Biotechnologie en levensmiddelen; Verslag algemeen overleg over de voortgangsrapportage Biotechnologie en levensmiddelen (25 126, nr. 1)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25126, nr. 4

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

14-05-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25126 nr. 4

28-04-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25126Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 126Biotechnologie en levensmiddelennr. 4VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 28 april 1997De vaste commissies voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 en voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij2
hebben op 5 februari 1997 overleg gevoerd met staatssecretaris Terpstra van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport en minister Aartsen van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij over de voortgangsrapportage Biotechnologie en levensmiddelen (25 126, nr. 1).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissiesDe heer Meijer (CDA) was het ermee eens dat met behulp van
moderne biotechnologie vervaardigde levensmiddelen slechts op de markt kunnen
worden gebracht nadat ze op veiligheid zijn getoetst en gegarandeerd kan worden
dat ze inderdaad veilig zijn. Welke beleidsmatige en financiële gevolgen
kunnen overigens voortvloeien uit de recente besluitvorming over de desbetreffende
EU-verordening?Gelet op de grote hoeveelheid reacties en recente acties kon hij niet
direct instemmen met de conclusie dat er over de voedselveiligheid en de etikettering
een ruime mate van overeenstemming bestaat tussen overheid en het maatschappelijk
veld. Waarom heeft de overheid, nadat verleden jaar overeenstemming was bereikt,
geen actievere rol gespeeld bij een optimale voorlichting en voorbereiding
van de consument? Is het nog de bedoeling om de consumenten beter voor te
lichten over met GGO's geproduceerde nieuwe levensmiddelen en, zo ja, met
welke campagnes en welke inhoud?Hij was het ermee eens dat Nederlandse bedrijven zoveel mogelijk op etiketten
genetische veranderingen in producten zouden moeten aangeven hangende de totstandkoming
van de noodzakelijke wettelijke voorschriften. Heeft overigens etikettering
voor sojabonen wel zin en, zo ja, waarom? Wat ligt er in de bedoeling
met levensmiddelen die wellicht in de loop van dit voorjaar op de markt worden
gebracht? Kan opnieuw worden toegezegd dat het kabinet een zorgvuldig systeem zal
uitwerken waarbij alle schakels van de productieketen blijvend betrokken zijn?Wat is de reactie van het kabinet op de twee knelpunten die het Platform
biologische landbouw en voeding naar voren heeft gebracht, nl. het recht van
de consument om een over volledig GGO-vrij voedselpakket te kunnen beschikken
en de nog in behandeling zijnde aanvraag om de zogenaamde BT-maïs op
de markt te mogen brengen?Voorzover bekend zijn detectiemethodes pas medio 1997 beschikbaar. Ook
moet nog de nodige regelgeving voor de controle en de handhaving worden opgesteld.
Hoe denken de bewindslieden tot die tijd daarmee om te gaan? De heer Stellingwerf (RPF) vond de stelling dat Nederland terzake
vooroploopt iets meer zeggen over andere landen dan over de Nederlandse positie.
Het beleid is erop gericht om met voorlichting en etikettering de consument
te informeren over levensmiddelen waarin GGO's zijn verwerkt dan wel bij de
productie ervan zijn gebruikt, hoewel dat laatste problematisch zal zijn.
Helaas wordt dat beperkt tot producten die een GGO bevatten en dat lijkt toch
strijdig met het geformuleerde beleid. Het is niet uitgesloten dat er producten
op de markt komen die met behulp van GGO's zijn gemaakt maar deze niet meer
bevatten. Ook daarover zouden consumenten geïnformeerd moeten worden.
In de notitie wordt daarvan een voorbeeld gegeven, nl. sojaolie, maar uit
sommige ontvangen reacties blijkt het toch wel mogelijk te zijn om dat op
etiketten aan te geven omdat er wel detectiemethodes bestaan.Een andere uitzondering wordt gemaakt voor producten waarbij de controleerbaarheid
niet vaststaat, zoals sojaolie. Als de overheid een voedselpakket wil garanderen
dat vrij is van genetisch gemanipuleerde producten en de consumenten daarover
voldoende wil informeren, dan is het toch wat vreemd dat diezelfde overheid
afhaakt als iets niet kan worden gecontroleerd? Gelet op de zorgelijke ontwikkeling
dat er steeds meer genetisch gemanipuleerde gewassen komen, dat de politiek
achter de maatschappelijke ontwikkelingen aanloopt, dat er sprake is van grote
bedrijfsbelangen en dat de ethische en morele problematiek steeds groter wordt,
was het naar de mening van de RPF-fractie een essentiële taak voor de
overheid om garanties te bieden terzake van de consumenteninformatie en het
beschikbaar blijven van een voedselpakket dat gegarandeerd GGO-vrij is. Als
het niet kan worden geanalyseerd of gedetecteerd, moet in ieder geval worden
geprobeerd een administratief sluitend systeem te krijgen, zoiets als een
keten van producent tot consument waarbinnen GGO's zijn uitgesloten.Uit verschillende reacties was het de heer Stellingwerf gebleken dat genetisch
gemodificeerde sojaolie wel degelijk van zijn klassieke tegenhanger is te
onderscheiden. Die grote onduidelijkheid is zijns inziens tekenend voor de
haast waarmee deze complexe materie wordt benaderd. Hij zette dan ook de nodige
vraagtekens bij het predikaat «geen risico's» of «veilig».
Hoe lang hebben die onderzoeken geduurd, kan op basis daarvan worden gegarandeerd
dat over tien of twintig jaar niet alsnog kwalijke effecten optreden? Welke
garanties kunnen op dit punt worden gegeven?Alles afwegende bleef de RPF-fractie voorkeur geven aan etikettering op
alle producten die met GGO's zijn geproduceerd. De controleerbaarheid kan
helaas geen toelatingseis zijn, maar geredeneerd vanuit een ketenbenadering
moet het toch mogelijk zijn om aan te tonen dat er sprake is van GGO-vrij
voedsel. Ook kan worden gedacht aan GGO's die herkenbaar zijn gemaakt met
behulp van een onschadelijk gen of aan een zogenaamde witte lijst. Ook de
biologische landbouw zal moeten kunnen garanderen dat zijn voedingsmiddelen
vrij zijn van GGO's en van het gebruik ervan in het productieproces.De RPF-fractie pleitte ook voor etikettering van producten waarvan de
goederenstromen niet worden gescheiden. Het mag toch niet mogelijk zijn onder
de etiketteringsnormen uit te komen als men het product bijvoorbeeld maar
voldoende verdunt? Hoe reëel is het te verwachten dat producenten van
bepaalde artikelen juist zullen mengen om die norm te ontduiken?De RPF-fractie ziet het als taak van de overheid om het de burgers mogelijk
te maken te kunnen blijven kiezen voor een voedingsmiddelenpakket waarin geen
GGO's zitten of zijn gebruikt. Wat dit betreft kan de biologische landbouw
een belangrijke rol vervullen, maar jammer genoeg is de aandacht voor deze
sector in de onderhavige notitie veel te mager. Wat doet het kabinet overigens
met het dringende verzoek van deze sector om in dit kader een voldoende brede
strook grond (circa 3 km) rondom biologische bedrijven te vrijwaren van producten
die genetisch gemanipuleerd zijn?Mevrouw Vos (GroenLinks) memoreerde de afgelopen weken verhevigde
discussie, ook in de pers, over de vraag of genetisch aangepaste grondstoffen
wel of niet gescheiden kunnen worden aangeleverd, of er wel of geen tests
mogelijk zijn om te bepalen of er sprake is van een genetisch gemodificeerd
ingrediënt in een bepaald voedingsmiddel. Daaruit blijkt dat er op dit
punt nog onvoldoende duidelijkheid bestaat en de ontwikkelingen zo snel gaan
dat de politiek niet eens heeft kunnen spreken over de vraag of dergelijke
ontwikkelingen nu wel zo wenselijk zijn.De GroenLinksfractie had op zich geen principiële bezwaren tegen
genetische manipulatie, maar is wel van mening dat heel zorgvuldig en van
geval tot geval moet worden beoordeeld of zo'n product nog wel veilig is voor
de consument en wat de effecten zullen zijn op het milieu. Bij soja kan weliswaar
vrij goed worden vastgesteld dat het product op zich niet schadelijk voor
de consument is, maar het probleem zit hem meer in de effecten op het milieu
en in het feit dat er een resistentie is ingebouwd tegen een bestrijdingsmiddel,
hetgeen betekent dat er een landbouw blijft die van bestrijdingsmiddelen gebruik
zal blijven maken. Tegen de recent door de Europese Commissie op de markt
toegelaten maïs waren haar bezwaren nog sterker, want dat bevat maar
liefst drie resistenties: een tegen een antibioticum – levert dat overigens
geen gevaar voor de volksgezondheid op – een tegen het herbicide glufocinaat –
levert dat geen gevaar op voor flora en fauna – en een tegen de maïsboorder
en daartegen verzetten de biologische bedrijven zich omdat die gebruikt wordt
als biologisch bestrijdingsmiddel. Is met andere woorden al met al wel voldoende
bekend wat nu de risico's precies zijn?Mevrouw Vos was de mening toegedaan dat de consument zelf de keuze moet
kunnen maken of hij wel of geen gemanipuleerd voedsel wil eten. Etikettering
wordt opgelegd aan producten die bestaan uit een GGO, waarin het als ingrediënt
aanwezig is, maar vallen soja-eiwitten daar ook onder? Als er sojaolie in
zit afkomstig van een genetisch gemanipuleerd product, zou dat weer niet geëtiketteerd
behoeven te worden. De staatssecretaris wil in het geval van het eiwit wel
etikettering, maar is dat dan verplicht? De aanwezigheid van genetisch gemanipuleerde
sojaolie en de lecitine van soja kan volgens de staatssecretaris niet worden
vastgesteld en die producten behoeven dan ook niet te worden geëtiketteerd.
Is detectie inderdaad niet mogelijk? In lecitine zijn overigens vaak ook nog
restanten van sojaolie aan te treffen, dus dat zou dan wel gedetecteerd kunnen
worden. Als de consument moet kunnen kiezen en dus ook alle informatie moet
hebben, is het noodzakelijk dat ook voor sojaolie e.d. een etiketteringsplicht
komt en er derhalve alles op alles moet worden gezet om detectiesystemen te
ontwikkelen. Lukt dat niet, dan zou een strikte scheiding van
productstromen een basis kunnen leggen van een systeem waarmee kan worden
aangegeven welke producten genetisch niet gemanipuleerd zijn. Dat kan weliswaar
heel moeilijk zijn, maar uiteindelijk gaat het er toch om wat de markt vraagt.De heer Ter Veer (D66) memoreerde dat na de onderhavige brief
van de regering er nog mondelinge Kamervragen over dit onderwerp zijn gesteld,
er nog brieven zijn gekomen d.d. 6 en 21 januari jl. en dat na langdurige
besprekingen tussen Europese Commissie en Europees Parlement overeenstemming
is bereikt over de zogenaamde novelfoodverordening.Zijn fractie stond positief tegenover genetisch gemodificeerde organismen
c.q. biotechnologie als belangrijke ontwikkeling die veel perspectieven heeft
maar zeker ook aandachtig moet worden gevolgd en waarbij grote zorgvuldigheid
geboden is en de veiligheid voorop dient te staan. Ook garanties daarvoor
moeten tijd hebben om zich te ontwikkelen en kunnen nooit voor 100% worden
gegeven.De internationale voedselvoorziening kent een taakverdeling. Zo wordt
bijvoorbeeld soja niet in Nederland verbouwd, maar onder andere in de VS en
het ontwikkelen, het toetsen, enz. van genetisch gemodificeerde soja is dan
ook aan de producenten, degenen die deze techniek beschikbaar stellen en de
regelgever in de VS. In Europa heeft het VK op dat punt nog een belangrijke
rol gespeeld. Nederland heeft die ontwikkelingen heel goed gevolgd en is ten
slotte met een eigen oordeel daarover gekomen. Dat ligt dus anders dan bij
activiteiten waarbij Nederland vanaf het begin betrokken zou zijn geweest
en er derhalve sprake zou zijn geweest van een grotere rol van de nationale
wet- en regelgever. In het geval van soja is het de taak van de Nederlandse
overheid om de consument alle gewenste en relevante informatie te geven. De
heer Ter Veer had begrepen dat alle biotechnologiebedrijven, ook internationaal
gezien, het erover eens zijn dat die informatie ook moet worden verstrekt
en dat er nu ook een permanent overleg is. Dat leek hem de beste kansen geven
voor een optimale ontwikkeling van de kansen enerzijds en een zo groot mogelijke
zorgvuldigheid anderzijds.Als de markt, de consument het wil, zouden er inderdaad twee stromen van
soja moeten komen, de ene GGO-vrij en de ander met de vermelding dat die is
geproduceerd met behulp van genetisch gemodificeerde organismen. Waar mogelijk
zou ook etikettering aan die duidelijkheid en zorgvuldigheid een bijdrage
moeten leveren, maar alleen als echt kan worden gegarandeerd dat het etiket
juiste informatie bevat en het met andere woorden dus te detecteren is. Sojaolie
blijkt dan niet etiketteerbaar te zijn, lecitine en eiwitten wel en in dat
licht gezien was de D66-fractie het wel eens met de door de regering gekozen
gedragslijn.Welke nieuwe voedingsmiddelen naast die welke al in de brief zijn genoemd
verwachten de bewindslieden binnen korte tijd die eenzelfde procedure zullen
moeten ondergaan als de soja? Naast novel foods zijn er ook nog novel feeds,
nieuwe voedermiddelen voor het vee. Welke novel feeds zouden de komende tijd
kunnen worden verwacht en worden die op EU-niveau op eenzelfde manier aangepakt
als de novel foods?De heer Huys (PvdA) kreeg uit de voorliggende notitie een helder
beeld van de biotechnologie op het gebied van levensmiddelen. De vervolgnotitie
geeft op sommige punten nog een nadere verduidelijking. Hiermee is uiteraard
niet alles gezegd, want bij sommigen blijft er de nodige ongerustheid en twijfel
bestaan. Gelukkig is er in Nederland sprake van een goede regelgeving op dit
terrein en van een goed overheidsbeleid waaraan alle participanten voluit
meewerken; zie het op 18 december gesloten convenant. In dat verband is het
wel van belang dat die zogenaamde ketenverantwoordelijkheid goed vorm wordt
gegeven. Zijn fractie ging er vooralsnog van uit dat de industrie
op dit punt de afspraken nakomt.Het speet hem te moeten constateren dat de niet te ontkennen gevoelens
van onveiligheid op dit terrein soms zelfs worden aangewakkerd door een hetze
tegen nieuwe ontwikkelingen. Ongetwijfeld moet op dit punt zeer zorgvuldig
te werk worden gegaan, maar men moet mensen niet het beeld aanpraten dat niet
met de werkelijkheid overeenkomt.Onder andere de Stichting NOTA heeft veel bijgedragen aan een goede voorlichting
over biotechnologie, ook de overheid heeft er veel aan gedaan, maar natuurlijk
kan het altijd beter. Het is heel moeilijk om voldoende voorlichting te geven
en te communiceren over een ontwikkeling die nog zo bezig is, maar dat wil
niet zeggen dat daartoe geen poging moet worden gewaagd. De discussie over
biotechnologie moet blijven doorgaan en wat dit betreft heeft de overheid
daarbij een belangrijke rol te spelen.Wat de sojabonen betreft, is het inderdaad de vraag hoe de keuzevrijheid
van de consument goed vorm kan worden gegeven en zekerheid kan worden geboden
dat ze niet genetisch gemodificeerd zijn. Naar de mening van de heer Huys
kon die garantie niet worden gegeven in het geval die bonen uit Zuid- dan
wel Noord-Amerika komen – die stromen lopen te complex en zijn dan ook
moeilijk te controleren – maar wel als ze uit Italië of Frankrijk
afkomstig zijn. Zijns inziens zou dit de consument heel duidelijk moeten worden
gemaakt. Met anderen stelde hij de keuzevrijheid voor de consument centraal
en pleitte dan ook waar mogelijk voor etikettering. Overigens was hij ervan
overtuigd dat als de consument aangeeft alleen niet genetisch gemodificeerde
soja te willen, alle producenten daaraan zullen willen voldoen omdat dat dan
een heel interessante markt zal zijn.Hij sloot zich vervolgens aan bij de vragen over genetisch gemodificeerde
maïs, met name als dat tot een zekere resistentie tegen bepaalde antibiotica
zou kunnen leiden. Hij zou dat een slechte zaak vinden en daar grote bezwaren
tegen hebben en zag dan ook graag dat de Kamer daarover nader werd geïnformeerd.Er wordt wel van alles beweerd over de langetermijneffecten van genetisch
gemodificeerde gewassen en misschien maakt men zich daar terecht ook wel zorgen
over, maar in het verleden waren de effecten van bepaalde traditionele kruisingen
op de langere termijn vaak ook niet zichtbaar. In het geval van genetische
modificatie, dus beperkt tot één gen, zijn die toch beter in
te schatten.Voorzover mevrouw Voûte-Droste (VVD) wist, wordt in Frankrijk
en Italië inderdaad niet genetisch gemodificeerde soja geproduceerd zodat
in ieder geval dat gegarandeerd kan worden.Voor haar fractie stond eveneens de keuzevrijheid van de consument centraal.
Daartoe is een goede informatievoorziening nodig. Via het in december op initiatief
van de staatssecretaris gesloten convenant is met vrijwel alle betrokkenen
een akkoord bereikt over de etikettering van soja. Dat is met name van belang
omdat de discussies over de ontwikkelingen van biotechnologie en genetisch
gemodificeerde organismen zich vooral op soja hebben toegespitst. Dat is in
die zin verheugend omdat concrete zaken vaak goede uitgangspunten opleveren
voor een verdere ontwikkeling van het beleid terzake. Sinds 22 november jl.
heeft dat beleid zich ook ontwikkeld, want de discussies daarover vinden niet
alleen in Nederland plaats, maar in geheel Europa. De VVD-fractie vond het
dan ook een goede zaak dat de EU met een verordening is gekomen, de zogenaamde
novelfoodverordening, die zo omstreeks 1 mei a.s. van kracht zal worden. Het
is van groot belang dat hiermee een eenduidige regeling is gekomen voor etikettering
en vooral voor de veiligheidstoetsen. Op basis van de verordening moet datgene wat als zodanig herkend kan worden,
ook geëtiketteerd worden. Met de huidige voorstellen loopt Nederland
vanaf 1 april a.s. op die verordening vooruit. Van de soja-eiwitten komt nu
zo 2% uit de VS, maar in de loop van de komende jaren zal dat aanzienlijk
toenemen. Met het convenant heeft het Nederlandse bedrijfsleven dus al een
aanzienlijke inspanningsverplichting op zich genomen. Het kabinet wenst ook
de mogelijkheid tot verplichting creëren, maar wanneer kan de daarvoor
benodigde wetswijziging worden verwacht? Hoe zal die zich verhouden tot die
novelfoodverordening. Voldoet datgene wat in Nederland nu is overeengekomen
daar al aan? De verordening slaat op nieuwe voedingsmiddelen, maar moeten
voedingsmiddelen die nu al toegelaten zijn op dezelfde manier geëtiketteerd
worden?Mevrouw Voûte herhaalde het belang dat haar fractie hecht aan een
goede consumentenvoorlichting, maar het bedrijfsleven kan alleen maar worden
gehouden aan datgene wat gerealiseerd kan worden en dat slaat met name op
sojaolie. Olie van genetisch gemodificeerde soja is niet te onderscheiden
van niet genetisch gemodificeerde soja. Zijn de bewindslieden bereid de voortrekkersrol
van Nederland op dit punt ook in die zin uit te breiden dat het ontwikkelen
van technologie wordt bevorderd waarmee dat onderscheid wel kan worden ontdekt?Uit de stukken blijkt dat ook de Nederlandse overheid zich verantwoordelijk
voelt voor een goede informatievoorziening aan de consument, waarbij onder
andere kan worden gedacht aan (mede)financiering van het telefonische informatiepunt
over moderne biotechnologie. Er zijn ook databanken met gegevens over aanwezigheid
van GGO's en voorts is er sprake van veel informeel overleg met de betrokken
sectoren. Wanneer wordt dat overleg overigens formeel?Voorts ging mevrouw Voûte in op de mogelijkheid van scheiding van
de bulkgoederen. Wil dat lukken, dan zal in ieder geval de malafide handel
streng moeten worden bestreden. Kan het kabinet bevorderen dat spoed wordt
betracht met de door de Inspectie gezondheidsbescherming en TNO te ontwikkelen
detectiemethode?Om een goede garantie te kunnen bieden zullen instanties die producten
moeten certificeren naar de mening van de VVD-fractie ook geaccrediteerd moeten
worden.Ten slotte merkte mevrouw Voûte nog op dat moderne biotechnologie
een grote bijdrage kan leveren aan de bestrijding van wereldvoedselproblemen. Antwoord van de regeringDe staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sportwas
verheugd over de brede positieve ontvangst van de notitie en over de nog bredere
opvatting dat in dezen zeer zorgvuldig en integer moet worden gehandeld. Het
gaat daarbij niet alleen om de keuzevrijheid van de consument, maar ook om
zijn veiligheid en gezondheid. Niet voor niets was zij er trots op dat Nederland
wat dit betreft in Europa duidelijk voorop loopt. Het is het enige land met
wetgeving die ervoor zorgt dat er geen nieuw voedsel op de markt komt dan
na een zeer zorgvuldige toetsing op de veiligheid van de consument. Uiteraard
kan die veiligheid niet voor 100% worden gegarandeerd, maar de overheid is
wel gehouden om gelet op de stand van de wetenschap met buitengewone zorgvuldigheid
te werk te gaan. De testen inzake deze nieuwe voedselproducten kunnen naar
de mening van zowel het RIVM als Europese experts de toets der kritiek ruim
doorstaan.Mevrouw Vos miste de bredere beoordeling van en de algemene discussie
over ethische kwesties, het intellectuele eigendom, de gevolgen van de biodiversiteit,
enz. Dit zijn onderdelen van de wet- en regelgeving rondom de novel foods.
Die bredere discussie is eigenlijk ook verleden jaar gevoerd en
daarbij is beloofd van tijd tot tijd een voortgangsrapportage op onderdelen
uit te brengen, met name om de Kamer iedere keer op de hoogte te houden van
verschillende aspecten en de nieuwste ontwikkelingen. In dit licht gezien
was de bewindsvrouwe het er van harte eens dat er niet alleen op veiligheid
moet worden getoetst, maar ook dat alle onderzoeksresultaten in feite openbaar
zouden moeten worden gemaakt. In het verleden kon die openheid niet optimaal
zijn omdat de toenmalige participanten er niet allemaal gelijk over dachten.
Gelukkig is het nu wel mogelijk en zij had dan ook extra middelen uitgetrokken
om ervoor te zorgen dat in het vervolg de veiligheidsbeoordeling van novel
foods en de evaluatie ervan openbaar zullen worden en er zal ook een aanvang
worden gemaakt met het openbaar maken van beoordelingen en evaluaties uit
het verleden.Ook de bewindsvrouwe was verheugd over het op 18 december jl. bereikte
akkoord met bijna alle participanten over etikettering die de keuzevrijheid
voor de consument ongetwijfeld zal vergroten. Enkele participanten –
met name uit de milieuhoek – waren weliswaar eveneens zeer tevreden,
maar hadden liever nog verder gegaan. In ieder geval loopt de afgesproken
etikettering niet alleen vooruit op EU-verordening die omstreeks 1 mei a.s.
zal worden uitgevaardigd, maar pas drie maanden daarna in werking zal treden,
maar gaat ook verder, want ook de reeds toegelaten voedingsmiddelen vallen
eronder.Er zal zo snel mogelijk ook een verplichte regeling komen, maar aangezien
wetgeving een vertraging van zeker zes maanden zal betekenen, is ervoor gekozen
om die te verwerken in de toelichting op het conceptwarenwetbesluit dat op
het moment waarop de EU-verordening wordt gepubliceerd aan het kabinet zal
worden voorgelegd. Aan de Raad van State zal daarover een spoedadvies worden
gevraagd.Zij was het ermee eens dat met name de overheid een actieve rol moet spelen
in de consumentenvoorlichting. Daarom wordt het informatiepunt bij de Consumentenbond
van overheidswege gefinancierd. De mate waarin dat informatiepunt wordt geraadpleegd
is duidelijk afhankelijk van de aandacht die de media aan de complexe materie
van biogenetica besteden. Voorts brengt het ministerie van EZ binnenkort een
publieksbrochure uit. Als de informatie van tegenstanders van genetische modificatie
soms niet helemaal juist is, wordt dat o.a. via persberichten rechtgezet.
Zo zijn er de laatste tijd nogal wat berichten gekomen over het feit dat genetisch
gemodificeerde soja-olie wel degelijk detecteerbaar is. In dat geval zou een
etikettering verplicht kunnen worden omdat die ook handhaafbaar zou zijn,
toch een van de belangrijkste uitgangspunten, zowel van de Europese als van
de Nederlandse wet- en regelgeving. Dat betekent dat de huidige stand van
de wetenschap daarvoor bepalend is. Sojabonen en soja-eiwitten zijn heel goed
te detecteren en moeten derhalve worden geëtiketteerd. Tussen sojaolie
die afkomstig is van genetisch gemodificeerde sojabonen en die welke afkomstig
is van traditioneel gekweekte bonen zijn geen verschillen te ontdekken. De
geruchten dat dit wel het geval zou zijn, berusten op een misverstand. De
geconstateerde verschillen in vetzuursamenstelling waren het gevolg van een
natuurlijke variatie en niet van het al dan niet gebruiken van een GGO. De
gegevens geven tot op heden geenszins aan dat de oliefractie van de GGO-sojaboon
afwijkt van de klassieke veredelde sojaboon, maar wijzen er nog steeds op
dat ze chemisch volstrekt identiek zijn. Echter, zodra er wel een detectiemethode
wordt ontwikkeld en blijkt te werken, dan mag er geen twijfel aan bestaan
dat dan ook onmiddellijk de etiketteerplicht daarop van kracht zal worden.
Aangezien vrijwel elk land met deze kwestie wordt geconfronteerd, wilde de
bewindsvrouwe bezien of vanuit het Europees Kaderprogramma een Europees project
kan worden ondersteund ter ontwikkeling van een goede detectiemethode.Als er geen detectiemethode voorhanden is en de overheid een verplichte
etikettering met andere woorden niet kan handhaven, kan er inderdaad
voor worden gekozen om de producenten de keten zo in te richten dat zij gescheiden
stromen kunnen garanderen. Als daarvoor inderdaad een markt blijkt te bestaan,
zullen die gescheiden stromen ongetwijfeld ontstaan en zullen die GGO-vrije
producten ongetwijfeld een bredere verspreiding krijgen dan alleen maar in
biologische winkels e.d.Het door de heer Ter Veer gevraagde overzicht van aanvragen die er al
liggen en die worden verwacht, had zij al als bijlage gevoegd bij haar brief
d.d. 28 januari jl. Wel zegde zij graag een regelmatige actualisatie toe.Het behoefde haars inziens geen betoog dat certificerende instanties ook
geaccrediteerd moeten worden, maar dat blijkt een zeer complex vraagstuk te
zijn waaraan vooral door de minister van EZ hard wordt gewerkt.Vanuit de voorlichtingsfunctie van overheid wordt al een databank gefinancierd
van reeds bekende allergene eiwitten. Uit volksgezondheidsoogpunt moet aan
die allergeniteit grote aandacht worden besteed. Uit al het onderzoek is tot
nu toe gebleken dat GGO's niet meer, maar ook niet minder risico's betekenen
voor die allergeniteit. Met andere woorden: als een klassiek product al allergeniteit
oplevert, heeft het met GGO's gemaakte product exact dezelfde allergeniteit.
Als een klassiek product geen allergene eiwitten bevat, bevat ook het met
GGO's gemaakte product geen allergene eiwitten.In het geval van risico van antibioticumresistentie worden de effecten
op de volksgezondheid nauwgezet in de gaten gehouden. De bewindsvrouwe zag
het liefst dat een dergelijke resistentie werd verboden, maar aangezien dat
praktisch onmogelijk is, worden in ieder geval bij de toets de mogelijke gevolgen
voor de gezondheid bezien. In het geval van de CIBA-maïs is dat ook nauwgezet
bezien door zowel RIVM als door het Wetenschappelijk comité van de
EU en is die ingebouwde amplicilineresistentie aanvaardbaar geacht. Zowel
bij bacteriën in de natuur als in de menselijke darm is al amplicilineresistentie
aanwezig. Uit herhaald onderzoek blijkt dat de kans dat plantenmateriaal met
amplicilineresistentie die resistentie overdraagt op bacteriën uitzonderlijk
klein is. Bovendien blijkt de verwerking van maïs tot voedingsmiddel
en de passage in de ingewanden zorgen voor een afbraak van die DNA, waardoor
de kans nog kleiner wordt. Overigens wordt dat soort maïs niet als zodanig
geconsumeerd, maar als maïszetmeel of maïsisoglucose in voedingsmiddelen
verwerkt. Conclusies van het RIVM en de Europese experts komen erop neer dat
zelfs indien in de darm nog intact DNA aanwezig zou zijn deze hoeveelheid
verwaarloosbaar is in vergelijking met de in de darmen al aanwezige amplicilineresistentie.
De staatssecretaris erkende dat deze resistentie met name wordt aangebracht
om een duidelijk onderscheid te kunnen detecteren en zij verklaarde zich desgevraagd
bereid op Europees niveau alternatieve detectiemethodes te bepleiten om dergelijke
resistenties te kunnen voorkomen.De minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij stelde eveneens
de voedselveiligheid en een goede informatievoorziening en voorlichting aan
de consument centraal, opdat hij in alle vrijheid ook keuzes kan maken. In
die voorlichting is de afgelopen periode al veel geïnvesteerd en het
wetgevende kader zal zijn beslag krijgen via de Europese novelfoodverordening.
Echter, daarmee wordt niet de hele wereldhandel bestreken en het is daarom
van belang om ook te streven naar wereldwijde harmonisering van handelsvoorwaarden
ten aanzien van voedselveiligheid, etikettering, e.d. Bij de opening van de
Grüne Woche in Berlijn had hij niet voor niets gezegd dat bij de volgende
wereldhandelsronde het thema van de «consumer concern» zijns inziens
hoog op de agenda zal moeten staan.Voor een GGO-vrije keten ligt de primaire verantwoordelijkheid bij het
bedrijfsleven, waarbij het de taak van de overheid is dat te ondersteunen
en waar mogelijk voorwaarden te scheppen en om de consumenten daarover
te informeren. Om tot een dergelijke keten te komen, zal er een grote inspanning
door het bedrijfsleven moeten worden geleverd, want daar zijn nogal wat o.a.
logistieke problemen op te lossen.In het overleg van hedenochtend is al voldoende aandacht besteed aan het
belang van ook de biologische landbouw in het streven naar een meer duurzame
landbouw. De Nederlandse onderzoeksorganisatie SCAL onderzoekt mogelijkheden
om de biologische keten helemaal GGO-vrij te houden en in Europees verband
inventariseert de Europese Commissie de meningen van de lidstaten over het
gebruik van moderne biotechnologie in de biologische landbouw. Na raadpleging
van de sector heeft Nederland het gebruik van GGO's in de biologische landbouw
afgewezen.Het scheiden van traditionele en GGO-bulkproducten is in de huidige praktijk
zeker niet eenvoudig en op korte termijn derhalve niet te realiseren. Hij
had de sector van de graanhandel wel voorgehouden dat als vanuit de maatschappij,
de markt, een zodanige behoefte naar voren komt aan GGO-vrije producten dat
het ook commercieel gezien te doen is, de sector daarop zou moeten inspelen.
Waarom zou de zo beroemde Hollandse handelsgeest zoiets niet kunnen? Uiteraard
zal dat de nodige kosten met zich brengen en als de consument het ervoor over
heeft, zullen die er wel uit komen. Echter, ook in dat geval zal er een betrouwbare
controle mogelijk moeten zijn.De brief van de biologische landbouw over een zone tussen de biologische
en de traditionele landbouw is zeer recent ontvangen en wordt op dit moment
nader bestudeerd. De bewindsman vond het wel een probleem dat een zone van
3 km wordt gevraagd, met name gelet op het daarmee gepaard gaande extra beslag
op landbouwgrond. Overigens wijst een eerste bestudering van het mogelijke
overwaaien uit dat men zich op dat punt niet al te veel zorgen behoeft te
maken, maar de kwestie verdient toch wel een grondige bestudering. In de milieutoets
van GGO-gewassen zal zijns inziens ook moeten worden meegenomen het eventuele
probleem van het overwaaien.De Europese richtlijn inzake novel feeds moet voorzien in regelgeving
die een verplichte toets op veevoederveiligheid bevat, zal uiteraard ook betrekking
hebben op GGO-producten en zal eveneens regels bevatten voor etikettering.
Deze richtlijn bevindt zich op dit moment nog in de interne Commissieprocedure
en zal op enig moment op raadsniveau aan de orde komen, waarschijnlijk nog
dit voorjaar.Naast sojaproducten konden naar de mening van de bewindsman nog wel de
volgende producten worden verwacht: suikerbieten, koolzaad, aardappelen en
zonnebloemen. Al deze producten kunnen pas op de markt worden toegelaten wanneer
die de voorgeschreven toetsen hebben doorstaan. Nadere gedachtewisselingDe heer Meijer (CDA) vroeg wat de staatssecretaris zich voorstelt
te doen wat betreft controle en handhaafbaarheid totdat een en ander expliciet
op papier staat.De heer Stellingwerf (RPF) erkende dat in Nederland het nodige
wordt gedaan en prees de voortvarendheid waarmee de staatssecretaris wil verdergaan,
maar eenieder zal toch moeten erkennen dat per saldo achter de feiten wordt
aangehold. Hij was niet zo gelukkig met alle ontwikkelingen die hem in ieder
geval grote zorgen baren. Het gaat nu nog maar om één gen in
een product, maar waar liggen de grenzen? Daarover moet zijns inziens een
ethische en principiële discussie worden gevoerd.Wat betreft de veiligheid op langere termijn begreep hij heel goed dat
daarvoor geen volledige garanties kunnen worden gegeven, maar hij zou graag
voorkomen dat net als bij de chemische industrie achteraf moet worden
geconstateerd dat het ontwikkelingen zijn geweest die eigenlijk niet hadden
moeten plaatsvinden.Zijn fractie blijft prioriteit leggen op ontwikkeling van de biolandbouw
als een werkelijke waarborg voor duurzaamheid, een ontwikkeling die zich beweegt
binnen de grenzen van de schepping.De heer Stellingwerf gaf vervolgens toe dat etiketting niet altijd mogelijk
is omdat de aanwezigheid van GGO's niet altijd kan worden bewezen, maar dat
kan zijns inziens zelfs zo ver gaat dan bij zo'n 60% van alle producten de
aanwezigheid van GGO's niet aan te tonen is. Zo blijft de keuzevrijheid van
de burger uiteindelijk toch relatief, maar hij ziet het dan maar als het minst
slechte systeem in de huidige situatie. Voor hem zou etikettering moeten worden
gekoppeld aan een witte lijst van GGO-vrije producten die van de biologische
landbouw afkomstig zijn.Als de markt nu weigert om de gescheidenheid van de goederenstromen te
garanderen, zal de overheid zijns inziens regels moeten opleggen. Er moet
voor de consument wel iets te kiezen overblijven.Ook mevrouw Vos (GroenLinks) vond het een probleem dat in vele
producten GGO's voorkomen terwijl ze toch niet geëtiketteerd kunnen worden,
hetgeen het uitgangspunt van de keuzevrijheid zeker geen recht doet. Daarom
blijft zij pleiten voor een verplichte etikettering voor alle ingrediënten.
Waar dat niet kan worden gegarandeerd door detectie, dan door het scheiden
van de stromen met een goed controle- en certificatiesysteem. Zij vind het
wat inconsistent als de minister enerzijds zegt dat als de markt erom vraagt
het moet kunnen worden georganiseerd maar er anderzijds voor de overheid geen
speciale rol bij ziet.Zij begreep dat er nu al sprake is van een verbod op modificaties die
mogelijk allergeniteit opleveren. Wat de resistentie tegen antibiotica betreft,
bleef zij ongerust al was zij blij met de door de staatssecretaris toegezegde
inzet op Europees niveau. Overigens speelt hierbij ook de resistentie bij
dieren een rol.Voorts vroeg zij nog een reactie van de minister op de inbouw van een
gen dat een resistentie oproept tegen een bestrijdingsmiddel dat in de biologische
landbouw wordt gebruikt.De heer Ter Veer (D66) vond het een goede zaak dat in de volgende
WTO-ronde rekening zal worden gehouden met het gegeven dat er wereldwijde
handelsstromen zijn. Had hij overigens juist begrepen dat de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking een stimuleringsprogramma voor biotechnologie in
de Derde Wereld heeft? Zo ja, zou daarover een rapportage kunnen komen?De heer Huys (PvdA) vroeg of hij goed had begrepen dat de staatssecretaris
heeft toegezegd dat genetisch gemodificeerde voedingsmiddelen en hun eigenschappen
in een databank zullen worden opgenomen, aansluitend op de reeds bestaande
databank?Hij herhaalde vervolgens dat, voorzover hem bekend was, de Europese soja
in ieder geval niet genetisch gemodificeerd is, waardoor die wel als gescheiden
stroom kan worden opgevat. Dat zou ook voor andere producten kunnen, want
geen producent wordt tot genetische modificatie gedwongen.Mevrouw Voûte-Droste (VVD) waardeerde de specifieke aandacht
van de regering voor de voedselveiligheid, mede met het oog op een grotere
keuzevrijheid voor de consument en wachtte de volgende evaluatie en rapportage
met belangstelling tegemoet.De staatssecretaris zegde een regelmatige voortgangsrapportage
toe, ook al om in discussie met de Kamer alert op ontwikkelingen te kunnen
blijven reageren. Binnen enkele weken zal de novelfoodverordening gepubliceerd worden en
kan het conceptwarenwetbesluit aan de Kamer worden voorgelegd, inclusief de
toelichting waarin uitvoerig de etiketteringsverplichting is opgenomen, ook
voor reeds op de markt zijnde producten, hetgeen dus verder gaat dan de EU-verordening.
Door die verplichting in de toelichting op te nemen, wordt zij onderdeel van
de wet- en regelgeving. Dat besluit zal door het kabinet worden besproken
en vervolgens zal de Raad van State een spoedadvies worden gevraagd. Onmiddellijk
nadat dat advies is gekomen, zal dat aan de Kamer worden voorgelegd en gelet
op deze discussie verwachtte de bewindsvrouwe dat de Kamer dat besluit met
voortvarendheid zal willen behandelen. Die wettelijke verplichting zal dus
gerealiseerd zijn voordat de Europese verordening van kracht wordt. Het bedrijfsleven
heeft zich via het convenant verplicht op uiterlijk per 1 april alle producten
waarin GGO's zitten of die met behulp van GGO's zijn vervaardigd te etiketteren
op een eenduidige en duidelijke wijze. Inmiddels wordt bij de Inspectie gezondheidsbescherming
en TNO hard gewerkt aan een waterdichte detectietoets. Zolang die er nog niet
is – naar verwachting zal die er zeker niet op 1 april zijn –
zal gebruik worden gemaakt van een detectietoets van een van de zusterorganisaties
van TNO, nl. van de Genetic ID uit Iowa.Over de grenzen van vele ontwikkelingen wordt een voortdurende discussie
gevoerd, want zeker niet alleen in Nederland komt de vraag naar voren of alles
wel moet wat technologisch mogelijk is. Dat er in ieder geval wetgeving is
die ervoor zorgt dat lang niet alles wat technologisch kan ook maar moet worden
toegelaten, zegt toch al heel wat.Inderdaad is het moeilijk te beoordelen welke effecten bepaalde producten
of stoffen op de langere termijn hebben. Mede daarom wordt er bij toets nauwlettend
op toegezien dat genetisch gemodificeerde producten in wezen gelijkwaardig
zijn aan niet genetisch gemodificeerde producten die al zijn toegelaten en
of er naar menselijke maat gesproken extra risico's kunnen worden verwacht.
Als dan de conclusie wordt getrokken dat er geen gevaar is voor de volksgezondheid,
dan geldt die ook voor de langere termijn. Overigens worden internationale
onderzoeken op de voet gevolgd en zullen waar mogelijk alternatieve productiemethodes
worden bepleit, zoals in het geval van antibioticumresistentie.De gevolgen van genetisch gemodificeerde maïs voor dieren worden
o.a. bezien door de Dierenbescherming en de suggesties die daaruit voortkomen,
zullen door het kabinet ongetwijfeld ter harte worden genomen.De bewindsvrouwe was ervan overtuigd dat er een witte lijst zal komen
zo die er al niet is. De databank die vanuit de rijksoverheid wordt gefinancierd
is daar onder andere een aspect van.Zij zegde toe de minister voor Ontwikkelingssamenwerking een rapportage
van het stimuleringsprogramma biotechnologie te vragen.De minister wilde nog ingaan op de relatie tussen het zogenaamde
BT-maïs en de biologische landbouw. In die maïs is inderdaad een
zeer gerichte resistentie ingebouwd tegen een plaaginsect dat in Nederland
niet voorkomt. Dat behoeft, in ieder geval voorlopig dus nog geen probleem
op te leveren voor de Nederlandse biologische landbouw. Voorzover
hij weet, zijn er ook geen indicaties dat deze maïs in Nederland geteelt
zal worden, maar in ieder geval vond hij de opmerkingen van mevrouw Vos daarover
van zodanig belang dat hij toezegde dit extra in de gaten te houden en na
te laten gaan. De voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport,Van NieuwenhovenDe voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij,BlauwDe griffier van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport,Van der WindtXNoot1Samenstelling: Leden: Lansink (CDA), Schutte (GPV), Van Nieuwenhoven (PvdA),
voorzitter, Van der Heijden (CDA), ondervoorzitter, Van Heemskerck Pillis-Duvekot
(VVD), M. M. H. Kamp (VVD), Doelman-Pel (CDA), Swildens-Rozendaal (PvdA),
Vliegenthart (PvdA), Mulder-van Dam (CDA), Versnel-Schmitz (D66), Middel (PvdA),
Leerkes (Unie 55+), Nijpels-Hezemans (groep-Nijpels), Fermina (D66), Oedayraj
Singh Varma (GroenLinks), Dankers (CDA), Marijnissen (SP), Essers (VVD), Oudkerk
(PvdA), Cherribi (VVD), Sterk (PvdA), Van Boxtel (D66), Van Vliet (D66) en
Van Blerck-Woerdman (VVD). Plv. leden: Soutendijk-van Appeldoorn (CDA), Van der Vlies (SGP), Lilipaly
(PvdA), Th. A. M. Meijer (CDA), Rijpstra (VVD), Voûte-Droste (VVD),
Smits (CDA), Dijksman (PvdA), Houda (PvdA), Beinema (CDA), Van den Bos (D66),
Rouvoet (RPF), R. A. Meijer (groep-Nijpels), Van Waning (D66), Sipkes (GroenLinks),
De Jong (CDA), Passtoors (VVD), Apostolou (PvdA), J. M. de Vries (VVD), Noorman-den
Uyl (PvdA), Bremmer (CDA), Bakker (D66) en Hoogervorst (VVD).XNoot2Samenstelling: Leden: Van der Linden (CDA), Blauw (VVD), voorzitter, Van
der Vlies (SGP), ondervoorzitter, M. M. H. Kamp (VVD), Smits (CDA), Reitsma
(CDA), Huys (PvdA), Swildens-Rozendaal (PvdA), Ter Veer (D66), Witteveen-Hevinga
(PvdA), Feenstra (PvdA), Aiking-van Wageningen (groep-Nijpels), Woltjer (PvdA),
Schuurman (CD), Augusteijn-Esser (D66), Van den Bos (D66), Van Ardenne-van
der Hoeven (CDA), Stellingwerf (RPF), Crone (PvdA), M. B. Vos (GroenLinks),
Van Waning (D66), Keur (VVD), O. P. G. Vos (VVD), Passtoors (VVD) en Th. A.
M. Meijer (CDA).Plv. leden: De Haan (CDA), Te Veldhuis (VVD), Van Middelkoop (GPV), Remkes
(VVD), Bijleveld-Schouten (CDA), Biesheuvel (CDA), Van Gijzel (PvdA), Liemburg
(PvdA), Hoekema (D66), Verspaget (PvdA), M. M. van der Burg (PvdA), Verkerk
(AOV), Dijksma (PvdA), Poppe (SP), Van Walsem (D66), Jorritsma-van Oosten
(D66), Gabor (CDA), Leerkes (Unie 55+), Van Zijl (PvdA), Oedayraj Singh Varma
(GroenLinks), Doelman-Pel (CDA), Cornielje (VVD), Verbugt (VVD), H. G. J.
Kamp (VVD) en Beinema (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25126-4.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl