Vervroegde invrijheidstelling; Brief minister over de ontwikkelingen inzake vervroegde invrijheidstelling (VI) in de afgelopen jaren
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25808, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

19-12-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25808 nr. 1

08-12-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1 Aanleiding2 Beknopte visie op het bonus-malus-principe 2.1 De werking van het bonus-malus-principe in de huidige
praktijk UitgangspuntBonusMalusMisdragingen in een bonussituatieAan het eind van het sanctiespectrum: uitstel of afstel
VIConclusie2.2 De vervroegde invrijheidstelling als sturingsinstrumentAlternatief 1: «VI tenzij» en het aantal weigeringsgronden
uitbreidenAlternatief 2: terug naar een voorwaardelijke invrijheidstellingVI en detentiefasering naast elkaar: het een of het anderVI als sluitstuk van detentiefasering: het een na het
anderConclusie2.3 Hoe verder?ACHTERGRONDEN EN TOELICHTING 3 De ontwikkeling van voorwaardelijke naar vervroegde
invrijheidstelling4 Het vorderingsbeleid in de periode 1988–19964.1 De periode 1988–19931988198919901991199219934.2 De periode 1994–19961994199519964.3 Totaalbeeld vorderingsbeleid VI in de periode 1988–19965 De vormgeving aan het bonus-malus-principe: enkele aspecten
nader uitgewerkt5.1 Als de VI geen bonus is, wat is dan wel de functie?5.2 De «malus» in het huidige stelstel: de
sanctiemogelijkheden5.3 Capacitaire en aanverwante aspecten Terugplaatsing vanuit het penitentiair programmaOverige onttrekkingen aan de detentieMisdragingen tijdens deelname aan een penitentiair programma
of in detentieHet vrijmaken van plaatsen in gesloten inrichtingenDe duur van de procedure6 Slotsom: twee moeilijk te verenigen principesOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25808Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 57 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 808Vervroegde invrijheidstellingnr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 8 december 1997 1 AanleidingIn vervolg op mijn brief van 13 juni jl. (24 263, nr. 44) bericht
ik u als volgt.Op 10 april jl. vond in de Tweede Kamer de behandeling plaats van het
wetsvoorstel inzake de Penitentiaire beginselenwet. Daarbij zegde ik toe om
u een brief te zenden over de ontwikkelingen ten aanzien van de vervroegde
invrijheidstelling (VI) in de afgelopen jaren. Hierbij zou ik in het bijzonder
ingaan op de toepassing door het openbaar ministerie (OM) van de richtlijnen
voor vordering van uitstel of achterwege blijven van de VI (verslag 68e vergadering
blz. 68-4921 resp. 4917).Deze toezegging deed ik in het licht van de discussie met uw Kamer over
de verwachte werking in de praktijk van het penitentiair programma (PP), dat
in de PBW wordt geïntroduceerd. Daarbij speelde vooral de vraag wat de
sancties zullen zijn jegens een gedetineerde die zich tijdens de deelname
aan een penitentiair programma misdraagt of zich aan die deelname onttrekt.Meer concreet spraken wij over motie nr. 41 (24 263) van mw. Soutendijk-van
Appeldoorn, waarin de regering werd verzocht in de regeling ten aanzien van
de VI meer recht te doen aan het principe dat positief gedrag van een gedetineerde
dient te worden beloond en negatief gedrag dient te worden gesanctioneerd.Deze motie sluit aan op de eerdere motie van mw. Soutendijk-van Appeldoorn
(kamerstukken II 1993/94, 22 536, nr. 2), over de uitvoering waarvan
mijn ambtsvoorganger uw Kamer informeerde bij brief van 15 april 1993 (idem,
nr. 3). Eerstgenoemde motie is door uw Kamer aangehouden in afwachting van
de onderhavige toelichting.Als één ding is gebleken uit de verschillende discussies
over de VI in de Tweede Kamer, dan is het wel dat het vraagstuk van de VI
zeer complex is. Dit geldt te meer in het bredere perspectief van andere sturingsinstrumenten
voor het gedrag van gedetineerden. Actueel daarbij is het nieuwe penitentiaire
programma.Ik wil in deze brief dan ook niet volstaan met de toegezegde beschrijving
van feitelijke ontwikkelingen rond de VI. Ik zal daarnaast ingaan op de praktische en principiële aspecten van het huidige beleid op dit
gebied, en tevens op de implicaties van verschillende mogelijke beleidswijzigingen.Zo'n brede benadering is naast onvermijdelijk ook omvangrijk. Ik zal eerst
beknopt mijn visie weergeven op de wijze waarop het bonus-malus-principe in
de praktijk gestalte dient te krijgen en de rol hierbij van de VI. In het
vervolg van de brief schets ik het historische en actuele beeld rond de VI
en werk ik enkele aspecten nader uit. 2 Beknopte visie op het bonus-malus-principe 2.1 De werking van het bonus-malus-principe in de huidige
praktijk In de Tweede Kamer kwam de VI aan de orde vanuit de wens om ten aanzien
van gedrag in detentie een duidelijk bonus-malus-principe te hanteren. Zo
moeten ernstige misdragingen in een penitentiair programma adequaat worden
gesanctioneerd. In dezen ben ik het geheel met uw Kamer eens. Dit kan en gebeurt
ook binnen het huidige stelsel; aanpassing van de VI-regeling is op zich hiervoor
niet noodzakelijk. De huidige regeling vormt een adequaat sluitstuk van het
sanctie-instrumentarium. UitgangspuntHet normale detentieverloop van een gemiddelde gedetineerde, dus zonder
extra bonus of malus, is een traject van detentiefasering. Bij een voldoende
lange straf begint de detentie in een gesloten inrichting, en volgt als de
detentie is gevorderd overplaatsing naar een meer vrije setting, met onder
meer regimair verlof.Die geleidelijke voorbereiding op de invrijheidstelling, als basisprincipe
voor de tenuitvoerlegging van de vrijheidsbeneming is niet omstreden. Dit
principe is bijvoorbeeld expliciet verwoord in de memorie van toelichting
bij de PBW en ook door uw Kamer onderschreven1. BonusIndien een gedetineerde zich bijzonder inzet voor een goed detentieverloop,
kan hij daarvoor worden beloond met een versneld of «verdiept»
detentietraject. Versnelling betekent eerdere overplaatsing, bijvoorbeeld
naar een halfopen inrichting. Verdieping betekent verdere doorplaatsing naar
een setting met nog meer vrijheden. Het penitentiair programma is daarvan
een voorbeeld, onder de PBW. MalusEen gedetineerde die zich negatief opstelt komt pas later of eventueel
in het geheel niet in aanmerking voor detentiefasering.Ook binnen de gesloten inrichtingen gelden gradaties, zoals tussen een
regime van algehele en beperkte gemeenschap. In extremo kunnen individuele
beperkingen worden opgelegd: bijvoorbeeld inzake contacten met buiten en verblijf
op cel (zie paragraaf 5.2 hierna).Indien – het gedrag van – de gedetineerde (alsnog) structureel
ten goede verandert, kunnen deze beperkingen natuurlijk worden ingetrokken.
Afhankelijk van het strafrestant zou alsnog plaatsing naar een vrijere setting
kunnen plaatsvinden. Misdragingen in een bonussituatieAls een gedetineerde door goed gedrag een plaats in een vrije setting
heeft verdiend, kan hij alsnog in de fout gaan. Is dit ernstig, dan volgt
terugplaatsing naar een setting met meer beperkingen. Vanuit een penitentiair
programma zou dat, volgens het normale detentieverloop, een (half)open inrichting
kunnen zijn. Betrokkene is dan zijn bonus kwijt.Mijn toezegging aan uw Kamer dat bij mislukking in een penitentiair programma
rechtstreeks zal worden teruggeplaatst naar een gesloten inrichting is dus,
als gezegd, ook ten opzichte van een normaal traject al een malus. En ook
dan zullen voornoemde nadere regimaire of individuele beperkingen mogelijk
zijn. Aan het eind van het sanctiespectrum: uitstel of afstel
VIVoor een gedetineerde die zich zeer ernstig misdraagt, waaronder begrepen
ontvluchting, kan uitstel of achterwege blijven van de VI worden gevorderd.Het huidige beleid is dat dit bij ontvluchting vanuit een gesloten inrichting
stelstelmatig gebeurt. In de overige gevallen wordt pas gevorderd wanneer
alle andere sanctiemogelijkheden ontoereikend zijn. Doorgaans is dit wanneer
een misdrijf is gepleegd (zie par. 4 voor een cijfermatig overzicht). ConclusieHet huidige stelsel biedt reeds een scala aan instrumenten om goed of
slecht gedrag van een gedetineerde te sanctioneren. Intrekking van de VI is
daarbij het ultimum remedium. Het bonusprincipe is nadrukkelijk ingevuld vanuit
de doelstelling van maatschappelijke integratie, door de koppeling aan de
voorbereiding van de invrijheidstelling. 2.2 De vervroegde invrijheidstelling als sturingsinstrumentZou worden overwogen de VI opnieuw te gaan hanteren als bonus-malus-principe,
dan zijn er twee alternatieven: het huidige principe van «ja tenzij»
handhaven maar het aantal weigeringsgronden aanmerkelijk uitbreiden, of het
(opnieuw) geheel voorwaardelijk maken van de beslissing tot VI (door wetswijziging). Alternatief 1: «VI tenzij» en het aantal weigeringsgronden
uitbreidenAls gezegd wordt tegenwoordig uitstel of afstel van VI alleen gevorderd
bij zeer ernstige misdragingen en ontvluchtingen uit gesloten inrichtingen.
Deze vormen ook de meest ernstige inbreuk op de rechtsorde. Onttrekking aan
of lichtere misdraging binnen het PP is juist de minst zware inbreuk op de
rechtsorde1.Betrokkene verkeert immers al in de laatste fase van detentie en geniet
vèrgaande vrijheden. De beveiligingsdoelstelling heeft geleidelijk
plaats gemaakt voor die van de maatschappelijke integratie.Zou mislukking binnen het penitentiair programma toch een nieuwe weigeringsgrond
opleveren, dan zou dat bij een consequent beleid ook moeten gelden voor ernstiger
vormen van onttrekking aan of misdraging binnen de detentie, ofwel die in
(meer) gesloten inrichtingen. Het gaat daarbij nu, over het gehele gevangeniswezen,
om veel meer dan duizend incidenten per jaar. Het gerechtshof in Arnhem behandelt
VI-zaken in beroep. Uit onderzoek blijkt dat het hof bij vorderingen tot intrekken
VI vaak het proportionaliteitsbeginsel toepast, veelal in geval van ernstige
misdragingen die ook apart worden vervolgd. Het beslist dan tot beperkter
uitstel dan is geëist of wijst de eis tot uitstel af.Zou ook voor «lichtere» misdragingen uitstel kunnen worden
gevorderd, dan zal ook het subsidiariteitsbeginsel toepassing vinden: aan
het gevangeniswezen staan zelf adequate sanctiemogelijkheden ter beschikking.
Zeker inzake misdragingen in een PP valt – op grond van jurisprudentie –
alleszins te verwachten dat het hof vorderingen tot uitstel of
afstel van VI niet of nauwelijks zal toewijzen; dit met toepassing van een
van beide beginselen. Er zou overigens wel een aanzienlijke werklastverzwaring
ontstaan voor het hof, het OM en het gevangeniswezen. Alternatief 2: terug naar een voorwaardelijke invrijheidstellingIn dit scenario wordt de oorspronkelijke regeling, waarin de VI moest
worden verdiend, weer ingevoerd. Op zichzelf is een variabele expiratiedatum
zeker een prikkel om het gedrag van de gedetineerden te sturen. Wanneer zowel
de VI als detentiefasering daartoe worden ingezet, ontstaan echter problemen.
Die verschillen, afhankelijk van de twee mogelijke combinaties van deze modaliteiten: VI en detentiefasering naast elkaar: het een of het anderOp basis van het gedrag van een gedetineerde wordt bepaald of hij in aanmerking
komt voor VI, voor deelname aan een penitentiair programma of voor geen van
beide. VI is natuurlijk een verdergaande bonus dan een PP. Aan toekenning
zouden dus ook hogere eisen moeten worden gesteld.Dit is in de praktijk niet uitvoerbaar. Het is namelijk niet voorstelbaar
dat een gedetineerde wel geschikt is voor een PP maar niet voor VI. Juist
aan deelname voor een PP worden hoge eisen van geschiktheid en gemotiveerdheid
gesteld, zowel bij selectie als gedurende de deelname zelf1 .Wie geschikt is voor een penitentiair programma, is dat dus per definitie
ook voor VI. De keuze tussen die twee zou min of meer willekeurig zijn. Gevolg
is weer dat, door toekenning van VI, het PP sterk zou worden uitgehold. En
daarmee ook de resocialisatiefunctie die het penitentiair programma vervult. VI als sluitstuk van detentiefasering: het een na het
anderAls de VI volgt op (succesvolle) deelname aan een PP is de toegevoegde
betekenis als sturingsinstrument verwaarloosbaar. De deelnemers aan een penitentiair
programma worden dubbel beloond voor goed gedrag eerder in detentie: eerst
de vrijheden van een PP, dan de VI. Gedetineerden die niet geschikt zijn voor
een PP, kunnen in dit scenario dan ook geen VI krijgen. Er ontstaat grote
ongelijkheid die geen meerwaarde heeft.Voor het weer voorwaardelijk maken van de beslissing tot VI is wetswijziging
noodzakelijk. Maar zelfs wetswijziging neemt niet het risico weg dat, evenals
in het verleden, de gunst weer tot recht zou verworden. Dit is in lijn met
de jurisprudentie van het gerechtshof te Arnhem, zoals onder alternatief 1
genoemd (zie ook par. 4).Ook bij dit alternatief zou een aanzienlijke verzwaring van de werklast
van de betrokken instanties ontstaan. Verder zou het plannen van een detentiefaseringstraject,
door de onzekerheid over het moment van invrijheidstelling, zeer complex worden.
Op macroniveau zou een systeem van voorwaardelijke invrijheidstelling de capaciteitsplanning
en -benutting sterk bemoeilijken.Simpel gezegd: veel extra werk voor weinig extra opbrengst. ConclusieOf nu linksom wordt geredeneerd of rechtsom: het idee van een vernieuwde
VI-regeling loopt telkens vast op feitelijke problemen:1. Het gevangeniswezen is opgebouwd rond het principe van detentiefasering.
Dit laat zich moeilijk verenigen met een ruimer VI-(intrekkings)beleid.2. Zo'n ruimer VI-beleid zal in de praktijk maar zeer beperkt effect hebben
door de jurisprudentie van het gerechtshof in Arnhem. En hoe ruimer de
mogelijkheden van intrekken VI, des te belangrijker het recht op beroep bij
dat hof.3. Zou een ruimer VI-beleid al bij het hof standhouden, dan zou dit vèrgaande
capacitaire en regimaire consequenties hebben (dit wordt uitgewerkt in 5.3).De detentiefasering, het streven naar succesvolle maatschappelijke integratie
door een geleidelijke voorbereiding met toenemende vrijheden, vormt ook het
belangrijkste verschil met de situatie onder de oorspronkelijke voorwaardelijke
invrijheidstelling: detentiefasering was toen veel minder een hoeksteen van
het penitentiair beleid.Dat is juist de historische ontwikkeling: van een variabele expiratiedatum
naar variabele vrijheidsgraden; van kortetermijnsturing naar toekomstgerichte
sturing. Wat de voorwaardelijke invrijheidstelling destijds bood, biedt de
combinatie detentiefasering/vervroegde invrijheidstelling nu, èn meer. 2.3 Hoe verder?De discussie met de Tweede Kamer over de VI vond plaats met het oog op
het penitentiair programma. Het is nu, mijns inziens, allereerst van belang
om ervaringen op te gaan doen met dit programma. De PBW moet nog in werking
treden. Het penitentiair programma moet in de praktijk nog gestalte krijgen,
naar zijn inhoud, selectie en begeleiding van deelnemers, enzovoorts. Ik zegde
u al eerder toe (kamerstukken II, 1995/96, 24 263, nr. 6) de werking
van de PBW in de eerste twee jaar te evalueren. Twee jaar is een minimale
periode om een meer algemeen oordeel te kunnen vormen over de werking van
het penitentiair programma. Dat geldt ook de omvang van eventuele mislukkingsproblematiek
en de vraag of die een heroverweging van de toegepaste sancties vraagt.In die evaluatie zal dan ook nadrukkelijk aandacht worden besteed aan
het penitentiair programma. Op basis van de uitkomsten daarvan kunnen wij
deze discussie dan desgewenst voortzetten.Een tweede punt is de toepassing van de huidige richtlijnen inzake vorderingen
tot uitstel of achterwege blijven van de VI, door het OM. Uit dossieronderzoek
is gebleken dat die toepassing niet optimaal is (zie paragraaf 4 hierna).Ik laat momenteel door het OM onderzoeken wat hiervan de redenen zijn.
Op basis van de uitkomsten zal ik maatregelen doen nemen om die toepassing
te verbeteren. Over de resultaten van die maatregelen kan ik u dan, tezamen
met de evaluatie van het penitentiair programma, informeren. ACHTERGRONDEN EN TOELICHTING 3 De ontwikkeling van voorwaardelijke naar vervroegde
invrijheidstellingIn deze paragraaf zal ik kort schetsen hoe de herziening van de oorspronkelijke
naar de huidige VI-regeling tot stand kwam.In de «Herziening van de regeling betreffende de voorwaardelijke
veroordeling en de voorwaardelijke invrijheidstelling» (kamerstukken
II 1984/85, 18 764) werd de toen al bijna honderd jaar oude modaliteit
van de voorwaardelijke invrijheidstelling afgeschaft. In plaats daarvan kwam
een in beginsel automatische invrijheidstelling op het moment waarop onder
de oorspronkelijke regeling voorwaardelijke invrijheidstelling zou plaatsvinden.
Hiertoe behoefde niet meer een afzonderlijke beslissing te worden genomen.Deze regeling werd opgesteld nadat het voorwaardelijke karakter in de oorspronkelijke regeling geëvolueerd was tot een automatisme.
In meer dan 95 procent van de gevallen werd VI verleend, zodat in materiële
zin sprake was geworden van een recht. Een eenmaal verleende VI werd ook zelden
herroepen. Dit was toen een al langer bestaande situatie. Zo werd in 1975
al aan de Tweede Kamer gemeld dat de voorwaardelijke invrijheidstelling min
of meer als een recht van de veroordeelde werd beschouwd. Die visie werd ook
gedeeld door de penitentiaire kamer van het Gerechtshof te Arnhem. Dit hof
behandelde het in 1975 bij wet mogelijk gemaakte beroep tegen schorsing of
herroeping van VI. In lijn hiermee stond het Hof bij het behandelen van beroepen
tegen aanvankelijk geweigerde VI deze vaak ook alsnog toe.De nieuwe regeling ging, met het vervallen van de noodzaak tot een afzonderlijke
beslissing in ieder geval, slechts een kleine stap verder dan de gegroeide
situatie. Zij betekende op administratief gebied echter een aanmerkelijke
reductie van werklast die, als gezegd, in de praktijk vrijwel steeds de verwachte
uitkomst had.Met deze regeling werd enigszins afgeweken van de conclusies van de Commissie
Voorwaardelijke Invrijheidstelling (Commissie Van Veen) uit 1982, wier rapport
«V.I. tenzij...» aan de basis lag van deze herziening.Deze commissie, die als taak had te adviseren over het voortbestaan van
de VI en de eventuele vorm waarin, meende dat er gewichtige redenen bestonden
om een automatische VI-verlening in te voeren. Zij had echter bezwaren tegen
een «volautomatische» verlening, en bepleitte daarom de voorwaardelijke
invrijheidstelling als regel en als recht te handhaven, maar waarbij dan een
afzonderlijke beslissing in ieder individueel geval steeds nodig bleef.Daarvoor werd niet gekozen om redenen als voornoemd. Van «volautomatische»
VI-verlening werd echter geen sprake: de nieuwe bepaling sub c van artikel
15a, eerste lid, van het Wetboek van Strafrecht bepaalde dat VI geheel of
gedeeltelijk achterwege kon blijven bij zeer ernstige misdragingen van betrokkene
tijdens de detentie. Deze bepaling ging nog verder dan de voorbehouden die
de commissie voorstelde. Mede daarom werd de VI niet algeheel afgeschaft,
wat op zich ook een alternatief had kunnen zijn.Dat met de nieuwe regeling niet voor een wezenlijk andere vormgeving van
de VI werd gekozen dan waarvan in de gegroeide praktijk sprake was, kan ook
worden herleid uit de straftoemetingsgegevens uit die periode. Wanneer de
gemiddelde duur van de opgelegde onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen (naar
het onvoorwaardelijke deel) die VI-waardig zijn voor de jaren 1985, 1987 en
1989 met elkaar wordt vergeleken1, blijkt er in
1987, toen de nieuwe VI-regeling van kracht werd, geen trendbreuk te zijn
opgetreden. In eenvoudige bewoordingen: in de straftoemeting werd geen mechanisme
zichtbaar van «nieuwe straf is oude straf plus een derde». Er is sprake van een redelijk stabiel stijgende lijn, die zich ook in
de eerste helft van de jaren negentig heeft voortgezet. In de afdoening van
verschillende VI-waardige categorieën delicten zijn wel verschillen zichtbaar,
maar het is niet aannemelijk dat de nieuwe VI-regeling slechts bij bepaalde
categorieën tot een corrigerende straftoemeting aanleiding gaf. 4 Het vorderingsbeleid in de periode 1988–19962De VI-regeling krijgt als sanctie-instrument in de praktijk gestalte.
De werking is afhankelijk van de mate waarin het openbaar ministerie, in daarvoor
in aanmerking komende gevallen, ook daadwerkelijk een vordering tot uitstel
of achterwege blijven van de VI indient, en vervolgens van de wijze waarop
het Gerechtshof deze beoordeelt.Op basis van dossieronderzoek is een en ander voor de afgelopen jaren
in kaart gebracht. In deze paragraaf wordt voor de periode 1988–1996
steeds aangegeven wat de aanvankelijke vordering was van de betrokken officier
van justitie c.q. de betrokken procureur-generaal, wat de zogeheten conclusie
was van de procureur-generaal bij het gerechtshof te Arnhem ter terechtzitting
(de definitieve vordering van het openbaar ministerie), en wat de uitspraak
was van het hof. 4.1 De periode 1988–1993In deze periode waren er drie mogelijke vorderingsgronden:– art. 15a, eerste lid, sub a Wetboek van Strafrecht: een gedetineerde
is geplaatst in een TBS-inrichting en zijn verpleging behoeft voortzetting;– idem sub b: een gedetineerde is na aanvang van de detentie veroordeeld
voor een nieuw misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegestaan;– idem sub c: een gedetineerde pleegt zeer ernstige misdragingen
tijdens detentie. 1988Er werden drie vorderingen ingediend, alle ex bepaling c en tot geheel
achterwege blijven van de VI.Eén vordering werd ingetrokken omdat deze te laat was ingediend.In de twee overige zaken ondersteunde de procureur-generaal bij het hof
Arnhem de vordering en besliste het hof conform. 1989Er werden acht vorderingen ingediend, alle ex bepaling c; zevenmaal tot
geheel achterwege blijven van de VI, eenmaal tot gedeeltelijke intrekking.Slechts eenmaal ondersteunde de PG bij het hof Arnhem de vordering tot
geheel achterwege blijven. Vijfmaal bepleitte hij gedeeltelijk achterwege
blijven, eenmaal niet-ontvankelijk verklaring.Eenmaal besliste het hof tot niet-ontvankelijkheid (cfm. de PG), eenmaal
tot afwijzing wegens onvoldoende bewijs, en zesmaal tot gedeeltelijk achterwege
blijven van de VI. Van die zes zaken was de uitspraak driemaal conform de
conclusie van de PG1, driemaal werd de VI minder
uitgesteld dan was gevorderd. 1990Er werden zes vorderingen ingediend, alle ex bepaling c, alle tot geheel
achterwege blijven.In alle gevallen ondersteunde de PG in zijn conclusie de aanvankelijke
vordering. In twee gevallen wees het hof de vordering geheel toe, viermaal
werd de VI slechts gedeeltelijk uitgesteld. 1991In dit jaar werden geen vorderingen ingediend tot geheel of gedeeltelijk
achterwege blijven van de VI. 1992Er werden zes vorderingen ingediend, alle ex bepaling c, en in alle gevallen
aanvankelijk tot geheel achterwege blijven van de VI. Driemaal ondersteunde
de PG de vordering, eenmaal bepleitte hij gedeeltelijk achterwege blijven,
eenmaal niet-ontvankelijkheid en eenmaal afwijzing. Driemaal wees het hof de vordering af, tweemaal oordeelde men tot niet-ontvankelijkheid, en eenmaal werd de VI gedeeltelijk uitgesteld.
In twee gevallen werd hiermee de conclusie van de PG gevolgd. 1993Er werden 23 vorderingen ingediend (eenmaal ex bepaling b en overigens
ex c), achttien maal tot geheel achterwege blijven, viermaal tot gedeeltelijk
uitstel, één vordering kon niet worden achterhaald (deze werd
later ingetrokken).Van de 23 vorderingen werden er negen ondersteund door de PG, concludeerde
deze elfmaal tot (beperkter) uitstel van de VI, eenmaal tot afwijzing, eenmaal
tot niet-ontvankelijkheid en werd als gezegd een vordering ingetrokken.Het hof besliste vervolgens zevenmaal conform de conclusie van de PG (waarvan
eenmaal afwijzing van de aanvankelijke vordering en tweemaal concretisering
van een gevraagd onbepaald uitstel), 10 keer tot een (nog meer) beperkt uitstel,
driemaal tot afwijzing en driemaal tot niet-ontvankelijkheid.Het relatief hoge aantal vorderingen in 1993 vloeide enerzijds voort uit
een rondschrijven van het college van Procureurs-Generaal aan de respectieve
parketten waarin een meer strikte toepassing van de bestaande richtlijnen
werd gevraagd (d.d. 19 januari 1993).Anderzijds was er een exogene oorzaak in de hausse aan zeer gewelddadige
ontvluchting(spoging)en, veelal gepaard gaand met gijzeling, welke verantwoordelijk
was voor meer dan de helft van de vorderingen. In de periode daaraan voorafgaand
speelde het vorderingsbeleid geen rol van betekenis. 1991 is het meest opmerkelijke
jaar, omdat toen geen enkele vordering werd ingediend. Opmerkelijk is ook
dat in de gehele periode van 1988 tot en met 1993 niet eenmaal een vordering
werd ingediend volgens artikel 15a, eerste lid, Wetboek van Strafrecht, onder
bepaling a (plaatsing in een TBS-inrichting).Dat slechts eenmaal een vordering werd ingediend volgens bepaling sub
b (veroordeling wegens begaan misdrijf na detentie) kan mogelijk worden verklaard
door het feit dat de «zeer ernstige misdragingen» uit bepaling
sub c in de praktijk veelal betrekking hadden op gepleegde misdrijven (waarover
ten tijde van de vordering echter nog geen vonnis was gewezen, waardoor de
bepaling sub b nog geen toepassing kon krijgen).Dat de «opleving» in 1993 niet stand hield blijkt uit de navolgende
gegevens. 4.2 De periode 1994–1996Op 1 juli 1994 trad in werking de Richtlijn Vordering uitstel of achterwege
laten van vervroegde invrijheidstelling bij onttrekkingen aan detentie, ten
behoeve van het openbaar ministerie.Deze richtlijn volgde op de Wet houdende aanvulling en wijziging van het
Wetboek van Strafrecht aangaande onttrekking aan de tenuitvoerlegging van
vrijheidsbeneming, waarbij de nieuwe bepaling artikel 15a, eerste lid, sub
d, was opgenomen. Deze wet was op 18 februari 1994 in werking getreden (Stb.
82).Met deze wet werd uitvoering gegeven aan voornoemde motie 22 536,
nr. 2 van het Kamerlid Soutendijk-van Appeldoorn. Tevens maakte de wet onderdeel
uit van de maatregelen die in het kader van de intensivering van het beveiligingsbeleid
werden getroffen. Deze intensivering was mede ingegeven door de gijzelingsproblematiek
bij het gevangeniswezen. Hierover informeerde de toenmalige staatssecretaris
van Justitie uw Kamer bij brief van 19 januari 1993.Met deze bepaling werd het zich (pogen te) onttrekken aan de vrijheidsbeneming een zelfstandige grond om een vordering als bedoeld in te
stellen. Tot dat moment beperkte de mogelijkheid zich tot ontvluchtingen of
pogingen daartoe die gepaard gingen met geweldpleging. In die gevallen was
en bleef de beleidslijn dat altijd een vordering door het OM wordt ingesteld
(ex bepaling sub c).In voornoemde richtlijn werd gekozen voor een beperkte invulling van de
wettelijke bepaling: in geval van ontvluchting vanuit een gesloten inrichting
dient altijd een vordering te worden ingediend.Voor de overige onttrekkingen – waarbij het vooral gaat om (half)open
inrichtingen – bepaalt de richtlijn dat in beginsel niet een vordering
wordt ingediend. De oorspronkelijke en de nieuwe richtlijn kregen vanaf 1994
als volgt toepassing: 1994Er werden acht vorderingen ingediend, zevenmaal ex bepaling c en eenmaal
gecombineerd ex c en de nieuwe bepaling d.Zevenmaal was de aanvankelijke vordering algeheel achterwege blijven van
de VI. In vier gevallen was de conclusie van de PG conform de aanvankelijke
vordering.Tweemaal besliste het hof conform de conclusie1,
in de overige gevallen werd tot een beperkt(er) uitstel van VI beslist of
werd de vordering geheel afgewezen. 1995Er werden zes vorderingen ingediend, alle ex c.In alle gevallen werd aanvankelijk volledig achterwege blijven van de
VI gevorderd. De PG ging hierin tweemaal mee, concludeerde tweemaal tot beperking
en tweemaal werd de vordering ingetrokken. Het hof besliste eenmaal conform
de conclusie en driemaal tot een (nog meer) beperkt uitstel van de VI. 1996Er werden vijf vorderingen ingediend, eenmaal ex c, tweemaal ex d, eenmaal
ex c en d en eenmaal onbekend.Tweemaal was de aanvankelijke vordering afstel, eenmaal afstel of uitstel,
eenmaal uitstel, en van een (ingetrokken) zaak kon de vordering niet worden
achterhaald.De PG ondersteunde tweemaal de eerste vordering, trok eenmaal een vordering
in en vorderde in de overige gevallen beperkter uitstel of aanhouden van de
zaak.Het hof besliste tweemaal conform conclusie, eenmaal beperkt, en eenmaal
tot niet-ontvankelijkheid.Opmerkelijk is dat twee van de drie vorderingen volgens de nieuwe onttrekkingsbepaling
betrekking hadden op niet-gesloten inrichtingen, en dus, hoewel in overeenstemming
met de wettelijke bepaling, niet volgens de beperkte vorderingsrichtlijn plaatsvonden.
In een geval werd de vordering daarom later ingetrokken, in het andere (onttrekking
vanuit een open inrichting) besliste het hof tot een maand uitstel van VI. 4.3 Totaalbeeld vorderingsbeleid VI in de periode 1988–1996Ondanks het in absolute zin beperkt aantal vorderingen (66 in negen jaar)
kan een aantal algemene conclusies over het verloop van de zaken worden getrokken.De vordering van de officier van justitie betreft in het leeuwendeel van
de gevallen (ca. 85 procent) het volledig achterwege blijven van de VI2.De procureur-generaal bij het gerechtshof te Arnhem volgt slechts in ongeveer de helft van de gevallen (52 procent) de oorspronkelijke
vordering, en concludeert voor een derde deel (34 procent) tot (meer beperkt)
uitstel. De overige gevallen hebben betrekking op afwijzing, niet-ontvankelijkheid
of aanhouden.Het hof heeft in geen enkel geval beslist tot een verdergaand uitstel
van de VI dan was gevorderd. In ongeveer een derde van alle gevallen wordt
zelfs tot een (nog) beperkter uitstel besloten dan waartoe de PG had geconcludeerd.
Dit was dan veelal met verwijzing naar het proportionaliteitsbeginsel, hetzij
in relatie tot de zelfstandige vervolging voor gepleegde strafbare feiten
waarvoor tevens de VI-vordering is ingesteld, hetzij in relatie tot de periode
van uitstel of afstel in verhouding tot de ernst van het feit dat ten grondslag
lag aan de VI-vordering.In tweederde van de zaken wordt conform de conclusie beslist.Al met al beslaat de periode waarover de VI wordt uitgesteld doorgaans
slechts een klein gedeelte van de maximale VI-periode. Het verschil tussen
individuele zaken is groot, maar grosso modo komt het zelden voor dat tot
de helft of zelfs een derde van het maximale uitstel wordt besloten.De meeste procedures duren, vanaf het moment van vordering tot aan de
beslissing van het hof, zo'n anderhalf tot drie maanden. Echter in die gevallen
waarbij het incident niet alleen tot een vordering leidde maar ook tot afzonderlijke
strafvervolging, loopt de duur soms op tot één à anderhalf
jaar.Het hof houdt dan de vordering aan totdat in de nieuwe zaak (onherroepelijk)
vonnis is gewezen. Het gaat dan bijvoorbeeld om een ontvluchting met gijzeling,
of het plegen van een misdrijf tijdens al dan niet geoorloofde afwezigheid
uit de inrichting.De nieuwe vorderingsbepaling met het oog op onttrekking aan de detentie
is over een periode van drie jaar slechts viermaal toegepast, waarvan tweemaal
als enige vorderingsgrond, waarvan weer eenmaal niet op een gesloten inrichting
betrekking hebbend. Deze bepaling heeft dus geen rol van betekenis gespeeld
in het totale vorderingsbeleid van 1994 tot en met 1996. Het aantal voor vordering
in aanmerking komende gevallen was overigens groter (11 in 1995; 16 in 1996;
zie paragraaf 6). 5 De vormgeving aan het bonus-malus-principe: enkele aspecten
nader uitgewerktOp het oog lijkt een systeem van voorwaardelijke invrijheidstelling een
concreet en aantrekkelijk sanctie-instrument te bieden. Evenzeer lijkt plaatsing
in een gesloten inrichting dat helemaal niet te zijn, want dat is immers de
normale gang van zaken. In paragraaf 2 heb ik kort aangegeven dat bij nadere
beschouwing beide stellingen niet juist zijn. In deze paragraaf wil ik aan
een aantal aspecten van die redenering volledigheidshalve nadere aandacht
geven. 5.1 Als de VI geen bonus is, wat is dan wel de functie?Volgens de huidige wettelijke bepalingen is de vervroegde invrijheidstelling
een – weliswaar beperkbaar – recht. Behalve in zeer bijzondere
omstandigheden wordt iedere gedetineerde op de VI-datum in vrijheid gesteld.
Dat was ook de kern van de wetswijziging in 1987, die ik in paragraaf 3 beschreef.
Het uitzonderingskarakter in de praktijk blijkt ook duidelijk uit de gegevens
in de vorige paragraaf.Omdat VI een recht is, is de VI-datum ook de feitelijk beoogde en voorziene
einddatum van de detentie.Het vorderende OM en de vonnissende rechter hebben inzicht in de relatie
tussen de op te leggen straf en de feitelijk uit te dienen periode. Een concreet
voorbeeld: als de rechter een delinquent voor vier jaar gedetineerd wil zien,
legt hij een straf op van zes jaar.De vraag kan dan rijzen waarom de VI niet algeheel wordt afgeschaft, zodat de opgelegde en de uit te dienen straf gelijk zijn, en de misverstanden
over het bonuskarakter verdwijnen.Dat dit niet is gebeurd, en ook niet wenselijk is, heeft twee gronden.Op de eerste plaats speelt ten aanzien van de VI mutatis mutandis de grondgedachte
van het verjaringsprincipe. Dit is de rechtsovertuiging dat een lange vrijheidsstraf
in de meeste gevallen minder lang zou zijn uitgevallen als het vonnis langere
tijd na het plegen van het feit zou zijn uitgesproken. De straf heeft voor
de formele expiratiedatum zijn vereffenende functie in de samenleving reeds
uitgeoefend, en kan dan middels de VI ook worden beëindigd (Rapport Cie
Van Veen, blz. 11).De tweede grond heeft betrekking op de wettelijke vorderingsgronden voor
uitstel of afstel van VI. Het uitzonderingskarakter daarvan, zoals dat ook
in de vorderingsrichtlijnen voor het OM is uitgewerkt, vormt juist de bestaansgrond.
Binnen het gevangeniswezen bestaat een breed scala aan sanctie-instrumenten.
Maar de ultieme stok achter de deur is en blijft de mogelijkheid tot verlies
van VI, gedurende de gehele detentieperiodie. Afschaffing van de VI-regeling
zou verlies van dit – uiterste – malus-instrument betekenen.Dit karakter van ultimum remedium was ook de nadrukkelijke keuze van de
toenmalige bewindslieden van justitie. Juist in de memorie van toelichting
bij de wet van 18 februari 1994, waarbij onttrekking aan de detentie een zelfstandig
criterium werd om uitstel of afstel van de VI te vorderen, gaven zij aan dat
zo'n vordering als uiterste sanctie diende te worden gehanteerd. Waar met
minder ingrijpende middelen kon worden volstaan, zoals het intrekken van verlof,
diende hiervoor te worden gekozen (kamerstukken II, 1992/93, 23 082,
nr. 3, blz. 5).Zou binnen de wettelijke kaders nu worden gekozen voor maximale vorderingsmogelijkheden,
ofwel voor een grootschalig gebruik van de VI als min of meer regulier gedragsbeïnvloedingsinstrument,
dan zou het recht op VI in de praktijk worden uitgehold, terwijl het in naam
blijft bestaan. Onttrekking aan een penitentiair programma onder de vorderingsgronden
brengen is hiervan een voorbeeld.Dit is vanzelfsprekend geen zuivere en dus een onwenselijke benadering.
Dan zou moeten worden gekozen voor wetswijziging en herinvoering van het oude
systeem van voorwaardelijke invrijheidstelling. De kanttekeningen daarbij
plaatste ik al in paragraaf 2.2, en licht ik hierna nog verder toe. 5.2 De «malus» in het huidige stelstel: de
sanctiemogelijkhedenMet de Tweede Kamer sprak ik over de gewenste sancties voor een gedetineerde
die zich misdraagt binnen of tijdens een penitentiair programma, voor zover
die misdragingen althans niet zo ernstig zijn dat door het OM – volgens
de huidige richtlijn – uitstel of achterwege blijven van de VI zou dienen
te worden gevorderd. Ik betoogde dat terugplaatsing naar een gesloten inrichting
daarbij een duidelijke en in beginsel voldoende sanctie is. Ik wil dat nog
eens toelichten.Het meest kenmerkende voor de detentiebeleving door de gedetineerde is
de vrijheidsbeperking die daarmee samengaat. Die uit zich op verschillende
terreinen: een relatief sociaal isolement van de samenleving, veel beperkingen
aan de bewegingsvrijheid binnen de inrichting, en het goeddeels ontnomen worden
van de eigen verantwoordelijkheid.Deze overweging was mede aanleiding om het beveiligingsniveau van een
penitentiaire inrichting in de Penitentiaire beginselenwet op te nemen als
bestemmingskarakteristiek. Dit heb ik nader toegelicht in de memorie van toelichting
(onder I/1/9/e). Het belang van vrijheden en het zorgvuldig omgaan
daarmee komt ook tot uitdrukking in het zo gedifferentieerde vrijhedenbeleid
binnen het gevangeniswezen.Het onderhouden van contacten met de buitenwereld is het fundament van
de opdracht tot beperking van de detentieschade, en een pijler van de voorbereiding
van de maatschappelijke integratie. Een gedetineerde die vanuit een penitentiair
programma wordt teruggeplaatst naar een gesloten inrichting verliest de vrijheid
om thuis te wonen, de weekends vrij in de maatschappij te kunnen verkeren,
een eigen verantwoordelijkheid te dragen, en zijn algehele invrijheidstelling
tijdig en volledig te kunnen voorbereiden. Die terugplaatsing is dus zeer
ingrijpend.Alle faciliteiten vallen weg, waar die bijvoorbeeld bij terugplaatsing
naar een halfopen inrichting (HOI) nog ten dele behouden blijven. En dat zou
op zich ook een alternatief zijn, omdat een HOI een meer gestructureerde en
beperkte setting kent. Terugplaatsing naar een gesloten inrichting betekent
dat het gehele detentiefaseringstraject in één klap ongedaan
wordt gemaakt.In extreme gevallen kunnen zelfs nog ad hoc additionele sancties worden
opgelegd, zoals het ontzeggen van de mogelijkheid tot verlof volgens de Algemene
Verlofregeling Gedetineerden of de Regeling Incidenteel verlof1, en regimaire inperkingen ten aanzien van het verkeren buiten de cel,
telefoneren, het ontvangen van bezoek of anderszins. Het klachtgedrag van
gedetineerden inzake dergelijke beperkingen geeft aan dat deze als zeer onwenselijk
worden beschouwd.In paragraaf 2.1 gaf ik al aan dat een normaal detentietraject gebaseerd
is op detentiefasering. Invrijheidstelling vanuit een gesloten inrichting
is nooit het uitgangspunt.Bij een voldoende lange vrijheidsstraf vindt de tenuitvoerlegging voor
een aanzienlijk deel in een gesloten setting plaats, en daarbinnen veelal
in een sober of standaardregime. Maar wanneer het perspectief op invrijheidstelling
reëel wordt, wordt overplaatsing nagestreefd naar een setting met meer
vrijheden, en programmatisch meer gericht op de maatschappelijke integratie.
Het precieze traject is natuurlijk individueel bepaald: het aantal detentiefaseringsmodaliteiten
(halfopen en open inrichting, penitentiair programma) en de duur van verblijf
in die deelfasen.Detentiefasering is een van de kernbegrippen binnen het streven naar integratie
en resocialisatie. Uw Kamer onderschrijft dit, zoals ik eerder al memoreerde.En als het uitgangspunt is dat een gedetineerde, in een gevorderde fase
van detentie, in een inrichting met regimaire vrijheden verblijft, dan is
terugplaatsing naar een gesloten inrichting ook zonder meer een «malus»,
een harde sanctie. En niet slechts een beperking van vrijheden die nu eenmaal
met detentie samengaat.Uit de jurisprudentie van het gerechtshof in Arnhem blijkt dat het hof
dezelfde overtuiging heeft. Zouden misdragingen in een penitentiair programma
een vorderingsgrond worden voor uitstel of achterwege blijven van de VI, dan
mag aangenomen worden dat, in lijn van die jurisprudentie, het praktisch effect
gering tot verwaarloosbaar zal zijn. Dat geldt voor beide mogelijkheden om
het begrip misdraging te operationaliseren voor het penitentiair programma:– misdragingen in de zin van strafbare feiten die separaat worden
vervolgd. Deze vallen onder een bestaande vorderingsgrond, die zich ook zal
uit-strekken tot het penitentiair programma. Het hof past in deze gevallen,
zoals eerder gezegd, veelal het proportionaliteitsbeginsel toe. Onder verwijzing
naar de separate veroordeling wordt dan beslist tot minder of geen uitstel
van VI. (Waarmee de vorderingsgrond zelf natuurlijk niet ter discussie staat.)– misdragingen niet zijnde – separaat vervolgde – strafbare
feiten. Een uitgebreid vorderingsbeleid zou juist op deze grond betrekking hebben. Hieronder valt dan ook onttrekking aan het penitentiair programma.
Het hof zal echter veelal onder verwijzing naar het subsidiariteitsbeginsel
oordelen dat aan het gevangeniswezen zelf adequate sanctiemogelijkheden ter
beschikking staan. Uitstel/afstel VI is een te zwaar en onnodig instrument
voor een relatief licht vergrijp. 5.3 Capacitaire en aanverwante aspecten Terugplaatsing vanuit het penitentiair programmaTijdens de behandeling van de PBW in april gaf ik aan dat de beschikbaarheid
van een cel in een gesloten inrichting voor personen die mislukken in een
penitentiair programma noodzakelijk is om de geloofwaardigheid van die programma's
te waarborgen. De druk op de penitentiaire capaciteit zal voor zover kan worden
overzien ook in de komende jaren groot blijven. Dit kan in de praktijk soms
als consequentie hebben dat die cel zal moeten worden vrijgemaakt. Het structureel
leeg laten staan van een significant aantal cellen als stok achter de deur,
terwijl tegelijkertijd personen wegens plaatsgebrek zouden worden heengezonden,
moet zoveel mogelijk worden voorkomen Door middel van een zorgvuldige selectieprocedure
voorafgaand aan, en intensieve begeleiding gedurende de deelname aan een penitentiair
programma, zal worden nagestreefd het aantal mislukkingen te minimaliseren.
Het is echter illusoir te veronderstellen dat dit percentage verwaarloosbaar
zal zijn; de ervaringen met min of meer vergelijkbare (experimentele) vormen
van detentiefasering geven dit aan. In het streven naar verbetering van de
integratiemogelijkheden van gedetineerden – en daarmee de vermindering
van recidive – is een zeker mislukkingspercentage ook aanvaardbaar.
Het alternatief zou namelijk zijn op zeker te spelen en gedetineerden eenvoudigweg
op te sluiten in een gesloten inrichting tot het moment van invrijheidstelling,
en hen dan niet of nauwelijks voorbereid weer in de maatschappij terug te
brengen. Daar is niemand mee gediend.In het rapport van het Interdepartementaal Beleidsonderzoek «Substitutie
van vrijheidsstraffen door taakstraffen» van mei 1997, dat ik namens
het kabinet aan U aanbood bij brief van 11 juli 1997, wordt een aantal substitutiescenario's
geschetst. Het maximaal haalbare realistische scenario voorziet in zo'n 1400
personen per jaar die deel zullen nemen aan een penitentiair programma.In dit scenario zouden naar schatting maximaal zo'n 100 cellen nodig zijn
in gesloten inrichtingen als achtervang voor mislukkingen. Deze te realiseren
is een moeilijke maar niet onoverkomelijke taak. Zou bij al deze gedetineerden
ook de VI achterwege blijven, dan waren daarnaast nog eens 350 tot 400 plaatsen
nodig. Overige onttrekkingen aan de detentieIn paragraaf 2.2 gaf ik bij alternatief 1 al aan dat intrekking van VI
bij mislukking in een penitentiair programma niet op zichzelf kan staan. Eenzelfde
beleid zou moeten worden gevoerd bij alle andere vormen van onttrekking aan
de detentie. Dan zijn nog eens maximaal ca. 400 plaatsen nodig (waarvan ca.
250 vanwege onttrekking uit een gesloten inrichting). Voor het toch al nog
uit te dienen strafrestant zijn dan nog eens 300 plaatsen nodig. Misdragingen tijdens deelname aan een penitentiair programma
of in detentieEen ruimer vorderingsbeleid dan volgens de bestaande regelgeving in ieder geval zal worden gevoerd inzake het penitentiair programma,
impliceert verder dat misdragingen die niet zo ernstig zijn dat zij separaat
strafrechtelijk worden vervolgd1 ook worden benoemd
als vorderingsgrond voor intrekken of uitstel van de VI (zie 5.2 hiervóór).Ook hier geldt de overweging dat zo'n vorderingsgrond zich over het gehele
gevangeniswezen zou moeten uitstrekken. Concrete gegevens over het capaciteitsbeslag
dat deze categorie zou impliceren zijn niet beschikbaar. Daarvoor zou de vorderingsgrond
eerst nader moeten worden ingevuld. Wel is op voorhand duidelijk dat het om
een zeer omvangrijke categorie gaat. Het aantal geweldplegingen tegen personeel,
bijvoorbeeld, bedroeg in 1996 al zo'n 800. Daarnaast kan onder meer worden
gedacht aan geweldplegingen tussen gedetineerden, vernielingen enzovoorts.
Deze incidenten worden nu afgedaan met disciplinaire straffen zoals plaatsing
in een strafcel voor bepaalde duur met ontzegging van regimaire voorzieningen.Het geschetste scenario is natuurlijk goeddeels theoretisch. Het gaat
er bijvoorbeeld van uit dat alle ontvluchters worden aangehouden en hun gehele
VI verliezen. Voorts is geen rekening gehouden met een preventieve werking
van zo'n beleid. Deze is in de praktijk overigens ook nooit aangetoond, maar
op zich wel voorstelbaar, zeker als ook lichtere misdragingen vorderingswaardig
worden.Waar ik in paragraaf 2.2 wees op de praktische risico's dat een aangescherpt
vorderingsbeleid in de rechtsgang strandt, is het niettemin goed om ook stil
te staan bij het scenario waarin juist maximale navolging van zo'n beleid
zou plaatsvinden. En zelfs al zou maar een deel van genoemde aantallen gesloten
plaatsen moeten worden gerealiseerd, dan nog was dit zeer problematisch.Het is niet zinvol om hypothetische «rampscenario's» als oneigenlijk
argument in de discussie in te brengen. Er moet echter wel duidelijkheid zijn
over de uitzaaiingseffecten van een ander VI-beleid. En daarbij speelt de
vraag: hoe zouden de benodigde vele gesloten plaatsen kunnen worden gevonden? Het vrijmaken van plaatsen in gesloten inrichtingenHet beginsel van detentiefasering enerzijds en de niet aflatende druk
op de gesloten penitentiaire capaciteit anderzijds, houden in dat (afgestrafte)
gedetineerden in een gesloten inrichting verblijven omdat zij, vanwege persoons-
of straf(tenuitvoerleggings)kenmerken, niet of nog niet geschikt zijn om in
een meer vrije setting te verblijven. Bij sterke uitbreiding van de VI-regeling
zouden toch jaarlijks mogelijk enkele honderden gedetineerden voortijdig naar
een meer open setting moeten worden overgeplaatst om ruimte te maken voor
degenen die in een penitentiair programma (of elders) zijn mislukt.De eerste constatering moet zijn dat de hiertoe benodigde lege plaatsen
in de (half)open inrichtingen er niet zijn. De bezetting daar is al maximaal.Zou die ruimte er wel zijn, dan speelde een groot inhoudelijk probleem.
Indien op grote schaal gedetineerden op oneigenlijke gronden vanuit gesloten
inrichtingen worden overgeplaatst naar een setting met vrijheden en dus verantwoordelijkheden,
neemt de kans op mislukking van die gedetineerden aldaar sterk toe.Ten aanzien van al die mislukkingen zou ook weer intrekking van VI moeten
worden gevorderd, wat weer resulteert in een extra capaciteitsvraag voor de
gesloten inrichtingen. Van daaruit zouden opnieuw gedetineerden naar vrijere
settingen zouden moeten worden doorgeplaatst. De selectiecriteria zouden nog
verder moeten worden opgerekt, en bij deze groep zou het mislukkingspercentage
dus nog hoger zijn. Er zou een neerwaartse spiraal ontstaan. Bovendien zou
het evenwicht tussen het deel van de vrijheidsstraf dat in een
gesloten inrichting wordt ondergaan en het deel dat in relatieve vrijheid
wordt ondergaan, verdwijnen. Dit is geen optie.Zou uiteindelijk worden overwogen dan toch een aantal gedetineerden «aan
de achterdeur» heen te zenden om plaats te maken voor mislukten, dan
zou een grote rechtsongelijkheid ontstaan, in het bijzonder ten opzichte van
de gedetineerden voor wie plaats moet worden gemaakt: omdat zij zijn mislukt
in een penitentiair programma moeten zij hun gehele straf alsnog uitdienen;
degenen die al op voorhand niet geschikt waren om in zo'n programma te worden
geplaatst, worden zelfs eerder dan de VI-datum in vrijheid gesteld.Conclusie: bij een ruim vorderingsbeleid zijn aanzienlijke capaciteits-uitbreidingen
onontkoombaar.Ten slotte: wanneer mislukking in een penitentiair programma tot (goeddeels)
achterwege blijven van de VI leidt, vermindert de prikkel bij gedetineerden
om zich te kwalificeren voor plaatsing, verdwijnt misschien geheel. Blijven
zitten in een gesloten inrichting maakt de kans op verlies van VI immers beduidend
kleiner. Maar dat geldt evenzeer de kans op een goede voorbereiding op de
invrijheidstelling. Dit kan niet de bedoeling zijn van aanpassing van de VI-regeling. De duur van de procedureEr is nog een praktische overweging die de capacitaire gevolgen van een
actief vorderingsbeleid inzake het PP beperkt, maar tegelijkertijd ook het
praktisch nut.Een procedure inzake vordering van uitstel of achterwege laten VI neemt
enige tijd in beslag. In de afgelopen jaren was dat, als gezegd, ten minste
anderhalf tot drie maanden.Dit is nog exclusief een korte periode tussen het plaatsvinden van de
aanleiding tot de vordering en het indienen daarvan door de betrokken officier
van justitie.Naarmate het aantal vorderingen toeneemt zal ook deze termijn –
sterk – gaan toenemen. Gevolg is dat in een aanzienlijk deel van de
gevallen een vordering geen kans van slagen heeft omdat de rechterlijke uitspraak
pas na de VI-datum of zelfs na ommekomst van de totale formele straftijd zou
plaatsvinden. Dit geldt vooral voor deelnemers aan een penitentiair programma.
Zij verkeren per definitie in een gevorderde fase van de detentie.Het gebruik maken van de mogelijkheid van een voorlopige beslissing tot
uitstel VI door het openbaar ministerie moet worden ontraden. Het risico van
onrechtmatige detentie met alle gevolgen van dien is daarvoor te groot: uit
genoemd dossieronderzoek bleek al dat de procureur-generaal bij het gerechtshof
in Arnhem de aanvankelijke vordering van het OM vaak niet geheel overneemt
en dat het gerechtshof zelf in zijn beslissing veelal nog meer gematigd is.
De kans dat het opgelegde uitstel van de VI uiteindelijk minder is dan de
periode die betrokkene al voorlopig gedetineerd is gebleven, is dan aanzienlijk.
Gevolg is dan onrechtmatige – want te lange – detentie en daarmee
recht op schadevergoeding (art. 15d, Sr). 6 Slotsom: twee moeilijk te verenigen principesHet systeem van de voorwaardelijke invrijheidstelling heeft veel praktische
bezwaren. De ontwikkeling naar de huidige regeling van vervroegde invrijheidstelling,
als recht waarvan in uitzonderingssituaties kan worden afgeweken, was ook
een natuurlijke. Min of meer synchroon ontwikkelde zich een nieuw instrument
om gedetineerden aan te sturen: de detentiefasering. Over het nut van dat
systeem bestaat brede overeenstemming. Het is juist vanuit die
overeenstemming dat we de discussie over de VI voeren.Wat ik in deze brief duidelijk heb willen maken, is dat we niet terug
kunnen naar het oude systeem, of een systeem dat daarmee vergelijkbaar is,
en tegelijk het huidige overeind houden. Wat ik evenzeer heb betoogd is dat
die terugkeer ook niet nodig is. We hebben een breed sanctie-instrumentarium,
dat ook ten aanzien van het penitentiair programma toereikend is. Met de huidige
VI-regeling als belangrijk sluitstuk. Het is in ieder geval niet aangewezen
om al op voorhand, nog voordat enige ervaring met het penitentiair programma
in de praktijk is opgedaan, de VI-regeling te wijzigen.Waar het nu om gaat, is het mislukken van deelnemers aan een penitentiair
programma zoveel mogelijk te voorkomen. En dat is evenzeer een verantwoordelijkheid
van justitie als van die deelnemers. Een zorgvuldige selectie en begeleiding
staan daarbij centraal.Ik vertrouw erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. De Minister van Justitie,W. Sorgdrager XNoot1Vanuit verschillende fracties is zelfs voorgesteld dit principe in de
wet zelf op te nemen.XNoot1Nota bene: (zeer) ernstige misdraging is als gezegd al een vorderingsgrond,
en zal automatisch ook van toepassing zijn voor het penitentiair programma.XNoot1 Aan het toekennen van VI zouden weliswaar ook voorwaarden kunnen worden
gesteld, deze zijn echter zeer beperkt. Betrokkene is immers formeel in vrijheid
gesteld. Hierop ben ik nader ingegaan in de discussie met uw Kamer over de
voorwaardelijk vervroegde invrijheidstelling. Zie bijv. mijn brief van 23
februari 1996, kamerstukken II 1995/96, 24 621, nr. 1.XNoot1Bron: het rapport «Duur en volume, ontwikkeling van de onvoorwaardelijke
vrijheidsstraf tussen 1985 en 1995; feiten en verklaringen» van het
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (4 februari 1997).XNoot2 1987 is buiten beschouwing gelaten omdat toen zowel de oorspronkelijke
als de nieuwe VI-regeling gold.XNoot1D.w.z. in een geval had de PG tot een beperkt maar niet concreet uitstel
geconcludeerd.XNoot1Ook hier had de PG eenmaal tot een beperkt maar niet concreet uitstel
geconcludeerd.XNoot2 In twee gevallen was «afstel of uitstel» gevorderd. Deze
zijn meegerekend.XNoot1AVG-verlof kan in gesloten inrichtingen in het laatste jaar van de detentie
eens per twee maanden worden toegekend. Incidenteel verlof is mogelijk in
zwaarwegende persoonlijke omstandigheden (sterfgeval, ziekte e.d., maar ook
voor bezoeken aan GSD, GAK kort voor de invrijheidstelling).XNoot1Deze zeer ernstige misdragingen vallen reeds onder de vorderingsgrond
in art. 15a, eerste lid, onder c van het Wetboek van Strafrecht. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25808-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl