Wijziging Wetboek van Strafvordering i.v.m. stroomlijnen hoger beroep; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30320, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

14-10-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30320 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding2. Relatie met het kader voor herziening van het Wetboek
van Strafvordering2.1. Inleiding2.2 Lange duur van procedures2.3 Functies van hoger beroep2.4 Middenstelsel2.5 Voortbouwend hoger beroep2.6 Concentratie op geschilpunten3. Stroomlijnen hoger beroep3.1 Inleiding3.2 De behandeling ter terechtzitting in hoger beroep:
concentratie op geschilpunten3.2.1 De betekenis van grieven3.2.2 Bekendmaken bezwaren door de officier van justitie3.2.3 Behandeling slechts in aanwezigheid van verdachte?3.2.4 Een afzonderlijk strafmaatappèl?3.3 Beperking van appèl3.3.1 Recht op twee feitelijke instanties?3.3.2 Appèlgrens3.3.3 Toelating tot hoger beroepTabel 1 Onvoorwaardelijke boetes van max. 500 euro opgelegd
in strafzaken in 2004 onderscheiden naar regelgeving Tabel 2 Onvoorwaardelijke boetes van max. 500 euro, opgelegd
in rechtbankzaken Wetboek van Strafrecht in 2004, onderscheiden naar wetsartikel 3.3.4 Hoger beroep in geval van vrijspraak?3.4 Instellen appèl3.5 De unus in appèl3.6 Doen vervallen van eenparigheidsregels3.7 Bevestigen of vernietigen3.8 Handhaven mogelijkheid tot wijziging van de telastlegging
in hoger beroep; relativering betekeningsverplichting wijziging telastlegging
in verstekzaken3.9 Afschaffen van de verzetsprocedure4. Consultatie5. Financiële consequenties en uitvoeringsconsequenties6. Artikelsgewijze toelichtingARTIKEL IOnderdeel A. Wijziging artikel 282a, derde lid, SvOnderdeel B. Wijziging artikel 314 Sv (zie tevens § 3.8)Onderdelen C, D en FOnderdeel GOnderdelen E, H, X. Het doen vervallen van de verzetsprocedure
(zie tevens § 3.9)Onderdeel I. Wijziging van artikel 404 Sv (zie tevens § 3.3.2
en 3.3.3)Onderdeel J. Wijziging van artikel 409 SvOnderdelen K en L. Procedure toelating tot hoger beroep
in lichte strafzaken: wijziging van artikel 410 Sv en een nieuw artikel 410a
(zie § 3.2.2 en 3.3.3)Onderdeel M. Wijziging schakelbepaling artikel 415 SvOnderdeel N. Artikel 416 Sv (zie de hoofdstukken 2 en
3, met name § 3.2.1 en 3.2.2)Onderdelen OOnderdelen P en Q. Artikel 422a en artikel 423, eerste,
tweede en derde lid (zie § 3.7)Onderdeel R. Doen vervallen van artikel 423a Sv (zie § 3.7)Onderdelen S en T. Doen vervallen van artikel 424 en artikel
425, tweede lid, Sv (zie § 3.5 en 3.6)Onderdeel V. Artikel 427Onderdelen W en X. Artikelen 434 en 449Onderdeel Y. Aanwending van rechtsmiddelen: artikel 450
Sv (zie § 3.4)Onderdelen Z, AA, BB en DDOnderdeel CC. Artikel 504, tweede lidARTIKEL II. Enkelvoudige economische strafkamers in hoger
beroepARTIKEL III. Wijziging van artikel 55, derde lid, WOTSARTIKEL IVOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 30320, nr. 3 b1Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30320, nr. 3 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30320, nr. 3 b3Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30320, nr. 3 b4Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30320Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 166 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 320Wijziging van het Wetboek van strafvordering met betrekking tot het
hoger beroep in strafzaken, het aanwenden van gewone rechtsmiddelen en het
wijzigen van de telastlegging (stroomlijnen hoger beroep)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTING1. InleidingDe stroomlijning van de procedure in hoger beroep in strafzaken is in
de op 22 oktober 2003 aan de Tweede Kamer aangeboden notitie Algemeen
kader herziening Wetboek van Strafvordering (Kamerstukken II 2003/04, 29 271,
nr. 1) aangekondigd als een van de onderwerpen die in aanmerking komen voor
voorbereiding in de vorm van een wetsvoorstel. Met het onderhavige wetsvoorstel
wordt daaraan gevolg gegeven. Het wetsvoorstel komt voort uit de wens de middelen
voor de strafrechtspleging doelmatig in te zetten en dubbeling van werkzaamheden
zoveel mogelijk te voorkomen. In grote lijnen stemt het wetsvoorstel overeen
met de aanbevelingen van de Werkgroep hoger beroep en verzet, zoals vervat
in het rapport Stroomlijnen in hoger beroep en verzet. De werkgroep sloot
op haar beurt nauw aan bij het onderzoeksproject Strafvordering 2001, dat
onder leiding van prof. mr. G. Knigge en prof. mr. M. S. Groenhuijsen
tot stand is gekomen; in het bijzonder gaat het om deelrapport 5 uit het 3e
jaar. Het rapport van de Werkgroep hoger beroep en verzet is op 12 november
2003 met een begeleidende brief aan de Tweede Kamer aangeboden en is gepubliceerd
op de website van het Ministerie van Justitie (www.justitie.nl).De kern van dit wetsvoorstel is het hoger beroep in strafzaken van enig
gewicht vorm te geven als een «voortbouwend appèl». Tevens
worden voorstellen gedaan met betrekking tot uiteenlopende zaken als het instellen
van rechtsmiddelen, de terugwijzing naar de eerste aanleg en het wegnemen
van enkele beperkingen in de straftoemeting in hoger beroep. Het voorstel
de betekeningsverplichting van wijzigingen van de telastlegging in verstekzaken
te nuanceren raakt niet alleen de behandeling in hoger beroep, maar ook die
in de eerste aanleg.Het verdient aantekening vast te stellen dat de keuze voor een concentratie
van het onderzoek in hoger beroep op de geschilpunten niet op zichzelf staat.
De door de projectgroep Strafvordering 2001 bepleite richting van verandering,
waarin een «voortbouwend appèl past, wordt reeds voor een niet
onaanzienlijk deel door andere wetsvoorstellen nagestreefd. In dit verband
kan worden gewezen op de uitvoering van de deelrapporten van Strafvordering
2001 en op verbetervoorstellen van de Raad voor de Rechtspraak, en de daaruit
voortgevloeide wet van 10 november 2004 tot wijziging van
het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht en de Wet op de
Rechterlijke Organisatie in verband met het horen van getuigen en enkele verwante
onderwerpen (Stb. 2004, 579), alsmede de wet van 10 november 2004 tot
wijziging van het Wetboek van Strafvordering strekkende tot aanpassing van
de eisen te stellen aan de motivering van de bewezenverklaring bij een bekennende
verdachte (Stb. 2004, 580).In dit voorstel wordt ook gevolg gegeven aan de dringende wens van de
zijde van het openbaar ministerie om in verband met de toenemende werkdruk
het stelsel van rechtsmiddelen in lichte strafzaken nader te bezien. De nadere
beschouwing van de rechtsmiddelen in lichte strafzaken leidt ertoe dat thans
wordt voorgesteld, door een verhoging van de appèlgrens inzake overtredingen,
een besparing mogelijk te maken op het beslag van rechterlijke capaciteit
in zaken van relatief gering belang. De onderzoekers van Strafvordering 2001
gaven reeds aan dat een verhoging van de appèlgrens voor de relatief
lichte zaken in overweging genomen zou kunnen worden. De verhoging van de
appèlgrens zou de urgentie met zich kunnen brengen de regeling van
het verzet te beperken tot die gevallen waarin de verdachten door het niet
op de hoogte zijn van de zitting verstek laten gaan. In het onderhavige wetsvoorstel
is er voor gekozen die weg niet te bewandelen. Er is een betere oplossing
voorhanden. Het verzet kan immers geheel worden afgeschaft als het hoger beroep
onbeperkt wordt opengesteld voor die verdachten die niet op de hoogte waren
van de zitting in eerste aanleg. Die keuze is in dit wetsvoorstel gemaakt.Naast de verhoging van de appèlgrens is ook voorzien in een procedure
van toelating tot hoger beroep in zaken waarin weliswaar een hogere geldboete
is opgelegd dan de appèlgrens, maar niet hoger dan € 500.
In deze categorie van zaken kan de (kamer)voorzitter van het gerechtshof de
appellant toelaten tot behandeling van de zaak in hoger beroep indien een
goede rechtsbedeling zulks vereist.Deze memorie van toelichting is als volgt opgezet. In hoofdstuk 2 wordt
eerst ingegaan op de plaats van dit wetsvoorstel in het kader voor herziening
van het Wetboek van Strafvordering (hierna te noemen Sv) en het onderzoeksproject
Strafvordering 2001. In hoofdstuk 3 wordt op basis van het voorgaande uiteengezet
welke overwegingen hebben geleid tot de in dit wetsvoorstel gemaakte keuzes.
Het wetsvoorstel is in consultatie gegeven bij het Openbaar Ministerie (OM),
de Raad voor de Rechtspraak (RvdR), de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
(NVvR) alsmede de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA). Het OM, de RvdR en
de NVvR reageren van positief tot overwegend positief op het voorstel; de
NOvA uit zich in reactie op het concept-wetsvoorstel vooral kritisch, maar
onderschrijft op zich wel de wenselijkheid van een voortbouwend appèl.
Verschillende constructieve suggesties in de adviezen zijn inmiddels verwerkt
in het wetsvoorstel. De adviezen worden in hoofdstuk 4 ook afzonderlijk besproken.
In hoofdstuk 5 komen de gevolgen voor de uitvoering aan de orde. In hoofdstuk
6 wordt een artikelsgewijze toelichting gegeven.2. Relatie met het kader voor herziening van het Wetboek
van Strafvordering2.1. InleidingDe in de inleiding genoemde notitie inzake een algemeen kader voor de
herziening van onderdelen van het Sv geeft nader gestalte aan de gefaseerde
projectmatige aanpak van vernieuwing van strafvordering die in een brief van
20 juni 2001 (Kamerstukken II 2001/02, 27 400 VI, nr. 69) aan de
Tweede Kamer is aangekondigd. De herziening van onderdelen van het Sv
geschiedt vanuit een bepaalde visie. Het wetboek dient er enerzijds voor te
zorgen dat strafrechtelijke procedures behoorlijk en eerlijk zijn. De belangen
van degenen die bij de strafvordering worden betrokken: de verdachte, de getuige,
het slachtoffer, degene om wiens medewerking (informatieverstrekking) wordt
verzocht, dienen zorgvuldig te worden afgewogen tegen het belang van het onderzoek
en de opsporing. Het onderzoek dient anderzijds niet te worden belast met
ingewikkelde formaliteiten die slagvaardig optreden kunnen belemmeren.De bevindingen van het onderzoeksproject Strafvordering 2001 kunnen, zoals
in het algemeen kader is verwoord, dienen als oriëntatiepunt en referentiekader
voor de beoordeling van nieuwe voorstellen en initiatieven. Het onderzoek
geeft aan welke samenhang tussen bepaalde onderwerpen bestaat en welke implicaties
wijziging van een regeling heeft voor andere procedures. Bij de selectie van
onderwerpen, die prioriteit verdienen is ervan uitgegaan dat voorrang moet
worden gegeven aan problematiek die maatschappelijk en politiek dan wel in
de praktijk van de rechtspleging als ernstig wordt ervaren. Bij de prioriteitstelling
moet rekening worden gehouden met de maatschappelijke context waarin het straf(proces)recht
functioneert. Het gaat dan om factoren als de druk op het strafproces (publicitair,
maatschappelijke onvrede, concrete belangen in een strafzaak), de politieke
prioriteitstelling (bestrijding van het terrorisme, het veiligheidsprogramma),
de ontwikkelingen ten aanzien van de Europese ruimte voor vrede, veiligheid
en rechtvaardigheid, in het bijzonder de Europese strafrechtelijke ruimte
en de beperkte budgettaire ruimte.In een relatief laat stadium is de stroomlijning van de procedure in hoger
beroep als een van de prioriteiten gekozen. Dit onderwerp kwam ook pas in
het derde onderzoeksjaar van Strafvordering 2001 aan de orde, waarvan het
desbetreffende interimrapport in het jaar 2002 het licht zag. De voorgestelde
wijziging van de procedure in hoger beroep hangt onmiskenbaar samen met de
wens te komen tot een doelmatiger en sneller afdoening van strafzaken. In
dat opzicht past het voorstel bij de plannen in het Strategisch Akkoord (augustus
2002), het programma Naar een veiliger samenleving (ook wel genoemd het Veiligheidsprogramma,
van oktober 2002) en het Hoofdlijnenakkoord (mei 2003), waarin de noodzaak
tot een voortvarende afdoening van strafzaken op de agenda is gezet. Maar
er is ook een andere achtergrond, namelijk de verbetering van de kwaliteit
van de rechtspleging.De aanbevelingen van de onderzoekers van Strafvordering 2001 staan niet
primair in het teken van een meer efficiënte afdoening. Voorop staat
de verbetering van de kwaliteit van de strafprocedure. De procedure wordt
meer dan voorheen gericht op de kern van geschillen. Daarbij wordt uitgegaan
van een veranderde kijk op procesdeelnemers. Aan procesdeelnemers worden niet
alleen mogelijkheden geboden, er kunnen ook bepaalde voorwaarden worden gesteld
aan procesdeelnemers om te bevorderen dat de te verrichten overheidsinspanning
ten dienste staat van een goede rechtspleging. Het gaat erom de belangen van
een effectieve misdaadbestrijding te dienen door een behoorlijke en eerlijke
rechtspleging, waarvan de regels tevoren helder zijn. De door de onderzoekers
Strafvordering 2001 voorgestelde veranderingen hebben ook ten doel de systematiek
van het Wetboek van Strafvordering te verbeteren, waardoor een duidelijker,
meer uniform kader voor de praktijk ontstaat. Deze kwalitatieve verbeteringen
zijn tegelijkertijd bevorderlijk voor het kunnen aanbrengen van normeringen,
waardoor de praktijk van strafprocedures transparanter wordt. De stroomlijning
van het hoger beroep is niet alleen een efficiëntie-operatie, maar beoogt
ook de kwaliteitsverbetering te bereiken die de onderzoekers van Strafvordering
2001 voor ogen stond bij de aanbeveling van een «voortbouwend appèl».
Wat nu behelst dit concept?In het Nederlandse stelsel van strafvordering heeft de rechter een zelfstandige verantwoordelijkheid voor de omvang en volledigheid van het onderzoek
in het licht van de vaste vragen die hij op grond van de artikelen 348 en
350 Sv moet beantwoorden. Aan de orde is meer dan waarheidsvinding alleen.
Door middel van het strafproces wordt op een genormeerde wijze op de openbare
terechtzitting de gegrondheid van het strafrechtelijk verwijt dat aan de verdachte
wordt gemaakt, besproken en bij veroordeling wordt publieke afkeuring van
laakbaar gedrag gedemonstreerd. Wanneer de verdachte of het openbaar ministerie
met het oordeel of de wijze waarop dat tot stand is gekomen geen vrede heeft,
is in de regel hoger beroep mogelijk. Bij de behandeling van het hoger beroep
dient in beginsel gebruik te kunnen worden gemaakt van het voorafgaande onderzoek
in de eerste aanleg. Niet alles behoeft opnieuw te worden gedaan. De rechter
kan in het licht van de ingebrachte bezwaren het onderzoek dan verder gestalte
geven in wat de onderzoekers van Strafvordering 2001 aanduiden als «een
voortbouwend appèl» (zie verder § 2.5). De werkgroep
hoger beroep en verzet sluit, zoals reeds is aangegeven, in haar rapport nauw
aan bij de bevindingen van de onderzoekers van Strafvordering 2001.2.2 Lange duur van proceduresIn vergelijking met andere Europese landen vindt de afhandeling van strafzaken
tegen verdachten in Nederland tegen relatief weinig kosten plaats. De oorzaak
daarvan ligt in de toepassing van het opportuniteitsbeginsel, de relatief
ruime transactiemogelijkheden, de naleving van strikte wettelijke termijnen
en de relativering van het onmiddellijkheidsbeginsel. Deze kenmerken zijn
reeds bevorderlijk voor een doelmatige afdoening. Het nastreven van doelmatigheid
mag evenwel niet ten koste gaan van een kwalitatief hoogwaardige rechtspleging.
Hier kunnen zich verschillende dilemma's voordoen om rechtsmiddelen al
of niet voort te laten bestaan of om termijnen al of niet te handhaven. In
dit verband worden hierna twee voorbeelden gepresenteerd die overigens niet
(specifiek) betrekking hebben op het hoger beroep. Het eerste voorbeeld behelst
een door de regering niet gevolgd voorstel van de Commissie verbetervoorstellen
van de Raad voor de Rechtspraak inzake het bezwaarschrift tegen de dagvaarding.
Het tweede voorbeeld betreft de uitspraaktermijn, een kwestie die door het
lid van de Tweede Kamer Wolfsen (PvdA) aan de orde is gesteld tijdens het
wetgevingsoverleg van 7 juni 2004 over een viertal wetsvoorstellen betreffende
strafvordering (Kamerstukken II 2003/4, 29 252 enz., nr. 8).1. Er zijn strafvorderlijke instrumenten die afhankelijk van de omstandigheden
bevorderlijk kunnen zijn voor een doelmatige afdoening, maar die ook vertragingen
kunnen veroorzaken. In dit verband kan worden genoemd het bezwaarschrift tegen
de dagvaarding. Door succesvolle toepassing van dit middel kan een vervolging
worden afgewend. Dat kan in beginsel onnodige procedures voorkomen. Toch stelde
de Commissie verbetervoorstellen van de Raad voor de Rechtspraak voor om het
bezwaarschrift tegen de dagvaarding te doen vervallen, vanwege het geringe
praktische nut van dit rechtsmiddel, de mogelijkheid van misbruik en het verstorend
effect op de planning van zittingen. Mede gezien het principiële belang
van de verdachte te beschikken over een mogelijkheid door inschakeling van
de rechter aan een onnodige publieke berechting te ontkomen is ervan afgezien
dit voorstel te volgen. Dat kon in casu ook zonder veel bezwaar worden gedaan,
omdat van kwantitatief significant misbruik van dit rechtsmiddel niet is gebleken.2. Strafvordering kent vele vermaningen tot spoed en stelt termijnen die
strikt moeten worden nageleefd. Een voorbeeld biedt de maximale termijn van
veertien dagen vermeld in artikel 345, tweede lid, Sv waarbinnen na sluiting
van het onderzoek ter terechtzitting uitspraak moet worden gedaan.
Niet alleen is er het belang dat de verdachte na sluiting van het onderzoek
niet te lang in het ongewisse dient te verkeren omtrent het rechterlijk oordeel.
Ook dient dit oordeel in de tijd geconcentreerd gevormd te worden na sluiting
van de zitting om recht te doen aan het onmiddellijkheidsbeginsel. Wanneer
zitting en oordeelsvorming in een temporeel te verwijderd verband komen te
staan doet dat immers afbreuk aan de betekenis van de zitting. Anderzijds
dient er wel voldoende tijd te zijn voor afgewogen oordeelsvorming en voor
het verwerken van dat oordeel in een vonnis. Er is daarom wel geopperd om
de termijn van veertien dagen te doen vervallen, teneinde de rechter tenminste
in grote of ingewikkelde zaken meer tijd te gunnen om een vonnis te maken.
In ontnemingszaken is daarvoor reeds gekozen in artikel 511e, eerste lid,
onder b, Sv, dat de termijn van artikel 345, tweede lid, Sv buiten toepassing
verklaart. Niet ontkend kan worden dat de aan de rechter gegunde duur voor
het maken van een strafvonnis onder omstandigheden als knellend ervaren kan
worden. De wettelijke mogelijkheid verkort vonnis te wijzen (artikel 365a
Sv) en daarmee verbonden een verkort proces-verbaal op te maken (artikel 327a
Sv) komt daaraan echter al behoorlijk tegemoet. De ontwikkeling in de automatisering
maakt het mogelijk de stap van oordeelsvorming naar verwerking van dat oordeel
in een vonnis met meer efficiency dan voorheen te realiseren. Verder kan erop
gewezen worden dat in de praktijk ook telkens een oplossing wordt gevonden
voor de relatief korte termijn voor het maken van een vonnis, bijvoorbeeld
door in de regie van zittingen, waaronder begrepen het bepalen van het moment
van het laatste woord en de sluiting van het onderzoek, met de te verrichten
werkzaamheden rekening te houden. Het loslaten van de vaste termijn van veertien
dagen voor de uitspraak zou naar mijn oordeel een algemeen vertragend effect
hebben op de afdoening van zaken zonder dat daar een belangrijke kwalitatieve
winst mee wordt geboekt.Hiervoor is aangegeven dat de Nederlandse strafvordering qua doelmatigheid
internationale vergelijkingen goed kan doorstaan. Ondanks de in internationaal
verband bezien relatief voortvarende wijze waarop strafzaken in Nederland
worden afgehandeld is er voor betrokkenen desondanks sprake van lange, tot
soms zelfs zeer lange, doorlooptijden. In zaken waarin na een berechting in
eerste aanleg hoger beroep wordt ingesteld, eventueel nog gevolgd door cassatie,
is de totale duur van de procedure doorgaans enige jaren, ook indien nog niet
gesproken kan worden over overschrijding in de redelijke termijn van vervolging
en berechting. Verkorting van de duur van behandeling van zaken, vermijding
van dubbeling van werk, is mede in het licht daarvan vanzelfsprekend zinvol.
Behalve tijd zijn uiteraard ook (andere) kosten gemoeid met de berechting
in hoger beroep. Als de procedure in hoger beroep doelmatiger kan worden ingericht
kan dat ten voordele strekken van alle betrokkenen, inclusief de gemeenschap.
Van belang is daarbij wel om onder ogen te zien welke functies het hoger beroep
vervult, welke waardering dient te worden gegeven aan die functies, op welke
wijze thans vorm wordt gegeven aan de bedoelde functies en hoe overwogen veranderingen
daarop inwerken.2.3 Functies van hoger beroepBelangrijke functies van hoger beroep in strafzaken die in de wetenschap
en de praktijk worden onderkend betreffen:– Bescherming tegen willekeur van de rechter– Mogelijkheid van correctie van vergissingen– Herkansing voor partijen vanuit een mogelijk nieuwe kijk op de
kern van de zaak – Rechtseenheid en rechtsontwikkeling– Bevorderen van gezag van het rechterlijk oordeelDe bescherming tegen willekeur van de rechter
door de mogelijkheid van hoger beroep schept voor de justitiabele en het openbaar
ministerie een garantie tegen persoonlijke voorkeuren van een rechter. Hoger
beroep maakt het ook mogelijk om fouten in de beslissingen of in de bejegening
te herstellen (corrigerende functie). Voorts kan
er volgens een procespartij in de eerste aanleg sprake zijn van voortschrijdend
(verworven) inzicht. Dat kan een redelijk motief zijn om in hoger beroep (een herkansing) vanuit een andere invalshoek te opereren: «le
droit accroît en plaidant». Aan de bevordering van de rechtseenheid en rechtsontwikkeling kan, zolang de Hoge
Raad op een rechtsvraag geen richtinggevend antwoord heeft geformuleerd, door
de rechtspraak van de gerechtshoven worden bijgedragen. Dat geldt in het bijzonder
voor de eenheid van uitgangspunten bij straftoemeting, waarop de invloed van
Hoge Raad gering is. De hiervoor genoemde functies van het hoger beroep kunnen
alle bijdragen tot het bevorderen van het gezag van rechterlijke
uitspraken. Hoger beroep draagt door gezagsvolle rechterlijke oordelen
bij aan de kwaliteit van de rechtspleging. Dat geschiedt door het vervullen
van belangrijke functies, die controlerend van aard zijn, die juridische verdieping
leveren of die procespartijen een herkansing bieden. Het belang van de hier
genoemde functies van hoger beroep is groter naarmate de betrokken zaak van
meer gewicht is.2.4 MiddenstelselIn het huidige stelsel van hoger beroep krijgen de genoemde functies gestalte
in wat wordt genoemd een «middenstelsel»: midden tussen een geheel
nieuwe behandeling en een corrigerend appèl. Uitgangspunt van de huidige
wettelijke regeling is dat tegen vonnissen van de rechtbank steeds appèl
openstaat. Uitzonderingen betreffen vrijspraken, waartegen de verdachte niet
kan appelleren (artikel 404, eerste lid, Sv). Voorts kan tegen een vonnis
inzake een overtreding waarbij het rechterlijk pardon (artikel 9a Sr) is toegepast,
dan wel een vonnis met geldboetes tot een gezamenlijk maximum van € 50
noch het openbaar ministerie noch de verdachte appèl instellen. Tegen
vonnissen die geen einduitspraken zijn kan het hoger beroep slechts worden
ingesteld gelijktijdig met de einduitspraak. Dit concentratiebeginsel is neergelegd
in artikel 406 Sv. De verdachte of het openbaar ministerie kan het hoger beroep
niet beperken tot die delen van het vonnis inzake eenzelfde feit, die hij
ongunstig acht. Dat wordt het verbod van partieel appèl genoemd (artikel
407, eerste lid, Sv). Hoger beroep moet worden ingesteld binnen veertien dagen
na de einduitspraak (artikel 408 Sv.). Deze termijn geldt ook voor de officier
van justitie. Op de termijn bestaan echter voor de verdachte uitzonderingen,
die erop neer komen dat hij onder omstandigheden het beroep kan instellen
veertien dagen na het bekend worden met de uitspraak, om te voorkomen dat
hij buiten zijn schuld dit rechtsmiddel verspeelt. Aan de regeling van artikel
409 Sv ligt de gedachte ten grondslag, dat in geval beide partijen tegen een
einduitspraak in beroep komen, de behandeling toch gelijktijdig plaatsvindt.
Het staat partijen geheel vrij een memorie van grieven in te dienen (artikel
410 Sv). Volgens artikel 412 bepaalt de voorzitter «zo mogelijk binnen
acht dagen nadat de stukken op de griffie zijn overgebracht» op voordracht
van de advocaat-generaal de dag der terechtzitting (uitzondering bij uitreiking
oproeping aanstonds bij instellen beroep artikel 412 jo. artikel 408a Sv).
Voor het onderzoek ter terechtzitting en voor de beraadslaging en einduitspraak
gelden op grond van de schakelbepaling van artikel 415 Sv grotendeels dezelfde
regels als in eerste aanleg. Als het onderzoek ter terechtzitting is afgesloten
geschiedt de beraadslaging in hoger beroep naar aanleiding van het onderzoek
ter terechtzitting in eerste aanleg en naar aanleiding van het
onderzoek ter terechtzitting in hoger beroep (artikel 422, eerste lid, Sv),
tenzij een stempelvonis (artikel 378a Sv) is gewezen (artikel 422, tweede
lid, Sv). Kunnen de prealabele vragen (geldigheid dagvaarding, bevoegdheid,
ontvankelijkheid) positief worden beantwoord dan komt de appèlrechter
uiteindelijk ook telkens tot de beslissing of het vonnis in eerste aanleg
wordt bevestigd of vernietigd (artikel 423 Sv). In bepaalde gevallen bestaat
een verwijzingsplicht naar de eerste aanleg. Deze verwijzingsplicht wordt
tevens aangenomen als zich in eerste aanleg bij de berechting ernstige defecten
hebben voorgedaan. De rechter in appèl beoordeelt de voorvragen (geldigheid
van de telastlegging, bevoegdheid van de rechter, de ontvankelijkheid van
het openbaar ministerie, eventuele redenenen om de vervolging te schorsen)
en de hoofdvragen (of het feit is bewezen, de strafbaarheid van dat feit,
de schuld van de verdachte en de op te leggen straf of maatregel) van het
rechtsgeding opnieuw (beslissingsschema artikelen 348–350 Sv). In bepaalde
gevallen is de appèlrechter op grond van artikel 424 Sv gebonden aan
regels van eenparigheid van stemmen ter bescherming van de verdachte.2.5 Voortbouwend hoger beroepDe onderzoekers van Strafvordering 2001 achten het rechtsmiddel van hoger
beroep van vitaal belang voor de kwaliteit van de rechtspraak. De regering
onderschrijft deze stelling. De omstandigheid, dat het oordeel in hoger beroep
veelal een finaal oordeel behelst over de merites van een zaak vereist dat
het voorafgaande onderzoek aan hoge eisen van zorgvuldigheid dient te voldoen.
Maar de mogelijkheid van hoger beroep mag geen afbreuk doen aan het streven
al in eerste aanleg aan hoge eisen van zorgvuldigheid te voldoen. Zorgvuldigheid
dient kenmerkend te zijn voor de gehele rechtsgang. Tegelijkertijd dient gewaakt
te worden voor onnodige vertraging. Rechtsbescherming op maat houdt mede in
dat een vanzelfsprekende prioriteit is om die middelen juist daar in te zetten
waar daaraan het meeste behoefte bestaat. De investering in waarborgen is
vooral van belang waar de rechterlijke beslissing ingrijpend is. Tegen deze
achtergrond komen M. S. Groenhuijsen en J. de Hullu in het derde interimrapport
van het project Strafvordering 2001 met het voorstel om hoger beroep in strafzaken
als een op de eerste aanleg voortbouwende behandeling vorm te geven. Zij komen
daartoe op basis van een analyse van het huidig recht, de Straatsburgse rechtspraak,
externe en interne rechtsvergelijking.De onderzoekers karakteriseren het wenselijke stelsel van hoger beroep
tegen rechterlijke vonnissen als een volwaardige, zelfstandige instantie,
waarin een nieuwe beslissing wordt genomen over het volledige spectrum van
de vragen van de artikelen 348 en 350 Sv. De beslissing van de appèlrechter
treedt in de plaats van het bestreden vonnis. Zij schetsen verschillende modellen,
waarmee dit gerealiseerd zou kunnen worden. In de eerste plaats is dat de
mogelijkheid van een geheel nieuwe behandeling, alsof er geen eerste aanleg
aan vooraf ging. In de tweede plaats kan gedacht worden aan een corrigerend
appèl, waarin op afgebakende gronden het oorspronkelijk vonnis object
van de behandeling wordt. De onderzoekers kiezen voor een tussenpositie, die
zij aanduiden als een voortbouwende behandeling van
de strafzaak. Bij de nadere invulling van dit concept rijst de vraag hoe de
agenda van het geding in hoger beroep bepaald zal worden. Voorop staat bij
de onderzoekers, dat in abstractie het tableau van vragen van de artikelen
348 en 350 Sv de agenda van het geding bepaalt. Maar de wijze waarop aan deze
vragen aandacht wordt besteed is in belangrijke mate afhankelijk van de verdediging
en het openbaar ministerie. In het «voortbouwend appèl»
neemt de rechter in hoger beroep het vonnis inclusief de daaraan ten grondslag
liggende behandeling als vertrekpunt. De terechtzitting heeft
inhoudelijk betrekking op die onderdelen van het vonnis waar de appèlrechter
voorlopig ambtshalve anders tegen aan kijkt en vooral op de overwegingen en
beslissingen waartegen door de verdediging of het openbaar ministerie bezwaar
wordt gemaakt. Dat betekent praktisch, dat het geding in appèl wordt
geconcentreerd rond die kwesties waar expliciet tegen wordt geopponeerd (artikelen
410 en 416 Sv). De winst van deze benadering is gelegen in de vermijding van
onnodig werk. Waar geen verschil van mening over bestaat behoeft geen bespreking.
Het verbod van partieel appèl blijft intact, maar feitelijk kan het
rechtsgeding zich toespitsen op onderdelen van het vonnis. De rechter houdt
ambtshalve de mogelijkheid onbestreden onderdelen aan de orde te stellen.
In het voorgestelde voortbouwend appèl wordt een zwaarder gewicht gegeven
aan grieven.2.6 Concentratie op geschilpuntenEen voortbouwend appèl dient in strafzaken van enig gewicht naar
mijn oordeel optimaal bij te dragen aan de kwaliteit van de gehele gedingvoering.
Het vonnis in eerste aanleg is het startpunt van de discussie in appèl.
In hoger beroep dient echter niet alleen gecontroleerd te worden of de rechter
in eerste aanleg fouten heeft gemaakt, die correctie behoeven. Voorop staat
ook dat het hoger beroep een zelfstandige feitelijke rechtsgang is, hetgeen
betekent dat de appèlrechter een eigen verantwoordelijkheid heeft een
eindoordeel te geven omtrent alle vragen van de artikelen 348 en 350 Sv, dezelfde
vragen die ook in eerste aanleg beantwoording behoeven. De behandeling in
appèl biedt aldus ook op alle punten een herkansing aan de procespartijen.
Maar door in appèl in zaken van enig gewicht voort te bouwen op het
onderzoek in eerste aanleg en de behandeling te concentreren op de punten
waar geschil van mening over bestaat is er doorgaans geen volledig nieuwe
behandeling. Door de procespartijen ingediende grieven spelen in het stelsel
een richtinggevende rol voor de behandeling, maar voor een zuiver grievenstelsel,
zonder de rechter de mogelijkheid te laten onderzoek te verrichten naar kwesties
die hij nodig acht om de vragen van de artikelen 348 en 350 Sv te beantwoorden,
heft de regering niet gekozen.De regering onderschrijft in algemene zin, dat het onderzoek in hoger
beroep inhoudelijk betrekking dient te hebben enerzijds op die onderdelen
van het beroepen vonnis waar de appèlrechter ambtshalve voorlopig wezenlijk
anders tegenaan kijkt, maar anderzijds bovenal op overwegingen en beslissingen
waartegen door de verdediging of het openbaar ministerie bezwaar wordt gemaakt.
Praktisch gesproken zal dat betekenen dat het geding dan in appèl wordt
geconcentreerd rond die kwesties waar expliciet tegen wordt geponeerd. De
aandacht van de appèlrechter moet zich in het bijzonder richten op
de grieven (artikelen 410, 416 Sv) van partijen. Daarbij past dat de rechter
verantwoording aflegt omtrent zijn oordeel over de ingebrachte bezwaren voorzover
dat oordeel van belang is voor de te nemen beslissingen. In beginsel zullen
bezwaren wel redelijkerwijs zo vroeg als mogelijk is naar voren gebracht dienen
te worden. De appèlrechter houdt evenwel volledig de eigen verantwoordelijkheid
voor een juiste beantwoording van alle vragen van de artikelen 348 en 350
Sv.3. Stroomlijnen hoger beroep3.1 InleidingDe toespitsing van de procedure in hoger beroep op de geschilpunten is
bepalend voor de wijze waarop het hoger beroep voor strafzaken van enig gewicht
in dit voorstel wordt gestroomlijnd. Stroomlijnen van het hoger beroep in
strafzaken is praktisch overigens ook denkbaar en uitvoerbaarzonder
het strafprocessueel kader te wijzigen. Dat kan bijvoorbeeld door wijzigingen
in de planning en appointering van zaken, door verbeterde organisatorische
communicatie met de rechtbanken en met procespartijen, de bezetting van kamers
met het oog op specialistische kennis, regiezittingen, invoering van technische
hulpmiddelen als ter zitting raadpleegbare digitale dossiers, veranderingen
in de logistieke verwerking, verbetering van de ondersteuning, veranderen
van de organisatie van het voorbereiden van zaken bijvoorbeeld door systematische
voorbewerking, de ontwikkeling van «best practices», training
en verandering van de professionele attitudes. Theoretisch zijn verschillende
wettelijke methoden denkbaar om het hoger beroep te stroomlijnen. Het kan
onder meer gaan om het beperken van de mogelijkheid in hoger beroep te gaan,
het aanbrengen van verbeteringen in de regeling van het instellen van het
rechtsmiddel, om het scheppen van voorwaarden voor toelating in appèl,
om het aanbrengen van beperkingen in de reikwijdte van het appèl (partieel
appèl/strafmaatappèl) of om het aanbrengen van beperkingen in
de door procespartijen gewenste onderzoekshandelingen in appèl, zoals
de getuigenverhoren. Ook kan gedacht worden aan het veranderen van de wettelijk
voorgeschreven werkwijze, het veranderen van regels aangaande de besluitvorming,
of aan de mogelijkheid van een buitengerechtelijke afdoening in de fase van
hoger beroep. Een aantal van deze mogelijkheden hebben, zoals in de inleiding
is weergeven (zie 1), in andere wetsvoorstellen reeds vorm gekregen. In dit
wetsvoorstel ligt de nadruk op de concentratie op geschilpunten in de behandeling
in hoger beroep. Daarnaast komen ook enkele daarmee in indirect verband staande
voorstellen hierna aan bod.3.2 De behandeling ter terechtzitting in hoger beroep:
concentratie op geschilpuntenTot dusver geldt in Nederland het hoger beroep als een tweede volledige
feitelijke instantie. De behandeling van de zaak in hoger beroep is in beginsel
een nieuwe behandeling, maar bij de beraadslaging in appèl houdt de
rechter rekening met het proces in eerste aanleg. Het rechtsmiddel is immers
gericht tegen het vonnis in eerste aanleg. Daartegen maakt immers de verdachte
bezwaar. Het gaat dan om een nieuwe behandeling van de strafzaak vanwege de
bezwaren die tegen het vonnis in eerste aanleg zijn ingebracht. Ook in hoger
beroep wordt evenwel beraadslaagd op grondslag van de telastlegging en naar
aanleiding van het onderzoek ter terechtzitting. Het verschil met de eerste
aanleg is dat de beraadslaging en beslissing in hoger beroep plaatsvinden
op basis van het onderzoek ter zitting zowel in eerste als in tweede aanleg.Hier wordt voorgesteld de rechter meer ruimte te geven het hoger beroep
voornamelijk te richten op datgene wat partijen aan de orde willen stellen.
Als verdachte en openbaar ministerie tevreden zijn over bepaalde onderdelen
van het vonnis in eerste aanleg, behoeft de rechter in hoger beroep aan onomstreden
onderdelen in beginsel geen aandacht te besteden. Dat ligt pas anders als
de beroepsrechter vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid voor een rechtvaardige
uitkomst bepaalde vragen aan de orde wil stellen. Daarbij moet echter worden
bedacht dat wanneer in een beperktere behandeling bepaalde elementen van het
vonnis in eerste aanleg niet meer aan bod komen de kwaliteit van de rechtsgang
in eerste aanleg hoogwaardig moet zijn. Een «harde» keuze tussen
partijautonomie en instandhouding van de eigen bevoegdheid van de beroepsrechter
om niet rechtstreeks bestreden onderdelen van het vonnis te herstellen behoeft
niet te worden gemaakt wanneer de appèlfase zo wordt ingericht dat
zo spoedig mogelijk duidelijkheid wordt verkregen over de proceshouding van
de partijen. De rechter dient over de instrumenten te beschikken om daar flexibel
op in te spelen.In de praktijk kan, volgens het hier voorgestelde processuele kader in hoger beroep, in zaken waar geen regiezitting geboden is, zoals wel
in grote zaken, direct na het voordragen van de zaak, als de advocaat-generaal
de grieven van het openbaar ministerie heeft toegelicht en/of de verdachte
zijn bezwaren tegen het vonnis naar voren heeft gebracht, de appèlrechter
zijn behandelingsplan presenteren. Desgewenst zouden partijen daar opmerkingen
over kunnen maken. Op deze wijze kan een efficiënte behandeling ter terechtzitting
plaatsvinden. Het wettelijk kader om de behandeling af te stemmen op de wensen
van partijen en hetgeen de rechter nodig acht kan – met handhaving van
het verbod van partieel appèl – worden geschapen door de rechter
in hoger beroep de bevoegdheid toe te kennen het onderzoek ambtshalve te beperken
tot de schriftelijk of mondeling naar voren gebrachte grieven van de procespartijen
en hetgeen hij overigens noodzakelijk oordeelt. Deze kijk op de behandeling
in hoger beroep stemt ook overeen met de door mij voorgestelde aanpassing
van artikel 414, tweede lid, Sv zoals opgenomen in het voorstel wet tot wijziging
van het Sv in verband met het horen van getuigen en enkele verwante onderwerpen.
Door die aanpassing te realiseren zal de toelating van opgegeven van getuigen
gedurende de verdere behandeling, anders dan bij het indienen van een schriftuur,
gekoppeld worden aan het noodzakelijkheidscriterium. Een koppeling met het
noodzakelijkheidscriterium wordt daar tevens voorgesteld bij het opgeven van
getuigen of deskundigen die eerder gehoord zijn en voor zover in eerste aanleg
de berechting op tegenspraak plaatsvond.De regering vraagt nog eens in het bijzonder aandacht voor de regiezittingen
in grote strafzaken. Een regiezitting kan worden omschreven als een zitting,
waar, vooruitlopend op de inhoudelijke behandeling van een strafzaak, beslissingen
worden genomen die voor de omvang en de inrichting van de inhoudelijke behandeling
van belang zijn. Te denken valt aan beslissingen over de te horen getuigen,
beslissingen over verzoeken van de verdediging tot het (doen) verrichten van
bepaalde onderzoekshandelingen en beslissingen over preliminaire verweren.De regiezitting voorziet in een vorm van planning en sturing die bijdraagt
aan een effectieve behandeling van strafzaken. De figuur van de regiezitting,
die niet wettelijk is geregeld, is met name in de grote strafzaken tot ontwikkeling
gekomen. Het bevorderen van regiezittingen is naar mijn oordeel één
van de belangrijkste voorstellen die op korte termijn kunnen bijdragen aan
een efficiënter verloop van het strafproces, ook in de hoger beroepsfase.De wet van 3 april 2003 tot wijziging van het Sv in verband met de
invoering van de raadsheer-commissaris en enige andere onderwerpen (raadsheer-commissaris)
(Stb. 143) heeft het mogelijk gemaakt dat na schorsing bij gewijzigde samenstelling
het onderzoek met instemming van de officier van justitie en de verdachte
wordt hervat in de stand waarin het zich bevond. Eerder gold uit hoofde van
jurisprudentie van de Hoge Raad dat het onderzoek ter terechtzitting te allen
tijde opnieuw diende aan te vangen indien de samenstelling van de strafkamer
na hervatting veranderd was. Dat bracht mee dat beslissingen die tijdens een
voorafgaande regiezitting zijn genomen, moesten worden herhaald. In de wet
van 10 november 2004 tot wijziging van het Sv in verband met het horen
van getuigen en enkele verwante onderwerpen (Stb. 2004, 579) is inmiddels
een aanvulling op voormelde wetswijziging voorgesteld. Beoogd is door die
wet wettelijk vast te leggen dat eerdere beslissingen inzake de geldigheid
van de dagvaarding, de beoordeling van preliminaire verweren en de beoordeling
van verzoeken tot het horen van getuigen of deskundigen in stand blijven ook
nadat een onderzoek opnieuw is aangevangen. Voorts is de regeling van artikel
321 Sv ongedaan gemaakt. Met deze wetswijziging zijn de mogelijkheden tot
het (opnieuw) doen van verzoeken tot het horen van getuigen of deskundigen
na een schorsing van het onderzoek beperkt tot die gevallen waarin
de noodzakelijkheid van dat horen blijkt.3.2.1 De betekenis van grievenIn het actuele strafprocesrecht zijn de contouren van een grievenstelsel
in de artikelen 410 en 416 Sv zichtbaar, maar de vrijblijvendheid daarvan
doet afbreuk aan de doelmatigheid. De bepalingen zijn zelfs betekenisloos
in de gevallen, dat alleen de verdachte appèl instelt en ter terechtzitting
in hoger beroep niet verschijnt. Ik acht het alleszins redelijk, om van degene
die in appèl komt, of dat nu het openbaar ministerie is of de verdachte,
te vragen duidelijk te maken wat de bezwaren zijn tegen het vonnis. Met het
karakter van appèl als voortgezette instantie verdraagt zich niet dat
in appèl, zonder dat daarvoor goede redenen bestaan een min of meer
nieuwe procedure wordt gestart. Van partijen mag in het bijzonder in hoger
beroep een actieve proceshouding worden gevergd. Dat is uit een oogpunt van
inzet van beperkte (overheids-)middelen en mensen rationeel, aangezien daardoor
dubbel en nodeloos werk wordt voorkomen. Los van de praktische eisen, die
een grievenstelsel met zich brengt aangaande het beschikbaar komen van uitgewerkte
vonnissen alvorens van een procespartij gevergd kan worden zijn grieven te
formuleren, onderken ik ook het bezwaar, dat de eis vooraf schriftelijke grieven
in te dienen die vervolgens een volledig bindend karakter hebben te ver zou
kunnen voeren. Dat is enerzijds omdat redelijkerwijs niet gevergd kan worden
van de niet professioneel vertegenwoordigde verdachte daartoe capabel te zijn
en anderzijds omdat het karakter van het debat ter terechtzitting in hoger
beroep niet zo gesloten dient te zijn dat er helemaal geen ruimte is voor
de ontwikkeling van nieuwe gezichtspunten. Ook na indiening van grieven kan
een verdachte reden hebben bij nader inzien andere zaken aan de orde te stellen
dan in toegespitste schriftelijke grieven is vermeld. In de praktijk gaat
de onvrede van de verdachte over de beslissingen nogal eens gepaard met de
keuze voor een andere advocaat. Toch zal de advocaat in eerste aanleg namens
de verdachte doorgaans wel het appèl moeten instellen en in een daartoe
verplichtend stelsel de grieven formuleren. Ten slotte is er het al gememoreerde
principiële punt van de eigen onderzoeksverantwoordelijkheid van de appèlrechter.
Er zal naar mijn oordeel toch altijd een mogelijkheid moeten worden open gelaten
dat de appèlrechter, hetzij ambtshalve, hetzij bij nader inzien op
verzoek van procespartijen, de behandeling van de gehele zaak naar eigen inzicht
inricht. Het voorgaande laat onverlet, dat in de categorie van lichte strafzaken
inzake vonnissen met een veroordeling tot louter een geldboete van totaal
maximaal € 500, wel van de verdachte kan worden gevergd schriftelijk
redenen op te geven voor het instellen van hoger beroep. Deze redenen behoeven
niet sturend te zijn voor een nader onderzoek ter terechtzitting, zoals bij
de grieven het geval is. Deze relatief lichte strafzaken zouden in beginsel
in één instantie kunnen worden afgedaan, maar tegelijkertijd
is het wel wenselijk in die zaken een mogelijkheid tot correctie te hebben.3.2.2 Bekendmaken bezwaren door de officier van justitieVan de verdachte kan niet zonder meer gevergd worden een schriftelijke
appèlmemorie in te dienen. Wel acht ik het redelijk en haalbaar om
de officier van justitie die appèl instelt te verplichten een schriftelijke
appèlmemorie in te dienen. Artikel 410 van het Sv wordt hiertoe dwingender
te geformuleerd, zoals ook is geopperd door de Werkgroep hoger beroep en verzet.
Door de verplichting tot het afleggen van verantwoording ter terechtzitting
in hoger beroep omtrent de redenen voor het eventueel achterwege laten van
het tijdig indienen van een appèlmemorie wordt daarnaast duidelijk
gemaakt, dat het indienen van een appèlmemorie is aangewezen
(artikel 416, eerste lid, nieuw). Het ligt in de rede, dat de officier van
justitie voor het instellen van appèl en het opstellen van zijn appèlmemorie
overleg voert met de Advocaat-generaal in het ressortsparket. Hierdoor kan
de kwaliteitstaak van de Advocaat-generaal beter invulling krijgen (zie ook
C. P. M. Cleiren, Een tweede kans voor de tweede lijn. Het waarborgen
van de juridische kwaliteit als opdracht voor het ressortsparket en de AG,
in TREMA, 2005/1, p. 1–9).Indien geen schriftuur wordt ingediend kan de beslissing tot niet-ontvankelijkheid
in het hoger beroep volgen (artikel 416, derde lid). Er is in een dergelijk
geval sprake van een vormverzuim. Een automatisch volgende niet-ontvankelijkheid
verdient naar mijn oordeel geen voorkeur. Hoezeer het achterwege laten van
het tijdig indienen van een appèlmemorie ook mag worden betreurd, het
belang van het appèl kan, ook maatschappelijk bezien, van groter belang
zijn dan de scherpe sanctionering van een in beginsel herstelbare tekortkoming.
Dit laatste bezwaar geldt minder sterk in de lichte strafzaken, inzake vonnissen
met een veroordeling tot louter een geldboete van totaal maximaal € 500,
waarin van het openbaar ministerie op gelijke voet met de verdachte mag worden
verwacht aan te geven wat de redenen zijn voor het instellen van hoger beroep.3.2.3 Behandeling slechts in aanwezigheid van verdachte?Van de verdachte kan in minder eenvoudige zaken wellicht niet worden verwacht
schriftelijk gemotiveerde grieven tegen een vonnis te formuleren, maar dat
houdt niet in dat aan het instellen van het appèl helemaal geen voorwaarden
kunnen worden verbonden. Denkbaar is bijvoorbeeld de aanwezigheid van de verdachte
in hoger beroep te stellen als mogelijke voorwaarde inzake een door hem ingesteld
hoger beroep. Het vereiste van aanwezigheid voor de behandeling van een rechtsmiddel
is in het strafprocesrecht niet geheel onbekend. Zo wordt bij niet verschijnen
na ingesteld verzet, het verzet vervallen verklaard. Onder het Duitse recht
wordt een door de verdediging ingesteld appèl verworpen als de verdachte
bij de behandeling in hoger beroep niet verschijnt. Het hoger beroep door
het openbaar ministerie kan wel worden behandeld en beoordeeld in afwezigheid
van de verdachte. De gedachte van het voortbouwend appèl kan een belangrijke
reden zijn om de aanwezigheid van de verdachte of althans de bepaaldelijk
gemachtigde vertegenwoordiging in appèl in een nader te bepalen categorie
van zaken te eisen. Als tijdens de behandeling in eerste aanleg de verdediging
is gevoerd, is het immers de vraag wat een behandeling in appèl waarbij
dat niet is gebeurd daaraan kan toevoegen. Als tijdens de behandeling in eerste
aanleg de verdediging niet is gevoerd, rijst deze vraag zo mogelijk nog meer.
Mogelijk kan aan dat bezwaar onder omstandigheden door de indiening van schriftelijke
grieven nog wel tegemoet worden gekomen.De gedachte van de «behandeling in appèl slechts in aanwezigheid
van de verdachte» spreekt de regering in beginsel wel aan omdat van
degene die hoger beroep instelt ten minste gevergd mag worden te proberen
uit te leggen wat de bezwaren tegen het vonnis inhouden. Het hoger beroep
moet een verdachte niet bij eigen inactiviteit beschermen. Daarbij komt dat
de kwaliteit van de procesvoering is gediend bij aanwezigheid van de verdachte
of althans bij het feit dat een verdediging wordt gevoerd. Dit roept echter
verschillende vraagpunten op:a. Zo rijst de vraag of uit efficiencyoogpunt baat behaald wordt met het
invoeren van een aanwezigheids- of vertegenwoordigingsvereiste voor degene
die geen schriftelijke grieven heeft ingediend en zo ja hoeveel. In de praktijk
is niet voorspelbaar of de verdachte zal verschijnen. De hele logistieke en
inhoudelijke voorbereiding is derhalve gericht op een inhoudelijke behandeling
ter terechtzitting. Het efficiencyvoordeel van een beslissing tot niet-ontvankelijkheid
ligt dan in het feit, dat die beslissing weinig uitwerking vereist
in geval cassatieberoep wordt ingesteld. Maar een tegengesteld effect zou
kunnen zijn, dat de verdachte in bepaalde gevallen slechts verschijnt ter
voorkoming van een niet-ontvankelijkheid.b. Het kan zijn, dat de appèlrechter bij de bestudering van het
dossier een plausibele reden aantreft, die mogelijk de verdachte tot het instellen
van het appèl heeft gemotiveerd. Moet de rechter daaraan dan vervolgens
voorbijgaan? Uit oogpunt van de controlefunctie kan het ook wenselijk zijn
dat de appèlrechter bij de voorbereiding geconstateerde tekortkomingen
in het vonnis herstelt. In de hiervoor besproken situatie waarin een verdachte
wel verschijnt en opmerkt zijn appèl te willen intrekken kan de appèlrechter
de zaak toch behandelen. Een overeenkomstige ambtshalve bevoegdheid om de
zaak wel te behandelen, ook in geval de verdachte niet aanwezig is, zich niet
laat vertegenwoordigen en hij evenmin grieven heeft ingediend, zou in een
dergelijk systeem wellicht nadere overweging verdienen.c. Een ander punt is of door een systeem van niet-ontvankelijkheid wegens
niet verschijnen een regeling tegen misbruik nodig is. Als appèl wordt
ingesteld om te vertragen met de zekerheid dat bij niet verschijnen de niet-ontvankelijkheid
zal volgen, zonder zelfs het risico dat de strafmaat ongunstiger uitpakt dan
in eerste aanleg, dient daar wellicht een remedie tegen te worden gevonden.
In het Duitse recht bestaat in bepaalde gevallen van misbruik van een rechtsmiddel
de mogelijkheid van een strafverzwaring.d. Ook zal in een dergelijk systeem moeten worden voorzien in een rechtsmiddel
in geval de afwezigheid veroorzaakt wordt door het niet op de hoogte zijn
van de zitting. Is het voldoende om cassatie open te stellen tegen de beslissing
tot niet-ontvankelijkheid of dient een aparte verzetsmogelijkheid te worden
geschapen?Overweging van deze aspecten brengt de regering ertoe de aanwezigheid
van de verdachte niet onverkort en exclusief als voorwaarde te formuleren
voor de ontvankelijkheid in een door hem ingesteld hoger beroep. Van de verdachte
die hoger beroep instelt kan wel in redelijkheid gevergd worden te verschijnen,
grieven kenbaar te maken of althans verdediging te voeren. De appèlrechter
dient vervolgens de bevoegdheid te hebben bij het niet vervullen van wat kort
gezegd «weerwoord» genoemd kan worden om het ingestelde hoger
beroep niet ontvankelijk te verklaren. Maar hij dient daartoe niet te worden
verplicht. Herstel van ambtshalve geconstateerde fouten blijft dan mogelijk.
Ook bestaat de kans dat de appèlrechter tot behandeling overgaat en
dan tot een ander oordeel komt in de strafmaat. Van een vrijblijvend appèl
is dan ook geen sprake.In de huidige rechtspraktijk komt het veelvuldig voor, dat een verdachte
door middel van een akte na een aanhouding voor onbepaalde tijd of ter zitting
na uitroeping van de zaak stelt het ingestelde rechtsmiddel bij nader inzien
in te willen trekken. Formeel kan het rechtsmiddel niet meer worden ingetrokken.
De beslissing van het hof luidt in dergelijke zaken veelal dat een redelijke
wetstoepassing met zich brengt, dat in hoger beroep niet een onderzoek ten
gronde wordt verricht en vervolgens arrest wordt gewezen. De verdachte wordt
dan, nu daardoor noch het belang van de verdachte, noch enig ander redelijk
belang van strafvordering wordt geschaad, niet-ontvankelijk verklaard in het
door hem ingestelde hoger beroep («point d'intérêt,
point d'action»). Deze bestendige praktijk vloeit voort uit een
redelijke wetstoepassing, maar is niet expliciet wettelijk verankerd. Deze
voor de procespartijen en de rechtspleging doelmatige wijze van handelen krijgt
door de bevoegdheid van de appèlrechter in geval geen bezwaren tegen
het vonnis worden opgegeven (en gehandhaafd) te beslissen tot de niet-ontvankelijkheid
van het ingestelde hoger beroep expliciet een wettelijke basis. 3.2.4 Een afzonderlijk strafmaatappèl?De appellant heeft niet de volledige regie over de reikwijdte van het
appèl. Het beroep aangaande een einduitspraak terzake van een tenlastegelegd
feit kan door de appellant in het huidige stelsel niet beperkt worden tot
een voor hem ongunstig deel van die beslissing. In wetenschap en praktijk
is het debat over het mogelijk stroomlijnen van het hoger beroep dan ook in
belangrijke mate gericht op de vraag of in het object van het appèl
beperkingen kunnen worden aangebracht. Denkbaar is immers die delen van het
vonnis waarover eenstemmigheid bestaat niet meer aan de orde te stellen, maar
het beroep te beperken tot bepaalde beslissingen (partieel appèl, strafmaatappèl).
Die mogelijkheid is denkbaar ook wanneer geen bindend grievenstelsel wordt
ingevoerd. In het wetgevingsoverleg van 7 juni 2004 over een viertal
wetsvoorstellen betreffende strafvordering is naar aanleiding van vragen van
het lid van de Tweede Kamer Van Fessem (CDA) toegezegd in het kader van het
voorstel tot het stroomlijnen van het hoger beroep de mogelijkheid van beperking
tot het strafmaatappèl aan de orde te stellen.Is het niet zinvol om het hoger beroep te kunnen
beperken tot bepaalde aspecten van het vonnis? Zijn er dringende argumenten
om partieel appèl tenminste in de vorm van een strafmaatappèl
mogelijk te maken? Of zijn als gevolg daarvan bijzondere complicaties te verwachten?
Artikel 407 Sv bepaalt thans dat het hoger beroep tegen het te bestrijden
vonnis in zijn geheel dient te worden ingesteld. Het voorschrift beoogt te
voorkomen dat de appèlrechter gebonden wordt door beslissingen die
hij onjuist acht of die gegrond zijn op feiten van het bestaan waarvan hij
niet overtuigd is.In de huidige situatie komt een binding van de appèlrechter aan
beslissingen in een zaak waarvan hij de juistheid mogelijkerwijs betwijfelt
ook wel voor. Dat is het geval na verwijzing door de Hoge Raad, wanneer bijvoorbeeld
een arrest is vernietigd ten aanzien van de strafoplegging teneinde de zaak
in zoverre op het bestaande hoger beroep verder te berechten en af te doen.
Maar als een hof en de Hoge Raad al hebben gesproken zijn afwijkende opvattingen
van de rechter over de zaak door deze rechter gemakkelijker naar de achtergrond
te plaatsen dan ingeval alleen een eerste aanleg aan de zaak is voorafgegaan.
Dit argument van binding van de appèlrechter aan mogelijk door hem
onjuist geachte beslissingen is een belangrijk argument tegen partieel appèl.
Een ander onderkend nadeel is de impliciete premiewerking van een stelsel
van partieel appèl. Wanneer een verdachte tegen hem onwelgevallige
aspecten van het vonnis hoger beroep in kan stellen zonder enig risico van
een ongunstiger beslissing op andere punten zal hij eerder geneigd zijn appèl
in te stellen. Daarbij komt dat de rechter in appèl een onvolkomen
beeld van de zaak krijgt, dat niet bevorderlijk is voor een beslissing van
tenminste dezelfde kwaliteit als die in eerste aanleg.Tegen het zonder meer doorvoeren van de algemene mogelijkheid tot het
instellen van een partieel appèl bestaan dus de nodige bezwaren. Dat
laat onverlet de mogelijkheid om bepaalde vormen van partieel appèl
te overwegen. Versterking van het voortbouwende aspect van de appèlbehandeling
hangt, zoals eerder aangegeven, samen met het meer algemene uitgangspunt dat
een procedure zich dient te concentreren op de geschilpunten. In dat kader
is het overwegen van een afzonderlijk strafmaatappèl voor de hand liggend.
Belangrijk voordeel van toelating van een afzonderlijk strafmaatappèl
zou kunnen zijn de afwezigheid van de noodzaak om nog bewijsmiddelen uit te
werken. Dat zou een werkbesparing opleveren voor de eerste aanleg. Op dit
punt heeft de werkgroep Stroomlijnen in hoger beroep en verzet overwogen,
dat de verdachten die in eerste aanleg niet hebben erkend het feit begaan
te hebben de uitwerking van de bewijsmiddelen zullen willen afwachten om eventueel
daarna pas hun appèl te beperken tot de strafmaat. In die gevallen
is van een werkbesparing voor de eerste aanleg geen sprake. Anders
ligt het echter bij de in eerste aanleg bekennende verdachten. Wanneer zij
in appèl gaan, zal de reden vaak liggen in de strafmaat of -modaliteit.
Die positie is niet afhankelijk van de uitwerking van bewijsmiddelen. De mogelijke
werkbesparing door invoering van een afzonderlijk strafmaatappèl betreft
in de huidige situatie dus vooral de zaken tegen de in eerste aanleg bekennende
verdachten. Een bijstelling van de bewijsmotivering in het geval van een bekennende
verdachte kan echter op andere wijze plaats vinden. In de wet van 10 november
2004 tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering strekkende tot aanpassing
van de eisen te stellen aan de motivering van de bewezenverklaring bij bekennende
verdachten (Stb. 2004, 580) is daar vorm aan gegeven. Versoepeling van de
regels inzake de aanduiding van bewijsmiddelen kan in die zaken een zekere
werkbesparing opleveren. Dit geldt ook voor de eventuele appèlfase.
Aangezien de categorie bekennende verdachten samenvalt met die waarvoor uit
oogpunt van werkbesparing een strafmaatappèl overweging zou verdienen,
is na invoering van het wetsvoorstel bekennende verdachten aan een afzonderlijke
wettelijke regeling van het strafmaatappèl, los van andere bezwaren
tegen een dergelijk partieel appèl, minder behoefte. Zo blijft het
mogelijk de behandeling van een zaak waarin de verdachte aangeeft slechts
bezwaren te hebben tegen de hoogte van de straf daartoe niet te beperken.
In het bezwaar tegen de strafmaat kunnen immers wezenlijk andere bezwaren
schuil gaan, zoals bijvoorbeeld tegen de keuze van de rechter in eerste aanleg
de verdachte schuldig te achten aan medeplegen aan in plaats van aan medeplichtigheid
tot een feit. De rechter dient de bevoegdheid te houden ook op die achtergrond
in te gaan. Maar tegelijkertijd is het in het kader van de onderhavige voorstellen
wel mogelijk, dat het onderzoek in hoger beroep zich in daarvoor in aanmerking
komende gevallen beperkt tot de strafmaat.3.3 Beperking van appèlVolgens het huidige artikel 404, tweede lid, Sv staat geen appèl
open wanneer in eerste aanleg voor een overtreding of overtredingen geen andere
straf of maatregel is opgelegd dan (in totaal) een geldboete van maximaal € 50.
In dergelijke zaken is ook geen cassatieberoep mogelijk. De beperking bestaat
uit een combinatie van het karakter van het strafbare feit (overtreding; bij
veroordeling wegens een misdrijf staat altijd appèl open) en de hoogte
van de opgelegde sanctie in concreto. Voorts kan de verdachte thans geen appèl
instellen tegen vrijspraken (artikel 404, eerste en tweede lid, Sv). Deze
laatste beperking geldt niet voor het openbaar ministerie.Door de overheveling van een groot aantal verkeersovertredingen naar de
Wet administratieve handhaving verkeersvoorschriften en de fiscalisering van
de parkeerovertreding is het strafrecht in het verleden ontdaan van een groot
contingent bagatelzaken. Maar nog altijd is de druk op de strafrechtspleging
groot. Van belang is in dit verband op te merken dat in het wetsvoorstel OM-afdoening
een nieuw wettelijk kader wordt beoogd voor de bestraffing van relatief lichte
delicten (zie Kamerstukken II 2002/03 28 684, nr. 9, blz. 20). Daartoe
wordt voorgesteld dat strafbeschikkingen worden opgelegd zonder dat daar een
rechter aan te pas komt. Pas indien verzet wordt aangetekend tegen een dergelijke
strafbeschikking wordt de zaak aan de rechter voorgelegd. Indien het verzet
ontvankelijk is, zal een inhoudelijke berechting plaatsvinden, waarna voor
de zaak volgens de huidige stand van zaken verder het gewone stelsel van rechtsmiddelen
van toepassing is. Van de zijde van het openbaar ministerie is gevraagd het
stelsel van rechtsmiddelen in lichtere strafzaken nader te bezien. De regering
heeft besloten dat te doen in het kader van dit wetsvoorstel. Er lijkt binnen wetenschap en rechtspraktijk een zekere steun te bestaan
voor ook door het OM bepleite aanpassingen in de sfeer van de rechtsmiddelen,
gekoppeld aan versterking van de buitengerechtelijke afdoening. In Strafvordering
2001 wordt ervoor gepleit in lichte zaken alleen cassatie open te stellen,
vooral in verband met de rechtseenheid, hoewel er sterk getwijfeld wordt tussen
het uitsluiten van hoger beroep of het uitsluiten van cassatie. De (eenvoudige)
aard van de zaken zou met zich meebrengen dat geen tweede feitelijke instantie
nodig is; de keuze voor cassatie ondervangt de noodzaak van een rechtseenheidsvoorziening.
Verzet dient in dat perspectief volgens de onderzoekers te worden beperkt
tot «schuldeloos verstek». Dit voorstel wordt vooral ontwikkeld
in het hoofdstuk «Het stelsel van gewone rechtsmiddelen» (door
E. F. Stamhuis, zie M. S. Groenhuijsen & G. Knigge (red.), Dwangmiddelen
en Rechtsmiddelen. Derde interimrapport onderzoeksproject Strafvordering 2001,
Deventer: Kluwer 2002).Bij de OM-afdoening doet zich de vraag voor welke sancties dusdanig ingrijpend
zijn en dusdanig ingewikkelde afwegingen vergen, dat alleen de strafrechter
daartoe mag overgaan. Deze afweging vertoont op het eerste gezicht verwantschap
met de aanvaardbare grens voor het uitsluiten van appèl. Aan dat criterium
voldoet in de eerste plaats de geldboete. De geldboete wordt in artikel 9
Sr immers als lichtste hoofdstraf aangewezen. Bij de hogere geldboetes kan
niettemin de vraag rijzen of die het bagatelkarakter niet te boven gaan. Het
onbeperkt openstellen van zowel appèl als cassatie in zaken van relatief
gering belang komt echter erg royaal voor.De uitsluiting van het hoger beroep is in Strafvordering 2001 gekoppeld
aan het inrichten van een afzonderlijk, derde spoor. Dat de strafvervolging
wordt gestart door middel van een buitengerechtelijke afdoening, heeft een
verkorting van de rechtsmiddelen tot gevolg. Op deze koppeling valt evenwel
een en ander af te dingen.Van belang is in dit verband, dat bij een directe koppeling van beperking
van rechtsmiddelen aan een eventueel systeem van OM-afdoening het in beginsel
van de afdoeningsbeslissing van de officier van justitie afhankelijk zou worden
of de verdachte appèl kan instellen tegen de beslissing van de rechtbank.
Dat is merkwaardig, en een breuk met het huidige wettelijk systeem, waarin
de beschikbaarstelling van rechtsmiddelen afhangt van het rechterlijk vonnis,
en dan vooral van de straffen die daarin zijn opgelegd. De keuze van de onderzoekers
van Strafvordering 2001 klemt het meest waar de officier van justitie in redelijkheid
voor buitengerechtelijke afdoening of dagvaarding kan kiezen, of eigenlijk
zelfs in redelijkheid alleen maar zou kunnen dagvaarden. De onderzoekers van
Strafvordering 2001 zien dat ook in, en willen dat repareren door de rechter
in eerste aanleg de bevoegdheid te geven de zaak van het derde naar het tweede
spoor over te hevelen, en daarmee appèl open te stellen. Onwenselijk
komt ook voor om cassatie onverkort open te laten staan in de lichtste zaken,
maar het hoger beroep er helemaal uit te halen. In de Wet administratieve
handhaving verkeersvoorschriften is de ontwikkeling net tegengesteld geweest.
En voor overbelasting van de Hoge Raad moet onverminderd worden gewaakt.Aangezien de vraag of er reden is tot een zekere inperking van het gebruik
van rechtsmiddelen in zaken van relatief gering gewicht niet afhankelijk is
van het al of niet versterken van de buitengerechtelijke afdoening ligt het
in de rede een eventuele inperking in het kader van het onderhavige wetsvoorstel
van stroomlijnen van het hoger beroep te realiseren.3.3.1 Recht op twee feitelijke instanties?De belangrijke betekenis van rechtspraak in twee feitelijke instanties
is onomstreden. De vraag of de nationale wetgever vrij is te tornen aan een recht op twee feitelijke instanties in strafzaken, hangt mede af van
een beoordeling van mensenrechtenverdragen. Artikel 14, vijfde lid, Internationaal
Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBP) stelt: «Een
ieder die wegens een strafbaar feit is veroordeeld heeft het recht de schuldigverklaring
en veroordeling opnieuw te doen beoordelen door een hoger rechtscollege overeenkomstig
de wet». In hoeverre hier een recht op een
tweede feitelijke instantie is verankerd, is evenwel
niet onmiddellijk duidelijk.Groenhuijsen en De Hullu stellen, dat in de huidige bepaling van artikel
404, tweede lid, Sv – kort gezegd: alleen uitsluiting van hoger beroep
als de geldboete voor overtredingen niet meer dan € 50 beloopt –
ruimschoots blijft binnen de normering in de verdragen. Zij geven aan, dat
in de context van de mensenrechten de aard van de sanctie bepalend lijkt voor
de kwalificatie bagatel. Bij vrijheidsstraffen wordt de kritische grens gepasseerd,
zo menen zij. Ter illustratie wijs ik in dit verband op ontwikkelingen in
het bestuursrecht, in het bijzonder op het terrein van de belastingen. Recentelijk
is een voorstel wet geworden waarbij hoger beroep is opengesteld in de belastingrechtspraak
(Wet van 15 december 2004, Stb. 672, Wet belastingrechtspraak in twee
feitelijke instanties). Weliswaar wordt het overgrote deel van de fiscale
delicten niet strafrechtelijk, maar met een bestuurlijke boete afgedaan. Ook
daar is de vraag aan de orde gesteld of er een verdragsrechtelijke plicht
bestaat een stelsel van hoger beroep in twee feitelijke instanties te scheppen
en in stand te houden voor de berechting van dergelijke feiten. De kwestie
is relevant wanneer wordt overwogen beperkingen aan te brengen in de rechtsmiddelen
in strafzaken. Er is in dit opzicht nauwe verwantschap. Naar algemene opvatting
dient het begrip «strafbaar feit» in artikel 14, vijfde lid, IVBPR
immers autonoom en materieel te worden uitgelegd. Dit brengt mee dat ook een
fiscale boete – in ieder geval een zogenaamde vergrijpboete –
een «veroordeling» in de zin van genoemd artikel oplevert. Derhalve
moet het rechterlijk oordeel omtrent een dergelijke boete ook in beginsel
aan een hogere rechter kunnen worden voorgelegd. In de literatuur wordt wel
betoogd dat artikel 14, vijfde lid, IVBPR eist dat de tweede rechterlijke
instantie over de feiten moet oordelen (zie bijvoorbeeld M. W. C.
Feteris, De tweede feitelijke instantie in belastingzaken: verdragsrechtelijke
aspecten, FED 2001, blz. 3387 e.v.). Daarbij wordt gewezen op twee formeel
niet bindende opinies van het Human Rights Committee van de Verenigd Naties,
dat is belast met het toezicht op de naleving van het IVBPR. De Hoge Raad
heeft zich echter nooit expliciet in deze zin uitgelaten. Het college overwoog
daarbij dat, gesteld al dat met «review by a higher tribunal»
een nieuwe beoordeling van de feiten is bedoeld, het ontbreken daarvan niet
tot cassatie kan leiden (HR 3 mei 1989, BNB 1989/256; HR 11 oktober
1989, BNB 1990/87 en HR 14 juni 2000, BNB 2000/266; HR 3 januari
2001, VN 2001, 4.9 (18 januari 2001)). Niettemin, zo wordt betoogd in
de memorie van toelichting bij het hierboven genoemde voorstel van wet (Kamerstukken
II 2003/04, 29 251, nr. 3), mag over de verenigbaarheid van het Nederlandse
stelsel van belastingrechtspraak met de internationale mensenrechtenverdragen
zelfs geen twijfel bestaan.Voor de strafrechtspleging in het algemeen geldt a fortiori dat in zaken
van enig gewicht twee feitelijke instanties onontbeerlijk zijn. Naar algemeen
wordt aangenomen, staat artikel 14, vijfde lid, IVBPR er niet aan in de weg
dat op het recht op hoger beroep een uitzondering wordt gemaakt voor bagatelzaken.
In artikel 2 van het zevende protocol bij het EVRM, dat voor Nederland evenwel
niet van kracht is, is een overeenkomstige bepaling als in artikel 14, vijfde
lid, IVBPR neergelegd. Daarbij is aangegeven dat in bepaalde gevallen het
recht op hoger beroep mag worden beperkt: «This right may be subjected
to exceptions in regard to offences of a minor character, as prescribed by
law, or in cases in which the person concerned was tried in the first instance
by the highest tribunal or was convicted following an appeal against acquittal».
Ook volgens deze regel is berechting in één instantie
in bagatelzaken toelaatbaar. In dit verband kan worden herinnerd aan de brief
van 12 oktober 2004 van ondergetekende aan de voorzitter van de Tweede
Kamer waarin de onwenselijkheid van ratificatie van het zevende Protocol wordt
beargumenteerd (Tweede Kamer 2004/05, 29 800 VI , nr. 9). De bezwaren
tegen ratificatie houden verband met de opvatting dat niet in alle gevallen
hoger beroep dient open te staan. Enige beperking in de gevallen waarin hoger
beroep openstaat – zie ook artikel 404 van het Wetboek van Strafvordering –
is onontbeerlijk met het oog op het streven de rechterlijke macht niet onnodig
te belasten. Dat de rechterlijke macht niet onnodig wordt belast is van belang
voor een ander door het EVRM gewaarborgd recht, te weten: het recht op afdoening
van een procedure binnen redelijke termijn.In de eerder genoemde Wet belastingrechtspraak in twee feitelijke instanties
is er bewust voor gekozen niet een bepaalde categorie van zaken uit te sluiten.
Daarbij is overwogen dat in fiscale zaken (anders dan in strafzaken!) voor
het hoger beroep een griffierecht verschuldigd zal zijn dat, afhankelijk van
het soort zaak en het soort appellant (natuurlijk of rechtspersoon), tussen
de € 100 en € 400 bedraagt. Dat noopt belastingplichtigen
immers reeds tot een zorgvuldige afweging omtrent het instellen van hoger
beroep in zaken met een gering belang. Daarnaast is in genoemde wet wel nog
een andere waarborg tegen ondoelmatig gebruik van het hoger beroep opgenomen.
In navolging van het algemene bestuursprocesrecht wordt namelijk in het nieuwe
artikel 27h, tweede lid, Algemene wet inzake rijksbelastingen bepaald dat
geen hoger beroep openstaat in zaken die door de eerste rechter wegens hun
kennelijke eenvoud buiten zitting zijn afgedaan.Conclusie: het bestaande wettelijk stelsel dat in dit voorstel intact
wordt gelaten voorziet in behandeling in beginsel in twee feitelijke instanties,
met uitzondering van bepaalde categorieën van zaken die volgens de desbetreffende
verdragen daarvoor in aanmerking mogen worden gebracht. In dit wetsvoorstel
worden met betrekking tot die uitzonderingen enkele wijzigingen voorgesteld.
Belangrijk uitgangspunt daarbij is dat het stelsel van rechtsmiddelen ook
in strafzaken ruim binnen de marges van de internationale verplichtingen blijft.
Er wordt een evenwichtige opbouw van het systeem van rechtsmiddelen nagestreefd,
waarbij aantal en reikwijdte van de rechtsmiddelen die kunnen worden ingesteld,
afhankelijk zijn van aard en gewicht van de verschillende strafzaken. Daarbij
kunnen verschillende categorieën zaken worden onderscheiden: naast de «echte»
bagatelzaken, waarin kan worden volstaan met één volledige rechterlijke
instantie, en de relatief ernstige zaken met drie instanties (eerste aanleg,
hoger beroep en cassatie) is er nog een tussencategorie zaken van beperkte
omvang en relatief gering belang waarvoor een berechting in twee volledige
feitelijke instanties geen vanzelfsprekendheid is maar waar gezien de in geding
zijnde belangen toch behoefte bestaat aan een «veiligheidsklep».
Voor deze laatste categorie wordt een vorm van verlofstelsel voorzien, waarop
hierna zal worden ingegaan.3.3.2 AppèlgrensEen voor de hand liggende wijze van beperking van het rechtsmiddel van
hoger beroep in relatief lichte zaken is de verhoging van het in artikel 404,
tweede lid, Sv vermelde bedrag (thans € 50). Een verhoging van dat
bedrag raakt alleen het rechtsmiddel van hoger beroep inzake overtredingen.
Bovendien doet een dergelijke ingreep recht aan het streven de rechtsbescherming
vooral daar in te zetten waar dat gezien de in het geding zijnde belangen
het meest geboden is. Een verhoging van de appèldrempel, die beperkt
is tot veroordelingen wegens overtredingen, is daarom in beginsel aanvaardbaar.
De huidige drempel van € 50 heeft in kwantitatieve zin geen grote
betekenis in de beperking van toelating tot het rechtsmiddel van hoger beroep.
In 2003 is in ruim 78 000 zaken, waarin terzake van (een
of meer) overtredingen uitsluitend (een of meer) geldboete(s) werden opgelegd,
is in de arrondissementen een gemiddelde strafmaat van ongeveer € 210
te constateren. De zaken waarin in 2003 in de arrondissementen minder dan € 50
werd opgelegd voor overtredingen betreffen ruim 12 000 (bron: Strabis).
Procentueel gezien wordt er inzake veroordelingen wegens overtredingen slechts
bescheiden gebruik gemaakt van het recht op hoger beroep. In 2002 werd slechts
in 3,6 procent van de door de kantonrechter afgedane strafzaken hoger beroep
ingesteld (bron: Rechtspraak in Nederland 2002, CBS 2004, p. 66). Het onderhavige
voorstel behelst de appèldrempel te stellen op € 100. Dat
bedrag ligt beneden de helft van het bedrag dat de afgelopen jaren gemiddeld
is opgelegd bij veroordelingen voor overtredingen waarbij geen andere straf
werd opgelegd. Hoewel een exact inzicht niet is te geven, ook al omdat in
het verleden opgelegde sancties niet het beeld van de toekomst bepalen, ligt
het in de rede om aan te nemen dat het niveau van € 100 een substantieel
deel van de overtredingen zal betreffen, waardoor een betekenisvol effect
op het aantal zaken in hoger beroep bereikt kan worden. Hoe groot dat effect
zal zijn hangt mede af van de appèlquote die anders zou optreden.Als het onderhavige voorstel wordt gevolgd zal in geval van een veroordeling
wegens overtredingen tot een gezamenlijke boete van maximaal het niveau van € 100
geen hoger beroep open staan. Deze verhoging is weliswaar substantieel, maar
ook deze nieuwe drempel leidt niet tot uitsluiting van hoger beroep van andere
feiten dan bagateldelicten. De drempel staat ook in redelijke verhouding tot
de drempel die geldt voor cassatie. Voor het recht op cassatie ligt de grens
thans op € 250 (artikel 427, tweede lid, Sv). Ook daar geldt die
grens slechts overtredingen. De wijze van beperking van het rechtsmiddel van
hoger beroep geschiedt op overeenkomstige wijze, alleen de hoogte van de drempel
verschilt. Een meer ingrijpende aanpassing van de appèlgrens dan hier
is voorgesteld zou ertoe leiden dat het systeem van rechtsmiddelen in strafzaken
uit balans geraakt met de hiervoor geduide bestuursrechtelijke ontwikkelingen
en met de wens ruimschoots te blijven binnen de marges van de internationaalrechtelijk
toegekende waarde aan het recht van hoger beroep. Een meer ingrijpende verhoging
van de appèlgrens zou ook een acceptatie inhouden van het niet vervullen
van de hiervoor geschetste belangrijke functies van hoger beroep in zaken
waaraan meer dan gering gewicht moet worden toegekend. Er is daarom gezocht
naar mogelijkheden de toelating tot appèl verder te beperken zonder
bepaalde belangrijke functies van het hoger beroep geheel buiten spel te plaatsen.
Dat heeft geleid tot het hierna te bespreken voorstel in een categorie van
zaken waarin door de rechter ter zake van overtredingen en/of misdrijven uitsluitend
een geldboete is opgelegd die weliswaar hoger kan zijn dan de appèlgrens
inzake overtredingen, maar niet hoger dan € 500, een eenvoudige
schriftelijke procedure van toelating tot hoger beroep te scheppen, een vorm
van verlofstelsel. De beperking van het appèl als hier is voorzien
laat de toegang tot de appèlrechter in geval van veroordeling wegens
ernstiger zaken onverkort open staan. De hier gemaakte keuze dient naar mijn
oordeel gepaard te gaan met gevolgen voor het rechtsmiddel verzet. Daarop
wordt hierna nog ingegaan (zie § 3.9).3.3.3 Toelating tot hoger beroepIn zaken van beperkte omvang en relatief gering belang is een berechting
in twee feitelijke instanties geen vanzelfsprekendheid. De vraag welke zaken
van beperkte omvang en van relatief gering belang zijn is voor discussie vatbaar.
Blijkens dit wetvoorstel acht de regering het aanvaardbaar, dat in zaken waarin
voor overtredingen geen hogere geldboete dan € 100 wordt opgelegd
geen hoger beroep open staat. In zaken waarin hogere straffen worden opgelegd
is de wenselijkheid een oordeel in tweede aanleg te kunnen vragen
voor procespartijen weliswaar dringender, maar tot een zeker strafniveau in
een behoorlijke rechtsorde ook niet een vanzelfsprekendheid. Het gaat om een
categorie van zaken waarvoor in beginsel met een berechting in één
instantie zou kunnen worden volstaan, maar waar gezien de in het geding zijnde
belangen toch behoefte is aan een veiligheidsklep. De spanning tussen de behoefte
aan enerzijds controle en correctie van vonnissen en anderzijds de goede besteding
van schaarse middelen kan voor die gevallen op andere wijze worden opgelost
dan door de keuze te beperken tot een (nog) hogere appèlgrens of onbeperkte
toelating tot hoger beroep. Het is naar het oordeel van de regering aanvaarbaar,
dat in zaken betreffende overtredingen en/of misdrijven, waarin voor één
of meer feiten een geldboete wordt opgelegd die in totaal niet meer dan € 500
bedraagt, een vorm van verlofstelsel in te voeren. Op de afbakening van deze
categorie van zaken zal dadelijk worden ingegaan. Het voor deze zaken voorgestelde
verlofstelsel houdt in dat het ingestelde hoger beroep slechts aanhangig wordt
gemaakt en ter terechtzitting behandeld indien de voorzitter van het gerechtshof
naar aanleiding van een schriftuur van de appellant (verdachte of officier
van justitie) op grond van de stukken tot het oordeel komt dat een dergelijke
behandeling in het belang van een goede rechtsbedeling vereist is. Dat kan
het geval zijn indien het vonnis bij een hernieuwde beoordeling ter zitting
vermoedelijk niet in stand zal kunnen blijven. Op deze wijze kan worden gegarandeerd,
dat de controle- en correctiefunctie van het hoger beroep worden vervuld,
terwijl de inzet van publieke middelen toch zoveel mogelijk gericht wordt
op zaken van groter belang. De rechter kan in die zaken beslissen, dat hoger
beroep wordt toegelaten indien dat in het belang van een goede rechtsbedeling
vereist is.Het voorgestelde verlofstelsel heeft geen betrekking op misdrijven waarvoor
naar de wettelijke strafbedreiging een gevangenisstraf van meer dan vier jaren
kan worden opgelegd. In zware zaken blijft zo de gang naar behandeling in
hoger beroep gegarandeerd ook al zou in eerste aanleg zijn vrijgesproken of
een bijzonder lichte straf zijn opgelegd. De vraag zou kunnen worden opgeworpen
of misdrijven met een maximumstraf van ten hoogste vier jaren – ook
al wordt in concreto slechts een geldboete niet hoger dan € 500
opgelegd – niet ook te ernstig zijn om op te nemen in het verlofstelsel.
De regering is van oordeel dat dit niet het geval is. Bedacht dient te worden
dat achter de abstracte omschrijving van een misdrijf in de strafwet en binnen
de soms relatief hoge strafmaxima (voor diefstal bijvoorbeeld vier jaren gevangenisstraf),
in de praktijk heel eenvoudige, maatschappelijk gezien niet als zwaar aan
te merken delicten kunnen schuilgaan, die slechts een lichte sanctie (een
lage geldboete) rechtvaardigen. Om dit te illustreren is getracht nader kwantitatief
en kwalitatief inzicht te verkrijgen in de misdrijfzaken die in de praktijk
met slechts een «kale» geldboete tot en met € 500 worden
afgedaan. Uit cijfers van het openbaar ministerie over 2004 blijkt dat van
het totaal aantal opgelegde kale (onvoorwaardelijke) geldboetes tot en met € 500
(31 385 zaken) 43 procent misdrijven uit het Wetboek van Strafrecht betrof
en 39 procent de Wegenverkeerswet 1994 (zie tabel 1). Wat die laatste wet
betreft gaat het om lichte gevallen van rijden onder invloed en doorrijden
na een ongeval. De WvSr-zaken zijn verder uitgesplitst naar artikel (tabel
2). De «top 10» van misdrijven (waarbij dus de rechter heeft volstaan
met een kale geldboete tot en met € 500) neemt 93 procent van het
totaal in beslag. Het gaat om veelvoorkomende, «doorsnee» delicten,
hetzij in de materiële sfeer (eenvoudige diefstal, vernieling) hetzij
in de (verbaal) geweldssfeer (eenvoudige belediging, mishandeling, bedreiging),
waarbij het vooral om de feiten zal gaan en nauwelijks om lastige juridische
beoordelingen. Seksuele delicten komen onder de «500-euro-zaken»
nauwelijks voor (ontucht (artikel 246) tien keer, geen enkele keer bijvoorbeeld
bezit van kinderporno). Een misdrijf als stalking (artikel 285b) komt slechts
zes keer voor (0,04 procent). Tabel 1 Onvoorwaardelijke boetes van max. 500 euro opgelegd
in strafzaken in 2004 onderscheiden naar regelgeving RegelgevingTotaalPercentage Wetboek van Strafrecht13 75443,2% Wegenverkeerswet 199412 11638,0% Wet wapens en munitie1 2544,0%Wet milieubeheer1 0603,3% Opiumwet7802,5%Drank- en horecawet3101,0% Besluit personenvervoer 20002360,7% Flora- en faunawet2200,7%Vuurwerkbesluit1670,5% Wet goederenvervoer over de weg1580,5% Wet bodembescherming970,3%Overige regelgeving1 2334,0%Eindtotaal31 385(99,7) 100,0%Tabel 2 Onvoorwaardelijke boetes van max. 500 euro, opgelegd
in rechtbankzaken Wetboek van Strafrecht in 2004, onderscheiden naar wetsartikel ArtikelenTotaalPercentage 310: eenvoudige diefstal4 02129,3% 266: eenvoudige belediging2 08015,1% 300: eenvoudige mishandeling1 75012,7% 350: vernieling1 3339,7%285: bedreiging1 0407,5% 184: niet voldoen aan ambtelijk bevel8886,5% 180: wederspannigheid5914,3% 416: heling3752,7%141: openlijke geweldpleging3602,6% 138: huisvredebreuk3352,5% 321: verduistering1801,3%225: valsheid in geschrifte1190,9% 139: lokaalvredebreuk720,5% 326: oplichting700,5%239: schennis van de eerbaarheid680,5%417bis: schuldheling500,4% 188: valse aangifte490,4% 337: valse handelsnaam of merk490,4% 142: rustverstoring470,3% 302: zware mishandeling440,3% 231: valse reispas380,3%267: belediging functionarissen360,2% 181: ambtsdwang290,2% 137c: belediging groep mensen140,1% 246: aanranding van de eerbaarheid100,1% 261: smaad100,1% 317: afpersing100,1% Overige860,6%Eindtotaal13 754(100,1) 100,0%Dat achter de abstracte categorie «misdrijven met een geldboete
van ten hoogste € 500» in de praktijk slechts de eenvoudige,
lichte varianten van de wettelijke misdrijven schuilgaan, blijkt ook uit het
strafvorderingsbeleid van het openbaar ministerie zoals neergelegd in het
Kader voor strafvordering en de daaronder «hangende» Polarisrichtlijnen.
Voor alle hierboven genoemde meest voorkomende delicten geldt een Richtlijn
voor strafvordering (een Polarisrichtlijn), waarbij de reactie van het OM
(transactie of strafeis) afhankelijk is van het aantal aan het concrete delict
toegekende punten. Vanaf 30 punten zal er geen «kale geldboetetransactie»
worden aangeboden (behoudens uiteraard de mogelijkheid van afwijking in bijzondere
gevallen). Als de grens bij € 500 wordt gelegd komt dat overeen
met 23 punten (afgerond). Kijken we dan naar bijvoorbeeld het basisdelict
mishandeling, dan blijkt dat zodra er sprake is van zwaarder letsel of het
gebruik maken van een steekwapen deze grens wordt overschreden. Diefstal is
een ander voorbeeld. Het basisdelict fietsdiefstal valt te kwalificeren als
een eenvoudige diefstal (verbreking van het slot daargelaten) en valt binnen
de € 500 (echter weer niet als er meer dan twee fietsen zijn gestolen).
Daarentegen valt de diefstal van een auto ver buiten het bereik. Voor het
basisdelict eenvoudige diefstal geldt verder dat de hoogte van de strafeis
afhankelijk is van de economische waarde van het gestolen goed. Vanaf een
economische waarde van € 1200 komt er een hogere eis uit dan € 500
(dit geldt ook voor verduistering en heling).Samenvattend kan worden gesteld dat de misdrijfzaken die onder het verlofstelsel
vallen, wellicht niet steeds als echte bagatellen kunnen worden aangemerkt
(«kleinigheden» volgens Van Dale), maar dat in de praktijk sprake
is van een categorie zaken van beperkte omvang en relatief gering belang waarvoor
een berechting in twee volledige feitelijke instanties geen vanzelfsprekendheid
is. Voor deze categorie van zaken kan gezien de in het geding zijnde belangen
volstaan worden met een «veiligheidsklep»: na een volledige behandeling
in eerste aanleg, toetst de voorzitter van het gerechtshof of een behandeling
in hoger beroep in het belang van een goede rechtsbedeling is vereist. De
regering is van mening dat geen twijfel hoeft te bestaan dat deze rechtsgang
in een redelijke verhouding staat tot de aard en de ernst van de delicten
waarom het gaat.Een verlofstelsel («leave to appeal») komt in verschillende
vormen in vele rechtsstelsels voor. Voor zover bekend bestaan verlofstelsels
bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk (bij de ernstigste feiten, de zogenoemde
indictable offences, die in eerste aanleg worden berecht door de Crown Court;
het appèl is bovendien beperkt tot bepaalde gronden), in Denemarken
(juist alleen in de lichtste zaken met een boete niet hoger dan 3000 Deense
Kronen (ongeveer € 400)) en in Finland (voor de toegang tot de hoogste
(cassatie)rechter)). Het hier voorgestelde verlofstelsel betreft geen zware
strafzaken. Op die grond is in casu een lichte schriftelijke procedure aanvaardbaar.
In bepaalde gevallen is wegens het ontbreken van enig rechtsmiddel in de onderhavige
categorie strafzaken in het belang van de goede rechtsbedeling hoger beroep
telkens geboden. Hoger beroep wordt boven de appèlgrens in ieder geval
toegelaten indien de verdachte niet op de hoogte was van de terechtzitting
in eerste aanleg (zie § 3.9).Het verlofstelsel is met voldoende waarborgen omkleed om als zodanig te
kunnen dienen als tweede instantie in de zin van artikel 14, vijfde lid, IVBPR.
Artikel 2 van het Zevende Protocol bij het EVRM bevat eenzelfde recht op een
hogere voorziening in strafzaken (het Zevende Protocol is overigens niet door
Nederland geratificeerd). Volgens het Explanatory Report bij het Zevende Protocol
bij het EVRM is «the right to apply to a tribunal or an administrative
authority for leave to appeal (...) itself to be regarded as a form of review
within the meaning of this article» (ETS No. 117, § 19, gepubliceerd
op http://conventions.coe.int/Treaty). Daargelaten of deze uitleg in zijn
algemeenheid in overeenstemming met de tekst van het artikel is, is de regering
van mening dat het verlofstelsel zoals hier voorgesteld zeker voldoende waarborgen
biedt om als tweede instantie in de zin van artikel 14, vijfde lid, IVBPR
te dienen. De voorzitter van het gerechtshof wordt namelijk welbewust een
ruim afwegingskader gelaten, dat zijn toetsing niet beperkt tot specifieke
criteria of specifieke aspecten of onderdelen van het vonnis. Daarbij heeft
hij alle stukken van het geding ter beschikking, daaronder begrepen, als de
verdachte zijn wettelijke verplichting nakomt, een schriftuur met daarin een
opgave van de redenen om hoger beroep in te stellen. Hierna worden voorbeelden
gegeven van de vele omstandigheden waarmee de voorzitter bij zijn beschikking
rekening kan houden. Het spreekt daarbij vanzelf dat de voorzitter goed zal
letten op mogelijke schendingen van de rechten die voortvloeien
uit het recht op een eerlijke berechting, neergelegd in artikel 6 EVRM en
artikel 14 IVBPR. Waar hij aanwijzingen heeft dat daarvan sprake zou kunnen
zijn, zal hij verlof moeten geven voor behandeling in hoger beroep. Bij zijn
beslissing zal de voorzitter ook meewegen de belangen van de verdachte die
gemoeid zijn met het buiten behandeling laten van het hoger beroep en daarmee
in stand laten van het vonnis van de rechtbank.De inrichting van het verlofstelsel
is verder in overeenstemming met het EVRM. Het feit dat een verlofprocedure
voor hoger beroep van toepassing is impliceert niet de plicht tot het horen
van de verdachte. In dit verband kan gewezen worden op de zaak Yavuz/Oostenrijk,
EHRM 27 mei 2000 (no. 46 549/99):«The Court reiterates in this context that it has held on a number
of occasions that, provided that there has been a public hearing at first
instance, the absence of public hearings at second or third instance may be
justified by the special features of the proceedings at issue. Thus, proceedings
for leave to appeal or proceedings involving only questions of law, as opposed
to questions of fact, may comply with the requirements of Article 6 even where
the appellant was not given an opportunity of being heard in person by the
appeal or cassation court (see the following judgments: Sutter v. Switzerland,
22 February 1984, Series A no. 74, p. 13, § 30; Monnell and
Morris v. the United Kingdom, 2 March 1987, Series A no. 115, p. 22, § 58;
Ekbatani v. Sweden, 26 May 1988, Series A no. 134, p. 14, § 31;
Kamasinski v. Austria, 19 December 1989, Series A no. 168, pp. 44–45, § 106;
and Bulut v. Austria, 22 February 1996, Reports 1996-II, p. 358, § 41).»Teneinde met de verlofprocedure effectief kosten te besparen dient uitgangspunt
te zijn, dat de in eerste aanleg gewezen vonnissen met de stukken van het
geding in beginsel slechts als verkorte vonnissen of als aantekening mondeling
vonnis aan het gerechtshof worden toegezonden. De verdachte en de officier
van justitie kunnen zich op basis van het verkorte vonnis voldoende een oordeel
vormen over de kansen in hoger beroep. Een dergelijk systeem is in overeenstemming
met het art. 6 lid 1, 3 sub b van het EVRM. Daarbij is van belang, dat in
deze zaken bij behandeling ter zitting in hoger beroep een geheel nieuwe berechting
plaatsvindt op grond van de telastlegging (zie EHRM 7 december 2000,
nr. 29 202/95, NJ 2001/558).Aan de voorzitter (van de kamer) van het gerechtshof kan het oordeel over
de toelating tot hoger beroep worden toevertrouwd. Het is dezelfde voorzitter,
die op grond van artikel 412 Sv belast is met de appointering van de zitting.
In de organisatie van werkzaamheden en de daarmee samenhangende logistiek
van de dossierstroom zal de hier voorgestelde wetswijziging wel aanpassingen
vereisen, maar die behoeven niet ingrijpend van aard te zijn.Het oordeel van de voorzitter over de merites van de zaken in de toelatingsprocedure
wordt gevormd op basis van het verkorte vonnis of de aantekening van het mondeling
vonnis in eerste aanleg gewezen, de processtukken en de schriftuur bevattende
redenen voor het instellen van het hoger beroep. De voorzitter dient te beoordelen
of voor deze zaken in concreto in het belang van een goede rechtsbedeling
behandeling in hoger beroep vereist is. Op dit criterium wordt hierna ingegaan.
In zaken waarin geen hoger beroep wordt toegelaten wordt cassatie evenmin
toegestaan. De beschikking die behelst de zaak al of niet aanhangig te laten
maken ter terechtzitting in hoger beroep is evenmin vatbaar voor beroep of
cassatie.De vraag is of aan de voorzitter die de toelating tot het hoger beroep
beoordeelt een meer gedetailleerd omschreven wettelijk afwegingskader moet
worden aangereikt. De regering acht dat niet nodig. De rechter kan op
grond van de ingediende schriftuur en de stukken van het geding, waaronder
het verkorte in eerste aanleg gewezen vonnis tot het oordeel komen dat het
vonnis in het belang van een goede rechtsbedeling een hernieuwde beoordeling
vereist. Dat kan het geval zijn bijvoorbeeld omdat het vonnis bij hernieuwde
behandeling niet in stand zal kunnen blijven op grond van twijfel aan de bewezenverklaring,
de gepastheid van de strafmaat of de deugdelijke toepassing van recht. Ook
kan bijvoorbeeld geconstateerd worden dat het appèl te laat is ingediend,
zodat het slechts niet-ontvankelijk zou kunnen worden bevonden. Er is geen
beperking aangegeven, ook niet in de zin dat slechts de in het schriftuur
aangevoerde redenen ter beoordeling zouden voorliggen. Het ingestelde beroep
en de ingediende schriftuur vormen slechts de aanleiding voor de beoordeling
die de voorzitter van de kamer van het gerechtshof in een met redenen omklede
beschikking maakt. Het voorstel is zo geformuleerd, dat in de praktijk een
adequaat afwegingskader kan worden ontwikkeld. Daarbij wordt ervan uitgegaan,
dat de gerechtshoven, los van concrete zaken, daaromtrent overleg voeren.
Bedacht moet ook worden dat het hier in de regel om zaken van beperkte omvang
gaat die ook doorgaans eenvoudig van aard zijn. Wanneer een zaak ondanks de
relatief lichte sanctie niet eenvoudig van aard is, kan dat een reden zijn
verlof tot appèl te verlenen.Het ligt op de weg van degene die hoger beroep instelt een schriftuur
in te dienen met redenen voor een nieuwe behandeling van de zaak. De voorzitter
zal op basis van de schriftuur en de stukken van het geding bepalen of een
goede rechtsbedeling een behandeling van het hoger beroep vereist. In de consultatie
is gevraagd naar voorbeelden van situaties waarin het hoger beroep al of niet
dient te worden toegelaten. Zoals hiervoor is aangegeven is het nadrukkelijk
niet de bedoeling in dit wetsvoorstel een gedetailleerd afwegingskader te
bieden binnen het aangereikte wettelijke criterium. Er kunnen niettemin voorbeelden
genoemd worden van situaties waarin een nieuwe behandeling van de zaak niet
in de rede ligt, bijvoorbeeld:– Er is geen reden opgegeven voor het instellen van appèl.– In de redengeving voor het instellen van appèl wordt de
beslissing als zodanig niet betwist. Kennisneming van het dossier leidt evenmin
tot het oordeel dat hernieuwde behandeling nodig is.– De in de redengeving aangevoerde feiten behoeven, zelfs/ook indien
van de juistheid daarvan wordt uitgegaan, redelijkerwijs niet te leiden tot
een ander oordeel dan in het vonnis is gegeven.– De strafmaat wordt betwist, maar die is in overeenstemming met
aanvaarde uitgangspunten bezien in relatie tot de kenmerken van de zaak en
de aangevoerde omstandigheden en kenmerken van de persoon van de verdachte.– De veroordeelde wil een betaling in termijnen voorstellen. Bij
het onherroepelijk worden van de veroordeling kan de veroordeelde zich wenden
tot het CJIB.– De verdachte is in eerste aanleg niet verschenen of vertegenwoordigd,
hoewel in persoon gedagvaard of opgeroepen, en wil alsnog tegenspraak leveren.
Het enkele feit dat de verdachte een geboden gelegenheid voor het bieden van
tegenspraak niet te baat heeft genomen rechtvaardigt niet het aanbieden van
een nieuwe mogelijkheid, in aanmerking genomen de beperkte middelen die beschikbaar
zijn voor de rechtspleging.– De redengeving voor het appèl mist feitelijke grondslag
(bijvoorbeeld door een onjuiste weergave van hetgeen in het dossier staat).– De redengeving voor het instellen van appèl behelst in
de kern niet meer dan een verzoek om een «second opinion». De
beoordeling op basis van het dossier heeft niet geleid tot het oordeel dat
een nieuwe behandeling naar verwachting tot een ander oordeel
zal leiden dan in eerste aanleg gegeven.– De redengeving voor het instellen van appèl berust op beweerdelijke
partijdigheid van of als onprettig ervaren bejegening door de rechter, maar
geeft niet aan waarom de beslissing op basis van de feiten anders had behoren
te luiden.– De redengeving voor het instellen van het appèl behelst
slechts een algemene ontkenning van de tenlastelegging, zonder aanknopingspunten
voor de aannemelijkheid van de mogelijke juistheid van die ontkenning.Het toelaten tot appèl behoeft niet te worden gemotiveerd. Gedacht
kan worden aan de volgende situaties, waarin het aanhangig maken van de zaak
in appèl in de rede ligt. Daarbij zijn ook voorbeelden gevoegd, die
in de regel ambtshalve geconstateerd zullen worden:– De inleidende dagvaarding is (vermoedelijk) nietig.– De rechtbank heeft zich (vermoedelijk) ten onrechte bevoegd geacht.– De officier van justitie is (vermoedelijk) ten onrechte ontvankelijk
geacht in de vervolging.– Aannemelijk is dat de gedraging niet is verricht of dat de veroordeelde
de gestelde gedraging niet heeft verricht.– Aannemelijk is dat een beroep op een strafuitsluitingsgrond kans
van slagen heeft.– Aannemelijk is dat de omstandigheden waaronder de gedraging heeft
plaatsgevonden, het opleggen van de geldboete niet billijken dan wel dat de
rechter, gelet op de omstandigheden waarin de betrokkene verkeert, een lager
of hoger bedrag had moeten vaststellen.Indien hoger beroep wordt toegelaten vindt de berechting van deze zaken
in hoger beroep plaats, zonder dat, indien zulks nog niet is geschied, het
in eerste aanleg opgestelde verkorte vonnis uitgewerkt behoeft te worden.
Dat houdt in, dat de behandeling van deze zaken in hoger beroep dan geheel
opnieuw plaats vindt. Van een voortbouwend appèl is in deze categorie
van doorgaans relatief eenvoudige zaken dan ook geen sprake.Het is zeker niet vanzelfsprekend, dat de rechter (voorzitter/raadsheer
in het gerechtshof), die tot het oordeel komt dat de behandeling in hoger
beroep dient te worden toegelaten vervolgens ook bij deze behandeling als
rechter kan optreden. Het oordeel van deze rechter dat aannemelijk is dat
bij een hernieuwde beoordeling het vonnis in eerste aanleg niet in stand zal
kunnen blijven zal onder omstandigheden, in het bijzonder ingeval het hoger
beroep is ingesteld door het openbaar ministerie, immers afbreuk kunnen doen
aan de objectieve onpartijdigheid of althans aan de minimaal vereiste schijn
van onpartijdigheid.3.3.4 Hoger beroep in geval van vrijspraak?In het huidig stelsel staat voor de verdachte die van de gehele telastlegging
is vrijgesproken tegen het vonnis geen hoger beroep open. Het is ook niet
goed voorstelbaar welk direct belang de verdachte bij een dergelijk rechtsmiddel
kan hebben. Niettemin is overwogen de mogelijkheid van hoger beroep tegen
vrijspraak te scheppen. In de huidige praktijk is het mogelijk, dat een verdachte
zonder op de hoogte te zijn van de zitting in eerste aanleg wordt vrijgesproken
of veroordeeld. Gesteld nu dat de officier van justitie hoger beroep instelt
tegen een veroordeling. In de huidige situatie wordt dan aan het door de officier
van justitie ingestelde hoger beroep nog geen gevolg gegeven zolang de verdachte
van dat hoger beroep niet op de hoogte is en de verdachte zelf nog hoger beroep
kan instellen (artikel 409, tweede en derde lid, Sv). De beroepstermijn voor
de verdachte gaat pas lopen op het moment dat de verdachte van het vonnis
op de hoogte is. De reden voor het afwachten van de termijn voor het
instellen van hoger beroep is dat een eventueel door de verdachte in te stellen
hoger beroep gelijktijdig met het hoger beroep van de officier van justitie
dient te worden behandeld (concentratiebeginsel). In het geval de verdachte
het recht van hoger beroep tegen een vrijspraak ontbeert behoeft echter geen
beroepstermijn voor de verdachte te worden afgewacht in het geval dat de officier
van justitie hoger beroep instelt tegen de vrijspraak. Indirect gevolg is
dat bij de huidige regeling het risico niet denkbeeldig is dat een verdachte
in hoger beroep wordt veroordeeld zonder zelfs ooit in persoon op de hoogte
te zijn gesteld van de vervolging. Een correcte betekening van het vonnis
garandeert immers niet in alle gevallen dat de verdachte daarvan in persoon
op de hoogte is gesteld. Het aanvankelijk voornemen om door appèl tegen
vrijspraken voor de verdachte open te stellen indirect te voorkomen dat behandeling
in hoger beroep plaatsvindt zonder dat de verdachte van de vervolging op de
hoogte is, is in de consultatie niet gunstig ontvangen. Daarom is gezocht
naar een andere meer directe constructie, die eveneens aansluit bij het systeem
van de wet en die tegelijkertijd het minst praktisch belastend is. Die is
gevonden door een nieuw lid aan artikel 409 Wetboek van Strafvordering toe
te voegen, waaruit voortvloeit dat het hoger beroep van de officier van justitie
aan de in eerste aanleg bij verstek vrijgesproken verdachte in persoon moet
worden betekend, indien de verdachte van de berechting in eerste aanleg niet
op de hoogte was.3.4 Instellen appèlDe belangrijkste voorwaarde voor het correct instellen van hoger beroep
is thans de naleving van de termijn van veertien dagen na (het bekend worden
met) de einduitspraak (artikel 408 Sv). Het beroep wordt ingesteld door binnen
deze termijn een verklaring af te leggen door degene die het rechtsmiddel
aanwendt, op de griffie van rechtbank waar het vonnis is gewezen (artikel
449 Sv). Aangehouden verdachten mogen volgens de wettelijke regeling hoger
beroep instellen bij aangetekende brief. Een bepaaldelijk gemachtigde advocaat
of een bij bijzondere schriftelijke volmacht gemachtigde kan het rechtsmiddel
aanwenden namens de verdachte. Als een advocaat of een bijzonder gemachtigde
het rechtsmiddel aanwendt brengt dit optreden mee dat deze de oproeping van
de verdachte voor de terechtzitting in hoger beroep in ontvangst neemt. Aan
de verdachte die in persoon op de griffie verschijnt kan de oproeping eveneens
aanstonds worden betekend (artikel 408a Sv). De betekenis van het voorschrift
dat het hoger beroep door de verdachte moet worden ingesteld in persoon of
per aangetekende brief is evenwel verbleekt. Iedere brief van de verdachte
aan de griffie, het gerecht of het openbaar ministerie waarin gelezen kan
worden dat een verdachte wenst op te komen tegen een hem onwelgevallige beslissing,
moet worden opgevat als een bijzondere volmacht aan de betreffende ambtenaar
om namens hem het openstaande rechtsmiddel aan te wenden. Een eventueel verkeerd
aangewend rechtsmiddel pleegt te worden geconverteerd in het (op de juiste
wijze ingesteld) middel (zie hieromtrent: A. J. A. van Dorst, «Een
grievenstelsel in strafzaken», p. 82, in: Hoger beroep in de steigers,
onder red. R. H. Happé e.a., Boom 2003 (Den Haag).Het instellen van hoger beroep stelt al met al weinig eisen aan de appellant
zolang hij maar zelfstandig per post handelt. Op de justitiële autoriteiten
rust vervolgens de somtijds moeizame taak de verdachte een dagvaarding te
betekenen. De vraag rijst of in het systeem van het instellen van rechtsmiddelen
niet meer balans gebracht kan worden, met name ook voor zover de uitvoerbaarheid
van rechterlijke beslissingen daarmee gediend kan zijn. Daarbij kan in het
bijzonder gedacht worden aan een verscherping van de eisen die
aan een bijzondere volmacht voor de griffier worden gesteld om hoger beroep
namens de verdachte in te stellen.Ingevolge artikel 449, eerste lid, Sv moet het rechtsmiddel worden aangewend
door een verklaring, af te leggen op de griffie van het gerecht door of bij
hetwelk de beslissing is gegeven, van het afleggen van welke verklaring ingevolge
artikel 451, eerste lid, Sv door de griffier een akte wordt opgemaakt die
hij met degene die de verklaring aflegt ondertekent. Ingevolge artikel 450,
onder a, Sv kan het aanwenden van een rechtsmiddel echter ook geschieden door
een advocaat, indien deze verklaart daartoe door degene die het middel aanwendt,
bepaaldelijk te zijn gevolmachtigd. Een wezenlijk onderdeel van de vormvoorschriften
rond het instellen van een rechtsmiddel is dat de griffier van de afgelegde
verklaring een akte opmaakt, artikel 451 Sv. Eerst door het opmaken en, behoudens
een beletsel waarvan melding zal moeten worden gemaakt, door de comparant
ondertekenen van die akte is het rechtsmiddel werkelijk ingesteld. Het geheel
van deze handelingen – verschijnen van de verdachte (of diens raadsman
of gemachtigde) ter griffie en het opmaken en ondertekenen van de akte waarin
de wens tot het instellen van het rechtsmiddel is opgenomen – zal uiterlijk
op de laatste dag van de termijn voor sluiting van de griffie moeten plaatsvinden.
Dit is niet anders indien de verdachte een brief stuurt waaruit volgt dat
het instellen van een rechtsmiddel wordt beoogd. Die brief zal immers behandeld
moeten worden als een bijzondere volmacht, als bedoeld in artikel 450, eerste
lid, onder b, Sv. Daaraan zal vóór het eindigen van de beroepstermijn
door het opstellen van een akte uitvoering moeten kunnen worden gegeven. In
dat verband kan het tijdstip van binnenkomst van belang zijn. Het instellen
van een rechtsmiddel als hoger beroep is dus geen eenzijdige handeling, maar
vereist de medewerking van de griffier. Zonder diens tussenkomst kan het instellen
van een rechtsmiddel niet worden voltooid. In dat opzicht vertoont het indienen
van bijvoorbeeld een (cassatie)schriftuur een verschil met het aanwenden van
een rechtsmiddel. Bij de indiening van een schriftuur wordt van de griffier
niet méér verlangd dan het maken van een aantekening betreffende
dag en uur van de ontvangst op het geschrift zelf en in een register (artikel
452 Sv).Vaste jurisprudentie volgens de Hoge Raad is, dat ieder van de verdachte
afkomstig geschrift, waaruit in redelijkheid kan worden opgemaakt dat deze
de zaak aan een hogere rechter wil voorleggen (al dan niet door tussenkomst
van het parket waarnaar het geschrift was gestuurd, vgl. NJ 1984, 634) ter
griffie ontvangen moet worden aangemerkt als een schriftelijke volmacht aan
een griffiemedewerker om namens de verdachte het rechtsmiddel in te stellen
(zie HR 23 juni 1987, NJ 1988, 352, en HR 3 maart 1998, griffienr.
106 869; zie ook HR 21 oktober 2003 AF1942: een onvolledig ingevulde
volmacht, immers ontbreekt de aanduiding wie de bijzondere volmacht krijgt,
kan toch worden beschouwd als een schriftelijke volmacht aan de (waarnemend)
griffier van het hof in de zin van artikel 450, eerste lid, onder b, Sv).
Advocaten van verdachten kunnen echter niet als bepaaldelijk gevolmachtigden
door middel van een brief hoger beroep instellen (zie HR 26 september
2000, AA7231). De Hoge Raad heeft in HR 30 januari 2001, AA9705 wel overwogen
zich hier soepeler op te stellen maar zag ervan af advocaten namens verdachten
door middel van een brief, fax of e-mail hoger beroep in te laten stellen.
Deze keuze geschiedde in het licht van het volgende.Op 1 februari 1998 is in werking getreden de wet van 15 januari
1998 tot wijziging van enige bepalingen in het Wetboek van strafvordering
(de dagvaardingstermijn voor de politierechter, de oproeping in kantongerechtszaken
en het instellen van hoger beroep) (Stb. 31), waarbij onder meer artikel 408a
en het tweede lid van artikel 450 in het Sv zijn ingevoegd. Die
bepalingen beogen de mogelijkheid te scheppen dat, indien het hoger beroep
wordt ingesteld onder meer door een gemachtigde, zoals de advocaat, aan deze
aanstonds een oproeping van de verdachte wordt uitgereikt om tegen een bepaalde
datum ter terechtzitting te verschijnen ten einde in hoger beroep terecht
te staan, in welk geval de oproeping geldt als ware zij in persoon betekend.
De wetgever heeft aldus bij de totstandkoming van deze recente wettelijke
regeling tot uitgangspunt genomen dat de gemachtigde bij het instellen van
hoger beroep persoonlijk ter griffie verschijnt. Onder die omstandigheden
achtte de Hoge Raad zich niet vrij om door een heroverweging van zijn vaste
rechtspraak te bewerkstelligen dat dit uitgangspunt niet langer zou gelden.Het belang van een voorspoedige uitreiking van de oproeping voor de terechtzitting
in hoger beroep dat wordt gediend met de genoemde wet van 15 januari
1998, Stb. 31, kan ook worden ondergraven doordat het instellen van hoger
beroep in te stellen per brief mogelijk is (waarmee hier niet gedoeld wordt
op de apart geregelde bijzondere gevallen van gedetineerde verdachten). De
rechtspraak van de Hoge Raad volgens welke het instellen van hoger beroep
door middel van een door een griffiemedewerker als bijzondere volmacht op
te vatten brief van de verdachte is toegestaan, is ontstaan vóór
de invoering van de wet van 15 januari 1998, Stb. 31. De wetgever heeft
bij die gelegenheid geen aanpassing in die regeling aangebracht. Thans acht
de regering het wenselijk, in het licht van de aan procespartijen redelijkerwijs
te stellen eisen, te bepalen dat de verdachte die door middel van een brief
een bijzondere volmacht verleent aan de griffier van een gerecht om een rechtsmiddel
aan te wenden, dat slechts op deze wijze kan doen indien hij er mee instemt
dat de oproeping voor de zitting aanstonds aan de griffie van dat gerecht
kan worden uitgereikt en de verdachte een afschrift van de dagvaarding per
post krijgt toegezonden op het door hem aangegeven adres, in welk geval de
oproeping geldt als ware zij in persoon betekend. Op deze wijze wordt ondervangen,
dat de verdachte door niet in persoon ter griffie te verschijnen zich onttrekt
aan de uitreiking van een oproeping voor de terechtzitting in hoger beroep.
Deze wijze van instellen van hoger beroep – door het verzenden van een
schriftelijke bijzondere volmacht aan de griffie – kan ook door voor
de verdachten als gevolmachtigd optredende advocaten worden benut.3.5 De unus in appèlVolgens artikel 425, tweede lid, Sv mag de enkelvoudige rechter in appèl
niet meer dan het maximum van de in eerste aanleg opgelegde straf opleggen.
Deze bepaling biedt de verdachte slechts een relatieve bescherming. De enkelvoudige
rechter in appèl kan de zaak immers verwijzen naar de meervoudige kamer,
die wel een hogere sanctie kan opleggen. Weliswaar geldt in de meervoudige
kamer thans nog de eenparigheidsregel, maar hierna wordt in navolging van
de onderzoekers van Strafvordering 2001 bepleit die regel af te schaffen.
Tegen deze achtergrond bezien kan ook de ratio van de binding van de enkelvoudige
rechter in appèl aan de maximumstraf in eerste aanleg worden gewogen.
Ik ben van oordeel dat een dergelijke binding niet behoeft te worden gehandhaafd,
mits een aanvaardbare algemene grens wordt gesteld aan de bevoegdheid van
de enkelvoudige rechter in appèl. Dit wetsvoorstel voorziet daarom
in het doen vervallen van artikel 425, tweede lid, Sv. Naar aanleiding van
de consultatie wordt hierop ook in hoofdstuk 4 verder ingegaan.Zowel de onderzoekers van Strafvordering 2001 alsook de Werkgroep hoger
beroep en verzet hebben geadviseerd vast te houden aan de regel, dat in hoger
beroep slechts die zaken enkelvoudig worden afgedaan, die in eerste aanleg
ook enkelvoudig zijn berecht. Ondanks het feit dat deze beperking ook geldt
in het algemene bestuursprocesrecht (zie bijvoorbeeld artikel 39, derde lid,
Wet op de Raad van State) is deze beperking voor het belastingrecht
in de eerdergenoemde Wet belastingrechtspraak in twee feitelijke instanties
niet overgenomen (zij geldt ook niet in het vreemdelingenrecht; zie artikel
88, tweede lid, Vreemdelingenwet 2000). Daarbij is overwogen dat de gedachte
achter de beperking, dat een zaak die in eerste aanleg meervoudig is behandeld,
als regel te complex zal zijn voor enkelvoudige afdoening in hoger beroep
in de belastingrechtspraak niet in alle gevallen op gaat. Soms doen rechtbanken
zaken meervoudig af, niet omdat zij zo complex zijn, maar om nieuwe rechters
ervaring te laten opdoen in een meervoudige kamer voordat zij in een enkelvoudige
kamer worden ingezet. Dat fenomeen doet zich in strafzaken (mede gezien artikel
368 Sv) niet op dezelfde schaal voor. Daarnaast speelt mee dat volgens de
wetswijziging in de belastingrechtspraak partieel hoger beroep kan worden
ingesteld, maar in strafzaken niet. De regering volgt derhalve het advies
om de enkelvoudige rechtspraak in hoger beroep te beperken tot die zaken die
in eerste aanleg ook enkelvoudig zijn berecht.Tevens is in dit wetsvoorstel voorzien in het wegnemen van een beletsel
voor afdoening door enkelvoudige kamers in hoger beroep van economische strafzaken
(artikel II).3.6 Doen vervallen van eenparigheidsregelsArtikel 424 Sv bevat voorschriften die de verdachte in appèl een
zekere bescherming bieden. Het eerste lid legt vast dat het hof alleen met
eenparigheid van stemmen een verdachte kan veroordelen die eerder door de
rechtbank is vrijgesproken. Deze eenparigheid is niet vereist, indien bij
een alternatieve telastlegging is beslist dat door de verdachte een der hem
ten laste gelegde feiten is begaan. Het tweede lid waarborgt dat de alleen
in appèl komende verdachte slechts met eenparigheid door het hof tot
een hogere straf kan worden veroordeeld, dan die hij in eerste aanleg had
verkregen. Het artikel vindt zijn achtergrond in het feit dat het merkwaardig
werd geacht dat in appèl tot een bewezenverklaring wordt besloten of
indien verdachte alleen in appèl komt, een hogere straf wordt verkregen,
terwijl een minderheid van de rechters die zich in eerste aanleg en hoger
beroep over de zaak hebben gebogen een dergelijke beslissing steunt. Omgekeerd
werd echter wel de theorethische implicatie aanvaard dat twee hogere rechters
en een rechter uit de eerste aanleg worden achtergesteld bij een hogere rechter
en twee rechters uit de eerste aanleg. Vanuit het concept van een «voortbouwend
appèl» is de betekenis die in artikel 424 Sv wordt gehecht aan
een hypothetische getalsmatige vergelijking van betrokken rechters niet gepast.
Ook andere argumenten pleiten ervoor deze regels te doen vervallen. Bij verdachten
kan de indruk worden gewekt dat de kans op een zwaardere straf geringer is
dan die op een gunstiger oordeel, los van de merites van de zaak. Dat kan
een zelfstandig motief vormen om in hoger beroep te gaan. Overigens kan worden
betwijfeld of het belang van de eenparigheidsregels voor de praktijk heel
groot is. Aangezien in de rechtspraak geen verantwoording van toepassing van
de regels wordt geëist is de toepassing ervan voor de buitenwereld weinig
transparant. Minderheidsstandpunten worden immers niet gepubliceerd, zodat
de werkelijke verhoudingen niet blijken. Van zwaarwegende argumenten tegen
het doen vervallen van de eenparigheidsregels is niet gebleken. Voor de wijze
van beraadslaging in raadkamer betekent deze wijziging, dat er geen onderscheid
meer is in de wijze van besluitvorming in hoger beroep in zaken waarin in
eerste aanleg is vrijgesproken, de zaken waarin alleen de verdachte appelleert
en de andere zaken (met veroordelingen en mee-appellerende officieren van
justitie). In hoofdstuk 4 wordt bij de bespreking van de adviezen nog nader
ingegaan op de relatie van dit voorstel met het concept van het voortbouwend
appèl. 3.7 Bevestigen of vernietigenOmdat het rechtsmiddel van hoger beroep oppositie veronderstelt tegen
het vonnis in eerste aanleg gewezen zal de appèlrechter zich erover
moeten uitlaten of de oppositie gegrond is of niet. De appèlrechter
kan in appèl het vonnis in eerste aanleg bevestigen of vernietigen
(artikel 423 Sv). In geval het hof het vonnis vernietigt, geschiedt dat in
de regel «omdat het hof zich daarmee niet kan verenigen». Dat
oordeel vindt plaats naar mogelijk tussentijds gewijzigde omstandigheden.
Een verder dragende motivering is niet vereist. Vernietiging van het vonnis
kan geheel of gedeeltelijk geschieden. Formeel bestaan in dat opzicht weinig
beperkingen, mits de constructie maar logisch is en niet wordt voortgebouwd
op aan nietigheid lijdende onderdelen. De huidige redactie van artikel 423
Sv is niet geheel helder. In het huidige artikel 423, eerste lid, Sv staat,
kort gezegd, dat het vonnis in hoger beroep kan worden bevestigd, gedeeltelijk
worden vernietigd of worden vernietigd. Daaruit laat zich als vanzelfsprekend
afleiden, dat in geval van gedeeltelijke vernietiging er sprake zal zijn van
gedeeltelijke bevestiging. De tussenzin dat bevestiging geschiedt met gehele
of gedeeltelijke overneming van gronden kan evenwel de suggestie opwekken
dat gedeeltelijke overneming van andere delen van het vonnis dan de gronden
ook met een gedeeltelijke bevestiging niet verenigbaar zou zijn. Onzekerheid
over de juiste uitleg van artikel 423, eerste lid, Sv heeft geleid tot invoering
van artikel 423a Sv. Het verdient de voorkeur de ruime mogelijkheden van artikel
423, eerste lid, Sv nadrukkelijker te formuleren. Dat kan eenvoudig door met
zoveel woorden te bepalen, dat ook gedeeltelijke bevestiging mogelijk is.
Artikel 423a Sv inzake de correctie van de kwalificatie is dan overbodig,
temeer daar Corstens artikel 423a Sv in relatie tot het huidige artikel 423,
eerste lid, Sv al overbodig kon achten (zie: G. J. M. Corstens,
Het Nederlands strafprocesrecht (vierde druk, 2002, p. 716)).In de praktijk worden vonnissen echter veelal niet bevestigd, maar vernietigd,
zelfs indien de beslissing vervolgens vrijwel gelijkluidend is aan het oorspronkelijk
vonnis. De vraag rijst of in het stelsel van bevestigen of vernietigen in
het kader van een voortbouwend appèl nog verder wijziging moet worden
aangebracht. De onderzoekers van Strafvordering 2001 stellen voor het oordeel
van de appèlrechter altijd in de plaats te stellen van het vonnis in
eerste aanleg. In geval de dagvaarding in appèl nietig is, de appèlrechter
onbevoegd, of indien de verdachte of het openbaar ministerie niet rechtsgeldig
appèl instelt, of de verdachte op andere gronden niet-ontvankelijk
wordt verklaard, is dat vanzelfsprekend niet aan de orde. Daar gaat het de
onderzoekers van Strafvordering 2001 ook niet om. Hun voorstel komt feitelijk
neer op het in beginsel vernietigen van het vonnis in eerste aanleg. In het
arrest dat voor het vonnis in de plaats komt kunnen vervolgens delen van het
vonnis worden opgenomen als de rechter daartoe besluit.In de Werkgroep hoger beroep en verzet is de voorkeur uitgesproken voor
een systeem waarin de appèlrechter het vonnis bevestigt in zoverre
hij daarmee instemt. Voorts kan hij in het vonnis verbeteringen aanbrengen
in beslissingen en motiveringen. Dat dit in de huidige praktijk weinig gebeurt
heeft verschillende oorzaken. In bijzonder speelt mee dat bij bevestiging
de appèlrechter eventueel in eerste aanleg begane en met nietigheid
bedreigde vormverzuimen voor zijn rekening neemt. Dat kan tot cassatie leiden.
Om die reden wordt veelal een nieuwe beslissing opgebouwd. Corstens heeft
erop gewezen dat een nadeel van deze praktijk is dat niet of moeilijk valt
na te gaan wat de appèlrechter niet bevalt aan de opbouw van het vonnis
in eerste aanleg (G. J. M. Corstens, Het Nederlands strafprocesrecht,
vierde druk, 2002, p. 715). De vernietiging wordt immers niet gemotiveerd.
De appèlrechter slaat zichzelf aldus een belangrijk instrument uit
handen om de rechtsontwikkeling te sturen en de rechtseenheid
te bevorderen. Door de tekstuele wijzigingen in artikel 423 Sv wordt thans
beoogd de bestaande huiveringen tegen bevestigen van vonnissen weg te nemen.Het onderzoek in het strafgeding is gebonden aan uiteenlopende voorschriften,
die bepalend zijn voor (1) bevoegdheden van politiële of justitiële
autoriteiten, (2) de gang van zaken tijdens de berechting, (3) die van fundamenteel
belang zijn voor de rechtspositie van de verdachte, of die (4) de strekking
hebben de deugdelijkheid of betrouwbaarheid van de onderzoeksresultaten te
bevorderen. De appèlrechter beslist niet slechts of, dan wel in hoeverre,
hij de beslissingen van de rechter in eerste aanleg voor zijn rekening kan
nemen, maar ook of die beslissingen berusten op een rechtmatig gevoerd onderzoek.
In de controle op de rechtmatigheid van het onderzoek (toepassing van bevoegdheden,
artikel 29 Sv (cautie), beginselen van goede procesorde, uiteenlopende voorschriften
met betrekking tot voorlezing van stukken, de bediging van getuigen of tolken,
het laatste woord van de verdachte) kan een grond voor de vernietiging van
de aangevallen beslissing worden gevonden. Maar een vormverzuim behoeft niet
tot vernietiging van een vonnis te leiden. Het past bij het concept van het
voortbouwend hoger beroep, dat het gerechtshof, met inachtneming van hetgeen
ter zitting in hoger beroep is geschied, oordeelt of aan enig vormverzuim
in eerste aanleg vernietigende betekenis moet worden toegekend. De belangen
die in het geding zijn, komen door hoger beroep immers in een ander daglicht
te staan vanwege die behandeling in hoger beroep dan bij de beoordeling naar
de stand van zaken op het moment van wijzing of uitwerking van het vonnis
in eerste aanleg. Een veroordeling, die mede berust op een proces-verbaal
dat ter zitting in eerste aanleg volgens het proces-verbaal van de zitting
niet (ook niet verkort) is voorgelezen maar dat wel als grond is aangevoerd
voor de veroordeling kan niet zonder meer in stand blijven. Maar indien dat
proces-verbaal vervolgens in hoger beroep is voorgelezen en besproken en het
gerechtshof komt te dien aanzien tot dezelfde bevindingen als de rechter in
eerste aanleg, dient een bevestiging mogelijk te zijn, dan wel gebruikmaking
van dat gedeelte van het vonnis in geval het vonnis op andere gronden toch
wordt vernietigd. De zinsnede in artikel 423, derde lid, Sv aangaande gebruik
van delen van het vonnis «voor zoover deze niet aan nietigheid lijden»
is daarom te restrictief en kan vervallen.Voorgesteld wordt ook om in artikel 423, tweede lid, Sv het initiatief
te verleggen naar de advocaat-generaal en de verdachte om terugwijzing naar
de rechter in eerste aanleg te realiseren indien de rechter in eerste aanleg
aan de hoofdzaak niet is toegekomen en het onderzoek van de hoofdzaak het
gevolg is van het oordeel van de rechter in hoger beroep. Een overeenkomstige
wijziging van artikel 422a Sv (aangaande de nietigheid van de dagvaarding
in eerste aanleg) wordt hier voorgesteld. Thans houdt het gerechtshof de zaak
dan slechts aan zich als de advocaat-generaal en de verdachte zulks verlangen.
De voorgestelde omkering leidt ertoe dat indien de verdachte in hoger beroep
verstek laat gaan het gerechtshof in de in de artikelen 422a en 423, tweede
lid, Sv omschreven gevallen niet meer verplicht is tot terugwijzing.Volgens de huidige rechtspraak kan terugwijzing ook plaats vinden in het
geval de rechter in eerste aanleg wel aan de hoofdzaak is toegekomen maar
een van de personen die een kernrol vervult in de zaak niet behoorlijk is
gedagvaard of opgeroepen en tegelijkertijd niet anderszins blijkt dat deze
op de hoogte is van de zitting en voorts in het geval van een partijdige rechter.
Het ligt in de rede dat als dit voorstel wordt gevolgd, ook in die gevallen
de advocaat-generaal en de verdachte kunnen verzoeken om terugwijzing. Volgens
de nog bestaande regeling vindt terugwijzing in dergelijke daarvoor in aanmerking
komende gevallen plaats, tenzij de advocaat-generaal en de verdachte
de beslissing der hoofdzaak door het gerechtshof verlangen.3.8 Handhaven mogelijkheid tot wijziging van de telastlegging
in hoger beroep; relativering betekeningsverplichting wijziging telastlegging
in verstekzakenArtikel 313 Sv voorziet in de mogelijkheid om de telastlegging te wijzigen.
De wet van 14 september 1995 tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering
(vormverzuimen) (Stb. 441), in werking getreden op 2 november 1996, heeft
ertoe geleid dat wijziging van de telastlegging ook nog na het requisitoir
en in hoger beroep mogelijk is. Door deze wetswijziging wordt het openbaar
ministerie zolang mogelijk in de gelegenheid gesteld fouten in de telastlegging
te herstellen. Artikel 314 Sv waarborgt dat de verdachte goed kennis kan nemen
van een wijziging van de telastlegging. Is tegen verdachte verstek verleend,
dan wordt de gewijzigde telastlegging hem zo spoedig mogelijk betekend. De
wijzigingsmogelijkheid van de telastlegging geldt eveneens in hoger beroep.
Zij is voor die fase destijds totstandgekomen mede naar aanleiding van onvrede
over de gevolgen van vormverzuimen. Ook veranderingen in de aard van het hoger
beroep speelden een rol.In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel dat heeft geleid tot
eerdergenoemde wet inzake vormverzuimen schrijft de toenmalige minister van
Justitie over de mogelijkheid de telastlegging ook nog in appèl te
wijzigen het volgende (Kamerstukken II 1993/94, 23 705, nr. 3):«In de vijfde plaats merk ik op dat de huidige beperking van de
wijzigingsbevoegdheid tot de behandeling in eerste aanleg, blijkens de memorie
van toelichting, gebaseerd is op de idee dat het hoger beroep er alleen toe
strekt de juistheid en volledigheid van een beslissing der rechters nog in
een tweede instantie te doen overwegen. Deze grondslag van het hoger beroep
is niet meer in overeenstemming met het huidige beroep dat zich zeker in de
meer zware en complexe zaken heeft ontwikkeld tot een geheel nieuwe behandeling
ten gronde. Volgens het openbaar ministerie komt het niet zelden voor dat
in dit soort zaken de verdediging zijn kruit in eerste aanleg droog houdt,
zodat het zwaartepunt in de verdediging zich verplaatst naar de appèlfase.
Hierin treedt vaak een nieuwe raadsman op die totaal nieuwe verweren voert,
nieuwe getuigen oproept en nieuw bewijsmateriaal produceert. Het komt ook
voor dat een verdachte zich in eerste aanleg beroept op zijn zwijgrecht of
verstek laat gaan, om dan vervolgens in hoger beroep met een nieuwe versie
van de feiten te komen, die op zich niet onaannemelijk is en gestaafd wordt
door getuigen, doch die niet past in het stramien van de telastelegging. Gelet
op het feit dat de appèlprocedure soms kan leiden tot een behandeling
van de zaak, waarin een andere visie op de feiten en de telastelegging naar
voren komt, is er geen reden meer om de procureur-generaal ter zitting de
bevoegdheid te onthouden de telastelegging te wijzigen, mits de grenzen van
artikel 68 Sr in acht worden genomen en de verdediging in de gelegenheid wordt
gesteld zich tegen de gewijzigde telastelegging te verweren. Nu in hoger beroep
niet alleen het vonnis in eerste aanleg wordt getoetst, maar er sprake kan
zijn van een nieuwe, feitelijke behandeling, waarbij de verdediging nieuw
bewijsmateriaal mag produceren en nieuwe verweren mag voeren, is het noodzakelijk
om de procureur-generaal de gelegenheid te geven hierop adequaat te reageren.(...)Op grond van deze argumenten stel ik voor de bevoegdheid van het openbaar
ministerie om de telastelegging te wijzigen te verruimen op de wijze zoals
in de tweede variant van de Commissie-Moons is uitgewerkt. Dit betekent dat
het openbaar ministerie in eerste aanleg en in hoger beroep de
bevoegdheid krijgt een wijziging van de telastelegging te vorderen. Deze vordering
behoeft niet meer vóór het requisitoir van het openbaar ministerie
te worden ingediend. De wijziging mag er echter niet toe leiden dat een ander
feit in de zin van artikel 68 Sr ten laste wordt gelegd. Als bijvoorbeeld
tijdens het onderzoek ter terechtzitting blijkt dat de telastelegging moet
worden gewijzigd, de tijd of plaats niet klopt of omdat de kwalificatie van
het feit niet spoort met hetgeen tijdens het onderzoek naar voren is gekomen,
dan kan de officier van justitie ook na zijn requisitoir een wijziging van
de telastelegging vorderen. Indien de rechtbank de vordering toewijst, doet
zij de inhoud van de wijzigingen in het proces-verbaal van de terechtzitting
opnemen. Aan de verdachte wordt een afschrift van de gewijzigde telastelegging
op de zitting ter hand gesteld, tenzij met een afschrift van de wijziging
kan worden volstaan. Is de verdachte niet aanwezig dan wordt hem de gewijzigde
telastelegging zo spoedig mogelijk betekend. De rechtbank schorst het onderzoek.
Met toestemming van de verdachte kan echter het onderzoek aanstonds worden
voortgezet. In hoger beroep beschikt de procureur-generaal eveneens over deze
bevoegdheid. Omdat de wijziging van de telastelegging er niet toe mag leiden
dat een ander feit in de zin van artikel 68 Sr wordt ten laste gelegd, is
er geen gevaar dat hierdoor het recht van de verdachte op een tweede feitelijke
instantie wordt beperkt.»De regering komt thans tot het oordeel dat de wijzigingsmogelijkheid van
de telastlegging in hoger beroep dient te worden gehandhaafd. Wel kan de regeling,
zonder te raken aan voornoemde aspecten, enigszins worden aangepast. Die aanpassing
is niet slechts van betekenis voor het hoger beroep, maar ook voor de eerste
aanleg.Artikel 313 Sv geeft de mogelijkheid op vordering van het openbaar ministerie
een wijziging toe te laten binnen de grenzen van artikel 68 Sr. Zie hieromtrent
de beschouwingen van AG Machielse voor de zaak Tjoelker: HR 2 november
1999, LJN AA3838 zaaknr. 112 556. De voorgestelde wijziging dient op
schrift te zijn gesteld, een gewaarmerkt afschrift wordt aan de verdachte
verstrekt (artikelen 313 en 314 Sv). Is tegen de verdachte verstek verleend,
dan wordt de gewijzigde telastlegging hem zo spoedig mogelijk betekend (artikel
314 Sv). De Hoge Raad heeft aan schending van deze bepaling de sanctie van
substantiële nietigheid verbonden, aangezien de wetgever een wijziging
van de telastlegging als kennelijk bijzonder ingrijpend zag. Het voorschrift
wijzigingen van telastleggingen te betekenen heeft gevolgen voor de voortgang
van de behandeling, die immers in geval van verstek altijd moet worden geschorst
en in andere gevallen soms. De vraag kan worden gesteld of voor deze vertraging
wel een redelijke grond bestaat. Bovendien levert dit voorschrift in de praktijk
problemen op: de wijziging moet worden betekend aan een verdachte die inmiddels
weer verhuisd kan zijn of anderszins onvindbaar. Het levert altijd een schorsing
van het onderzoek en dus een langere doorlooptijd op.Van belang is vooral dat gewaarborgd dient te zijn dat de betrokkene zijn
procedurerechten kan uitoefenen. De ratio van het betekeningsvereiste aangaande
wijzigingen is gelegen in de waarborg, dat de verdachte tevoren de omvang
en aard van de vervolging moet kennen teneinde een verdedigingspositie te
kunnen kiezen (informatierecht). Zo zal naarmate een ruimere wijziging van
de telastlegging wordt toegestaan er eerder reden kunnen zijn om de voortzetting
van de procedure te schorsen. De waarborg van art. 6 lid 3 onder b EVRM (recht
op informatie omtrent de beschuldiging) dient in acht te worden genomen (zie
de annotatie van Mevis bij HR 25 september 2001, NJ 2002/148); zie ook
EHRM 5 juli 2001, Phillips tegen UK; Borgers DD 2002, 1007 ev.). De procedurerechten
(met name het recht niet overvallen te worden met een wijziging van de grondslag van het proces die voor de verdachte onvoldoende te verwachten
was) dwingen tot bepaalde beperkingen. Een belangrijke waarborg ligt al in
het feit dat de rechter binnen de grenzen van art. 68 Sr moet blijven. Anderzijds
is het zo dat de rechter zich op grond van vaste rechtspraak thans zonder
een gewijzigde telastlegging in de bewezenverklaring reeds bepaalde afwijkingen
van het tenlastegelegde kan permitteren. Die vrijheid reikt verder dan het
herstel van evidente fouten. In HR 18 september 2001, NJB 2001, p. 1901
mocht het hof zonder de grondslag te verlaten, de ten laste gelegde wijzen
van belemmering van de ademhaling weglaten uit de bewezenverklaring, maar
het mocht daarin niet zeggen welke wijze dan wel was aangewend, hoewel het
de verdachte wel terzake van doodslag heeft veroordeeld. Indien in die casuspositie
bij een verstekbehandeling een inhoudelijk overeenkomstige vordering tot wijziginging
van de telastlegging zou zijn ingediend door de advocaat-generaal, dan zou
een schorsing van het onderzoek ter terechtzitting door de wet geboden zijn
geweest. Het lijkt niet evenwichtig in die situatie een betekening van de
wijziging geboden te achten. De wetgever laat immers ook toe dat indien uit
het onderzoek omstandigheden bekend worden die niet in de dagvaarding zijn
vermeld en die volgens de wet tot verzwaring van straf grond opleveren, de
officier van justitie bevoegd is deze alsnog mondeling ten laste te leggen
(artikel 312 Sv). Voor die mondelinge aanvulling is ook bij verstekbehandeling
geen betekening aan de verdachte vereist. Waarom die voorwaarde van betekening
dan wel moet worden geëist ten aanzien van 313 Sv is niet goed verdedigbaar.
De toelaatbare wijzigingen veranderen de omvang en aard van de vervolging
immers doorgaans niet wezenlijk. De wet bepaalt evenmin dat wanneer een nieuw
onderzoeksgegeven wordt gepresenteerd door de officier van justitie, de rechtbank
de behandeling moet schorsen om de verdediging tijd en gelegenheid te geven
daar adequaat op te kunnen reageren. Maar er zijn omstandigheden waarin het
redelijkerwijs nodig is dat de rechtbank tot een schorsing overgaat. Dat vloeit
voort uit het recht om in het licht van de ontwikkelingen tijdens de vervolging
en berechting behoorlijk tijd en gelegenheid voor de verdediging te krijgen.
De voorgestelde wijziging van artikel 314, eerste lid, Sv laat de mogelijkheid
van schorsing van het onderzoek ter betekening van een wijziging aan een niet
aanwezige verdachte open voor het geval deze door het achterwege laten van
kennisneming van de wijziging in zijn verdediging wordt geschaad.3.9 Afschaffen van de verzetsprocedureIn de regeling van het hoger beroep is de nadruk gelegd op de actieve
rol van de procesdeelnemers. De herijking van de positie van procesdeelnemers
is aangekondigd in de notitie Algemeen kader herziening van het Wetboek van
Strafvordering (Kamerstukken II, 2003/04, 29 271, nr. 1, blz. 10). Deze
herijking is van betekenis voor de toelating van het rechtsmiddel verzet.
Thans is verzet mogelijk in verstekzaken voor zover hoger beroep niet is toegelaten.
Dat betreft in de huidige praktijk overtredingen waar een geringe boete voor
is opgelegd, maar met het voorstel om de mogelijkheid van hoger beroep in
meer zaken te kunnen ontzeggen wordt de categorie van zaken waarin verzet
mogelijk zou zijn automatisch groter. De regering vindt, los van dit kwantitatieve
aspect, dat de visie op procesdeelnemers als personen die door activiteiten
invloed uitoefenen op de procesvoering, ook moet worden doorgetrokken naar
het domein van het huidige rechtsmiddel verzet. Dat zou kunnen door te bepalen
dat het recht van verzet wordt beperkt voor degenen die verstek hebben laten
gaan, hoewel zij op de hoogte waren van de zitting. Er is evenwel een andere
optie.De onderzoekers van Strafvordering 2001 hebben er in relatie tot het rechtsmiddel
verzet voor gepleit, het rechtsmiddel verzet open te stellen in gevallen waarin
de veroordeelde in eerste aanleg en in appèl «schuldeloos»
verstek heeft laten gaan. Dat is een openstelling voor een ruimere categorie
dan alleen degenen die van de zitting niet op de hoogte waren. Op zichzelf
is namelijk denkbaar, dat iemand die wel op de hoogte is van de zitting, maar
zonder verzoek om aanhouding wegblijft en zich evenmin laat vertegenwoordigen,
door bijzondere omstandigheden buiten zijn schuld gelegen ter zitting niet
kan verschijnen. Dient voor dergelijke gevallen van overmacht niet toch de
weg naar verzet worden open gehouden? Tot goed begrip, het gaat om zaken waarin
hoger beroep is uitgesloten. Dat wil zeggen om zaken waarin, volgens dit voorstel,
een veroordeling is uitgesproken voor een of meer overtredingen waarvoor in
totaal niet meer dan € 100 is opgelegd. Weliswaar is er uit theoretisch
oogpunt veel voor te zeggen om in die gevallen verzet open te stellen, maar
de andere kant van de zaak is dat de rechter ofwel bijzondere inspanning moet
verrichten om de kwaliteit van de bewering dat het verstek schuldeloos was
te toetsen ofwel in dit opzicht in beginsel blind moet varen op de mededeling
van de verdachte. Geen van beide is wenselijk. Bij afweging van de in het
geding zijnde belangen wordt er daarom van afgezien om de hier besproken verfijning
in de toelating tot het rechtsmiddel verzet in te voeren.Er komen door de drempelverhoging tot € 100, uitgaande van de
huidige regeling, potentieel meer verstekzaken waarin geen hoger beroep mogelijk
zou zijn. Dat een verdachte niet op de hoogte raakt van de terechtzitting
komt helaas nog voor. Dat is mogelijk, ook al is aan de wettelijke eisen van
betekening voldaan. Vooral niet gedetineerde personen zonder vaste woon- of
verblijfplaats hier te lande zijn moeilijk te traceren. Het komt mede daardoor
geregeld voor dat berechting plaats vindt bij verstek. Voorgesteld wordt dat
in zo'n geval, wanneer er een veroordeling voor een of meer overtredingen
volgt, ongeacht de hoogte van de boete, de aldus bij verstek veroordeelde
persoon het recht heeft hoger beroep in te stellen binnen veertien dagen nadat
hij op de hoogte is geraakt van het vonnis (artikel 404, derde lid). Verzet
is thans bovendien nog mogelijk wanneer de verdachte bij verstek wegens een
overtreding is veroordeeld tot een lage boete (ten hoogste € 50),
maar de verooordeelde wel op de hoogte was van de terechtzitting. De verdachte
kan er in zo'n geval voor hebben gekozen niet te verschijnen en zich
niet te laten vertegenwoordigen. Mijn voorstel behelst dat geen rechtsmiddel
instandgehouden behoeft te worden voor relatief lichte zaken waarin de verdachte
wel op de hoogte was van de berechting en zich niet de moeite heeft getroost
te verschijnen of zich te laten vertegenwoordigen. Wanneer in zaken waarin
de verdachte niet op de hoogte was het rechtsmiddel van hoger beroep wordt
opengesteld, ongeacht de hoogte van de sanctie, is tegelijkertijd de ratio
voor de regeling van het verzet tegen een vonnis in eerste aanleg vervallen.
Daarom wordt thans ook voorgesteld Titel I van het Derde Boek, de huidige
verzetsprocedure, te doen vervallen.4. ConsultatieHet wetsvoorstel is in consultatie gegeven bij het Openbaar Ministerie
(OM), de Raad voor de Rechtspraak (RvdR), de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
(NVvR) alsmede de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA). Van deze instellingen
zijn adviezen ontvangen1, die hierna worden besproken.
De overwegend positieve adviezen hebben geleid tot een aantal aanpassingen.
Zo is de indiening van een schriftuur houdende grieven voor de officier van
justitie thans dwingender geformuleerd. Er is voorts afgezien van het voornemen
appèl tegen vrijspraken open te stellen. Voorts is een aantal voorgestelde
wetteksten aangepast. Ook hebben de adviezen bevorderd om de achtergrond van
gemaakte keuzen opnieuw tegen het licht te houden. Op de adviezen wordt hierna
gespecificeerd ingegaan. Het College van procureurs-generaal is verheugd over de vereenvoudigingen
die in het wetsvoorstel worden voorgesteld. Volgens het College zal de nieuwe
toelatingsprocedure in lichte strafzaken, de verhoging van de appèlgrens,
de regeling van de terugwijzing naar de eerste aanleg en het wegnemen van
enkele beperkingen in de straftoemeting, de efficiency van de behandeling
in hoger beroep verhogen. Het laten vervallen van de eis van eenparigheid
van stemmen (artikel 242 Sv) en het schrappen van de beperking met betrekking
tot de enkelvoudige kamer (425, tweede lid, Sv) worden met grote instemming
begroet. Het College is wel van oordeel dat het concept van het voortbouwend
appèl sterker aangezet had kunnen worden. Daartoe doet het College
concrete voorstellen. Van de verdachte die in eerste aanleg van rechtskundige
bijstand is voorzien en van het openbaar ministerie mag volgens het College
worden verwacht dat het instellen van hoger beroep wordt gevolgd door het
indienen van schriftelijke grieven. Het uitblijven van schriftelijke grieven
zou moeten leiden tot niet-ontvankelijkheid van het ingestelde hoger beroep.
In dit wetsvoorstel is na ampele afweging ervan afgezien een dergelijk bindend
grievenstelsel in te voeren. Bij de verdachte, die in eerste aanleg rechtskundig
wordt bijgestaan, speelt bij die keuze mee dat een binding van een nieuwe
raadsman in appèl aan de door zijn voorganger aangegeven grieven onwenselijk
wordt geacht. Indien de ingediende grieven geen beperkende betekenis hebben
is de strikte binding aan het indienen van een geschrift een voor de behandeling
van het hoger beroep minder urgent. Wat de indiening van grieven door de officier
van justitie betreft ligt het anders. Opgemerkt kan worden, dat zowel de NVvR,
als ook de NOvA, met het College van mening zijn dat het niet-ontvankelijk
verklaren van een door de officier van justitie ingesteld appèl op
de enkele grond dat geen schriftuur, houdende grieven, is ingediend, in beginsel
aanvaardbaar is. In het wetsvoorstel is daar thans in zoverre aan tegemoet
gekomen dat de indiening van een schriftuur voor het openbaar ministerie verplichtender
is geformuleerd dan aanvankelijk was voorzien. Verder is de mogelijkheid van
de beslissing tot niet-ontvankelijkheid op de enkele grond dat een schriftuur
houdende grieven niet of niet tijdig is ingediend, expliciet in de wet opgenomen.
De termijn waarbinnen een schriftuur moet worden ingediend is gesteld op veertien
dagen. Het wetsvoorstel geeft de rechter in hoger beroep nog wel de ruimte
om ambtshalve toch tot behandeling van het door de officier van justitie ingestelde
hoger beroep over te gaan, ook al zijn schriftelijke grieven niet of niet
tijdig ingediend. Het is dan aan de rechter te bepalen of dan wel andere gevolgen
aan het vormverzuim moeten worden verbonden.Het College van procureurs-generaal stemt in met de aanpassing van de
appèldrempel. Bepleit wordt echter de appèldrempel in plaats
van op € 100 te stellen op € 150. Ook dat bedrag blijft
nog aanzienlijk beneden het bedrag dat gemiddeld voor overtredingen wordt
opgelegd (€ 210). De verhoging tot € 100 levert volgens
het College een besparing op van 500 zaken, terwijl bij de norm van € 150
een besparing van 900 zaken bereikt wordt op een totaal van 6500 zaken waarin
alleen een geldboete is opgelegd. De keuze voor € 100 of € 150
is enigszins arbitrair. De keuze voor € 100 is gemaakt, en wordt
hier gehandhaafd, mede in het licht van het voorgestelde toelatingsstelsel
voor hoger beroep in lichte strafzaken. Indien een dergelijk stelsel niet
zou worden ingevoerd is een sterkere verhoging van de appèldrempel
geboden, om een goede balans te houden tussen de besteding van middelen en
de in het geding zijnde individuele en maatschappelijke belangen.Het College van procureurs-generaal heeft verheugd kennis genomen van
het voorgestelde verlofstelsel voor zaken betreffende overtredingen en misdrijven
van beperkte omvang en relatief gering belang. Er is zo een goede oplossing
gevonden voor de categorie van zaken waarin in beginsel in één
instantie zou kunnen worden volstaan, de rechter in appèl de bevoegdheid
te geven in het belang van een goede rechtsbedeling het hoger beroep toe te
laten, zo stelt het College. Wel stelt het College een hogere norm voor. Het
College denkt daarbij aan€ 750 of € 1000. Maximaal zou
daardoor een extra besparing van 700 bij € 750 tot 1300 zaken bij € 1000
gerealiseerd kunnen worden. De keuze voor de grens van € 500 is
mede bepaald met het oog op de relatief lichte procedure waarin wordt beslist
op de toelating tot hoger beroep. Op zichzelf is wel denkbaar door een verhoging
van de norm meer zaken aan de toelatingsprocedure te onderwerpen, maar de
vraag rijst dan ook of niet een procedure van meer gewicht nodig zou zijn.
Alles afwegende wordt thans aan het oorspronkelijke voorstel vastgehouden.Kritisch is het College van procureurs-generaal over het aanvankelijk
voornemen voor verdachten appèl tegen vrijspraken open te stellen.
Ook de RvdR en de NVvR adviseerden daar niet mee in te stemmen. Deze adviezen
hebben ertoe geleid dat van dit voornemen is afgezien. Uit de reacties kan
worden opgemaakt, dat de ratio van dit voornemen onvoldoende voor het voetlicht
is gebracht, of althans de afweging met andere mogelijkheden om het gesignaleerde
euvel op te lossen, explicieter gemaakt zou moeten worden. Het gesignaleerde
euvel betreft de mogelijkheid van een veroordeling in tweede aanleg van een
in eerste aanleg vrijgesproken verdachte die zelfs niet op de hoogte is van
het feit dat er tegen hem een vervolging gaande is. Deze verdachte kan zelfs
niet in de gelegenheid zijn geweest ervoor zorg te dragen dat de inspanningen
van de overheid om hem te verwittigen zouden slagen.De achtergrond van het aanvankelijk voornemen appèl tegen vrijspraken
open te stellen houdt dus verband met de noodzaak te voorkomen dat veroordelingen
in hoger beroep plaatsvinden zonder dat de verdachte op de hoogte is van het
feite dat er tegen hem een vervolging gaande is. Vanuit het oogpunt van het
recht op tegenspraak als gegarandeerd door het EVRM is dat niet aanvaardbaar.
Hoe wordt thans gegarandeerd dat verdachten na een verstekbehandeling van
hun zaak in eerste aanleg, die plaatsvond zonder dat de dagvaarding in persoon
was betekend, op de hoogte geraken van het vonnis? Dat geschiedt door de betekening
van dat vonnis aan hem in persoon. Als uitvloeisel van het systeem waarin
in hoger beroep geconcentreerde behandeling plaatsvindt van een door de officier
van justitie en de verdachte ingesteld hoger beroep wordt de behandeling van
een door de officier van justitie ingesteld hoger beroep niet aangevangen
als de beroepstermijn van de verdachte nog loopt. Vanaf het moment dat de
verdachte op de hoogte is van een veroordeling in eerste aanleg zonder dat
hij van de vervolging wist, heeft hij alsnog veertien dagen om hoger beroep
in te stellen. Aangezien hij thans geen hoger beroep in kan stellen tegen
een vrijspraak vloeit uit het concentratiebeginsel niet voort dat gewacht
zou moeten worden op het verloop van de veertiendagentermijn na het op de
hoogte geraken van een veroordeling door de niet tevoren van de vervolging
in kennis gestelde verdachte. Dan kan het dus voorkomen dat een verdachte,
die niet op de hoogte is van een vervolging omdat de betekening nog niet is
gelukt, na een vrijspraak waartegen de officier van justitie appèl
instelt, in hoger beroep bij verstek wordt veroordeeld zonder dat hij op de
hoogte was van een vervolging. Dat is, als gesteld, in strijd met het EVRM.Weliswaar voorziet de regeling van de betekening van verstekvonnissen
voor bepaalde omstandigheden in het vereiste van een betekening in persoon
van het vonnis, maar in het geval van een vrijsprekend vonnis is die regeling
niet van toepassing, terwijl overigens het niet slagen van de betekening ingeval
van een vrijspraak thans niet zou leiden tot het uitstellen van de behandeling
van een door de officier van justitie ingesteld appèl.
In het algemeen geldt overigens dat verstekvonnissen die in persoon moeten
worden betekend niet op korte termijn onherroepelijk worden (Kamerstukken
1995/96, nr. 24 834, nr. 3, p. 11). Artikel 366 van het Wetboek van Strafvordering
garandeert thans (anders dan voorheen, HR 11 januari 2000, LJN AA 4243)
dat pas indien blijkt dat de verdachte bekend is met het vonnis (b.v. na betekening
in persoon), de appèltermijn begint te lopen, maar voor de in eerste
aanleg vrijgesproken verdachte geldt geen appèltermijn. Een aanpassing
van de regeling van de betekening van de dagvaarding in appèl, zoals
de NVvR voorstelt, zou wel uitkomst kunnen bieden, maar zal in de praktijk
veel extra werkzaamheden met zich brengen. Problematisch daaraan is namelijk
dat de betekening in persoon niet altijd gemakkelijk te realiseren is en de
combinatie van die eis met de binding aan een vast tijdstip (de zitting) daardoor
moeilijkheden, althans extra werkzaamheden in de vorm van (telkens) herziene
zittingsdata, kan opleveren bij het niet slagen van een betekening in persoon
voor de geplande datum. In het licht van de kritiek op het voornemen om appèl
tegen vrijspraken voor de verdachte open te stellen is gezocht naar een andere
constructie, die eveneens aansluit bij het systeem van de wet en die tegelijkertijd
het minst belastend is. Die is gevonden door een nieuw lid aan artikel 409
Wetboek van Strafvordering toe te voegen, waaruit voortvloeit dat het hoger
beroep van de officier van justitie aan de in eerste aanleg bij verstek vrijgesproken
verdachte in persoon moet worden betekend, indien de verdachte van de berechting
in eerste aanleg niet op de hoogte was.De Raad voor de rechtspraak (hierna: de RvdR) heeft, gehoord de gerechten,
met waardering kennis genomen van het wetsvoorstel en van de uitvoerige toelichtingen
op de in het wetsvoorstel gedane keuzen. Aan het wetsvoorstel ligt de wens
ten grondslag de middelen voor de strafrechtspleging doelmatiger in te zetten
en «dubbeling» van werkzaamheden zoveel mogelijk te voorkomen.
Met instemming wordt geconstateerd dat dit niet heeft geleid tot algemene,
ingrijpende veranderingen in de regeling van het hoger beroep. Ook los van
de genoemde wens kan volgens de RvdR vanuit meer kwalitatieve overwegingen
een aantal van de voorgestelde wijzigingen worden gezien als een verbetering.
De keuze voor het voortbouwend stelsel van hoger beroep wordt gedeeld. Een
algemeen, partijen en de rechter bindend, grievenstelsel is ook naar het oordeel
van de RvdR terecht afgewezen. Wel is de Raad van oordeel dat van de officier
van justitie die appèl instelt altijd gevergd kan worden tijdig een
schriftuur in te dienen. Het wetsvoorstel is thans in overeenstemming met
deze visie. Zoals hiervoor uiteen is gezet wordt aan de verdachte, ook indien
de verdachte wel van rechtsbijstand is voorzien, echter niet de plicht opgelegd
schriftelijk grieven in te dienen.De RvdR stelt vast dat het voorgestelde beperkte verlofstelsel niet voortvloeit
uit de conclusies en aanbevelingen van de Werkgroep hoger beroep en verzet,
en evenmin wordt aanbevolen in het derde interimrapport van het onderzoeksproject
Strafvordering 2001. De voorgestelde regeling van het verlofstelsel stuit
bij de RvdR in de oorspronkelijke opzet op bezwaren. Indien het voorgestelde
stelsel echter op bepaalde punten wordt aangepast zouden de bezwaren grotendeels
kunnen worden weggenomen en zou de RvdR met een aldus gewijzigd beperkt verlofstelsel
kunnen instemmen. Vooral het aanvankelijke voornemen om op straffe van niet
ontvankelijkheid de indiening van een schriftuur met redenen voor het indienen
van appèl te verplichten acht de RvdR ongewenst. Daardoor wordt immers
ook de weg van een ambtshalve beoordeling afgesneden. De RvdR vraagt voorts
om een nadere beschouwing omtrent de beslissing een ingesteld hoger beroep
niet toe te laten voor behandeling, omdat het criterium «belang van
een goede rechtsbedeling» naar het oordeel van de Raad op zichzelf weinig
onderscheidend is. De RvdR vraagt in dit verband ook om een nadere
beschouwing aangaande de door de rechter aan te leggen maatstaven voor de
toelating van hoger beroep. Op dit punt wordt in§ 3.3 nader ingegaan.De RvdR stemt in met het voorstel wijzigingen van ondergeschikte aard
van de telastlegging niet meer te laten betekenen. In het wetsvoorstel is
gekozen voor de formulering, dat de verdachte door het achterwege laten van
kennisneming van de wijziging redelijkerwijze in zijn verdediging niet wordt
geschaad. De betekenis van deze formulering is in de artikelsgewijze toelichting
en in § 3.8 aangegeven.De opmerkingen van de RvdR hebben geleid tot aanpassing van het voorgestelde
verlofstelsel in die zin, dat het niet indienen van redenen voor het appèl
niet perse behoeft te leiden tot het niet toelaten (artikel 410a lid 3 Sv).
De voorzitter dient derhalve in een dergelijk geval ook ambtshalve te beoordelen
of behandeling ter zitting vereist is. Daardoor kan worden voorkomen, dat
in het bijzonder allochtone, niet-Nederlandse unieburgers en analfabete verdachten
door de gevolgen van de eis van schriftelijke grieven zullen worden getroffen.
De suggestie van de RvdR om in alle gevallen waarin de verdachte ter zitting
in eerste aanleg en bij het instellen van het rechtsmiddel van hoger beroep
niet werd bijgestaan door een raadsman zonder meer toe te laten tot de behandeling
ter zitting is echter niet gevolgd. Een dergelijke opening in het verlofstelsel
zou de zin ervan in belangrijke mate aantasten.In algemene zin kan nog worden opgemerkt, dat het verlofstelsel mede wordt
voorgesteld vanuit de verwachting dat de context van afdoening van lichte
strafzaken door het wetsvoorstel inzake de OM-afdoening (Kamerstukken 2004/05,
29 849, nrs. 1–3) zal wijzigen. Als het doorprocederen zonder redelijke
belangen drempelloos mogelijk is kan de effectiviteit van dat stelsel worden
ondermijnd.De NVvR staat positief tegenover het concept-wetsvoorstel en doet suggesties
voor verbeteringen van inhoudelijke en redactionele aard. De NVvR heeft waardering
voor de wijze waarop de onderscheiden wensen en mogelijkheden voor herziening
van het stelsel zijn afgewogen. Over het algemeen kan de NvVR de gekozen opzet
volgen, maar het stelsel van het voortbouwend appèl is volgens de NvVR
geen echte breuk met het huidige stelsel. Met name wordt opgemerkt, dat aan
het niet indienen van een geschrift met grieven, behoudens gevallen die onder
het verlofstelsel vallen, geen rechtsgevolgen worden verbonden. Het is juist,
dat ook indien geen schriftelijke grieven worden ingediend de appèlrechter
over alle vragen van 348 en 350 van het Wetboek van Strafvordering kan beslissen.
Maar als alleen de verdachte appèl instelt, geen schriftelijke grieven
indient, ter zitting niet verschijnt en zich ook niet laat vertegenwoordigen,
dan zal het appèl in het nieuwe stelsel in de regel leiden tot niet-ontvankelijkheid
van het ingestelde hoger beroep. Een daartegen ingesteld cassatieberoep is
beperkt tot die kwestie. Aan deze rechtsgevolgen, die ook besparende effecten
hebben, lijkt de NVvR voorbij te gaan. De opmerkingen van de NVvR hebben wel
mede geleid tot een sterkere accentuering van het voortbouwend appèl.
Dat geldt bijvoorbeeld voor de gevolgen die verbonden moeten worden aan het
niet indienen van een schriftuur met een motivering van de redenen voor het
instellen en de omvang van het appèl door de officier van justitie.
Ook thans bestaan reeds afspraken tussen arrondissements- en ressortsparketten
die aan appellerende officieren de plicht opleggen hun appèl schriftelijk
te onderbouwen. Het enkele ingebreke blijven van de officier van justitie
bij de schriftelijke opgave van grieven is een vormverzuim dat zal kunnen
leiden tot niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in het hoger
beroep. De NVvR uit de vrees dat de invoering van een verlofstelsel, hoe beperkt
ook, geleidelijk zal kunnen leiden tot een aantasting van het strafvorderlijk
stelsel. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat in komende bezuinigingsrondes de
norm (in het huidige voorstel maximaal € 500,–) zal worden
heroverwogen teneinde uitbreiding te geven aan deze categorie. Ook vreest
de NVvR dat de verleiding zou kunnen bestaan een meer beleidsmatige invulling
te geven aan het criterium dat een goede rechtsbedeling behandeling in appèl
vereist. Bovendien wordt het onzeker geacht of het voorstel tot tijdsbesparing
zal leiden. In principiële zin acht de NVvR het verlofstelsel een inbreuk
op het recht op een behandeling in twee instanties.Zoals hiervoor is opgemerkt geldt terzake van strafzaken met een gering
belang geen onverkort recht op een behandeling in twee instanties. Dat recht
vloeit ook niet voort uit de mensenrechtenverdragen of de jurisprudentie van
het Europese Hof voor de rechten van de mens. Het voorstel voor een toelatingsprocedure
in hoger beroep past in het streven naar een evenwichtige opbouw van het rechtsmiddelenstelsel,
waarbij de beschikbare middelen zo effectief mogelijk worden ingezet in de
diverse categorieën zaken, mede afhankelijk van aard en gewicht van die
zaken. Daarbij wordt gestreefd naar kwaliteitsverbetering van het totale systeem.
De invoering van een verlofstelsel moet mede worden gezien in het licht van
de voorgestelde appèldrempel van € 100, waarbeneden met één
rechterlijke instantie wordt volstaan. Deze drempel zou wellicht op een wat
hoger niveau kunnen worden gelegd. Daarvan is evenwel afgezien op grond van
de gedachte dat in de zaken die iets zwaarder zijn dan de «echte»
bagatelzaken, behoefte bestaat aan een «veiligheidsklep», een
incidenteel toe te passen herstelmogelijkheid. Hiertoe dient het voorgestelde
verlofstelsel.Wat de te verwachten besparing betreft merk ik op dat deze niet exact
te voorspellen is. Zij is mede afhankelijk van de wijze waarop de voorzitters
van de gerechtshoven invulling aan het verlofstelsel zullen geven, zowel wat
de aan te leggen toetsing betreft als wat de organisatie van het werk betreft.
Het grote verschil met maatregelen die de behandeling ter zitting efficiënter
maken (zoals het voortbouwend appèl en unusrechtspraak), is evenwel
dat een verlofstelsel zich geheel buiten de zitting om afspeelt. Dit betekent
dat de menskracht in een verlofstelsel een stuk flexibeler kan worden ingezet.Aangenomen mag worden dat voorzitters die het criterium van de goede rechtsbedeling
hanteren zich in hun rechterlijke activiteit niet door oneigenlijke beleidsmatige
overwegingen zullen laten leiden. De vraag of een meer gestructureerd afwegingskader
geboden moet worden is alleszins legitiem. In het wetsvoorstel is er bewust
voor gekozen om een dergelijk kader in de praktijk tot ontwikkeling te laten
komen. Het feit dat de beschikking inhoudende dat een behandeling van de zaak
in hoger beroep niet is vereist, moet worden gemotiveerd, laat overigens onverlet
dat veelvuldig toepasselijke standaardoverwegingen, zoals hiervoor ook is
aangegeven, kunnen worden ontwikkeld. In verhouding tot de zeer ruime marges
waarbinnen rechters beslissingen aangaande de straftoemeting nemen en in uitgangspunten
structureren, lijkt de poortwachterstaak voor de voorzitter niet op overspannen
verwachtingen gebaseerd. De positieve reactie van het OM (zie hierna) op het
voorgestelde verlofstelsel bevestigt de verwachting dat door dit stelsel een
beperktere aanspraak op de beschikbare capaciteit wordt gemaakt.De NVvR staat positief tegenover de gedachte om het verzet als afzonderlijk
rechtsmiddel te laten vervallen. Volgens de NVvR is een uitvloeisel van de
aanvankelijke uitwerking van het voorstel dat de nu geldende gelijkheid tussen
openbaar ministerie en verdachte wordt doorbroken doordat de officier van
justitie tegen alle vonnissen inzake overtredingen appèl kan stellen
en de verdachte niet, terwijl de verdachte aan beperkingen blijft onderworpen.Voorheen
gold een dergelijk stelsel, dat echter door de Wijziging van
het Wetboek van Strafvordering inzake uitsluiting van beroep in lichte overtredingszaken
was komen te vervallen. Nadere overweging van het in het geding zijnde belang
maakt dat wordt afgezien van het opnieuw openen van appèlmogelijkheden
in bagatelzaken voor de officier van justitie, die uit oogpunt van beperking
van werkbelasting waren afgeschaft. In het huidige voorstel is van een doorbreking
van de gelijkheid tussen openbaar ministerie en de verdachte dan ook geen
sprake meer.De NVvR alsmede NOvA vragen zich af of de afschaffing van de eenparigheidsregel
bij het exclusief appelleren van de verdachte zich wel verdraagt met het concept
van het voortbouwend appèl. Zij gaan er daarbij vanuit dat door het
voortbouwend appèl een groter accent komt te liggen bij de behandeling
in eerste aanleg. Hierover kan het volgende worden opgemerkt. Het is juist
dat het systeem in samenhang met andere recente wetsvoorstellen bevorderlijk
is voor een meer alerte proceshouding in eerste aanleg. De kern van het concept
van het voortbouwend appèl is echter gelegen in het feit dat door een
toespitsing op de verschillen van mening na de behandeling in eerste aanleg
uiteindelijk een kwalitatief beter resultaat verkregen behoort te worden.
Het oordeel na een behandeling in tweede aanleg heeft in beginsel een sterkere
basis doordat na de behandeling in eerste aanleg de gearticuleerde bezwaren
grondig worden onderzocht. Daarom wordt het onjuist geacht het oordeel van
een raadsheer na behandeling in tweede aanleg mathematisch gelijk te stellen
met het oordeel van een rechter na een behandeling in eerste aanleg. Dat zou
een miskenning zijn van de meerwaarde die een behandeling in hoger beroep
dient te hebben. Het voortbouwend appèl is een voortgezette procedure,
geen voortgezette beslissing. In het derde interimrapport van Strafvordering
2001 is op p. 421–423 uitvoerig uiteengezet waarom afschaffing van de
eenparigheidsregels past in het concept van het voortbouwend appèl.
Bij een voortbouwend appèl past niet goed dat de appèlrechter
in zekere zin gebonden wordt aan de beslissing van de rechter in eerste aanleg.
Zeker wat betreft de straftoemeting kan erop worden gewezen dat het daarbij
niet alleen gaat om aspecten van de concrete zaak, maar ook om de uitgangspunten
van straftoemeting in meer algemene zin, waarbij aan de gerechtshoven een
bijzondere rol toekomt in de bevordering van rechtseenheid. Ook het bezwaar
tegen de opheffing van beperking van de straftoemeting van de unus in appèl
tot het maximum van de in eerste aanleg opgelegde straf wordt niet gedeeld.
Er is geen overtuigende reden om de alleensprekende rechter in appèl
sterkere beperkingen op te leggen dan de alleensprekende rechter in eerste
aanleg. Het wettelijk strafmaximum en de wettelijke en jurisprudentiële
regels aangaande strafmotivering bieden voldoende waarborg tegen willekeur
jegens de verdachten. Voorts kan worden opgemerkt, dat de explicitering van
de uitgangspunten van straftoemeting in veelvoorkomende zaken de afgelopen
jaren sterk is ontwikkeld, zodat de structuur waarbinnen straftoemetingsbeslissingen
worden genomen, met name terzake van veelvoorkomende delicten, geleidelijk
aan transparanter is geworden.Hiervoor is terloops al op onderdelen van het advies van de NOvA ingegaan.
Maar de reactie van de NOvA behelst meer dan dat. De kritiek van de NOvA op
de tijdige opgave van getuigen en de toepassing van het noodzakelijkheidscriterium
heeft betrekking op een wijziging van artikel 414 Sv die inmiddels in de Wet
van 10 november 2004 tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering,
het Wetboek van Strafrecht en de Wet op de rechterlijke organisatie in verband
met het horen van getuigen en enkele verwante onderwerpen (Stb. 2004, 579)
in werking is getreden. Daarop wordt hier niet verder ingegaan. Naar het oordeel
van de NOvA is het op zich een goede zaak om tegen te gaan dat in appèl
zonder noodzaak beslissingen worden over gedaan waarover geen
verschil van mening bestaat tussen het OM en de verdediging. Immers, als verdachte
en OM tevreden zijn over bepaalde onderdelen van het vonnis in eerste aanleg,
is er weinig reden voor de rechter in hoger beroep aan onomstreden onderdelen
aandacht te besteden. De NOvA deelt daarnaast ook het uitgangspunt van dit
wetsvoorstel dat het (voortbouwend) hoger beroep tegen rechterlijke vonnissen
een volwaardige, zelfstandige instantie blijft waarin een nieuwe beslissing
kan genomen over het volledige spectrum van de vragen van de artikelen 348
en 350 Sv. De NOvA is echter teleurgesteld over het achterwege laten van bepaalde
wijzigingsvoorstellen, zoals afschaffing wijziging telastlegging in hoger
beroep en verbod op partieel appel. In het thans voorliggende wetsvoorstel
is de indiening van schriftelijke grieven door de officier van justitie verplichtender
geformuleerd dan aanvankelijk het geval was. Dat was ook een wens van de NOvA.In het advies van de NOvA wordt de vraag gesteld welke eisen aan een door
de verdachte ingediende schriftuur houdende grieven dienen te worden gesteld.
Gewezen wordt op in de praktijk lopende experimenten. In het ressort 's-Hertogenbosch
wordt door de advocatuur, het OM en het gerechtshof al langer gezamenlijk
getracht te komen tot een effectievere besteding van de schaarse zittingscapaciteit
van het Gerechtshof. Daartoe is per 1 januari 1999 in het kader van een
experiment voorzien in de mogelijkheid van «opgave van bezwaren»
waardoor de verdachte inzichtelijk waartegen zijn bezwaren zich met name richten.
Een soortgelijk stelsel wordt sinds een aantal jaren in het ressort Leeuwarden
gehanteerd. In de opgave van bezwaren in het ressort 's-Hertogenbosch
kan de verdachte aangeven waartegen het hoger beroep is gericht: de bewezenverklaring
van een (of meer) tenlastegelegd(e) feit(en), de opgelegde straf en/of maatregel
(aard en hoogte), de beslissing tot ontneming van wederrechtelijk verkregen
voordeel of anderszins. Dat is een zeer summiere opgave van bezwaren. De NOvA
vraagt of het de bedoeling is dat er, in navolging van dit experiment, op
landelijk niveau een soortgelijke opgave van bezwaren wordt geïntroduceerd,
of dat de wetgever een uitgebreide(re) motivering van de grieven voor ogen
staat. Het is denkbaar dat de experimenten in de genoemde ressorten gevolgd
worden door een uniformering van de wijze waarop een opgave van bezwaren wordt
gedaan. Het wetsvoorstel legt in dit opzicht geen beperkingen op en stelt
ook geen verdere inhoudelijke eisen aan de schriftelijke opgave van bezwaren.
Het wordt aan de rechter in hoger beroep overgelaten welke de betekenis daaraan
toekomt voor de behandeling ter zitting. De combinatie van schriftelijk ingediende
grieven en mondeling opgegeven bezwaren zullen immers richtinggevend moeten
zijn voor die behandeling.De NOvA is kritisch aangaande het voorgestelde verlofstelsel. De vrees
van de NOvA dat het verlofstelsel alleen voor de verdachte zou gelden kan
worden weggenomen. Dat is niet het geval. Wel is in artikel 410, vierde lid,
Sv een speciaal op de verdachte toegesneden mogelijkheid tot het indienen
van een schriftuur met een opgave van redenen voor het ingestelde hoger beroep
voorzien, aangezien de indiening van schriftuur als bedoeld in artikel 410,
eerste lid, Sv voor de verdachte niet verplicht is. De NOvA gaat ook op andere
onderdelen van het verlofstelsel in. Door de norm van strafzaken waarin tot € 500
boete is opgelegd zouden daar ook zaken onder vallen die volgens de NOvA de
kwalificatie van «een zaak van beperkte omvang en van relatief gering
belang» niet rechtvaardigen. Veroordelingen wegens misdrijven kunnen
voor betrokkenen ingrijpende gevolgen hebben die niet alleen worden weerspiegeld
in de opgelegde sanctie, zo stelt de NOvA. Ook de uitwerking van het verlofstelsel
krijgt geen instemming van de NOvA. De voorzitter zou over onvoldoende materiaal
beschikken om te kunnen oordelen of een behandeling in hoger beroep voortvloeit
uit het vereiste van een goede rechtsbedeling. Het criterium «goede
rechtsbedeling» wordt ook onvoldoende specifiek geacht.
Daartegen kan worden ingebracht dat indien geen ruim criterium wordt gekozen
niet te ontkomen valt aan een reeks criteria die toegesneden zijn op zaken
met bepaalde kenmerken.Tegen de kritiek op het verlofstelsel kan voorts het volgende worden ingebracht.
Tijd en middelen die beschikbaar gemaakt worden voor de rechtspleging moeten
zo effectief mogelijk worden ingezet. Dat leidt tot keuzes die beperkingen
kunnen inhouden ten opzichte van wat bij onbeperkte tijd en middelen voor
wenselijk gehouden kan worden. Het instellen van een appèldrempel is
daarvan een voorbeeld. De beperking van de appèldrempel tot € 100,
maakt dat aanvullend een extra ingreep nodig is om de tijd en kosten die gemoeid
zijn met de afdoening van relatief lichte strafzaken binnen de perken te houden.
In het huidige stelsel kan langdurig doorgeprocedeerd worden zonder aantoonbare
belangen. Aan die situatie wil dit wetsvoorstel een einde maken, terwijl tegelijkertijd
gestreefd wordt naar kwaliteitsverbetering. Het voortbouwend appèl
voor de meer gewichtige stafzaken past in dat streven. In de relatief lichte
strafzaken is het voortbouwend appèl doorgaans van minder betekenis.
In beginsel zou tot wellicht een hoger niveau dan de thans voorgestelde appèldrempel
met een behandeling in één instantie kunnen worden volstaan,
maar tegelijkertijd is wel behoefte aan een incidenteel toe te passen herstelmogelijkheid.
Het criterium van een goede rechtsbedeling geeft de voorzitter voldoende ruimte
om in het licht van de stukken en het geschrift te oordelen of een behandeling
van het hoger beroep zal dienen plaats te vinden. Er wordt niet verlangd van
de verdachte dat in deze categorie van zaken grieven worden opgesteld die
sturend zullen zijn voor de behandeling in hoger beroep, maar wel dat redenen
worden opgegeven waarom een behandeling van de zaak in hoger beroep in het
belang van een goede rechtsbedeling vereist is.Naar het oordeel van de NOvA dient een consequente toepassing van het
voortbouwend appel met zich te brengen dat de mogelijkheid tot wijziging van
de telastlegging in hoger beroep wordt afgeschaft. Deze opvatting wordt hier
niet gedeeld. In de memorie van toelichting is omstandig betoogd waarom de
mogelijkheid van wijziging van de telastlegging in appèl moet blijven
bestaan.Volgens de NOvA is het verbod van partieel appèl moeilijk verenigbaar
met een meer bindend grievenstelsel zoals dat de wetgever voor ogen staat.
Hier wordt gedoeld op het feit dat wanneer de verdachte van bijvoorbeeld een
primair telastgelegde doodslag is vrijgesproken, maar is veroordeeld voor
de subsidiair telastgelegde zware mishandeling de dood tengevolge hebbend,
een ingesteld hoger beroep van de verdachte er niet toe zou mogen leiden dat
deze in hoger beroep alsnog voor de doodslag wordt veroordeeld. Aan de NOvA
moet worden toegegeven dat een stelsel van voortbouwend appèl met toelating
van partieel appèl goed denkbaar is. Maar de in dit wetsvoorstel uitgewerkte
vorm van een voortbouwend appèl heeft meer het kenmerk van een voortgaande
procedure van onderzoek dan dat van voortbouwende besluitvorming. Wanneer
de besluitvorming ten aanzien van een bepaald afzonderlijk feitencomplex in
eerste aanleg is afgerond en daartegen niet wordt geappelleerd komt dat feitencomplex
in hoger beroep niet meer aan de orde. In die zin kan het hoger beroep wel
beperkt worden tot bepaalde feiten, maar niet tot deelbeslissingen ten aanzien
van die feiten die in het licht van het verder verrichte onderzoek een volledige
hernieuwde beoordeling verdienen. 5. Financiële consequenties en uitvoeringsconsequentiesHet wetsvoorstel beoogt een kwalitatieve verbetering van de behandeling
van strafzaken in hoger beroep. Tegelijkertijd wordt beoogd de efficiëntie
te bevorderen. Aan het OM en de Raad voor de Rechtspraak is bij de consultatieronde
expliciet de vraag voorgelegd, in het schriftelijk commentaar aandacht te
besteden aan de uitvoeringsconsequenties. In de ingewonnen adviezen wordt
wisselend gereageerd op de te verwachten effecten. Het College van procureurs-generaal
gaat uit van een efficiency-winst, maar acht een nog grotere efficiency-winst
haalbaar door de appèlgrens te verhogen alsook door de categorie waarvoor
het verloftstelsel geldt te verruimen. De Raad voor de Rechtspraak en de Nederlandse
Vereniging voor Rechtspraak zijn terughoudend ten aanzien van de te verwachten
voordelen in de zin van besparing van mensen en middelen. De Nederlandse Orde
van Advocaten vindt dat andermaal de kaasschaaf over het stelsel van strafvordering
wordt gehaald, waarmee bedoeld wordt dat de nagestreefde efficiency ten koste
gaat van de rechten van de verdediging.Er is alleszins reden om uiteen te zetten waarom de verwachting gewettigd
is, dat het wetsvoorstel substantieel bijdraagt aan de bevordering van de
doorstroomsnelheid van zaken en het vergroten van de capaciteit.De verhoging van de appèldrempel van 50 € naar 100 €
leidt op basis van de door het Parket-Generaal verstrekte cijfers op zichzelf
tot een maximale vermindering van het aantal hoger beroepen met 2%.
Daarbij dient wel bedacht te worden dat deze vermindering relatief weinig
bewerkelijke zaken betreft, die thans (in de regel) enkelvoudig kunnen worden
afgedaan.Het verlofstelsel heeft betrekking op een aanzienlijk grotere categorie
van zaken. Voor de griffie waar de schriftuur met de redenen voor het appèl
wordt ingediend, is een zekere stijging van de werklast te verwachten. De
overigens te verwachten besparing dient te worden beoordeeld aan de hand van
de inspanningen die de voorzitter moet verrichten om tot een beschikking te
komen dan wel tot de toelating tot behandeling van het hoger beroep, verminderd
met de werkzaamheden die door het niet verlenen van verlof worden bespaard.
Indien de voorzitter de werkzaamheden met ondersteuning verricht kan die werkzaamheid
ook dienstig worden gemaakt ter voorbereiding voor het geval het wel tot behandeling
ter zitting komt. Daar is niets op tegen. Ook niet voor het geval de voorzitter
de naar de zitting gewezen zaken om redenen van bewaking van de schijn van
onpartijdigheid zelf niet (mede) zal berechten. De werkzaamheid van het beoordelen
van zaken voor de toelating tot appèl kan veel flexibeler gepland worden
dan zittingswerk. Ter relativering van de voordelen moet worden opgemerkt,
dat het voornamelijk zaken betreft die enkelvoudig zouden kunnen worden afgedaan.
De verwachting is, uitgaande van een in het algemeen behoorlijke berechting
in eerste aanleg, dat een beoordeling door de voorzitter in een relatief groot
deel van de zaken zal leiden tot het niet verlenen van het verlof. In die
zaken is vervolgens ook de weg naar cassatie afgesloten. Dat is ook een deel
van de besparing. Voorts is het stelsel zo opgezet, dat het vonnis en het
proces-verbaal in de eerste aanleg niet behoeven te worden uitgewerkt. Volstaan
kan worden met een verkort vonnis. Voor de zaken waarin na verleend verlof
wel behandeling ter zitting plaatsvindt betekent dit weliswaar enige verschuiving
van werk naar de tweede aanleg, voorzover althans anders geprofiteerd had
kunnen worden van een uitgewerkt vonnis en een proces-verbaal. In totaal is
echter zowel voor de eerste als ook voor de tweede aanleg een besparing van
werkzaamheden te verwachten, terwijl bovendien het aantal zaken waarin cassatie
kan worden ingesteld zal afnemen. Zowel de appèldrempel als ook het
verlofstelsel is nadelig voor de in eerste aanleg veroordeelde verdachte,
die minder mogelijkheden krijgt sancties te bestrijden dan wel
de executie daarvan uit te stellen. Een kortere rechtsweg brengt voor de lichte
strafzaken uiteraard een snellere executie met zich.Het beperken van situaties waarin gewijzigde telastleggingen moeten worden
betekend levert zowel in de eerste als ook in de tweede aanleg enige besparing
van werkzaamheid op. Hierbij gaat het niet zozeer om de werkzaamheden die
met de betekening van doen hebben als wel met het feit dat voorkomen kan worden
dat de behandeling van zaken ter zitting moeten worden geschorst en een nieuwe
planning van de voortgang moet worden verricht.Het voorgestelde stelsel van het voortbouwend appèl heeft verschillende
besparende effecten. Door het onderzoek met name te richten op bezwaren tegen
het vonnis wordt nodeloze dubbeling van werkzaamheden voorkomen. Hierdoor
kan gemiddeld een kortere behandeltijd in appèl worden gerealiseerd.
De verplichte indiening van een schriftuur door de officier van justitie leidt
niet tot extra werkzaamheden daar thans ook al de afspraak bestaat een memorie
van grieven in te dienen. Dat het openbaar ministerie en de verdediging met
bezwaren tegen het vonnis moeten komen, uiterlijk op de zitting, is gekoppeld
aan de mogelijkheid, kort gezegd bij passiviteit van de partijen, niet-ontvankelijkheid
te kunnen uitspreken. Dat oordeel kan in een vroeg stadium ter zitting worden
geveld, zodat in dat geval verdere werkzaamheden ter zitting niet meer verricht
behoeven te worden. De uitwerking van dergelijke zaken behelst aanzienlijk
minder werk dan van een appèl waarbij ondanks het uitblijven van bezwaren
tegen het vonnis toch de gehele zaak behandeld zou moeten worden. Ook de eventuele
cassatie in dergelijke zaken wordt versmald tot de kwestie van de niet-ontvankelijkheid.De striktere regeling van het instellen van hoger beroep door het verlenen
van een bijzondere schriftelijke volmacht aan een medewerker ter griffie leidt
ertoe, dat in minder gevallen dan voorheen gevolg zal moeten worden gegeven
aan brieven met bezwaren tegen een vonnis. Ingeval op de in het wetsvoorstel
voorziene wijze gebruik gemaakt wordt van de mogelijkheid door middel van
een bijzondere schriftelijke volmacht aan een medewerker ter griffie een rechtsmiddel
aan te wenden is thans bovendien voorzien in een wettelijke inbedding die
voorkomt dat de betekening van de dagvaarding vervolgens tot complicaties
leidt. Hierdoor ontstaan begunstigende effecten op de eventuele uitvoerbaarheid
van veroordelende arresten en de start van de termijn voor het instellen van
cassatie.In het wetsvoorstel is ook voorzien in een bevordering van enkelvoudige
afdoening. Door het doen vervallen van de beperking dat de enkelvoudige rechter
is gebonden aan het maximum van de in eerste aanleg opgelegde straf, zal het
openbaar ministerie dat een sanctie nastreeft die ligt boven de opgelegde
straf maar binnen de competentie van de enkelvoudige rechter in appèl,
meer zaken aanbrengen voor de enkelvoudige rechter. Ook de mogelijkheid tot
het inrichten van enkelvoudige economische strafkamers levert een besparing
van tijd op.Samenvattend is de verwachting dat door dit wetsvoorstel door de verhoogde
appèldrempel minder zaken in hoger beroep behandeld behoeven te worden.
Het verlofstelsel geeft daarnaast een extra besparing voor de eerste aanleg
(de rechtbanken) met betrekking tot de uitwerking van vonnissen en processen-verbaal
in lichte strafzaken. Het verlofstelsel zal tot een beperking van zaken ter
zitting in appèl leiden, waardoor de werkzaamheid van selectie van
zaken ruimschoots wordt goedgemaakt. Het effect van de beperking van appèlzaken
werkt door in cassatie. In zowel de eerste als ook de tweede
aanleg wordt voorts een besparing van enige zittingscapaciteit bereikt door
het niet meer telkens behoeven te betekenen van gewijzigde telastleggingen
in verstekzaken. Het voortbouwend appèl en de daarin vereiste actieve
opstelling van partijen zal de gemiddelde behandelduur van zaken in appèl
kunnen verkorten. Alle maatregelen bijeen leiden ertoe dat de voor de rechtspleging
beschikbare middelen effectiever dan thans kunnen worden ingezet in de diverse
categorieën van zaken, al naargelang de aard en het gewicht van de verschillende
zaken. De zwaardere, complexere zaken krijgen gerichtere aandacht, de zaken
van gering belang kunnen eenvoudiger en sneller worden afgedaan. Een en ander
betekent dat een hogere doorstroomsnelheid van zaken wordt bereikt. Gezien
de druk op de rechtspleging en het grote aanbod van zaken betekent dit niet
dat financiële besparingen worden bereikt, maar wel dat met dezelfde
middelen onder gelijk blijvende omstandigheden meer zaken kunnen worden afgedaan.
Dat is bezien vanuit de wenselijkheid van berechting binnen redelijke termijn
niet slechts een kwantitatief feit maar ook een kwalitatief wenselijke verbetering.6. Artikelsgewijze toelichtingARTIKEL IOnderdeel A. Wijziging artikel 282a, derde lid, SvDit betreft een redactionele verduidelijking van artikel 282a, derde lid,
Sv. Deze bepaling is ingevoegd bij de Wet van 10 november 2004, Stb.
579, en betreft de verwijzing van de zaak door de meervoudige kamer naar de
politierechter. Artikel 282a is op grond van artikel 415 Sv van overeenkomstige
toepassing op het optreden van de enkelvoudige kamer van het gerechtshof in
hoger beroep.Onderdeel B. Wijziging artikel 314 Sv (zie tevens § 3.8)In het algemeen deel is reeds uitvoerig ingegaan op de ratio van het voorschrift
wijzigingen van telastleggingen te moeten betekenen indien de behandeling
bij verstek plaatsvindt. Geconcludeerd is dat indien een wijziging van ondergeschikte
aard is, de verdachte bij het achterwege laten van een betekening niet in
het recht op informatie in de zin van artikel 6 EVRM wordt geschaad. In dat
geval zal de verdachte door het achterwege laten van kennisgeving van de wijziging
redelijkerwijze niet in zijn verdediging worden geschaad. Een wijziging van
ondergeschikte aard raakt de richting en reikwijdte van het onderzoek ter
terechtzitting immers niet, maar betreft een aanpassing van de telastlegging
die volgens het openbaar ministerie bij nader inzien behoort plaats te vonden
en die door de rechter in de beslissing op de vordering wordt toegelaten.
Een dergelijke aanpassing kan wel verder gaan dan het herstel van een kennelijk
fout, die thans al zonder de wijzigingsprocedure zou kunnen worden gerealiseerd.
Of een wijziging van zodanige aard is dat de verdachte door het achterwege
laten van kennisgeving van de wijziging redelijkerwijze in zijn verdediging
wordt geschaad, zal per zaak moeten worden bezien. De gekozen formulering
sluit nauw aan bij elders in de wet gehanteerde criteria (zie bijvoorbeeld
artikel 288 Sv). Het is in de voorgestelde redactie van artikel 314 Sv aan
de rechter overgelaten om te bepalen of een betekening van de wijziging moet
plaatsvinden.Onderdelen C, D en FDe voorgestelde wijzigingen van de artikelen 365a, tweede lid, artikel
378, tweede lid, en 395, tweede lid, Sv hangen samen met de regeling van de toelating van hoger beroep in lichte strafzaken (zie hiervoor§ 3.3.3).
Indien de uitwerking van de verkorte vonnissen of, in geval van een mondeling
vonnis van de politierechter of de kantonrechter, van het proces-verbaal van
de terechtzitting zou moeten plaatsvinden zou het voordeel in besparing van
kosten van de toelatingsprocedure in belangrijke mate verdampen.In deze categorie van lichte strafzaken kan de voorzitter van het gerechtshof
zich op grond van de stukken in het licht van de opgegeven redenen voor het
instellen van hoger beroep en het summiere vonnis een voldoende oordeel vormen
of een nieuwe beoordeling in het belang van de goede rechtsbedeling vereist
is.De uitzonderingen vermeld in artikel 365a, tweede lid, onder b, Sv zijn
niet van toepassing op het geding in hoger beroep (zie het voorgestelde artikel
415 Sv).Onderdeel GIngevolge artikel 398, 13° Sv is artikel 316 Sv – onder het
maken van enig voorbehoud – ook van toepassing op het onderzoek ter
terechtzitting in rechtsgedingen voor de kantonrechter. Dit voorbehoud betreft
enkele bepalingen uit de afdeling over het houden van een gerechtelijk vooronderzoek.
De daarin opgesloten liggende beperkingen houden verband met het feit dat
de rechter-commissaris niet integraal van zijn bevoegdheden gebruik kon maken,
wanneer hij in «kantongerechtszaken» een gerechtelijk vooronderzoek
hield. Deze inperking van bevoegdheden is evenwel opgeheven bij de Wet van
28 juni 1956 (Stb. 1955, 172 en Stb. 1956, 377) maar daarna is lange
tijd verzuimd de uitsluiting van de in artikel 398 onder 13° Sv vermelde
artikelen aan te passen, hoewel artikel 398 Sv nadien nog elf keer is gewijzigd.
Het was dan ook geen prangend probleem. De bedoelde uitsluiting betreft thans
nog slechts de toepassing van twee dwangmiddelen die, gezien de minder ernstige
aard van het te berechten feit, toendertijd te ingrijpend werden geacht om
te mogen worden toegepast. De rechter-commissaris zal de verdachte of anderen
niet aan lichaam of kleding of in het belang van het onderzoek in het lichaam
mogen onderzoeken (artikel 195 Sv) en de verdachte, ingeval hij met de sterke
arm is meegebracht niet voor 24 uur in verzekering mogen stellen (artikel
206 Sv). Voorheen was de rechter-commissaris naar wie door de kantonrechter
wordt verwezen, ook de in artikel 201, eerste lid, (oud) Sv neergelegde bevoegdheid
ontzegd het verhoor van de verdachte aan een kantonrechter in zijn arrondissement
op te dragen. De uitsluiting van deze bepaling had tot doel te voorkomen dat
het onderzoek in handen zou komen van de kantonrechter die later in het eindonderzoek
over de verdachte zou oordelen. Artikel 201 is echter met ingang van 1 februari
2000 geheel komen te vervallen (Stb. 1999, 243) en bij die gelegenheid is
artikel 201, eerste lid, Sv dan ook geschrapt uit artikel 398, 13° Sv.
Thans kan artikel 398, 13° Sv geheel komen te vervallen. Er is geen reden
waarom de rechter-commissaris na verwijzing niet integraal van zijn bevoegdheden
gebruik kan maken, wanneer hij in «kantonrechterzaken» een gerechtelijk
vooronderzoek verricht, terwijl hij dat zonder verwijzing in het gerechtelijk
vooronderzoek wel kan.Onderdelen E, H, X. Het doen vervallen van de verzetsprocedure
(zie tevens § 3.9)Voorgesteld wordt het gewone rechtsmiddel verzet (Derde Boek. Titel I)
te doen vervallen. In plaats daarvan wordt het hoger beroep onbeperkt opengesteld
ingeval de verdachte van de zitting in eerste aanleg niet op de hoogte was.
Dat betreft vonnissen betreffende overtredingen of misdrijven die zijn ontstaan,
terwijl de dagvaarding om op de terechtzitting in eerste aanleg te verschijnen
of de aanzegging of oproeping voor de nadere terechtzitting aan
de verdachte niet in persoon is gedaan of betekend en zich geen andere omstandigheid
heeft voorgedaan waaruit voortvloeit dat de dag van de terechtzitting of van
de nadere terechtzitting de verdachte tevoren bekend was. Uit dit voorstel
vloeit een aantal eenvoudige technische wijzigingen voort. Deze betreffen
de artikelen 392, tweede lid; artikel 427, vierde lid; artikel 449; artikel
451, derde lid; artikel 453, eerste lid; artikel 455, tweede lid; artikel
557, tweede lid. Het komt telkens neer op het verwijderen van de toepasselijkheid
van de betreffende regeling op het verzet. Het doen vervallen van de verzetsprocedure
uit de Derde Boek Titel I laat onverlet het verzet als bedoeld in de artikelen
575 en 576 Sv. Ook de nieuwe verzetsprocedure die in het kader van het wetsvoorstel
inzake OM-afdoening wordt geïntroduceerd wordt niet getroffen door de
onderhavige wijzigingen. Op de betekenis van de wijziging in relatie tot de
Wet overdracht en tenuitvoerlegging buitenlandse vonnissen wordt hierna (ARTIKEL
III) afzonderlijk ingegaan.Onderdeel I. Wijziging van artikel 404 Sv (zie tevens § 3.3.2
en 3.3.3)In het algemeen deel (§ 3.3.2) is toegelicht waarom een verhoging
van de appèlgrens inzake overtredingen tot een niveau van € 100
is aangewezen. Door artikel 404, derde lid, wordt bepaald dat hoger beroep
zonder beperking mogelijk is ingeval de berechting in eerste aanleg plaats
heeft gevonden zonder dat de verdachte op de hoogte was van de terechtzitting.
In een dergelijk geval geldt de appèldrempel niet .De bepaling van artikel 404, derde lid, eerste volzin, is niet van toepassing
in een bepaald geval waarin de zaak is ingeleid met een strafbeschikking.
Het wetsvoorstel OM-afdoening zoals het luidt na aanvaarding door de Tweede
Kamer, bepaalt namelijk in artikel 257f, eerste lid, dat een rechtsgeldige
betekening van de oproeping voor de behandeling van het verzet bij de rechtbank
binnen zes weken na aantekening van het verzet onder bepaalde voorwaarden
gelijkgesteld moet worden met een betekening in persoon. De gedachte achter
deze bepaling is dat in zo'n situatie, waarin de verdachte zelf verzet
heeft aangetekend, niet gezegd kan worden dat hij niet op de hoogte is van
de zaak tegen hem en dat van hem enige inspanning kan worden gevergd om zich
op de hoogte te stellen van de datum van de zitting. Als hij vervolgens toch
verstek laat gaan bij de verzetbehandeling, is dit voor zijn risico en is
het niet logisch om een uitzondering te maken op de appèldrempel.Artikel 404, vierde lid, (het huidige derde lid) bepaalt dat wanneer als
gevolg van de appèldrempel in overtredingszaken geen hoger beroep openstaat
evenmin beroep in cassatie mogelijk is. Van de gelegenheid wordt gebruik gemaakt
om de thans nog in het derde lid besloten uitzondering op deze regel te schrappen.
Deze uitzondering houdt in dat in geval van een overtreding van een verordening
van een provincie, een gemeente, een waterschap of een met toepassing van
de Wet gemeenschappelijke regelingen ingesteld openbaar lichaam steeds beroep
in cassatie openstaat, óók bij een kale geldboete van niet meer
dan € 50. Het huidige artikel 427, derde lid, kent eenzelfde uitzondering
op de € 250-grens voor het instellen van cassatie. Deze uitzonderingen
zijn in de wet opgenomen bij de Wet van 28 oktober 1999 tot wijziging
van het Wetboek van Strafvordering, de Wet op de rechterlijke organisatie
en enkele andere wetten met betrekking tot het beroep in cassatie in strafzaken
(uitsluiting beroep in lichte overtredingszaken en invoering verplichte schriftuur
van een advocaat) (Stb. 467) op grond van de gedachte dat zich juist in dit
soort lichte zaken betreffende lagere regelgeving belangwekkende rechtsvragen
kunnen voordoen, in het bijzonder over de verenigbaarheid van die regelgeving
met grond- en mensenrechten; daarbij werd gewezen op rechtspraak in het verleden
over de plakverboden. De gepubliceerde rechtspraak van de laatste jaren ondersteunt
deze gedachte evenwel niet. Voor zover bekend zijn er twee arresten
van de Hoge Raad inzake een lagere verordening die zonder de uitzondering
op de appèl- c.q. de cassatiegrens niet door de Hoge Raad gewezen hadden
kunnen worden (HR 9 december 2003, LJN AN7086, (toepassing 9a Sr in eerste
aanleg) en HR 10 februari 2004, LJN AL8446 (tweemaal een boete in hoger
beroep van 40 euro)). In beide gevallen kan nauwelijks worden gesproken van
heel principiële rechtsvragen. Bij deze stand van zaken acht de regering
geen grond aanwezig om deze uitzonderingen op de algemene regels van het systeem
van rechtsmiddelen te handhaven. Schrapping komt de inzichtelijkheid van ons
stelsel van rechtsmiddelen ten goede. Mocht zich toch in een zaak betreffende
overtreding van een lagere verordening een heel principiële rechtsvraag
voordoen terwijl de opgelegde sanctie geen beroep in cassatie toelaat, dan
bestaat nog het buitengewone rechtsmiddel van cassatie in het belang der wet.Onderdeel J. Wijziging van artikel 409 SvIn het voorgestelde 409, vierde lid, Sv is voor de daar omschreven gevallen
bepaald dat aan het hoger beroep van de officier van justitie geen gevolg
wordt gegeven totdat het hoger beroep aan de verdachte in persoon is betekend.
Hierdoor wordt voorkomen dat de verdachte, die onkundig kan zijn van het feit
dat er een vervolging tegen hem gaande is, in hoger beroep wordt veroordeeld.
De noodzaak van deze wijziging vloeit voort uit het feit dat de huidige Nederlandse
betekeningsregeling niet in alle gevallen garandeert dat de verdachte in persoon
op de hoogte gesteld wordt van de vervolging. Ook los van de andere onderdelen
in dit wetsvoorstel is deze reparatie geboden.Onderdelen K en L. Procedure toelating tot hoger beroep
in lichte strafzaken: wijziging van artikel 410 Sv en een nieuw artikel 410a
(zie § 3.2.2 en 3.3.3)Artikel 410, eerste lid, Sv is in § 3.2.2 reeds toegelicht.Artikel 410, derde lid, Sv regelt onder andere de voorwaarden waaronder
het OM in hoger beroep kan weigeren om door de verdachte in de schriftuur
opgegeven getuigen en deskundigen op te roepen. De derde volzin betreft de
mogelijke weigering van getuigen en deskundigen die reeds ter terechtzitting
in eerste aanleg of door de rechter-commissaris zijn gehoord en is afkomstig
uit de Wet van 10 november 2004, Stb. 579. De schrapping van de woorden «daaraan
voorafgaand» (voor «door de rechter-commissaris») maakt
duidelijk dat deze mogelijkheid ook betrekking heeft op getuigen en deskundigen
die na de eerste aanleg door de RC zijn gehoord (zie artikel 411a Sv).Artikel 410, vierde lid, Sv legt de verplichting vast voor verdachten
in zaken die onder de toelatingsprocedure van artikel 410a Sv vallen een schriftuur
in te dienen. Dat kan zijn de schriftuur bedoeld in het eerste lid van artikel
410 Sv (de schriftuur, houdende grieven), maar het kan voor de verdachte ook
een schriftuur betreffen met uitsluitend redenen om hoger beroep in te stellen.
Deze verplichting geldt niet in het geval, omschreven in artikel 410a, tweede
lid, waarin de verdachte niet op de hoogte was en kon zijn van de zitting.In artikel 410a is het verlofstelsel voor de behandeling in hoger beroep
geregeld; dit is in het algemeen deel reeds uitvoerig toegelicht. De categorie
waarvoor de toelatingsprocedure gaat gelden betreft veroordelingen met uitsluitend
een of meer geldboetes tot een totaal van maximaal € 500, uitgezonderd
vonnissen inzake (mede) een misdrijf waarop naar wettelijke omschrijving een
gevangenisstraf van meer dan vier jaren kan worden opgelegd.
Bepalend is niet alleen de concrete strafmaat (minder dan € 500
geldboete), maar ook de wettelijke strafbedreiging (niet meer dan vier jaren
gevangenisstraf). Zo wordt bijvoorbeeld voorkomen dat een door de officier
van justitie ingesteld hoger beroep tegen een vrijspraak inzake een moord
onderworpen is aan een toelatingsprocedure als behalve de vrijspraak het vonnis
een lichte veroordeling voor een ander feit inhoudt. De procedure is uitgewerkt
in de artikelen 410 en 410a Sv. Voor de inzichtelijkheid van de regeling is
zij duidelijk gescheiden van de regeling van artikel 404, die aangeeft in
welke gevallen hoger beroep openstaat. Het gaat met andere woorden om gevallen
waarin weliswaar appèl openstaat en ook daadwerkelijk is ingesteld,
maar de aanhangigmaking en behandeling ter terechtzitting pas kunnen plaatsvinden
na verkregen verlof van de voorzitter. Met de«voorzitter», genoemd
in het eerste lid, wordt bedoeld de voorzitter van een strafkamer van het
gerechtshof. Op de keuze voor de formulering van het toetsingcriterium als «vereist
in het belang van een goede rechtsbedeling» is in § 3.3.3
ingegaan. Artikel 410a, tweede lid, bepaalt dat een appèl tegen een
verstekvonnis waarbij de verdachte niet op de hoogte was noch kon zijn van
de datum van de terechtzitting, steeds door de voorzitter moet worden toegelaten.
Dit is een vergelijkbare bepaling als in artikel 404, derde lid. Uitzonderingen
gelden voor kantonrechtervonnissen en voor de zaken die zijn begonnen met
een OM-boete en vervolgens hebben geleid tot toepassing van artikel 257f,
eerste lid, laatste volzin (zie over deze uitzondering de toelichting hiervoor
bij artikel 404 Sv). In deze zaken dient de voorzitter dus nog wel een toetsing
aan de goede rechtsbedeling te verrichten. In gevallen van artikel 410a, tweede
lid, eerste volzin, is een schriftuur als bedoeld in artikel 410, vierde lid,
niet vereist. Indien geen schriftuur wordt ingediend, maar wel is vereist,
dient de voorzitter zich niettemin een oordeel te vormen over de vraag of
een goede rechtsbedeling behandeling in appèl vereist. In dat geval
is bij het niet verlenen van toelating geen nadere motivering van de beschikking
vereist dan dat geen redenen voor het instellen van het appèl zijn
ingediend en dat ambtshalve geen reden voor behandeling ter zitting in hoger
beroep is aangetroffen.Als de voorzitter oordeelt dat de behandeling van het beroep in het belang
van een goede rechtsbedeling is vereist, wordt de zaak op de normale voet,
namelijk op de voet van artikel 412, ter terechtzitting aanhangig gemaakt.
Dit betekent in het geval van artikel 408a dat de oproeping op de voet van
dat artikel geldig blijft. Er hoeft dus niet alsnog een dagvaarding aan de
verdachte te worden betekend. Wel moet een afschrift worden toegezonden (zie
artikel 450, vierde lid, nieuw). Indien het hoger beroep niet wordt toegelaten
wordt door de beschikking de oproeping, die ingevolge 408a Sv plaatsvond,
ongedaan gemaakt. De oproeping geldt dan als ingetrokken. De beschikking om
het hoger beroep al dan niet toe te laten wordt aan de verdachte betekend.De beslissing dat het ingestelde beroep niet wordt toegelaten wordt voor
de toepassing van artikel 557, eerste lid, Sv gelijkgesteld met een beslissing
op het ingestelde rechtsmiddel. Dat is nodig met het oog op de uitvoerbaarheid
van het vonnis.Onderdeel M. Wijziging schakelbepaling artikel 415 SvKern van het wetsvoorstel is de inrichting van het hoger beroep als een
in aansluiting op de eerste aanleg voortbouwende behandeling. De behandeling
dient in het bijzonder gericht te kunnen zijn op tegen het vonnis ingebrachte
grieven. Tegelijkertijd is voor de rechter in appèl vastgehouden aan
het beslissingsschema van de artikelen 348 en 350 van het Sv. De wettelijke
basis voor een dergelijke aanpak in hoger beroep is te realiseren door in
artikel 415 Sv enerzijds de bepalingen inzake het onderzoek ter terechtzitting
in eerste aanleg onverkort van toepassing te laten zijn in hoger beroep, terwijl
anderzijds daarbij de toepassing van de bepalingen in de eerste
plaats wordt gebonden aan de instructie het onderzoek zoveel mogelijk te richten
op de bezwaren tegen het vonnis in eerste aanleg gerezen. In de tweede plaats
wordt vastgelegd dat de rechter het onderzoek behalve op de naar voren gebrachte
grieven ook richt op hetgeen ambtshalve noodzakelijk wordt geacht. Hiermee
wordt tot uitdrukking gebracht, dat de rechter in hoger beroep wel de ruimte
heeft om onderzoek te verrichten los van de bezwaren van het openbaar ministerie
of de verdachte. Hoewel een behandeling in hoger beroep in beginsel dient
voort te bouwen op hetgeen in eerste aanleg is geschied, kan bijvoorbeeld
in geval de gehele behandeling ondermaats wordt geacht of bij gebrek aan gegevens
over hetgeen in eerste aanleg is geschied (ontbreken van een proces-verbaal)
of in geval van het niet toegekomen zijn aan de hoofdvragen (artikel 350 Sv),
in hoger beroep een geheel nieuwe behandeling zijn aangewezen; zie in dit
verband ook de voorgestelde wijziging van artikel 423 Sv. Ingeval hoger beroep
wordt behandeld na de toelatingsprocedure van artikel 410a Sv, kan uitwerking
van het arrest met het oog op een ingesteld cassatieberoep niet achterwege
blijven op grond van de uitzonderingen vermeld in artikel 365a, tweede lid,
Sv.Onderdeel N. Artikel 416 Sv (zie de hoofdstukken 2 en
3, met name § 3.2.1 en 3.2.2)In aanvulling op hetgeen in het algemeen deel reeds over deze wijzigingen
is gesteld, wordt het volgende opgemerkt.Het voorgestelde tweede lid bepaalt, dat indien van de zijde van de appellerende
verdachte geen bewaren worden ingebracht, waaronder begrepen kan worden de
omstandigheid dat wel ingebrachte bezwaren niet worden gehandhaafd, het ingestelde
hoger beroep zonder verder onderzoek niet ontvankelijk verklaard kan worden.
De keuze voor de mogelijkheid, in plaats van een verplichte conclusie daartoe,
vloeit voort uit de wens om aan de rechter ambtshalve ruimte te laten om,
indien zulks noodzakelijk wordt geacht, ondanks intrekking van bezwaren toch
onderzoek te verrichten. Het derde lid schept de mogelijkheid een door het
openbaar ministerie ingesteld hoger beroep zonder onderzoek van de zaak zelf
niet-ontvankelijk te verklaren op de enkele grond dat geen schriftuur, houdende
grieven tegen het in eerste aanleg gewezen vonnis, is ingediend. Indien door
de officier van justitie geen appèlschriftuur is ingediend is er sprake
van een vormverzuim.Onderdelen OTer terechtzitting onderzoekt het gerechtshof al de geldigheid van de
uitreiking van de dagvaarding in hoger beroep (art. 415 jo. Art. 278, eerste
lid). Indien het gerechtshof tot het oordeel komt dat de uitreiking van de
dagvaarding in hoger beroep nietig is zal het onderzoek worden gesloten en
wordt de uitspraak «dagvaarding nietig» onmiddellijk gedaan. Indien
de dagvaarding geldig is uitgereikt, maar het hoger beroep niet overeenkomstig
de wettelijke eisen is ingesteld, bijvoorbeeld indien de termijn van veertien
dagen niet in acht is genomen, kan zulks door de verdachte, de advocaat-generaal
of door het gerechtshof ambtshalve onmiddellijk aan de orde worden gesteld
(art. 415 jo. art. 283), maar vanzelfsprekend is dat niet. De beraadslaging
in hoger beroep na de sluiting van het onderzoek ter terechtzitting onderscheidt
zich van die in eerste aanleg reeds aangezien in hoger beroep telkens eerst
de geldigheid van het ingestelde hoger beroep dient te worden vastgesteld,
alvorens de vragen van de artikelen 348 en 350 aan de orde komen. Hoewel dit
bestaande praktijk is en hieromtrent geen problemen rijzen is het niettemin
gepast om deze gang van zaken in artikel 422 Sv te beschrijven. De formulering
in het tweede lid sluit aan op deze beschrijving. Voorts is de in Stb. 2003,
143 abusievelijk weggevallen verwijzing naar 395a Sv hier hersteld. Voorgesteld wordt verder artikel 422, derde lid, Sv te doen vervallen.
Deze bepaling bevat enkele specifieke procedurele bepalingen voor de behandeling
door het gerechtshof van eenkantongerechtsappèl. Zij is in de praktijk
zonder actuele betekenis. Niettemin is artikel 422, derde lid, Sv in de recente
wetgeving geen rustig bezit. Het huidige artikel 422, derde lid, Sv is bij
de Aanpassingwet modernisering rechterlijke organisatie als vijfde lid in
artikel 422 opgenomen. (Stb. 2001, 621, 664). Bij de invoering van de wet
van 3 april 2003 tot wijziging van het Sv in verband met de invoering
van de raadsheercommissaris en enige andere onderwerpen (raadsheer-commissaris,
Stb. 2003, 143, 260), is artikel 422, vijfde lid, Sv in plaats van hernummerd
tot artikel 422, derde lid, Sv, abusievelijk vervallen. Daarna is bij gelegenheid
van de Wijziging van het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht
en de Wet op de rechterlijke organisatie in verband met het horen van getuigen
en enkele verwante onderwerpen (Stb. 2004, 579) artikel 422, derde lid, Sv
bij wijze van reparatie weer ingevoerd.Hiervoor is aangegeven dat artikel 398, 13° Sv kan komen te vervallen.
Het huidige artikel 422, derde lid, Sv bevat een verwijzing naar 398, 13°
Sv, die dus ook kan worden geschrapt. Dit laatste geldt ook voor de andere
verwijzingen naar artikel 398 Sv in artikel 422, derde lid, Sv. Deze hebben
betrekking op de vertegenwoordigingsbevoegdheid en op de gang van zaken bij
een verdenking van meineed door een getuige ter zitting. Er zijn onvoldoende
argumenten om deze zeer specifieke afwijkingen van de normale procedure in
hoger beroep te handhaven voor de behandeling van een kantongerechtsappèl.Onderdelen P en Q. Artikel 422a en artikel 423, eerste,
tweede en derde lid (zie § 3.7)De bepalingen (artikel 423, eerste en derde lid) over de bevestiging of
vernietiging van een vonnis door het gerechtshof zijn in het algemeen deel
reeds toegelicht.In het voorgestelde artikel 423, tweede lid, Sv is aan de orde de kwestie
dat de rechtbank op grond van een beslissing aangaande de vragen van artikel
348 Sv aan een oordeel in de hoofdzaak, de beantwoording van de vragen van
artikel 350 Sv, niet is toegekomen. Als het gerechtshof vindt, dat de rechtbank
een andere beslissing op de betreffende voorvraag had moeten geven, bijvoorbeeld
had moeten oordelen dat het openbaar ministerie wel ontvankelijk was in de
vervolging, dan kan een gevolg zijn van dat oordeel dat in de visie van het
gerechtshof de rechtbank ten onrechte niet aan de hoofdzaak is toegekomen.
In de huidige situatie wordt in een dergelijk geval de zaak teruggewezen naar
de rechtbank, tenzij de verdachte of het openbaar
ministerie de beslissing van het gerechtshof in de hoofdzaak verlangen. In
de voorgestelde redactie wordt het uitgangspunt, dat het gerechtshof de zaak
aan zich houdt, tenzij de verdachte of het openbaar ministerie terugwijzing
naar de rechtbank wensen, teneinde verlies van instantie te voorkomen. Een
overeenkomstige wijziging is voorzien in artikel 422a Sv.Onderdeel R. Doen vervallen van artikel 423a Sv (zie § 3.7)Artikel 423a Sv regelt de mogelijkheid dat het gerechtshof het vonnis
gedeeltelijk kan vernietigen ingeval de wettelijke voorschriften, waarop de
oplegging van straf of maatregel is gegrond, niet in het vonnis zijn vermeld.
Het gerechtshof doet dan vervolgens wat de rechtbank had behoren te doen.
Deze bepaling is strikt genomen overbodig, aangezien artikel 423, eerste lid,
Sv dat een algemenere strekking heeft, die mogelijkheid reeds kent. De nieuw
voorgestelde formulering maakt dat zo mogelijk nog meer duidelijk. Om onnodig
restrictieve uitlegging van artikel 423, eerste lid, op dit punt
te voorkomen kan artikel 423a beter worden geschrapt.Onderdelen S en T. Doen vervallen van artikel 424 en artikel
425, tweede lid, Sv (zie § 3.5 en 3.6)Deze wijzigingen zijn al toegelicht in het algemeen deel.Onderdeel V. Artikel 427De schrapping van het huidige derde lid, betreffende de uitzondering op
de cassatiegrens in overtredingszaken met een kale geldboete tot en met € 250,
is hiervoor bij artikel 404 reeds toegelicht.De andere wijziging vloeit voort uit de schrapping van de verzetsprocedure.Onderdelen W en X. Artikelen 434 en 449Deze wijzigingen vloeien voort uit het schrappen van de verzetsprocedure.
In artikel 449, eerste lid, wordt voor de duidelijkheid ingevoegd: Voor zover
de wet niet anders bepaalt. Deze wettelijke mogelijkheid om een uitzondering
te maken op de normale procedure voor het instellen van een gewoon rechtsmiddel
krijgt uitwerking in artikel 450 Sv (zie hierna).Onderdeel Y. Aanwending van rechtsmiddelen: artikel 450
Sv (zie § 3.4)Deze wijziging is reeds uitvoerig toegelicht in het algemeen deel. Door
de onderhavige wijziging wordt nadrukkelijk beoogd de wijze van het aanwenden
van het rechtsmiddel van hoger beroep strikter te regelen. De striktere regeling
zal gepaard moeten gaan met een goede informatieverschaffing aan de verdachte.
Ook wordt een redactionele verbetering in artikel 450 Sv voorgesteld door
de invoeging van de woorden «door tussenkomst van». Het is de
verdachte die het rechtsmiddel aanwendt eventueel door tussenkomst van een
gemachtigde.Het is de nadrukkelijke bedoeling van het nieuwe derde lid om de praktijk
van het aanwenden van hoger beroep door middel van een bijzondere schriftelijke
volmacht zodanig te formaliseren dat wordt voorkomen dat het aanwenden van
rechtsmiddelen geschiedt in combinatie met het zich onbereikbaar houden voor
gerechtelijke mededelingen. Door deze regeling worden voorts bezwaren die
worden geuit tegen een vonnis in eerste aanleg en die bij andere instanties
dan de griffie binnenkomen, niet meer opgevat als een bijzondere schriftelijke
volmacht waaraan gevolg gegeven moet worden. Zoals gesteld, zal de informatievoorziening
aan de verdachte over de wijze van instellen van rechtsmiddelen bij aanvaarding
van dit voorstel aan de veranderde regeling moeten worden aangepast. Hiervoor
is geen aparte regelgeving vereist.De regeling is zodanig vormgegeven dat de machtiging in het eerste en
tweede lid mede omvat de in het derde lid verder uitgewerkte inschakeling
van een medewerker ter griffie. Verder wordt nog opgemerkt dat de bepaling
in het voorgestelde vierde lid dat toezending van een afschrift van de dagvaarding
per gewone brief aan de verdachte dient plaats te vinden een bijzonder geval
is ten opzichte van hetgeen in de Wet van 23 maart 2005 tot wijziging
en aanvulling van een aantal bepalingen in het Wetboek van Strafvordering
met betrekking tot de betekening van gerechtelijke mededelingen in strafzaken
(Stb. 175) in artikel 588a Sv is voorzien. Volgens het nieuwe artikel 588a,
derde lid, onder c, Sv kan toezending immers onder meer achterwege blijven
als de dagvaarding of oproeping inmiddels aan de verdachte in persoon dan
wel aan een andere persoon als bedoeld in artikel 588, derde lid, onder a
en b, Sv is uitgereikt. De overeenkomstige toepassing van artikel
588, derde lid, onder b, Sv gaat in artikel 450, vierde lid, Sv echter niet
zover dat de uitzonderingsbepaling die is voorzien in artikel 588a, derde
lid, onder c, Sv daarop ook van toepassing is. Daarom zal de in het voorgestelde
artikel 450, vierde lid, Sv voorziene toezending van een afschrift van de
dagvaarding aan de verdachte per gewone brief over de post in het geval van
een machtiging om appèl in te stellen nog steeds moeten plaatsvinden.Onderdelen Z, AA, BB en DDDit zijn technische wijzigingen die voortvloeien uit de afschaffing van
het verzet.Onderdeel CC. Artikel 504, tweede lidDeze wijziging hangt samen met de wijziging onder O (schrapping van artikel
422, derde lid). Voorgesteld wordt om in artikel 504, tweede lid, Sv de zinssnede «,
ook niet in hoger beroep van zodanige zaken» te schrappen. Dagvaardingen,
oproepingen en andere mededelingen worden aan de raadsman in hoger beroep
door die wijziging op dezelfde wijze gedaan in zaken inhoudende een beroep
tegen een vonnis van een kantonrechter als in andere strafzaken.ARTIKEL II. Enkelvoudige economische strafkamers in hoger
beroepIn juni 2004 is door het College van procureurs-generaal ingetrokken de
Aanwijzing dagvaarding voor politierechter of enkelvoudige kamer gerechtshof.
Hierdoor is er niet langer sprake van een situatie waarin de toepassingsruimte
van artikel 411, tweede lid, Sv wordt beperkt door OM-beleidsregels. In de
praktijk komen daardoor meer appèlzaken in aanmerking voor afdoening
door een enkelvoudige kamer van het hof. Voor de zaken die in eerste aanleg
door de economische politierechter worden berecht is er evenwel een beletsel.
Artikel 52 van de Wet op de economische delicten luidt: «De economische
kamers van de gerechtshoven, bedoeld in artikel 64 van de Wet op de rechterlijke
organisatie, behandelen en beslissen uitsluitend zaken waarin door de economische
kamers van de rechtbanken vonnis is gewezen». In artikel 64 van de Wet
op de rechterlijke organisatie wordt thans nog uitgegaan van meervoudige economische
kamers. De wijziging beoogt de vorming van enkelvoudige economische kamers
in hoger beroep mogelijk te maken.ARTIKEL III. Wijziging van artikel 55, derde lid, WOTSHet doen vervallen van het rechtsmiddel verzet schept een technische complicatie
in verband met de Wet overdracht en tenuitvoerlegging strafvonnissen (WOTS).
In de WOTS is op verschillende plaatsen sprake van de mogelijkheid van verzet
(de artikelen 45,46, 47 en 54, 55 en 56). In relatie tot het vervallen van
de procedure in het Wetboek van Strafvordering is van belang te onderkennen
dat in artikel 55 van de WOTS naar artikel 403 Sv wordt verwezen. De WOTS
houdt in artikel 55 de mogelijke toepassing in van een bijzondere verzetsprocedure
tegen een veroordeling bij verstek. De invoering van deze procedure in de
WOTS hangt samen met artikel 24 van het Europees Verdrag inzake de internationale
geldigheid van strafvonnissen en artikel 20 van het Beneluxverdrag inzake
de tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen in strafzaken. Het laatstgenoemde
verdrag is totstandgekomen in 1968, maar is nooit in werking getreden, aangezien
Luxemburg het verdrag niet heeft geratificeerd. Het Europees Verdrag inzake
de internationale geldigheid van strafvonnissen is wel in werking getreden
(nl. op 26 juli 1974, Trb. 1971/137; voor Nederland op 1 januari
1988, Trb. 1987/16). Bij laatstgenoemd verdrag zijn uit de Europese Unie slechts
acht lidstaten partij.Artikel 55, derde lid, van de WOTS verwijst naar het huidige artikel 403
Sv. Het gaat in artikel 55 van de WOTS om de situatie dat Nederland een ander
land vraagt een verstekvonnis, of een bij verstek gewezen arrest, tenuitvoer
te leggen. In het aangezochte land kan de veroordeelde dan verzet aantekenen
volgens de regels van de aangezochte staat. De zaak zal vervolgens volgens
de WOTS opnieuw dienen voor de instantie in de verzoekende staat (i.c. Nederland)
waar de eerdere berechting heeft plaatsgevonden. De nieuwe berechting vindt
plaats alsof de procedure die leidde tot de verstekveroordeling niet had plaatsgevonden.
Het verzet wordt vervallen verklaard indien degene die verzet heeft aangetekend
op de dienende dag niet ter zitting verschijnt. Deze verzetprocedure kan ook
worden gevolgd als het gaat om niet op tegenspraak tot stand gekomen veroordelingen
in hoger beroep. De regeling in de WOTS wijkt af van het Europees Verdrag
inzake de internationale geldigheid van strafvonnissen waar het Verdrag er
in artikel 21, derde lid, er vanuit gaat dat indien de tenuitvoerlegging van
een verstekvonnis is gevraagd, de keuze van de veroordeelde persoon leidend
is voor de bepaling van de plaats waar de verzetsprocedure («opposition»,
in de Franse en in de Engelse taalversie) gevoerd zal worden, namelijk hetzij
in de aangezochte staat of in de verzoekende staat. Bij het niet kenbaar maken
van een voorkeur door de betrokkene zal de verzetprocedure in de verzoekende
staat (de oorspronkelijke staat van berechting) moeten plaatsvinden. Voorts
moet in aanmerking worden genomen dat het begrip «verstekvonnis»
in het Europees Verdrag inzake de internationale geldigheid van strafvonnissen
een afwijkende betekenis heeft. Zo wordt in artikel 21, derde lid, van dat
verdrag bepaald dat een in hoger beroep gewezen verstekvonnis voor de toepassing
van het verdrag toch wordt geacht op tegenspraak te zijn gewezen indien het
beroep tegen het vonnis is ingesteld door de veroordeelde. Maar volgens het
toelichtend rapport bij het Verdrag is een vertegenwoordiging door de raadsman
met het recht namens de verdachte ter zitting de verdediging te voeren weer
niet voldoende om tegenspraak aan te nemen in de zin van dit Verdrag (Explanatory
report p. 51; D. J. M. W. Paridaens, De overdracht van de tenuitvoerlegging
van strafvonnissen, 1994, p. 291). Deze uitleg wordt niet geraakt door de
in 1998 doorgevoerde wijziging van het optreden van de gemachtigde raadsman
(artikel 279, tweede lid, Sv). Tegen deze achtergrond is het voor Nederland
niet aantrekkelijk gebruik te maken van de mogelijkheid tenuitvoerlegging
te vragen van alhier gewezen vonnissen in het kader van het Europees Verdrag
inzake de internationale geldigheid van strafvonnissen wanneer die vonnissen
in de zin van dat verdrag als verstekvonnis kunnen worden aangemerkt. De betekenis
van de verwijzing in artikel 51 van de WOTS naar het huidige artikel 403 Sv
is praktisch dan ook beperkt. Aangezien het niettemin theoretisch niet ondenkbaar
is dat een door Nederland aan een ander land gevraagde tenuitvoerlegging van
een verstekvonnis leidt tot verzet op basis van het Europees Verdrag inzake
de internationale geldigheid van strafvonnissen ligt een aanpassing van artikel
55, derde lid, van de WOTS in de rede die deze bepaling inhoudelijk intact
laat. Dat kan door het in casu relevante tekstdeel uit artikel 403 Sv over
te brengen naar artikel 55, derde lid, van de WOTS, die daardoor een verzetprocedure
zal bevatten die samenhangt met een verdragsverplichting. Het effect van de
verwijdering van de verzetprocedure uit het Wetboek van Strafvordering is
dan voor de WOTS geneutraliseerd. Verzet in de zin van de WOTS is een buitengewoon
rechtsmiddel (Kamerstukken 1983–84, 18 129, nrs. 1–3, p.
38). ARTIKEL IVDe in artikel I onder C tot en met DD vermelde wijzigingen zijn niet toepasselijk
op zaken waarin in eerste aanleg vonnis is gewezen vóór het
tijdstip van inwerkingtreding van deze wet. De nieuwe bepalingen voor het
hoger beroep, bijvoorbeeld met betrekking tot de appèlgrenzen, het
verlofstelsel, de indiening van een schriftuur en de schriftelijke machtiging
tot het instellen van appèl, gelden dus niet in «oude»
zaken. Mutatis mutandis geldt hetzelfde voor het op het beroep in cassatie
betrekking hebbende onderdeel V.Ten aanzien van de overige onderdelen, alsmede de wijzigingen vermeld
in artikel II en III, geldt onmiddellijke werking.De Minister van Justitie,J. P. H. Donner XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30320-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl