Naar een veiliger samenleving; Brief minister met een beleidskader voor rechtshandhaving bij cybercrime en internetmisbruik
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28684, nr. 133

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

21-04-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

28684 nr. 133

14-04-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOVERZICHT1. De publieke-private samenwerking bij de preventie
uitgebouwd2. Meer en andere inzet van politie en justitie3. Internationale samenwerking versterken4. Juridische instrumenten actualiseren5. Onderkennen en signaleren van ontwikkelingenI INLEIDINGII DE CONTEXT VAN CYBERCRIME EN RECHTSHANDHAVINGEen ander aangezichtAspectenDader- en slachtofferschapDe relatie tussen daders en slachtoffers – «vertrouwen»Adequaat meebewegen noodzakelijkIII UITGANGSPUNTEN IN DE RECHTSHANDHAVINGInternationaal kader dominantPreventie en voorlichting vooropOverheid stelt en steuntVeiligheid en privacy – herdoordenkingIV FOCUS EN INZET VAN DE STRAFRECHTELIJKE RECHTSHANDHAVINGIV.1 PrioriteitenHet algemeen belangHet private belang 1Het private belang 2IV.2 Inzet politie en justitieAdequate reactie op melding en aangifteSurveillance, thematische insteekGeldelijke investering in capaciteit en kwaliteit bij
politie en justitieIV.3 MethodenNotice-and-Take-Down, filteren en blokkerenBijzondere opsporingsmiddelenDe internationale dimensieV SPECIFIEKE ONDERWERPENV.1 De aanpak van kinderpornografie en seksueel kindermisbruikOntwikkelingenBelang en benaderingPreventieDe aanpak van websites met kinderpornografische afbeeldingenStrafrechtVoortgangV.2 De aanpak van radicale uitingen en terroristische
informatieGebruik van internetInternationale contextReikwijdte van het tegenhouden van radicaliserende boodschappen
en voorlichtingsmateriaalMonitoring en surveillanceMeldpunt CybercrimeNotice-and-Take-Down, filteren en blokkerenV.3 Illegaal gokkenHet verschijnselReguleringRechtshandhavingHet financiële aangrijpingspunt in de handhavingV.4 AuteursrechtNog veel verspreidingUitgangspunten rechtshandhavingV.5 Enige andere onderwerpenProstitutieDrugsVI ONDERZOEK EN MONITORINGVII SLOTOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 28684, nr. 133 b1Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28684Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 95 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 684Naar een veiliger samenlevingnr. 133BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 14 april 2008OVERZICHTDe samenleving maakt in toenemende mate gebruik van informatie- en communicatietechnologie.
Digitalisering wordt ervaren als een vanzelfsprekende maatschappelijke ontwikkeling,
die wenselijk en positief is. Tegelijkertijd kent digitalisering echter ook
ongewenste, negatieve effecten. Dit heeft geleid tot verandering van wetgeving
en verruiming van de bevoegdheden voor politie en justitie ten behoeve van
de opsporing. Juist op het internet worden de negatieve effecten het meest
zichtbaar. Deze brief bevat een beleidskader voor de rechtshandhaving bij
cybercrime in het algemeen en internetmisbruik in het bijzonder. Dit kader
kent de volgende hoofdlijnen die op korte termijn tot actie zullen leiden.1. De publieke-private samenwerking bij de preventie
uitgebouwdVoorkoming van cybercrime is cruciaal. Door samenwerking kunnen burgers,
bedrijven en overheid elkaar helpen risico’s te onderkennen en te vermijden.
Zo zullen meldpunten en voorlichting blijvend hun functie uitoefenen. Daarnaast
kunnen publieke en private partijen kennis en informatie uitwisselen en gericht
samenwerken. Deze nadruk op preventie bij cybercrime, die past in de intentie
van het bredere project Veiligheid begint bij voorkomen1,heeft in ander verband uitwerking gekregen.2 Deze inzet zal de komende tijd worden versterkt . Verder
is samen met andere departementen gestart met de door de Tweede Kamer gevraagde
inventarisatie van bestaande voorlichtingscampagnes in het kader van het voorkomen
van cybercrime.32. Meer en andere inzet van politie en justitieEr komt de komende jaren in een oplopende reeks extra geld voor politie
en Openbaar Ministerie beschikbaar om de aanpak van cybercrime te intensiveren.
Bestrijding van cybercrime vraagt om een andere wijze van werken, met andere
methoden en technieken, waarbij het vanzelfsprekend wordt dat de politie in
de internetomgeving werkt. Structurele voorzieningen zorgen ervoor dat politie
en justitie ernstige kwesties als kinderpornografie en radicale uitingen systematisch
aanpakken. Hiernaast zullen andere onderwerpen meer projectmatig doorgelicht
worden zoals illegaal gokken, grootschalige auteursrechtinbreuken door illegaal
uploaden en andere vormen van fraude. Naast deze proactieve werkwijze, komen
er organisatorische voorzieningen opdat politie en justitie op adequate wijze
op aangiften van cybercrime reageren (aangifteprocedure, deskundigheid, richtlijnen
over wat een toereikende reactie vormt).Om dit voor elkaar te krijgen zijn structureel en incidenteel extra gelden
beschikbaar, waarmee de beschikbare capaciteit en deskundigheid een nieuwe
impuls krijgt. Maar ook binnen de bestaande middelen van het OM en de politie
zullen aanpassingen nodig zijn om te voldoen aan de eisen die voortkomen uit
de ontwikkelingen in de cybercrime.3. Internationale samenwerking versterkenAlleen met adequate grensoverschrijdende voorzieningen kan een effectieve
strafrechtelijke aanpak van cybercrime tot stand komen. Een verdere verruiming
hiervan bij grensoverschrijdende doorzoeking van een computersysteem wordt
nagestreefd. Cybercrime is naar haar aard grenzeloos – daarom zijn voorzieningen
nodig die de geografische beperking in de opsporing waar mogelijk opheffen.Nederland investeert ook op andere aspecten in de bevordering van een
internationaal gezamenlijke aanpak van cybercrime, zoals in een gemeenschappelijke
benadering van het blokkeren en filteren van ongewenste informatie en de uitbouw
van de wederzijdse rechtshulpverlening.4. Juridische instrumenten actualiserenNodig is een actief optreden van politie en justitie tegen verboden communicatie
op internet, zoals bij kinderpornografie, discriminatie, haatzaaien en het
op grote schaal illegaal aanbieden van auteursrechtelijk beschermd materiaal.
Aan de mogelijkheid om in opdracht van de overheid content van het internet
te verwijderen wordt een belangrijke plaats toegedacht. Onontbeerlijk daarbij
zijn effectieve juridische instrumenten. Van groot belang zijn daarom de conclusies
van de nog dit jaar af te ronden analyse waarom dit onvoldoende van de grond
komt.In 2008 zullen verder de uitkomsten beschikbaar komen van een inventarisatie
waarbij de politie, het OM en het NFI betrokken zijn. Daarin gaat het om onderkenning
van eventuele manco’s in de praktijk en de regulering van de opsporingsmogelijkheden
bij cybercrime. Zo nodig krijgt dit een vervolg, samen met de al in gang gezette
voorbereiding van wetgeving ter implementatie van internationale afspraken,
zoals bijvoorbeeld zijn in het kader van de bestrijding van kinderpornografie.5. Onderkennen en signaleren van ontwikkelingenVeel informatie over de mate en vorm waarin cybercrime voorkomt, komt
uit buitenlandse onderzoeken. Nog in 2008 wordt er gestart met een nulmeting voor de situatie in Nederland. Dit vormt de
aanzet om in de toekomst meer structureel de vinger aan de pols te houden. Deze vijf hoofdlijnen komen voort uit een analyse van de ontwikkelingen,
het aanduiden van rechtspolitieke uitgangspunten voor de (straf)rechtshandhaving
bij cybercrime, de uitwerking daarvan voor politie en justitie en een toespitsing
op enkele belangrijke deelterreinen. Dit alles vormt de inhoud van de rest
van deze brief. Over het onderwerp van deze brief, cybercrime1, is recent een literatuuronderzoek van het WODC verschenen onder de
titel High-tech crime, soorten criminaliteit en hun daders:
een literatuurinventarisatie.2 De resultaten
hiervan zijn verwerkt in deze brief. Het verslag van het onderzoek, dat al
aangekondigd is in de bovengenoemde brief over het project Veiligheid begint
bij voorkomen, zend ik u hierbij ter kennisneming. I INLEIDINGDe aanpak van cybercrime is onderdeel van het Beleidsprogramma 2007–2011
van het kabinet. In de brief over het project Veiligheid
begint bij voorkomen staat als onderdeel van het thema «ernstige
criminaliteit» een nadere aanduiding hiervan. Bij de behandeling van
de Justitiebegroting, is aan uw Kamer toegezegd nader in te gaan op de rechtshandhaving
bij vormen van misbruik (bijvoorbeeld kinderporno, uitingen van haat, alsook
het oproepen tot terrorisme) zoals die zich op het internet manifesteren.
De voorkoming en bestrijding van dergelijke verschijnselen zijn de afgelopen
periode afzonderlijk in het overleg met de Tweede Kamer aan de orde geweest.
Daarbij ontstaat telkens weer een discussie over de rol van de (strafrechtelijke)
rechtshandhaving: waartoe dient deze, welke verwachtingen mag men op dat gebied
koesteren en welke ambitie toont het kabinet in dit opzicht? Het lijkt zinvol
om deze invalshoeken niet alleen per afzonderlijk fenomeen aan de orde te
stellen, maar om dat in een meer algemeen kader te benaderen. Deze brief schetst
een dergelijk breder kader. Tevens komt een op internet toegespitst opsporingsbeleid
aan de orde en de verdere uitbouw daarbij van van opsporings- en vervolgingscapaciteit
in de komende jaren.Allereerst komt aan bod de algemene maatschappelijke context waarin cybermisbruik
en cybercrime spelen, waarna de uitgangspunten voor het beleid worden geformuleerd.
Vervolgens komt de focus te liggen op de strafrechtelijke rechtshandhaving
met aanduiding waar de investeringen plaatsvinden in aandacht en middelen.
Daarna krijgen specifieke thema’s aandacht, zoals kinderpornografie,
radicalisering, illegaal gokken en auteursrecht.II DE CONTEXT VAN CYBERCRIME EN RECHTSHANDHAVINGEen ander aangezichtMet de doorwerking van de informatie- en communicatietechniek (ICT) in
de samenleving verandert het aangezicht van de criminaliteit. De ICT maakt
tegenwoordig deel uit van de modus operandi van
de criminaliteit en vervangt (door technische ondersteuning vereenvoudigde
uitvoering) een belangrijk deel van de «oude criminaliteit». Denk
hierbij bijvoorbeeld aan illegale handel en ook aan financieel-economische
criminaliteit. De omstandigheid dat veel sociaal en zakelijk verkeer via de
ICT-infrastructuur loopt, biedt bredere mogelijkheden voor criminaliteit.
Er is een ruimere gelegenheidsstructuur gevormd zoals de mogelijkheid om bedrog
te plegen via veilingsites op internet (wel kopen niet betalen of wel incasseren
en niet leveren). Anderzijds zijn er geheel nieuwe vormen van criminaliteit
ontstaan waarbij ICT behalve middel ook expliciet doel is, ook al zijn deze
vaak weer faciliterend aan andere, doorgaans financieel getinte vormen van
criminaliteit (bijvoorbeeld hacking).Rechtshandhaving was tot nu toe vooral georiënteerd op een fysieke
werkelijkheid. De nieuwe werkelijkheid die door internet is ontstaan, kenmerkt
zich door beperkte mogelijkheden tot rechtstreekse regulering, onduidelijkheid
over wie waarop is aan te spreken en door een grote vluchtigheid. In de rechtshandhaving
zal daarom naar nieuwe aangrijpingspunten moeten worden gezocht, bijvoorbeeld
door oriëntatie op de verplaatsing van informatie in plaats van personen
en goederen. Het Verdrag van Lanzarote, dat het verstrekken van creditcardgegevens
aangrijpt om kinderporno op internet aan te pakken, is een goed voorbeeld
van die nieuwe oriëntatie. AspectenEr zijn vijf aspecten aan de ICT-invoering die in het bijzonder van belang
zijn voor de cybercrime en de mogelijkheid daar in de rechtshandhaving tegen
op te treden.Ten eerste is er een steeds grotere afhankelijkheid van de ICT-voorzieningen
en daarmee een verhoogdekwetsbaarheid. Een verstoring
van de integere werking van die infrastructuur kan al snel vergaande consequenties
hebben voor het functioneren van maatschappelijke sectoren of van ondernemingen.Ten tweede heeft de communicatie via moderne middelen vaak een anoniem
karakter: men kent elkaar vaak alleen via «elektronische communicatie»
wat drempelverlagend kan werken voor onfatsoenlijk of schadelijk gedrag. De
anonimiteit is des te sterker aanwezig omdat de «cyberidentiteit»
niet altijd in overeenstemming is met de werkelijke identiteit van de afzender
en daardoor niet of nauwelijks verifieerbaar. Er wordt gewerkt met aliassen
en het aantal aangeboden hulpmiddelen om je op internet te begeven zonder
dat er sporen van de eigen identiteit achter worden gelaten c.q. die de opsporing
daarvan sterk bemoeilijken neemt toe.Ten derde biedt de ICT de mogelijkheid om sociale en zakelijke transacties massaal en snel te verrichten. In verhouding daarmee is
criminaliteit zónder ICT beperkt en traag. De potentieel aan cybercrime
verbonden schade is daarom groot: er kunnen vele slachtoffers in één
keer vallen, en tijd om daar eventueel nog op tijd een stokje voor te steken
is er niet of zeer kort. Zo kunnen virussen (vaak langdurig) miljoenen slachtoffers
maken, oplichting kan ook met een lage slachtofferkans nog succesvol uitpakken
(1 promille van een miljoen benaderden is 1000 benadeelden). Sommige vormen
van criminaliteit (als pogingen tot phishing, diefstal
van identiteitsgegevens) meet men in aantallen per milliseconden. Deze massaliteit
en snelheid, in combinatie met de grote mate van (mogelijke) anonimiteit,
maken het moeilijk zicht te krijgen op de transacties. Tevens is het lastig
te reconstrueren wat er zich precies heeft afgespeeld.Ten vierde relativeert de ICT natuurlijk de grenzen tussen organisaties
en landen. Het is in hoge mate arbitrair waar in elektronische netwerken fysiek
(deel)bestanden zijn opgeslagen of langs welke paden gegevens stromen: dat
kan in een eigen organisatie of land, maar even goed elders. Voor de rechtshandhaving,
die traditioneel berust op het beginsel van territoriale
competentie, leidt dit vanzelfsprekend tot complicaties.Ten vijfde is er de veranderlijkheid in de toepassing van de ICT. De snelheid
is toegenomen waarmee die techniek nieuwe toepassingsmogelijkheden schept
die doorwerken in de organisatie van het maatschappelijke leven. Hiermee verandert
het aangezicht van de cybercrime voortdurend. Internet schept telkens nieuwe
gelegenheden voor de bestaande criminaliteit. Deze permanente
dynamiek stelt natuurlijk eisen aan het organiseren van het voorkomen
en bestrijden van de cybercrime. Dat zal alert mee moeten groeien met de veranderingen
die de ICT oproept. Dit geldt ook voor de wet- en regelgeving.Dader- en slachtofferschapWat betreft daderschap van cybercrime laat het hierbij gevoegde WODC-onderzoek
zien, in overeenstemming met wat elders gevonden is, dat er weinig substantieels
bekend is over de kenmerken van daders. Voor zover
daar kennis over voorhanden is blijkt eerder van weinig toegespitste daderprofielen
dan van nauwkeurig aan te geven eigenschappen van daders of van bendes. Dat
is ook niet verwonderlijk. Cybercrime is feitelijk een paraplubegrip waaronder
een verscheidenheid aan (vaak al langer bestaande) criminaliteitsvormen schuil
gaat.Net als bij klassieke criminaliteit blijkt (in de UK) in het algemeen
een oververtegenwoordiging onder de daders van jongens en jonge
mannen.1 In lijn hiermee komt uit het WODC onderzoek
nadrukkelijk naar voren dat de hoofdmoot van cybercrime financieel gemotiveerd
is en dus commune criminaliteit is. Elders is gevonden dat bij cybercrime
soms het witteboordengehalte relatief hoger ligt.2
Daderprofielen lijken hiermee niet nadrukkelijk ICT-specifiek en bieden als
zodanig geen sterke ankers voor het te voeren handhavingsbeleid. Als ingezoomd
wordt op specifieke delictvormen blijkt er weinig kennis over daderkenmerken.
Wel laat het WODC onderzoek zien dat de georganiseerde misdaad kansen heeft
bij delicten als softwarepiraterij, internetfraude, witwassen, en handel in botnets en malware.Wat betreft slachtofferschap in het jaar 2005 zou één op
de 18 Amerikaanse huishoudens te maken hebben gehad met identiteitsdiefstal
(6,4 miljoen gevallen), vooral door vals gebruik van een creditcard door derden.
Hierbij is er niet een bepaalde groep huishoudens die eruit springt bijvoorbeeld
in termen van leeftijd en inkomen.3 Een algemene
trend die ook het WODC-onderzoek aanstipt is dat criminele activiteiten in
de toekomst vaker zullen worden afgestemd op een specifiek
doel. Vooral slachtoffers die de technische kennis van digitale communicatiestructuren
ontberen (waaronder veel ouderen) kunnen hiervan de dupe worden. Verder worden
we steeds vaker geconfronteerd met materiaal op internet dat schadelijk kan
worden geacht voor jongeren, zoals bijvoorbeeld games met een zwaar agressief
karakter.Ook ondernemingen die zaken doen via internet blijken niet zelden met
criminaliteit te worden geconfronteerd, bijvoorbeeld met vormen van bedrog
als oplichting en advertentiefraude.4 Het is aannemelijk
dat, gegeven het ICT-gebruik in Nederland en het eveneens hoge peil van zakelijke
transacties via internet, ook in ons land het risico van slachtofferschap
onder burgers en bedrijven breed aanwezig is. «Cybercrime
is in toenemende mate een probleem voor zowel de publieke als de private sector...
Bij de overheid zijn vooral kleine gemeenten kwetsbaar», luidt
een recente diagnose over de Nederlandse situatie.5
Tevens is in ons land meer dan incidenteel sprake van slachtofferschap van
kinderen en jongeren als het gaat om seksueel misbruik, om het pesten van
medeleerlingen, om belaging. Nieuw daarbij is sinds enige tijd het met mobiele
telefoons filmen van incidenten en het plaatsen van dat materiaal op internet.Hiernaast zijn enkele vormen van cybercrime als «slachtofferloos»
te kwalificeren. Deze maken inbreuk op collectieve belangen meer dan op individuele
benadeelden. Voorbeelden zijn haatzaaien of bevordering van de ideologische
grondslag voor terrorisme.De relatie tussen daders en slachtoffers – «vertrouwen»Kenmerkend voor veel sociale en vooral zakelijke ICT-contacten is het
vluchtige karakter ervan. Communicatie geschiedt niet van gezicht tot gezicht
maar door uitwisseling van signalen en symbolen op afstand. Dit geeft de sociale
wisselwerking een anoniem karakter, wat nog versterkt wordt doordat velen
niet de eigen naam gebruiken maar van een alias gebruik maken. Al langer is
bekend dat de drempel om een ander onheus te bejegenen of te bedriegen lager
ligt bij anonieme communicatie dan wanneer personen en ondernemingen elkaar –
langer – kennen. Onder die omstandigheden is voorspelbaarheid van elkaars
gedrag de basis voor wederzijds vertrouwen. Met het begrip «vertrouwen»
is de voornaamste opgaaf van het ICT-gebruik gegeven: wil de informatie- en
communicatietechniek zijn economische en sociale functie ten volle kunnen
vervullen, dan zal voldoende vertrouwen aanwezig moeten zijn bij burger en
bedrijven om daar veilig gebruik van te maken. Zo bleek een meerderheid van
burgers zich – althans enkele jaren terug – zorgen te maken over
veiligheid en vertrouwelijkheid van het zaken doen via ICT (e-commerce). Zoiets remt het aangaan van transacties
als het doen van bestellingen via internet.1Omdat in de massaliteit van de ICT-interacties anonimiteit en vluchtigheid
voorop staan, zullen bijzondere voorzieningen nodig zijn om het minimaal noodzakelijke
vertrouwen op te wekken. «We onderstrepen het belang
van de veiligheid, continuïteit en stabiliteit van het internet en andere
ICT-netwerken tegen dreigingen en kwetsbaarheden», «we zoeken
naar het opbouwen van zekerheid en veiligheid in het gebruik van ICT door
het vertrouwenskader te versterken», luidt dan ook de stelling
die men internationaal omarmt.2Adequaat meebewegen noodzakelijkIn de jaren ’80 werd vastgesteld dat er nog geen concrete dreiging
uitging van de computercriminaliteit, maar aanpassing van wetgeving werd wel
nodig geacht om daar tijdig op te anticiperen3.
In 1993 is de Wet computercriminaliteit I in werking getreden, in 2006 gevolgd
door de Wet computercriminaliteit II. Inmiddels is cybercrime «gearriveerd»
en de gevolgen daarvan zijn steeds meer zichtbaar in de samenleving.Parallel aan de gewenning aan de nieuwe ICT-mogelijkheden die een belangrijke
plaats innemen in ons dagelijks leven, is er noodgedwongen aandacht gekomen
voor de schaduwzijden daarvan. Met gebruik van techniek en programmatuur zijn
er filters tegen ongewenste berichten (spam) ontworpen,
zijn brandmuren (firewalls)opgericht tegen aanvallen
met virussen en andere ongewenste programma’s en wordt geïnvesteerd
vindt plaats in methoden om veilig via internet te kunnen betalen. De ICT-ontwikkeling
gaat zo snel en is zo massief, dat de overheid op het gebied van de rechtshandhaving
naast de al in gang gezette maatregelen extra dient te investeren in de komende
periode.III UITGANGSPUNTEN IN DE RECHTSHANDHAVINGInternationaal kader dominantDe aard van de cybercrime brengt met zich mee dat deze primair aandacht
verdient op internationaal niveau. Alleen met adequate voorzieningen die de
landsgrenzen overstijgen, kan een effectieve aanpak van het misbruik tot stand
komen. Gelukkig is er op dat internationale vlak al veel gebeurd – dat
geldt zowel de private sector, zoals in het bankwezen, als de aandacht die
hiervoor is bij supranationale gremia. Hieronder is kort de stand van zaken
weergegeven.De Raad van Europa heeft zich al langer doen
gelden als een belangrijke initiator om juridische randvoorwaarden te scheppen
voor een goede aanpak van cybercrime. Dit geldt in het bijzonder de overeenkomst
in strafbepalingen die noodzakelijk is om samen te kunnen werken, evenals
strafvorderlijke bepalingen die van belang zijn voor de opsporing, de bewijsvergaring
en de rechtshulpverlening.4 Ook is het onderwerp
van cybercrime nadrukkelijk geagendeerd bij de G85
en de OESO, die opriep te komen tot een cultuur van veiligheid in informatiesystemen.6 De Verenigde Naties kennen sinds 11 november 2004
de Working Group on Internet Governance waaruit
aanbevelingen voortkomen over de besturing van het internet betreffende kwesties
die vitaal zijn voor een goede gang van zaken en die een evenwichtig optreden
van private partijen en van overheden vragen.7
Van bijzonder belang is natuurlijk de lijn die de Europese Unie volgt. Op
22 mei 2007 heeft de Europese Commissie een voorstel voor een algemeen
beleid tegen cybercrime op tafel gelegd.8 Hierin
breekt de Commissie een lans voor een versterking van de samenwerking in de
operationele rechtshandhaving en komt de klemtoon te liggen op de noodzaak
van opleiding van politiële en justitiële functionarissen
om de ontwikkelingen te kunnen blijven volgen. Tevens roept ze op de dialoog
met het bedrijfsleven te verstevigen, zowel ter uitwisseling van informatie
en inzichten, als in vormen van publiek-private samenwerking.Ondanks het overheersende internationale karakter van cybercrime, richt
de rechtshandhaving zich in Nederland uiteraard op wat op dat gebied in Nederland
voorvalt en wat ons land daaraan kan doen, inclusief de daarbij te verlenen
en te vragen rechtshulp. De bestaande samenwerking bij de bestrijding van
criminaliteit met voor Nederland belangrijke landen wereldwijd zal zich ook
steeds meer richten op de bestrijding van cybercrime. Nederland zal de komende
jaren voortgaan met het actief ondersteunen van de inspanningen van Eurojust,
Europol en Interpol op dit gebied. Daarnaast is het noodzakelijk om internationaal
onderzoek naar de aard en omvang van cybercriminaliteit en naar daders en
modus operandi van de grond te krijgen. Een van de mogelijkheden daarvoor
zijn afspraken over een internationale onderzoeksagenda. Gekeken zal worden
of andere landen daar aan mee willen doen. Als laatste punt kan genoemd worden
de concrete verbetering van het internationale contact tussen de Nederlandse
politie en OM en de landen in EU-verband door bilaterale en multilaterale
uitwisseling van experts en informatie over casus en de «manier van
werken».Preventie en voorlichting vooropGegeven de omstandigheden, kan er niet voldoende nadruk liggen op de noodzaak
tot zelfbescherming tegen cybercrime door burgers, ondernemingen en ook de
overheid zelf. Het moet als het ware de zomerdijk zijn die voor de meeste
gevallen van wassend water voldoende bescherming biedt. Daarnaast moeten preventieve
middelen zorgen voor veiligheid van «netwerken en
informatie, het vermogen om tot een zeker niveau toevallige en kwaadaardige
acties te weerstaan».1 Het kabinet
heeft over deze noodzaak uw Kamer al vaker bericht2.
Hiermee ligt er een grote (maar vanzelfsprekend niet onbeperkte) taak om zelf
beveiligingsmaatregelen te treffen. Deze verantwoordelijkheid geldt in de
eerste plaats de overheid zelf, die het goede voorbeeld moet geven in de beveiliging
van de eigen systemen en vooral ook van het berichtenverkeer tussen burger
en overheid. Ook geeft de overheid adviezen aan bedrijven en burgers. Zo helpt govcert om problemen in software en besturingssystemen
op te lossen en waarschuwt bij virusaanvallen (www.govcert.nl). Digibewust
biedt naast vele andere activiteiten, adviezen over «bescherm
jezelf, je kinderen, je computer en je bedrijf» (www.digibewust.nl).
Digibewust vormt een onderdeel van het bredere insafe network, wat opgezet
is vanuit Safer Internet Plus.3Een belangrijke rol is weggelegd voor internetproviders en andere internetpartijen
als hostingbedrijven. Naast de,binnen hun eigen verantwoordelijkheid, zelf
getroffen maatregelen zoals het opnemen van voorwaarden in gebruikersovereenkomsten
en het blokkeren van kinderpornografie op internet, zijn bijvoorbeeld zorgplicht,
aansprakelijkheid4 en een vestigingsbeleid voor
providers onderwerpen die de komende periode samen met de branche verder worden
verkend. Een eventueel vestigingsbeleid zal echter alleen in internationaal
verband tot stand kunnen komen gezien de Europese regelgeving op het gebied
van Telecom.In de auteursrechtsector doen rechthebbenden veel aan voorlichting gedaan
om bij de burger een herbezinning te bewerkstelligen op het gevoel dat tegenwoordig
alle content maar gratis is of zou moeten zijn en hun bewust te maken van
het belang van auteursrechtbescherming.5Evident is dat juist bedrijven die diensten via internet aanbieden een
wezenlijke taak hebben in het verzekeren van een veilig ICT-gebruik. Zo dient
bijvoorbeeld de financiële sector voor een veilig betalingsverkeer te zorgen, en dienen elektronische marktplaatsen voorzieningen te bieden
tegen bedrog. Uit recent onderzoek in Nederland blijkt evenwel dat ondanks
een toename van het aantal incidenten bij zowel de private sector als de overheid
een afname van het beveiligingsbewustzijn is te constateren ten opzichte van
de afgelopen jaren.1 Daarnaast constateren de
onderzoekers een afname van het budget voor informatiebeveiliging.Ook hebben ouders, net als in de «analoge wereld», de taak
om kinderen te beschermen en voor te lichten, bijvoorbeeld om misbruik via
babbelvoorzieningen (chatsites) tegen te gaan. Burgers hebben een eigen verantwoordelijkheid
om niet naïef in te gaan op beloften van financiële verrijking of
om blind geneesmiddelen via internet aan te schaffen. Natuurlijk: volledige
risicomijding is niet mogelijk en ook niet nodig. Dat geldt voor sociaal en
zakelijk verkeer in het algemeen, dus ook als die lopen via ICT-voorzieningen.
Er zal evenwicht moeten zijn tussen de omvang van die risico’s en wat
de samenleving redelijkerwijs aan beschermingsmaatregelen mag verwachten.
Daarin ligt een eigen verantwoordelijkheid die men niet kan en mag verwaarlozen.
Verder dan het aangeven van het grote belang van de zelfbescherming door preventie
hoeft het hier niet te gaan. In het kader van de uitwerking van de plannen
zal hierover nog nader met het bedrijfsleven worden gesproken: immers het
veiligheidsbeleid staat voor de komende jaren vooral in het teken van de preventie
(door middel van het project Veiligheid begint bij voorkomen).In de Tweede Kamer is tijdens de behandeling van de kabinetsbrief over
het project Veiligheid begint bij voorkomen een
motie aangenomen van het lid Cörüz2
die de regering verzoekt om een inventarisatie te maken van bestaande voorlichtingscampagnes
in het kader van het voorkomen van cybercrime en de Kamer te berichten of
dit afdoende is. De uitvoering van deze motie is inmiddels samen met de Ministeries
van Economische Zaken en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ter hand
genomen. De verwachting is dat in de tweede helft van 2008 de Tweede Kamer
nader bericht kan worden.Overheid stelt en steuntDe private verantwoordelijkheid kent natuurlijk haar begrenzing. Allereerst
geldt dat private belangen vaak wel, maar niet altijd parallel lopen met het
algemeen belang van de samenleving. Dit geldt bijvoorbeeld bij een zeer vergaand
gebruik van persoons- of verkeersgegevens door ondernemingen met als doel
het tegengaan van misbruik en criminaliteit, of als sprake is van vormen van
eigenrichting die zich niet verdragen met de wet. Hierin heeft de overheid
de taak om wettelijke kaders te scheppen van wat wel en wat niet mag, waarbij
het vanzelf spreekt dat de overheid meer verantwoordelijkheid op haar eigen
schouders neemt naarmate ze de burger en de onderneming minder ruimte biedt
om zelf adequate beveiligingmaatregelen te treffen.Voorts geldt dat private partijen ieder afzonderlijk niet altijd voldoende
in staat zijn om de risico’s van misbruik en criminaliteit te overzien,
en dus ook niet in staat zijn daar verstandig op te reageren, of dat ze de
risico’s wel zien, maar individueel niet in staat zijn actie te ondernemen.
Hier bewijst publiek-private samenwerking goede diensten. Daarnaast kan onder
andere met meldpunten de vinger aan de pols van de ontwikkelingen worden gehouden
en actieve voorlichting over de risico’s en de daarop te enten voorzorgsmaatregelen
worden gegeven. De overheid kan hiermee «helpen opdat men zichzelf kan
helpen». Voorbeelden hiervan zijn de experimenten die gestart zijn in
het verband van de Nationale Infrastructuur ter bestrijding van Cybercrime
(NICC) als het gaat om de informatieknooppunten in een aantal belangrijke
(vitale) sectoren. Ook een onderwerp als kinderpornografie waarbij
sprake is van grote maatschappelijke onrust krijgt gericht aandacht van de
overheid.Veiligheid en privacy – herdoordenkingZowel in wat de private sector is toegestaan, als wat de overheid doet
in het kader van de aanpak van cybercrime, speelt de discussie over veiligheid
en privacy. Doorgaans ziet men deze twee begrippen als tegengesteld aan elkaar,
zeker als het gaat om ICT-gebruik: criminaliteit voorkomen en bestrijden tegenover Big Brother. Dit komt nog scherper te liggen nu vormen
van ICT-misbruik zich zo massaal en snel kunnen manifesteren, dat een corrigerende
benadering achteraf niet gemakkelijk effectief kan zijn. Dan is de roep om
een preventieve benadering van risico begrijpelijk, wat in de knel kan komen
met «het recht met rust gelaten te worden». De vraag is dan, of
de ontwikkelingen van ICT, waaronder begrepen de instrumentalisering van internet
zoals bij gokken en vormen van fraude, niet een hernieuwde doordenking vordert
van de betekenis van privacy in de moderne samenleving, met mogelijk aanpassing
van opvattingen over wat de civil society inhoudt.1 Op 17 januari 2008 is de Commissie Veiligheid en persoonlijke levenssfeer, onder voorzitterschap van
mr. A.H. Brouwer-Korf, geïnstalleerd die de taak heeft hier licht op
te werpen.IV FOCUS EN INZET VAN DE STRAFRECHTELIJKE RECHTSHANDHAVINGIV.1 PrioriteitenDe strafrechtelijke handhaving (opsporen, vervolging, berechten en bestraffen)
zal in het bijzonder inzet verdienen waar het algemeen belang dat vordert,
of wanneer er particuliere belangen spelen die men niet zelf kan beschermen.
Deze insteek zal door de digitalisering op zichzelf niet veranderen.Het algemeen belangOptreden is met voorrang geboden als criminaliteit dedemocratische rechtsorde bedreigt of ondermijnt. Hiervan is vooral
sprake bij terroristisch handelen die mede met behulp van ICT-voorzieningen
een grote uitwerking kunnen krijgen. Juist het brede karakter van radicaliserende
uitingen vraagt om een krachtige reactie, zoals aangekondigd in het coalitieakkoord
(zie hiervoor paragraaf V.2). Voorts vordert het algemeen belang, vanwege
de grote afhankelijkheid ervan, een goede bescherming van de vitale ICT-infrastructuur,indien er sprake is van dreiging met terroristische
(of criminele) motieven. Het is in het belang van de maatschappij om digitale
verlamming te voorkomen of de daaruit voortkomende crisis te beheersen, of
dat nu ontstaat door technisch falen of door moedwillig menselijk handelen.
In het kader van de strategie Nationale Veiligheid/bescherming vitale infrastructuur
wordt de continuïteit en de weerbaarheid van alle sectoren tegen ICT-verstoringen
bevorderd, evenals een veilig ICT-gebruik (cybersecurity). Het laatste verwijst
naar vitale sectoren, waar een goede werking verre uitstijgt boven particuliere
belangen en de samenleving in haar geheel raakt. Zo kan de algemene veiligheid
in het geding zijn als via internet wapens of niet goedgekeurd vuurwerk worden
verhandeld. Of de volksgezondheid kan in gevaar komen door de verkoop van
nepmedicijnen via het internet. Naarmate de algemene veiligheid of de volksgezondheid
dit vereist, zal dat de nodige aandacht van politie en justitie dienen te
krijgen. Het private belang 1In het private domein komen de traditionele criminaliteitsvormen voor
die ook zonder tussenkomst van ICT gepleegd kunnen worden, maar door het gebruik
van ICT nieuwe uitvoeringsmogelijkheden hebben gekregen. Mede door de mogelijkheid
om onherkenbaar te zijn op internet is het makkelijker overschrijden van de
normale fatsoensgrenzen (niet altijd strafbaar, maar wel onwenselijk) aan
de orde. Bedreigingen, vormen van seksuele delicten, maar ook pesterijen vallen
hier onder. Naast het gebruik van e-mailverkeer, is dit ook aan de orde in
allerlei vormen van chatten en bijvoorbeeld binnen
omgevingen als YouTube en Secondlife.Het is hierbij van belang te constateren dat het negatieve gebruik van
deze mogelijkheden slechts een zeer klein gedeelte is van het totale gebruik.In eerste instantie kan zelfregulering vanuit de internetbedrijven een
nuttig middel zijn om dit aan te pakken. Het strafrecht komt hier in beeld
wanneer de criminaliteit de lichamelijke en geestelijke
integriteit en de vrijheid van personen (en vooral: van kinderen)
ernstig aantast. Hiervan is sprake bij vormen van geweldpleging (bedreiging,
intimidatie, belaging) en seksueel misbruik (in kader van kinderpornografie, grooming).Het private belang 2Het private belang speelt ook in de sfeer van eigendom
en vermogen: de wereld van diefstal, inbreuken op auteursrechten,
oplichting, fraude en vernieling. Kwantitatief is dit waarschijnlijk het meest
omvangrijke domein van cybercrime, waarbij het vaak om op zichzelf betrekkelijk
geringe schade per slachtoffer gaat maar wel om een groot aantal slachtoffers
waardoor het totale bedrag tot omvangrijke benadeling leidt. Juist op dit
terrein mag veel verwacht worden van zelfbeschermende maatregelen, reden om
het strafrecht en de opsporingscapaciteit die daarvoor beschikbaar is, hier
niet ten volle op in te zetten, maar geconcentreerd op specifieke situaties.
Daarbij gelden twee criteria. De eerste is de relatieve omvang van de schade,
gerelateerd aan de breedte van de schouders van de private partij zodat in
het bijzonder zwakkere partijen strafrechtelijk bescherming genieten.1 Het tweede criterium is de wijze waarop het delict wordt
gepleegd in termen van doortraptheid, grofheid en stelselmatigheid: dit slaat
terug op het beginsel dat men zich soms onmogelijk tegen de criminele bedreiging
kán wapenen en er dus een rol voor de overheid ligt. In het bijzonder
geldt dit wanneer de cybermisdaad georganiseerd plaatsvindt zoals bij internet-
en identiteitsfraude of bij stelselmatige oplichting. Als vanzelfsprekend
ziet de overheid de stijging van de aandacht van de georganiseerde criminaliteit
voor het internet als een belangrijk aandachtsgebied. De aanpak hiervan zal
in het verlengde liggen van de al bestaande aanpak van de georganiseerde criminaliteit
en de intensivering daarvan via het project Veiligheid
begint bij voorkomen.IV.2 Inzet politie en justitieAdequate reactie op melding en aangifteDe voorgaande prioritering in de aandacht van politie en justitie heeft
betekenis voor de wijze waarop deze instanties reageren op meldingen (al dan
niet via daartoe ingerichte overheids- of particuliere meldpunten) en aangiften.
Daarvoor is een beleid geformuleerd in de zgn. Aanwijzing
voor de opsporing (Stcrt. 2003, 41), waarin staat hoe men dient te
handelen en onder welke omstandigheden van opsporingshandelingen kan worden
afgezien. Het College van procureurs-generaal is gevraagd om te bezien of
deze aanwijzing wijziging of aanvulling behoeft gegeven de kenmerken van de
cybercrime. Meer in den brede is aan het College van procureurs-generaal gevraagd
om – in het continue proces van de periodieke besluitvorming
over verlenging en aanpassing – de beleidsregels voor de opsporing en
vervolging te onderzoeken op hun toepasbaarheid voor internet en de digitale
omgeving.Veel opsporingscapaciteit zal nodig zijn om toereikend te acteren op basis
van meldingen c.q. aangiften van betrokkenen. Een toereikende reactie op melding
en aangifte van cybercrime veronderstelt een organisatie die daarop is toegesneden.
Hiertoe zal de politie in de komende jaren investeren in het stroomlijnen
en professionaliseren van het aangifteproces als het gaat om cybercrime. Aangifte
doen via internet is daar een belangrijk onderdeel van. Verder is er een basis
nodig aan kennis en vaardigheden over de technische en strafvorderlijke aspecten
van cybercrime om in voorkomende (doorsnee)gevallen op te kunnen treden. Dat
geldt het goed opmaken van ook technische componenten in een proces-verbaal
van aangifte, maar ook bijvoorbeeld dat men weet wat bij doorzoeking of inbeslagneming
van belang is voor een goede waarheidsvinding. Hiertoe is investering in den
brede voorzien in de opleiding en bijscholing van politie en justitie (OM
en rechters) in het kader van Veiligheid begint bij voorkomen.Belangrijk aspect van adequaat optreden bij melding en aangifte is de
snelheid van optreden. Informatie die op internet verschijnt wordt in zeer
korte tijd gekopieerd en op diverse plaatsen op het internet gezet. Hoe sneller
politie kan optreden tegen een bepaalde site, film, of ander (beeld) materiaal,
hoe minder kans op veelvuldig kopiëren is en hoe minder schade daardoor
ontstaat. Het spoedeisend karakter van internet vergt met andere woorden snel
en voortvarend handelen door de opsporingsdiensten.Surveillance, thematische insteekNaarmate de in het geding zijnde belangen sterker wegen, en naarmate minder
vertrouwd kan worden op het verkrijgen van signalen betreffende cybercrime
door daartoe aangedragen informatie uit de samenleving, zal de overheid zich
meer moeten inspannen om die informatie te halen door actief te zoeken door
middel van surveillance of in andere gevallen via monitoring.1 Omdat dit een intensieve werkwijze is en dus veel aan capaciteit vraagt,
is gekozen voor een tweesporenaanpak.Enerzijds wordt de surveillance en monitoring op landelijk niveau gecontinueerd
bij enkele vormen van cybercrime: dit geldt de al jaren bestaande surveillance
op de Nederlandse markt van kinderpornografie, en op de verspreiding van radicaliserende
boodschappen. Anderzijds krijgt de surveillance een thematische, projectmatige
poot. Hierbij zullen politie en justitie op grond van externe signalen en
een risicoafweging inzoomen op bepaalde onderwerpen (zoals vormen van cyberfraude,
grootschalig illegaal uploaden van auteursrechtelijk beschermde werken of
de markt van illegaal vuurwerk tegen het einde van het jaar). Om dat voor
elkaar te krijgen komen er een beperkt aantal proeftuinen op bovenregionaal
niveau. Dit krijgt in 2008 nadere uitwerking, inclusief toedeling van daartoe
benodigde extra middelen, als onderdeel van het Versterkingsprogramma
bestrijding cybercrime.Vanuit dit landelijke, bovenregionale niveau zal de verbinding voortgezet
en versterkt worden met de buitenwereld van bijvoorbeeld providersorganisaties,
auteursrechtelijke (handhavings) organisaties, meldpunten en buitenlandse
strafrechtelijke instanties. Tevens is er een logische aansluiting met het
op nationaal niveau sinds 2007 opererende team High Tech
Crime bij het Korps Landelijke Politiediensten. Deze verbinding helpt
bij het verkrijgen en delen van nieuwe kennis voor de preventie en voorlichting. Het voordeel van het starten op bovenregionaal niveau is dat dit betrekkelijk
snel kan gebeuren. Wel zal in de toekomst voortdurend de afweging nodig zijn
of internationale, nationale, bovenregionale of regionale actie gewenst is.
Die afweging krijgt steun van de ervaringen die zullen voorkomen uit het werken
in de genoemde proeftuinen: daarmee zullen best practices worden verkregen die ter lering strekken van de gehele organisatie
van politie en justitie.Geldelijke investering in capaciteit en kwaliteit bij
politie en justitieVoor een versterking van de aanpak van cybercrime door politie en justitie
is binnen het programma Veiligheid begint bij voorkomenextra geld beschikbaar gesteld. Deze impulsen vormen een fors extra
op wat nu daarvoor beschikbaar is aan capaciteit en kwaliteit. Versterking
is voorzien zowel op regionaal als op bovenregionaal/landelijk niveau. Dit
sluit aan bij de aard van cybercrime, die soms alleen lokale kenmerken heeft,
maar die vaak ook internationale aspecten kent die samenwerking met één
of meer instanties in het buitenland nodig maakt. Vaak zal cybercrime een
betrekkelijk eenvoudiger kwestie vormen die men zonder specifieke ICT-kennis
kan aanpakken, soms zal daar juist uitbundig inschakeling van bijzondere deskundigheid
nodig zijn. De ene keer kunnen politie en justitie het zelf af, de andere
keer zal inschakeling van private instanties zoals internetproviders of telecommunicatiebedrijven
of gespecialiseerde private bedrijven aan de orde zijn.Dit diverse karakter van cybercrime noopt tot een organisatie van de strafrechtelijke
handhaving die in staat is samenhangend «van wijk tot wereld»
te werken, waarbinnen men soepel en snel schakelt tussen het (inter)nationale
en het (inter)regionale/lokale niveau. Het komt immers veelvuldig voor, dat
een kwestie die lokaal begint mede op (intern)nationaal niveau aanpak vereist.
En andersom: een buitenlandse signalering van virusverspreiding kan uiteindelijk
slechts een lokale aanpak van een jongere in Sneek vorderen.IV.3 MethodenDe aard van cybercrime (massaal, snel, anoniem, veranderlijk, grenzeloos)
vraagt om een doordenking van de manier waarop daar tegen ingegaan kan worden
vanuit het strafrecht. Soms kan een aangrijpingspunt gevonden worden door
een informatiestroom te doorbreken (blokkering, filtering), soms door bijzondere
opsporingsmethoden toe te passen, soms door het vragen of verlenen van rechtshulp.
Dat komt in deze paragraaf aan de orde, maar zal ook verderop bij de specifieke
thema’s terugkeren. Zo is bij het tegengaan van illegaal gokken op internet
gekozen voor een rem op het daarbij noodzakelijke financiële verkeer
via banken en creditkaartmaatschappijen.Notice-and-Take-Down, filteren en blokkerenBij het tegengaan van onrechtmatige content op het internet wordt een
onderscheid gemaakt tussen Notice-and-Take-Down (NTD), blokkeren en filteren.Onder NTD wordt in dit verband verstaan het op verzoek of op bevel van
derden ontoegankelijk maken van bepaalde informatie op het internet door providers
of andere internetpartijen1. Bij het NTD-verzoek
(dus het ontoegankelijk maken op basis van vrijwilligheid) spelen de internetpartijen
al een actieve rol: er zijn procedures waarbij klanten of internetgebruikers
kunnen ageren tegen (vermeend) onrechtmatige uitingen. Een goed voorbeeld
hiervan is YouTube, waar door middel van een eenvoudig signaleringssysteem
(«flagging») gebruikers de eigenaars kunnen attenderen
op misstanden. Meldingen van misstanden kunnen worden gedaan door individuele
gebruikers, maar ook belangengroeperingen hebben hier een belangrijke rol
op zich genomen.1 Ook politie en justitie kunnen
de internetpartijen hier op wijzen. Dergelijke signalering heeft vaak een
positieve actie tot gevolg: de providers spelen hiermee al een belangrijke
rol op grond van een zelf gevoelde verantwoordelijkheid. Deze vorm van zelfregulering
verdient de voorkeur boven overheidsdwang.Onder verantwoordelijkheid van het NICC wordt onderzocht op welke wijze
de NTD-procedure, gebaseerd op publiek-private samenwerking, kan worden gestroomlijnd
en efficiënter gemaakt.2 Binnen de kaders
van dit project wordt nu vanuit het bedrijfsleven een voorstel voor een NTD-gedragslijn
gelanceerd en een structureel overlegplatform voor betrokken overheden, particulieren
en bedrijfsleven. Nog vóór de tweede helft van 2008 zullen de
resultaten beschikbaar zijn van dit NTD-project van het NICC.De voorgestelde NTD-gedragslijn is bedoeld voor in Nederland gevestigde
internetpartijen. Het verdient de voorkeur dat ook in het buitenland wordt
bevorderd om een dergelijke NTD-structuur op te zetten. De bron van veel informatie
ligt veelal buiten onze landsgrenzen hetgeen de noodzaak tot vergelijkbare
NTD-methodieken in internationaal verband bevestigt.Indien noodzakelijk, kan de officier van justitie een NTD-bevel geven,
bijvoorbeeld wanneer de beoordeling of er sprake is van strafbare gedragingen
leidt tot verschillende inzichten bij de private en publieke partij. De desbetreffende
procedure is geformuleerd in artikel 54a van het Wetboek van Strafrecht, waarin
staat dat een provider niet aan vervolging bloot staat voor het doorgeven
van verboden boodschappen, indien hij voldoet aan het bevel van de Officier
van justitie (daartoe gemachtigd door de rechter-commissaris) om voldoende
maatregelen te nemen om die informatie ontoegankelijk te maken. Dit artikel
is niet vanzelfsprekend een makkelijk en snel toepasbare manier om tot verwijdering
van ongewenste of strafbare informatie te komen. Ook een juridische analyse
van de Universiteit van Tilburg wijst op knelpunten.3 De onderzoekers menen dat er vragen bestaan over de wettelijke basis
voor een NTD-bevel. Deze analyse wordt meegenomen in het aanscherpen van de
wettelijke instrumenten (zie verderop).Met filteren en blokkeren wordt bedoeld het op verzoek van de politie
onbenaderbaar maken door internet service providers (ISP’s) voor haar
klanten van bepaalde, veelal uit het buitenland afkomstige onrechtmatige informatie.
In hoofdstuk V.I over de aanpak van kinderpornografie wordt hier nader aandacht
aan besteed.Overigens zal de effectiviteit van maatregelen als ontoegankelijkmaking
of filtering bepaald niet altijd succesvol zijn. Zo kan informatie in razend
tempo gekopieerd en via andere (minder toegankelijke) kanalen aangeboden worden.Het blokkeren van bepaalde domeinen kan bovendien disproportionele gevolgen
hebben; nietsvermoedende en onschuldige internetbedrijven kunnen worden afgesloten
bij het offline halen van een compleet domein.
Een afweging mede gericht op criteria van proportionaliteit en subsidiariteit
is dan aan de orde, waarbij de aantekening dat een dergelijke beslissing bewust
moet worden genomen opdat zo nodig verantwoording daarover kan worden afgelegd.
Om te voorkomen dat een actie tot filtering of blokkering onnodig een brede
uitwerking heeft, geldt als uitgangspunt dat beslissingen daartoe op een «laag
niveau», maatgericht worden genomen, dicht bij de aanbieder van de informatie. Bijzondere opsporingsmiddelenHet is goed periodiek na te gaan of de regeling van de bestaande bevoegdheden
als observatie, infiltratie, pseudokoop, pseudodienstverlening, stelselmatige
informatie-inwinning, betreden van een besloten plaats en opnemen van vertrouwelijke
communicatie met een technisch hulpmiddel voldoende aansluit bij de (technische)
omstandigheden van heden en van morgen.Gestart is met een inventarisatie naar de desbetreffende wet- en regelgeving,
waarbij het Openbaar Ministerie en de opsporingsinstanties zijn betrokken.
Op grond van de uitkomsten zal ik het nut en de noodzaak van aanpassing in
de wet en regelgeving overwegen. Hierbij zal betrokken worden de uitkomst
van het 2005 verrichte onderzoek van het NFI naar de (technische) mogelijkheden
voor de opsporing op internet van kinderpornografie, waarover ik uw Kamer
heb bericht.1 Dit onderzoek wordt herhaald en
verbreed naar het totaal aan opsporingsmogelijkheden op internet.Deze exercities, waarin het zoeklicht komt te staan op de belangrijkste
opsporingsmethodes en hun toepasbaarheid in de digitale omgeving, starten
dit jaar. Mede in gang is gezet de wetgevingsvoorbereiding op basis van internationale
afspraken zoals op het vlak van de bestrijding van kinderpornografie. Tevens
krijgen de procedures aandacht waarin de bestaande regelgeving toepassing
krijgt, zoals de wijze waarop in individuele gevallen de rechter tijdig betrokken
is bij besluitvorming. Gezien het grenzeloze karakter van het internet zal
hierbij tevens gekeken worden naar de internationale ontwikkelingen, zoals
de uitspraak van het Duitse Bundes Verfassungs Gericht van 27 februari
20082 over de wettelijke toelaatbaarheid van «online
Durchsuchungen».Het resultaat van de hier benoemde inspanningen zullen mij naar verwachting
in de tweede helft van 2008 bereiken.De internationale dimensieHet strafrecht is territoriaal gedefinieerd: de bevoegdheden van politie
en justitie beperken zich tot Nederland, althans tot de gebieden waar de Nederlandse
staat rechtsmacht heeft. Dat levert spanning op met het grenzeloze karakter
van de moderne ICT-voorzieningen. Zo kan bij een doorzoeking van een computersysteem
van een verdachte al snel de vraag rijzen of bestanden die men tegenkomt wel
fysiek in Nederland aanwezig zijn. In de jaren ’80 suggereerde de Commissie
Computercriminaliteit in dit verband de wenselijkheid van het criterium van beschikbaarheid: een doorzoeking en benutting voor bewijsdoeleinden
zou zich uit moeten kunnen strekken tot systemen en gegevens waar de verdachte
legitiem toegang toe heeft, óngeacht waar en onder wie die systemen
en gegevens berusten. Door de Raad van Europa is naar analogie een beschikbaarheidscriterium
geformuleerd, zij het dat dit zich slechts uitstrekt tot het eigen nationale
territorium.3 De vraag dringt zich steeds sterker
op, of het vasthouden aan het territoriale uitgangspunt houdbaar zal blijven.
Deze materie is besproken in het verband van de totstandkoming van hetCybercrimeverdrag maar heeft niet geleid tot nadere regeling
voor grensoverschrijdende netwerkdoorzoeking. Wel is helder geworden dat het
zonder meer is toegestaan voor het publiek ter beschikking gestelde informatie
in het buitenland op te halen en te benutten. Voorts kunnen gegevens uit een
buitenlands systeem benut worden indien dat geschiedt met toestemming van
de persoon die daartoe rechtmatig toegang heeft, zoals door het verstrekken
van toegangscodes of door het feitelijk openen van de verbinding.4Het lijkt onvermijdelijk dat ook buiten het eigen nationale territorium
het criterium van beschikbaarheid wordt gehanteerd, op straffe van een achterblijvende handhaving. Ik zal me daarvoor inzetten in internationaal
verband.Daarnaast is de internationale rechtshulp van
groot belang. Niet altijd is rechtshulp of samenwerking opsporings- en vervolgingsautoriteiten
daadwerkelijk mogelijk. Vanuit het uitvoerend niveau wordt aangegeven dat
de samenwerking met een aantal voor de bestrijding van cybercrime belangrijke
landen nog verre van optimaal of onmogelijk is. Naast de bestaande kanalen
is er ook behoefte aan samenwerking met landen waarmee dat tot op heden weinig
zo niet gebeurt. Als voorbeeld mag gelden Rusland. De eerste stappen om te
komen tot samenwerking worden momenteel in gang gezet. Het laatste halfjaar
is er informatie gewisseld over een aantal in Nederland lopende opsporingsonderzoeken.
Het overdragen van deze zaken naar de autoriteiten in Rusland is op dit moment
in een vergevorderd stadium. Zoals hierboven al is vermeld ziet Nederland
Eurojust, Europol en Interpol als belangrijke partners bij de bestrijding
van criminaliteit, inclusief de bestrijding van cybercrime. Verwacht mag worden
dat ook zij breder op de wereld de samenwerking zullen zoeken en nader vorm
zullen geven.V SPECIFIEKE ONDERWERPENBinnen de algemene beleidslijnen zoals die zijn geschetst, krijgen hieronder
enkele belangrijke en actuele kwesties nadere uitwerking.V.1 De aanpak van kinderpornografie en seksueel kindermisbruikOntwikkelingenDe ICT heeft de markt van de kinderpornografie sterk veranderd.1 Van oudsher was de markt in kinderpornografie een kleinschalige,
waarin naast tijdschriften foto’s, video’s en tekeningen werden
uitgewisseld. Nu is het een grootschalige markt met commerciële trekken2, betrokkenheid van georganiseerde misdaadgroepen3 en explicieter kindermisbruik in het bijzonder in derde
wereldlanden4. Het aantal meldingen van kinderpornografie
op internet en via andere elektronische kanalen in Nederland is de afgelopen
jaren gestegen naar ruim 6400 in 20065. De meldingen
hebben voor het overgrote deel betrekking op specifieke websites met daarop
kinderpornografische afbeeldingen. Verder gaat het vooral over meldingen van
ongevraagde blootstelling via spam en e-mailberichten.
De bron is doorgaans afkomstig uit het buitenland, in meerderheid van buiten
de EU. Ervaringsdeskundigen wijzen verder op de toename van het belang van chatsites (inclusief de toename van fora en groepen binnen
een specifieke site). Kindermisbruikers maken vaak gebruik van het internet
om kinderen te lokken naar misbruikrelaties (hawking, grooming). Pedoseksuele avances lijken meer dan incidenteel
voor te komen. Buitenlandse bronnen noemen een orde van grootte van 20%
van de kinderen die chatrooms gebruiken en ongewenst benaderd zijn. In Nederland
zou dit ook op 10–20% liggen.6 Gelukkig
zijn kinderen hierop steeds meer bedacht, mede als gevolg van voorlichting.
Net zoals bij de benadering in de analoge wereld weigeren zij doorgaans in
te gaan op dergelijke initiatieven. De overlap tussen misbruik en interesse
voor kinderpornografie is fors.7 Hierbij is dan
van belang dat, waar vroeger er nog een zekere drempel bestond (men moest
daadwerkelijk bij derden op zoek naar illegaal fotomateriaal en videobanden)
nu met het gebruik van internet het verkrijgen van kinderpornografie is vergemakkelijkt.
Dat maakt dat bij personen met een latente belangstelling voor kinderpornografie
deze nu makkelijker wakker wordt gemaakt dan voorheen. Vanachter het toetsenbord
kan wereldwijd worden gezocht. Juist de anonieme elektronische verspreiding
met zijn karakter van afstandelijkheid (desensitivering) kan mede aanleiding geven tot (verder) feitelijk misbruik.1 Tegelijk kan men ook per ongeluk in bezit komen van
kinderporno, zoals door ongevraagde post (spam),
of doordat anderen gebruik maken van het nog al te vaak onvoldoende beveiligde
draadloze netwerk van betrokkenen. De verbreding naar het internet leidt ook
tot «zelfbeslachtoffering», doordat kinderen uit zichzelf of daartoe
uitgedaagd, seksuele afbeeldingen van zichzelf verspreiden, zonder daarvan
de risico’s te onderkennen.2Belang en benaderingOver de aanpak van kinderpornografie, en breder de inhoud en handhaving
van de zedelijkheidswetgeving, is geregeld overleg met uw Kamer. In het laatst
gehouden Algemeen Overleg3 is vastgesteld dat
zowel de kamer als de regering een krachtige aanpak voorstaan. Niet alleen
in Nederland, ook in andere landen is er een brede consensus dat kinderpornografie
en seksueel kindermisbruik een harde aanpak verdienen. Die aanpak zal, gegeven
de veranderde kenmerken en daarmee vergrote diversiteit van het fenomeen,
bestaan uit een meersporenbeleid.4PreventieHet kabinet heeft al verschillende initiatieven genomen ter voorlichting
aan burgers en bedrijven over risico’s (campagnes zoals digibewust). Er ligt immers een grote verantwoordelijkheid bij ouders
om pornografie weg te houden van hun kinderen maar ook om te voorkómen
dat «pedofiele roofdieren» ze lokken. Dat kan door het vermijden
van bepaalde sites op internet of het installeren van filters op de eigen
computerapparatuur.Dergelijke op ondersteuning van preventie gerichte overheidsinspanningen
worden voortgezet en waar mogelijk geïntensiveerd, bijvoorbeeld door
versterking van initiatieven in het onderwijsveld zoals het in 2007 uitbrengen
van een stripboek over de gevaren voor kinderen op internet van (Suske en
Wiske: De Sinistere Site). Daarnaast wordt de
steun doorgezet aan niet-gouvernementele instellingen zoals het particuliere
meldpunt kinderpornografie dat naast voorlichting een forum biedt aan burgers
en bedrijven om melding te doen van kinderpornografie, naast de bestaande
kanalen van politie hiervoor.Op chatsites is het steeds meer gebruikelijk
dat men werkt volgens protocollen die onder andere voorzien in het begeleiden
(«modereren») van gespreksgroepen. Dit heeft echter slechts een
beperkt effect: een substantieel deel van het chatverkeer op internet vindt
plaats in zogenoemde instant messaging-systemen die
naar hun aard niet aan moderatie onderhevig zijn. Hiervan kan dus niet teveel
aan bescherming worden verwacht. Een steeds weer terugkomende vraag bij dit
onderwerp is in hoeverre de overheid een rol dient te vervullen in deze omgevingen.
Vooralsnog is de keuze om hier geen preventieve aanwezigheid te verzorgen,
maar te vertrouwen op het gezonde verstand en initiatief van de direct betrokkenen
(w.o. ouders). De aanpak van websites met kinderpornografische afbeeldingenDe politie komt websites met kinderpornografisch materiaal op het spoor
door de meldingen via de daarvoor ingestelde meldpunten (het particuliere
meldpunt kinderporno op internet en het meldpunt cybercrime van de Nederlandse
politie), of via meldingen van politiediensten uit andere landen, of door
zelf hier te surveilleren.Zelfregulering en publiek-private samenwerking zijn, als pro-actieve benadering,
ook voor de bestrijding van kinderpornografie van belang. Providers zijn in
Nederland al langer actief in het weren van kinderpornografie. Maar het meeste
kinderpornografisch materiaal komt van elders, van buiten de
EU, vaak uit landen waar de desbetreffende afbeeldingen of niet (of anders)
strafbaar zijn of waar men weinig prioriteit geeft aan de bestrijding ervan.
In de steeds weer opkomende discussies over de mogelijkheden om vanuit Nederland
te zorgen voor verwijdering en of ontoegankelijk maken van websites met kinderpornografisch
materiaal voor gebruikers van het internet, zijn een aantal zaken te onderscheiden.Degene die kinderpornografische afbeeldingen op internet wil verspreiden
gebruikt gewoonlijk één van de volgende drie manieren. Via het
netwerk van een (Nederlandse) Internet Service Provider (ISP) wordt door een
abonnee een website ingericht. Ook kan via zogenaamde hostingbedrijven in
Nederland of elders op de wereld serverruimte worden gehuurd waarop men zelf
vervaardigde, te onderhouden en te beheren websites kan plaatsen.Daarnaast is het mogelijk om rechtstreeks via het internet bestanden met
derden uit te wisselen.Verspreiding vanuit Nederland via een Nederlandse ISP of hostingprovider
is aan te pakken, enerzijds via strafrechtelijke weg en anderzijds via de
private weg door de website fysiek uit de lucht halen. De Nederlandse ISP’s
en hostingbedrijven werken over het algemeen goed samen met de politie en
verwijderen een website met kinderpornografisch materiaal als de politie de
providers van de aanwezigheid van een dergelijke site in hun netwerk op de
hoogte stelt. In een groot aantal landen op de wereld gebeurt dit op vergelijkbare
wijze. Informatie over buitenlandse websites met kinderpornografisch materiaal
die vanuit Nederland zijn vastgesteld, wordt door het Korps Landelijke Politie
Diensten (KLPD) aan die landen gemeld.In de praktijk blijkt dat aanbieders van kinderpornografie voortdurend
inspelen op de door de overheden getroffen maatregelen. Het (veelvuldig) wisselen
van hostingproviders wereldwijd door de professionele aanbieders van dergelijke
kinderpornografie, bemoeilijkt het actueel houden van zogenaamde zwarte lijsten
die in een aantal landen waaronder Nederland worden gebruikt. Dit kan verklaren
waarom bij Nederlandse hostingbedrijven buitenlandse sites met kinderpornografie
terug te vinden zijn.Het verwijderen van kinderpornografie op websites die komen vanuit landen
waar geen actie ondernomen wordt tegen dit soort misdrijven is niet vanuit
Nederland mogelijk. In andere landen is daarvoor beleid ontwikkeld om te komen
tot blokkering van deze sites via de lokale providers. waardoor bepaalde kinderpornografische
internetadressen niet meer benaderbaar zijn voor hun klanten (dit is een zogenaamde
omleiding naar een STOP-pagina). In Nederland
is daar in 2007 mee gestart op initiatief van het KLPD. Enkele providers doen
dit al met succes, op basis van een afgesloten convenant met het KLPD, die
een lijst met te blokkeren sites aanlevert. In het Algemeen Overleg met uw
Kamer over de zedelijkheidswetgeving en de aanpak van kinderpornografie op
internet1 is de stand van zaken als het gaat
om het blokkeren van kinderpornografiesites, uitvoerig aan de orde geweest.
Toen gaf ik aan dat ik tot het einde van 2007 zou afwachten of het KLPD en
de nog niet meewerkende providers hier samen een oplossing zouden kunnen vinden.
Eind december 2007 was onvoldoende voortgang hierin geboekt. Vanuit mijn departement
is de afgelopen periode nader overleg gevoerd zowel met het KLPD als met een
aantal providers. Dit positief verlopen overleg heeft ervoor gezorgd dat de
partijen inmiddels tot elkaar zijn gekomen en op korte termijn zullen er meer
providers zijn die op basis van de lijst met te blokkeren sites van het KLPD
overgaan tot blokkeren.Overigens zal in het tweede kwartaal van dit jaar het rapport van het
WODC-onderzoek over de effectiviteit van filteren worden afgerond, waarover
ik uw Kamer nader zal informeren. StrafrechtDe afgelopen jaren is de zedelijkheidswetgeving aangepast en is in onderling
overleg1 vastgesteld dat die aanpassing effectief
is gebleken. Wezenlijk voor de internationale samenwerking is dat ook in het
buitenland de zedelijkheidswetgeving op peil is of wordt gebracht.2 Recent is de internationale harmonisering weer een stap
verder gekomen door de ondertekening in Lanzarote van het nieuwe verdrag van
de Raad van Europa tegen seksuele exploitatie en seksueel misbruik van kinderen.
Zoals al is aangekondigd is de daarvoor nodige aanpassing van de Nederlandse
wetgeving in voorbereiding – dit zal medio 2008 leiden tot indiening.
Daarmee zal het hiervoor genoemde hawking/grooming strafbaar
worden, alsook het onder omstandigheden zich toegang verschaffen tot kinderpornografisch
materiaal (zonder dit op de eigen computer te downloaden) strafbaar zijn.Ter bestrijding van kinderpornografie is in de afgelopen jaren een actief
beleid van opsporing en vervolging ontwikkeld, getuige ook de in 2007 herziene
beleidsregels van het Openbaar Ministerie (Stcrt. 2007, 79 en 162). Dat dit
effect heeft, blijkt uit de toenemende gevallen van ontmanteling van kinderpornografische
(ICT-)netwerken, waarbij vele landen eendrachtig samenwerkten. Mede hierdoor
wijken kinderpornografen steeds vaker uit naar versleutelingstechnieken, en
meer en meer vindt uitwisseling plaats tussen pedofielen via aparte, besloten
elektronische netwerken (peer-to-peer networking).3 Dit is gunstig vanuit het oogpunt van vermindering van
algemene blootstelling aan kinderpornografisch materiaal, doch het impliceert
wel dat sneller ook bijzondere opsporingsmethoden nodig kunnen zijn om een
effectieve aanpak mogelijk te maken.VoortgangHet beleid zoals dat met de Tweede Kamer is besproken, waarbi diverse
ideeën zijn geopperd en met moties ondersteund, zal het kabinet met verve
uitvoeren. Toegezegd is op concrete punten resultaten te bereiken, over de
voortgang hiervan zal ik binnenkort een afzonderlijke brief naar de Kamer
sturen. De bestrijding van kinderpornografie zal onderdeel zijn van de bovengenoemde
proeftuinen vanuit het programma bestrijding cybercrime.V.2 De aanpak van radicale uitingen en terroristische
informatieGebruik van internetIn zijn rapport Jihadisten en het internet (december
2006)4 bespreekt de Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding (NCTb) de dreigingen die voortkomen uit het gebruik
van internet door jihadistische terroristen en radicalen (jihadisten). In
deze fenomeenstudie wordt onderscheid gemaakt tussen het gebruik van het internet
als doelwit, als wapen en als middel. De kans dat de vitale (ICT-)infrastructuur
als zodanig onderwerp is van aanslagen wordt niet waarschijnlijk geacht. Ook
cyberaanvallen via het internet met een terroristisch oogmerk zijn niet waarschijnlijk.
Het gebruik van het internet als doel en als wapen krijgt op deze plaats geen
verdere behandeling- de bescherming van de vitale infrastructuur krijgt in
het bijzonder uitwerking via het op 8 november 2007 opgerichte Nationaal
Adviescentrum Vitale Infrastructuur (NAVI).Hier gaat de aandacht in het bijzonder uit naar het door de NCTb als omvangrijk
aangeduide gebruik van internet als middel voor de versterking van het terrorisme
door propageren van de radicale boodschappen mede door het vormen van virtuele
netwerken gericht op jongeren. Dat dient rekruterings- en trainingsdoeleinden.
Hoezeer internet hierin een rol kan vervullen, kan worden geïllustreerd
met het verspreiden van beelden via internet door A-Zarqawi van
beelden van een onthoofding van een Amerikaanse gijzelaar in 2004. Dit creëerde
meer aandacht van vriend en vijand en ondermijnde de USA-plannen meer dan
het opblazen van 100 mensen in Najaf – tegelijk maakt hij zich hiermee
tot held tot alle jihadisten in de wereld.1 Bij
het gebruik van het internet als middel moet verder gedacht worden aan het
plannen en voorbereiden van terroristische activiteiten, het gebruik ervan
als een handelsplaats voor wapens, explosieven of grondstoffen of voor het
maken van explosieven door het verspreiden van instructies of handleidingen.
Ook kunnen plattegronden en of andere aanwijzingen uitgewisseld worden ter
voorbereiding van terroristische aanslagen. Daarnaast is het internet bij
uitstek het medium voor haatzaaiuitingen, opruiing, bedreigingen en radicaliserende
boodschappen. Een dergelijk gebruik is, hoezeer dit heden ten dage ook in
het oog springt, helaas niet voorbehouden aan de politieke islam. Ook andere
radicale groepen kunnen immers van de moderne communicatiemiddelen gebruik
maken, of het nu gaat om nazistische groepen, antigloblisten of dierenrechtactivisten.
Het is dus een breder perspectief waarbinnen het voornemen bestaat, zoals
geuit in het coalitieakkoord, om radicaliserende boodschappen
en voorlichting over de middelen van terreur te bestrijden. Dit voornemen
is leidend in de aanpak van terroristische informatie op of via het Internet,
naast de hieronder geschetste internationale belangen.Internationale contextDe aanpak met betrekking tot het tegengaan van radicale uitingen en voorlichtingsmateriaal
loopt in lijn met het internationaal voorgestane beleid. Het Europees Verdrag ter voorkoming van terrorisme2
verplicht tot strafbaarstelling van oproepen tot terrorisme, terroristische
training en rekrutering, als ook het verspreiden van handleidingen voor het
maken van explosieven. De Europese Commissie heeft een voorstel gedaan tot
uitbreiding van het Kaderbesluit terrorisme van
13 juni 2002 met de strafbaarstelling van het publiekelijk uitlokken
tot het plegen van een terroristisch misdrijf, het werven voor terrorisme
en het trainen voor terrorisme, ook als deze gedragingen via het internet
worden gepleegd. Voorts heeft de Europese Commissie in zijn mededeling voor
een Europese aanpak van cybercrime (22 mei 2007) het internetgebruik
voor terroristische doeleinden als één der aandachtsgebieden
benoemd met nadruk op samenwerking tussen de publieke en private sector bij
het blokkeren van boodschappen. Daarnaast wordt geïnvesteerd in het EU-project «Check
the Web»; een samenwerkingsverband waarin lidstaten informatie uitwisselen
van internet analyses die verkregen zijn op basis van monitoring via het informatieportal
ondergebracht bij Europol. Tot slot zij gewezen op de «Counter Terrorism
Implementation Task Force» dat in het kader van de uitvoering van de
VN Strategie ter bestrijding van terrorisme is opgericht en zich onder andere
richt op de uitvoering van maatregelen op het terrein van internetgebruik
door terroristen3. Internationale samenwerking
en een gemeenschappelijke internationale aanpak van terroristische informatie
op het internet wordt zeer essentieel gevonden. De Nederlandse maatregelen
en acties die hierna aan de orde komen zijn enerzijds een invulling van de
passage uit het coalitieakkoord en anderzijds een uitwerking van internationale
wet- en regelgeving en beleid, waarin Nederland veelal een voortrekkersrol
vervuld.Reikwijdte van het tegenhouden van radicaliserende boodschappen
en voorlichtingsmateriaalDe Nederlandse focus ligt enerzijds op het signaleren en anderzijds op
het tegengaan van verspreiding van boodschappen en informatie door internetpartijen.
Evident is dat hierbij uitgegaan moet worden van het grondwettelijke recht
op vrijheid van meningsuiting: artikel 7 van de Grondwet zegt
dat burgers vrij zijn in het uiten van hun gedachten en dat zij zonder beperking
kennis kunnen nemen van gedachten en gevoelens van anderen. De overheid dient
zicht te onthouden van censuur en mag andere organen of bedrijven ook niet
verplichten tot censuur. Alleen als sprake is van een strafbare uiting mag
de overheid ingrijpen. Verdragsrechtelijk is de vrijheid van meningsuiting
neergelegd in artikel 10 EVRM. Er bestaat op basis van deze bepaling pas een
noodzaak tot inperking van die vrijheid van meningsuiting als er een pressing social need is, waarvan de noodzaak overtuigend
moet worden vastgesteld. Daarnaast gelden de beginselen van proportionaliteit
en subsidiariteit.De meeste uitingen vallen daarmee onder de vrijheid van meningsuiting,
tenzij er sprake is van evidente schending van de rechtsnorm (zoals overtreding
art. 137d Sr). De Hoge Raad accepteert bijvoorbeeld dat de strafbaarheid bij
discriminatoire uitlatingen vervalt, als deze hebben plaatsgevonden in een
context die bijdraagt aan het maatschappelijk debat of die anderszins van
een zekere functionaliteit getuigt. Indien echter een uitlating in nodeloze
agressieve of grievende bewoordingen is vervat of de toonzetting ervan de
grenzen van aanvaardbare polemiek overschrijdt, kan wel sprake zijn van strafbaarheid
en kan er strafrechtelijk tegen worden opgetreden. Deze randvoorwaarden maken
dat politie en justitie tot op heden terughoudend zijn in de opsporing en
vervolging van dit soort zaken, nog versterkt doordat niet altijd makkelijk
valt te achterhalen wie wat waar heeft gezegd en welke jurisdictie geldt.
Het aangekondigde actievere strafrechtelijke anti-discriminatiebeleid1 zal de jurisprudentie moeten opleveren die als richtsnoer
geldt voor de toekomst.Artikel 7 van het Verdrag van de Raad van Europa ter voorkoming van terrorisme
bepaalt dat partijen maatregelen nemen die nodig zijn om training voor terrorisme als strafbaar feit aan te merken in haar
nationale regelgeving. Hieronder wordt verstaan «het
geven van instructie voor het vervaardigen of gebruiken van explosieven, vuurwapens
of andere wapens of schadelijke of gevaarlijke stoffen, of voor andere specifieke
methodieken of technieken, met als doel het plegen van of bijdragen aan het
plegen van een terroristisch misdrijf, in de wetenschap dat beoogd wordt de
verstrekte vaardigheden daarvoor in te zetten». Nederland heeft
dit Verdrag ondertekend en werkt aan ratificatie. De wetgeving ter implementatie
van het Verdrag is in maart 2008 bij de Tweede Kamer ingediend2 en het wetsvoorstel ter goedkeuring van het Verdrag in april 2008.3 De voorgestelde regeling leidt tot strafbaarstelling
van het opzettelijk en wederrechtelijk verspreiden van voorlichtingsmateriaal
tot het (vergemakkelijken van het) plegen of voorbereiden van een terroristisch
misdrijf.In lijn met dit Verdrag van de Raad van Europa heeft de Europese Unie
een voorstel gedaan voor een kaderbesluit tot wijziging van het kaderbesluit
220/475/JBZ inzake bestrijding van terrorisme. De aanpassing ziet –
mede in het licht van het toegenomen en veranderde gebruik van internet door
terroristen – onder andere op de strafbaarstelling van het trainen voor
het plegen van een terroristisch misdrijf.Monitoring en surveillanceMonitoring en surveillance4 zijn vanaf 2006
projectmatig opgepakt door de NCTb en het KLPD, in nauwe afstemming met de
AIVD en de MIVD, passend bij ieders eigen verantwoordelijkheid en taakstelling.De NCTb heeft radicaal-islamitische uitingen en gedragingen op een aantal
Nederlandstalige en buitenlandse sites gevolgd, en kennis en inzicht ontwikkeld
met betrekking tot de mogelijkheden van het doen van onderzoek op het internet,
technische zoekprogramma’s alsmede met betrekking tot een doelmatige
en veilige opslag van gegevens. Daarmee is een basis gelegd voor
het oog houden op de mate waarin radicale en terroristische boodschappen op
internet verspreid worden. Dit monitoren is van belang gebleken voor het opstellen
van rapportages over actuele ontwikkelingen, lange termijn fenomeenstudies
en verdiepende analyses. Het monitoren van het internet is inmiddels structureel
ingebed in de NCTb-organisatie, waarbij op reguliere basis afstemming plaatsvindt
met de betrokken partijen KLPD, AIVD en MIVD.Het KLPD surveilleert op het internet teneinde meer zicht te krijgen op
radicale uitingen en terrorismegerelateerde activiteiten op het internet.
Er zijn in dat kader sites geselecteerd die structureel en systematisch worden
gevolgd, met een radicaal-islamitische, rechts-extremistische en links-activistische
signatuur. In een aantal gevallen is er strafbare informatie aangetroffen
waarnaar een strafrechtelijk onderzoek wordt verricht. Er zijn gedurende het
project tevens strafbare feiten ontdekt die buiten de scope van het project
vallen.1 Deze «bijvangst» is doorgezet
naar de betrokken regiokorpsen. Tevens zijn regiokorpsen ingeseind over mogelijke
dreigingen (naar aanleiding van demonstraties) en is er ervaring opgedaan
met het veilig en (on)opvallend zoeken en volgen op het internet. In het voorjaar
van 2008 zullen de resultaten van het surveillanceproject aan mij voorgelegd
worden. Zoals eerder genoemd maakt surveillance onderdeel uit van het Versterkingsprogramma
bestrijding cybercrime.Meldpunt CybercrimeSinds 2006 is het Meldpunt Cybercrime (MCC) actief. Doel van het MCC is
te komen tot een centrale online voorziening waar burgers en bedrijven alle
mogelijke vormen van cybercrime kunnen melden, ter vergroting van zicht op
aard en omvang van in Nederland voorkomende vormen van cybercrime en het bevorderen
van maatregelen ter bestrijding van de verschillende cybercrimevormen. Vooralsnog
kan er melding gedaan worden van kinderpornografie en terrorisme.2 In hoeverre een uiting of informatie op het internet
terrorisme, haatzaaien of radicalisering betreft, blijkt voor de burger zeer
lastig in te schatten. De komende periode zal het MCC activiteiten initiëren
met als doel meer informatie te verstrekken over deze criminaliteitsvorm en
uitingen hiervan op het internet. De verwachting is dat het aantal meldingen
dienaangaande zal toenemen.Er vindt onder andere samenwerking plaats tussen het MCC en het surveillanceteam
van het KLPD, opdat waar nodig informatie wordt uitgewisseld en de nodige
opvolging plaatsvindt. In het voorjaar wordt de werking van het MCC geëvalueerd.
Gestreefd wordt naar doorontwikkeling van het MCC en een grotere bekendheid
van het meldpunt door bijvoorbeeld uitbreiding van te melden vormen van cybercrime.Notice-and-Take-Down, filteren en blokkerenIn hoofdstuk IV is al uitgebreid aandacht besteed aan de noodzaak te komen
tot een NTD-systematiek op basis van zelfregulering, naast een adequate bevelsstructuur
op grond van artikel 54a Sr.Ook is al gewezen op de mogelijkheid tot het filteren en blokkeren van
informatie afkomstig uit het buitenland door Nederlandse ISP’s. De ontwikkelingen
met betrekking tot filteren en blokkeren worden nauwlettend gevolgd. Daarbij
is het volgende van belang: in tegenstelling tot kinderpornografische afbeeldingen,
is bij terrorisme-gerelateerde informatie niet altijd klip en klaar dat het
om strafbare of onrechtmatige informatie gaat.
De bereidheid van internetpartijen om informatie ontoegankelijk te maken geldt
alleen ten aanzien van strafbare of onmiskenbaar onrechtmatigeinformatie.
In de beoordeling of bepaalde radicaliserende uitingen strafbaar zijn of niet,
geldt de huidige jurisprudentie als referentiekader. Zoals eerder vermeld,
is deze vrij beperkt en contextueel van karakter. Dit heeft effect
op de kans van slagen van het ontoegankelijk maken van terroristische uitingen.
De vrijheid van meningsuiting zal onder deze omstandigheden prevaleren boven
het tegengaan van«radicaliserende (niet strafbare) boodschappen».Verder zij nog gewezen op het belang van opsporings- of inlichtingen-
en veiligheidsdiensten tot het online houden van
bepaalde terrorisme-gerelateerde informatie ten behoeve van het opsporingsonderzoek
of inlichtingenwerk. Dit vergt waar mogelijk steeds afstemming tussen betrokken
diensten en partijen.V.3 Illegaal gokkenHet verschijnselInternetgokken is een sterk groeiende bedrijfstak waarin miljarden omgaan,
via duizenden sites, met miljoenen deelnemers. In sommige landen en staten
is internetgokken toegestaan, in andere is dit verboden. Veel sites zijn gevestigd
in landen die daar economisch voordeel in zien zoals Antigua en Costa Rica.
Kortweg stelt men dat «miljoenen .. gokken iedere
dag online zonder de bescherming van betrouwbare regulerende structuren die
op leeftijd en identiteit controleren, die zorgen voor integer en eerlijk
spel».1De zorgen over het illegaal gokken op internet komen ten eerste voort
uit de drempelverlaging die daarmee annex is: het casino staat in de huis-
of slaapkamer. Daarmee is het gokken direct en dagelijks toegankelijk voor
iedereen, dus ook voor jongeren. Voorts blijft probleemgokken achter de computer
buiten beeld tot het te laat is. Ten tweede vormt de context van het internetgokken
een prachtige gelegenheid voor bedrijven om de klant te bedriegen. Zo kunnen
zij immers bepalen welke kaarten er met pokeren worden uitgedeeld, waarmee
ze in beginsel in staat zijn hun eigen winstkansen te regelen en beïnvloeden.
Tenslotte zou, overigens net als nu al het geval is in het gokwezen, het internetgokken
kunnen helpen bij het witwassen van illegaal verkregen geld en daarmee de
doelen van criminele of zelfs terroristische organisaties kunnen dienen.ReguleringHet via Internet gelegenheid geven tot deelname aan kansspelen is op dit
moment onvoorwaardelijk verboden in Nederland: de Wet op de kansspelen voorziet
niet in de mogelijkheid vergunningen daarvoor te verlenen. Uit regelmatig
gehouden onderzoeken blijkt echter dat Nederlandse consumenten in toenemende
mate ingaan op – dikwijls niet (in Nederland) gereguleerd – kansspelaanbod
via Internet. Deze ontwikkeling heeft geleid tot een reactie van de Overheid,
waarbij enerzijds een legaal kansspelaanbod via Internet zou worden geïntroduceerd
en anderzijds de aanpak van illegale kansspelen via Internet wordt geïntensiveerd.
Omdat nog niet kon worden overzien welke gevolgen dergelijk kansspelaanbod
heeft op de kansspelverslaving en of de consument voldoende wordt beschermd,
werd voorlopig gekozen voor een proef voor beperkte duur (maximaal drie jaar),
met één aanbieder (Holland Casino). Aan dit experiment zouden
strenge voorwaarden zijn verbonden opdat de potentiële risico’s
zoveel mogelijk beheerst kunnen worden. Na evaluatie van de proef zou worden
besloten of en in welke omvang structureel aanbod van kansspelaanbod via Internet
wordt toegestaan. De proef vereiste een (partiële) wijziging van de Wet
op de kansspelen. Door de regering is hiervoor een wetsvoorstel ingediend.
Dit wetsvoorstel is echter op 2 april 2008 door de Eerste Kamer verworpen.
De consequenties hiervan voor het in gang gezette beleid worden nader onderzocht. RechtshandhavingOp basis van het beleidsplan «Aanpak bestrijding van kansspelen
via Internet», dat op 16 september 2005 aan de Kamer is aangeboden
(TK 24 557, nr. 59), is de afgelopen jaren een begin gemaakt met de aanpak
van illegale Internetkansspelen. De aanpak behelst ten eerste het ontwikkelen
van instrumenten en hulpmiddelen om illegaal aanbod en bemiddeling op te sporen
en te komen tot vervolging, ten tweede het ontmoedigen van aanbod van, bevorderen
van en deelname aan illegale kansspelen via internet door het voeren van een
actief voorlichtingsbeleid, ten derde et aanpakken van illegale aanbieders
en tussenpersonen op basis van bestuursrecht, fiscaal recht, civiel recht
en strafrecht.Het Ministerie van Justitie heeft de afgelopen jaren een groot aantal
in Nederland gevestigde aanbieders van illegale kansspelen en tussenpersonen
gewaarschuwd dat zij in strijd met de Wet op de kansspelen handelen. Ongeveer
60 procent van de aangeschreven bedrijven heeft daaraan gevolg gegeven en
heeft hun sites onbereikbaar gemaakt of aangepast. Het overige deel van de
aanbieders heeft het illegale aanbod echter voortgezet, al dan niet vanuit
het buitenland (of door inschakeling van buitenlandse tussenpersonen).Ook in het buitenland gevestigde aanbieders en tussenpersonen dienen zich
aan de in Nederland geldende wet te houden. De opsporing en vervolging van
aanbieders van kansspelen via internet en hun tussenpersonen die in het buitenland
gevestigd zijn, is overigens wel een knelpunt. Dergelijke organisaties, of
hun servers, zijn veelal gevestigd in landen waar het organiseren van kansspelen
niet strafbaar is gesteld of waar nauwelijks sprake is van regulering of toezicht
op kansspelen.Het financiële aangrijpingspunt in de handhavingAangezien een deel van de in Nederland gevestigde aanbieders en tussenpersonen,
ondanks waarschuwingen vanuit het ministerie, het illegale aanbod continueert
en omdat de aanpak van in het buitenland gevestigde aanbieders en tussenpersonen
een knelpunt vormt, richt de aanpak ter bestrijding van illegale kansspelen
via internet zich nu mede op financiële tussenpersonen, banken en creditcardmaatschappijen.Het Ministerie van Justitie is al geruime tijd in overleg met de Nederlandse
Vereniging van Banken (NVB) om afspraken te maken over de wijze waarop, de
omstandigheden waaronder en de juridische waarborgen waarbinnen financiële
instellingen contracten met binnen- en buitenlandse organisaties die kansspelen
via internet aanbieden kunnen weigeren of verbreken. Het Ministerie van Justitie
zal de NVB voorzien van een «zwarte lijst» met organisaties die
zonder vergunning gelegenheid geven tot deelname aan kansspelen via internet
en daarmee de Wet op de kansspelen overtreden. De zwarte lijst wordt samengesteld
op basis van openbare (via het internet te verkrijgen) informatie.De NVB zal de lijst ter beschikking stellen van de banken, zodat deze
de desbetreffende rekeningen kunnen opzeggen of weigeren. Deze aanpak richt
zich uitsluitend op de organisaties die gelegenheid tot deelname aan kansspelen
via internet geven en niet op consumenten. Het verstrekken van een rekening
aan een aanbieder van kansspelen via internet is op grond van de Wet op de
kansspelen en de Wet op het financieel toezicht niet toegestaan. Banken mogen
op basis van de integriteitbepalingen, het «ken uw klant» beleid
(Cliënt Due Diligence) en jurisprudentie
geen rekening verstrekken aan aanbieders van kansspelen via internet. Als
een Nederlandse bank de dienstverlening aan een zakelijke rekeninghouder beëindigt,
dan eindigt automatisch ook bijvoorbeeld een iDEAL contract, evenals eventuele
incassocontracten, kredietfaciliteiten, en dergelijke.Niet alleen financiële instellingen, maar ook providers zullen op
hun verantwoordelijkheid worden aangesproken. De providers kunnen op eigen initiatief of op verzoek van derden het illegale aanbod ontoegankelijk
maken (verwijderen of blokkeren). Hierin spelen providers al een actieve rol:
er zijn NTD-procedures waarbij klanten kunnen ageren tegen (vermeend) onrechtmatige
uitingen. Ook politie en justitie kunnen de provider hierop wijzen. Een dergelijke
signalering heeft vaak een positieve actie tot gevolg: providers spelen hiermee
al een belangrijke rol op grond van een zelf gevoelde verantwoordelijkheid.V.4 AuteursrechtNog veel verspreidingDe bescherming van intellectueel eigendom heeft met de komst van internet
een extra dimensie gekregen. Vergeleken met de mogelijkheden van de banden
en videorecorder in de jaren ’60 en ’70 is het tegenwoordig op
ongekende wijze mogelijk om door het auteursrecht en de naburige rechten beschermde
werken vrijelijk uit te wisselen. Intussen heeft zich een zekere sanering
afgetekend, door de civielrechtelijke acties tegen sites die het mogelijk
maakten onbelemmerd ook beschermde muziekbestanden aan te bieden (illegaal uploaden). Was er voorheen nauwelijks een legaal alternatief,
sinds een aantal jaren zijn er al veel gebruikte sites opgericht die online
verkoop van muziek, films, games en software tegen betaling verzorgen. Ook
worden er steeds geavanceerdere technieken ingezet om auteursrechtelijke inbreuken
te voorkomen (o.a. filtering, fingerprinting en drm-technieken). Dit alles
laat onverlet, dat nog veelvuldig sprake is van illegale verspreiding op internet
van bestanden die vallen onder een intellectueel eigendomsrecht.Uitgangspunten rechtshandhavingIn overeenstemming met de eerder in deze brief en in de beleidsbrief over
het auteursrecht van 20 december 20071 gevolgde
benadering, en in overeenstemming met het eerder al gecodificeerde beleid
op dit punt2 wordt uitgegaan van het primaat
van de civielrechtelijke handhaving door de rechthebbende zelf bij de bestrijding
van inbreuken op intellectuele eigendomsrechten. Daartoe biedt de privaatrechtelijke
wetgeving op het gebied van de intellectuele eigendom voldoende maatregelen
en procedures zoals het uit de handel halen en vernietiging van de illegale
producten, het vorderen van schadevergoeding en winstafdracht en het opleggen
van dwangsommen ter voorkoming van toekomstige overtredingen. Ook kan een
auteursrechthebbende ten behoeve van het achterhalen van de daadwerkelijke
inbreukmaker vorderen dat een tussenpersoon, zoals een internet service provider,
de naam adres woonplaats-gegevens (naw) van de inbreukmakende afnemers van
diens diensten (bijv. de websitehouder) verstrekt. Op basis van recente jurisprudentie
van het Hof van Justitie3 dient daarbij een evenwichtige
en zorgvuldige belangenafweging plaats te vinden tussen privacybescherming
en de handhaving van intellectuele-eigendomsrechten, in het licht van de concrete
omstandigheden van het geval. Richtinggevend voor de Nederlandse situatie
is daarbij het arrest Lycos/Pessers van de Hoge Raad van 25 november
20054 Op grond hiervan is een serviceprovider
tot verstrekking van naw-gegevens gehouden als sprake is van (mogelijke) onrechtmatigheid,
schade, er geen minder ingrijpende manier openstaat en het belang van de rechthebbende
zwaarder weegt dan het privacybelang van de abonnee.5 Om deze civielrechtelijke aanpak effectiever te maken, hebben rechthebbenden
zich veelal georganiseerd in privaatrechtelijke organisaties die hun belangen
vertegenwoordigen. Deze organisaties verzorgen het contact met de opsporingsinstanties
die de strafrechtelijke handhaving voor hun rekening nemen. De strafrechtelijke handhaving komt bij dit onderwerp in beeld indien
het algemeen belang dit vordert. Het strafrecht zal in stelling worden gebracht
bij zodanig grootschalige piraterij, die de markt ernstig verstoort, dat deze
doormiddel van privaat optreden niet voldoende kan worden bestreden, of bij
betrokkenheid van georganiseerde criminaliteit. Bij dit laatste gaat het erom
dat de inbreuk op het intellectuele eigendomsrecht zodanig is georganiseerd,
of zozeer stelselmatig wordt gepleegd, dat het strafrecht als enige zinvol
denkbaar correctiemiddel overblijft.Zoals al is aangegeven in de al eerder vermelde beleidsbrief van 20 december
2007 zal de strafrechtelijke handhaving van het auteursrecht zich concentreren
op bestrijding aan de bron van het illegale aanbod op internet, namelijk op
degene die grootschalig illegaal «uploadt» en daarmee films, games
en muziek in strijd met het auteursrecht via internet aanbiedt. Daarmee zal
het illegaal aanbod worden beperkt en het legaal aanbod meer kansen krijgen.De handhaving van het auteursrecht kan mee profiteren van diverse in deze
brief aangekondigde maatregelen en onderzoeken, zoals de analyse ten behoeve
van de actualisering van het juridisch instrumentarium, de organisatorische
voorzieningen zodat politie en justitie op adequate wijze op aangiften van
cybercrime reageren en het onderzoek naar publiek-private samenwerking in
het kader van een NTD-procedure. Om de zich voordoende mogelijkheden te benutten
zal overleg worden bevorderd tussen de belangrijkste betrokken partijen zoals
vertegenwoordigers van de film- en muziek industrie en het Openbaar Ministerie,
de politie en de FIOD/ECD.Zoals toegezegd in de brief aan de TK over het auteursrecht1, worden in opdracht van het kabinet momenteel de economische en culturele
effecten onderzocht van digitale verspreiding van auteursrechterlijk beschermd
materiaal. Dit onderzoek zal naar verwachting in het najaar van 2008 gereed
zijn.V.5 Enige andere onderwerpenIn de voorafgaande paragrafen van dit hoofdstuk zijn een aantal belangrijke
aan cybercrime gerelateerde criminaliteitvormen aan de orde gekomen. Hieronder
worden enige andere kort besproken.ProstitutieOok bij dit onderwerp komt internet aan de orde. In het najaar van 2008
kunt u, in het kader van de regulering van prostitutie, de indiening van een
concept kaderwet verwachten. Daarin zal ook het aanbod van prostitutie via
internet aan de orde komen. Momenteel wordt er nog gestudeerd op de mogelijkheid
om dat te verbreden tot seksuele dienstverlening in het algemeen, waar het
internet ook een belangrijke rol speelt.DrugsIn het debat met uw kamer over het «Drugsbeleid in internationaal
perspectief» op 6 maart 2008 heb ik u toegezegd de handhaving van
het afficheringsverbod te zullen betrekken bij de aanpak van internetcriminaliteit.
In het lopende WODC onderzoek naar handhaving en naleving van de coffeeshopcriteria
zal mede gekeken worden naar dit onderwerp. Naar aanleiding van de uitkomsten
daarvan zal in de drugnota die naar verwachting in april 2009 zal verschijnen
zonodig een aanscherping plaatsvinden. VI ONDERZOEK EN MONITORINGZowel internationaal als nationaal is informatie over de aard, de omvang
en de ontwikkeling van cybercrime en cybercriminelen alleen beperkt en fragmentarisch
aanwezig. Gegeven de grote diversiteit van de criminaliteitvormen en typen
van plegers, moet men niet te snel denken dat een omvattend beeld kan komen
van een groot wetenschappelijk onderzoek. Wel lijkt het zinvol op hoofdlijnen
te weten waar zich de dreigingen voordoen en welke vorm ze aannemen. Hiertoe
worden enkele instrumenten ingezet. In 2008 komt er een zgn. nulmeting om
een beeld te verkrijgen van de mate waarin in Nederland burgers en bedrijven
te maken hebben met vormen van cybercrime. Deze zal een betrekkelijk uitvoerig
inventariserend karakter dragen, waarbij ter wille van de vergelijkbaarheid
aansluiting wordt gezocht met wat hieromtrent in andere landen al is gedaan
(UK, USA, Australië). Op grond van die nulmeting zal een beperktere vraagstelling
worden opgenomen in de bestaande instrumenten van de veiligheidsmonitoren
(onder burgers respectievelijk bedrijven).In aanvulling hierop zal op specifieke, kennelijk kwetsbare, deelterreinen
nader onderzoek komen naar de kenmerken die kleven aan de desbetreffende criminaliteit,
aan de omstandigheden waaronder men deze pleegt en aan de daarvoor verantwoordelijke
daders. Bij de hierbij te vormen onderzoeksagenda zal getracht worden deze
internationaal te verankeren, opdat kennis en ervaring gedeeld kunnen worden
bij dit bij uitstek grenzeloos onderwerp.VII SLOTDe ICT verandert patronen van de wijze waarop mensen met elkaar omgaan,
al dan niet zakelijk. Hoe de samenleving daarvan profiteert, en hoe deze omgaat
met de daaraan verbonden schaduwkanten, is een proces van evolutie. Bestaande
concepten vragen om verbreding, verandering of vervanging om aan waargenomen
ontwikkelingen tegemoet te komen respectievelijk het hoofd te bieden.De benadering van de rechtshandhaving bij cybercrime zoals die in deze
brief aan de orde is gekomen, is er in het bijzonder op gericht wezenlijke,
diepliggende waarden te beschermen. Lang niet alles kan met overheidsregulering
tegemoet worden getreden, burgers en ondernemingen kunnen zelf veel doen om
hun veiligheid te waarborgen, wetgeving krijgt aanpassing waar dat nodig blijkt,
in het strafrecht ligt de focus bij de bescherming van de vitale infrastructuur
van de samenleving en van situaties waarin de essentiële belangen van
burgers en bedrijven in de knel komen.In een evolutionair proces zal bij voortduring de vraag aan de orde zijn
of er genoeg verricht wordt. Omdat de ontwikkelingen maar beperkt te voorzien
zijn, kan die vraag voor de toekomst niet op voorhand al een antwoord krijgen.
Wel kan, zoals in deze brief is neergelegd, een kader worden geboden waarbinnen
die vraag zinvol kan worden beantwoord. Hierin komt naar voren waar de (strafrechtelijke)
overheid aan zet is en waar minder of niet. Uiteraard zal hierbij de vinger
aan de pols moeten worden gehouden om vast te kunnen stellen óf er
daadwerkelijk genoeg kan worden gedaan dan wel dat er een volgende stap moet
komen in de regelgeving of het beleid.De minister van Justitie,E. M. H. Hirsch Ballin XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 28 684, nr. 119.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 643, nr. 103 (Veiligheidsbeleid
Informatie- en communicatietechnologie).XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 28 684, nr. 126.XNoot1In deze brief wordt aangesloten bij de terminologie die (onder andere)
de Europese Commissie hanteert: «criminal acts committed using electronic
communication networks and information systems or against such networks and
systems» (Towards a general policy on the fight against cybercrime.
Communication from the commission to the European Parliament, the Council
and the Committee of the regions. 22 .5 2007) Andere termen die in dit
verband (onderling inwisselbaar) gebruikt worden zijn «computercriminaliteit», «computergerelateerde
criminaliteit», «high-tech crime». Zie ook de definitie
die in kringen van de Verenigde Naties in gebruik is: «cybercrime is
harmful acts committed from or against a computer or a network» (Working
Group on Internet Governance; zie www.un.org). In de tekst geldt de term cybermisdaad
als synoniem voor cybercrime.XNoot2R.C. van der Hulst en R.J.M. Neve. WODCO&B nr. 264, High-tech crime,
soorten criminaliteit en hun daders: Een literatuurstudie. Ministerie van
Justitie/WODC, Den Haag, 2008.Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt
Tweede Kamer.XNoot1Andere kenmerken doen er niet of minder toe; alleen bij «e-mail
harassment» scoren meisjes ook hoog. Vooral het daderschap bij het schenden
van auteursrechten breed verspreid (15% van ondervraagden), minder
komt voor het anderen lastig vallen (10%) en zaken als productie van
virussen, hacken en pesten via e-mails (0,7 – 0,9%). Fraud and
technology Crimes: findings from the 2002/03 and British Crime Survey 2003
Edited by Debbie Wilson. UK: Home Office Online Report 34/05.XNoot2De helft van gepakte en ingesloten stelers van identiteitsgegevens in
de USA bestond uit personen die vergelijkbaar waren met veelplegende «straatcriminelen»,
maar de andere helft uit personen uit de middenklasse die zich met identiteitsdiefstal
snel, makkelijk en risicovrij dachten financieel te kunnen scoren. Heith Copes
and Lynne Vieraitis. Identity theft: Assessing Offenders’ Strategies
and Perceptions of risk. University of Alabama, Brimingham, June 30, 2007.
Elders wordt identiteitsdiefstal ook nog verbonden met georganiseerde misdaad
en terrorisme om hun misdaden te faciliteren. Francois Paget. Identity theft.
MacAfee, White Paper, January 2007.XNoot3Katrina Baum. Identity Theft, 2005. National Crime Victim Survey. Bureau
of Justice Statistics, Special Report, US Department of Justice, November
2007. Hoewel er nuances zijn in de kans op slachtofferschap, is geen enkele
groep hiervan gevrijwaard.XNoot4Bijvoorbeeld: meer en meer doen mensen bestellingen via internet, ook
bij kleinere bedrijven zoals bloemisten. In Australië wordt gemiddeld
32% van dergelijke bedrijven met creditcardfraude geconfronteerd, vaak
meerdere keren. K. Charlton and N. Taylor. Online credit card fraud against
small businesses. Australian Institute of Criminology. 2004.XNoot5Trendrapport 2007 – cybercrime in trends en cijfers. Govcert.nl.XNoot1Dit betreft het gemiddelde van Europese landen en de USA, waarbij Nederland
opvalt door een betrekkelijk geringe terughoudendheid in het aangaan van ICT-transacties
ook al ziet men net als in andere landen wel degelijk de risico’s die
daar aan zijn verbonden. Leon Cremonini and Lorenzo Valeri. Benchmarking Security
and Trust in Europe and the US. Statistical Indicators Benchmarking the Information
Society. Rand Europe, 2003.XNoot2Working Group on Internet Governance, het rapport van «the third
meeting» (citaat vertaald).XNoot3Vergelijk de het rapport Informatietechniek en Strafrecht, van de Commissie
Computercriminaliteit onder voorzitterschap van mr. H. Franken, april 1987.XNoot4Counsel of Europe. Convention on cybercrime. Additional Protocol. Budapest,
23.XI.2001. Deze is mede ondertekend door de Verenigde Staten van Amerika.XNoot5De G8’s Subgroep on High Tech Crime, die zich bezig houdt met het
beleid ter zake van de preventie van terrorisme en ernstige criminaliteit,
veiligheid van grenzen en transport, bestrijding van computercriminaliteit
en versterking van onderzoeken daarnaar, bestrijding van buitenlandse officiële
corruptie en terughalen van gestolen nationale activa.XNoot6Zie de aanbevelingen van de OESO op velerlei terrein zoals bescherming
privacy en consumentenbelangen, zoals de «Guidelines for the Security
of Information Systems and Networks: Towards a Culture of Security»
van 7 augustus 2002 (www.oecd.org).XNoot7Working Group on Internet Governance, in het bijzonder het rapport van «the
third meeting» (zie www.un.org) Hiernaast zijn er aanpalende activiteiten
zoals omtrent fraude in de Intergovernmental Expert Group to Prepare a Study
on Fraud and the Criminal Misuse and Falsification of Identitity, onder auspiciën
van de Commission on Crime Prevention and Criminal justice (UN: Economic
and Social Council).XNoot8Towards a general policy on the fight against cybercrime. Communication
from the commission to the European Parliament, the Council and the Committee
of the regions. 22.5.2007.XNoot1De Europese Commissie in haar Network and Information Society: Proposal
for a European Policy Approach (2001), met instemming geciteerd door de UN-Working
Group on Internet Governance (citaat vertaald).XNoot2Verwezen wordt ondermeer naar de brief van de Staatssecretaris van Economische
zaken, mede namens de bewindslieden van Justitie, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en de Minister voor Bestuurlijke Vernieuwing over het eindadvies van het project
National High Tech Crime Center (NHTCC) en het NPC-project Aanpak Cybercrime
(NPAC). Recent heeft het kabinet aan de Tweede Kamer de gezamenlijke agenda
op het gebied van het Veiligheidsbeleid Informatie- en communicatietechnologie
aangeboden. (Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 643, nr.
103). Beide brieven leggen de nadruk op preventie en de rol van voorlichting
 bij de voorkoming van cybercrime.XNoot3http://ec.europa.eu/information_society/ activities/sip/programme/index_en.htm.XNoot4Zie Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 26 671, nr. 20.XNoot5Zie bijvoorbeeld www.auteursrecht.nl en www.bigweb.nl.XNoot1Onderzoek informatiebeveiliging bij Nederlandse organisaties 2007, Hintzbergen/
Wannee Capgemini.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 28 684, nr. 126.XNoot1Charles Raab The future of privacy protection. Cyber Trust & Crime
Prevention Project. Edinburgh University, June 4, 2004.XNoot1Sterkere partijen zijn immers meer in staat risico’s te overzien,
en kunnen meer meebrengen om zich tegen de gevaren te wapenen. Dit volgt het
algemene uitgangspunt van het Wetboek van Strafrecht, dat dient om zwakkere
partijen en belangen te steunen met the rule of law.XNoot1Onder surveillance wordt in dit verband verstaan: het op structurele en
systematische wijze zoeken naar, en gericht volgen van bepaalde sites en activiteiten,
personen en groepen ten behoeve van een keuze of operationele maatregelen
getroffen moeten worden en zo ja, welke maatregelen het meest wenselijk zijn.
Onder monitoring wordt in dit verband verstaan: het op structurele en systematische
wijze volgen van uitingen en gedragingen op het internet waarmee inzicht wordt
verkregen ten behoeve van beleidsvorming en -evaluatie, zonder gebruik te
maken van bijzondere bevoegdheden.XNoot1Met «andere internetpartijen» moet gedacht worden aan allerlei
gespecialiseerde dienstverleners op het internet zoals data-centra, co-located
hostingbedrijven, veilingsites, etc.XNoot1Denk hierbij aan partijen als de Stichting Brein of het Meldpunt Discriminatie.XNoot2De Stuurgroep Internet en Terrorisme heeft NICC specifiek opdracht gegeven
hierbij specifiek te kijken naar een NTD-systematiek voor haatzaaisites.XNoot3M.H.M. Schellekens, B.J. Koops en W.G. Teepe. Wat niet weg is, is gezien.
Een analyse van art. 54a Sr in het licht van een Notice-and-Take-Down-regime.
Universiteit van Tilburg, oktober 2007.XNoot1Brief van de minister van Justitie d.d. 21 maart 2006 inzake NFI-Onderzoek
Opsporing Kinderpornografie op internet (Just5399943/506).XNoot2BVerfG, 1 BvR 370/07 vom 27.2.2008, Absatz-Nr. (1 – 333).XNoot3Iedere deelnemende staat zal «wettelijke en andere
maatregelen ... treffen die nodig zijn om te verzekeren dat wanneer zijn autoriteiten
zoeken in een ... bepaald computersysteem ... en reden hebben aan te nemen
dat de gezochte gegevens opgeslagen liggen in een ander systeem binnen zijn
territorium, en als zulke gegevens wettelijk toegankelijk zijn vanuit het
systeem waarin gezocht wordt, die autoriteiten hun zoeken voortvarend kunnen
uitbreiden naar dat andere systeem». Convention on cybercrime,
Title 4, Article 19 (eigen vertaling).XNoot4H.W.K. Kaspersen, Bestrijding van cybercrime en de noodzaak van internationale
regelingen. Justitiële Verkenningen, 30(8):58–75, 2004.XNoot1W. Ph. Stol, Kinderporno op intern. Zie: www.wodc.nl onder «aanpak
criminaliteit».XNoot2«De kinderpornografie die in Nederland is aangetroffen bestaat voor
het grootste deel uit amateuristisch materiaal, vermoedelijk gemaakt door
ontuchtplegers voor privé-bezit, maar van lieverlee toch in het commerciële
circuit geraakt». Albert Benschop, Kinderporno in cyberspace, www2.fmg.uva.nl/sociosite/websoc.XNoot3John Carr, Children and Technology Unit, NCH. London. Theme paper on Child
Pornography for the 2nd World congress on Commercial Sexual Exploitation of
Children (UNICEF, Yokohama, 17–20 December 2001).XNoot4Hiernaast is het met behulp van de moderne (computer) technologie steeds
gemakkelijker om een realistische afbeelding van een niet bestaand kind te
vervaardigen of om aan een bestaande afbeelding van kinderen seksuele elementen
toe te voegen. Deze virtuele of gemanipuleerde kinderpornografie is als «namaak»
vaak nauwelijks meer van «echt» te onderscheiden. S. van
der Zee en C. Groeneveld. Kinderpornografisch beeldmateriaal. Gepubliceerd
in van Wijk, Bullens en van den Eshof; Facetten van zedencriminaliteit. Den
Haag, Reed business information, 2007, blz. 229–247.XNoot5Jaarverslag 2006 van de Stichting Meldpunt ter Bestrijding van Kinderporno
op internet. Amsterdam, juni 2007.XNoot6Engeland, USA zie Benschop, op. cit.XNoot7Zo was 55% van de wegens bezit van in de kinderpornografie gearresteerden
in de USA alleen een «bezitter», 40% waren duale delinquenten
die zowel porno bezaten én kinderen misbruikten, 15% bezaten
porno én probeerden kinderen te lokken via internet. Janis Wolak, David
Finkelhor and Kimberley J. Mitchell. Child-Pornography Possessors Arrested
in Internet-Related Crimes: Findings from the National Juvenile Online Victimization
Study. National Centre for Missing & Exploited Children. 2005.XNoot1Carr, op. cit. p. 21.XNoot2Zie bijv. Jaarverslag 2005 van de Stichting Meldpunt ter Bestrijding van
Kinderporno op internet. Amsterdam, april 2006.XNoot3Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 VI, nrs. 9, 85
en 101.XNoot4Zie Stol op. cit., Carr, op. cit. en Albert Benschop. Regulatie van CyberPorno –
Morele en technologische filters, sociale controle en strafrechtelijke vervolging.
(www2.fmg.uva.nl/ websoc/regulatieporno.html).XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 VI, nrs. 9, 85
en 101.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 VI, nrs. 9, 85
en 101.XNoot2Zie het Kaderbesluit 2004/68/JBZ, ter bestrijding van seksuele uitbuiting
van kinderen en kinderpornografie dd. 22 december 2003. En breder de
artikelen 34 en 19 van de United Nations Convention of the Rights of the
Child.XNoot3Carr, op. cit. p. 25; Benschop, op. cit.; Van der Zee en Groeneveld, op.
cit. p. 240. Er zijn schattingen, voor wat het waard is, dat tussen de 50 000
en 100 000 pedofielen betrokken zijn bij georganiseerde pornografiekringen
in de hele wereld, waarvan een derde in de USA Wortley and Smallbone, op
cit.XNoot4Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 29 754 nr. 95.XNoot1Paul Eedle. Al/Qaeda’s Super Weapon: The Internet. Paper presented
at the Conference ‘Al/Qaeda 2.0: Transnational Terrorism After 9–11
(Washington 1–2 December 2004).XNoot2Trb. 2006, 34.XNoot3Project met een looptijd van 1 jaar (2008) dat gefinancierd wordt door
de NCTb en het Ministerie van Buitenlandse Zaken.XNoot1De strafrechtelijke aanpak van discriminatie moet worden verbreed, volgens
de Minister van Justitie zijn reactie op het WODC-onderzoek «Strafbare
discriminatie». Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200
VI, nr. 97. Eerder al benoemde het College van procureurs-generaal het tegengaan
van discriminatie al tot prioriteit (in het meerjarenplan Perspectief op
2010).XNoot2Tweede Kamer vergaderjaar 2008 – 2009, 31 386, nr. 2.XNoot3 Tweede Kamer vergaderjaar 2008–2009, 31 422, nr. 2.XNoot4Zie noot 1, pagina 10 voor het onderscheid tussen surveillance en monitoring.XNoot1Zoals het aanbod van vuurwapens en explosieven, mishandeling en bedreigingen.XNoot2van april 2007 tot en met februari 2008 zijn er in totaal 1145 meldingen
binnengekomen bij het Meldpunt Cybercrime, waarvan 762 meldingen kinderpornografie
betroffen, 120 terrorisme en 263 overig. Over de opvolging van de meldingen
kunnen nog geen concrete resultaten worden afgegeven door het Meldpunt Cybercrime.XNoot1Zie bijv. David O. Stewart Ropes and L.L.P. An Analyses of Internet. Gambling
and its Policy Implications. American Gaming Association, 2006 (citaat vertaald).XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–08, 29 838, nr. 6.XNoot2College van procureurs-generaal: Aanwijzing intellectuele eigendomsfraude
en de Richtlijn voor strafvordering intellectuele eigendomsfraude (Stcrt 2006,
6; datum inwerkingtreding 01–02–2006).XNoot329 januari 2008, C-275/06 Promusicae/ Telefónica de Espaáa
SAU.XNoot4Hoge Raad, RvdW 2005, 133.XNoot5Zie hierover uitgebreider mijn brief van 20 maart 2008, Kamerstukken
II 2007/08, 29 838, nr. 7.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 VI, nr. 98, p.
14. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28684-133.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl