Cultuurhistorische en ruimtelijke inrichting (Belvedere); Nota 'Cultuurhistorische en ruimtelijke inrichting (Belvedere)'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26663, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

22-07-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26663 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgaveInleiding Cultuurhistorisch beleid en ruimtelijke ordeningAchtergrond, status en centrale doelstelling van het beleidLeeswijzerAcht voorbeelden; een introductieDe Mariaplaats in Utrecht Hedendaags wonen op historische grondResten rond de Mariaplaats: sporen van het stadsverledenDe Mariaplaats nu: een eeuwenoude indeling keert terug1. Context en opgave 1.1 InleidingCultuur en cultuurhistorie1.2 Betekenis en kwetsbaarheid van cultuurhistorieBetekenis• Identiteit en zingeving• Contrapunt voor mondialisering• Informatiebron• Inspiratiebron• Esthetische waarde• Ecologisch belang• Economisch belangKwetsbaarheid1.3 Particulier draagvlak1.4 Beleidscontext1.5 Beleidsontwikkelingen• Verantwoordelijkheidsverdeling• Internationaal kader• Cultuurbeleid: vitaliteit van het erfgoed• Ruimtelijk beleid: cultuurhistorie als basiswaarde• Natuur- en landschapsbeleid: landschapspatroon• Recreatie en toerisme: wederzijds profijtDorpen in het Groen in Noordwest-Overijssel Bomen brengen mensen tot elkaarInspirerend groen: bomen van toen voor het dorp van nuEendrachtig groen: samen planten in het historisch dorpslandschap2. Visie en positionering 2.1 Inleiding2.2 Een haat-liefdeverhouding2.3 De verbinding als opgave2.4 Een scala van verbindingenMiddag-Humsterland Toekomst voor het Groninger wierdenlandMiddag-Humsterland nu: een fijnmazig landschapStraks leven in het wierdengebied: begrip voor elkaars
belang3. Kwaliteit en dynamiek 3.1 Inleiding3.2 Kwaliteiten: de Cultuurhistorische Waardenkaart van
NederlandOverzicht van de Belvedere-gebieden Overzicht van Belvedere-steden 3.3 Ruimtelijke dynamiek: enkele ruimtelijke trends• Veranderend waterbeheer• Dynamiek van het platteland• Vernieuwing van het verstedelijkingspatroon3.4 Ruimtelijke dynamiek en cultuurhistorische waarden• Gebieden met sectorale cultuurhistorische waarden
+ lage ruimtelijke dynamiek• Belvedere-gebieden + lage ruimtelijke dynamiek• Gebieden met sectorale cultuurhistorische waarden
+ hoge ruimtelijke dynamiek• Belvedere-gebieden + hoge ruimtelijke dynamiekOverzicht ruimtelijke dynamiek in Belvedere-gebiedenIndicatie van dominante ruimtelijke ontwikkelingen in
Belvedere-gebieden: 3.5 BenaderingswijzeDe Nieuwe Hollandse Waterlinie Van Neerlands hoop in bange dagen tot «Grand Project»De Waterlinie nu: een hecht bolwerk versnipperdDe Waterlinie in de toekomst: streven naar nieuwe samenhang4. Ruimtelijk beleid 4.1 Inleiding4.2 Algemeen ruimtelijk beleid DoelenOpgaveOplossingsrichtingenToelichting 1. Vroegtijdige en volwaardige afweging2. Volwaardig betrekken van cultuurhistorie bij planologische
procedures en planvormingsprocessen3. Stimulering van het gebruik van ondersteunende planfiguren4. Optimalisatie en afstemming bestaand wettelijke beschermingsinstrumentarium5. Onderzoek naar de wenselijkheid van herziening van
het beheersinstrumentarium4.3 Specifiek ruimtelijk beleid: gebiedsgerichte benadering
landelijke gebieden DoelOpgaveOplossingsrichtingenToelichting 1. Duurzame instandhouding2. Gebiedsgerichte ontwikkeling3. Gerichte inzet van instrumentenVoorgestelde beleidsstrategieënVoorgestelde beleidsstrategie per Belvedere-gebied 4.4 Specifiek ruimtelijk beleid: gebiedsgerichte benadering
stedelijke gebieden Doel:Opgave en oplossingsrichtingenToelichting:4.5 Stimulerend beleid voor een thematische aanpak DoelenOpgaveOplossingsrichtingWaterproject 1854 in Rotterdam Het goede en het schoneHet Waterproject: hoe liep het af?Het Waterproject: nieuw leven in de volgende eeuw5. Kennisontwikkeling en samenwerking 5.1 Inleiding DoelenOpgaveOplossingsrichtingen5.2 Integratie van cultuurhistorische kennis en informatie5.3 Toegankelijkheid van kennis en informatie5.4 Deskundigheidsbevordering5.5 Onderzoek naar ruimtelijke trends5.6 Maatschappelijke alliantiesRijkswerf Willemsoord in Den Helder Terugkeer naar GibraltarDe Rijkswerf na Wereldoorlog en Koude Oorlog: vergane
glorie?De Rijkswerf straks: een levende herinnering aan een maritiem
verleden6. Het einde is het begin 6.1. Inleiding6.2. Het aspect cultuurhistorie en andere functies• Stedebouw en (landschaps-)architectuur• Natuur en landschap• Landbouw• Recreatie en toerisme• Water6.3 Doorwerking in rijksbeleid• Architectuurbeleid• Stedelijke vernieuwing• Natuur-, landschaps- en recreatiebeleid• Waterbeleid en Infrastructuurbeleid• Milieubeleid6.4 Het einde is het beginActies die voortvloeien uit de nota Belvedere Leidsche Rijn Cultuurhistorische effecten op een nieuwe stadVinex langs de Rijn: hoe behandel je cultuurhistorie?Leidsche Rijn straks: bouwen op basis van keuzes7. Financiën 7.1 Inleiding7.2 Bestaande budgettenFinancieel overzicht van de regelingen en bestedingen
ten behoeve van de cultuurhistorie (bron: begrotingen 1999 ministeries LNV,
VROM en OC afgeronde bedragen in miljoenen) 7.3 IntensiveringenFinanciering BelvedereFinancieringsoverzicht Belvedere (bedragen in miljoenen) BestedingenGlobale bestedingen tot en met 2003Globale bestedingen rijksmiddelen ten behoeve van Belvedere
t/m 2003 (bedragen in miljoenen) Vormgeving en uitwerkingBelvedere-monitorKerkepaden in de Achterhoek Historische verbindingen hersteldNaar een grotere schaal: verlies van het kleineTerugkeer van de kleine schaal: veilig naar school, rustig
genieten Samenvatting 1. Context en opgave2. Visie en positionering3. Behoud en vernieuwing4. Ruimtelijk beleid5. Kennisontwikkeling en samenwerking6. Het einde is het begin7. FinanciënBijlage: GebiedenGebruikte afkortingen Noten
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26663Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 207 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 663Cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting (Belvedere)nr. 2NOTA«Wij kunnen ons nooit zoveel toekomst voorstellen als we verleden
hebben»Cees Nooteboom: AllerzielenBelvedere is Italiaans voor «mooi uitzicht» maar wordt meestal
gebruikt om een monumentale toren of koepel aan te duiden, of een gebouw met
een fraai uitzicht over het omringende cultuurlandschap. Nederland heeft tal
van zulke torens of uitzichtpunten. Vaak ook heten ze op z'n Frans Belvédère.Er is ook de associatie met de groeve Belvédère bij Maastricht,
waar de oudste archeologische vondsten in Nederland zijn gedaan: 250 000
jaar oud.Met een beetje goede wil kunnen archeologie, monumentenzorg en het historische
cultuurlandschap derhalve in één woord verenigd worden: Belvedere.
Maar Belvedere is toch bovenal een punt om je blikveld te verruimen en om
vooruit te (kunnen) kijken. Inhoudsopgave1Inleiding3 Cultuurhistorisch
beleid en ruimtelijke ordening3 Achtergrond, status en centrale
doelstelling van deze nota Belvedere3 Leeswijzer4 Acht
voorbeelden; een introductie5   1. Context en opgave7 1.1
Inleiding7 1.2 Betekenis en kwetsbaarheid van cultuurhistorie8 1.3
Particulier draagvlak10 1.4 Beleidscontext11 1.5
Beleidsontwikkelingen11   2. Visie en positionering17 2.1
Inleiding17 2.2 Een haat-liefdeverhouding17  2.3
De verbinding als opgave19 2.4 Een scala van verbindingen20   3.
Kwaliteit en dynamiek23 3.1 Inleiding23 3.2
Kwaliteiten: de Cultuurhistorische Waardenkaart van Nederland23 3.3
Ruimtelijke dynamiek: enkele ruimtelijke trends26 3.4 Ruimtelijke
dynamiek en cultuurhistorische waarden28 3.5 Benaderingswijze30   4.
Ruimtelijk beleid35 4.1 Inleiding35 4.2
Algemeen ruimtelijke beleid35 4.3 Specifiek ruimtelijk beleid:
gebiedsgerichte benadering landelijke gebieden38 4.4 Specifiek
ruimtelijk beleid: gebiedsgerichte benadering stedelijke gebieden46 4.5
Stimulerend beleid voor een thematische aanpak47   5.
Kennisontwikkeling en samenwerking50 5.1 Inleiding50 5.2
Toegankelijkheid van kennis en informatie50 5.3 Integratie
van cultuurhistorische kennis en informatie51 5.4 Deskundigheidsbevordering52 5.5
Onderzoek naar ruimtelijke trends53 5.6 Maatschappelijke
allianties54   6. Het einde is het begin57 6.1
Inleiding57 6.2 Het aspect cultuurhistorie en andere functies57 6.3
Doorwerking in rijksbeleid60 6.4 Het einde is het begin62   7.
Financiën68 7.1 Inleiding68 7.2
Bestaande budgetten68 7.3 Intensiveringen69   Samenvatting74   Gebruikte
afkortingen80   Noten81   Bijlage: GebiedenTer
inzage gelegd bij de afdeling Parlemen- taire Documentatie.  1. Inleiding en leeswijzer  2. Verantwoording
Belvedere-kaart en gebiedenselectie  3. Landelijke gebieden:
de gevolgde werkwijze  4. Steden: de gevolgde werkwijze  5.
Het vervolg  6. Gebiedsbeschrijvingen  7.
Lijst van Belvedere-steden Inleiding Cultuurhistorisch beleid en ruimtelijke ordeningNederland is een cultuurland bij uitstek. Als cultuurlandschap is het
een creatie van natuurkrachten en menselijke inventiviteit dat in de loop
van vele eeuwen zijn vorm heeft gekregen. Krachten en tegenkrachten, bouwen,
slopen, overstromen en bedijken en het in cultuur brengen en tegenwoordig
teruggeven aan de natuur, hebben die creatie gemodelleerd. De ruimte waarin
we leven bergt een schat aan cultuurhistorische informatie in zich over de
wording van deze creatie. Dit geldt ook voor onze steden: Nederland kent een
grote dichtheid en diversiteit aan historische steden.De bodem, het landschap en de gebouwde omgeving zitten soms op een complexe,
maar fascinerende manier boordevol aanwijzingen over het leven en werken van
mensen. Sommige cultuurhistorische kenmerken zijn kleinschalig, zoals molens
in een weidelandschap, hunebedden op de Drentse heide of oude gebouwen langs
een gracht. Andere daarentegen zijn grootschalig, zij vertegenwoordigen het
«Grand Design» van ons land. Het zijn deze grachtengordels, polders
en droogmakerijen of militaire waterlinies die de culturele identiteit van
Nederland in internationaal verband sterk bepalen en kleuren.Maar er zijn ook kenmerken die minder direct fysiek herkenbaar zijn, zoals
archeologische informatie of vage overblijfselen van een vroeger landschap.
Deze cultuurhistorische kenmerken of kwaliteiten vragen niet alleen om zorgvuldige
«inpassing», maar kunnen bewust bij de inrichtingsopgave van ons
land benut worden, opdat ze niet geruisloos en voorgoed verloren gaan als
bijverschijnsel van onze drang naar herinrichting van de ruimte aan wensen
van deze tijd. Het zijn essentiële ruimtelijke en culturele kwaliteiten
van ons land, die ook voor de internationale positionering van ons land van
groot belang kunnen zijn.In een vitale samenleving is het uitwissen van historische kenmerken soms
onvermijdelijk. Het is immers ook nodig dat we door ons bouwen en inrichten
van de ruimte uiting geven aan de cultuur van onze tijd. Ordenen, inrichten
en bebouwen van de ruimte leidt tot nieuwe culturele kwaliteit, maar is vreemd
genoeg ook de grootste bedreiging voor het oude. Het tempo en de schaal van
de aanpassing van onze omgeving aan de nieuwe behoeften is immers zo groot
geworden dat het effect ervan vernietigend kan zijn. Als er geen bewust cultuurhistorisch
geïnspireerd beleid wordt gevoerd, wordt de unieke in vele eeuwen opgebouwde
kwaliteit overschaduwd door de herinrichting van de ruimte. Met als gevolg
dat ruimten of plekken in alle delen van het land op elkaar gaan lijken. Deze
vervlakking en verschraling van de diversiteit van de leefomgeving is een
gemeenschappelijke zorg. Er moet gezocht worden naar strategieën en concrete
oplossingen waarbij behoud en ontwikkeling zoveel mogelijk samengaan en daarmee
de band tussen verleden, heden en toekomst wordt versterkt. Achtergrond, status en centrale doelstelling van het beleidDe Belvedere nota is aangekondigd in de beleidsbrief die de staatssecretaris
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, de minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en de minister van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij in december 1997 aan de Tweede Kamer heeft verzonden1.
De nota Belvedere is een uitwerking van de voornemens uit de Cultuurnota2 en nota over het Architectuurbeleid3. Tegelijkertijd worden
ook algemene uitspraken over het belang van cultuurhistorie in
het Structuurschema Groene Ruimte4 en de Actualisering van de Vierde
Nota over de Ruimtelijke Ordening Extra5 geconcretiseerd.Het Kabinet noemt in zijn regeringsverklaring als de voornaamste opgave
voor de toekomst het vinden van een verantwoord evenwicht tussen diverse dilemma's,
waaronder dat tussen «economische kracht en behoud van de kwaliteit
van ons leefmilieu».6 Ten behoeve van de daarbij te maken
keuzen worden enkele richtinggevende nota's voorbereid, zoals de Vijfde Nota
over de Ruimtelijke Ordening en mogelijk een tweede Structuurschema Groene
Ruimte (NB: Op het moment van verschijnen van de nota Belvedere is er nog
geen uitsluitsel over de vraag of er daadwerkelijk een opvolger van het Structuurschema
Groene Ruimte zal verschijnen).In deze nota's zullen, evenals in de Startnota Ruimtelijke Ordening 1999,7 begrippen als ruimtelijke kwaliteit en culturele identiteit centraal
staan.De voorliggende nota geeft een visie op de wijze waarop met de cultuurhistorische
kwaliteiten van het fysieke leefmilieu in de toekomstige ruimtelijke inrichting
van Nederland kan worden omgegaan, en geeft aan welke maatregelen daartoe
moeten worden getroffen. Het geeft een aanvulling op het bestaande sectorale
beleid. Cultuurhistorie wordt daarbij beschouwd als van vitale betekenis voor
de samenleving en de individuele burger. Het behoud en het benutten van het
cultureel erfgoed voegt kwaliteit toe aan de culturele dimensie van de ruimtelijke
inrichting. Een ontwikkelingsgerichte benadering staat daarbij centraal. Die
invalshoek dient in het ruimtelijk beleid te worden bevorderd.Deze nota vormt een belangrijke bouwsteen voor de Vijfde Nota over de
Ruimtelijke Ordening. De doorwerking van het in deze nota verwoorde beleid
vindt ook in andere nog uit te brengen relevante rijksnota's en -plannen plaats.
Daarnaast zal het beleid uit de nota Belvedere zijn vertaling moeten krijgen
in het beleid van de andere bestuursniveaus. Daartoe worden in de nota voorstellen
gedaan en richtingen aangegeven waarin antwoorden gezocht kunnen worden. Er
is nog een lange weg van discussie, overleg en experiment te gaan, maar de
nota wil nu reeds een verandering in denken en handelen markeren.De centrale doelstelling van het beleid luidt dan ook: De cultuurhistorische identiteit wordt sterker richtinggevend voor de
inrichting van de ruimte, en het rijksbeleid zal daarvoor goede voorwaarden
scheppen. LeeswijzerDe nota Belvedere bestaat uit 2 delen: de beleidsnota en de bijlage.In de drie eerste hoofdstukken van de beleidsnota wordt de
beleidsvisie uiteengezet. Vervolgens worden de hieruit volgende maatregelen
en voornemens weergegeven in de daarop volgende hoofdstukken. In hoofdstuk
1 wordt de maatschappelijke en beleidscontext geschetst. In hoofdstuk 2 wordt
de benaderingswijze uiteengezet die in hoofdstuk 3 wordt geconcretiseerd.
In hoofdstuk 4 komen de verschillende aspecten van het ruimtelijk beleid aan
de orde. Hoofdstuk 5 gaat in op maatregelen ter bevordering van kennisontwikkeling
en samenwerking. Hoofdstuk 6 bevat een overzicht van het vervolgtraject en
hoofdstuk 7 geeft de financiële consequenties weer. De bijlage van de nota, die als afzonderlijk onderdeel van
de nota is vorm gegeven, bevat een beschrijving van de wijze waarop de Belvedere-gebieden
zijn geselecteerd. Daarnaast bevat dit deel voor elk geselecteerd gebied een
gedetailleerde gebiedsbeschrijving en een lijst van geselecteerde Belvedere-steden. Acht voorbeelden; een introductie«Belvedere» is niet alleen de afkorting van deze nota, het
is ook Italiaans voor «mooi uitzicht». Om duidelijk te maken welke
visie aan Belvedere ten grondslag ligt, kan daarom niet volstaan worden met
woorden alleen: er moet ook iets te zien zijn. Daarom zijn verspreid in de
nota acht voorbeelden opgenomen die de visie van Belvedere illustreren. Deze
voorbeelden hebben met elkaar gemeen dat ze alle aan de recente praktijk ontleend
zijn. Verder zijn ze erg uiteenlopend van karakter. Een kleinschalig, reeds
met succes gerealiseerd plan als de inrichting van de Mariaplaats in het centrum
van Utrecht. Daarnaast een nog grotendeels uit te voeren megaproject als de
VINEX-locatie Leidsche Rijn ten westen van dezelfde stad. Naast tamelijk eenvoudige,
door particulieren gedragen projecten als het planten van streekeigen groen
in Noordwest-Overijssel en het terugbrengen van het oude padennetwerk in de
Achterhoek staat een plan als de (her)inrichting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie,
waarbij tientallen belanghebbenden betrokken zijn.De verschillende projecten zijn opgezet vanuit diverse invalshoeken. Sommige
plannen hebben een voornamelijk architectonische benadering, andere een stedebouwkundige,
bij weer andere komt natuurontwikkeling om de hoek. De afgeronde projecten
hebben ook verschillende functies zoals wonen, werken en recreëren. Vaak
is er sprake van combinaties, zoals in het Groninger wierdengebied van Middag-Humsterland,
waar aangenaam wonen, moderne agrarische bedrijfsvoering en kleinschalige
recreatie samengaan in een landschap met een rijke cultuurhistorie. Ook in
Den Helder streeft men bij de reconstructie van de Oude Rijkswerf naar een
bundeling van woon-, werk- en recreatiefuncties.De voorbeelden zijn niet bedoeld als volledig uitgewerkte case-studies; daarvoor zou per onderwerp een apart boekje kunnen worden geschreven.
De keuze om deze voorbeelden op te nemen is een willekeurige geweest; er zouden
nog tientallen andere voorbeelden te geven zijn. Dat juist deze voorbeelden
zijn gekozen wil ook niet zeggen dat het uitsluitend om succesverhalen gaat.
Ieder project kent zijn eigen problemen en verwikkelingen, nog los van het
feit dat niet ieder project al gerealiseerd is en het succes dus nog moet
worden afgewacht. Het is ook niet de bedoeling, dat de voorbeelden als blauwdrukken
worden gezien: zo moet het, en niet anders. Dat zou tot een verarming leiden,
terwijl inspiratie en dieper nadenken juist wordt beoogd. De voorbeelden moeten
worden gelezen – en vooral bekeken – als impressie van wat de
Belvedere-benadering inhoudt. De Mariaplaats in Utrecht Hedendaags wonen op historische grondOmstreeks het jaar 1040 begon bisschop Bernold van Utrecht aan een even
vroom als ambitieus project: de bouw van vier monumentale kerken in de stad,
als de armen van een kruis rondom de Domkerk gelegen. De westelijke arm van
het kruis werd een aan Maria gewijde kerk, die omstreeks 1100 grotendeels
was afgebouwd. Het was een schitterend Romaans bouwwerk, bekostigd uit de
opbrengsten van het omvangrijke grondbezit van de kerk. Die bezittingen werden
beheerd door de kanunniken van het kapittel van Sint-Marie. Deze heren van
stand woonden in grote, luxe huizen, binnen de muren van een door het kapittel
bestuurde enclave (de «immuniteit') rondom de kerk.Wat een van de meest exclusieve plekken van Utrecht was, ging na 1550
snel achteruit. De Beeldenstorm, het calvinistisch bewind in Utrecht, de verarming
van de stad in de 18de eeuw en de Franse tijd hebben ervoor gezorgd dat de
Mariakerk niet meer bestaat, evenmin als een deel van de kanunnikenwoningen.
Op de plaats van de zuidoostelijke percelen bevond zich tot 1995 een parkeerterrein,
een gat in de stad. Resten rond de Mariaplaats: sporen van het stadsverledenAl was de kerk verdwenen, de belangstelling voor het gebouw en zijn omgeving
is altijd blijven bestaan. Door een combinatie van historisch, bouwhistorisch
en archeologisch onderzoek was er veel bekend over de indeling van de immuniteit
en over de gebouwen die er ooit stonden. Bovendien hebben enkele kanunnikenwoningen
de eeuwen overleefd, zij het in een andere vorm en functie, en is de Romaanse
kloosterhof van de kerk behouden gebleven. Al deze elementen speelden een
rol bij de plannen om het terrein aan de zuidkant van de Mariaplaats weer
te bebouwen. Gemeente, projectontwikkelaar en architect werkten nauw samen
bij het realiseren ervan. De Mariaplaats nu: een eeuwenoude indeling keert terugDe Antwerpse architect Bob van Reeth heeft bewust gebruik gemaakt van
de diverse gegevens over de vroegere indeling van de immuniteit, die hem werden
aangereikt door de Archeologische en Bouwhistorische Dienst van de gemeente
Utrecht. De nieuwe plattegrond is geënt op de vroegere langwerpige percelen,
grote bouwblokken herinneren daarbinnen aan de monumentale woningen van de
kanunniken. Ervóór en erachter is lagere bebouwing gerealiseerd,
zoals er ook in de loop der tijd kleinere huizen werden gebouwd op de voor-
en achterterreinen. De zo ontstane besloten woonwijk is qua architectuur volkomen
modern maar harmonieert qua maatvoering en materiaalkeuze heel goed met zijn
historische omgeving.Een bijzondere archeologische vondst die de opgravingen aan de Mariaplaats
opleverde – een veelkleurige tegelvloer uit circa 1300 – is in
de parkeergarage van één van de nieuwe woonblokken geconserveerd
en vormt een tastbare herinnering aan de leefstijl van de mannen die de grondslag
legden voor de geschiedenis van deze plaats. 1. Context en opgave 1.1 InleidingNederland staat in deze tijd voor grote ruimtelijke opgaven. Dat is niet
voor het eerst, noch voor het laatst. Zo ontwikkelt de ruimtelijke inrichting
van een land zich, net als bijvoorbeeld de kunsten of de economie, in een
proces van voortdurende afwisseling van continuïteit en discontinuïteit,
soms traag, dan weer schoksgewijs. Sporen uit de verschillende fasen van deze
ontwikkeling zijn ook nu nog te vinden in het landschap, in dorpen en steden,
boven en onder de grond.De huidige ruimtelijke opgaven zullen het jongste hoofdstuk vormen van
dit nimmer eindigende verhaal van de cultuurhistorie. Plannen op het vlak
van infrastructuur, verstedelijking, landinrichting, natuurontwikkeling en
waterbeheersing zijn vaak zeer omvangrijk. Ook eerdere generaties hebben soms
zeer rigoureuze grootschalige ingrepen uitgevoerd, op een wijze die ook nu
nog respect en waardering wekt. Nu en in de toekomst kan op grote schaal een
vergelijkbaar iets tot stand worden gebracht. Van cruciaal belang daarbij
is een welbewuste zorgvuldige vormgeving, met beleid gericht op ruimtelijke
kwaliteit die elementen en structuren uit het verleden duurzaam aanwezig laat
blijven. Voorkomen moet worden dat op grote schaal het waardevolle uit het
verleden kapot wordt gemaakt. Bij een onzorgvuldige uitwerking die ongevoelig
is voor historische waarden kunnen dezelfde ruimtelijke veranderingen juist
leiden tot verschraling en nivellering, tot het verdwijnen van stedelijke
en landschappelijke karakteristieken en regionale verschillen, en tot ruimtelijk
en maatschappelijk «geheugenverlies».Er is derhalve een trendbreuk nodig waar bij de inrichtingsopgave van
Nederland meer dan tot nu toe de koestering van het waardevolle zoveel mogelijk
gekoppeld wordt aan een offensieve ontwikkelingsgerichte aanpak, met meer
aandacht voor ontwerp en innovatieve oplossingen. De wenselijkheid hiervan
wordt in de afgelopen jaren in toenemende mate betoogd. Maatschappelijk zowel
als politiek groeit het bewustzijn dat ruimtelijk ordenen meer is dan alleen
het accommoderen van gebruiksfuncties. «De ruimtelijke ordening is in
haar opdracht geslaagd als het resultaat getuigt van economische concurrentiekracht,
sociale cohesie, ecologische duurzaamheid én culturele identiteit»,
aldus de VROM-raad in zijn advies Stedenland-Plus8.Opvallend is dat tegelijk met de discussie over de inrichting van Nederland
het belang van cultuurhistorie als drager van culturele identiteit en als
te benutten kwaliteit van de leefomgeving steeds breder wordt onderkend. Behalve
het advies van de VROM-raad, geven ook de recente adviezen van de Raad voor
Cultuur9 en de Raad voor het Landelijk Gebied10 hiervoor
een belangrijke aanwijzing en een bijdrage aan dat debat. De kern van de recente
inzichten is dat cultuurhistorie niet alleen het behouden waard is, maar bovendien
boeiende ontwikkelingsmogelijkheden biedt wanneer een synthese wordt gevonden
tussen het behoud van de bestaande- en het creëren van nieuwe ruimtelijke
waarden.Hier ligt dan ook een gezamenlijke opgave van overheden en particuliere
organisaties. Deze opgave ligt zowel in het landelijk als in het stedelijk
gebied, met een accent op het landelijk gebied. Het stedelijk gebied biedt
kansen in het kader van de herstructureringsopgave, bijvoorbeeld door het
revitaliseren van bestaande kwaliteiten. Centraal staat bij deze opgave dat er een samenhangend rijksbeleid komt
dat voldoende ruimte biedt om cultuurhistorische identiteit sterker richtinggevend
te laten zijn voor de inrichting van Nederland.Cultuur en cultuurhistorie«Cultuur», aldus het regeerakkoord 199811, «is
van vitale betekenis voor zowel onze samenleving als voor de individuele burger.
Cultuur is essentieel voor enerzijds integratie en cohesie als uitdrukking
van wat ons bindt en anderzijds voor de differentiatie en ontplooiing van
de individuele mens. Cultuur is essentieel voor de ontwikkeling en overdracht
van waarden en voor de reflectie daarop.» Cultuurhistorie, zo kan hieraan
worden toegevoegd, is van vitale betekenis als een manier van kijken die oog
heeft voor de longue durée, voor de lange termijn van zowel
het verleden als de toekomst. Cultuurhistorie herinnert er aan dat cultuur
met al haar facetten en waarden (integratie en cohesie, differentiatie en
ontplooiing, ontwikkeling, overdracht en reflectie) niet slechts op dit moment
bestaat maar ook een betekenis heeft die decennia of zelfs eeuwen ver in de
tijd kan reiken. Cultuurhistorie is dus van vitale betekenis omdat ze de cultuur,
de samenleving en het individu, boven het momentane verheft en in de lange
lijnen van de tijd plaatst. Daar waar in deze nota gesproken wordt over cultuurhistorie
gaat het om sporen, objecten en patronen/structuren die zichtbaar of niet
zichtbaar, onderdeel uitmaken van onze leefomgeving en een beeld geven van
een historische situatie of ontwikkeling. Cultuurhistorie omvat dus zowel
het archeologisch, historisch-(stede)bouwkundig als het historisch-landschappelijk
erfgoed. In de nota Belvedere wordt dus niet ingegaan op cultuurhistorische
«roerende goederen» zoals bijvoorbeeld verzameld in musea of archieven. 1.2 Betekenis en kwetsbaarheid van cultuurhistorieDe wenselijkheid van beleid gericht op meer integratie van cultuurhistorische
kwaliteit en ruimtelijke ontwikkelingen is gestoeld op twee overwegingen.
Cultuurhistorie is niet alleen waardevol en betekenisvol als collectief bezit,
maar kan bovendien beter benut worden voor verschillende maatschappelijke
doeleinden. Niemand is gebaat bij onderbenutting van het cultuurhistorische
kapitaal. De tweede overweging is het feit dat duurzaam behoud van cultuurhistorische
kwaliteiten zonder actief beleid en samenwerking van alle betrokkenen niet
is gegarandeerd. Beide worden hier in kort bestek toegelicht. BetekenisHet behouden en integreren van cultuurhistorische kwaliteit bij ruimtelijke
ontwikkelingen kan veel opleveren, zowel in materiële als immateriële
termen. Hieronder wordt kort op deze aspecten ingegaan. • Identiteit en zingevingCultuurhistorische kwaliteiten verschaffen bewoners van een dorp, stad,
streek of land een gevoel van eigenheid. De Raad voor het Landelijk Gebied
zegt hierover dat de persoonlijke betekenis die mensen aan hun omgeving toekennen
essentieel is voor de identiteit van die omgeving. «Daardoor krijgt
de verscheidenheid in ons land een extra dimensie en tegelijkertijd zorgt
dat voor betrokkenheid van mensen bij hun omgeving. Die omgeving
is immers niet zomaar een willekeurige – al dan niet interessante –
verzameling van uitwisselbare elementen, maar een hele specifieke: met een
eigen betekenis, met historie en met persoonlijke associaties.»12 Dit is aan het einde van de twintigste eeuw een niet te onderschatten
factor. Dat Nederlanders groot belang hechten aan variatie in landschappen
op zowel lokaal, regionaal als nationaal niveau, blijkt onder meer uit de Ruimtelijke Verkenningen 1997.13 Ook de populariteit van Hoe God verdween uit Jorwerd14 van Geert Mak is kenmerkend.
Het boek biedt een inzicht in de mechanismen die de menselijke samenleving
regelen en in de samenhang tussen de fysieke en sociale samenleving. De soms
fragiele balans daartussen is iets om bij stil te staan, om een amorfe en
anonieme samenleving te voorkomen. Welke invloed heeft een niet van andere
plaatsen te onderscheiden leefomgeving op de betrokkenheid van bewoners? Aandacht
voor de identiteit die het cultureel erfgoed verschaft, sluit logisch aan
op de ruimtelijke vraagstukken.Sterke tendensen naar schaalvergroting roepen in de samenleving tegelijkertijd
een tegenbeweging op; een behoefte aan nuances, herkenbaarheid en verscheidenheid.
Het verleden kan hierbij fungeren als referentie. Zo kunnen de onrust en het
identiteitsverlies die vaak gepaard gaan met grote ruimtelijke ontwikkelingen
gedeeltelijk worden gecompenseerd door voor onze toekomstige leefomgeving
inspiratie te ontlenen aan het besef van de continue, doorgaande lijnen in
de geschiedenis. Het lange-termijnperspectief van de cultuurhistorie kan ons
in staat stellen de waan van de dag te relativeren. • Contrapunt voor mondialiseringDe behoefte aan historisch verankerde identiteit, aan «trage»
bewegingen in de tijd, aan onderscheidend vermogen, aan nuances, herkenbaarheid
en verscheidenheid, kan tevens worden gezien als contrapunt voor de dominante
invloed van een nivellerende mondiale cultuur. Met respect omgaan met het
cultureel erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen biedt waarborgen voor de
historische continuïteit en opent mogelijkheden om de culturele identiteit
van een dorp, stad, regio of het gehele land te behouden. • InformatiebronCultuurhistorie is een bron voor geschiedenisonderwijs en voorlichting.
Educatie versterkt het historisch besef. Cultureel erfgoed is basismateriaal
voor wetenschappelijk onderzoek waaruit het verhaal van de bewonings- en ontginningsgeschiedenis
wordt afgeleid.Voor bewoners en toeristen vormt het cultureel erfgoed de spiegel van
de bewoningsgeschiedenis. Het in stand houden van cultuurhistorische waarden
waarborgt informatie over de loop van onze geschiedenis. • InspiratiebronCultuurhistorie «ontstaat» elke dag, maar het is zaak informatie
van vroeger te bewaren en bewust te gebruiken voor vernieuwing. Op deze manier
levert cultuurhistorische informatie inspiratie aan ontwerpers van steden,
landschappen en gebouwen. Ze biedt de basis om ontwikkelingsgericht om te
gaan met cultuurhistorische kwaliteiten bij ruimtelijke ontwikkelingen. • Esthetische waardeOok esthetische overwegingen zijn een motief om cultureel erfgoed in stand
te houden. Schoonheid bestaat in vele varianten en velen genieten ervan. Naast
de «ernstige» waarden van de cultuurhistorie, zoals zingeving
en educatief belang, zijn genot en plezier een waarde op zichzelf. Dat geldt
niet alleen voor de esthetische waarde van afzonderlijke objecten maar ook
voor de betekenis van de rijkdom en diversiteit van het totale scala aan karakteristieke
bouwstijlen en landschappen. • Ecologisch belangCultuurhistorische elementen en patronen in het landschap – en verrassend
vaak ook in het stedelijk landschap – hebben veelal tevens ecologische
waarde en dragen bij aan het behoud van biodiversiteit. Houtwallen, forten,
watergangen, dijken en landgoederen zijn voorbeelden hiervan. • Economisch belangCultureel erfgoed is een belangrijke economische factor. Cultuurhistorische
kwaliteit leidt al snel tot een hogere marktwaarde. Ook biedt cultuurhistorie
grote mogelijkheden voor recreatie en toerisme, en dat niet alleen voor toeristen
uit het buitenland. Ook onder de Nederlandse bevolking is de belangstelling
voor cultuur en cultuurhistorie in de afgelopen 25 jaar gestegen.15
Dit komt onder meer tot uiting in de groei van het binnenlands toerisme, met
de cultuurhistorie als een belangrijke economische factor. Onder invloed van
het stijgende opleidingsniveau en de bevolkingsopbouw wordt een verdere groei
voorzien. Het verleden geeft een toegevoegde belevingswaarde aan historische
steden, dorpen, landschappen en nieuwbouwwijken waarin cultuurhistorische
waarden hun plek krijgen. Ook voor recreanten hebben deze gebieden een belangrijke
functie.Zeker in en bij verstedelijkte gebieden zijn er mogelijkheden cultuurhistorische
kwaliteiten beter te benutten en te ontwikkelen. Zo fungeert het Groene Hart
steeds meer als uitloopgebied of «binnentuin» van de Randstad,
terwijl toerisme in toenemende mate een economische factor vormt voor gebieden
buiten de Randstad. KwetsbaarheidDe herwaardering van de culturele identiteit en de diversiteit van onze
leefomgeving valt samen met de signalering dat deze identiteit en diversiteit
onder druk staan. De tendens van nivellering van de landschappelijke kwaliteit
zet zich in versneld tempo voort, zo blijkt uit de Natuurverkenning 97.16 Geconcludeerd wordt dat de karakteristieke, streekeigen
kwaliteiten van het Nederlandse landschap ernstig worden bedreigd. Ook in
de Ruimtelijke Verkenningen 199717 komt de zorg om de
kwaliteit van de leefomgeving sterk naar voren. Gevreesd wordt dat de druk
op de ruimte zal leiden «tot afname van de zo gewaardeerde afwisseling
in het Nederlandse landschap». Eenzelfde ontwikkeling is voor de historische
binnensteden waarneembaar. Het archeologische erfgoed wordt zowel in het stedelijk
als in het landelijk gebied in hoog tempo aangetast.Niet alleen autonome ruimtelijke processen maar ook uitvoering van de
grote projecten die voor de komende jaren zijn voorgenomen, zal van grote
invloed zijn op de cultuurhistorische kwaliteit van Nederland. En waar ruimtelijke
veranderingen vroeger veelal een streekeigen aanpassing kregen, dringt de
uniformiteit zich nu op velerlei terreinen op. 1.3 Particulier draagvlakDe maatschappelijke belangstelling voor en waardering van cultuurhistorie
komt onder meer tot uitdrukking in een breed en rijk geschakeerd scala aan
particuliere initiatieven en organisaties. In totaal kent Nederland bijna
duizend organisaties die zich bezig houden met monumenten en/of archeologie.
De groei van hun ledental weerspiegelt het groeiend besef van het cultuurhistorisch
erfgoed.De op het cultuurlandschap gerichte organisaties zijn veelal gerelateerd
aan lokale natuur- of heemkunde-organisaties. Veel organisaties zijn vooral
actief op lokaal of regionaal niveau. Vanaf de jaren zeventig zijn op landelijk
niveau koepelorganisaties gevormd, zoals het Nationaal Contact Monumentenzorg
(NCM), de Stichting voor Nederlandse Archeologie (SNA) en het Platform Landschap
en Cultuurhistorie.De betekenis van cultuurhistorie voor natuur of recreatie blijkt voorts
uit het feit dat grote organisaties als Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer
en de ANWB in hun activiteiten op het terrein van natuur en recreatie in toenemende
mate aandacht schenken aan cultuurhistorie. 1.4 BeleidscontextOp provinciaal niveau ontwikkelt zich een meer op de ruimtelijke ordening
en inrichting gericht cultuurhistorisch beleid. Provincies zijn bezig de cultuurhistorische
waarden integraal in kaart te brengen en te waarderen, teneinde deze kennis
als bouwsteen voor het streekplan en het omgevingsbeleid te benutten. Ook
vormt de cultuurhistorie een steeds belangrijker onderdeel van het provinciale
cultuurbeleid in den brede. Op het gemeentelijke niveau ontstaan verspreid
vergelijkbare initiatieven en beleidslijnen.Tot nu toe speelt het rijksbeleid nog te weinig in op de genoemde maatschappelijke
ontwikkelingen en behoeften. Het rijksbeleid is er onvoldoende op toegesneden.
Een oorzaak hiervan is de verdeling van de betrokkenheid en verantwoordelijkheid
over een aanzienlijk aantal departementen.De primaire verantwoordelijkheid voor cultuurhistorie ligt gezamenlijk
bij drie departementen: OCenW voor archeologie en gebouwde monumentenzorg
en de aanwijzing van stads- en dorpsgezichten; LNV voor historisch-geografische
waarden, de kwaliteit van het landelijk gebied en recreatie; en VROM voor
ruimtelijke kwaliteit en leefomgeving, stedelijke vernieuwing en monumenten
in rijksbezit. Daarnaast zijn ook andere departementen verantwoordelijk, zoals
Verkeer en Waterstaat (infrastructuur en waterstaatsmonumenten), Buitenlandse
Zaken (Nederlands erfgoed in het buitenland) en Defensie (fortificaties en
monumentale kazernes). Weer andere departementen, zoals Economische Zaken,
zijn betrokken vanwege het belang van het culturele erfgoed voor het (internationaal)
toerisme en het vestigingsklimaat. Ook de diverse bij het Grote Stedenbeleid
betrokken departementen hebben een verantwoordelijkheid voor het betrekken
van de historische factor.Cultuurhistorische disciplines hebben zich daarnaast – historisch
verklaarbaar – in het verleden voornamelijk gericht op het behoud van het culturele erfgoed, met slechts een geringe oriëntatie
op actuele ruimtelijke ontwikkelingen. De aandacht was daarbij met name objectgericht
en minder gericht op grotere samenhangen van gebieden of structuren. Een bijkomende
en complicerende factor is ook dat de aansturing en de instrumentatie per
discipline verschillen.De opgave op rijksniveau ligt in het formuleren van een samenhangend en
ontwikkelingsgericht beleid. Vanuit een situatie van achterstand, maar gebruik
makend van de vele beleidslijnen die nu reeds bestaan, kan een sprong vooruit
worden gemaakt. De aanzetten hiertoe zijn reeds een aantal jaren herkenbaar
in bijvoorbeeld het beleid en de activiteiten die ondernomen worden door de
culturele rijksdiensten ROB en RDMZ. 1.5 BeleidsontwikkelingenTen aanzien van de zorg voor de kwaliteit van de leefomgeving en dus ook
voor de cultuurhistorie geldt er een gedeelde verantwoordelijkheid van rijk,
provincies, gemeenten, waterschappen en particuliere organisaties. Om aan
deze gezamenlijke verantwoordelijkheid invulling te geven is het gewenst verantwoordelijkheden
nader te expliciteren. Daarnaast kunnen beleidsmatige tendensen
worden aangegeven die een vruchtbare voedingsbodem bieden voor een integraal
en evenwichtig cultuurhistorisch ruimtelijk beleid. • VerantwoordelijkheidsverdelingIn de Startnota Ruimtelijke Ordening 1999 is de opmaat verwoord voor de
Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening. In het verlengde van het WRR-advies18 wordt in deze nota gekozen voor een nadrukkelijker verdeling van
verantwoordelijkheden voor de ruimtelijke ontwikkeling in Nederland. De daarin
verwoorde noties vormen ook een leidraad bij de invulling van taken en verantwoordelijkheden
voor de versterking van de cultuurhistorie bij de inrichting van de ruimte
in Nederland:– primair ligt de verantwoordelijkheid om de kwaliteit van de leefomgeving
te handhaven of te versterken bij gemeenten en waterschappen. Door middel
van bestemmingsplannen, structuurplannen, onderhouds- en beheersplannen kunnen
zij hieraan invulling geven;– voor instandhouding en verdere ontwikkeling van bijzondere waarden
ligt de verantwoordelijkheid mede bij de provincies. Provincies (of regionale
samenwerkingsverbanden) dragen verantwoordelijkheid voor vormen van gebiedsgerichte
versterking van de leefomgeving, inclusief de cultuurhistorie. Dit krijgt
vorm door gebiedsgericht beleid, regievoering en een gebiedsgerichte aanpak
van de beleidsuitvoering;– de rijksoverheid ziet het als haar verantwoordelijkheid om andere
overheden en particulieren te faciliteren met kennis, instrumenten en onderzoek
ten behoeve van vraagstukken op het terrein van bijvoorbeeld bescherming,
ontwikkeling en een gebiedsgerichte aanpak;– in planologisch opzicht biedt het rijk de garanties voor een zorgvuldige
afweging van cultuurhistorische belangen door formulering van algemeen en
specifiek cultuurhistorisch-ruimtelijk beleid, een afwegingsverplichting bij
ruimtelijke ordenings-procedures en door te toetsen op de doorwerking in het
ruimtelijk beleid;– in uitzonderlijke gevallen kan de rijksoverheid door middel van
het opleggen van een planologische bescherming dan wel door het initiëren
van een gebiedsgericht project direct sturen in de ruimtelijke ontwikkeling;– burgers en particuliere organisaties dragen mede een verantwoordelijkheid
voor het behoud en de versterking van de kwaliteit van de leefomgeving. Adequaat
beheer van eigendommen, participatie in de beleidsuitvoering en eigen initiatieven
zijn voorbeelden van een invulling van die verantwoordelijkheid.Naast deze visie op de verdeling van de gezamenlijke verantwoordelijkheid
voor het behoud en de ontwikkeling van het cultureel erfgoed wordt er naar
gestreefd om beleidsmatige verantwoordelijkheden bij voorkeur zo dicht mogelijk
bij díe overheid te leggen die ook uitvoering geeft aan het beleid.
Wetten, regels en bijbehorende financieringsregelingen worden daarbij zo veel
mogelijk ontdaan van schotten of overlappingen. Ook wordt er naar gestreefd
zo concreet mogelijke afspraken te maken, bij voorkeur integraal, output-gericht en gekoppeld aan fysieke eenheden, zoals gebieden: het gebiedsgerichte
beleid. Binnen dit streven past ook het uitgangspunt dat de particuliere inbreng
zo vroeg en expliciet mogelijk wordt betrokken bij het proces van beleidsvorming.
Daarbij zijn particuliere organisaties vaak een belangrijke bron van kennis
die inzetbaar is bij beleidsontwikkeling en -uitvoering. • Internationaal kaderInternationaal gezien heeft de Nederlandse cultuurhistorie een bijzondere
betekenis in het licht van de historische strijd tegen het water. Dit blijkt
ook uit de selectie van gebieden en objecten die sinds 1995 vanwege hun universele waarde op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO zijn geplaatst:
de Stelling van Amsterdam, het molencomplex te Kinderdijk-Elshout, het Wouda-gemaal
en het voormalige eiland Schokland.19In Europees verband is daarnaast de aandacht voor het behoud van de verscheidenheid
van cultuurlandschappen groeiende, zoals blijkt uit de inspanningen van de
Europese Unie en de Raad van Europa. Zo is er in 1998 door de Raad van Europa
een ontwerp opgesteld voor «the Convention on European Landscape».
Ook in het eerste officiële ontwerp van het Europees Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief
(EROP, 1998)20 is het behoud en de creatieve ontwikkeling van het
natuurlijke en culturele erfgoed op de politieke agenda geplaatst. De aandacht
gaat vooral uit naar cultureel erfgoed in steden en naar behoud en ontwikkeling
van belangrijke urbane en rurale landschappen. Doel is deze elementen zorgvuldig
te integreren in regionale en lokale ruimtelijke ontwikkelingsplannen.De zorg voor culturele identiteit komt ook tot uitdrukking in paragraaf 112
van het Verdrag van Maastricht,21 waarin is vastgelegd dat alle
bestaande wetten en regels moeten worden beoordeeld op culturele aspecten.In de EU-kaderverordening plattelandsontwikkeling, onderdeel van Agenda
2000,22 wordt cultuurhistorie (cultureel erfgoed) genoemd als een
van de elementen voor het plattelandsbeleid. De achterliggende gedachte is
enerzijds het handhaven van de bestaande waarden en anderzijds het gebruiken
van het cultureel erfgoed om de economische en recreatieve dynamiek in het
landelijk gebied te stimuleren. Ook wordt er een verband gelegd met landschappelijke
waarden. Daarbij wordt uitgegaan van een directe relatie met de landbouw. • Cultuurbeleid: vitaliteit van het erfgoedDe Cultuurnota Pantser of ruggengraat23 (1996) benadrukt
de vitale functie van het cultureel erfgoed voor de samenleving, waarbij de
meerwaarde van het cultureel erfgoed voor de ruimtelijke kwaliteit wordt benadrukt.
In «Cultuur als confrontatie; uitgangspunten voor het cultuurbeleid
2001–2004»24 wordt hieraan een vervolg gegeven en wordt
een culturele planologie bepleit als vertrekpunt voor stedebouw en inrichting
van het landschap.Erkenning van de betekenis van cultuurhistorie krijgt op uiteenlopende
terreinen vorm. Het monumentenbeleid richt zich op het verbreden van de aandacht
van monumentenzorg sec naar architectuur en stedebouw en op het verbeteren
van de samenwerking tussen de nog vaak autonoom opererende instellingen binnen
het domein van het cultureel erfgoed.25 Om het archeologisch belang
adequaat bij grote projecten te betrekken is een wettelijke regeling in voorbereiding,
ter implementatie van het Verdrag van Malta.26De relatie tussen cultuurhistorie en nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen
komt eveneens aan de orde in het architectuurbeleid. In de nota De architectuur
van de ruimte27 (1996) wordt de cultuurhistorische invalshoek
onmisbaar geacht voor een integraal kwaliteitsbeleid en opgevat als «een
analyse van de historisch-ruimtelijke ontwikkeling». • Ruimtelijk beleid: cultuurhistorie als basiswaardeDe cultuurhistorische aspecten van het ruimtelijk beleid komen aan de
orde in zowel de Actualisering van de Vierde Nota over de Ruimtelijke Ordening
(VINAC, 1998)28 als in de Startnota Ruimtelijke Ordening (1999)29.«Ten behoeve van het behoud en de versterking van de kwaliteit van
de dagelijkse leefomgeving zal een beleid worden gevoerd dat gericht is op
het veiligstellen van basiswaarden in onze samenleving, die ruimtelijk gezien
van belang zijn», aldus de VINAC. Cultuurhistorie (in de vorm van historische
bouw- en stedebouwkunde, archeologie en historisch-landschappelijke
elementen en structuren) wordt als een van deze basiswaarden gezien. Concreet
betekent dit dat op grond van de VINAC alle burgers en overheden reeds de
verplichting hebben cultuurhistorie op een volwaardige wijze bij hun planvorming
te betrekken, waarbij het herkenbaar houden van de historisch gegroeide ruimtelijke
situatie en het bodemarchief voorop staat. Specifiek voor het landelijk gebied
wordt aanvullend opgemerkt dat «ruimtelijke ingrepen en inrichtingsactiviteiten
die het algehele karakter, de wezenlijke kenmerken en de samenhang en waarden
van natuurgebieden en karakteristieke landschappen kunnen schaden, niet dan
in geval van zwaarwegende maatschappelijke belangen in uitvoering worden genomen».Inmiddels is het belang van cultuur en cultuurhistorie voor de ruimtelijke
ordening bevestigd in de Startnota Ruimtelijke Ordening 1999: «(De)
culturele rijkdom draagt bij aan de identiteit, de belevingswaarde en internationale
herkenbaarheid van ons land. We willen de cultuurhistorische rijkdom duurzaam
in stand houden en tegelijkertijd zorgen voor meer verscheidenheid en voor
het scheppen van nieuwe culturele kwaliteiten. Zo krijgt Nederland meer scherpte,
meer reliëf en meer tijdsbesef.»Hiermee is cultuur ook voor de Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening
als een opgave gesteld, waarbij cultuurhistorie als drager van de regionale
diversiteit en de culturele identiteit een belangrijke rol speelt. • Natuur- en landschapsbeleid: landschapspatroonHet landschapsbeleid en daarmee het beleid voor historische geografie
is momenteel vastgelegd in het Structuurschema Groene Ruimte30
als ruimtelijke uitwerking van het Natuurbeleidsplan31 en de Nota
Landschap32.In het Structuurschema Groene Ruimte is vastgelegd dat nieuwe ruimtelijke
structuren «mede (moeten) worden gebaseerd op de landschappelijke kenmerken
die bepalend zijn voor de identiteit van de verschillende landschapstypen
en voor specifieke gebieden en elementen in het landschap». Het beleid
is gericht op «duurzame instandhouding en verdere ontwikkeling van een
selectie van die patronen en elementen die op nationale schaal bepalend zijn
voor de identiteit», oftewel het nationaal landschapspatroon. Daarnaast is het beleid gericht op «behoud en herstel van het
algehele karakter van gebieden, die – door de aanwezigheid van landschappelijke
waarden – in sterke mate medebepalend zijn voor de kwaliteit van het
landschap op nationale schaal». Deze gebieden behoud en herstel
bestaande landschapskwaliteit hebben in het Structuurschema Groene Ruimte
een specifieke beschermde status gekregen. In de nota Belvedere wordt onder
andere dit beleid nader uitgewerkt voor de cultuurhistorische waarden in het
landelijk gebied.Momenteel zijn in voorbereiding een nieuwe nota Natuur, Bos en Landschap
2133, de nota Vitaal Platteland34 en mogelijk een nieuw
Structuurschema Groene Ruimte. Het beleid voor cultuurhistorie in het landelijk
gebied zal hierin worden geïntegreerd. • Recreatie en toerisme: wederzijds profijtDe samenhang tussen cultuurhistorie en recreatie en toerisme wordt in
het beleid erkend. Zo merkt het Sociaal en Cultureel Planbureau op: «In
het toeristisch beleid is de overtuiging dat het rijk geschakeerde aanbod
op het gebied van kunst en cultuur kan worden ingezet bij de bevordering van
het binnenlands en het inkomend toerisme inmiddels gemeengoed.»35Dit kreeg onder meer gestalte in een «Masterplan cultuurhistorisch
toerisme»36 (1989), de nota «Ondernemen in toerisme»37 (1990), tal van projecten op regionaal en lokaal niveau en het actieplan
«Zee van cultuur»38 (1997). De feitelijke invulling
en realisatie is binnen de kaders van het rijksbeleid de verantwoordelijkheid
van provincies, gemeenten en particuliere organisaties. In het
recreatiebeleid is sprake van wederzijds profijt. De cultuurhistorische identiteit
wordt versterkt met cultuurhistorisch ingekleurde recreatieve en toeristische
mogelijkheden, en het cultuurhistorische aanbod biedt ruimte en kansen voor
de ontwikkeling van diverse vormen van recreatie en toerisme.Er zijn, samengevat, tal van maatschappelijke ontwikkelingen die bijdragen
aan een stijgende belangstelling voor en waardering voor de cultuurhistorie.
Tegelijkertijd is de maatschappelijke dynamiek die tot ingrijpende ruimtelijke
veranderingen leidt, onverminderd krachtig. Dit noodzaakt tot een nauwgezette
afstemming tussen het cultuurhistorisch en het ruimtelijk beleid.Een dergelijke afstemming is in toenemende mate te zien op provinciaal
niveau en hier en daar ook reeds lokaal. Ook op rijksniveau bestaat cultuurhistorisch
beleid, maar dat beperkt zich tot dusver voornamelijk tot afzonderlijke, sectorale
beleidslijnen.Als aanvulling op het integraal gerichte beleid op lagere bestuursniveaus,
en op het sectoraal gerichte beleid op rijksniveau, is daarom een nieuw, op
integratie gericht beleid op rijksniveau noodzakelijk. Veel ingrediënten
daarvoor zijn reeds aanwezig. De opgave bestaat eruit hen met elkaar in samenhang
te brengen. Dorpen in het Groen in Noordwest-Overijssel Bomen brengen mensen tot elkaarWaaraan herken je een streek, een regio, een stad, een buurt? Aan de karakteristieke
bebouwing, zal de eerste reactie zijn; aan de indeling en het gebruik van
het land, aan het reliëf, aan de aanwezigheid van water: kortom, aan
de «grote lijnen» in het landschap. Slechts weinigen zullen denken
aan de beplanting van tuin, erf en oprijlaan. Toch bepalen bomen, struiken
en planten wel degelijk een deel van het karakter van een streek. Dat valt
pas op als dergelijke «streekeigen» beplanting geleidelijk plaats
maakt voor het standaardaanbod van de tuincentra en de grillen van de groenmode.Tot voor kort werd in Noordwest-Overijssel de beplanting rondom het huis
vooral bepaald door functie, traditie en omgeving. Functioneel was bijvoorbeeld
het planten van bomen die voor schaduw zorgden en zoveel mogelijk verschillende
soorten fruit leverden. Traditie kwam tot uiting in de verdeling in «invloedssferen»:
de vrouw bestierde de voorkant van het erf met tuin en moestuin. De bomen
en struiken achter het huis sloten aan op de vegetatie van de verschillende
landschapstypen: de veen-, zand- en kleigronden die de ondergrond vormen van
deze regio en het werkterrein van de man vormden. Inspirerend groen: bomen van toen voor het dorp van nuBegin jaren '90 was er van de streekeigen beplanting in de streek niet
veel meer te herkennen.Nieuwe woningen, nieuwe bewoners in bestaande woningen en nieuwe ideeën
van oudere bewoners hadden gezorgd voor nieuw groen dat niet altijd even goed
paste bij de omgeving en niet altijd even goed aansloeg. Vanuit de bevolking
ontstond een groeiende vraag naar advies omtrent de inzet van streekeigen
beplanting. Het resultaat was het project «Dorpen in het groen»,
dat van 1994 tot 1998 werd uitgevoerd. Op basis van adviezen van landschapsarchitecten
werden de traditionele indelingen van de oude boerenerven en de bestaande
landschapstypen als uitgangspunten genomen. De verschillende gemeenten leverden,
gebruik makend van subsidies van de ministeries van VWS, VROM en de Europese
Unie, advies en financiële ondersteuning aan particulieren
bij het aanplanten van streekeigen bomen en struiken. Eendrachtig groen: samen planten in het historisch dorpslandschapIn de tijd dat het project draaide, zijn meer dan 100 000 bomen en
struiken geplant in de deelnemende gemeenten. Het is te verwachten dat al
die nieuwe fruitbomen, windsingels en houtwallen op den duur zullen bijdragen
tot een groene aanblik die niet alleen streekeigen is, maar ook gevarieerd
en fraai. Wat niet te voorzien was, maar als zeer waardevol wordt ervaren,
is het gevoel van saamhorigheid dat in de loop van het project ontstond tussen
«oude» en «nieuwe» streekbewoners. De vele contacten
tussen alle betrokkenen, dus ook de overheden, maar zeker ook het planten
zelf maakten van het project méér dan alleen een «boomplantdag».
Op verschillende niveaus heeft het streven naar het herstel van de streekeigen
beplanting bijgedragen aan de leefbaarheid van het gebied. Hier heeft kennis
van het verleden en het gebruik ervan tot een duidelijk zichtbaar resultaat
geleid waarmee het eigen karakter van de streek wordt geaccentueerd. 2. Visie en positionering 2.1 InleidingCultuurhistorie en ruimtelijke ordening vormen elk een eigen discipline
met een eigen dynamiek, een eigen kennisdomein, eigen wetmatigheden, waarden,
taalgebruik en een eigen blikrichting. De een oriënteert zich op het
verleden, de ander op de toekomst. Het heden is bij beide het uitgangspunt
maar vormt dikwijls ook een blinde vlek tussen historische waardering en toekomstperspectief.
Bij beide gaat het echter over verandering en continuïteit in tijd en
ruimte, over materiële en immateriële motieven en waarden. Cultuurhistorie
gaat om «het verhaal van het cultuurland», dus ook om het doorlopende
verhaal van de ruimtelijke inrichting in verleden, heden én toekomst.
Dat wat wij nu als historisch beschouwen is ooit even eigentijds geweest als
de huidige opgaven en beslissingen zijn.Telkens kan de wijze waarop de ruimte wordt ingericht, gebruikt en gewaardeerd,
als een weerspiegeling worden gezien van de stand van de cultuur van dat moment.
De begrippen cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting vloeien in die zin
in elkaar over. Alhoewel de relatie tussen cultuurhistorie en ruimtelijke
ordening dus nauw lijkt, is het vruchtbaarder om de relatie te bezien zoals
zij in werkelijkheid is: een haat-liefdeverhouding. 2.2 Een haat-liefdeverhoudingIn de vorige paragraaf is de innigheid benadrukt die de relatie tussen
cultuurhistorie en ruimtelijke ordening kan kenmerken. Ruimtelijke ordening
kan er toe bijdragen dat de betekenis van cultuurhistorische elementen en
structuren groter wordt, bijvoorbeeld door ze in te passen of een nieuwe functie
te geven. Tegelijkertijd wordt echter vanuit de cultuurhistorische discipline
regelmatig met argwaan, angst of zelfs afkeer gekeken naar nieuwe ruimtelijke
plannen, en soms niet geheel zonder reden. Nieuwe ingrepen in de ruimtelijke
structuur van stad en land vormen immers niet zelden een bedreiging voor cultuurhistorische
elementen en kunnen sporen uit het verleden, en daarmee het «landschappelijk
geheugen», genadeloos uitwissen.Omgekeerd hebben de disciplines die zich met de ruimtelijke inrichting
bezighouden gemengde gevoelens over cultuurhistorie. Cultuurhistorische informatie,
opgeslagen in de ondergrond, de ruimtelijke structuur en de bouwwerken, kan
het ruimtelijk en maatschappelijk fundament vormen voor ruimtelijke plannen.
Ze kan een rijke voedingsbodem zijn voor nieuwe initiatieven en zo de identiteit
van een plek versterken. Om deze redenen hebben de ruimtelijke planners de
cultuurhistorie lief. Ze huiveren echter bij de gedachte van een te sterke
roep om conservering van cultuurhistorische waarden. Zij kennen het schrikbeeld
van de bevriezing van ontwikkelingen in museumsteden, museumdorpen en museumlandschappen.
Dat zet immers de speelruimte voor ruimtelijke inrichting klem en beknot nieuwe
functies, architectonische vormen en ontwikkelingsprocessen.Ruimtelijke inrichting is, met andere woorden, tegelijkertijd een bron
en een bedreiging van cultuurhistorische kwaliteit. En cultuurhistorisch beleid
kan een voedingsbodem vormen voor ruimtelijke dynamiek maar ook voor bevriezing
van ruimtelijke vitaliteit. Tegenover de liefde staan wederzijdse vijandbeelden.
Het zijn schrikbeelden die zowel binnen als buiten de vakkringen bestaan.
Ze gaan gepaard met oprechte bezorgdheid, maar worden soms ook gebruikt of
misbruikt om stemming te maken. Vooral op die momenten kan de relatie de scherpe
kantjes van de haat tonen.De relatie tussen cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting is dus een
relatie onder spanning en juist die spanning kan de waarde ervan zijn. Een
basisvoorwaarde voor het leggen van een hechtere verbinding tussen cultuurhistorie
en ruimtelijke ordening is de erkenning van de wezenlijke verschillen in oriëntatie.
Er zullen steeds verschillen in visie blijven bestaan, conflicten optreden
en soms pijnlijke keuzen moeten worden gemaakt.Door uit angst voor de risico's de confrontatie uit de weg te gaan, worden
ook de kansen gemist. Dan wordt de fascinerende en vruchtbare wisselwerking
van verleden en toekomst afgesneden. Door de spanningen tussen cultuurhistorie
en ruimtelijke inrichting te erkennen, kan tevens de weg van de valse romantiek
worden gemeden. Het is niet de bedoeling om ruimtelijke plannen met een «historiserend»
sausje te overgieten. Anderzijds is het ook niet de bedoeling om alle monumenten
een moderne functie te geven.Continuïteit is het centrale, paradoxale en vruchtbare begrip. Het
gaat om het voortbestaan van oude gebouwen en structuren, het voortzetten
van inrichtingsprincipes en het voortbouwen op historische processen, in relatie
tot nieuwe gebruiksvormen. Om historische continuïteit te garanderen
moet bij de formulering van ruimtelijke opgaven de wederzijdse relatie tussen
cultuurhistorie en ruimtelijke ordening worden erkend en afwegingen worden
gemotiveerd vanuit een bewustzijn van het verleden.Dat is iets anders dan conserveren. Het is zoeken naar een nieuw evenwicht
tussen behoud en ontwikkeling. De geschiedenis is een aaneenschakeling van
onverwachte gebeurtenissen, van verval en opbouw, van verandering en bestendiging,
van succes en mislukking, van geleidelijkheid en stroomversnelling. Zelfs
de «breuk met het verleden» heeft een lange stamboom. Het voortzetten
van deze ontwikkelingsgang laat ruimte voor vernieuwing, vraagt daar zelfs
om. Ook schoksgewijze veranderingen, zoals bebouwing van een landelijk gebied
of natuurontwikkeling in een agrarische omgeving, kunnen daarom worden gezien
als een proces van voortzetting van een culturele «traditie».«Behoud door ontwikkeling» is het devies: door nieuwe
gebruiksmogelijkheden te zoeken worden oude landschappen en bouwwerken bewaard.
Evenzeer gaat het om «ontwikkeling door behoud»: door zuinig te
zijn op ons cultureel erfgoed investeren we in ontwikkeling en
versterking van identiteit, kennis, woongenot, vestigingsklimaat en toeristisch
potentieel.Het structureel versterken van de verbinding tussen cultuurhistorie en
ruimtelijke inrichting, tussen behoud en ontwikkeling, veronderstelt veranderingen
in werkwijze en attitude. Deze inspanning kunnen we echter beschouwen als
een investering waarvan ook latere generaties profijt kunnen trekken. Het
is daarom ook belangrijk dat alle maatschappelijk betrokken partijen intensief
nadenken en met elkaar spreken over de relatie cultuurhistorie – ruimtelijke
inrichting. De rijksoverheid wil hiertoe impulsen geven. 2.3 De verbinding als opgaveDe feitelijke relatie tussen de twee oriëntaties, die van de cultuurhistorie
en van de ruimtelijke planning, vraagt van zowel de cultuurhistorie als de
ruimtelijke ordening hun blikveld te verbreden. Zodat er, als aanvulling op
de gangbare reflectieve cultuurhistorie en anticiperende ruimtelijke planning,
ook een anticiperende cultuurhistorie en een reflectieve ruimtelijke
planningontstaan.Het bestaande sectorale beleid voor cultuurhistorie blijft bestaan. Een
sterkere relatie tussen cultuurhistorie en ruimtelijke ordening vraagt om
een aanvullende, integrale benadering, waarbij in praktische zin uitgegaan
wordt van de onderlinge samenhang tussen archeologie, gebouwde monumentenzorg
en historische landschappen. Afzonderlijke elementen en patronen worden zo
als onderdeel van een groter geheel gezien. Deze invalshoek impliceert een
regionale benadering. Daarbij dient de cultuurhistorie ook toekomstige ruimtelijke
ontwikkelingen en potenties onder ogen zien en erop te anticiperen zonder
hen bij voorbaat als bedreiging te beschouwen.Anderzijds zal op grond van deze visie ook het blikveld van het ruimtelijk
beleid zich moeten verbreden. Het moet meer dan voorheen reflecteren op historische
processen en daarbij het bestaande erkennen als een rijke bron van perspectieven
voor de toekomst.Beide zullen op deze manier hun gezichtsveld verruimen, zodat terugblikken
en vooruitkijken in elkaars verlengde worden geplaatst en samen bijdragen
aan het smeden van de band tussen verleden en toekomst. Zonder hun eigen,
specifieke taak uit het oog te verliezen zullen cultuurhistorie en ruimtelijke
inrichting indringend bij elkaar over de schouder meekijken, op zowel theoretisch
als praktisch niveau. Ze moeten niet schromen op elkaars werkterrein te komen
en daar relevante inzichten op te doen. Juist door wederzijdse interesse,
uitwisseling en confrontatie kunnen nieuwe oplossingen worden gevonden.Een anticiperende en initiërende cultuurhistorie kan vanuit haar
invalshoek een eigen type verkenning van structurele ruimtelijke veranderingsprocessen
ontwikkelen. Juist in een fase waarin nog geen directe inrichtingsbeslissingen
genomen hoeven te worden kan de cultuurhistorie deze processen onderzoeken
en, vanuit haar specifieke invalshoek, desgewenst alternatieven verkennen.Vooral nu ruimtelijke kwaliteit en regionale diversiteit een majeur thema
is in het ruimtelijk beleid, ligt ook een intensievere aandacht van de ruimtelijke
planning voor cultuurhistorie voor de hand. Wie streeft naar diversiteit vindt
immers in de reeds bestaande cultuurhistorische diversiteit een rijk beginpunt.
Iedere plek en ieder gebied heeft zijn unieke geschiedenis met daaraan gekoppeld
een specifieke ruimtelijke inrichting en daarmee een eigen karakter. Daarop
voortbouwen garandeert ten minste een zekere weerstand tegen vervlakking en
biedt ook uitdrukkelijk kansen voor een hoogwaardige ontwikkeling. Onderzoek naar de wordingsgeschiedenis van een plek en van de fysieke
kenmerken is een waardevolle aanvulling op de voorbereiding van ruimtelijke
plannen. Ook in algemene zin moet de ruimtelijke planning inzicht verwerven
in de culturele verscheidenheid van de ruimte, bijvoorbeeld met behulp van
geïntegreerde cultuurhistorische karteringen en waarderingskaarten die
de laatste jaren worden ontwikkeld.Willen we cultuurhistorische informatie actief koppelen aan toekomstige
ruimtelijke behoeften en projecten, dan is inzicht in de verschillende accenten
van toekenning van betekenis nodig. Door de vraag te stellen: «voor
wie?» wordt automatisch de link gelegd naar toekomstige ontwikkelingen. 2.4 Een scala van verbindingenHiervoor is aangegeven dat ruimtelijke planning en cultuurhistorie zich
meer op elkaars terrein moeten begeven, en dat ze dat ook kunnen. Zo moeten
ze voortdurend een balans zoeken tussen behoud en ontwikkeling. Ze leren elkaars
taal spreken en elkaars problematiek begrijpen en er kan een dialoog tot stand
komen.Vervolgens is het gewenst de verbreding van beider gezichtsveld verder
uit te werken in een goede afstemming van onderzoekprogramma's, planvormingstrajecten
en beleidsbepaling. Bij deze afstemming is het van bijzonder belang dat gezamenlijke
perspectieven voor ontwikkeling van de ruimte worden ontwikkeld. Hoe kunnen
we inhoud geven aan het uitgangspunt «behoud door ontwikkeling»?
Pas wanneer daarover gemeenschappelijke en concrete ideeën ontstaan wordt
een werkelijk stevige basis gelegd voor het sterker richtinggevend zijn van
cultuurhistorie voor de ruimtelijke inrichting.Dit proces van gezamenlijke ideevorming wordt gestimuleerd, uiteraard
zonder nu reeds te kunnen of willen aangeven welke ideeën en concepten
hieruit ontstaan. Al naar gelang de opgave en de omstandigheden kan in specifieke
gevallen worden besloten voor één van de uitersten (statische
conservering respectievelijk compromisloze sloop/nieuwbouw). In de praktijk
zal echter meestal gekozen worden voor één van talloze tussenliggende
varianten, zoals:– cultuurhistorische kwaliteiten in stand houden door het gebruik,
de inrichting en het beheer van de ruimte daarop zorgvuldig af te stemmen.
Voorbeeld: nieuwe functies zoeken voor monumenten;– nieuwe ruimtelijke functies een plek geven in een historische
ruimtelijke setting. De nieuwe ontwikkeling is dominant en dynamisch, maar
is geënt op een historisch gegeven. Voorbeeld: voortbouwen op oude stedebouwkundige
structuur zoals in het project Mariaplaats te Utrecht;– cultuurhistorische kwaliteit gebruiken als impuls voor nieuwe
ruimtelijke ontwikkelingen. Naarmate die ontwikkeling vordert vormt zich ook
een steeds sterker kader voor behoud. Voorbeelden: het concept van de «Hanzesteden»
als toeristische ontwikkelingskader en de Stelling van Amsterdam als recreatieve
structuur.Zoals uit de voorbeelden die verspreid in de nota zijn opgenomen blijkt,
gaat het hier om principes die reeds op verschillende plaatsen worden toegepast,
zij het nog niet op grote schaal. Er zijn meer voorbeelden te geven en ook
andere principes voor verbinding van perspectieven te noemen. Deze ontwikkeling,
die mede verloopt in de vorm van verkenning, discussie en experiment, wordt
verder gestimuleerd. In latere hoofdstukken wordt dit voornemen nader uitgewerkt. Middag-Humsterland Toekomst voor het Groninger wierdenlandHebben de Nederlanders, zoals de mythe het wil, hun eigen land geschapen?
Voor een deel wel, en soms gebeurde dat al heel lang geleden. Neem bijvoorbeeld
de bewoningsgeschiedenis van de kwelders die ongeveer 600 jaar voor het begin
van onze jaartelling ten noordwesten van de tegenwoordige stad Groningen ontstonden.
Hier zette de zee pakketten kleiïge grond af, die op een gegeven moment
zo hoog werden dat het land nog maar zelden onder water liep en begroeid raakte
Het getij bleef echter zijn invloed doen gelden m de geulen die dit gebied
doorsneden. Kolonisten van de droge Drentse zandgronden die zich in die tijd
vestigden in het nieuwe land, moesten dan ook zorgen voor een hoge en droge
woonplaats. Zij wierpen op de hoogste plekken woonheuveltjes op: de Tierden, ook bekend onder hun Friese naam terpen. Geleidelijk
dijden deze heuvels steeds verder uit en namen in hoogte toe.Een aantal kwelders raakte vanaf de 7de eeuw na Christus geïsoleerd
door de groter wordende invloed van de zee. De geulen werden uitgeslepen en
er ontstonden eilanden. Twee op deze manier gevormde eilanden waren Middag en Humsterland. Rond 1200 werden deze eilanden bedijkt
door Cisterciënzer monniken die deze regio m cultuur brachten. Naast
het aanleggen van dijken werden ook stukken land ingepolderd, nieuwe wierden
opgeworpen en werd de waterhuishouding onder handen genomen. Zoet water moest
worden afgevoerd en het zoute water moest buitengesloten worden. Uiteindelijk
gingen Middag en Humsterland deel uitmaken van het Groninger vasteland. Middag-Humsterland nu: een fijnmazig landschapHet ingetogen, oorspronkelijke karakter van dit markante landschap lijkt
ongeschonden te zijn. Je proeft er de strijd van de mens tegen het water,
het contrast tussen zoet en zout, tussen cultuur en natuur. Het verkavelingspatroon
is er nog steeds fijnmazig en gericht op die factoren waar men vroeger rekening
mee diende te houden: oude geulen, prielen en wierden. Inmiddels verdwenen
dijken en uitwateringssluizen hadden hun functie verloren, maar er is nog
een duidelijke samenhang van de dorpen met het omliggende landschap. Het landschap
is echter niet fossiel: er wordt geleefd en gewerkt volgens de huidige maatstaven.
De landbouw is er altijd de overheersende economische activiteit geweest,
en die wordt tegenwoordig op een andere schaal bedreven dan voorheen. Dat
heeft gevolgen: veel oude dijken zijn sinds de oorlog verdwenen, wierden worden
door grondbewerkingen langzaam geëgaliseerd. Ook het verkavelingspatroon
lijdt onder de demping van sloten. Straks leven in het wierdengebied: begrip voor elkaars
belangEnkele jaren geleden werd duidelijk dat het tot dan toe gevoerde beleid
om aanpassingen in het landschap onder controle te houden, niet goed werkte.
De landbouwers ervoeren beschermende maatregelen als belemmerend, de gemeenten
konden ze nauwelijks uitvoeren. Voor de groepen die opkwamen voor het behoud
van het landschap was die situatie erg onbevredigend. In samenwerking met
alle betrokkenen is er vervolgens door de provincie een beleidsmodel ontwikkeld
voor Middag-Humsterland. Verschillende partijen hebben ingezien dat hun uiteenlopende
belangen en wensen niet volkomen met elkaar in tegenspraak hoeven te zijn.
De provincie, diverse gemeenten, vertegenwoordigers van de landbouwers en
van de Milieufederatie Groningen zijn nu vertegenwoordigd in een gebiedscommissie
die zorgt voor de advisering in RO procedures, het uitwerken van plannen en
verdere uitvoering. Goede afspraken en groeiend vertrouwen maken
het mogelijk om diverse procedures te versimpelen en creatieve oplossingen
te vinden.Uitgangspunt voor de inrichting van het landschap van Middag-Humsterland
is het behoud van het karakteristieke patroon van oude sloten en dijken, en
van de wierden zelf. Binnen dat kader kunnen er aanpassingen worden gemaakt
ten behoeve van de agrarische bedrijfsvoering, zi j het dat sectorale regelgeving
de financiering van uitvoeringsvraagstukken nu soms nog bemoeilijkt.De recreatieve mogelijkheden van het landschap vormen een andere rode
draad door de nieuwe plannen. De ontwikkeling daarvan wordt gesteund door
Europese programma«s, die bedoeld zijn om economische potenties te ontwikkelen
als ondersteuning van landbouw. Zo wordt er gedacht aan de aanleg van een
NS-wandel/fietsroute van Zuidhorn naar Winsum. Ondertussen zijn ook diverse
karakteristieke panden in het gebied herbestemd tot hotel of museum. Op deze
manier wil men bereiken dat dit oude cultuurland leefbaar blijft voor de bewoners,
rendabel voor wie er zijn brood moet verdienen» en beleefbaar voor iedereen
die er van landschap en natuur wil genieten. 3. Kwaliteit en dynamiek 3.1 InleidingRuimtelijke processen – en dus ruimtelijke dynamiek – bieden
kansen om nieuwe ruimtelijke kwaliteit te creëren. De opdracht daarbij
is om bestaande kwaliteiten, waaronder cultuurhistorische waarden, zoveel
mogelijk te benutten als inspiratiebron. In dit hoofdstuk zal worden verkend
op welke wijze verschillen in cultuurhistorische waarden en verschillen in
ruimtelijke dynamiek zich tot elkaar verhouden en aanleiding geven tot verschillende
opgaven.De wijze waarop de cultuurhistorische waarden in kaart zijn gebracht wordt
beschreven in paragraaf 3.2. Vervolgens vindt in paragraaf 3.3 een
beschrijving plaats van enkele ruimtelijke trends, als voorbeelden van grootschalige
dynamiek die tot omvangrijke transformaties van stad en landelijk gebied kunnen
leiden. In paragraaf 3.4 wordt schematisch weergegeven hoe verschillen
in dynamiek en waarden zich laten vertalen in verschillende beleidsopgaven.
Tenslotte wordt in paragraaf 3.5 ingegaan op de gekozen beleidsstrategie
en het sturingsmodel dat wordt gehanteerd bij het toekennen van taken en verantwoordelijkheden
aan de verschillende overheden. 3.2 Kwaliteiten: de Cultuurhistorische Waardenkaart van
NederlandIn het kader van het project Belvedere is een landsdekkend overzicht vervaardigd
van de cultuurhistorisch meest waardevol geachte steden en gebieden. Dit overzicht
is weergegeven op de Cultuurhistorische Waardenkaart van Nederland
(zie binnenzijde omslag).Dit overzicht bestond voorheen niet. Er bestonden wel cultuurhistorische
inventarisaties, maar die waren sectoraal van aard of niet landsdekkend, en
ze vertoonden verschillen in het gehanteerde schaalniveau, de criteria en
de methodiek.Voor de Belvedere-kaart is een methodiek ontwikkeld waarmee op basis van
bestaande sectorale overzichten een geïntegreerde waardenkaart is opgesteld.
Een nadere onderbouwing van de gevolgde methodiek is gegeven in de bijlage.
De sectorale overzichten zijn aangevuld op basis van expert-judgement vanuit drie disciplines (archeologisch, historisch-(stede)bouwkundig,
historisch-geografisch). Deze sectorale kennis is vervolgens samengevoegd,
dit in nauw overleg met en tussen de ROB (archeologie), RDMZ (historische
(stede)bouwkunde) en IKC-Natuurbeheer (historische-geografie) en de provincies.De aldus samengestelde Belvedere-kaart is om meerdere redenen niet statisch.
Nieuwe waarden worden dagelijks ontdekt of onderkend als gevolg van nieuwe
inzichten. De gedetailleerde inventarisaties en waarderingen die momenteel
door veel provincies worden uitgevoerd, zullen tot nieuwe informatie en inzichten
leiden. Ook de leeftijdsgrens van wat we tot het cultuurhistorisch erfgoed
rekenen verschuift met de jaren, waardoor bijvoorbeeld de eerste Deltawerken
in zicht komen. Tenslotte mag worden verondersteld dat de hier geïntroduceerde
methodiek voor integrale cultuurhistorische waardering zich verder zal ontwikkelen.
Om al deze redenen kan het kaartbeeld niet worden gezien als voor eeuwig gefixeerd.
De kaart zal regelmatig worden bijgesteld.Uitgangspunt voor de Belvedere-kaart is dat geen enkel gebied of stad
in Nederland cultuurhistorisch «waardenloos» is; Nederland kent
geen «witte gebieden». Immers, elke plaats of gebied vormt de
uitdrukking van de geschiedenis van die plek en heeft een specifieke waarde. Op basis van criteria als zeldzaamheid, gaafheid en representativiteit
is vanuit elk van de drie cultuurhistorische sectoren aangegeven welke gebieden
van bijzondere waarde zijn (zie de sectorale kaarten in de bijlage).
Vergelijking van deze sectorale kaarten maakt het mogelijk om aan te geven
welke gebieden vanuit meerdereinvalshoeken gezien waardevol zijn
(zie de Belvedere-kaart).Bij de samenstelling van de Belvedere-kaart is dan ook gekozen voor een
onderverdeling in twee categorieën: gebieden met hoge gecombineerde
cultuurhistorische waarden en gebieden met hoge sectorale cultuurhistorische
waarden:– Daar waar bijzondere sectorale gebiedsaanduidingen elkaar overlappen,
kan worden gesproken van hoge gecombineerde cultuurhistorische waarden. Aan deze categorie gebieden zijn toegevoegd de gebieden die vanwege
hun hoge, universele waarden zijn of zullen worden voorgedragen voor plaatsing
op de Werelderfgoedlijst UNESCO. Voor deze categorie gebieden is nieuw beleid
gewenst. In het vervolg van de nota worden deze gebieden Belvedere-gebiedengenoemd.– Een door de mens zo intensief «gemaakt» en gewijzigd
land als Nederland is natuurlijk cultuurhistorisch gezien in zijn geheel van
waarde. Hoewel er in de Belvedere-gebieden primair sprake is van gecombineerde
hoge cultuurhistorische waarden, zijn er echter buiten deze Belvedere-gebieden
ook cultuurhistorische waarden aanwezig. Vaak zijn dat waarden die vanuit
één van de drie sectorale invalshoeken binnen de cultuurhistorie
(archeologie, bouwkunde, historisch landschap) als van bijzonder hoge waarde
worden geacht. Het gaat hier daarom om gebieden met primair sectorale
cultuurhistorische waarden.1Voor de bepaling van de cultuurhistorische waarde van de steden is een
enigszins afwijkende systematiek gevolgd (zie de bijlage). Gezamenlijk vindt
dit zijn weerslag in de Belvedere-kaart, ofwel Cultuurhistorische
Waardenkaart van Nederland1.In totaal zijn 76 gebieden en 105 steden aangemerkt als «Belvedere-gebied»1 die op de volgende pagina's zijn weergegeven. In de bijlage wordt
de gevolgde werkwijze nader toegelicht en is voor de geselecteerde landelijke gebieden een uitgebreide beschrijving opgenomen, zowel van de cultuurhistorische
identiteit (de fysieke dragers) als van de beleidskansen. Overzicht van de Belvedere-gebieden 
1. Terschelling38. Nieuwe Hollandse Waterlinie 2. Westelijke
Waddenzee39. Nieuwkoop – Harmelen 3. Fries terpengebied40.
Lopikerwaard 4. Gronings terpengebied41. Kromme Rijngebied en
Heuvelrug 5. Noordelijke Wouden en Westerkwartier42. Nijkerk –
Arkemheen 6. De Hemmen43. Speuld – Garderen 7. Oldambt44.
Graafschap 8. Westerwolde45. Zuidelijke Veluwezoom 9.
Oude Veenkoloniën46. Aalten – Zelhem 10. Eelde –
Paterswolde47. Winterswijk 11. Drentse Aa – Hondsrug48.
Ooijpolder – Millingerwaard 12. Noordenveld49. Land van
Maas en Waal 13. Ravenswoud – Veenhuizen50. Tieler- en Culemborgerwaard14. Frederiksoord – Willemsoord51. Bommelerwaard 15.
Zuidwest Drenthe52. Den Haag – Wassenaar 16. Aalden en omgeving53.
Oud-Ade 17. Zuidelijke Hondsrug54. Zoeterwoude – Weipoort18. Schoonebeek – Bargerveen55. Midden Delfland 19.
Reestdal56. Krimpenerwaard 20. Staphorst57. Alblasserwaard21. De Wieden – Weerribben58. Vijfherenlanden 22.
Kampereiland – Mastenbroek59. Voorne – Bernisse 23.
Vecht en Regge61. Goeree 24. Noordoost Twente62. Kop van
Schouwen 25. Zuid Twente63. Duiveland 26. Noordoostpolder –
Urk64. Tholen 27. Swifterbant65. Walcheren 28. Texel66.
Zuid-Beveland 29. Groetpolder – De Gouw67. West Zeeuws-Vlaanderen30. Bergen – Egmond – Schoorl68. Brabantse Wal 31.
Schermer – Eilandspolder69. Langstraat 32. De Beemster70.
Dommeldal 33. Zeevang72. Griendtsveen – Helenaveen 34.
Waterland73. Maasvallei 35. Stelling van Amsterdam74. Heythuysen –
Thorn 36. Zuid-Kennemerland75. Roergebied 37. Vecht- en
Plassengebied76. HeuvellandOverzicht van Belvedere-steden GRONINGENNijmegenRotterdam AppingedamTielSchiedamGroningenZaltbommelSchoonhoven  ZutphenVianenFRIESLAND Voorburg BolswardUTRECHT DokkumAmersfoortZEELANDFranekerOudewaterAardenburg HarlingenUtrechtDomburgHindelopenWijk bij DuurstedeSt.Anna ter Muiden LeeuwardenIJsselsteinBrouwershavenSloten Goes WorkumNOORD-HOLLANDHulst IJlstAlkmaarSt.
Maartensdijk SneekAmsterdamMiddelburg StavorenEdamTholen EnkhuizenVeere DRENTHEHaarlemVlissingenAssenHilversumZierikzee  Hoorn OVERIJSSELMedemblikNOORD-BRABANTBlokzijlMonnickendamBergen op Zoom DeventerMuidenBredaGramsbergenNaardenDen Bosch HasseltWeespEindhovenKampenZaanstadGrave Oldenzaal GeertruidenbergOotmarsumZUID-HOLLANDHeusden VollenhoveAmeideMegenZwolleDen BrielOisterwijk  DelftRavensteinGELDERLANDDordrechtTilburg ArnhemGeervlietWillemstadBatenburgGoedereedeWoudrichem BredevoortGorinchem BronkhorstGoudaLIMBURGBuren's-GravenhageHeerlen CulemborgHeenvlietMaastrichtDoesburgLeidenRoermond ElburgMaassluisSittardHarderwijkMiddelharnisThorn HattemNieuwpoortValkenburg3.3 Ruimtelijke dynamiek: enkele ruimtelijke trendsDe aard en de intensiteit van de ruimtelijke dynamiek in de verschillende
delen van het land kunnen sterk variëren. In de Vijfde Nota over de Ruimtelijke
Ordening zal worden aangegeven in welke gebieden zich een hoge dynamiek voordoet.39 In algemene zin kunnen enkele majeure ruimtelijke tendensen worden
onderscheiden op het gebied van veranderend waterbeheer, de dynamiek van het
platteland en de verandering en vernieuwing van het verstedelijkingspatroon.
Het zijn ontwikkelingen die structureel van aard lijken en zich, in verschillende
vormen, over een langere termijn en over geheel Nederland zullen uitstrekken.
Deze ontwikkelingen zijn in essentie zo krachtig, karakteristiek en zeker
genoeg dat ze als aanknopingspunten moeten dienen voor cultuurhistorisch en
ruimtelijk beleid. • Veranderend waterbeheerZeespiegelrijzing, bodemdaling, problemen bij regen- en rivierwaterafvoer,
de toenemende betekenis van schoon water en de waardering van water als omgevingsfactor,
dat zijn uiteenlopende motieven voor een nieuwe houding ten opzichte van het
waterbeheer. Het leidt tot ideeën, concepten en projecten voor dynamisch
kustbeheer, «ruimte voor de rivier», ver- of hernatting in de
vorm van zuiveringsmoerassen, gerenatureerde beeksystemen, plassen, kwelders
en kreeksystemen en tot allerlei vormen van «wonen aan
het water». Veel initiatieven zijn succesvol en hun schaal lijkt te
groeien.Deze nieuwe wending in de relatie tussen land en water leent zich juist
in Nederland bij uitstek voor een cultuurhistorische reflectie. Kunnen historische
ordeningsprincipes actuele betekenis krijgen? Kunnen die principes of de bestaande
structuren en artefacten worden benut voor de nieuwe plannen en voor nieuwe
gebruiksfuncties? Is het zinvol een plan te plaatsen in een grotere geografische
context en in een langer tijdsperspectief?Zo kan het ontwikkelen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie een rol spelen
bij het ontwikkelen van tijdelijke waterberging in natte perioden. De waterlinie
kan zo sterk tot leven komen, en andere functies kunnen daarvan profiteren. • Dynamiek van het plattelandDe huidige herbezinning op de functies van het landelijk gebied zal de
structuur, inrichting, vormgeving en het beheer van delen van Nederland ingrijpend
veranderen. Landinrichting zal zich steeds meer richten op natuurontwikkeling,
recreatie en waterwinning. Ook nieuwe vormen van wonen en werken in het landelijk
gebied zullen toenemen. De agrarische sector is bezig aan een heroriëntatie.
Het perspectief voor een extensievere en multifunctionelere bedrijfsvoering
lijkt toe te nemen.De ontwikkelingen in de landbouw, de recreatie en het toerisme zijn aanleiding
tot een herwaardering van het oude cultuurlandschap. Grootschalige natuurontwikkeling
en bebouwing vormen echter een trendbreuk met de cultuurhistorie. In beide
situaties gaat het om het vinden van nieuwe structuren en vormen, passend
bij de eigentijdse behoefte. Het platteland van Nederland gaat een nieuwe
fase in: de overgang van een agrarisch productielandschap naar een gedifferentieerd
consumptielandschap. • Vernieuwing van het verstedelijkingspatroonDe compacte stad als ruimtelijk model voor wonen en werken lijkt aan het
eind van zijn krachten te zijn gekomen. Economisch gezien groeit het belang
van nieuwe knooppunten aan de rand van de steden. De mainports, met name Schiphol,
veranderen hun omgeving met een krachtige dynamiek. Zowel in de stad als op
nieuwe bouwlocaties buiten de steden ontstaat de vraag naar de identiteit
van de woonplek. Ook de snelle aangroei of «verschimmeling» van
dorpen roept de vraag op of de historische eigenheid niet geheel verloren
gaat. Voor naoorlogse woonwijken staan ingrijpende herstructureringsplannen
op stapel.Nieuwe verstedelijkingpatronen zijn zich aan het uitkristalliseren. In
de Startnota wordt gesproken van regionale «netwerksteden» en
gebundelde verstedelijking in «corridors». Daarnaast doen in de
vakwereld ook termen als «polynucleair stedelijk veld» en «tapijtmetropool»
de ronde in een poging om de reële of gewenste ontwikkelingen in begrippen
te vatten.Bij de uitwerking van ruimtelijke concepten – zoals de corridors
of de ecologische hoofdstructuur – in de Vijfde Nota over de Ruimtelijke
Ordening speelt de cultuurhistorische factor mede een rol. De cultuurhistorie
is daarbij van belang omdat deze een basis biedt voor het versterken van de
beoogde ruimtelijke kwaliteit en (regionale) identiteit. Daarom dienen ruimtelijke
concepten bij voorkeur regionaal gedifferentieerd te worden uitgewerkt.Bij de formulering van ruimtelijk beleid dat leidt tot omvangrijke transformaties
van het stedelijk of landelijk gebied zal bewust stil gestaan moeten worden
bij de vraag welke uitgangspunten gehanteerd worden bij de vormgeving daarvan.
Dit vraagt dus om een architectonische benadering. De uitdaging bestaat erin
te onderzoeken welke historische ordeningsprincipes, structuren en bouwwerken
zicht kunnen bieden op het vormgeven van nieuwe vormen van waterbeheer,
nieuwe cultuurlandschappen en nieuwe nederzettingsvormen. Voorbeelden van
ruimtelijk beleid dat leidt tot dergelijke omvangrijke transformaties zijn
de beleidslijn Ruimte voor de Rivier, de ecologische hoofdstructuur (EHS),
de vormgeving van het verstedelijkingsbeleid, de herstructurering van het
bestaande stedelijke gebied, de vormgeving van corridors en knooppunten, de
grote infrastructurele werken en de gevolgen van de heroriëntatie van
de agrarische sector voor de inrichting van het landelijke gebied. 3.4 Ruimtelijke dynamiek en cultuurhistorische waardenIn paragraaf 3.2 is een onderscheid gemaakt tussen gebieden met sectorale cultuurhistorische waarden en gebieden met gecombineerde
cultuurhistorische waarden (Belvedere-gebieden).Anderzijds kunnen gebieden met lage ruimtelijke dynamiek en
gebieden met een hoge ruimtelijke dynamiek worden onderscheiden.
In paragraaf 3.3 zijn hiervan voorbeelden gegeven. Op grond van deze
invalshoeken (cultuurhistorische waarden en ruimtelijke dynamiek) zijn op
hoofdlijnen vier verschillende gebiedstypen en daaraan gekoppelde wenselijke
beleidsstrategieën te onderscheiden: • Gebieden met sectorale cultuurhistorische waarden
+ lage ruimtelijke dynamiekHier is een generiek cultuurhistorisch en ruimtelijk beleid het uitgangspunt.
Het beleid richt zich op het herkenbaar houden van de historisch gegroeide
situatie (ruimtelijk beleid) en het in stand houden van cultuurhistorisch
waardevolle elementen (sectorbeleid voor archeologie, monumentenzorg en/of
natuur en landschap). Dit voorwaardenstellend beleid is van belang om autonome
en kleinschalige ontwikkelingen die op termijn de verschijningsvorm beïnvloeden,
te begeleiden. Voorbeelden van dergelijke ruimtelijke ontwikkelingen zijn
kleinschalige verstedelijking, vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen en
het verdwijnen van sloten. • Belvedere-gebieden + lage ruimtelijke dynamiekHier is instandhouding en versterking van de cultuurhistorische kwaliteit
maatgevend. In streek- en bestemmingsplannen zullen daarom de fysieke dragers
als ruimtelijk toetsingskader voor ruimtelijke ontwikkelingen dienen te worden
vastgelegd en kan indien nodig tevens een beleidsmatige opgave gericht op
het herstel van de cultuurhistorische kwaliteit en samenhang worden opgenomen.
De uitvoeringsstrategie kan van gebied tot gebied verschillen, van meeliften
met bestaande initiatieven tot het initiëren van specifieke projecten. • Gebieden met sectorale cultuurhistorische waarden
+ hoge ruimtelijke dynamiekHier zijn de ruimteclaims en daarmee de economische en sociale factoren
dominant van aard. Dit vergt bij lokatiekeuzen en inrichtingsvraagstukken
een visie op de toekomstige, gewenste verschijningsvorm; hier wordt de cultuurhistorie
van de toekomst gemaakt. Voorbeelden zijn de Haarlemmermeerpolder of Ruimte
voor de Rivier. Dit laat onverlet dat cultuurhistorische waarden van groot
belang kunnen zijn en daarmee elementen en inspiratiebron kunnen zijn voor
de vormgeving van een dergelijk gebied. • Belvedere-gebieden + hoge ruimtelijke dynamiekHier is de «confrontatie» het hevigst en de inzet het hoogst.
Een ingrijpende transformatie gaat samen met hoge cultuurhistorische eisen.
In ieder opzicht is hier een beleid vereist dat specifieke en unieke oplossingen
mogelijk maakt. In feite is hier op alle schaalniveau's sprake van een
ontwerp-opgave. Afhankelijk van de mate van (bestuurlijke) complexiteit zouden
deze gebieden, in het verlengde van het WRR-rapport40, als specifiek nationaal project kunnen worden aangewezen. Hierbij kan bijvoorbeeld
worden gedacht aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie.Het is evident dat de aard van de ruimtelijke dynamiek niet overal in
het land hetzelfde is of zal zijn. Hoge ruimtelijke dynamiek leidt in sommige
gebieden tot snelle en ingrijpende transformatie van het landschap of de stad,
terwijl elders de dynamiek lager en de transformatie trager en geleidelijker
zal zijn. Elke vorm van dynamiek kortom, resulteert in een afzonderlijke opgave.
Concrete aanduiding van de opgave voor de verschillende gebieden zal gebeuren
in het kader van de Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening. Overzicht ruimtelijke dynamiek in Belvedere-gebiedenHieronder zijn per Belvedere-gebied de belangrijkste ruimtelijke ontwikkelingen
in beeld gebracht. Zij geven een indicatie van de ruimtelijke dynamiek en
de omvang van mogelijke toekomstige veranderingen in deze gebieden. De opgave
is deze ontwikkelingen te sturen of te benutten ten behoeve van de versterking
van de cultuurhistorische, en daarmee culturele identiteit. Het overzicht
moet gezien worden als eerste indicatie. In beeld zijn gebracht:– infrastructuur: grotere projecten ten aanzien van weg- en railinfrastructuur.– waterbeheer: projecten gericht op wijziging van het waterbeheer.– grootschalige verstedelijking: projecten gericht op grotere stadsuitbreidingen.– kleinschalige verstedelijking: dorpsuitbreidingen en toename van
verspreide bebouwing.– glastuinbouw: dominante aanwezigheid van glastuinbouw en groei
van glastuinbouw.– natuurontwikkeling: functieverandering naar natuur, eventueel
gekoppeld aan inrichtingsmaatregelen.– recreatie: groeiend recreatief medegebruik– toerisme: dominante aanwezigheid van verblijfsaccomodaties of
groei van verblijfsaccommodaties. Indicatie van dominante ruimtelijke ontwikkelingen in
Belvedere-gebieden:  InfrastructuurWaterbeheerVerstedelijking
GrootschaligVerstedelijking KleinschaligGlastuinbouwNatuurontwikkelingRecreatieToerismeTerschelling   X XXX Westelijke
Waddenzee         Fries en Gronings terpengebied X XX X Noordelijke Wouden en Westerkwartier   X XXXDe Hemmen X X  X  Oldambt  XX    Westerwolde     XXX Oude
Veenkoloniën X X  XX Eelde –
PaterswoldeX XX XX  Drentse Aa –
Hondsrug   X XX  Noordenveld   X XX Ravenswoud – Veenhuizen X X XXXFrederiksoord – Willemsoord X X  XXZuidwest Drenthe X X XX  Aalden
e.o.X X X    Zuidelijke Hondsrug  XX  X Schoonebeek – Bargerveen X   XX Reestdal X   X X Staphorst X X X  De Wierden – Weerribben X   XXXKampereiland – MastenbroekXXX X  XVecht en ReggeXX X XXXNoordoost Twente X X XXXZuid TwenteXXXX XXX Noordoostpolder –
UrkX  XX    Swifterbant         Texel     XXXGroetpolder – De Gouw      X Bergen-Egmond-Schoorl X X  XXSchermer – EilandspolderXXX   X De Beemster   X     Zeevang en Waterland X X XXXStelling van AmsterdamXXX   XXZuid Kennemerland X    X  Vecht-
en PlassengebiedXX X XXX Nieuwe
Hollandse WaterlinieXXX  XXXNieuwkoop – Harmelen X    XXLopikerwaard – Krimpenerwaard XX   X Kromme-Rijngebied – Heuvelrug XX  XXXNijkerk – ArkemheenXXX   X Speuld – Garderen X   XXXGraafschapXX X XXX Zuidelijke
VeluwezoomXXXX XXX Aalten –
ZelhemX     X  Winterswijk X   XXXOoijpolder -Millingerwaard X    XXLand van Maas en WaalXX XX XXTieler- en CulemborgerwaardXXX  XXXBommelerwaard XXXX    Den Haag –
Wassenaar  X   XX Oud-AdeX     XXZoeterwoude – Weipoort  X X X Midden DelflandX     XX AlblasserwaardX  XXXXXVijfheerenlandenX  XXiXXXVoorne – Bernisse   XXXXXGoeree   X XXX Kop
van Schouwen     XXX Duiveland    X   Tholen      X  WalcherenX XX XXXZuid-BevelandX  XXX X West
Zeeuws-VlaanderenX    X X Brabantse
WalX   X    LangstraatX   XXXXDommeldalX XXXX X Griendtsveen –
Helenaveen  XXXX X MaasvalleiX  XXXXXHevthuysen – Thorn  X   XXRoergebiedX  X XXX Heuvelland  XX XXX3.5 BenaderingswijzeGemeenten, provincies, rijk, maatschappelijke organisaties en burgers
hebben een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor het behoud en de ontwikkeling
van het cultuurhistorisch erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen.
Deze verantwoordelijkheid komt het meest tot haar recht als zij in complementariteit
wordt vormgegeven. De uitvoering van het beleid dient waar mogelijk op decentraal
(regionaal of lokaal) niveau te gebeuren en alleen waar nodig op rijksniveau.
De betrokkenheid van het rijk is selectief en primair gekoppeld aan vraagstukken
van nationaal belang, bijvoorbeeld indien er sprake is van gebiedsgericht
beleid voor de in de Startnota Ruimtelijke Ordening 1999 genoemde nationale
projecten en cultuurhistorische «parels».De verantwoordelijkheid voor de overige gebieden ligt primair bij provincies
en gemeenten. Het rijk ziet voor deze gebieden voor zichzelf als taak om randvoorwaarden
aan te geven en te faciliteren. Een actieve betrokkenheid van private partijen
bij de uitvoering is daarbij een vereiste. Hierbij gaat het ook om private
partijen die als mede-opdrachtgever kunnen optreden.Hiermee wordt aangesloten bij de voorstellen over sturing in de Startnota
Ruimtelijke Ordening 1999. In het kader van de Vijfde Nota over de Ruimtelijke
Ordening worden de rijkskaders voor deze aanpak geconcretiseerd.In de navolgende hoofdstukken van deze nota worden maatregelen weergegeven
die invulling geven aan de visie zoals die in dit en de voorgaande hoofdstukken
is gepresenteerd. Bij de uitwerking daarvan is uitgegaan van de bovenstaande
verantwoordelijkheidsverdeling. Daarbij gelden de volgende noties:– Aangezien in heel Nederland de regulerende hand van de mens is
terug te vinden en cultuurhistorische waarden derhalve alom aanwezig zijn,
moet een ruimtelijk beleid voor de cultuurhistorie in principe betrekking
hebben op het gehele land.– Toch wordt een onderscheid aangebracht tussen gebieden. Sommige
gebieden bevatten een dusdanige cumulatie van (integrale) cultuurhistorische
waarden dat zij, in onderlinge samenhang op een regionaal schaalniveau specifieke
beleidsmatige aandacht verdienen. In nauw overleg met de provincies zijn deze
Belvedere-gebieden gemarkeerd. Hiervoor worden aanvullende, gebiedsgerichte
beleidsvoorstellen geformuleerd.– Daarnaast wordt onderkend dat een gebiedsgerichte benadering slechts
één manier is om de relatie tussen cultuurhistorie en de ruimte
te bezien. Een deel van de cultuurhistorische waarden en structuren kent een
verspreiding die verder reikt dan een af te bakenen gebied en leent zich daardoor
meer voor een thematische benadering. Dit geldt bijvoorbeeld voor de historische
infrastructuur (trekvaarten, oude spoorlijnen, de Romeinse limes,
middeleeuwse handelsroutes), historische verbanden tussen steden en dorpen
(Hanzesteden, dorpen aan de Zuiderzee) en historische waterwerken (oude dijken
met doorbraakkolken, vaarten en tochten, sluisjes en dijkmagazijnen). Ook
vanuit de eerder genoemde grote ruimtelijke trends kan de samenhang met de
cultuurhistorie thematisch worden benaderd. Bij een thematische benadering
ligt er een grote uitdaging voor particuliere organisaties, provincies, gemeenten
en waterschappen om projectmatig cultuurhistorische waarden in samenhang te
versterken.– Het rijk onderkent een faciliterende en stimulerende taak op het
vlak van kennis en informatievoorziening. Informatie en kennis dienen aanwezig
en toegankelijk te zijn om het cultuurhistorisch belang te kunnen meewegen.
Ook de bewustwording van het belang en de toepassingsmogelijkheden van het
cultuurhistorisch erfgoed zal worden gestimuleerd. Het rijk zal er op toezien
dat bestaande en toekomstige wetten en regels de inspanningen van provincies,
gemeenten en particulieren ondersteunen. Tenslotte kan zij bevorderen dat
alle partijen hun verantwoordelijkheid kunnen dragen door daar waar nodig
een stimulans te bieden. Met de voorgestelde maatregelen wordt uitwerking gegeven aan de centrale
doelstelling van het beleid, namelijk:De cultuurhistorische identiteit wordt sterker richtinggevend voor
de inrichting van de ruimte, en het rijksbeleid zal daarvoor goede voorwaarden
scheppen. Deze hoofddoelstelling wordt vertaald in de volgende doelen: 1. Het
erkennen en herkenbaar houden van cultuurhistorische identiteit in zowel het
stedelijke als landelijke gebied, als kwaliteit en uitgangspunt voor verdere
ontwikkelingen (Algemeen ruimtelijk beleid) 2. Het versterken en benutten
van de cultuurhistorische identiteit en de daarvoor bepalende kwaliteiten
van de cultuurhistorisch meest waardevolle gebieden van Nederland, de zogenoemde
Belvedere-gebieden (Specifiek ruimtelijk beleid) 3. Het scheppen van voorwaarden
ten behoeve van initiatieven van derden gericht op thematische versterking
van de cultuurhistorie 4. Het verspreiden en toegankelijk maken van de kennis
over cultuurhistorie, alsmede het stimuleren van de kansen van cultuurhistorie
als inspiratiebron voor de ruimtelijke inrichting en het ontwerp 5. Het bevorderen
van de samenwerking tussen burgers, organisaties en overheden 6. Het verbeteren
van de gebruiksmogelijkheden van het bestaande instrumentarium De Nieuwe Hollandse Waterlinie Van Neerlands hoop in bange dagen tot «Grand Project»Wie vrede wil, bereidt zich op de oorlog voor. Dat geldt ook voor een
klein en kwetsbaar land als Nederland. Hoewel het niet bekend staat als militaire
natie, heeft het wel de nodige aandacht besteed aan de verdediging van het
eigen grondgebied. Het overvloedige water was daarbij een belangrijke bondgenoot.
Tussen het IJsselmeer en de Biesbosch ligt een indrukwekkend restant van historische
defensietechniek: de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het was de opvolger van
de «Oude» Waterlinie die in het rampjaar 1672 de Franse legers
had tegengehouden. Een systeem van lage gebieden die snel en gemakkelijk onder
water konden worden gezet, en sterke forten die de toegangswegen bewaakten,
vormde een 85 km lange barrière die het westen van het land beschermde.
Tussen 1816 en de Tweede Wereldoorlog is er aan de linie gewerkt. In de meidagen
van '40 kreeg de linie niet de kans haar kwaliteiten te bewijzen, en na de
oorlog werd het verouderde verdedigingssysteem opgegeven. De Waterlinie nu: een hecht bolwerk versnipperdHoe ligt de Waterlinie er vandaag de dag bij? Het merendeel van de forten
staat nog overeind en de komgebieden zouden weer kunnen worden geïnundeerd.
Doordat fortificaties en terreinen in handen zijn van verschillende overheden
en particulieren, is er echter geen sprake van een integraal beheer«
vooral omdat de oude functie – defensie – is weggevallen. Hier
en daar zijn de forten dan ook in verval en wordt de openheid van het »vrije
schootsveld« aangetast. Voor zover er sprake is van ontwikkelingen van
het gebied, is er weinig samenhang tussen de diverse plannen. Toch lenen verschillende
aspecten van dit typisch Nederlandse militair-industriële landschap zich
voor een nieuw gebruik, waarbij de cultuurhistorische betekenis van het geheel
wordt gerespecteerd en zelfs wordt geaccentueerd. De Waterlinie in de toekomst: streven naar nieuwe samenhangHet volledige landschap van de linie is door de mens geconstrueerd; het
is het resultaat van langdurig sleutelen aan land en water. Dit unieke karakter
van de Waterlinie wordt algemeen erkend. Op provinciaal en particulier niveau
zijn en worden plannen opgesteld voor behoud en ontwikkeling van diverse onderdelen,
zoals het restaureren en hergebruiken van forten, het ontwikkelen van de natuurwaarden
binnen het gebied van de linie en het treffen van toeristisch-recreatieve
voorzieningen, zoals fiets- en wandelroutes. Een algemene, nationale visie –
het plan Waterlijn, dat ook de aangrenzende Stelling van Amsterdam
omvat – is in 1993 geformuleerd. Daarin worden suggesties gedaan voor
samenwerking en afstemming van de verschillende bestaande plannen, maar ook
voor het creatief benutten van de «natte» component van de linie.
Zo zouden de inundatiegebieden dienst kunnen doen als vochtig natuurgebied
en als zoetwaterbassins voor de drinkwatervoorziening, maar ook (in het rivierengebied)
als overloop bij hoge waterstanden.Door zijn uitgestrektheid zijn er veel complicaties in eigendom en bestuur.
Het groot aantal belanghebbenden maakt het moeilijk om consensus te bereiken
over een plan en een aanpak. De omvang van de linie – het best zichtbaar
vanuit de lucht – zou moeten appeleren aan een gevoel van nationale
trots. Niet voor niets is ze, in navolging van de Stelling van Amsterdam,
genomineerd voor plaatsing op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Een project als dit rechtvaardigt de aanpak als «grand project».
In zo'n aanpak moet door gecoördineerde samenwerking van alle partijen
het doel – het voortbestaan van de linie als een herkenbare ruimtelijke
eenheid, exemplarisch voor de geschiedenis en de landschapsontwikkeling van
ons land – worden gewaarborgd. Een oude barrière wordt zo een
megasingel om de Randstad. 4. Ruimtelijk beleid 4.1 InleidingIn dit hoofdstuk komen de maatregelen aan de orde die in het kader van
het ruimtelijk beleid in relatie tot de cultuurhistorie worden getroffen.
Eerst wordt ingegaan op het algemeen ruimtelijk beleid van het rijk en de
doorwerking in het ruimtelijk beleid van de andere overheden (4.2). Daarna
wordt nader ingegaan op het gebiedsgerichte beleid voor de landelijke gebieden
(4.3) en steden (4.4), die in par. 3.2 zijn geïdentificeerd. Tenslotte
wordt kort ingegaan op de maatregelen met betrekking tot een meer thematische
benaderingen van de cultuurhistorie (4.5). 4.2 Algemeen ruimtelijk beleid Doelen Het erkennen en herkenbaar houden van cultuurhistorische identiteit in
zowel het stedelijke als landelijke gebied, als kwaliteit en uitgangspunt
voor verdere ontwikkelingen (Algemeen ruimtelijk beleid) Het verbeteren van
de gebruiksmogelijkheden van het bestaande instrumentarium OpgaveCulturele identiteit is een van de basisprincipes voor de ruimtelijke
inrichting.Het bij ruimtelijke planvorming herkenbaar houden van de historisch gegroeide
situatie is reeds uitgangspunt van het vigerende ruimtelijk beleid. Nieuw
is dat cultuurhistorische kwaliteiten bewust, vroegtijdig en volwaardig in
de ruimtelijke ontwikkeling dienen te worden betrokken. Om deze keuze te garanderen
dient binnen het ruimtelijk beleid en planologische procedures expliciet aandacht
te worden besteed aan de waarde en de potenties van de cultuurhistorie en
de wijze waarop bij de vormgeving van deze ruimtelijke ontwikkelingen cultuurhistorische
kwaliteiten worden betrokken. Dit betekent niet «een restrictief
regime gericht op het weren van ruimtelijke ontwikkelingen», maar wel
«het stellen van randvoorwaarden voor de vormgeving van ruimtelijke
ontwikkelingen». Voor de Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening
betekent dit onder meer het bewust vormgeven van de culturele dimensie van
de ruimtelijke ordening en het daarbij betrekken van het cultuurhistorische
erfgoed. Oplossingsrichtingen1. Het garanderen van een vroegtijdige en volwaardige afweging van cultuurhistorische
kwaliteiten bij ruimtelijke planvorming, inrichting en beheer, gericht op
het versterken van de cultuurhistorische identiteit en de historische ruimtelijke
samenhang.2. Het volwaardig betrekken van cultuurhistorie bij planologische procedures
en planvormingsprocessen.3. Het stimuleren van het gebruik van ondersteunende planfiguren.4. Het optimaliseren en onderling afstemmen van het bestaande wettelijke
beschermingsinstrumentarium. 5. Een onderzoek naar de wenselijkheid van herziening van het beheersinstrumentarium. Toelichting 1. Vroegtijdige en volwaardige afwegingHet huidige ruimtelijke beleid zoals nu reeds verwoord in de VINAC stelt
dat ten behoeve van het behoud en de versterking van de kwaliteit van de dagelijkse
leefomgeving de basiswaarden in onze samenleving, die ruimtelijk van belang
zijn, veilig gesteld dienen te worden. Cultuurhistorie (in de vorm van historische
bouw- en stedebouwkunde, archeologie en historisch-landschappelijke elementen
en structuren) wordt als één van deze basiswaarden gezien. Concreet
betekent dit dat op grond van de VINAC alle burgers en overheden reeds de
verplichting hebben cultuurhistorie op een volwaardige wijze bij hun planvorming
te betrekken. Daarbij staat het herkenbaar houden van de historisch gegroeide
ruimtelijke situatie en het bodemarchief voorop. Specifiek voor het landelijk
gebied wordt aanvullend opgemerkt dat «ruimtelijke ingrepen en inrichtingsactiviteiten
die het algehele karakter, de wezenlijke kenmerken en de samenhang en waarden
van natuurgebieden en karakteristieke landschappen kunnen schaden, niet dan
in geval van zwaarwegende maatschappelijke belangen in uitvoering worden genomen»41.In aanvulling hierop worden de gemeenten voor zowel het stedelijk als
het landelijk gebied gevraagd in hun bestemmingsplannen aan te geven hoe en
in hoeverre zij de historische ruimtelijke samenhang zullen handhaven. Hen
wordt gevraagd de cultuurhistorische kernkwaliteiten van hun grondgebied (de
dragers van de historisch-ruimtelijke structuur) aan te geven als ruimtelijk
toetsingskader bij de locatie-, inrichtings- en vormgevingskeuze van ruimtelijke
ontwikkelingen in hun bestemmingsplannen. Zij dienen uiteraard ook doorwerking
te geven aan het provinciaal cultuurhistorisch ruimtelijk beleid. Dit verzoek
zal als concrete beleidsbeslissing worden opgenomen in de Vijfde
Nota over de Ruimtelijke Ordening.Voor het stedelijk gebied zal in aanvulling op dit ruimtelijk beleid in
het kader van het programma Investeringen Stedelijke vernieuwing (ISV) mogelijk
een aandachtsveld cultuurhistorie worden geïntroduceerd, gericht op het
kunnen toetsen van de betrokkenheid van het cultuurhistorische aspect bij
het ontwikkelings- en investeringsprogramma.Planologische toetsing door het rijk van het verwoorde beleid vindt zoals
gebruikelijk plaats via het wettelijk kader van de Wet Ruimtelijke Ordening.
In RPC- en PPC-verband zal sterker worden toegezien op de doorwerking en handhaving
van het ruimtelijke rijksbeleid. Daartoe zal de interdepartementale afstemming
tussen de regiodirecties van LNV, de beleidsuitvoerende diensten van OCenW
(ROB en RDMZ) en de Inspecties Ruimtelijke Ordening worden versterkt. In RPC-verband
heeft deze interdepartementale afstemming reeds vorm gekregen, terwijl ook
in de RROM de vertegenwoordiging van het culturele aspect in de ruimtelijke
ordeningsdiscussies is verzekerd. 2. Volwaardig betrekken van cultuurhistorie bij planologische
procedures en planvormingsprocessenNaast een volwaardige positie van cultuurhistorie in het ruimtelijk beleid
krachtens de (te herziene) Wet op de Ruimtelijke Ordening, is het ook van
belang dat cultuurhistorische kwaliteiten en potenties adequaat betrokken
worden bij andere sectorale wettelijke regelingen. Enerzijds omdat deze van
invloed kunnen zijn op de cultuurhistorische kwaliteiten, anderzijds omdat
cultuurhistorie kansen biedt voor een hoogwaardige vormgeving. In dit verband wordt expliciet gewezen op de landinrichtingsprocedure
(zoals de Landinrichtingswet zelf aangeeft) en de m.e.r.-procedure, maar ook
in andere procedures zal eenzelfde doel worden nagestreefd.In het kader van landinrichting dient cultuurhistorie, zoals nu vaak reeds
het geval is, niet alleen onderdeel te zijn van de inventarisatie en analyse,
maar ook gerichter te worden betrokken bij de vormgeving van het landinrichtings-
of herinrichtingsproject.In het Besluit m.e.r. is geregeld dat ruimtelijke projecten van een bepaalde
omvang de m.e.r.-procedure moeten doorlopen. Ook cultuurhistorische aspecten
worden met enige regelmaat betrokken bij de opstelling van een MER. Zo is
bij de m.e.r.-procedures voor dijkversterking gebleken dat cultuurhistorie
een goede rol kon spelen in de ontwikkeling van alternatieven.In de praktijk blijkt dit echter nog onvoldoende te gebeuren. Cultuurhistorische
informatie is veelal onvolledig en speelt geen volwaardige rol bij de ontwikkeling
van alternatieven.. Een betere incorporatie van cultuurhistorische aspecten
in MER's zal worden bevorderd door deskundigheidsbevordering en door versterkte
aandacht bij het beoordelen van deze rapportages. Bij de wijziging van het
Besluit m.e.r. in de categorie «gevoelige gebieden» zullen ook
de wettelijk beschermde archeologische monumenten worden opgenomen. 3. Stimulering van het gebruik van ondersteunende planfigurenDe historische en ruimtelijke samenhang houdt meestal niet op bij de gemeentegrens.
Het is daarom van belang om voor het cultuurhistorisch ruimtelijk beleid tot
een afstemming te komen met gemeenten die deel uitmaken van dezelfde streek
c.q. landschap. Hiertoe staan de gemeenten ondersteunende planfiguren op een
hoger schaalniveau ter beschikking.Gemeenten kunnen gebruik maken van bijvoorbeeld landschapsbeleidsplannen
en structuurplannen als basis voor de opstelling van hun bestemmingsplannen.
Ook Cultuurhistorische Effectrapportages (CHER) en/of Cultuurhistorische Verkenningen
kunnen in dit verband dienen als hulpmiddel bij de beleidsformulering. Op
basis hiervan kan meer inzicht worden verkregen in de potenties van het lokale
cultureel erfgoed.Voor de advisering vanuit de cultuurhistorische disciplines ten behoeve
van concrete ontwikkelingsprojecten bestaan reeds sectorale instrumenten zoals
de Standaard Archeologische Inventarisaties. Voor de historische geografie
ontbreekt een vergelijkbaar instrument. De mogelijkheden van afstemming tussen
de instrumenten zullen worden verkend.Daarnaast zal ook in breder verband het gebruik en de verdere ontwikkeling
van andere integrale instrumenten, zoals de Cultuurhistorische Effectrapportage,
worden gestimuleerd. Hiermee is de laatste jaren door meerdere gemeenten ervaring
opgedaan. Dit instrument is vanuit zijn aard flexibel in te zetten en kan
derhalve worden gemodelleerd naar de specifieke gemeentelijke situatie. Het
instrument ontleend zijn kracht aan het communicatieve aspect; cultuurhistorische
informatie en deskundigheid kan in een vroeg stadium van de planvorming worden
benut op de «tekentafel». De Raad voor de Cultuur heeft geadviseerd
de wenselijkheid van een afzonderlijke wettelijke regeling voor Cultuurhistorische
Effectrapportage te bezien, naast de bestaande milieu-effect rapportage42. Een dergelijke regeling wordt niet nagestreefd. Gemeenten hebben
hun eigen verantwoordelijkheid voor de wijze waarop zij de cultuurhistorie
bij de planvorming betrekking. Een wettelijke opgelegde regeling past hier
niet bij. 4. Optimalisatie en afstemming bestaand wettelijke beschermingsinstrumentariumDe Monumentenwet kent al geruime tijd het instrument van de beschermde
stads- en dorpsgezichten. Hiermee zijn of worden inmiddels de meest relevante
stedelijke gebieden op voordracht van gemeenten aangewezen.De nieuwe Natuurbeschermingswet biedt voor het eerst de mogelijkheid van
het aanwijzen van beschermde landschapsgezichten. De aanwijzing ervan is een
provinciale verantwoordelijkheid. De provincies wordt gevraagd daadwerkelijk
beschermde landschapsgezichten aan te wijzen, met name in het verlengde van
het behoud van cultuurhistorische kwaliteiten in de daartoe op de kaart aangegeven
gebieden.Voorgenomen is een onderzoek naar de wenselijkheid en mogelijkheid tot
het stroomlijnen van de aanwijzingsprocedures van wettelijk beschermde bouwkundige
archeologische monumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten en beschermde
landschapsgezichten. Een ontwikkelingsgerichte benadering van het cultureel
erfgoed vraagt daarnaast om een herbezinning op de inzet van het beschermingsinstrumentarium. 5. Onderzoek naar de wenselijkheid van herziening van
het beheersinstrumentariumNiet alleen nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen zijn van invloed op de kwaliteit
van stad en landschap, ook het beheer speelt een cruciale rol.Ten aanzien van het beheersinstrumentarium is er sprake van een ongelijksoortige
benadering van de verschillende cultuurhistorische aandachtsgebieden. Voor
het beheer van archeologische waarden is de grondeigenaar verantwoordelijk,
zonder dat hiervoor een rijksvergoeding tegenover staat. Voor het landschapsbeheer
is ook de eigenaar primair verantwoordelijk, maar hiervoor zal met het Programma
Beheer een financiële bijdrageregeling worden ingevoerd43.
Daarnaast vindt veel onderhoud van landschapselementen plaats door (gesubsidieerde)
provinciale stichtingen voor landschapsonderhoud. Voor het beheer van particuliere
historische parken en tuinen ontvangt de Stichting tot Behoud van Historische
Buitenplaatsen rechtstreeks subsidie. Voor de gebouwde monumenten zijn er
bijdrageregelingen voor onderhouds- en restauratiekosten en fiscale regelingen.Gezien de grote verschillen in beheersvergoeding, zowel in de hoogte van
de bijdrage als in de vergoedingswijze (zie ook hoofdstuk 7), zal worden beoordeeld
of herziening van het beheersinstrumentarium gewenst is. 4.3 Specifiek ruimtelijk beleid: gebiedsgerichte benadering
landelijke gebieden Doel Het versterken en benutten van de cultuurhistorische identiteit en de
daarvoor bepalende kwaliteiten van de cultuurhistorisch meest waardevolle
gebieden van Nederland, de zogenoemde Belvedere-gebieden (Specifiek ruimtelijk
beleid) Het verbeteren van de gebruiksmogelijkheden van het bestaande instrumentarium OpgaveTerwijl het bestaande sectorale beleid voor cultuurhistorie gericht op
cultuurhistorische elementen, wordt gecontinueerd, is voor de Belvedere-gebieden extra beleid wenselijk. Dit beleid wordt geformuleerd vanwege
de hoge concentratie en/of onderlinge samenhang van cultuurhistorische waarden
in deze gebieden en de noodzaak deze samenhang op een hoger regionaal schaalniveau,
op grond van patronen en structuren, bij de ruimtelijke inrichting te betrekken.
Van deze gebieden zijn in de bijlage van de nota gebiedsbeschrijvingen opgenomen,
waarin de voor de ruimtelijke en historische samenhang belangrijkste fysieke
dragers van deze gebieden zijn aangegeven. OplossingsrichtingenHet voeren van een actief cultuurhistorisch ruimtelijk beleid door rijk,
provincies en gemeenten voor de Belvedere-gebieden (gebieden met een hoge
concentratie van cultuurhistorische waarden) moet gericht zijn op instandhouding
en verdere ontwikkeling van de cultuurhistorische identiteit en de daarvoor
bepalende cultuurhistorische kwaliteiten.Realisatie van het beleid voor de Belvedere-gebieden vindt plaats langs
de volgende lijnen:1. Duurzame instandhouding van bestaande cultuurhistorische kwaliteiten
door beleidsmatige verankering in het nationaal ruimtelijk beleid en in streek-
en bestemmingsplannen.2. Versterking van de cultuurhistorische identiteit door het benutten
van kansen bij (nieuwe) ruimtelijke ontwikkelingen en initiatieven in deze
gebieden en indien nodig door een gebiedsgerichte aanpak.3. Ter realisatie hiervan wordt een betere benutting en gerichte inzet
van het instrumentarium door rijk en provincies voorgestaan. Toelichting 1. Duurzame instandhoudingBestaande cultuurhistorische kwaliteiten en hun ruimtelijke samenhang
dienen in stand te worden gehouden door een gebiedsgerichte aanpak. De inzet
van instrumenten om bestaande kwaliteiten en hun ruimtelijke samenhang in
stand te houden is maatwerk. Concretisering is afhankelijk van het karakter
van de aanwezige waarden en de noodzaak tot bescherming in relatie tot de
ruimtelijke dynamiek. Instandhouding van cultuurhistorische kwaliteiten zal
volgens de volgende lijnen vorm dienen te krijgen.– In aanvulling op het algemeen ruimtelijk beleid worden de provincies
en gemeenten gevraagd om voor de Belvedere-gebieden en -steden in het kader
van streek- en bestemmingsplan een actief cultuurhistorisch ruimtelijk beleid
te formuleren. Dit beleid dient gericht te zijn op het herkenbaar houden en
zo nodig versterken van de ruimtelijke en historische samenhang en de daarvoor
bepalende cultuurhistorische kwaliteiten. Dit beleid zal als concrete beleidsbeslissing
worden opgenomen in de Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening en in een
eventuele herziening van het Structuurschema Groene Ruimte.– Provincies worden gevraagd de cultuurhistorische karakteristieken
(waaronder de fysieke dragers, opgenomen in de bijlage van de nota) van deze
gebieden vast te leggen in streekplannen als ruimtelijk toetsingskader bij
locatie-, inrichtings- en vormgevingskeuzes;– Gemeenten dienen op grond van de Wet op de Ruimtelijke Ordening
doorwerking te geven aan dit beleid;– Bij de toetsing van streek- en bestemmingsplannen door het rijk
zal hierop expliciet worden toegezien;– Provincies worden verzocht te bezien of deze verankering in het
streekplan voldoende bescherming biedt en eventueel door gerichte inzet van
instrumenten zoals de Natuurbeschermingswet (beschermde landschapsgezichten)
of artikel 35 van de Monumentenwet (beschermde stadsen dorpsgezichten) deze
bescherming te optimaliseren. Provincies worden verzocht bij
de inzet van de Natuurbeschermingswet voorrang te geven aan de Belvedere-gebieden;– In het kader van de Vijfde Nota RO en de mogelijke herziening
van het Structuurschema Groene Ruimte zal worden bezien welke van de Belvedere-gebieden
in aanmerking komen voor een aanvullende PKB-bescherming. In beginsel wordt
voor de Belvedere-gebieden geen aanvullende planologische bescherming van
rijkswege voorgestaan. Dit zou immers strijdig zijn met de ontwikkelingsgerichte
benadering. Daar echter waar grootschalige ruimtelijke ingrepen worden verwacht
of op grote schaal kleinschalige ruimtelijke ontwikkelingen zich voordoen,
die niet verenigbaar zijn met de beoogde instandhouding en ontwikkeling van
de cultuurhistorische identiteit, kan een aanvullende bescherming toch aan
de orde zijn.– Het rijk zal, in nauw overleg met de betrokken andere overheden,
voortgaan met de voordracht van gebieden voor de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
Bezien zal worden in hoeverre de «tentative list» herziening dan
wel uitbreiding behoeft met gebieden op Belvedere-kaart. 2. Gebiedsgerichte ontwikkelingCentraal in deze nota staan versterking en verdere ontwikkeling van cultuurhistorische
identiteit door middel van een ontwikkelingsgerichte benadering van cultuurhistorische
kwaliteiten. Ontwikkeling van de cultuurhistorische identiteit is maatwerk
en zal primair plaats vinden door aansluiting te zoeken bij bestaande ruimtelijke
ontwikkelingen, bestaande gebiedsgerichte projecten en initiatieven of in
bijzondere gevallen door het entameren van specifieke (gebiedsgerichte) projecten
op titel van de cultuurhistorische kwaliteiten.Versterking en verdere ontwikkeling van de cultuurhistorische kwaliteit
kan het best tot stand komen door aan te sluiten bij gebiedsgerichte projecten.
Te denken valt aan landinrichtingsprojecten, strategische groenprojecten,
natuurontwikkelingsprojecten, waardevolle cultuurlandschappen, ROM-projecten,
plattelandsontwikkelingsprojecten, realisatie van de Ecologische Hoofdstructuur
en projecten in het kader van de Kwaliteitsimpuls zandgebieden Zuid en Oost
Nederland. Daarnaast is het van belang goed in te spelen op ruimtelijke ontwikkelingen,
zoals infrastructuurprojecten en zowel kleinschalige als grootschalige verstedelijking.Provincies worden uitgenodigd de cultuurhistorische beleidsopgave voor
deze projecten te expliciteren en om richting te geven aan en toe te zien
op de verdere ontwikkeling van de cultuurhistorische identiteit binnen deze
projecten.Is het niet mogelijk om aan te sluiten bij bestaande projecten, dan kan
voor de op de Belvedere-kaart aangegeven gebieden een gebiedsgerichte aanpak
op titel van de cultuurhistorie worden overwogen. Provincies worden uitgenodigd
om, daar waar gewenst, deze gebiedsgerichte aanpak vorm te geven. De inzet
van een gebiedsmakelaar die doelen, middelen en partijen bijeen brengt kan
de start van deze gebiedsgerichte aanpak faciliteren. Uitwerking op basis
van een gebiedsconvenant kan daarbij veelal een vruchtbare weg zijn.Het rijk acht betrokkenheid van particuliere organisaties, profit en non-profit,
bij de gebiedsgerichte ontwikkeling van de cultuurhistorische identiteit van
groot belang. Het rijk verwacht van de initiatiefnemers van de gebiedsgerichte
aanpak dat zij particuliere organisaties vroegtijdig en volwaardig betrekken
bij deze projecten, en van particuliere organisaties dat zij materieel en
immaterieel participeren in de projecten. Aan de provincies wordt gevraagd om op grond van het bovenstaande, voor
in ieder geval de Belvedere-gebieden, de regie te voeren en daartoe een actief,
uitvoeringsgericht beleid te formuleren dat gericht is op het versterken van
de cultuurhistorische kwaliteiten (de fysieke dragers).In het kader van onder meer de Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening
zal nader worden bezien:– welke Belvedere-gebieden in aanmerking komen voor een specifiek
op ontwikkeling van cultuurhistorische waarden gericht nationaal project. Voor een zeer beperkt aantal gebieden kan het rijk zelf een gebiedsgerichte
aanpak overwegen. Het gaat hierbij om gebieden met zowel een hoge concentratie
van cultuurhistorische waarden (Belvedere-gebieden) als een hoge ruimtelijke
dynamiek met een ruimtelijk en bestuurlijk complexe configuratie. In het kader van de Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening, NLB21
en eventueel de Nota Vitaal Platteland en het SGR2 zullen keuzen voor deze
«nationale projecten» worden gemaakt. Een mogelijk nationaal project
is bijvoorbeeld de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Concrete voorstellen zullen
in overleg met betrokken overheden en organisaties plaats vinden.– op welke wijze cultuurhistorische doelstellingen betrokken worden
bij diverse ruimtelijke concepten en andere gebiedsgerichte uitwerkingen (zoals
b.v. corridors of de reconstructie van de zandgebieden). Bij de uitwerking
van deze ruimtelijke concepten zal een regionale differentiatie, mede op grond
van cultuurhistorische kwaliteiten, worden nagestreefd. Bij de regionale uitwerking
van deze concepten zullen de daarvoor bepalende cultuurhistorische kwaliteiten
worden geëxpliciteerd. 3. Gerichte inzet van instrumentenTer ondersteuning van gebiedsgerichte bescherming en ontwikkeling is gerichte
inzet van instrumenten noodzakelijk. Het betreft instrumenten voor bescherming,
inrichting, herstel en beheer en middelen om gebiedsgerichte processen te
entameren en uit te voeren.Het rijk verwacht dat buiten een prioritering van de inzet van instrumenten
op rijks- en provinciaal niveau, een belangrijke bijdrage geleverd kan worden
door private investeerders, bijvoorbeeld door commerciële functies mogelijk
te maken in cultuurhistorisch belangwekkende objecten.Het rijk zal de volgende instrumenten in Belvedere-gebieden inzetten.– Waar mogelijk worden gebiedsconvenanten afgesloten met provincies
of regio's om integraal gebiedsgericht beleid, inclusief de versterking van
de cultuurhistorische identiteit, mogelijk te maken.– In het kader van Programma Beheer worden beheerspakketten voor
cultuurhistorische landschapselementen opgenomen. Bezien zal worden of Belvedere-gebieden
onder de werkingssfeer van de subsidieregeling agrarisch natuur- en landschapsbeheer
kunnen worden gebracht.– Aanwijzing van beschermde archeologische en bouwkundige monumenten
en -gezichten zal zover als mogelijk bij voorrang plaatsvinden in Belvedere-gebieden.– Onderzocht zal worden of ook voor het beheer van archeologisch
waardevolle objecten rijksmiddelen noodzakelijk zijn. Voorgestelde beleidsstrategieënDe onderstaande tabel geeft per Belvedere-gebied de voorgestelde beleidsstrategie weer. Daartoe zijn per gebied de huidige en gewenste
beleidsinstrumenten weergegeven, gericht op versterking van de cultuurhistorie.
De navolgende instrumenten zijn in beeld gebracht: – Streek- en bestemmingsplannen: provincies en gemeenten
worden gevraagd het Belvedere-beleid voor de gebieden door te laten werken
in streek- en bestemmingsplannen– PKB-continueren: met name de PKB Waddenzee, de PKB
begrenzing Groene Hart en rijksbufferzones dienen gecontinueerd te worden.– PKB-introduceren: het betreft uitbreiding van de PKB
Waddenzee met locaties van scheepswrakken en de introductie van PKB's voor
de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie.– PKB-overwegen: het betreft een aantal gebieden waarvan
kan worden aangenomen dat de ruimtelijke druk zo groot wordt dat een PKB dient
te worden overwogen om deze ontwikkelingen te sturen. Afhankelijk van o.a.
de ruimtelijke druk kan voor meer gebieden een PKB-status in de Vijfde Nota
RO gewenst zijn.– Aanvullende wettelijke bescherming: het betreft met
name de toepassing van het instrument beschermd landschapsgezicht. Echter
ook andere, op bescherming gerichte instrumenten zoals beschermde stads- en
dorpsgezichten en beschermde (archeologische) monumenten kunnen van toepassing
zijn.– Voordracht Werelderfgoedlijst: het betreft de reeds
aangewezen gebieden of kleinere gebieden die binnen Belvedere-gebieden liggen,
de voordrachten (tentative list) en gebieden waar de voordracht is te overwegen.– Gebiedsgerichte aanpak door het rijk introduceren:vooralsnog
wordt alleen de Nieuwe Hollandse Waterlinie voorgesteld als «nationaal
project».– Gebiedsgerichte aanpak door provincie introduceren:de
betrokken provincie wordt uitgenodigd een gebiedsgericht project te entameren,
gericht op versterking van de cultuurhistorie.– Gebiedsgerichte aanpak door provincie overwegen:de
betrokken provincie wordt in overweging gegeven een gebiedsgericht project
te starten.– Gebiedsgerichte aanpak, aansluiten bij bestaande initiatieven:
betrokkenen worden uitgenodigd versterking van de cultuurhistorie te betrekken
in lopende gebiedsgerichte projecten.– Expliciete vergroting betrokkenheid particuliere investeerders
en niet gouvernementele organisaties: dit geldt in principe voor alle
gebieden, maar is in een aantal gebieden specifiek van belang. Voorgestelde beleidsstrategie per Belvedere-gebied GebiedRuimtelijk
KaderPKB-bescherming op rijksniveauAanvullende wettelijke
beschermingVoordracht Werelderfgoedlijst (UNESCO)Gebiedsgerichte
AanpakExpliciet vergroten betrokkenheid PI en NGO  Streek-
en bestemmingsplannenContinuerenIntroducerenOverwegenVoordragenOverwegenReeds
werelderfgoedVoordragenVoordracht overwegenRijk: introducerenProvincie:
introducerenProvincie: overwegenAansluiten bij bestaand initiatief TerschellingX    X      X Westelijke WaddenzeeXX(archeologie) X X  X      Fries en Gronings terpengebiedX  deelsXXX deelsXX X X Noordelijke Wouden en WesterkwartierX           X De HemmenX    X      X OldambtX    X      X WesterwoldeX    X      X Oude VeenkoloniënX    X     XX Eelde-PaterswoldeX    X      X Drentse Aa – HondsrugX    X      X NoordenveldX    X      X Ravenswoud – VeenhuizenX    X  X  XX Frederiksoord -     X         WillemsoordX           X Zuidwest DrentheX    X      X Aalden e.o. X     X      X Zuidelijke HondsrugX    X      X Schoonebeek – BargerveenX    X      X ReestdalX   X       X StaphorstX           X De Wierden – WeerribbenX           XXKampereiland – MastenbroekX           X Vecht en ReggeX           XX Noordoost TwenteX    X      XX Zuid TwenteX  X X      X Noordoostpolder – UrkX    XX
deelsX X X   SwifterbantX      X      TexelX            XGroetpolder – De GouwX      X   XX Bergen-Egmond- SchoorlX           XX Schermer – EilandspolderX   X       X De BeemsterX  X   X       Zeevang
en WaterlandXX          X Stelling van A'damX X X X   X X Zuid KennemerlandX    X      X Vecht- en PlassengebiedXX   X      X Nieuwe Hollandse WaterlinieX X X  X X  X Nieuwkoop – HarmelenXX          X Lopikerwaard – KrimperwaardXX          X Kromme-Rijngebied -HeuvelrugX    X      X Nijkerk – ArkemheenX   X       X Speuld – GarderenX           X GraafschapX    X      XX Zuidelijke VeluwezoomX          XX Aalten – ZelhemX           X WinterswijkX           X Ooijpolder – MillingerwaardX    X      X Land van Maas en WaalX    X      X Tieler- en CulemborgerwaardX  XX      XXXBommelerwaardX    X      X Den Haag – WassenaarXX          X Oud-AdeXX          X Zoeterwoude – WeipoortXX          X Midden DelflandXX   X      X AlblasserwaardXX   XX deelsX    XXVijfherenlandenX    X      XXVoorne – BernisseX           X GoereeX           X Kop van SchouwenX           X  DuivelandX           XXTholenX           XXWalcherenX           XXZuid-BevelandX    X      XXWest Zeeuws VlaanderenX           X Brabantse WalX          XX LangstraatX           X DommeldalX  X X      X Griendtsveen – HelenaveenX           XXMaasvalleiX    X       XHeythuysen
-ThornX          XX RoergebiedX           XXHeuvellandXX         XXX4.4 Specifiek ruimtelijk beleid: gebiedsgerichte benadering
stedelijke gebieden Doel: Het versterken en benutten van de cultuurhistorische identiteit en de
daarvoor bepalende kwaliteiten van de cultuurhistorisch meest waardevolle
gebieden van Nederland, de zogenoemde Belvedere-gebieden (Specifiek
ruimtelijk beleid) Opgave en oplossingsrichtingenVoor de op de kaart aangegeven steden wordt vanuit cultuurhistorie extra
beleidsmatige aandacht gevraagd voor het instandhouden en ontwikkelen van
de cultuurhistorische identiteit en de daarvoor essentiële historische
elementen en structuren.Realisatie van dit beleid voor de steden vindt, in analogie met het beleid
voor de landelijke gebieden, plaats langs verschillende lijnen:1. Duurzame instandhouding van bestaande cultuurhistorische kwaliteiten
door beleidsmatige verankering in bestemmingsplannen.2. Versterking van de cultuurhistorische identiteit door het benutten
van kansen bij (nieuwe) ruimtelijke ontwikkelingen en initiatieven in deze
gebieden Toelichting:De versterking van de cultuurhistorische identiteit zal primair plaatsvinden
door het benutten van kansen bij ruimtelijke ontwikkelingen. Daarbij is het
van belang de historische ruimtelijke structureren te integreren in nieuwe
stedebouwkundige concepten en herinrichtingsplannen, vanuit het besef van
historische continuïteit in de stedelijke ontwikkeling. Het ruimtelijk
beleid gericht op het duurzaam instandhouden van de cultuurhistorische identiteit
biedt daarvoor de ruimtelijke randvoorwaarden (zie paragraaf 4.2).Nadere ontwikkeling van de cultuurhistorische identiteit, en daarmee van
de historische structuren, zal in ieder geval een rol spelen bij de verdere
ontwikkeling van de binnensteden, de vormgeving van de openbare ruimte, de
herstructureringsopgaven van bestaande bedrijventerreinen en woonwijken en
de vormgeving van nieuwe uitbreidingslokaties. Daarom worden de betreffende
gemeenten gevraagd in hun ontwikkelings- en investeringsplannen zoals zij
die opstellen voor het ISV expliciet weer te geven op welke wijze in deze
ruimtelijke vraagstukken, omgaan wordt met historische structuren. Gemeenten
worden gevraagd als onderbouwing daarvan een historische analyse te maken
(liefst zowel ruimtelijk, economisch als sociaal). Het rijk zal deze plannen
naar verwachting op basis van het aandachtsveld cultuurhistorie toetsen. 4.5 Stimulerend beleid voor een thematische aanpak Doelen Het erkennen en herkenbaar houden van cultuurhistorische identiteit
in zowel het stedelijke als landelijke gebied, als kwaliteit en uitgangspunt
voor verdere ontwikkelingen (Algemeen ruimtelijk beleid) Het scheppen van
voorwaarden ten behoeve van initiatieven van derden gericht op thematische
versterking van de cultuurhistorie OpgaveNaast de sectorale en de gebiedsgerichte benadering is een thematische
benadering van de cultuurhistorie van belang. Het gaat hierbij om twee soorten
thema's:– De drie onderscheiden ruimtelijke trends (paragraaf 3.3).
Deze vormen vooral een opgave voor toekomstig onderzoek naar een goed samengaan
van ruimtelijke ontwikkelingen en cultuurhistorie.– Cultuurhistorische thema's als historische infrastructuur (b.v.
trekvaarten en waterwegen, oude spoorlijnen, de Romeinse limes, middeleeuwse
handelsroutes), historische banden tussen steden en dorpen (b.v. Hanzesteden,
vissersdorpen aan de Zuiderzee) , historische waterwerken (b.v. oude dijken
met doorbraakkolken, vaarten en tochten, sluisjes en dijkmagazijnen) of andersoortige
thema's, zoals Holland Bloembollenland of vestingsteden.Deze thema's laten zich niet als gebieden op de kaart zetten. Een gebiedsgerichte
aanpak is daarom minder geschikt. Ze lenen zich wel voor een thematische aanpak
gericht op de versterking van cultuurhistorische kwaliteiten en samenhang. OplossingsrichtingHet rijk nodigt andere partijen uit thema's planmatig op te pakken. Het
rijk wil zich beperken tot een stimulerend beleid door thematische initiatieven
en voorbeeldprojecten van particuliere organisaties, gemeenten, waterschappen
en provincies te ondersteunen. Waterproject 1854 in Rotterdam Het goede en het schoneDe algemene gezondheidstoestand in Nederland is nooit zo slecht geweest
als in de eerste helft van de 19de eeuw. In de verpauperde binnensteden van
het verarmde land hokten tienduizenden mensen bijeen in krotten en kelders,
verstoken van de meest elementaire voorzieningen. In een stad als Rotterdam
dronken de armen – die een groot deel van de bevolking vormden –
hetzelfde water als waar hun afval en uitwerpselen in terecht kwamen. Cholera-epidemieën
raasden regelmatig door de grote steden en zorgden ervoor dat de gemiddelde
levensverwachting van een arbeider niet hoger was dan 35 jaar.De gemeente Rotterdam maakte zich zorgen, maar wilde voor verbeteringen
niet teveel betalen.Uiteindelijk ontwierp gemeentelijk architect W.N. Rose in 1854 een betaalbaar
plan dat zowel de hygiëne als het stadsschoon ten goede zou komen: het
«Waterproject.» Daarbij zorgden een systeem van gemalen, sluizen
en duikers en een 30 km lang singeltracé om de oude «stadsdriehoek»
voor het regelmatig verversen van het oppervlaktewater in de stad. Langs die
singels zou bovendien het tracé voor een «sierlijke wandeling»
kunnen worden gemaakt. De landschapsarchitect J.D. Zocher jr. maakte een ontwerp
voor het geheel van water, paden en park in de «Engelse» landschapsstijl.
Door gebogen lijnen te gebruiken, voorkwam hij dat de route saai werd. Hij
liet bijzondere bomen in groepen planten en maakte voor alle bruggen een afzonderlijk
ontwerp. De bebouwing langs de singels had een luxe karakter. Villa's en herenhuizen
vormden samen een «gouden rand»; de singels vormden de ruggengraat
van de nieuwe stadsuitleg van Rotterdam. Het Waterproject: hoe liep het af?Ondanks alle goede bedoelingen heeft het Waterproject nooit zo gefunctioneerd
als Rose het wilde: tenminste niet als schoonspoelsysteem voor de stad. Dat
lag niet aan hem, maar aan tegenstrijdige belangen. Tegelijkertijd werd er
namelijk ook al gewerkt aan een waterleiding – en riolennetwerk in de
stad, en toen dat eenmaal was gerealiseerd, waren de singels in dat opzicht
overbodig geworden. Als stedenbouwkundige ruggengraat en «sierlijke
wandeling» functioneren ze echter nog tot op de dag van vandaag. Men
woont er graag, en de bewoners identificeren zich zozeer met de singels dat
ze zelf vrijwillig voor een deel van het onderhoud zorgen.Desondanks dreigt het totaalconcept verloren te gaan, het wordt niet meer
als geheel ervaren. De schakels tussen de singels verdwijnen, net als de karakteristieke
stijl van de beplanting. Dat het tracé verdeeld is over twee deelgemeenten
en zes bestemmingsplannen, draagt aan die versnippering bij. Het Waterproject: nieuw leven in de volgende eeuwIn 2001 is Rotterdam Culturele Hoofdstad; een uitgelezen tijdstip om het
Waterproject te rehabiliteren. In opdracht van de dienst Stedebouw en Volkshuisvesting
van Rotterdam werd er door architectuurhistorisch bureau Camp & Kamphuis
een onderzoek uitgevoerd waarmee een basis gelegd kan worden voor toekomstig
ruimtelijk beleid. Het singeltracé zou dan moeten worden beschouwd
én behandeld als één samenhangende structuur van cultuurhistorische
waarde. De singels vormen in principe nog steeds een groene wandeling en een
uitvalsbasis naar andere groene gebieden.– Kralingse Bos, Diergaarde Blijdorp – en naar verschillende
musea; de Westersingel, onderdeel van het tracé, maakt
ook deel uit van de Rotterdamse «Culturele As». Deze combinatie
zal een meerwaarde opleveren die een nieuw cultuurhistorisch élan kan
uitstralen. Door het opwaarderen van Roses «sierlijke wandeling»
kan dit 19de-eeuwse waterproject de veelbelovende basis zijn van een stedelijke
opknapbeurt in de 21ste eeuw. 5. Kennisontwikkeling en samenwerking 5.1 Inleiding Doelen Het verspreiden en toegankelijk maken van de kennis over cultuurhistorie,
alsmede het stimuleren van de kansen van cultuurhistorie als inspiratiebron
voor de ruimtelijke inrichting en het ontwerp Het bevorderen van de samenwerking
tussen burgers, organisaties en overheden OpgaveDe in deze nota gepresenteerde visie met het daarop gebaseerde beleid
kan alleen worden gerealiseerd als er voldoende maatschappelijk draagvlak
is en indien de overheid in samenspel met het particulier initiatief kan optreden.
Het rijk wil anderen stimuleren om gezamenlijk de verantwoordelijkheid voor
het cultuurhistorisch erfgoed te dragen. Daarbij vormt het duurzaam behoud
vanuit een ontwikkelingsgerichte aanpak het uitgangspunt.Historisch besef en beschikbaarheid van kennis en informatie is daarvoor
een vereiste. Kennis is immers veelal het vertrekpunt van ons handelen. Een
gerichte kennisontwikkeling, de beschikbaarheid van relevante integrale informatie
en inzicht in toepassingsmogelijkheden zijn noodzakelijk voor een goede integratie
van cultuurhistorie en ruimtelijk beleid. Naast verdere kennisverwerving is
ook kennisoverdracht van belang; kennis moet behalve aanwezig ook toegankelijk
zijn. OplossingsrichtingenDe maatregelen op het vlak van kennisontwikkeling en samenwerking liggen
primair op de volgende terreinen:– Het verbeteren van de integratie van de beschikbare kennis en
informatie.– Het verbeteren van de toegankelijkheid en bruikbaarheid van de
cultuurhistorische kennis en informatie.– Het vergroten van de deskundigheid over de toepassingsmogelijkheden
van het «ontwikkelingsgericht» omgaan met van cultuurhistorische
informatie in ruimtelijke vraagstukken.– Het ontwikkelen van inzicht in dominante ruimtelijke trends en
hun mogelijke effecten op het cultuurhistorische kwaliteiten en in het verlengde
daarvan het ontwikkelen van cultuurhistorische perspectieven voor de benadering
van ruimtelijke ontwikkelingen.– Het betrekken en activeren van particuliere organisaties bij de
vormgeving en de uitvoering van het beleid (maatschappelijke allianties). 5.2 Integratie van cultuurhistorische kennis en informatieIn ons land is kennis en informatie over de cultuurhistorie disciplinair
verdeeld. Dit terwijl de onderscheiden werkvelden in de dagelijkse werkelijkheid
in directe onderlinge relatie bestaan, en de dagelijkse praktijk juist gebaat
is met integrale inventarisaties, waarderingen en advisering bij ruimtelijke
plannen. Kennis en informatie over cultuurhistorie is op rijksniveau ondergebracht
in tenminste vier afzonderlijke kenniscentra: de Rijksdienst voor de Monumentenzorg
(RDMZ), de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB), het Informatie-
en Kenniscentrum Natuurbeheer (IKC-N) en het Staring Centrum als onderdeel
van de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO-SC). Niet alleen deze opdeling
zelf, maar ook onevenwichtigheden in de aandacht en benaderingswijze vormen
een complicerende factor. Zo bestaan op het gebied van cultuurhistorische
inventarisaties, karteringen en waarderingen grote verschillen in systematiek,
schaalniveau en criteria, die een integrale waardering in de weg staan. De
genoemde kenniscentra hanteren bovendien verschillende instrumenten bij de
advisering over ruimtelijke plannen. Een afzonderlijk, op advisering gericht
instrument voor het historischlandschappelijke aspect ontbreekt bovendien
volledig.Op methodisch vlak zal derhalve de deskundigheid de komende jaren sterk
moeten worden ontwikkeld. Zo zullen de mogelijkheden worden onderzocht om
de nu reeds door de rijksdiensten gehanteerde, op advisering gerichte instrumenten
(zoals de cultuurhistorische verkenningen en archeologische inventarisaties)
meer op elkaar af te stemmen en het historisch-landschappelijke aspect daarin
expliciet te betrekken. Ten behoeve van de onderlinge afstemming van inventarisaties
en waarderingen zullen de rijksdiensten nader onderzoeken hoe integrale cultuurhistorische
karteringen en waarderingen tot stand kunnen komen. Daarbij zal de ontwikkelingsgerichte
benadering centraal staan.Het Stimuleringsprogramma Behoud Bodemarchief, dat thans door NWO wordt
voorbereid, kan eveneens een bijdrage leveren aan deze methodiekontwikkeling. 5.3 Toegankelijkheid van kennis en informatieVoor het verbeteren van de toepassingsmogelijkheden bij ruimtelijke planvorming
is het ontwikkelen van uniforme en integrale informatie en kennis essentieel.
Echter ook de toegankelijkheid daarvan voor gebruikers, zowel overheden als
particulieren, vormt een voorwaarde voor een vroegtijdige en volwaardige betrokkenheid
van het cultuurhistorisch aspect.Ten behoeve van de beleidsontwikkeling en -uitvoering op lokaal en regionaal
niveau is het bij elkaar brengen van «vraag en aanbod» van cultuurhistorische
kennis belangrijk. Daarom is het van belang om de kennis vanuit de cultuurhistorische
deeldisciplines geïntegreerd aan te bieden.In een aantal provincies zijn steunpunten voor de monumentenzorg ingesteld
of zijn initiatieven tot vergelijkbare steunpunten genomen. De ROB en RDMZ
participeren in deze steunpunten. Een directe inbreng vanuit het rijk aangaande
het historisch landschap ontbreekt vooralsnog. De regionale beleidsdirecties
van LNV zouden hierin een rol kunnen spelen.De provinciale steunpunten kunnen mogelijk een taak vervullen bij het
bijeen brengen van «vraag en aanbod» op het gebied van cultuurhistorische
kennis. Zij kunnen een loketfunctie vervullen, waarbij de kennis vanuit de
verschillende cultuurhistorische deeldisciplines geïntegreerd wordt aangeboden.Een nog open vraag is of er op landelijk niveau een centrale informatievoorziening
moet komen, met primair een doorverwijsfunctie die een uitgebreid netwerk
van relevante kenniscentra en bronhouders veronderstelt. Nader onderzoek is
nodig naar de behoefte aan een dergelijk landelijk «loket», de
meerwaarde ten opzichte van de provinciale steunpunten en de
bestaande kenniscentra, en de eventuele vormgeving van dit informatiepunt.Een hoge prioriteit heeft het verder ontwikkelen en toegankelijk maken
van de digitale cultuurhistorische databestanden bij de verschillende kenniscentra.
De mogelijkheden om deze bestanden te koppelen en via internet toegankelijk
te maken worden reeds onderzocht. Gestreefd wordt naar koppeling van landelijke bestanden van archeologische
en bouwkundige monumenten met het historisch-geografisch gegevensbestand dat
bij het IKC-N en DLO-Staring Centrum in ontwikkeling is. De ROB en RDMZ zullen
hun inzet van deskundigheid en informatie ten behoeve van het vervaardigen
van cultuurhistorische waardenkaarten door provincies continueren. Daarbij
is eenduidigheid in informatie en de mogelijkheid van koppeling van bestaande
informatie van groot belang. De in deze nota gepresenteerde Belvedere-kaart
zal de komende jaren verder worden onderbouwd en verfijnd.Het voornemen is daarnaast om in samenwerking met andere partners een Handboek cultuurhistorie uit te brengen, waarin wetten en regels en
mogelijkheden en beperkingen voor verschillende gebruikers worden uiteengezet.Voorwaarde voor een betere toegankelijkheid en benutting van kennis en
informatie is een intensieve communicatie tussen de verschillende actoren
in het veld. Versterking van het netwerk draagt daartoe bij. Hier ligt primair
een taak voor het veld zelf. Ondersteuning zal echter worden verleend bij
het tot stand brengen van een overzicht van de (netwerken van) diverse actoren. 5.4 DeskundigheidsbevorderingIntegratie van informatie en advies en ondersteuning door rijksdiensten
en provinciale steunpunten staat ten dienste van de dagelijkse uitvoeringspraktijk.
Op dit niveau komen kennis, interessen en belangen van overheden, projectontwikkelaars,
ondernemers, eigenaren, vormgevers, particuliere organisaties en wetenschappers
samen. Een open dialoog tussen de betrokken partijen opent de weg op alle
schaalniveau's tot vergroting van inzicht en expertise op het vlak van ontwikkelingsgericht
omgaan met cultuurhistorie in ruimtelijke plannen. Deskundigheidsbevordering bij alle actoren is een vereiste. De rijksoverheid
wil deze dialoog dan ook op de terreinen van (vak)onderwijs, planvorming,
inrichting en beheer bevorderen.Eén van de redenen waarom de cultuurhistorie geen vanzelfsprekende
factor is in planvorming en gebruik van de ruimte, is dat het vakonderwijs
onvoldoende aandacht besteedt aan historie in algemene zin en de kansen van
cultuurhistorie in het bijzonder. Dit blijkt met name een omissie te zijn
in de op vormgeving gerichte vakopleidingen, zoals stedebouw, bouwkunde, architectuur
en landschapsarchitectuur, maar ook in de planologie. Ook worden onvoldoende
relaties gelegd tussen de verschillende disciplines.Omgekeerd worden historici en cultuurhistorici onvoldoende geschoold in
de ruimtelijke problematiek. Hierdoor wordt er onvoldoende aandacht besteed
aan de kansen die een ontwikkelingsgerichte benadering biedt voor het behoud
van het cultureel erfgoed.Aangezien de onderwijsprogramma's een primaire verantwoordelijkheid zijn
van de onderwijsinstellingen zelf wordt een dringend beroep op de bestaande
vakopleidingen gedaan om deze aspecten te betrekken bij hun onderwijsprogramma's.
Het rijk zal het initiatief nemen tot een dialoog met de betreffende vakopleidingen,
met als uiteindelijk doel te komen tot een «goed opdrachtnemerschap»,
van met name architecten, landschapsarchitecten, stedebouwkundigen en cultuurhistorici.Het rijk wil daarnaast bijdragen aan de intensivering van het gesprek
tussen cultuurhistorici, planologen, stedebouwkundigen, landschapsarchitecten
en projectontwikkelaars. Zo zal aan architectuurinstellingen als het Nederlands
Architectuurinstituut worden gevraagd hun activiteiten mede hierop te richten.Ook in het kader van de discussies over een goed opdrachtgeverschap zal
expliciet aandacht worden gevraagd voor het handelen vanuit een historisch
bewustzijn en respect voor het verleden. Hierbij zullen de potenties van cultuurhistorie
op zich en de merites van een ontwikkelingsgerichte benadering aan de orde
worden gesteld.De ontwikkelingsgerichte benadering van de cultuurhistorie wordt steeds
breder gedragen, maar is nog geen gemeengoed. Het is van belang praktische
ervaring op te bouwen met deze manier van werken, bij overheden, maatschappelijke
organisaties, opdrachtgevers en ontwerpers. Ook is het van belang deze praktijkkennis
toegankelijk te maken voor anderen. Leren uit de ervaringen van anderen blijkt
immers nog steeds een zeer vruchtbare weg. Dit wordt onderstreept door het
succes van het project Voorbeeldplannen van het ministerie van VROM en het
feit dat verschillende maatschappelijke partijen en gemeentelijke overheden
met regelmaat het belang hiervan hebben aangegeven. Vanuit de rijksoverheid
zullen dan ook stimuleringsmiddelen beschikbaar worden gesteld voor het ondersteunen
van voorbeeldprojecten op lokaal niveau, gericht op het ontwikkelingsgericht
betrekken van cultuurhistorie bij verschillende aspecten van beleids- en planontwikkeling,
zoals ontwerp, inrichting, beheer, herbestemming, onderhoud en restauratie,
recreatie en toerisme. Het rijk zal ook bijdragen aan andere ondersteunende activiteiten, zoals
masterclasses, prijsvragen en symposia. Dit in samenwerking met verschillende
maatschappelijke organisaties, zoals Architectuur Lokaal, het Platform Landschap
en Cultuurhistorie, de Stichting voor de Nederlandse Archeologie (SNA), het
Nationaal Contact Monumentenzorg (NCM), het Nationaal Restauratiefonds (NRF),
de Boekmanstichting, de Bond van Nederlandse Stedebouwkundigen en Planologen
(bnSP) en de Nederlandse Vereniging voor Tuin- en Landschapsarchitectuur (NVTL). 5.5 Onderzoek naar ruimtelijke trendsIn paragraaf 3.3. zijn drie majeure ruimtelijke trends onderscheiden,
te weten veranderend waterbeheer, de dynamiek van het platteland en vernieuwing
van het verstedelijkingspatroon. In de planologische vakwereld zijn ze reeds
onderwerp van vele verkenningen. In de Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening
en andere ruimtelijk relevante nota's zal aan deze trends beleidsmatig richting
worden gegeven.De cultuurhistorie moet vanuit haar eigen invalshoek, expertise en belang
anticiperen op deze trends. Zij heeft echter slechts een beperkte traditie
in hierop gericht onderzoek. Historisch gezien zijn de cultuurhistorische
disciplines meer gewend om te reageren dan om te anticiperen. Versterking
van deze oriëntatie is daarom noodzakelijk, opdat het cultuurhistorische
aspect nadrukkelijk aanwezig kan zijn in het debat over de toekomst van de
ruimte. De verantwoordelijke departementen van het rijk zullen gezamenlijk
opties ontwikkelen voor anticiperend cultureel en/of cultuurhistorisch onderzoek.
Bij het ontwikkelen van nieuwe kennis is echter niet alleen een taak weggelegd
voor de departementale kenniscentra, maar wordt ook een beroep gedaan op het
bredere wetenschappelijke veld. Het ligt daarbij voor de hand samenwerking
aan te gaan met de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek en relevante onderszoekscholen zoals ARCHON voor de archeologie,
de onderzoeksschool Kunstgeschiedenis voor de historisch (steden)bouwkundige
aspecten, het Interuniversitair Centrum voor Geo-ecologisch Onderzoek voor
de historische geografie en NETHUR (Netherlands Graduate School of Housing
and Urban Research) voor de ruimtelijke aspecten. 5.6 Maatschappelijke alliantiesHet behoud van het onroerend cultureel erfgoed is geen museale activiteit.
Behoud kan alleen door tegelijkertijd zorg te dragen voor voldoende ruimtelijke
en economische «dragers» en door het cultuurhistorisch belang
te koppelen aan andere belangen. Dit impliceert dat duurzaam behoud van het
cultureel erfgoed niet een zorg voor de overheid alleen kan zijn maar gestalte
moet krijgen door gerichte samenwerking met marktpartijen, overheden en belangenorganisaties.
Per concreet geval zullen wisselende coalities of allianties moeten worden
gevormd, afhankelijk van de situatie ter plekke. Het gaat in organisatorische
zin om samenwerkingsverbanden tussen overheden onderling, overheden samen
met particuliere organisaties en particuliere organisaties onderling. Inhoudelijk
gaat het om samenwerkingsverbanden zowel binnen een cultuurhistorisch samenhangende
regio als op het vlak van cultuurtoerisme, landschapsbeheer, plattelandsvernieuwing
en dergelijke.De gebiedsgerichte aanpak biedt grote mogelijkheden voor alle publieke
en private partijen om een eigen rol te spelen. Een breed palet aan samenwerkingsverbanden
is wenselijk en mogelijk.Daarnaast worden maatschappelijke organisaties nadrukkelijk uitgenodigd
thematische allianties te vormen. Thematische allianties kunnen zowel van
belang zijn voor cultuurhistorische thema's als voor ruimtelijke thema's of
verbindingen met andere sectoren, zoals natuur, recreatie, woningbouw of waterbeheer.Particuliere organisaties op het vlak van cultuurhistorie beschikken over
een grote en actieve achterban en een enorme rijkdom aan kennis en informatie
over specifieke onderdelen van het cultureel erfgoed en de lokale en regionale
geschiedenis. Tot op heden richten deze organisaties zich vooral op kennisverdieping
en wordt de kennis van deze organisaties in lokale (o.a. bestemmingsplannen)
en regionale (o.a. gebiedsgerichte aanpak) visies en plannen onvoldoende benut.
Dit in tegenstelling tot natuur- en milieuorganisaties die hun kennis en invloed
wel weten aan te wenden door een actieve betrokkenheid (deelname aan projecten,
inspraak, etc.), strategisch handelen (vroegtijdige inbreng, eigen visies
en plannen) en publieke mobilisatie (op breed publiek gerichte acties, etc.)
Toch kunnen deze organisaties juist op lokaal en op thematisch niveau een
aansprekend en goed onderbouwd verhaal inbrengen in beleids- en besluitvormingsprocessen
van gemeenten, provincies en rijk.De confrontatie van cultuurhistorie en ruimtelijke inrichtingsvraagstukken
wordt door cultuurhistorische organisaties vaak als complex ervaren. Het zou
goed zijn als deze organisaties sterker bij ruimtelijke vraagstukken zouden
zijn betrokken. Dit vraagt om meer kennis van ruimtelijke processen en procedures,
inzet van beschikbare kennis voor visie-ontwikkeling, het zoeken van samenwerking
met andere organisaties en vroegtijdige participatie bij onder meer bestemmingsplannen
en gebiedsgerichte plannen en projecten.Een breed palet aan samenwerkingsverbanden is gewenst. Het rijk wil in
samenwerking met provincies een actieve rol spelen in het mobiliseren van
deze organisaties. Ze worden uitgenodigd om mee te denken over de aard
en vormgeving van ruimtelijke ontwikkelingen en een bijdrage te leveren aan
o.m. cursussen, publieksexcursies, onderzoek en het opstellen van bijvoorbeeld
beeldkwaliteitplannen. Het rijk zal daarom de betrokkenheid van particulieren
en maatschappelijke organisaties als voorwaarde stellen voor het toekennen
van stimuleringsmiddelen voor lokale initiatieven en procesgelden voor het
initiëren van een gebiedsgerichte aanpak voor de Belvedere-gebieden. Rijkswerf Willemsoord in Den Helder Terugkeer naar GibraltarDen Helder is voor Nederlandse begrippen een jonge stad. Aanvankelijk
was dit de naam van een vissersdorpje, zo omstreeks 1500. Dat het dorp in
korte tijd een heel andere betekenis kreeg, is te danken aan een beschutte
kreek, het Nieuwediep. Daar vonden in de 18de eeuw koopvaarders en oorlogsschepen
uit Amsterdam een veilige ligplaats, voordat ze de Noordzee opvoeren. In 1781
werd deze geul door de Marine bestemd tot oorlogshaven, en zo'n tien jaar
later werd er een «kielplaats» aangelegd, waar schepen gerepareerd
konden worden in een natuurlijk droogdok. In de Franse tijd werd deze vlootbasis
bij Den Helder verder versterkt; Napoleon zelf gaf opdracht tot de aanleg
van een onneembare vesting aan het Marsdiep, die als het «Gibraltar
van het Noorden» bekend stond. Na de val van Napoleon namen zijn Nederlandse
opvolgers de plannen over. In 1822 kwam de Rijkswerf gereed, die naar Koning
Willem I «Willemsoord» werd genoemd. Meer dan 170 jaar waren stad,
oorlogshaven en «Marine-Etablissement» nauw met elkaar verbonden. De Rijkswerf na Wereldoorlog en Koude Oorlog: vergane
glorie?Den Helder is ook een jonge stad, doordat meer dan een vijfde deel ervan
na de Tweede Wereldoorlog moest worden herbouwd. Stad en haven hadden zwaar
te lijden gehad van bombardementen en vernielingen. In de Koude Oorlog die
op de bevrijding volgde, speelde de Marine een belangrijke rol in de Nederlandse
defensie en Den Helder voer daar wel bij. Toen rond 1990 aan die periode van
spanning een einde kwam, veranderde dat. De invloed van de Marine liep merkbaar
terug. De oude Rijkswerf werd in 1993 opgegeven ten gunste van een nieuwe,
buiten de stad. Het historische nautisch-industriële complex raakt in
verval. Al eerder was de werf, door gedeeltelijke sloop van de bebouwing langs
de Hoofdgracht, geïsoleerd geraakt van de stad. Nu ligt er een parkeerplaats
tussen stad en werf; de parkeerplaats voor de auto's van de boot naar Texel. De Rijkswerf straks: een levende herinnering aan een maritiem
verledenIn Den Helder is het besef ontstaan dat Willemsoord méér
is dan een scheepswerf in verval. De oude Rijkswerf biedt de stad juist kansen
om haar door een moeilijke periode heen te helpen. De Nationale Vlootdagen
trekken honderdduizenden bezoekers. Zouden die belangstellenden niet kunnen
worden verleid tot een langer verblijf?De gemeente heeft opdracht gegeven tot het ontwikkelen van een plan waarin
wordt geschetst hoe Willemsoord de gunstige toeristisch-recreatieve effecten
kan versterken. Volgens dit plan zal Willemsoord worden ingericht als toeristisch
bezoekerscentrum waar op verschillende manieren het nautische karakter van
de stad wordt benut. Ook stedelijke functies, wonen en werken, zouden hier
een plaats kunnen vinden met als gevolg het stedebouwkundig herstel van de
verbinding tussen binnenstad en werf.Op termijn kan de relatie tussen stad, haven en vestingwerken –
die op zich al een belangrijke attractie vormen – worden versterkt en
Den Helder een nieuwe samenhang geven. De oude Rijkswerf, die inmiddels de
status van rijksmonument heeft verkregen, moet van dit nieuwe geheel de spil
en de motor zijn. In de toekomst zou Den Helder weer moeten worden verbonden
met de zee. Daarvoor kan de dijkzone worden ingericht tot een nieuwe zeepromenade,
die door zijn hoogteligging uitzicht biedt over het Marsdiep, Texel en de
Oude Rijkswerf. Dan zal Den Helder weer zijn naam «het Gibraltar van
het Noorden» met recht kunnen dragen. 6. Het einde is het begin 6.1. InleidingHet beter benutten van de cultuurhistorie kan voor verschillende beleidsterreinen
een belangrijke meerwaarde hebben. Dit geldt in versterkte mate voor een weloverwogen
combinatie van cultuurhistorisch en ruimtelijk beleid.In hoofdstuk 1 werd duidelijk dat bij het formuleren van een dergelijk
beleid rijkelijk kan worden geput uit reeds bestaande maatschappelijke en
beleidstendensen. Met deze nota wordt een proces in gang gezet tot het samenvoegen
van wat voorheen vooral afzonderlijk bestond, vanuit het vertrouwen dat ook
hier het geheel meer kan zijn dan de som der delen.Dit betekent ook dat de afzonderlijke beleidsterreinen kunnen profiteren
van het hier in gang gezette beleid. Er is winst te behalen indien de potenties
van cultuurhistorie expliciet worden betrokken bij het bestaande en nog vorm
te geven beleid.Dit hoofdstuk geeft aan in welke functies het aspect cultuurhistorie met
name een rol speelt (6.2) en hoe cultuurhistorie door kan werken in het beleid
gericht op die functies (6.3). Afgesloten wordt met een overzicht van alle
uit de nota voortvloeiende maatregelen die in het vervolgtraject na het verschijnen
van de nota nader worden uitgewerkt (6.4). 6.2. Het aspect cultuurhistorie en andere functiesCultuurhistorie is geen zelfstandige functie. Ruimtelijke functies als
wonen, bedrijvigheid, landbouw, natuur, recreatie, infrastructuur en waterbeheer
hebben wel ieder hun eigen historie en daarmee een eigen cultuurhistorische
waarde aan de omgeving meegegeven. Cultuurhistorie is als aspect dan ook altijd
gekoppeld aan andere, ruimtelijke functies. Cultuurhistorische waardering
kan pas in retrospectie worden gegeven. Daarmee is het streven naar het creëren
van culturele waarde echter niet inhoudsloos, integendeel. Voor al deze functies
kunnen voorwaarden worden gecreëerd die het ontstaan van kwaliteit bevorderen
en daardoor de kans op latere waardering als cultuurhistorisch erfgoed verhogen.
Daarnaast biedt het bestaande cultuurhistorisch erfgoed een voedingsbodem
en inspiratiebron voor de vormgeving van ruimtelijke functies. • Stedebouw en (landschaps-)architectuurDe gebouwde omgeving is een resultante van het samenspel tussen opdrachtgevers
en opdrachtnemers (ontwerpers en bouwers). De invloed van bouwers en financiers
op onze omgeving wordt vaak onvoldoende onderkend. Zij bepalen mede het beeld
dat ontstaat door de keuze van de plek, de architect en het beschikbare budget.
Zowel in het bestaande stedelijke gebied als bij uitbreidingen vormen hun
opvattingen een factor van belang in het streven naar kwaliteit in de leefomgeving.
Dat een hoge kwaliteit economisch mogelijk is, is meerdere malen met succes
aangetoond. Dit appelleert niet alleen aan ontwerpers (architecten, stedebouwkundigen
en landschapsarchitecten) maar ook aan een goed opdrachtgeverschap. De ruimtelijke
inrichting en stedebouw van nu vormen het cultureel erfgoed van morgen.De opgave bestaat eruit de ontwikkeling, de constante verandering van
functie en bestemming van de ruimtelijke inrichting als vertrekpunt te nemen
voor het duurzaam behouden en versterken van de positie van het cultureel
erfgoed. Dat betekent dat het gebruik van de kwaliteiten van het erfgoed ten
dienste van ruimtelijke ontwikkelingen centraal staat. • Natuur en landschapDe natuur in Nederland is in hoge mate door de mens bepaald. Zelfs in
de meest «natuurlijke» gebieden is de invloed van de mens onmiskenbaar. Iedere grens tussen «natuur» en «cultuur»
is in de Nederlandse context betwistbaar en dubbelzinnig. Ook de nieuwe natuur
(50 000 ha volgens het Natuurbeleidsplan44) is bovenal een
cultuuruiting van het eind van de twintigste eeuw, die weerspiegelt hoe wij
nu met het landschap omgaan en welk eisen we eraan stellen. In de toekomst
blijft het onderscheid tussen natuur en cultuur in Nederland complex en is
het de vraag of de scheidslijn tussen natuur en cultuur in het landelijk gebied
als zodanig zinvol is.In natuurgebieden zijn talrijke cultuurhistorische waarden aanwezig en
tal van cultuurhistorische waarden zijn «natuurlijk» of hebben
een natuurfunctie, zoals houtsingels, vijvers, bunkers en stadsmuren. Dikwijls
is het beheer van natuurgebieden tevens op het behoud van cultuurwaarden afgestemd.
Extra aandacht voor de cultuurhistorische component kan tot vergroting van
de belevingswaarde en de natuurlijke diversiteit leiden. Dit geldt ook voor
natuurontwikkelingsprojecten en Strategische Groenprojecten45.
Op dit moment spelen de aanwezige cultuurhistorische waarden bij dergelijke
projecten vaak nog een ondergeschikte rol bij de vormgeving, inrichting en
het beheer van deze gebieden. Ook hier kan de combinatie van natuur en cultuurhistorie
de waarde doen toenemen. Natuurontwikkelingsgebieden en Strategische Groenprojecten
worden immers niet alleen voor de natuur, maar ook voor de mens ontwikkeld.
Natuurbeschermingsorganisaties, zoals de Vereniging Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer,
Wereldnatuurfonds, de provinciale Landschappen en Landschapsbeheer Nederland
kunnen hier een belangrijke bijdrage aan leveren. • LandbouwDe agrariërs hebben een groot deel van Nederland vormgegeven; de
landbouw is verweven met het Nederlandse landschap. De middeleeuwse en latere
ontginningsstructuur van landbouwgebieden is vaak nog aan de percelering,
de dorpsvorm en aan het patroon van wegen en waterlopen af te lezen. In de
bodem, zoals onder de essen van Oost en Zuid Nederland, zijn zelfs de sporen
van een nog oudere agrarische nederzettingsstructuur veelal nog te vinden.
Daarnaast is er sprake van typerende bouwkunst in het landelijk gebied, zoals
de boerderijen. Ook landgoederen, buitenplaatsen en historische tuinen bij
boerderijen maken deel uit van ons cultureel erfgoed. Deze kenmerken geven
iedere streek een eigen identiteit en zijn het behouden waard.Niet alle cultuurhistorische kwaliteiten worden altijd even goed herkend
en erkend. Dit geldt met name de onzichtbare archeologische monumenten. Landinrichting,
modernisering van de landbouw en oprukkende verstedelijking hebben een groot
deel van het erfgoed veranderd of aangetast. Daar tegenover staat dat steeds
meer inwoners van Nederland de karakteristieke, oude agrarische cultuurlandschappen
waarderen. Behoud en herstel van het karakter van de agrarische landschappen
past binnen het beleid voor plattelandsvernieuwing.46 De kunst
is de cultuurhistorische waarden van agrarische landschappen te benoemen,
te behouden en verder te benutten, ook in economische zin. Dit kan niet zonder
medewerking van agrariërs, waterschappen en andere gebruikers en beheerders
van het landelijk gebied. Deze belangrijke vormgevers en beheerders kunnen
hun rol als «producent van het landschap» nadrukkelijker oppakken.
Ook andere partijen, zoals de landen tuinbouworganisaties en de Vereniging
van Grondeigenaren die belang hebben bij de ontwikkeling van landbouwgebieden
met hoge cultuurhistorische waarden, werken daar gezamenlijk verder aan47• Recreatie en toerismeRecreatie en toerisme is een sector die sterk groeiende is. Het aantal
korte binnenlandse vakanties, weekendtrips en dagtochten vertoont sinds 1979
een opgaande lijn. De toename van het binnenlands toerisme kwam ook de
cultuurhistorische sector ten goede48. Bezoeken aan musea, monumenten,
oude stadskernen en bezienswaardige dorpsgezichten worden blijkbaar gemakkelijk
in het programma van vakantie, weekendtrip of dagje uit opgenomen. Bij deze
constatering is van belang dat vooral het oudere bevolkingsdeel royaler in
de vrije tijd kwam te zitten en deze tijd ook actiever en meer buitenshuis
besteden. Het is ook dit deel van de bevolking dat de grootste belangstelling
voor cultuurhistorie aan de dag legt.Verankering van cultuurhistorie in het ruimtelijke beleid is een kansrijke
optie voor integratie met recreatie en toerisme. Door toenemende welvaart
en vrije tijd neemt de hoeveelheid tijd gespendeerd aan recreatief-toeristische
activiteiten toe. Dit geldt zowel voor de Nederlander als ook voor de inwoner
van de meeste Europese landen. (Cultuur)landschap en cultuurhistorische bezienswaardigheden
vormen, naast natuur, een belangrijke basis voor de recreatieve en toeristische
kwaliteit van gebieden. Landschap, bos, natuurterreinen en cultuurhistorie
vormen samen een aantrekkelijk geheel dat met name geschikt is voor routegebonden
vormen van recreatie, recreatief medegebruik en dag- en verblijfsrecreatie.Een van de vormen van vrijetijdsbesteding is de toervaart. Waterwegen
(kanalen en (trek)vaarten) hebben vaak hun oorspronkelijke transportfuncties
verloren. De stichting Recreatietoervaart Nederland heeft als taak de uitbreiding
van het vaarwegennetwerk in Nederland. Ook kan gedacht worden aan het (her)gebruik
van de nog bestaande kerkepaden, kaden en tiendwegen om de toegankelijkheid
van het landelijk gebied te vergroten.Bij de verbintenis tussen cultuurhistorie, recreatie en toerisme zijn
kwaliteit, bereikbaarheid, toegankelijkheid en belevingswaarde belangrijke
aspecten voor een integrale planmatige ruimtelijke inrichting. Overigens moet
daarbij steeds de «recreatieve draagkracht» in beschouwing worden
genomen. • WaterDe watersystemen in Nederland en de wijze waarmee er in Nederland in het
verleden mee is omgegaan bepalen in grote mate hoe Nederland er uit ziet.
De «strijd tegen het water» en het gebruik van water heeft vele
cultuurhistorische monumenten opgeleverd: terpen, dijken, sloten, watergangen,
watermolens, (stoom)gemalen, sluizen, dijkmagazijnen. Rivieren, beken, kanalen
en andere kunstmatige waterlopen voor de scheepvaart herbergen een schat aan
informatie over hoe met het water werd en wordt omgegaan. Tegelijkertijd hebben
de watersystemen van Nederland bepaald waar en hoe er werd gewoond en gewerkt.
Waterstaatkundige «monumenten» vertellen deze typisch Nederlandse
geschiedenis en zijn het behouden meer dan waard.Maar het gaat om meer dan behoud alleen. De waterhuishouding zal in de
toekomst evenzeer bepalend zijn voor het functioneren en het aanzien van Nederland
als in het verleden. Er liggen grote opgaven. Voortgaande zeespiegelrijzing,
bodemdaling, verzilting en de verwachtingen omtrent de gevolgen van een klimaatsverandering
vergen een herbezinning op het gebruik van de ruimte.49 Daarbij
kan cultuurhistorische informatie een inspiratiebron vormen. Ten behoeve van
de beperking van wateroverlast wordt er nu al gewerkt aan gedeeltelijk herstel
van oude rivierlopen en het creëren van meer ruimte voor de rivieren.
De informatie uit het verleden kan mogelijk op meer fronten een aanwijzing
geven over hoe problemen aangepakt kunnen worden. Denk aan de oorspronkelijke
bewoning op hooggelegen terpen. In het kader van het vergroten van het waterbergend
vermogen van gebieden kan een dergelijk wijze van wonen en werken in een waterbergend
gebied wellicht nieuwe initiatieven opleveren. Ook historische overlaten en
de inundatiegebieden van de militaire stellingen kunnen een dergelijke waterbergende
functie (opnieuw) bekleden, hetgeen tevens mogelijkheden biedt
voor andere functies, zoals natuurontwikkeling of drinkwaterwinning. 6.3 Doorwerking in rijksbeleidCultuurhistorie kan op verschillende wijze doorwerken in andere beleidsvelden.
Hierna wordt aangegeven welke beleidsterreinen het betreft en wat er mogelijk
is c.q. gedaan gaat worden. • ArchitectuurbeleidIn het architectuurbeleid zal het bouwen aan de interactie tussen ontwerp
en cultuurbehoud een thema zijn. Daartoe worden de verbindingen tussen architectuurbeleid
en cultuurhistorisch beleid versterkt.Het rijk vraagt architectuurinstellingen en cultuurhistorische instellingen
om hun activiteiten te richten op bevordering van de dialoog tussen de architectuur
en cultuurhistorische disciplines. Verder zal de rijksoverheid in de eigen
bouwplannen uitwerking gaan geven aan «voorbeeldig opdrachtgeverschap»,
waarbij ook aandacht is voor de cultuurhistorische context van een ontwerp-opgave.
De uitwerking van het architectuurbeleid zal plaats vinden in de volgende
Cultuurnota en in een nog te verschijnen nieuwe Architectuurnota. • Stedelijke vernieuwingVoor de stedelijke ontwikkeling is het van essentieel belang dat monumentenzorg,
een volwaardige plaats heeft in de aanpak van stadsvernieuwing en herstructurering
van wijken. In het Stedelijk Vernieuwingsbeleid wordt voorgesteld dat gemeenten
zich bij planvorming rekenschap geven van de historisch waardevolle stedelijke
structuren, zowel boven- als ondergronds. In de nota Stedelijke Vernieuwing50 is aangekondigd dat er naar wordt gestreefd de huidige geldstromen
voor stedelijke vernieuwing te bundelen in een geïntegreerde regeling.
Thans wordt die regeling uitgewerkt in een wetsvoorstel Stedelijke Vernieuwing.In het vervolg op de nota Stedelijke Vernieuwing (1997) is gewerkt aan
bundeling en integratie van de geldstromen op het gebied van stedelijke vernieuwing
in één Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing (ISV). Gemeenten
kunnen voor ISV-middelen in aanmerking komen mits hun plannen toetsing aan
de «aandachtsvelden» van het rijksbeleid doorstaan. In een van
deze mogelijke aandachtsvelden, het aandachtsveld Cultuurhistorische
voorzieningen, komt aan de orde welke aandacht gemeenten moeten besteden
aan cultuurhistorische aspecten in de stedelijke ontwikkeling. Actuele ontwikkelingen
en inzichten over monumentenzorg hebben ertoe geleid dat het meewegen van
cultuurhistorische aspecten in de kwaliteitszorg voor de gebouwde omgeving
een steeds grotere rol is gaan spelen bij stedelijke vernieuwing. Monumentenzorg
in het kader van de stedelijke ontwikkeling richt zich op het grotere geheel,
op cultuurhistorisch waardevolle stedebouwkundige structuren, zoals beschermde
en te beschermen stads- en dorpsgezichten.De relatie tussen monumentenzorg en stadsvernieuwing bestaat al lange
tijd. Dit heeft er onder meer toe geleid dat in de sleutel voor de verdeling
van de stadsvernieuwingsgelden een «historische factor» is opgenomen,
die maakt dat gemeenten met een beschermd of te beschermen stads- of dorpsgezicht
(in situaties van vóór 1850) ten behoeve van extra te maken
kosten voor behoud en herstel een grotere rijksbijdrage ontvangen dan de andere
gemeenten. Deze middelen worden geïntegreerd in het ISV en verdeeld met
de ISV-verdeelsleutel, die thans nog in ontwikkeling is. Het integrale karakter
van het ISV maakt het mogelijk de aandacht voor monumentenzorg in het kader
van stedelijke vernieuwing integraal te benaderen. • Natuur-, landschaps- en recreatiebeleidIn de nog te verschijnen nota Natuur, Bos en Landschap in de 21-ste eeuw
(NBL21)51 zullen de in deze nota verwoorde doelen en aanpak worden
geïncorporeerd en zullen de volgende maatregelen in ieder geval aan de
orde komen.– Cultuurhistorische aspecten van de EHS.Natuurbeheer
binnen de Ecologische Hoofdstructuur (EHS, Natuurbeleidsplan) is voor een
deel in feite cultuurbeheer, daar het een voortzetting is van het menselijk
gebruik in het verleden, dat hoge natuurwaarden heeft voortgebracht (bijvoorbeeld
loofbossen, heidevelden, schraalgraslanden). Het betreft zowel agrarische
beheersvormen als bijvoorbeeld het beheer van landgoederen. Waar dit aan de
orde is, met name in de half-natuurlijke landschappen, zal de cultuurhistorische
component nadrukkelijker betrokken worden bij het maken van keuzen voor inrichting
en beheer. In natuurontwikkelingsgebieden zal de cultuurhistorische context
mede bij de vormgeving en inrichting betrokken worden.– Cultuurhistorie buiten de EHS. Door integratie van
het gebiedsgericht beleid voor cultuurhistorie in het landschapsbeleid zal
behoud en verdere ontwikkeling van cultuurhistorie in het landelijk gebied
een extra impuls krijgen. Deze impuls bestaat uit extra middelen voor investeringen
in en het beheer van cultuurhistorisch belangrijke landschapselementen in
de Belvedere-gebieden en uit een gebiedsgerichte benadering van het landschapsbeleid,
waarin de cultuurhistorische aspecten van geselecteerde gebieden aandacht
krijgen.– Beheer van cultuurhistorische landschapselementen.
In het kader van het Programma Beheer52 wordt een subsidieregeling
agrarisch natuur- en landschapsbeheer vormgegeven. In deze regeling worden
beheerspakketten voor cultuurhistorische landschapselementen opgenomen. Bezien
zal worden welke Belvedere-gebieden onder de werkingssfeer van deze subsidieregeling
gebracht kunnen worden. Op deze wijze wordt door middel van agrarisch natuur-
en landschapsbeheer het beheer van de cultuurhistorie verder vorm gegeven.In de eveneens nog te verschijnen nota Vitaal Platteland53
zullen de in deze nota verwoorde doelen en aanpak worden geïncorporeerd
in het beleid voor het landelijk gebied. Dit zal in ieder geval op de volgende
wijze gebeuren:– De opgaven voor de Belvedere-gebieden zullen waar nodig worden
geïntegreerd in de regiovisies, de integrale gebiedsgerichte aanpak en
gebiedscontracten. Dit geldt in het bijzonder de opdracht de fysieke dragers
te behouden en te versterken.– Daarnaast zullen relaties gelegd worden met EU-kaderverordening
plattelandsontwikkeling (Agenda 2000).54 Ook zal het beleid voor
de Belvedere-gebieden onderdeel moeten uitmaken van de Rurale Ontwikkelingsplannen
(ROP's) die door de Europese Commissie zijn voorgesteld als basis voor EU-medefinanciering.– In de gebiedsgerichte aanpak in het kader van de kwaliteitsimpuls
Zandgebieden Zuid en Oost Nederland55 zal het Belvedere-beleid
eveneens worden uitgevoerd.– In de nota Vitaal Platteland zullen verder de relaties tussen
cultuurhistorie en plattelandsontwikkeling, cultuurhistorie en recreatie,
cultuurhistorie en agrarische ontwikkelingen en cultuurhistorie en het Stimuleringskader
LNV beleidsmatig verder worden ingevuld.– In een mogelijk nieuw Structuurschema Groene Ruimte 2 zullen de
Belvedere-gebieden worden geïntegreerd in het toekomstig gebiedenbeleid.
Daarnaast biedt het SGR2, waar relevant, de mogelijkheid deze gebieden planologische
bescherming te geven en om actief cultuurhistorie, in samenhang met ander
beleid, binnen het toekomstig gebiedenbeleid verder te ontwikkelen. – Naast doorwerking in bovenstaande nota's zal het ministerie van
LNV cultuurhistorie nadrukkelijker betrekken bij de aansturing van Staatsbosbeheer
en de Dienst Landelijk Gebied, bij de vormgeving en inrichting van strategische
groenprojecten en andere projecten, bij de onderzoeksaansturing en het Stimuleringskader
van LNV. • Waterbeleid en InfrastructuurbeleidDe minister van Verkeer en Waterstaat zal in het beleid uitwerking geven
aan de volgende noties:– bij het waterbeleid zal rekening worden gehouden met en gebruik
gemaakt worden van historisch watersystemen en cultuurhistorisch kansrijke
situaties (bijvoorbeeld vergroting waterberging in samenhang met waterlinies
en overlaten);– bij het beleid voor de grote wateren (o.a. PKB Waddenzee en Noordzeebeleid)
wordt rekening gehouden met de in de waterbodems aanwezige archeologische
waarden;– bij de uitvoering van het infrastructuurbeleid wordt de cultuurhistorie
betrokken bij zowel de tracékeuzen als bij inpassings- en ontwerpvraagstukken.
Niet alleen om cultuurhistorische bijzondere waarden te ontzien, maar vooral
om gebruik te maken van cultuurhistorische kwaliteiten bij het ontwerp en
het beheer. • MilieubeleidBezien wordt of binnen de saneringsparagraaf van de Wet Bodembescherming
het belang van de cultuurhistorie moet worden opgenomen en of opname van een
post cultuurhistorie in de begroting van saneringslocaties gewenst is. 6.4 Het einde is het beginMet het uitbrengen van deze nota wordt een begin gemaakt met het leren
spreken van een «nieuwe taal». Een taal waarin cultuurhistorici
en plannenmakers zich op elkaar richten en een dialoog aangaan, een dialoog
van anticiperen en reflecteren. Steeds minder cultuurhistorici zien ontwikkelingen
in de ruimtelijke ordening in eerste instantie als een bedreiging; steeds
minder cultuurhistorici zullen daardoor meteen geneigd zijn om zich tegen
verandering te verzetten. Ook steeds minder architecten en plannenmakers ontwerpen
vanuit een blanco situatie; het karakter van een plek wordt meer gezien als
het vertrekpunt van ontwerp, van denken en handelen. Kortom, de basis voor
een verdere exploratie van de wederzijdse betekenis van cultuurhistorie en
ruimtelijke inrichting is aanwezig.De beleidsopgave is dan ook niet zo zeer draagvlakverwerving als wel handelingsbereidheid.
Immers, de dialoog speelt zich vaak af in situaties die niet eenvoudig zijn
en waarvoor nog geen pasklare oplossingen voorhanden zijn; situaties waarin
de neiging zal bestaan om «oud gedrag» te vertonen, niet om het
experiment aan te gaan, situaties waarin goede bedoelingen het afleggen tegen
direct aanwezige, sectorale prioriteiten.Het zal dan ook zeker moeite en geduld kosten om elkaars taal te leren
spreken en elkaars motieven en ervaringen te leren kennen, zonder dat deze
moeite meteen wordt beloond met klinkende resultaten. Ervaringen die recentelijk
met deze dialoog zijn opgedaan, zoals er een aantal in de nota staan weergegeven,
tonen aan dat de weg om tot kwaliteit en identiteit te komen niet altijd de
makkelijkste is. Maar dat is dan ook de prijs die betaald moet worden voor
kwaliteit en een investering in de opbouw van een nieuwe werkwijze. In deze nota zijn maatregelen voorgesteld die het aangaan van de dialoog
tussen cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting moeten vergemakkelijken.
Het toezicht op de uitvoering van deze maatregelen zal blijven plaatsvinden
in interdepartementaal afstemmingsverband. Daartoe zal het bestaande interdepartementale
overleg van directeuren betrokken bij Belvedere worden voortgezet. Daarbij
zal worden bezien hoe de coördinatie en uitvoering van de werkzaamheden
die in het verlengde van deze nota liggen zo goed mogelijk kunnen worden vorm
gegeven. Over de resultaten van de verschillende maatregelen zal in 2002 verslag
aan de Tweede Kamer worden gedaan.In de navolgende tabel staat samengevat welke maatregelen in het vervolgtraject
worden uitgewerkt. Acties die voortvloeien uit de nota Belvedere Paragraaf in nota BelvedereBeschrijving
actieGericht aan/uitvoering doorBeleidsmatige verankering 4.2Gemeenten
wordt gevraagd aan te geven hoe en in hoeverre de cultuurhistorische samenhang
wordt gehandhaafd en daartoe de cultuurhistorische kernkwaliteiten aan te
geven als ruimtelijk toetsingskader bij de locatie-, inrichtings- en vormgevingskeuze.Gemeenten 
 RijkBestemmingsplan Concrete beleidsbeslissing
in 5e nota RO 4.2Bezien van introductie van een prestatieveld
cultuurhistorie voor het stedelijk gebied in het kader van het programma ISV.
RijkProgramma Investeringen Stedelijke vernieuwing.  4.2Provincies
en gemeenten wordt gevraagd om voor de Belvedere-gebieden een actief cultuurhistorisch
ruimtelijk beleid te formuleren. Gericht op het herkenbaar houden en versterken
van de ruimtelijke en historische samenhang en de daarvoor bepalende cultuurhistorische
kwaliteiten.Provincies Gemeenten Rijk Streekplan 
 Bestemmingsplan Beleidsbeslissing in 5e nota RO 4.2Versterking
van de interdepartementale afstemming t.b.v. versterkt toezicht in de RPC
en PPC's op de doorwerking en handhaving van het ruimtelijk rijksbeleid i.r.t.
cultuurhistorie.Rijk– 4.2Adequaat betrekken
van cultuurhistorische kwaliteiten en potenties bij andere (dan RO) sectorale
wettelijke regelingen (te beginnen bij landinrichtingsprocedure).Provincies Rijk–4.2Bevordering van een betere incorporatie van cultuurhistorische
aspecten in MER's door versterken deskundigheid en versterkte aandacht bij
beoordelen rapportages.Rijk– 4.2Verkenning van
de mogelijkheden van afstemming tussen sectorale instrumenten zoals de Cultuuristorische
Verkenning en de Standaard Archeologische inventarisaties.Rijk 4.2Stimuleren
van gebruik en verdere ontwikkeling van de cultuurhistorische effectrapportage
(cher)Rijk en gemeenten– 4.2Provincies worden
gevraagd beschermde landschapsgezichten aan te wijzen, met name in Belvedere-gebieden.ProvinciesProvinciaal
beleidsplan 4.2Onderzoeken van de wenselijkheid en mogelijkheid
tot stroomlijning van aanwijzingsprocedures van wettelijk beschermde bouwkundige
archeologische monumenten, beschermde stad- en dorpsgezichten en beschermde
landschapsgezichten.Rijk, provincies en gemeenten.– 4.2Onderzoek
naar de wenselijkheid van herziening van het beheersinstrumentarium.Rijk–4.3Provincies worden gevraagd een beleid voor de Belvedere-gebieden
in hun streekplan op te nemen.Provincies RijkStreekplan 
 Beleidsbeslissing in 5e nota RO 4.3Provincies worden gevraagd
de cultuurhistorische karakteristieken van Belvedere-gebieden vast te leggen
in streekplannen als ruimtelijk toetsingskader bij locatie-, inrichtings-
en vormgevingskeuze.Provincies Gemeenten RijkStreekplan
(met doorwerking in bestemmingsplan) Beleidsbeslissing in 5e Nota RO 4.3Bij
de toetsing van streek- en bestemmingsplannen zal expliciet worden toegezien
op de doorwerking van het Belvedere-gebiedenbeleid.Rijk 4.3Provincies
worden verzocht te bezien of verankering in het streekplan van Belvedere-gebiedenbeleid
voldoende bescherming biedt en eventueel door gerichte inzet van instrumenten
zoals de NB-wet of de Monumentenwet deze bescherming te optimaliseren.ProvinciesStreekplan 4.3Provincies worden verzocht bij de inzet van de natuurbeschemingswet
(beschermde landschapsgezichten) voorrang te geven aan belvedere-gebieden.Provincies 4.3Bezien
zal worden welke Belvedere-gebieden in aanmerking komen voor een aanvullende
PKB-beschermingRijk5e Nota Ruimtelijke Ordening 4.3Het
rijk zal, in nauw overleg met de betrokken andere overheden, voortgaan met
de voordracht van gebieden voor de Werelderfgoedlijst van UNESCO.Rijk,
provincies, gemeenten 4.3Bezien zal worden in hoeverre de
«tentative list» herziening dan wel uitbreiding behoeft met gebieden
op de Belvedere-kaart.Rijk 4.3Provincies worden gevraagd
de cultuurhistorische beleidsopgave in bestaande gebiedsgerichte projecten
te expliciteren en om richting te geven aan en toe te zien op de verdere ontwikkeling
van de cultuurhistorische identiteit binnen deze projecten.Provincies 4.3Provincies
worden uitgenodigd om, daar waar gewenst, een gebiedsgerichte aanpak voor
cultuurhistorie vorm te geven.Provincies 4.3Provincies
worden gevraagd om, in ieder geval voor de Belvedere-gebieden, de regie te
voeren en daartoe een actief, uitvoeringsgericht beleid te formuleren gericht
op versterking van de cultuurhistorische kwaliteiten.Provincies 4.3Bezien
zal worden welke Belvedere-gebieden in aanmerking komen voor een specifiek
op ontwikkeling van cultuurhistorische waarden gericht nationaal project.Rijk,
provincies5e Nota Ruimtelijke Ordening 4.3Bezien zal worden
op welke wijze cultuurhistorische doelstellingen betrokken worden bij diverse
ruimtelijke concepten en andere gebiedsgerichte uitwerkingen.Rijko.a.
5e Nota RO 4.3Waar mogelijk worden gebiedscontracten afgesloten
tussen rijk en provincies of regio's om integraal gebiedsgericht beleid, inclusief
de versterking van de cultuurhistorische identiteit, mogelijk te maken.Rijk
en provincies 4.3In het kader van Programma Beheer worden
beheerspakketten voor cultuurhistorische landschapselementen opgenomen. Bezien
zal worden of Belvedere-gebieden onder de werkingssfeer van de subsidieregeling
agrarisch natuur- en landschapsbeheer kunnen worden gebracht.Rijk en
provincies 4.3Aanwijzing van beschermde archeologische en
bouwkundige monumenten en -gezichten zal zover als mogelijk bij voorrang plaatsvinden
in Belvedere-gebieden.Rijk 4.3Onderzocht zal worden
of voor het beheer van archeologisch waardevolle objecten rijksmiddelen noodzakelijk
zijn. Rijk  4.4Gemeenten worden gevraagd in hun ontwikkelings-
en investeringsplannen t.b.v. ISV, expliciet weer te geven op welke wijze
omgegaan wordt met historische structuren.Gemeenten 4.4Gemeenten
worden gevraagd als onderbouwing van plannen t.b.v. ISV een historische analyse
te maken.Gemeenten 4.4Het rijk zal plannen t.b.v. ISV
naar verwachting toetsen op basis van het prestatieveld cultuurhistorie.Rijk 4.5Het
rijk nodigt andere partijen uit cultuurhistorische thema's planmatig op te
pakken en het rijk zal hierbij ondersteuning verlenen.Rijk, provincies,
gemeenten, particuliere organisaties 5.2Onderzoek naar afstemmingsmogelijkheden
van adviseringsinstrumentarium rijksdienstenRijk 5.2Onderzoek
naar methodiek integrale cultuurhistorische karteringen/waarderingenRijk 5.3Uitvoeren
onderzoek naar noodzaak centrale informatievoorziening cultuurhistorieRijk 5.3Onderzoeken
van koppelingsmogelijkheden databestanden cultuurhistorieRijk 5.3Nadere
onderbouwing en verfijning BelvederekaartRijk; provincies e.a.  5.3Uitbrengen
van Handboek cultuurhistorieRijk en anderen 5.3Ondersteuning
bij het inzichtelijk maken van het netwerk voor cultuurhistorieRijk
en particuliere organisaties 5.4Deskundigheidsbevordering
op het vlak van ontwikkelingsgericht omgaan met cultuurhistorieRijk;
onderwijs-instellingen; maatschappelijke organisatiesCultuurnota5.4Stimuleren van voorbeeldprojecten, masterclasses e.d.Rijk 5.5Versterking
anticiperen op ruimtelijke trends van cultuurhistorisch onderzoekRijk; Onderzoeksscholen 5.6Stimuleren van samenwerkingsverbanden van overheid
en particuliere organisatiesRijk, andere overheden; particuliere
organisaties 6.3Bevorderen van dialoog tussen architectuur
en cultuurhistorieparticuliere instellingenCultuurnota/Architectuurnota6.3Uitwerking geven aan «voorbeeldig opdrachtgeverschap»RijkArchitectuurnota6.3Betrekken monumentenzorg bij stedelijke vernieuwingRijkISV6.3Cultuurhistorische component nadrukkelijker betrekken in nieuw
beleid voor natuur- en landschapRijknota NBL 21 6.3Cultuurhistorische
component nadrukkelijk betrekken bij nieuw beleid landelijk gebiedRijknota
Vitaal platteland 6.3Cultuurhistorie nadrukkelijker betrekken
bij uitvoering waterbeleid en infrastructuurbeleidRijk 6.3Uitwerkingsmogelijkheden
bezien van economische en toeristische potenties van cultuurhistorieRijkNota
Ruimtelijk Economisch Beleid 7.2Onderzoek naar noodzaak extra
middelen voor beheer en aankoop van archeologische terreinenRijk Leidsche Rijn Cultuurhistorische effecten op een nieuwe stadTen westen van Utrecht zal de komende jaren een nieuwe stad verrijzen:
de Vinexlocatie Leidsche Rijn. Hier zullen op termijn 100 000 mensen
komen te wonen, in nieuwe huizen maar met een herkenbaar historische achtergrond.
Al vanaf de Bronstijd, bijna 4000 jaar geleden, is men gaan wonen op de hoge
stroomruggen direct langs de (Oude of Leidsche) Rijn. Hoewel het achterland
venig en zompig was, vormde de rivier al in de prehistorie een belangrijke
verkeersader. Later fungeerde de Rijn als noordgrens (de limes)
van het Romeinse Rijk. Langs deze natuurlijke grens liep een weg over de stroomruggen
en op strategische punten waren forten aangelegd. Een van die punten is nog
als bult herkenbaar in het Leidsche-Rijngebied: de plaats waar ooit een fort
heeft gelegen.Na het jaar 1000, lang na het vertrek van de Romeinen, werd het natte
achterland voor het eerst ontgonnen. Op de kop van de lange percelen vestigden
zich boeren die het ontwaterde land erachter bebouwden. Deze lintbebouwing
is nog steeds kenmerkend voor het gebied.Sommige boeren verging het buitengewoon voorspoedig. Zij verbouwden soms
hun woningen tot kleine kastelen, compleet met een gracht eromheen. De Hamtoren,
baken voor automobilisten en treinreizigers, is een restant van een dergelijke
luxe woning voor een landsheer.Vanaf de 15de eeuw werd er veel klei in het gebied gewonnen. Hele kavels
op de stroomruggen werden «afgevlet» en speciaal voor het afvoeren
van de klei werden nieuwe sloten gegraven. Vinex langs de Rijn: hoe behandel je cultuurhistorie?Ondanks de gebruikelijke recente veranderingen en aanpassingen in het
gebied, zoals de aanleg van spoor- en autowegen, is de historische structuur –
bewoning langs de kronkelende rivier, landbouw in het verkavelde achterland –
nog goed te herkennen, de structuur wordt geaccentueerd door vele gebouwen
van historische waarde. Ook zijn er in de loop van de lange bewoningsgeschiedenis
veel plaatsen van archeologische waarde ontstaan, waar het verleden weliswaar
niet zichtbaar is maar nog wel degelijk schuilgaat onder het oppervlak. Hoe
moet er met dit gebied worden omgegaan, nu het zal veranderen van een kleinschalig
agrarisch in een grootschalig modern stedelijk landschap? Leidsche Rijn straks: bouwen op basis van keuzesVoorafgaand aan het masterplan voor dit gebied is er een Cultuurhistorische
Effectrapportage (CHER, analoog aan de al langer bestaande MER) uitgevoerd.
Juist doordat dit rapport zo vroeg in het planproces is geschreven, konden
de gegevens optimaal worden benut. In het bebouwingsplan voor Leidsche Rijn
heeft men er bewust niet voor gekozen om de nadruk te leggen op de stroomruggen,
hoewel dit voor de bewoning van oudsher de belangrijkste factor is geweest.
De stroomruggen zullen de ruggengraat vormen van de groene structuur van het
gebied. Daardoor wordt dit deel van de locatie zoveel mogelijk ontzien bij
de nieuwbouw. Hierdoor wordt tegelijkertijd een waardevol deel van het historisch
bodemarchief behouden; onzichtbaar en veilig onder de grond voor toekomstige
generaties. In een eerste versie van het plan voor dit park was er sprake
van een ophoging van zes tot acht meter. Hierdoor zou de archeologica vermorzeld
worden Uiteindelijk wordt het gebied toch verhoogd, maar dan met een nog te
tolereren zetting in de bodem van acht centimeter. De toekomstige stadsstructuur
zal grotendeels worden gebaseerd op de bestaande wegen en kavelgrenzen. Historisch
belangwekkende bebouwing blijft zoveel mogelijk intact. Het is voor de eerste keer dat een locatie van een dergelijke omvang wordt
ontworpen en bebouwd met zo«n inzicht in de historische ondergrond en
achtergrond. De inzet tot behoud en gebruik daarvan in het ontwerp is hoog.
De uitkomst ervan vooralsnog onzeker, omdat de praktische vertaling van plan
naar uitvoering nog op veel plaatsen moet beginnen. De aanpak van Leidsche
Rijn en de daar opgedane ervaringen zullen echter hoe dan ook hun nut bewijzen
bij toekomstige projecten. 7. Financiën 7.1 InleidingIn de voorgaande hoofdstukken is het beleid voor versterking van de cultuurhistorie
in de ruimtelijke ordening verwoord. Om uitvoering te geven aan dit beleid
worden bestaande instrumenten en budgetten beter ingezet. In de volgende paragraaf
wordt ingegaan op de relevante rijksbudgetten. Daarnaast ligt er een verantwoordelijkheid
bij andere overheden en marktpartijen om een (financiële) bijdrage te
leveren aan de realisatie van het beleid voor cultuurhistorie, want alleen
samen kan de cultuurhistorie worden versterkt.Naast de betere inzet van bestaande middelen, wordt door het rijk een
aantal extra impulsen gegeven aan de beleidsuitvoering. Deze staan verwoord
in paragraaf 7.3: intensiveringen. 7.2 Bestaande budgettenOnderstaande tabel geeft een overzicht van de middelen die van rijkswege
beschikbaar zijn voor behoud, herstel, inrichting en beheer van de cultuurhistorische
elementen en patronen.Hiertoe zijn regelingen en budgetten uit de begrotingen 1999 van LNV,
VROM en OC&W verkend op hun bijdragen aan behoud, herstel, inrichting
en beheer van archeologie, monumenten en cultuurhistorisch landschap. Uiteindelijk
bleken 47 regelingen en budgetten, met een totaalbedrag van ruim 4 miljard
gulden, op cultuurhistorie van toepassing te zijn.Een voorzichtige schatting van het aandeel uit deze regelingen en budgetten
voor cultuurhistorie telt op tot een bedrag van circa 240 miljoen gulden per
jaar. Het betreft hier over het algemeen directe bestedingen. Financieel overzicht van de regelingen en bestedingen
ten behoeve van de cultuurhistorie (bron: begrotingen 1999 ministeries LNV,
VROM en OC afgeronde bedragen in miljoenen) x
f 1 miljoenarcheologische monumentengebouwde
monumentencultuurhistorisch landschapTotaal OC&W22178–200VROM–20–20 LNV1–1920Totaal2319819240Een groot deel van de totaalbedragen is geconcentreerd in enkele grote
posten, zoals het Besluit Rijkssubsidiëring Restauratie Monumenten (125
mln.), het Besluit Rijkssubsidiëring Onderhoud Monumenten (27 mln.) en
onderhoud van monumenten in rijkseigendom (20 mln.). Van een geheel andere
orde zijn de middelen die beschikbaar zijn voor de Rijksdienst voor het Oudheidkundig
Bodemonderzoek (20 mln.) en de Rijksdienst voor de Monumentenzorg (23 mln.).
Ten aanzien van het (historisch) cultuurlandschap is er sprake van een groot
aantal regelingen waar cultuurhistorie voor een bedrag van circa 11 mln. in
meer of mindere mate van profiteert, maar waarbinnen geen budgetten zijn geëxpliciteerd.
De gehanteerde bedragen zijn daarom schattingen op grond van ervaringen van
gebruikers van de regelingen. Daarnaast zijn er voor circa 8 mln. expliciete
budgetten voor het (historisch) cultuurlandschap vrijgemaakt, waaronder voor
circa 4 mln. voor historische parken en tuinen.Voor beheer en aankoop van archeologische monumenten is eveneens geen
expliciet budget beschikbaar. Onderzocht zal worden of hiervoor extra middelen
noodzakelijk zijn. Naast de hiervoor vermelde regelingen wordt beheer, behoud, herstel en
ontwikkeling van cultuurhistorie direct of indirect ondersteund door een groot
aantal fondsen en regelingen, zoals:– «de verstoorder betaalt» principe bij archeologie
(verdrag van Malta)– diverse fiscale regelingen– hypotheken met laag rentepercentage– Europese fondsen– provinciale en gemeentelijke fondsen– particuliere bijdragen– regelingen op aanpalende beleidsvelden, zoals voor stadsvernieuwing
en werkgelegenheidCultuurhistorie kan in de toekomst een grotere rol spelen in Europees
verband; ook financieel.De EU-kaderverordening plattelandsontwikkeling (onderdeel van Agenda 2000)
noemt cultuurhistorie expliciet. Bezien zal worden in hoeverre Europese fondsen
mede ingezet kunnen worden voor cultuurhistorie.Daarnaast zal afstemming van middelen plaats vinden door zoveel mogelijk
geldstromen te bundelen in gebiedsafspraken. Stroomlijning van middelen voor
het cultuurhistorisch landschapsbeheer zal plaats vinden in het kader van
Programma Beheer.De geïnventariseerde middelen zijn met name gericht op behoud en
beheer. In de volgende paragraaf worden deze aangevuld met stimulerings- en
investeringsmiddelen gericht op een ontwikkelingsgerichte omgang met de cultuurhistorie. 7.3 IntensiveringenZoals uit het onderzoek naar de geldstromen voor de cultuurhistorie is
gebleken zijn er verschillende reguliere budgetten voor cultuurhistorie beschikbaar,
maar ze zijn nogal versnipperd en ongelijksoortig van aard.Daarnaast zijn er in het kader van het zogenaamde ICES-programma gelden
gevoteerd mede ten behoeve van de cultuurhistorie. Zo zijn er gelden voor
monumentenzorg en ruimtedruk- en ruimtelijke kwaliteit.Specifiek ten behoeve van Belvedere doeleinden worden er extra financiële
middelen vrijgemaakt die gericht zijn op het wegnemen van belemmeringen die
het integraal benutten van de cultuurhistorie binnen de ruimtelijke ordening
in de weg staan en die leiden tot een versterking van de cultuurhistorische
dimensie. Financiering BelvedereDe onderstaande bestedingsvoorstellen tellen op tot een programma voor
een totaal van 18 miljoen vanaf 2003 aan rijksmiddelen. Het programma
is opgesteld voor een periode van 10 jaar. De betrokken departementen hebben
daarbij de bereidheid uitgesproken om in het jaar 2000 opnieuw te bezien in
hoeverre de hier gepresenteerde inzet voldoende adequaat is.De hier gepresenteerde bedragen kunnen uiteindelijk hoger uitvallen afhankelijk
van bestedingen voor cultuurhistorie binnen lopend beleid, programma's en
projecten. Dit wordt tot uitdrukking gebracht door deze middelen pro memorie
te ramen.Daarnaast wordt er van uitgegaan dat de inzet van rijksmiddelen zal leiden
tot co-financiering door andere overheden (provincies, gemeenten, waterschappen)
en particuliere partijen (publiek-private samenwerkingsconstructies of sponsoring).
Ook is de verwachting dat er voor sommige programma-onderdelen vanuit de nieuwe
kaderverordening plattelandsvernieuwing sprake kan zijn van een financiële
bijdrage vanuit de Europese Unie. Hiertoe dient de gebiedsgerichte opgave
voor cultuurhistorie tot uitdrukking te komen in zogenaamde rurale ontwikkelingsplannen
(ROP's). Gegeven het feit dat de omvang van een mogelijke EU-bijdrage
én de omvang van de mogelijke co-financiering door andere overheden
en private partijen niet aan te geven is, worden ook deze middelen pro memorie
geraamd.Tenslotte zouden er – al naar gelang de uiteindelijke vormgeving
van een mogelijke Belvedere-voorziening (zie hieronder) – terugverdieneffecten
kunnen ontstaan als gevolg van «revolving funds» constructies.
Uiteindelijk is dan ook de verwachting dat er per saldo veel meer middelen
beschikbaar zullen zijn voor Belvedere doeleinden dan de hier gepresenteerde
rijksinzet. Een en ander leidt tot het volgende financieringsoverzicht: Financieringsoverzicht Belvedere (bedragen in miljoenen)  2000200120022003–2010Rijksbijdrage11+pm14+pm17+pm18+pmCo-financieringpmpmpmpmBijdrage EUpmpmpmpm Totaal:11+pm14+pm17+pm18+pmBestedingenDe bestedingen betreffen de volgende categorieën:I. Het vergroten van de toegankelijkheid en uniformiteit van de informatiebronnen
over cultuurhistorie (de «één-loket gedachte»),
het stimuleren van «kennis- en informatie uitwisseling» programma's
voor vakbeoefenaars ter stimulering van het ontwikkelingsgericht omgaan met
de cultuurhistorie (masterclasses, voorbeeldboeken, aanvullingen op vakopleidingen)
en het uitvoeren van de Belvedere monitoring.II. Het stimuleren van een themagerichte aanpak van de cultuurhistorie.
Sommige cultuurhistorische waarden en structuren kennen een verspreiding die
verder reikt dan een af te bakenen gebied en lenen zich daardoor voor een
thematische benadering. Vanuit die optiek worden dan ook faciliteiten beschikbaar
gesteld om deze waarden op een thematische wijze te kunnen versterken c.q.
benutten. Het betreft vooral projecten met als doel de cultuurhistorie toeristisch/recreatief
te ontsluiten en voorzieningen te treffen voor restauratie en onderhoud. Deze
projecten bieden veelal een goede mogelijkheid voor een directe betrokkenheid
door particuliere organisaties.III. Belvedere-gebieden:A. Het geven van een nationale impuls aan de aanpak van de Nieuwe Hollandse
Waterlinie. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is voorgedragen als «nationaal
project», vanwege de complexe bestuurlijke en ruimtelijke opgave. In
dit gebied zijn diverse (rijks-) projecten in voorbereiding of voorgenomen,
zoals: infrastructuurprojecten (verbreding/verlegging A2 en A12; aanleg HST-oost), corridor-ontwikkeling Amsterdam-Utrecht, verstedelijkingsopgave
(m.n. stadsgewesten Amsterdam en Utrecht), herinrichting mede ter realisering
van EHS, Randstadgroenstructuur en recreatievoorzieningen, waterwinning, waterbeheersing
en verziltingsbestrijding, voorbereiding aanwijzing NHW als Werelderfgoed.Voor
dergelijke omvangrijke en complexe projecten is volgens de Startnota Ruimtelijke
Ordening 1999 een integrale inrichtingsopgave aan de orde. De revitalisering
van de Nieuwe Hollandse Waterlinie kan, als mega-singel rond de Randstad,
de fysieke drager van de ruimtelijke inrichtingsopgave vormen.B. Het helpen realiseren van een tiental regionale projecten – zijnde kwaliteitsimpuls voor Belvedere-gebieden – die in overleg met
de provincies in het kader van de 5de Nota over de Ruimtelijke Ordening en
het NBL21 worden vastgesteld; de provincie voert hier de regie.C. Het stimuleren van en investeren in lokale en regionale initiatieven
in overige Belvedere-gebieden gericht op een integrale benadering van de cultuurhistorie
en de betrokkenheid van particuliere partijen.D. Ten behoeve van stedelijke projecten worden gelden beschikbaar gesteld
vanuit ICES/Monumentenzorg en Investeringen Stedelijke Vernieuwing. Daarnaast
stelt het rijk, op titel van Belvedere, ten behoeve van het stimuleren van
op cultuurhistorische leest geschoeide (lokale) plannen een budget beschikbaar
om cultuurhistorisch verantwoorde ontwerpen te (laten) vervaardigen.IV. De cultuurhistorie zal voortaan meekoppelen in rijksprojecten van
LNV, OCenW, V&W en VROM. De uitgaven voor cultuurhistorie vormen daarbij
onderdeel van de projectkosten zoals bij de reconstructie zandgebieden. Voor
wat betreft investeringen in infrastructuur is hier reeds in voorzien in het
kader van het beleid ten aanzien van IBO-inpassing; de financiële middelen
in dit kader zijn reeds tot en met 2010 belegd. Globale bestedingen tot en met 2003Als richtsnoer wordt indicatief het navolgende bestedingspatroon per jaar
voorgesteld, waarbij als uitgangspunt geldt dat de middelen ten behoeve van
investeringsdoeleinden in de loop der jaren stijgen. Uiteraard geldt dat het
daadwerkelijke bestedingspatroon mede afhankelijk is van de mate van indiening-
en uitwerking van concrete plannen en voorstellen. Ook zal – mede afhankelijk
van de te creëren voorziening voor Belvedere (zie hieronder) –
worden bezien in hoeverre enige verschuivingen tussen de jaren én tussen
bestedingscategoriën tot de mogelijkheden behoren. Globale bestedingen rijksmiddelen ten behoeve van Belvedere
t/m 2003 (bedragen in miljoenen)  20002001200220031. Kennis- en informatie3333 2. Thema's22223. Belvedere-gebieden     a. N. Hollandse Waterlinie1233b. Regionale projecten3578 c.
Lokale initiatieven1111 d. Steden11114. Meekoppelingpmpmpmpm Totaal:11+pm14+pm17+pm18+pmVormgeving en uitwerkingOm uitvoering te kunnen geven aan de (financiële) voornemens zal
er een «voorziening» worden vormgegeven. Daarbij zijn er argumenten
die pleiten voor een flexibele voorziening. Een voorziening die het bijvoorbeeld
mogelijk maakt dat andere partijen financieel bijdragen, waarbij gedwongen
kasritmen de uitvoering niet verstoren, waarbij er financiële voordelen
te behalen kunnen zijn door terugverdien-opties etc.Gegeven de integraliteit van de benadering van de cultuurhistorie wordt
echter niet gestreefd naar een nieuwe financieringsbron die mogelijk leidt
tot verkokering. Vandaar dat eerst zorgvuldig verkend zal worden welke oplossingen
mogelijk zijn vooraleer over de vormgeving van de voorziening een besluit
zal worden genomen. Ten behoeve van de uitvoering van het programma zal nader bezien worden
welk sturingsmechanisme het best kan worden ingezet om middelen toe te wijzen.
Ook hier geldt dat in eerste instantie niet gestreefd wordt naar een nieuw
te creëren orgaan. De concrete vormgeving zal nader worden bezien, waarbij
ook de uitvoeringskosten zullen worden meegenomen. Gedacht kan bijvoorbeeld
worden aan het creëren van een bestuurlijk punt waarbij, naast de rijksoverheid
ook andere partners betrokken worden in aansluiting op bestaande fondsen (het
Groenfonds en Nationaal Restauratiefonds in afstemming met het Stimuleringsfonds
voor de Architectuur). Vanzelfsprekend zullen de huidige budgethouders bij
deze gedachtenontwikkeling worden betrokken. Belvedere-monitorDe cultuurhistorie is geen zelfstandige ruimtelijke functie, zoals bijvoorbeeld
«natuur» (zie paragraaf 6.2). Cultuurhistorie is een aspect
dat van waarde is als het betrokken wordt bij de uitvoering van beleid; zoals
dat momenteel ook al in veel (uitvoerings)projecten van LNV, VROM en V&W
gebeurt.De eerste evaluatie van Belvedere in 2002 aan de Tweede Kamer zal inzicht
geven op welke wijze cultuurhistorie in de uitvoering is betrokken en welke
bedragen daarmee gemoeid zijn. Daarna zal met een zekere regelmaat –
in aanvang eens per twee jaar – een dergelijke rapportage plaatsvinden.
Daarbij worden andere partners zoals provincies, gemeenten en waterschappen
uitgenodigd om op vergelijkbare wijze te rapporteren. Kerkepaden in de Achterhoek Historische verbindingen hersteldNederland heeft waarschijnlijk het best onderhouden en meest fijnmazige
net van verharde wegen dat er op de wereld te vinden is. Dat is een positieve
benadering van een ontwikkeling die ook negatief kan worden uitgelegd: alles
en iedereen is vandaag de dag bereikbaar via asfaltwegen, waarvan gretig gebruik
wordt gemaakt. Dat geldt ook voor de rustigste delen van het land, die juist
door de betere bereikbaarheid en de toegenomen «autodichtheid»
een stuk minder rustig is geworden dan de toeristenfolders doen geloven. Nog
niet zo lang geleden waren veel van de lokale verbindingen onverhard, smal,
ongeschikt voor snelverkeer en bedoeld om lopend van de ene plaats naar de
andere te komen. Deze paden liepen over de velden en door de weilanden. 's
Zondags liep men van heinde en verre naar de kerk via deze routes die allemaal
gebaseerd waren op het oude recht van overpad. Het was een specifiek gebruik van de «kerkepaden» die overigens
voor alle doeleinden werden gebruikt. Naar een grotere schaal: verlies van het kleineDertig jaar geleden werd in het kader van een landinrichtingsplan het
gebied rond het dorp Zieuwent ingrijpend gewijzigd. De fijnmazige structuur
van weggetjes en paden verdween grotendeels en sindsdien was men gedwongen
de asfaltwegen te gebruiken. Voor fietsers en wandelaars is het er niet gemakkelijker
of prettiger op geworden. Met name de schoolgaande jeugd kwam in het gedrang
omdat ze elke dag weer de drukke verkeersaders moest oversteken waar het recht
van de snelste geldt.Het wegennet is echter ontworpen om van A naar B te komen, en niet om
van het landschap te genieten. Zo waren in het kader van de ruilverkaveling
veel houtsingels gerooid dat bij een groeiend deel van de bevolking leidde
tot ergernis over de vervlakking van het landschap. Terugkeer van de kleine schaal: veilig naar school, rustig
genieten Om het verkeer veiliger te maken en recreatief landschapsgebruik te stimuleren,
werd een plan gemaakt om in de loop van 5 jaar 10 kilometer aan onverharde
paden te realiseren. De coördinatie was in handen van een speciaal daartoe
opgerichte Stichting Kerkepaden Zieuwent. Tussen 1994 en 1998 kwam het nieuwe
kleinschalige padennet inderdaad tot stand. Hier en daar werden langs de paadjes
ook kleine natuur- en landschapselementen ontwikkeld, zoals onkruidstroken,
houtwallen en (amfibieën-)poelen. In het project werkten landelijke,
provinciale en plaatselijke overheden met elkaar samen, maar ook het Waterschap
en de particuliere grondbezitters uit de regio hadden hierin hun stem. Daarbij
werd een juridisch experiment uitgevoerd met erfdienstbaarheid. In plaats
van grond aan te kopen voor de paden werd zoveel mogelijk gebruik gemaakt
van het «recht van overpad».Toen eenmaal het kader geschapen was voor de aanleg van nieuwe kerke-
paden was het de taak van de Stichting om voor ieder nieuw pad de toe- stemming
van alle grondeigenaren te krijgen. De gemeenschapszin bleek groot te zijn,
gezien de medewerking van de boeren en van vrijwilligers die de paden nu in
beheer hebben. Het project is velen ten goede geko- men: schoolgaande kinderen,
die nu binnendoor kunnen fietsen in plaats van over de drukke weg, en recreanten
die langs de paden hun weg vin- den naar beekoevers en andere stille plekjes.
Zo is door een ogenschijn- lijk kleinschalige aanpak op basis van een historisch
gegeven een ketting- reactie opgeroepen met een veel grotere draagwijdte dan
was voorzien. Samenvatting 1. Context en opgaveNederland staat voor grote ruimtelijke veranderingen. Tegelijkertijd staat
de culturele identiteit van de leefomgeving meer dan ooit op de politieke
en maatschappelijke agenda. Die identiteit kan versterkt worden door een sterker
accent te plaatsen bij het ontwikkelingsgericht inzetten van bestaande cultuurhistorische
kwaliteiten. Cultuurhistorie, ruimtelijke planning, integraal ontwerpen en
opdrachtgeverschap kunnen beter en creatiever op elkaar aansluiten.In de dynamiek van het nieuwe moet zorg voor, en creatieve benutting van
cultuurhistorische waarden vanzelfsprekend zijn. Daar ligt een gezamenlijke
opgave voor gemeenten, provincies, rijk, markt en particuliere organisaties.
De grote inrichtingsopgave van Nederland maakt dat er op diverse schaalniveaus
tal van kansen liggen om deze opgave gezamenlijk waar te maken met een integrale
aanpak gebaseerd op samenwerking.De opgave ligt zowel in het landelijk als in het stedelijk gebied, met
een accent op een inhaalslag in het landelijk gebied. Het stedelijk gebied
biedt kansen in het kader van de herstructureringsopgave, bijvoorbeeld door
het revitaliseren van bestaande kwaliteiten.Bij de Belvedere-opgave staat centraal dat er een samenhangend rijksbeleid
tot stand wordt gebracht, dat voldoende ruimte biedt om cultuurhistorische
identiteit sterker richtinggevend te laten zijn voor de inrichting van Nederland.De context waarin deze opgave gerealiseerd moet worden is onder meer de
toenemende maatschappelijk bewustwording van de culturele waarde van de leefomgeving.
Dit wordt versterkt door het debat over de consequenties die de totale inrichtingsopgave
voor het aanzien van Nederland kan hebben. Er is vooral zorg over de vervlakking
van de diversiteit en kwaliteit in het landelijk gebied. Deze ontwikkeling
vraagt om een trendbreuk die zorg voor bestaande waarden zoveel mogelijk koppelt
aan een offensieve, ontwikkelingsgerichte aanpak vanuit de cultuurhistorie.In de bestuurlijke context wordt deze opgave door een aantal provincies
en gemeenten reeds voortvarend aangepakt. Zij ontwikkelen beleid waarin de
cultuurhistorie in de ruimtelijke ordening een belangrijke kwaliteitsverhogende
factor is geworden, als aspect van de ruimtelijke ontwerpopgave. Veel van
de planvorming zal op deze niveaus vorm gegeven moeten worden.Op rijksniveau stond de verdeelde verantwoordelijkheid voor cultuurhistorie
(over primair drie departementen, terwijl enkele andere er ook bij betrokken
zijn) zo'n benadering tot nu toe in de weg. Bij de rijksoverheid verschuift
nu het accent juist naar interdepartementale samenwerking («ontkokering»)
en het nemen van initiatief en verantwoordelijkheid voor grote complexe projecten
en vraagstukken. Een verbrede inzet van cultuurhistorie als kwaliteitsimpuls
voor de leefomgeving sluit hierop aan. Daarbij moet nadrukkelijk de relatie
met bijvoorbeeld natuur en landschap, waterbeheer, recreatie en toerisme en
architectuur versterkt worden om maatschappelijke meerwaarde te bereiken.
Dit leidt tot verdere vermaatschappelijking van het cultureel erfgoed.De toenemende bewustwording blijkt ook uit het feit dat particulieren
en particuliere organisaties steeds meer kansen zien voor cultuurhistorie.
Zij zijn belangrijke (potentiële) actoren, met veel kennis en expertise
op het terrein van planontwerp, beheer en communicatie. Hun inzet kan worden ondersteund en verbreed door een overheid die hen de mogelijkheden
en kaders aanreikt, en de samenwerking zoekt voor de gemeenschappelijke opgave.Er is vanuit deze context behoefte aan een samenhangend en consistent
rijksbeleid met als doel cultuurhistorische identiteit sterker richtinggevend
te laten zijn voor de inrichting van de ruimte. Afzonderlijke aanzetten voor
zo'n beleidsvisie zijn reeds voorhanden en maken een grote sprong voorwaarts
mogelijk. Het ligt voor de hand deze tezamen te brengen, op elkaar af te stemmen
en het geheel meer te laten worden dan de som der delen. 2. Visie en positioneringCultuurhistorie is «het verhaal van het cultuurland» en dus
ook het doorgaande verhaal van de ruimtelijke inrichting in verleden, heden
en toekomst. Kern van de visie is dat er een maatschappelijke behoefte en
noodzaak is om cultuurhistorische kwaliteiten integraal en ontwikkelingsgericht
te beschouwen en te benutten als inspiratiebron. Daarbij kan het de plannen
van vandaag in een lange termijn perspectief plaatsen.De tijd is rijp om cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting sterker te
koppelen, opdat er een kwaliteitsimpuls met maatschappelijke meerwaarde ontstaat.
Het culturele kapitaal wordt dan benut als cultureel vermogen. Dat vraagt
een cultuuromslag bij alle betrokkenen, of het nu burgers, bestuurders of
planners en cultuurhistorici betreft. Niet de confrontatie tussen «bestaand»
en «nieuw» moet de boventoon voeren, maar juist de kansen die
er zijn om het cultureel vermogen als vruchtbare bron te benutten.Dit houdt in dat er nog beter en creatiever gezocht moet worden naar concrete
en innovatieve oplossingen. Zo moeten bijvoorbeeld ruimtelijke planners en
inrichters nog meer oog krijgen voor bestaande cultuurhistorische kwaliteiten;
en de cultuurhistorische sector moet meer anticiperen op toekomstige ontwikkelingen.
Hierbij is een integrale benadering vanuit de drie cultuurhistorische disciplines
gewenst, waarbij intensief gezocht wordt naar allianties met andere sectoren
en belangen. Dit vraagt ook om een aanpak en visievorming op gebiedsniveau.
In deze nota wordt die keuze voor een gebiedsgerichte aanpak gemaakt en onderbouwd.Alleen bij een dergelijke integrale en op samenwerking en alliantievorming
gerichte aanpak openen zich tal van nieuwe mogelijkheden voor de inrichtingsopgave
van Nederland. Niet in het vastleggen of inperken maar juist in het openlaten
en ruimte bieden voor vernieuwing, ligt de waarde van het nieuwe beleid. 3. Behoud en vernieuwingIn de Belvedere-nota wordt een aanzet gegeven voor een beleidssystematiek,
uitgaande van gradaties in cultuurhistorische waarden en gradaties in ruimtelijke
dynamiek. De concrete invulling van dit model vindt plaats in het kader van
de Vijfde Nota; in deze nota ligt het zwaartepunt op de cultuurhistorische
waardering en de formulering van de uitgangspunten voor toekomstige cultuurhistorisch
ruimtelijk beleid.Als instrument en methode voor cultuurhistorische waardering wordt de Belvedere-kaart gepresenteerd, de Cultuurhistorische Waardenkaart
van Nederland. De kaart is gebaseerd op deskundige beoordelingen door
het rijk en de provincies vanuit de drie betrokken invalshoeken: archeologisch,
historisch-(steden)bouwkundig en historisch-landschappelijk. De kaart onderscheidt gebieden met sectorale cultuurhistorische waardenen de Belvedere-gebieden met gecombineerde cultuurhistorische
waarden. De kaart vormt de basis voor het gebiedsgerichte beleid.Majeure ruimtelijke trends zijn in de Startnota Ruimtelijke Ordening aan
de orde gesteld en zullen naar verwachting in de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening
en andere nota's met ruimtelijke implicaties verder worden uitgewerkt. Voor
de cultuurhistorie bieden met name een drietal ontwikkelingen veel kansen,
maar houden ook risico's in: het veranderend waterbeheer, de dynamiek van
het platteland en de veranderingen in het verstedelijkingspatroon. Deze ontwikkelingen
worden in de nota kort geschetst met daarbij de implicaties voor cultuurhistorie.Uitgangspunten voor de aanvulling op het bestaande cultuurhistorisch ruimtelijk
beleid is een zo groot mogelijke decentrale uitvoering, met een belangrijke
participatie van het particulier initiatief. Drie benaderingen worden onderscheiden:
versterking van het generieke beleid, introductie van aanvullend gebiedsgericht
beleid en ondersteuning van thematische benaderingen. De hoofddoelstelling
van de nota luidt:De cultuurhistorische identiteit wordt sterker richtinggevend voor
de inrichting van de ruimte, en het rijksbeleid zal daarvoor goede voorwaarden
scheppen. Deze hoofddoelstelling wordt vertaald in de volgende doelen: 1. Het
erkennen en herkenbaar houden van cultuurhistorische identiteit in zowel het
stedelijke als landelijke gebied, als kwaliteit en uitgangspunt voor verdere
ontwikkelingen 2. Het versterken en benutten van de cultuurhistorische identiteit
en de daarvoor bepalende kwaliteiten van de cultuurhistorisch meest waardevolle
gebieden van Nederland, de zogenoemde Belvedere-gebieden 3. Het
scheppen van voorwaarden ten behoeve van initiatieven van derden gericht op
thematische versterking van de cultuurhistorie 4. Het verspreiden en toegankelijk
maken van de kennis over cultuurhistorie, alsmede het stimuleren van de kansen
van cultuurhistorie als inspiratiebron voor de ruimtelijke inrichting en het
ontwerp 5. Het bevorderen van de samenwerking tussen burgers, organisaties
en overheden 6. Het verbeteren van de gebruiksmogelijkheden van het bestaande
instrumentarium 4. Ruimtelijk beleidIn dit hoofdstuk komen de maatregelen aan de orde voor het nastreven van
de eerste twee doelen in het ruimtelijk beleid: het erkennen en herkenbaar
houden van de cultuurhistorische identiteit, en het versterken en benutten
van de cultuurhistorische identiteit en de daarvoor bepalende kwaliteiten
van de cultuurhistorisch meest waardevolle gebieden van Nederland, de zogenoemde
Belvedere-gebieden.Aangegeven wordt hoe culturele en cultuurhistorische identiteit in de
praktijk van ruimtelijke ordening, planvorming, inrichting en beheer een regulier
en volwaardig bestanddeel van de ruimtelijke inrichting kan worden.
Dit geldt voor alle delen van het land, en voor de Belvedere-gebieden in het
bijzonder.Voor deze Belvedere-gebieden wordt een gebiedsgericht beleid uitgewerkt
dat zich rekenschap geeft van de bijzondere, intensieve combinatie van duurzame
instandhouding van bestaande cultuurhistorische kwaliteiten door gebiedsgerichte
bescherming en ruimtelijke ontwikkeling ter versterking van de identiteit.Het rijk is terughoudend in het kiezen van een eigen thematische benadering
van de cultuurhistorie, maar juicht dergelijke initiatieven bij anderen toe.
Het beleid is op dit punt vooral stimulerend van aard. 5. Kennisontwikkeling en samenwerkingDe in de nota gepresenteerde visie kan alleen effectief zijn wanneer er
voldoende maatschappelijk draagvlak is. Historisch besef en beschikbaarheid
van kennis en informatie is daarvoor een vereiste, evenals brede en duurzame
samenwerking. Het beleid richt zich dan ook in sterke mate op het vergroten
en toegankelijk maken van kennis en informatie en het stimuleren van allianties.Het bijeenbrengen en toegankelijk maken van cultuurhistorische kennis
voor iedere betrokkene, ook voor de burger, wordt van grote betekenis geacht.
Dit vergt een inspanning van alle betrokkenen. Ook het rijk zal zich hiervoor
inspannen. Onderzocht zal worden hoe deze informatievoorziening binnen een
paar jaar kan worden vormgegeven, gebruikmakend van beschikbare gegevens en
verbeterde samenwerking tussen instellingen (provinciale steunpunten, landelijk
loket, koppeling van digitale databestanden bij de verschillende kenniscentra).De disciplinaire opsplitsing van het cultuurhistorische werkveld in archeologie,
monumentenzorg en historische geografie, wordt beschouwd als een complicerende
factor bij het integraal toegankelijk maken van kennis. De vier afzonderlijke
kenniscentra (RDMZ, ROB, IKC en DLO-SC) zullen zich vanuit de integrale Belvedere-filosofie
in de komende jaren inspannen voor een efficiënte onderlinge afstemming.Deskundigheidsbevordering bij alle actoren wordt van cruciaal belang geacht.
Het vakonderwijs (zowel in de ontwerpvakken als in de cultuurhistorische vakken)
wordt aangemoedigd omissies in de onderwijsprogramma's op te sporen en te
verhelpen. Daarnaast wordt de dialoog tussen cultuurhistorici, planologen,
ontwerpers en opdrachtgevers gestimuleerd. Een van de beproefde middelen hiertoe
is het ondersteunen van voorbeeldprojecten of -plannen op lokaal niveau. Net
als in de jaren tachtig kan dit leiden tot veel samenwerking en initiatief
van verschillende betrokkenen.In het verkennend onderzoek naar ruimtelijke trends (zoals de drie trends
in hoofdstuk 3) heeft de cultuurhistorie de opgave om, vanuit zijn eigen invalshoek,
expertise en belang, een traditie op te bouwen van toekomstgericht, anticiperend
onderzoek. De ontwikkeling van dergelijke onderzoeksvormen zal worden gestimuleerd.Duurzaam behoud van het cultureel erfgoed kan niet een zorg voor de overheid
alleen zijn maar moet gestalte krijgen door gerichte samenwerking met marktpartijen,
overheden en belangenorganisaties. Per concreet geval zullen wisselende coalities
of allianties moeten worden gevormd. In versterkte mate is in de gebiedsgerichte
aanpak een breed palet aan samenwerkingsverbanden wenselijk en mogelijk. Gezien
het grote belang van particuliere organisaties op het vlak van
cultuurhistorie zal het rijk bij de gebiedsgerichte aanpak voor de Belvedere-gebieden
sterk aandringen op de betrokkenheid van particulieren en maatschappelijke
organisaties. 6. Het einde is het beginZoals voor dit beleid is geput uit waardevolle, reeds bestaande beleidselementen,
zo kunnen omgekeerd de afzonderlijke beleidsterreinen profiteren van het hier
in gang gezette beleid. Er is winst te behalen indien de potenties van cultuurhistorie
expliciet worden betrokken bij het bestaande en nog vorm te geven beleid.Noties uit het hier voorgestelde beleid kunnen van betekenis zijn voor
onder meer de (stede)bouw, natuur en landschap, landbouw en waterbeheer. De
nieuwbouw van nu is het erfgoed van morgen en daarom kan het credo zijn: «Maak
iets waar men over honderd jaar nog trots op zal zijn!»Het voorgestelde cultuurhistorische beleid zal kunnen doorwerken op andere
beleidsvelden, zoals dat van het architectuurbeleid, de stedelijke vernieuwing,
het natuur-, landschaps- en recreatiebeleid en het milieubeleid.Met deze nota wordt voor een deel nieuw terrein betreden; er wordt begonnen
aan een proces waarvan momenteel slechts ten dele duidelijk is waarheen het
zal leiden. Het proces zal moeite en geduld kosten, zonder zekerheid dat deze
moeite meteen wordt beloond met klinkende resultaten. Daarom wordt aan de
nota een overzicht van een vervolgtraject tot 2002 toegevoegd. 7. FinanciënUitgangspunt vormt de gedachte dat het belang van cultuurhistorie onderdeel
uitmaakt van de planvorming en dus onderdeel uitmaakt van de reguliere plankosten.
Om aan het Belvedere-beleid uitvoering te geven, wordt er vanuit de rijksoverheid
in eerste instantie gewerkt aan het beter inzetten van bestaande, sectorale
middelen. Daarnaast zullen er echter extra middelen ter beschikking worden
gesteld, oplopend van 11 miljoen in 2000 tot 18 miljoen in 2003 en volgende
jaren. Enerzijds zal voor een aantal jaren een budget worden ingezet om ervaringen
op te doen met het ontwikkelingsgericht omgaan met cultuurhistorie. Anderzijds
zullen er structureel middelen worden vrijgemaakt om meer grootschalige investeringen
mogelijk te maken ter verkrijging van daadwerkelijke kwaliteitsimpulsen. Bijlage: GebiedenHeel Nederland kent gebieden met cultuurhistorie waarden. In sommige gebieden
is echter sprake van een accumulatie van waarden en/of een integrale samenhang
van waarden, die maakt dat deze gebieden vanuit de cultuurhistorie bijzondere
aandacht verdienen.In nauwe afstemming tussen rijk en provincies zijn deze gebieden geselecteerd,
op kaart gezet en beschreven. De gebieden zijn beschreven in termen van karakteristieken. Daarbij zijn fysieke dragers geïdentificeerd
die als het ware het cultuurhistorische karakter van een gebied vorm geven.
Het zijn deze, niet limitatief maar wel representatief, opgesomde dragers
waarop het ruimtelijk beleid zich kan richten. Behalve een cultuurhistorische beschrijving van het gebied zijn ook belangrijke ontwikkelingen voor de betreffende gebieden aangegeven. Deze ontwikkelingen,
die soms als een bedreiging en/of kans kunnen worden ervaren, roepen de dialoog
op die gevoerd moet worden met de cultuurhistorische waarden. Sommige ontwikkelingen
zijn specifiek voor een gebied, andere ontwikkelingen gelden voor meerdere
gebieden.Als beleidskansen zijn vervolgens die onderwerpen beschreven
die een aanzet kunnen geven voor een verdere ontwikkeling/versterking van
de cultuurhistorische waarden. Tenslotte worden als strategische beleidsopties voorstellen gedaan voor een mogelijke aanpak van de gebieden. Gebruikte afkortingen ARCHON:Onderzoeksschool
voor de archeologie bnSP:Bond van Nederlandse Stedebouwkundigen
en Planologen CHER:Cultuurhistorische Effect Rapport cher:cultuurhistorische
effectrapportage CV:Cultuurhistorische Verkenning DLO-SC:Dienst
Landbouwkundig Onderzoek -Staringcentrum EHS:Ecologische HoofdstructuurEROP:Europees Ruimtelijk Ontwikkelings Perspectief EU:Europese
Unie EZ:Ministerie van Economische Zaken ICES:Interdepartementale
Commissie Economische Structuurversterking IKC-N:Informatie- en
Kenniscentrum Natuurbeheer ISV:Investering Stedelijke VernieuwingLNV:Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij MER:Milieu
Effect Rapport m.e.r.milieu-effectrapportage NaiNederlands
Architectuurinstituut NBL 21:Nota Natuur, Bos en Landschap in
de 21e eeuw NCM:Nationaal Contact Monumenten NETHUR:Netherlands
Graduate School of Housing and Urban Research NIROV:Nederlands
Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting NRF:Nationaal
Restauratiefonds NVTL:Nederlandse Vereniging voor Tuin- en LandschapsarchitectuurNVP:Nota Vitaal Platteland NWO:Nederlandse organisatie
voor Wetenschappelijk Onderzoek OCW:Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen PKB:Planologische Kernbeslissing RDMZ:Rijksdienst
voor de Monumentenzorg RLG:Raad voor het Landelijke Gebied ROB:Rijksdienst
voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek ROP:Rurale OntwikkelingsplannenRvC:Raad voor Cultuur SAI:Standaard Archeologische
Inventarisatie SGR:Structuurschema Groene Ruimte SGR2:De
(mogelijke) opvolger van het Structuurschema Groene Ruimte SNA:Stichting
voor de Nederlandse Archeologie V&W:Ministerie van Verkeer
en Waterstaat VINAC:Actualisering Vierde Nota over de Ruimtelijke
Ordening 5e nota RO:Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening VROM:Ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer VROM-raad:Adviesraad
voor het beleid op het gebied van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening enMilieubeheerVWS:Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport WRR:Wetenschappelijke
Raad voor het RegeringsbeleidNoten1 Brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
d.d. 11 december 1997, kenmerk DCE/97/35 269, betreffende het project
Belvedere, een rijksvisie op de samenhang tussen cultuurhistorie en ruimtelijk
beleid 2 Pantser of Ruggengraat. Cultuurnota 1997–2000. Ministerie
van OCenW (1996) 3 De architectuur van de Ruimte; nota over het architectuurbeleid
1997 – 2000. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, ministerie van
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, ministerie van Verkeer en Waterstaat (1996)
 4 Structuurschema Groene Ruimte, deel 4 pkb. Ministerie van
LNV (1995) 5 Partiële herziening Planologische Kernbeslissing Nationaal
Ruimtelijk Beleid (Actualisering van de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening-Extra),
deel 3 pkb. Ministerie van VROM (1997) 6 Regeringsverklaring. Handelingen Tweede Kamer
1997/1998, pag. 6204 e.v. 7 De Ruimte van Nederland. Startnota
Ruimtelijke Ordening 1999. Ministerie van VROM (1999) 8 Stedenland-Plus, advies over «Nederland 2030 –
Verkenning ruimtelijke perspectieven» en de Woonverkenningen 2030».
Raad voor de Volkshuisvesting, de Ruimtelijke Ordening en het Milieubeheer
(1998) 9 Advies Nederland 2030; de culturele dimensie. Raad voor Cultuur
(1998) 10 Made in Holland, advies over landelijke gebieden, verscheidenheid
en identiteit. Raad voor het Landelijk Gebied (1999) 11 Regeeraccoord, Tweede Kamer 1997/1998, 26 024, nr.
10. 12Zie noot 1013 Ruimtelijke Verkenningen 1997. Ministerie van VROM (1998)
 14 Hoe God verdween uit Jorwerd. Geert Mak 15 25 jaar sociale verandering. Sociaal en Cultureel Planbureau
(1998) 16 Natuurverkenning 1997. Ministerie van LNV (1997) 17Zie noot 1318 Advies over de Ruimtelijke Ontwikkelingspolitiek. Wetenschappelijke
raad voor het Regeringsbeleid (1998) 19 Convention on the protection of the world cultural and natural
heritage. UNESCO (1998) 20 Europees Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief (EROP). Europese
Unie (1999) 21 Verdrag van Maastricht, Tractatenblad 74. Europese Unie
(1992) 22 EU-kaderverordening plattelandsontwikkeling /Agenda 2000.
Europese Unie (1999) 23Zie noot 224 Cultuur als confrontatie; uitgangspunten voor het cultuurbeleid
2001–2004. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (1999)
 25 Deze ontwikkeling is onder meer terug te lezen in publicaties
van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg zoals Hora Est (1993) en Monumenten
Breed Bekeken (1995) 26 Europees Verdrag inzake de bescherming van het archeologisch
erfgoed (herzien te Valletta/Malta). Raad van Europa/ondertekenaars van het
Europees Cultureel Verdrag (1992) 27Zie noot 328Zie noot 5, bladzijde 17 en 7529Zie noot 7, bladzijde 3330Zie noot 431 Natuurbeleidsplan. Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij (1990) 32 Nota Landschap. Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij (1992) 33 Nota Natuur, Bos en
Landschap in de 21e eeuw (NBL21). Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij (nog niet gepubliceerd) 34 Vitaal Platteland. Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij (nog niet gepubliceerd) 35Zie noot 1536 Masterplan cultuurhistorisch toerisme. Winkelman en Van
Hessen (1989) 37 Ondernemen in toerisme. Ministerie van Economische Zaken
(1990) 38 Zee van cultuur; toeristisch actieplan. Toerisme en Recreatie
AVN en het Nederlands Bureau voor Toerisme (1997) 39Zie ook noot 7, bladzijde 10–23 met de bijbehorende
kaarten.40Zie noot 1941Zie noot 5, bladzijde 17 en 7542Zie noot 943 Programma Beheer. Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij (1999) 44Zie noot 3145 Strategische Groengebieden (SGR). Ministerie van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij (1995) 46 Nota Dynamiek en Vernieuwing. Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij (1995) 47 Binnentuin en Buitenhof; naar nieuwe relaties tussen landschap,
groen ondernemerschap en randstadmetropool. Westelijke Land- en Tuinbouw Organisatie
(1998) 48Zie noot 1549 Waterkader; Vierde Nota Waterhuishouding. Ministerie van
Verkeer en Waterstaat (1999) 50 Nota Stedelijke Vernieuwing. Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (1997) 51Zie noot 3352Zie noot 4353Zie noot 3454 EU-kaderverordening plattelandsontwikkeling/Agenda 2000.
Europese Unie (1999) 55 ICES kwaliteitsimpuls Zandgebieden Zuid en Oost Nederland
(1998) XNoot1Alle kaartbeelden zijn ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire
Documentatie.XNoot1De kaartbeelden zijn ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26663-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl