het voorts van belang dat zij nauw betrokken blijven bij de archeologische
monumentenzorg. Vanuit hun kennis kunnen zij bijdragen aan de wetenschappelijke
kwaliteit van de archeologische monumentenzorg. Ook kunnen zij vormgeven aan
de opleiding in de archeologische monumentenzorg.Een andere categorie – die tot op heden een belangrijke bijdrage
levert aan de archeologische praktijk – wil ik hier niet ongenoemd laten.
Ik doel op de vrijwilligers. Nu schaalvergroting en verzakelijking aan de
orde zijn, moet er voor hen plaats blijven in de archeologische monumentenzorg.
Ik verwacht dat hun bijdrage onverminderd nodig zal blijven.Invoering van het verdrag biedt musea kansen voor presentaties over de
historie van de veranderende woonomgeving en over de bedreiging en redding
van archeologische monumenten. Zo heeft de door mij gesubsidieerde Stichting
Rijkmuseum van Oudheden een koers ingezet om meer aandacht te schenken aan
actuele ontwikkelingen op het gebied van de Nederlandse archeologie. TenslotteDeze brief is geconcentreerd op invoering van het verdrag. Dat zou tot
een misverstand kunnen leiden. Ik vraag uw aandacht voor het feit dat een
groot deel van het archeologisch erfgoed buiten de werking van het verdrag
blijft. Ik blijf van mening dat de zorg voor dat deel van het archeologisch
erfgoed onverminderd moet doorgaan.In deze brief gaf ik u een overzicht van mijn voornemens met betrekking
tot de invoering van het verdrag van Valletta. Voorts gaf ik u informatie
op basis waarvan u zich een indruk kunt vormen van de gevolgen van invoering.
De voornemens die ik u schetste met betrekking tot de invoering van het verdrag
zelf zijn grotendeels uitgekristalliseerd. Met betrekking tot
het archeologiebestel is dat in mindere mate het geval. Daar moeten nog verdere
keuzes worden gemaakt en dient nog intensief overlegd te worden met andere
betrokkenen in het bestel. Maar de hoofdrichting die ik wil ingaan, heb ik
ook daar aangegeven. Ik streef ernaar u nog dit jaar te informeren over de
voortgang op dit punt.Het moge duidelijk zijn dat invoering complex is en gevolgen zal hebben
voor alle betrokkenen. Een procesmatige, gefaseerde aanpak is nodig. Die biedt
de mogelijkheid ervaring op te doen aan de hand van de allergrootste projecten.
Ik stel mij voor dat zo'n vier jaar na de invoering een evaluatie plaatsvindt.
Dan is er gelegenheid aanpassingen aan te brengen en indien gewenst verdergaande
stappen te zetten. Dat zou kunnen met ingang van de cultuurplanperiode die
begint in het jaar 2005. 1 Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 23 821 (R 1509),
nr. 1–2. De Staten van Aruba hebben een verslag uitgebracht op 1 september
1995. Hopelijk zullen de Staten van de Nederlandse Antillen op korte termijn
volgen. 2 Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 23 821 (R
1509), nr. 4. 3 Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 23 821 (R
1509), nr. 5. 4Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 23 821 (R
1509), nr. 6.5In artikel 9. 6 Het explanatory report verwijst naar: UNESCO Recommendation
Concerning the Preservation of Cultural Property Endangered by Public or Private
Works, aanbeveling R(89)5 van de Raad van Europa en het ICOMOS-handvest.
 7 Het principe «de veroorzaker betaalt» is niet
geheel nieuw voor de archeologische monumentenzorg. Er is al enige ervaring
mee opgedaan. De ministeries van Defensie, LNV en V&W en ook de Nederlandse
Spoorwegen brengen het principe al in praktijk.8 Ruimtelijke ordeningsplannen: bestemmingsplan, (regionaal)
structuurplan, streekplan en planologische kernbeslissing. Zij vormen voor
overheden het beleidskader bij de afweging van belangen en bij de uiteindelijke
besluitvorming over initiatieven met ruimtelijke gevolgen. 9 Dat is overigens in de geest van de bestaande weten regelgeving.
Artikel 3:2 van de Algemene wet bestuursrecht stelt dat een bestuursorgaan
bij de voorbereiding van een besluit de nodige kennis omtrent de relevante
feiten en de af te wegen belangen dient te vergaren. In artikel 6 en 9 van
het Besluit op de ruimtelijke ordening 1985 wordt ten aanzien van een zorgvuldige
voorbereiding van een planologisch besluit gesproken over een onderzoeksplicht
voor GS en BenW. In geval van de voorbereiding van bestemmingsplannen wordt
in artikel 9 bovendien bepaald dat dit onderzoek mede betrekking moet hebben
op de uitvoerbaarheid van het plan. In de toelichting op dit artikel wordt
daarbij onder meer gewezen op het belang van de archeologie. 10 Indien de activiteit het gebied van één gemeente
betreft: de gemeente; indien de activiteit het gebied van meer gemeenten in
één provincie betreft: de provincie en indien de activiteit
in meer provincies zal plaatsvinden of in geval van een wettelijk beschermd
monument: de rijksoverheid. 11 De eigen archeologische dienst kan deze functie vervullen
en bij ontbreken daarvan die van de naasthogere overheid enzovoorts. 12 Al naar gelang de situatie bescherming op grond van de Monumentenwet
1988, bescherming op grond van een gemeentelijke of provinciale monumentenverordening
en/of planologische bescherming. 13 Het betreft gemiddeld 125 projecten per jaar. Initiatiefnemers:
rijk 13%, provincies 16%, gemeenten 12%, schappen en districten 2%, combinaties
en overigen 13% en particulieren 44%. Het relatief grote aantal particuliere
initiatiefnemers wordt veroorzaakt door activiteiten met betrekking tot afvalverwijdering
en stort. Verdeling van de totale investeringsom over de initiatiefnemers:
rijk 13%, provincies 29%, gemeenten 24%, schappen en districten 17%, combinaties
en overigen 12% en particulieren 5%. 14 Deze kosten worden grotendeels gedragen door de partners
waarmee de ROB een overeenkomst heeft gesloten: de Rijkswaterstaat, de Dienst
Landelijk Gebied, het ministerie van Defensie en de NS. 15 f 65 mln geraamd minus f 10 mln die al plaatsvindt
binnen de reikwijdte. 16 Uitwerken betreft: het verrichten van relevante materiaalstudies,
het conserveren van vondsten, het documenteren van de opgraving, het vervaardigen
van een publiekgerichte publicatie en van een op de opgraving toegespitste,
beknopte wetenschappelijke publicatie. Uitgebreid, synthetiserend wetenschappelijk
onderzoek, waarin de samenhang wordt onderzocht met resultaten van andere
onderzoeken, komt niet voor rekening van de initiatiefnemer. 17 Toevalsvondsten zijn vondsten die gedaan worden ondanks
contra-indicatieve resultaten van het vooronderzoek. 18 Zie het beleidsplan van de ROB, Geef de
toekomst een verleden, dat ik begin dit jaar heb vastgesteld.De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,A. Nuis 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23821-8.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl