Wijziging Wetboek van Strafrecht, Wetboek van Strafvordering en Gemeentewet (partiële wijziging zedelijkheidswetgeving); Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27745, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

01-06-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27745 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEEN1. Inleiding2. Kinderpornografie3. Klachtvereiste en hoorrecht4. Uitbuiting van andere seksuele dienstverlening dan
prostitutie5. Verminderde bewustzijnstoestand6. Uitbreiding van de toepasselijkheid van de strafwetArtikelsgewijsArtikel I, onderdeel AArtikel I, onderdeel BArtikel I, onderdeel CArtikel I, onderdelen D, E en F, onderdeel b, en artikel
IIArtikel I, onderdeel F, onderdeel a, en onderdeel GArtikelen I, onderdeel HArtikel IIIOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27745Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 41 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 745Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering
en de Gemeentewet (partiële wijziging zedelijkheidswetgeving)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGALGEMEEN1. InleidingHet onderhavige wetsvoorstel strekt tot uitvoering van de nota van 19 juli
1999 inzake de bestrijding van seksueel misbruik van en seksueel geweld tegen
kinderen (Kamerstukken II 1998/99, 26 690, nr. 2). Het wetsvoorstel
bevat tevens een voorstel tot strafbaarstelling van seksueel misbruik van
een persoon in een verminderde bewustzijnstoestand.De voorgestelde partiële wijziging van de zedelijkheidswetgeving
bevat vijf onderdelen:1) Wijziging van artikel 240b van het Wetboek van Strafrecht (Sr.) inzake
kinderpornografie.2) Schrapping van het klachtvereiste en invoering van een hoorrecht van
enkele categorieën van minderjarige slachtoffers van zedendelicten.3) Strafbaarstelling van uitbuiting van andere seksuele dienstverlening
dan prostitutie en van het gebruik van deze seksuele diensten van een minderjarige.4) Strafbaarstelling van seksueel misbruik van verminderde bewustzijnstoestand.5) Uitbreiding van de toepasselijkheid van de strafwet tot buiten Nederland
gepleegde zedendelicten door vreemdelingen die in Nederland een vaste woon-
of verblijfplaats hebben.De voorgestelde wetswijziging volgt op een aantal belangrijke wijzigingen
die in de afgelopen jaren in de zedelijkheidswetgeving zijn aangebracht.Op 1 december 1991 is een grondige herziening van de zedelijkheidswetgeving
in werking getreden. Deze wijziging bevatte onder meer de introductie van
het begrip seksueel binnendringen, de strafbaarstelling van seksueel binnendringen
onder dwang, e.d. binnen het huwelijk, een sekseneutrale formulering van de
zedendelicten en een verbetering van de positie van jeugdige en gehandicapte
slachtoffers.Op 1 februari 1994 is een nieuw en aangescherpt artikel inzake mensenhandel
in werking getreden.Op 1 september 1994 is het strafrechtelijk en civielrechtelijk verjaringsregime
voor ten aanzien van minderjarigen gepleegde zedendelicten gewijzigd.
De verjaringstermijnen zijn ongewijzigd gebleven, maar zij vangen aan op het
moment waarop het slachtoffer 18 jaar is geworden.Op 1 februari 1996 is een aangescherpt artikel inzake kinderpornografie
in werking getreden.Ten slotte is op 1 oktober 2000 de wet van 28 oktober 1999 tot wijziging
van het Wetboek van Strafrecht, enige andere wetboeken en enige wetten, Stb.
464 (opheffing algemeen bordeelverbod) in werking getreden. Een nieuw artikel
250a Sr. stelt alle vormen van exploitatie van gedwongen prostitutie, uitbating
van minderjarige prostituees en het plegen van seksuele handelingen met een
prostituee van 16 en 17 jaar strafbaar. Het klachtvereiste ten aanzien van
ontucht met een prostituee tussen 12 en 16 jaar is vervallen. Exploitatie
van prostitutie door volwassenen uit vrije wil is niet langer strafbaar.De strafrechtelijke aanpak van seksueel geweld en misbruik is een noodzakelijk
sluitstuk in een geheel van maatregelen en voorzieningen die gericht zijn
op de voorkoming en de bestrijding daarvan. Ik verwijs in dit verband naar
de hiervoor genoemde nota en naar het Nationaal actieplan aanpak seksueel
misbruik van kinderen (Kamerstukken 1999/2000, 26 690, nr. 4).De voorgestelde wijzigingen van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek
van Strafvordering (Sv.) en de Gemeentewet maken onderdeel uit van een geïntegreerde
aanpak van seksueel geweld en misbruik. Zij leveren een bijdrage aan de vergroting
van de effectiviteit van strafrechtelijk optreden tegen seksueel misbruik
en geweld en verhogen de bescherming van (potentiële) slachtoffers van
zedendelicten.Over een concept-wetsvoorstel hebben de Nederlandse Orde van Advocaten
(NOVA), Slachtofferhulp Nederland, het Clara Wichmann Instituut, het College
van procureurs generaal en de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR)
advies uitgebracht.1De adviesinstanties kunnen zich verenigen met de strekking en de doeleinden
van het wetsvoorstel. In meerderheid stemmen zij in met de voorgestelde wijzigingen.
Op een aantal voorstellen hebben zij commentaar van veelal technisch juridische
aard. De adviezen hebben geleid tot wijziging van het wetsvoorstel en de daarbij
behorende toelichting. Het wetsvoorstel en de memorie van toelichting zijn
daardoor verbeterd. De belangrijkste wijzigingen zijn aangebracht in artikel
240b Sr. (kinderpornografie) en in de artikelen 243 en 247, eerste lid, Sr.
(seksueel misbruik van een persoon die verkeert in staat van bewusteloosheid
of lichamelijke onmacht).In artikel 240b wordt de zogenoemde virtuele kinderpornografie strafbaar
gesteld.Aanvankelijk was voorgesteld om in een afzonderlijk nieuw artikel seksuele
misleiding omtrent de identiteit van de dader of de aard van zijn handeling
strafbaar te stellen. In plaats daarvan wordt nu voorgesteld om in de artikelen
243 en 247 tevens seksueel misbruik van een persoon die zich bevindt in een
verminderde bewustzijnstoestand, strafbaar te stellen.Op één algemeen punt in het advies van het Clara Wichmann
Instituut wil ik ingaan in dit onderdeel van deze memorie.Het Instituut wijst erop dat moet worden opgepast dat als gevolg van de
waan van de dag de ene wetswijziging de andere opvolgt zonder dat een brede
discussie plaatsvindt. Het stelt de vraag aan de orde of de altijd aanwezige
spanning tussen seksuele vrijheid en de bescherming tegen onverhoedse en ongewilde
seksuele gedragingen moet leiden tot steeds verdere verfijning van de zedelijkheidswetgeving
dan wel tot een aantal algemene strafbaarstellingen.Het Instituut geeft een voorzet voor een discussie over een vereenvoudigde
zedelijkheidswetgeving. Het wijst erop dat door de rechtspraak het verschil
(in strafwaardigheid) tussen verkrachting (waaronder de onvrijwillige tongzoen
wordt gerekend) en aanranding vervloeit. De ernst van het seksueel
misbruik ligt niet zozeer in het onderscheid tussen aanranding en verkrachting,
maar hangt af van een complex aantal factoren, waaronder de mate van dwang
en machtsoverwicht en de context waarbinnen het misbruik plaatsvindt. Met
verwijzing naar een voorontwerp uit 1984 wordt opgemerkt dat een delictsomschrijving
seksuele dwang met een aantal strafverzwarende omstandigheden de eenvoud van
de wetgeving ten goede komt. Ook verschillende vormen van ontucht met minderjarigen
kunnen eenvoudiger worden geformuleerd.Ik ben van oordeel dat de voorgestelde partiële wijzigingen geboden
zijn. Zij brengen de zedelijkheidswetgeving bij de tijd. Voorts constateer
ik dat mij geen signalen uit de praktijk hebben bereikt die erop wijzen dat
een algehele herziening thans wenselijk is. Ik meen dan ook dat de tijd nu
niet rijp is voor zo'n wijziging. Daarbij komt dat een dergelijke omvangrijke
wetswijziging aanzienlijk meer tijd in beslag zou nemen. Ik concludeer derhalve
dat de voorgestelde partiële herziening van de zedelijkheidswetgeving
nodig en verantwoord is.In de navolgende paragrafen wordt ingegaan op bovengenoemde vijf voorstellen.
Daarbij zal ook nader worden ingegaan op de hierover uitgebrachte adviezen.2. KinderpornografieOp 1 februari 1996 is een ingrijpende wijziging van artikel 240b Sr. in
werking getreden. Het verspreiden, openlijk tentoonstellen, vervoeren, etc.
en het in voorraad hebben van kinderpornografie (afbeelding van een seksuele
gedraging waarbij een persoon die kennelijk jonger is dan 16 jaar, is betrokken)
wordt gestraft met een gevangenisstraf van vier jaar (was drie maanden). Wordt
van dit misdrijf een beroep of gewoonte gemaakt, dan is de maximumstraf zes
jaar.Deze nieuwe wetgeving is in de jaren 1996 en 1997 geëvalueerd door
het Verwey Jonker Instituut. Zijn evaluatierapport is bij brief van de Minister
van Justitie van 19 juli 1999 aan de vaste commissie voor Justitie van
de Tweede Kamer gezonden.Hoofdconclusie van het onderzoek is geweest dat de met het gewijzigde
artikel 240b Sr. beoogde effecten in termen van een vergroting van de vervolgings-
en berechtingskans in de praktijk zijn bereikt. Uit het onderzoek is onder
meer gebleken dat het gewijzigde artikel 240b in het algemeen voorziet in
effectief strafrechtelijk optreden tegen het verschijnsel kinderpornografie.
Dat komt door de verruiming van de dwangmiddelen en de mogelijkheid van inbeslagneming,
alsmede door vereenvoudiging van het bewijs. Een ontmoedigende werking van
het aangescherpte artikel kon echter niet worden aangetoond.Bestond er bij het opsporings- en vervolgingsapparaat vóór
het arrest van de Hoge Raad van 21 april 1998, NJ 782, met noot van 't Hart,
onduidelijkheid over de betekenis van het begrip «in voorraad»
hebben, sinds dit arrest staat vast dat het in voorraad hebben van een kinderpornografische
afbeelding tevens inhoudt het bezit van een dergelijke afbeelding, ook het
bezit van een of meer afbeeldingen voor eigen gebruik. De regering heeft de
toezegging gedaan dat legislatieve consequenties zullen worden getrokken uit
het arrest van de Hoge Raad.Inmiddels is in de nieuwe Aanwijzing kinderpornografie van het College
van procureurs-generaal van 13 oktober 1998 reeds rekening gehouden met
de uitspraak van de Hoge Raad.Uit de evaluatie is ook naar voren gekomen dat de praktijk soms moeite
heeft om uit te maken of een afbeelding een «seksuele gedraging»
bevat. Bij de beoordeling van de strafwaardigheid van een afbeelding stuit
men op grensvragen. Dat is onvermijdelijk. Die grensvragen zullen zich ook voordoen bij een andere begripsomschrijving. Ik zie dan ook geen aanleiding
om de redactie van de bepaling in dit opzicht te wijzigen.In de uitvoeringspraktijk is soms discussie geweest over de betekenis
van het woord «kennelijk» (afbeelding van een seksuele gedraging
waarbij iemand die kennelijk de leeftijd van zestien jaar nog niet heeft bereikt,
is betrokken). De vraag is gerezen of dit woord de reikwijdte van de bepaling
beperkt of verruimt. Opneming van het woord «kennelijk» berust
op de overweging dat het bewijs van de leeftijd(scategorie) van het slachtoffer
niet altijd te leveren valt, als zijn of haar identiteit niet bekend is. Daarom
behoeft de leeftijd van het slachtoffer niet bewezen te worden. Aan de hand
van de afbeelding moet een schatting worden gemaakt van de leeftijd. Het kan
dus zijn dat vervolging en veroordeling achterwege blijven, omdat het kind
ouder wordt geschat dan 15 jaar, terwijl niet kan worden uitgesloten dat de
werkelijke leeftijd jonger dan 16 jaar is. Ook het omgekeerde kan zich voordoen:
vervolging en veroordeling kunnen volgen, omdat het afgebeelde kind jonger
dan 16 jaar oogt, terwijl het in werkelijkheid ouder kan zijn dan 15 jaar.Het evaluatieonderzoek is ingegaan op de vraag of het wenselijk is om
over te gaan tot strafbaarstelling van kinderpornografie waarbij niet (aanwijsbaar)
een echt kind is betrokken.De strekking van artikel 240b Sr. is de bescherming van echte kinderen
tegen seksueel misbruik. Dit uitgangspunt heeft nog steeds geldigheid. Tegelijkertijd
moet worden vastgesteld dat de moderne techniek het mogelijk maakt om levensechte
beelden te vervaardigen zonder betrokkenheid van echte personen of echte kinderen.
Door middel van (digitale) manipulatie kan een (pornografische) afbeelding
van een volwassene of een niet-pornografische afbeelding van een kind worden
getransformeerd in een afbeelding van een seksuele gedraging waarbij een echt
kind betrokken lijkt. Dit resultaat kan ook worden bereikt zonder daadwerkelijke
betrokkenheid van een echt persoon (volwassene of kind). Deze vorm van kinderporno
wordt wel virtuele kinderporno genoemd. Het is dan niet mogelijk te bewijzen
dat bij de vervaardiging van kinderporno daadwerkelijk een echt kind betrokken
is geweest. Voor effectieve bestrijding van kinderporno, in het bijzonder
op internet, kan het nodig zijn dat ook kan worden opgetreden tegen schijnbaar
echte kinderporno. Van politie en openbaar ministerie kan niet worden verlangd
dat bewezen wordt dat het aangetroffen materiaal echte kinderen afbeeldt.Rechtvaardiging voor strafbaarstelling van virtuele kinderporno kan niet
meer uitsluitend zijn gelegen in bescherming van echte kinderen tegen seksueel
misbruik. Die rechtvaardiging kan ook worden gevonden in het voorkomen van
schade als gevolg van het in omloop brengen van beeldmateriaal dat seksueel
misbruik suggereert.In internationaal verband (in het kader van de onderhandelingen in de
Raad van Europa over een Convention on Crime in Cyberspace) bestaat consensus
over de wenselijkheid van strafbaarstelling van virtuele kinderpornografie.Het openbaar ministerie is van oordeel dat strafbaarstelling van virtuele
kinderporno wenselijk is, juist omdat het niet mogelijk is om uit te sluiten
dat een echte kind betrokken is geweest bij virtuele kinderporno. Het acht
het niet wenselijk is om de internationale ontwikkelingen ten aanzien van
de strafbaarstelling van virtuele kinderporno af te wachten. Het bepleit daarom
om virtuele kinderporno in het onderhavige wetsvoorstel strafbaar te stellen.In de door de Tweede Kamer aanvaarde gewijzigde motie Van der Staaij c.s.
wordt de regering verzocht in het kader van dit wetsvoorstel de mogelijkheid
van uitbreiding van de strafbaarstelling tot (bepaalde vormen van) virtuele
kinderpornografie te onderzoeken, in het bijzonder ten aanzien van die gevallen
waarin de reële schijn wordt gewekt dat een kind is misbruikt, en daarbij
in ieder geval te komen met concrete voorstellen die in het belang
van een effectieve vervolging van kinderpornografische afbeeldingen bewijsvoeringsproblemen
zoveel mogelijk kunnen wegnemen (Kamerstukken II 1999/2000, 26 690, nr. 7).In het concept-wetsvoorstel was geen strafbaarstelling van virtuele kinderporno
opgenomen op grond van de overweging dat het verstandig is eerst de internationale
ontwikkelingen af te wachten.Vanwege het bereiken van consensus in internationaal verband over strafbaarstelling
van kinderporno en gelet op de motie Van der Staaij en het standpunt van het
openbaar ministerie in dezen, is naar het oordeel van de regering de tijd
rijp om alsnog de strafbaarstelling van virtuele kinderpornografie in het
onderhavige wetsvoorstel op te nemen. Deze strafbaarstelling heeft tot gevolg
dat voor de vervolging en berechting van kinderporno niet langer noodzakelijk
is om te bewijzen dat een echt kind bij de vervaardiging van kinderporno daadwerkelijk
betrokken is geweest. Het gaat om een afbeelding van een seksuele gedraging
waarbij een kind is betrokken, echt of niet echt.Het evaluatierapport is niet ingegaan op de vraag of het aanbeveling verdient
om de leeftijdsgrens te verhogen van 16 naar 18 jaar. Deze vraag is actueel
omdat bescherming van kinderen tegen (commercieel) seksueel misbruik in het
algemeen is gericht op minderjarigen, d.w.z. personen onder de leeftijd van
18 jaar. Dat is de strekking van het VN-verdrag inzake de Rechten van het
Kind en de boodschap van het Wereldcongres tegen commerciële seksuele
exploitatie van kinderen in Stockholm in augustus 1996. Als gezegd is reeds
wetgeving tot stand gekomen waarbij de uitbuiting van minderjarige prostituees
en het plegen van seksuele handelingen met minderjarige prostituees strafbaar
zijn gesteld.Het ILO-verdrag betreffende het verbod en de onmiddellijke actie voor
de uitbanning van de ergste vormen van kinderarbeid dat in juni 1999 is aanvaard
en waarvan een voorstel voor goedkeuringswetgeving onlangs door de Eerste
Kamer is aanvaard (27 100 (R 1654)), verplicht de verdragspartijen
onder meer tot strafbaarstelling van «the use, procuring or offering
of a child (i.e. een persoon onder de leeftijd van 18 jaar) for the production
of pornography». Ratificatie van dit verdrag noopt derhalve tot verhoging
van de leeftijdsgrens in artikel 240b Sr.Voorgesteld wordt de verhoging van de leeftijdsgrens van toepassing te
doen zijn op alle in artikel 240b Sr. genoemde gedragingen. Dat betekent dat
ook de vervaardiging en het bezit (voor eigen gebruik) van een afbeelding
van een seksuele gedraging waarbij een persoon van 16 of 17 jaar is betrokken
of schijnbaar is betrokken, strafbaar worden.De NOVA is van oordeel dat de voorgestelde verhoging beperkt zou moeten
blijven tot commerciële seksuele uitbuiting. Ik meen dat het niet wenselijk
is om wat de verhoging van de leeftijdsgrens tot 18 jaar betreft een differentiatie
aan te brengen tussen commerciële en niet commerciële kinderpornografie.
De in artikel 240b omschreven gedragingen kunnen ook schadelijk zijn voor
minderjarigen van 16 en 17 jaar in een niet commerciële context. Het
huidige artikel 240b maakt thans geen verschil tussen verschillende vormen
van kinderporno. Uit een oogpunt van eenvoud van wetgeving is het wenselijk
om de voorgestelde verhoging over de gehele linie door te voeren. De opsporings-
en vervolgingspraktijk heeft behoefte aan een eenduidige bepaling. Tegen het
strafbaar stellen van het vervaardigen en bezit van kinderporno ten aanzien
van 16- of 17-jarigen zou kunnen worden ingebracht dat het hebben van
seks met een minderjarige vanaf 16 jaar in de regel niet strafbaar is.
Maar daartegen kan worden aangevoerd dat niet alle seks met een minderjarige
van die leeftijd straffeloos is. Indien de dader en de minderjarige een bijzondere
band met elkaar hebben (ouder-kind, docent-leerling), is seks tussen hen wel
strafbaar. Ik meen dat een evenwichtig en zorgvuldig gebruik van het opportuniteitsbeginsel
kan waarborgen dat deze bepaling in de praktijk op juiste en verantwoorde
wijze wordt toegepast. In de Aanwijzing kinderpornografie van
het College van procureurs-generaal wordt rekening gehouden met verschillende
vormen van kinderporno. Daarin zal bij voorbeeld ook aandacht kunnen worden
besteed aan gevallen waarin de minderjarige op geen enkele wijze in haar of
zijn belangen is geschaad. Men kan daarbij denken aan gevallen in de privésfeer,
waarin een oudere minderjarige ermee instemt dat een leeftijdgenoot voor eigen
of beider bezit kinderporno vervaardigt. Ik meen dat justitieel optreden in
dergelijke gevallen in de regel achterwege kan blijven.3. Klachtvereiste en hoorrechtBij brief van 8 december 1998 is de vaste commissie voor Justitie van
de Tweede Kamer toegezonden het eindrapport van het Verwey Jonker Instituut
inzake het functioneren van het klachtvereiste in de zedelijkheidswetgeving.Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat het klachtvereiste in de praktijk
niet bevredigend functioneert.Voorop moet worden gesteld dat het klachtvereiste van toepassing is bij
het plegen van ontuchtige handelingen met een
minderjarige tussen 12 en 16 jaar. Seksuele handelingen (tussen leeftijdgenoten)
die niet als ontucht kunnen worden gekwalificeerd,
vallen buiten de strafwet.Gebleken is dat het klachtvereiste soms in de weg staat aan een effectieve
opsporing van kinderprostitutie en sekstoerisme. Dat is de reden waarom het
klachtvereiste is vervallen in de wet inzake opheffing algemeen bordeelverbod
voor zover het seks met een minderjarige prostituee van die leeftijd betreft.Ook is vastgesteld dat het klachtvereiste mogelijk maakt dat strafrechtelijk
wordt opgetreden naar aanleiding van een klacht van de wettelijk vertegenwoordiger,
terwijl de minderjarige ten aanzien van wie het feit is gepleegd, geen vervolging
wenst.Voorts is gebleken dat in de praktijk het onderscheid tussen het indienen
van een klacht en het doen van een aangifte enigszins aan het vervloeien is.Ten slotte heeft het onderzoek uitgewezen dat de toepassing van het vereiste
in de praktijk soms nog steeds tot onduidelijkheden leidt.De regering is van oordeel dat de doeleinden van het klachtvereiste –
een evenwicht tussen bescherming van het kind tussen 12 en 16 jaar tegen seksueel
misbruik én bescherming van dat kind tegen aantasting van zijn –
groeiende – seksuele vrijheid – evengoed en beter langs andere
weg kunnen worden gerealiseerd. Het klachtvereiste kan vervallen onder gelijktijdige
invoering van een verplichting voor het openbaar ministerie om de minderjarige
in de gelegenheid te stellen zijn of haar mening over het gepleegde feit kenbaar
te maken. Het is van groot belang dat het minderjarige slachtoffer op deze
wijze in de gelegenheid wordt gesteld zijn of haar zienswijze omtrent de gebeurtenissen
naar voren te brengen en eventueel de zienswijze omtrent de wenselijkheid
van een strafvervolging. Dit hoorrecht is thans in algemene zin in artikel
165a Sv. onder meer toegekend aan de minderjarige die 12 jaar of ouder is,
indien zijn of haar wettelijke vertegenwoordiger namens hem of haar een strafklacht
heeft ingediend. Voorgesteld wordt om dit hoorrecht te geven aan de minderjarige
slachtoffers van een zedendelict die thans gerechtigd zijn tot het indienen
van een klacht. Het gaat om de feiten die zijn strafbaar gesteld in de artikelen
245, eerste lid, 247, eerste lid, en 248a, eerste lid, Sr. Een dergelijke
regeling levert een extra waarborg op dat in deze zaken strafrechtelijk optreden
volgt, waar dit geboden is, en strafrechtelijk optreden achterwege blijft,
indien de belangen van het kind daartoe nopen.Het verdient aanbeveling dat in een aanwijzing voor het OM over de toepassing
van deze bepaling aandacht zal worden besteed aan de vraag of ook andere minderjarige
slachtoffers dan de klachtgerechtigden en eventuele andere belanghebbenden –
bij voorbeeld wettelijke vertegenwoordigers – in de gelegenheid
zouden moeten worden gesteld hun zienswijze over de gepleegde feiten te geven.
Daarbij zal de feitelijke relatie die tussen de wettelijke vertegenwoordigers
en de minderjarige bestaat, een belangrijke factor zijn. Voorts verdient het
aanbeveling dat het OM zijn beslissing over de vervolging kenbaar maakt aan
degene die zijn mening heeft gegeven en deze beslissing motiveert, wanneer
deze afwijkt van deze mening.4. Uitbuiting van andere seksuele dienstverlening dan
prostitutieIn Nederland gaat het bij de strafbaarstelling van zedendelicten meestal
om het plegen van ontucht of seksuele handelingen door de dader(s) met een
slachtoffer. Het gaat vrijwel steeds om lijfelijk contact tussen dader en
slachtoffer. Uitzonderingen zijn de artikelen 240b en 246 Sr. Lijfelijk contact
is geen vereiste voor kinderporno. Artikel 246 stelt de dwang tot het plegen
van ontuchtige handelingen zonder meer strafbaar. Daaronder valt dus ook het
dwingen van een persoon om ontuchtige handelingen met zichzelf te verrichten.Het verleiden van een kind tot het plegen van seksuele handelingen met
zichzelf of het exploiteren van een seksshow waarin kinderen optreden, is
niet als zodanig strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht.Dit uitgangspunt verdient naar het oordeel van de regering heroverweging.
Er is ook sprake van strafwaardig misbruik van kinderen wanneer zij –
zonder dwang – worden bewogen tot het plegen van seksuele handelingen
zonder lijfelijke betrokkenheid van een ander. De schade die het kind daarvan
ondervindt, behoeft niet minder ernstig te zijn. De scheidslijnen tussen seks
zonder lijfelijk contact met een ander en seks met dergelijk contact zijn
niet zodanig dat daarin een rechtvaardiging kan worden gevonden om het ene
gedrag niet en het andere gedrag wél strafbaar te stellen.Het optreden van een kind in een erotisch-pornografische (peep)show is
onaanvaardbaar. Daarom ziet Nederland geen beletselen om partij te worden
bij het reeds genoemde ILO-verdrag inzake het verbod en de onmiddellijke actie
voor de uitbanning van de ergste vormen van kinderarbeid. In dit verdrag wordt
onder meer voorgesteld om strafbaar te stellen «the use, procuring or
offering of a child for pornographic performances». Deze gedragingen
zijn, als gezegd, naar Nederlands recht geen zedenmisdrijf, indien van het
optreden geen kinderporno wordt gemaakt. Daarom wordt in dit voorstel wetgeving
voorgesteld waarin (de exploitatie van) seksueel misbruik waarbij uitsluitend
het kind seksuele handelingen pleegt, strafbaar wordt gesteld. Naar het oordeel
van de regering dient ook de toeschouwer van dit misbruik strafbaar te zijn.Het voorstel om uitbuiting van kinderen uit te breiden tot andere vormen
van seksuele dienstverlening roept de vraag op of deze uitbreiding moet worden
beperkt tot kinderen. In artikel 250a Sr. wordt strafbaar gesteld de uitbuiting
van prostituees. Het gedwongen optreden van volwassenen in erotisch-pornografische
voorstellingen valt buiten het bereik van deze bepaling. Niettemin worden
personen ook voor deze doeleinden verhandeld en uitgebuit. Daarom wordt voorgesteld
om commerciële seksuele uitbuiting van volwassenen uit te breiden tot
vormen van seksuele dienstverlening waarbij de klant niet rechtstreeks betrokken
is bij de seksuele handelingen.5. Verminderde bewustzijnstoestandIn de brief van de Minister van Justitie van 26 april 19991 aan de voorzitter van de vaste commissie voor Justitie is ingegaan
op de vraag of het aanbeveling verdient de zedelijkheidswetgeving uit te breiden
met afzonderlijke strafbaarstelling van seksuele misleiding.Aanleiding daartoe vormde recente jurisprudentie van de Hoge Raad in zaken waarbij personen in slaap onvrijwillig in seksuele handelingen
waren betrokken (HR 24 maart 1998, NJ 534 en HR 3 november 1998,
NJ 1999, 125). Conclusie in die brief was dat onze zedelijkheidswetgeving
op het punt van seksuele misleiding een kleine leemte vertoont.Bij artikel 242 Sr. staan de begrippen «dwang» en «seksueel
binnendringen» centraal.Volgens vaste jurisprudentie is sprake van dwang indien de verdachte opzettelijk
heeft veroorzaakt dat het slachtoffer het seksuele binnendringen tegen haar
of zijn wil heeft ondergaan (HR 29 november 1994, NJ 1995, 201, HR 24 maart
1998, NJ 534, en HR 3 november 1998, NJ 1999, 125).Seksueel binnendringen omvat ieder binnendringen (genitaal, oraal en anaal)
en ook het binnengedrongen houden (HR 22 februari 1994, NJ 379, en HR
3 november 1998, NJ 1999, 125). In een andere zaak heeft de Hoge Raad
in een uitvoerige ambtshalve beoordeling van de bestreden uitspraak overwogen
dat ook de tongzoen onder seksueel binnendringen valt: Gelet op de aldus door
de wetgever beoogde reikwijdte van artikel 242 Sr. kan de toepasselijkheid
van die bepaling dan ook niet afhankelijk worden gesteld van de wijze waarop
het lichaam is binnengedrongen en de aard en de ernst daarvan, nog daargelaten
dat een dergelijke differentiatie op gespannen voet zou staan met de eisen
die vanuit een oogpunt van rechtszekerheid aan de afgrenzing van de desbetreffende
strafbepaling moeten worden gesteld (HR 21 april 1998, NJ 781).De subjectieve beleving van de dader onderscheidenlijk van het slachtoffer
kan van belang zijn voor de vraag of er sprake is geweest van seksueel binnendringen,
doch is hiervoor niet beslissend in die zin dat van verkrachting geen sprake
zou kunnen zijn indien de dader niet bij (door) de desbetreffende handeling(en)
bepaalde seksuele gevoelens heeft ondervonden onderscheidenlijk het slachtoffer
die handelingen niet als seksueel heeft ervaren (HR 2 mei 1995, NJ 583).De zaak van de verkrachting van een slapende vrouw die heeft geleid tot
de uitspraak van de Hoge Raad van 24 maart 1998, betrof een uitzonderlijke
casus, omdat het slachtoffer in een toestand van halfslaap misleid werd omtrent
de identiteit van degene die met haar gemeenschap wenste en daardoor deze
gemeenschap toeliet. Zij werd niet gedwongen en zij was niet onmachtig. Zij
werd misleid in een toestand van verminderde bewustzijnstoestand.Ik meen dat deze zaak een kleine leemte aan het licht heeft gebracht die
door de wetgever moet worden opgevuld. Dat zou kunnen langs twee verschillende
lijnen.In de eerste plaats kan volgens de lijn die in de hiervoor genoemde brief
is uitgezet, worden nagegaan of het zinvol is om gevallen van seksuele misleiding
die buiten het bereik van de zedelijkheidswetgeving vallen, daaronder te brengen.
Het door misleiding iemand opzettelijk bewegen tot ontucht is niet strafbaar,
tenzij de artikelen 239, 248a (voorheen 248ter) of 249, tweede lid, onderdeel
3°, Sr. toepassing kunnen vinden. Gevallen van seksuele misleiding zouden
op zich eventueel onder artikel 239 Sr. inzake schennis van de eerbaarheid
kunnen worden gebracht. Ik meen dat gebruik van dit vangnet in deze gevallen
niet voor de hand ligt. Het strafmaximum is te laag in verhouding tot de ernst
van de gedraging. Artikel 239 Sr. heeft ook niet het oog op dit gedrag. In
artikel 248a wordt onder meer strafbaar gesteld degene die door misleiding
opzettelijk een minderjarige beweegt tot ontucht. In artikel 249, tweede lid,
onderdeel 3°, wordt strafbaar gesteld degene die, werkzaam in de gezondheidszorg
of maatschappelijke zorg, ontucht pleegt met iemand die zich als patiënt
of cliënt aan zijn hulp of zorg heeft toevertrouwd. Daaronder vallen
bij voorbeeld gevallen waarbij een arts onder het mom van een medische handeling
ontucht pleegt met zijn patiënt. De vraag rijst dus of er aanleiding is om gevallen van seksuele misleiding
die buiten het bereik van de artikelen 248a en 249 Sr. vallen, strafbaar te
stellen. Het zou dan kunnen gaan om afzonderlijke strafbaarstelling van degene
die seksuele handelingen verricht met een persoon die hij met het oog daarop
desbewust misleidt omtrent zijn identiteit dan wel omtrent de aard van de
handeling. In het concept-wetsvoorstel was voor deze optie gekozen. In de
toelichting op dat voorstel is er evenwel op gewezen dat hierbij wel grote
behoedzaamheid is geboden, omdat er ook gevallen van misleiding zijn die buiten
de strafwet moeten blijven. Daarbij kan worden gedacht aan situaties waarbij
een persoon heeft ingestemd met seks, in de verwachting van een door de dader
voorgespiegelde of in het vooruitzicht gestelde gebeurtenis of houding die
uitblijft of anders verloopt dan verwacht. Hoewel het handelen van de dader
ook in deze situaties bedenkelijk kan zijn, draagt degene wier of wiens verwachtingen
zijn beschaamd, de volle verantwoordelijkheid voor het ondergaan van deze
seksuele handelingen. Deze persoon kan daarom geen aanspraak maken op strafrechtelijke
bescherming.In de adviesaanvraag heb ik uitdrukkelijk aandacht gevraagd voor de vraag
of de gesignaleerde lacune wellicht ook zou kunnen worden opgevuld door een
wijziging van artikel 243 Sr., die ertoe strekt naast het reeds strafbaar
gestelde misbruik van bewusteloosheid of lichamelijke onmacht ook misbruik
van een verminderde bewustzijnstoestand strafbaar te stellen. In de adviezen
over dit onderdeel van het concept-wetsvoorstel is erop gewezen dat de voorgestelde
strafbaarstelling van seksuele misleiding omtrent de identiteit of de aard
van de handeling te ruim is. Het openbaar ministerie heeft naar aanleiding
van het in de adviesaanvraag gesuggereerde alternatief opgemerkt dat het verstandiger
is om de leemte te vullen door een wijziging van de artikelen 243 en 247 Sr.Bij de artikelen 243 en 247 Sr. staat, voor zover in dezen van belang,
het begrip «lichamelijke onmacht» centraal. Hieronder wordt volgens
vaste rechtspraak verstaan een toestand van fysieke weerloosheid die zijn
oorzaak vindt in een bij het slachtoffer zelf bestaand lichamelijk onvermogen
tot handelen. Daaronder valt in ieder geval een toestand van vaste slaap.
Op dit moment is niet zeker of onder deze bepalingen ook gevallen kunnen worden
gebracht waarin het slachtoffer in lichamelijk opzicht onvolkomen in staat
is weerstand te bieden tegen seksuele handelingen. Dit is bij voorbeeld het
geval wanneer een persoon zich bevindt in een verminderde bewustzijnstoestand.
Dat was het geval in de hiervoor beschreven casus. Bij nader inzien acht ik
het hiervoor genoemde alternatief aantrekkelijk. Ik ben van oordeel dat buiten
twijfel dient te zijn dat seksueel misbruik van een persoon die zich bevindt
in een verminderde bewustzijnstoestand, strafwaardig is en derhalve strafbaar
dient te zijn. Het grote voordeel van dit voorstel boven het aanvankelijke
voorstel is dat het enerzijds nauwkeuriger aangeeft welke gevallen onder het
bereik van deze bepalingen worden gebracht en anderzijds voldoende ruimte
laat voor de beoordeling van gevallen welke nog wel en welke niet meer in
aanmerking behoren te komen voor strafrechtelijke bescherming. Daarmee is
het gevaar afgewend dat een seksuele gedraging onder de strafwet komt te vallen
die daar – gelet op de verantwoordelijkheid van degene die deze gedraging
ondergaat – buiten zou moeten blijven. Daarom wordt thans voorgesteld
om aan de artikelen 243 en 247 het geval van verminderde bewustzijnstoestand
toe te voegen.6. Uitbreiding van de toepasselijkheid van de strafwetTitel II, onderdeel A, sub f, aanhef en (ii), van het gemeenschappelijk
optreden van de EU-lidstaten van 24 februari 1997 ter bestrijding van mensenhandel
en seksuele uitbuiting van kinderen noopt tot wetgeving die strekt tot uitbreiding
van de extraterritoriale jurisdictie tot strafbare feiten die buiten Nederland
zijn gepleegd door vreemdelingen die in Nederland een vaste woon-
of verblijfplaats hebben (PbEG L 63). Voorgesteld wordt om de desbetreffende
uitbreiding van de jurisdictie in dezen overeenkomstig artikel 5, eerste lid,
onderdeel 2°, en tweede lid, Sr. neer te leggen in een nieuw artikel 5a
Sr.In dit verband maak ik nog een enkele opmerking over het vereiste van
dubbele strafbaarheid. Dit vereiste houdt in dat vervolging in Nederland van
een in het buitenland gepleegd strafbaar feit slechts mogelijk is, indien
dat feit naar het recht van het land waar het is gepleegd, eveneens strafbaar
is. Er zijn pleidooien gehouden – laatstelijk in het rapport van ECPAT
Europe Law Enforcement Group in het rapport Extraterritorial Legislation as
a Tool to Combat Sexual Exploitation of Children – om het vereiste van
de dubbele strafbaarheid te laten vallen ten aanzien van zedendelicten jegens
kinderen. De gedachte hierachter is dat er internationale consensus bestaat
omtrent de strafwaardigheid van seksuele uitbuiting van kinderen en dat het
niet aangaat sekstoeristen te laten profiteren van de omstandigheid dat een
land zijn strafwetgeving nog niet op orde heeft.Er kan pas aanleiding zijn te overwegen dit vereiste te laten vallen,
als er in internationaal verband meer overeenstemming bestaat over de reikwijdte
en de beschermingsomvang van de strafwetgeving inzake seksueel misbruik van
kinderen.Ik ben dus geen voorstander van het vestigen van universele rechtsmacht
in dezen (zie ook de antwoorden op kamervragen van Rouvoet en Stellingwerf,
aanhangsel Handelingen II 1994/95, nr. 1068, en op vragen van Van der
Burg, Dijksman en Swildens-Rozendaal, aanhangsel Handelingen II 1995/96, nr. 1225).
De mogelijkheden tot vervolging in Nederland zijn mede afhankelijk van de
medewerking van de desbetreffende buitenlandse autoriteiten. Deze vervolging
is nu al niet zonder praktische problemen. Men moet derhalve niet al te veel
illusies koesteren omtrent de vergaring van het nodige bewijsmateriaal uit
een land waar het desbetreffende feit niet strafbaar is. Het is effectiever
om in internationaal verband te streven naar strafbaarstelling van het plegen
van seksuele handelingen met jeugdigen in landen waar zulks niet het geval
is en naar verbetering van de voorwaarden voor het doen van aangifte door
of ten behoeve van het slachtoffer.ArtikelsgewijsIn het algemeen gedeelte van deze memorie ben ik reeds ingegaan op de
voorgestelde wijzigingen. De artikelsgewijze toelichting kan derhalve beknopt
zijn.Artikel I, onderdeel AHet in onderdeel 6 van het algemeen deel van deze memorie genoemde gemeenschappelijk
optreden verplicht, voor zover in dezen van belang, tot de vestiging van rechtsmacht
ten aanzien van seksuele uitbuiting of seksueel misbruik van kinderen en de
handel in kinderen, gericht op seksuele uitbuiting of seksueel misbruik van
kinderen, met uitzondering van het bezit van kinderpornografisch materiaal,
wanneer de dader een onderdaan of een vaste ingezetene van die lidstaat is.
Voorgesteld wordt om bij de implementatie van deze verplichting geen onderscheid
te maken tussen (commerciële) seksuele exploitatie van kinderen en andere
zedendelicten, en dus deze uitbreiding op alle zware zedendelicten van toepassing
te doen zijn.Het gemeenschappelijk optreden spreekt van «vaste ingezetene».
In onze strafwetgeving gebruiken wij het begrip vaste woon- of verblijfplaats.Artikel 5 Sr. geeft een regeling voor de toepasselijkheid van de Nederlandse strafwet op Nederlanders die zich buiten Nederland schuldig
maken aan strafbare feiten.Het verdient aanbeveling om de uitbreiding van de extraterritoriale werking
van de zedelijkheidswetgeving ten aanzien van door buitenlanders die in Nederland
wonen, buiten Nederland gepleegde delicten neer te leggen in een nieuw artikel
5a. Zoals alle adviesinstanties terecht hebben opgemerkt dient ook hier het
vereiste van dubbele strafbaarheid te gelden.Artikel I, onderdeel BDeze wijzigingen zijn grotendeels reeds toegelicht in het algemeen deel
van deze memorie.Van de gelegenheid van de wijziging van artikel 240b Sr. is gebruik gemaakt
om in het tweede lid te verduidelijken dat de exceptie ook ziet op het bezit
van een gegevensdrager.Artikel I, onderdeel CIn het algemeen deel van deze memorie is reeds ingegaan op het voorstel
tot strafbaarstelling van seksueel misbruik van een verminderde bewustzijnstoestand.Artikel I, onderdelen D, E en F, onderdeel b, en artikel
IIDeze wijzigingen vloeien voort uit het schrappen van het klachtvereiste.In het algemeen deel van deze memorie is naar voren gebracht dat het hoorrecht,
d.w.z. de verplichting van het openbaar ministerie een persoon in de gelegenheid
te stellen om zijn mening over het gepleegde feit kenbaar te maken, wordt
toegekend aan een aantal minderjarigen. Het gaat om de minderjarigen die thans
klachtgerechtigd zijn. Het gaat dus om personen jegens wie de feiten worden
gepleegd, strafbaar gesteld in de artikelen 245 (seksueel binnendringen van
het lichaam van een minderjarige tussen 12 en 16 zonder geweld e.d.), 247
(ontucht met een minderjarige tussen 12 en 16 zonder geweld e.d.), en 248a
Sr. (een minderjarige door giften, misbruik of misleiding bewegen tot ontucht).Ingevolge artikel 1, tweede lid, Sr. blijft het klachtvereiste gelden
voor feiten, omschreven in de artikelen 245, 247 en 248a Sr, zoals die luidden
vóór de datum van inwerkingtreding van deze wet, en gepleegd
vóór dat tijdstip.Artikel I, onderdeel F, onderdeel a, en onderdeel GIn het algemeen gedeelte van deze memorie zijn de overwegingen genoemd
die ten grondslag liggen aan het voorstel om naast de strafbaarstelling van
exploitatie van prostitutie door minderjarigen (artikel 250a) en het plegen
van seksuele handelingen met een minderjarige prostituee (artikelen 247, 248a
en 248b) ook degene strafbaar te stellen die in financieel opzicht profiteert
van – de exploitant – dan wel gebruik maakt van – de klant –
de seksuele diensten van een minderjarige zonder rechtstreekse lijfelijke
betrokkenheid van de klant bij de seksuele handelingen van die minderjarige.Voorgesteld wordt om de klant strafbaar te stellen in artikel 248a. Daartoe
worden in het eerste lid de woorden «met hem» geschrapt. Daarmee
wordt ook strafbaar het door middel van giften e.d. opzettelijk bewegen van
iemand tot het plegen van ontuchtige handelingen zonder meer. In de tweede
plaats wordt voorgesteld om in een nieuw artikel 248c Sr. strafbaar te stellen
degene die opzettelijk aanwezig is bij een seksshow waarin iemand optreedt
die kennelijk minderjarig is. In het aanvankelijke voorstel was het element
«tegen betaling» opgenomen. Voorts ging het om de aanwezigheid
bij het verrichten van seksuele handelingen. De
NVvR heeft erop gewezen dat het bijwonen van een gratis seksshow niet minder
schadelijk voor de minderjarige is dan het bijwonen van een dergelijk optreden
tegen betaling. De NVvR heeft er voorts op gewezen dat artikel 248c ook ziet
op seksuele handelingen van een oudere minderjarige die deze handelingen geheel
vrijwillig verricht. Zij heeft voorgestel om «seksuele» te vervangen
door «ontuchtige». Thans wordt voorgesteld om het element «tegen
betaling» te schrappen en «het verrichten van seksuele handelingen»
te vervangen door «het verrichten van ontuchtige handelingen».
Dit omvat dus het seksueel optreden van de minderjarige. Tevens is toegevoegd
dat het gaat om opzettelijke aanwezigheid. Daarmee wordt tot uitdrukking gebracht
dat de toeschouwer het oogmerk heeft om naar dit optreden te kijken. Het bijwonen
van een kinderpornofilm in een voor het afdraaien daarvan bestemde gelegenheid
valt buiten deze bepaling.Artikelen I, onderdeel HIn het algemeen gedeelte van deze memorie is het voorstel verantwoord
om andere vormen van exploitatie van seksuele dienstverlening dan prostitutie
waarbij personen onvrijwillig of als minderjarige zijn betrokken, strafbaar
te stellen. Dit kan door toevoeging van het bestanddeel «voor een derde»
in artikel 250a Sr. Deze wijziging levert een bijdrage aan de bestrijding
van commerciële seksuele uitbuiting van personen.Artikel IIIHet verdient aanbeveling om de reikwijdte van de verordening, bedoeld
in artikel 151a, eerste lid, van de Gemeentewet, uit te breiden tot het bedrijfsmatig
geven van gelegenheid tot het tegen betaling verrichten van seksuele handelingen
voor een derde.De Minister van Justitie,A. H. KorthalsXNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27745-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl