Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie; Verslag van een Algemeen Overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST133552
 2008-2009
 
 21 501-33
 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie
 
 
 
 
 Nr. 
 237
 VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
 Vastgesteld 9 juli 2009
 De vaste commissie voor Economische Zaken
en de vaste commissie voor Europese Zaken hebben
op 10 juni 2009 overleg gevoerd met minister Van der Hoeven van Economische
Zaken en staatssecretaris Heemskerk van Economische Zaken over:
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 6 maart 2009 inzake het verslag VTE-Raad (Energie) d.d. 19 februari
2009 (21 501-33, nr. 213);
 
 
 – de brief van de staatssecretaris van Economische
Zaken d.d. 14 april 2009 inzake verslag VTE-Raad (Telecom) d.d. 31 maart
jl. (21 501-33, nr. 222);
 
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 3 juni 2009 inzake geannoteerde agenda VTE-Raad (Telecom en Energie)
d.d. 11 en 12 juni 2009 (21 501-33, nr. 230);
 
 
 – de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 24 april 2009 inzake Fiche: Mededeling inzake inzet van ICT
voor overgang naar een energie-efficiënte, koolstofarme economie (22 112,
nr. 851);
 
 
 – de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken d.d. 24 april 2009 inzake Fiche: Mededeling inzake strategie voor
een sterkere ICT markt in Europa (22 112, nr. 852);
 
 – de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken d.d. 7 mei
2009 inzake Fiche: Mededeling inzake kritieke informatie-infrastructuur (CIIP)
(22 112, nr. 858).
 Van het overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag uit.
 
 De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
 Timmer
 De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
 Waalkens
 De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
 Franke
 
 
 
 Voorzitter: Jansen
 
 
 Griffier: Franke
 
 
 Aanwezig zijn vier leden der Kamer, te weten: Spies, Samsom, Elias en
Jansen en minister Verhoeven van Economische Zaken en staatssecretaris Heemskerk
van Economische Zaken, die vergezeld zijn van enkele ambtenaren van hun ministerie.
 
 De voorzitter: Welkom. Ik open de vergadering
van de vaste commissie voor Economische Zaken. Ik heet de minister en de staatssecretaris
van harte welkom en ook de welgevulde publieke tribune. Dat is de eerste meevaller
vandaag. Wij hebben het vandaag over het verslag van de VTE-Raad, de geannoteerde
agenda en wat aanpalende onderwerpen.
 Ik stel een spreektijd voor van maximaal vijf minuten.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Voorzitter. Dat laatste
gaat vast lukken.
 Laat ik beginnen met het goede nieuws, namelijk dat sms’jes en gsm-gesprekken
vanaf 1 juli in Europa fors in prijs zullen zakken. Dat is een hartstikke
mooi resultaat. Het is weliswaar na de verkiezingen, maar wellicht voordat
de meeste Nederlanders in het buitenland op vakantie gaan. Onze vraag is dan
ook hoe wij borgen dat bij wijze van spreken op 2 juli, als al die vakanties
beginnen, althans in de regio Noord, daadwerkelijk die lagere kosten bij mensen
in rekening worden gebracht.
 Wat de beveiliging van de vitale informatiestructuur betreft, is de eerste
vraag die bij ons opkomt de vraag tegen wie of wat wij ons vooral moeten gaan
beveiligen. Wat ons betreft zijn dat vooral terroristische en criminele activiteiten.
De hamvraag is echter of er binnen de Europese Unie op dit moment voldoende
mogelijkheden zijn om tot één standaard te komen. Zijn wij al
zo ver dat dit zou kunnen lukken? Volgens het fiche dat wij van de staatssecretaris
van Buitenlandse Zaken hebben ontvangen, zouden er aan dit voorstel geen financiële
gevolgen voor Nederland verbonden zijn. Dat lijkt mij een erg optimistische
inschatting, maar ik hoor graag een nadere onderbouwing.
 Ik kom vervolgens bij twee en misschien wel drie aspecten van het onderdeel
energie. Over de strategische olievoorraden geeft de minister aan dat aan
een aantal belangrijke punten van kritiek tegemoet is gekomen, maar dat er
niettemin toch nog een aantal forse kritische kanttekeningen te maken is.
Dat doet natuurlijk de vraag rijzen naar de politieke inschatting van de minister
of haar punten van kritiek opnieuw gehonoreerd kunnen worden. Als dat niet
het geval is, wat is dan haar eindoordeel? Gaat zij proberen dit tegen te
houden? Is er een blokkerende minderheid voor te vinden? Ik zie graag een
verkenning van het politieke landschap en de einduitkomsten.
 Over de EPBD kan ik heel kort zijn. In de vaste commissie WWI hebben wij
daarover ook gesproken. Naar mijn stellige overtuiging zei een overgrote meerderheid
in de Tweede Kamer, in elk geval de CDA-fractie, dat wij helemaal niets hebben
aan deze richtlijn. Proportionaliteit en subsidiariteit zijn beide zeer kwestieus.
Dus gewoon niet doen! Wij vinden dat de regering nog buitengewoon meegaand
en welwillend meedenkt bij de vormgeving van de richtlijn, maar wij willen
die hele richtlijn niet.
 Ten slotte de Nabuccogaspijpleiding. Wij zijn benieuwd hoe de minister
de meest recente ontwikkelingen waardeert. Wij hebben ook schriftelijk al
kritische vragen gesteld over het feit dat een Russisch bedrijf een deelneming
heeft in dit project. Wij vragen ons af of dit leidt tot de gewenste diversificatie
of dat dit uiteindelijk toch een dikke Russische vinger in de pijpleiding
betekent.
 
 De heer Samsom (PvdA): Voorzitter. Op Telecomgedeelte
heb ik twee punten. Allereerst felicitaties voor de roamingtarieven. Het is
een briljante timing, op 1 juli a.s. Een half jaartje eerder
had misschien meer effect gesorteerd afgelopen donderdag, maar goed.
 
 De heer Elias (VVD): Lag het daaraan?
 
 De heer Samsom (PvdA): Los van het feit dat
mijn woordvoerder op dit gebied volstrekt onbereikbaar is; dus misschien kan
nog iets worden gedaan aan de sms-dekking ergens in het Midden-Oosten. Niettemin
hebben wij ook zonder hem de afstemming rond gekregen.
 Het ging vooral om het amendement op stuk nr. 138, over het afsluiten
van internetgebruikers door de provider zonder of met tussenkomst van de rechter.
Dat is een vrij fundamenteel onderwerp. Dat blijkt ook wel als je de behandeling
van het voorstel in het Europees parlement ziet. Hoe gaat het verder? Wij
kunnen ons in dit geval vinden in de inzet van de Nederlandse regering, maar
wij zien ook wel belangrijke tegenkrachten in Europa. Wij maken ons ernstig
zorgen over de uitkomst. Dus graag iets meer duidelijkheid hoe dit in tweede
lezing en waarschijnlijk in reconciliatie uiteindelijk wordt opgelost.
 Vervolgens kom ik bij energie en allereerst bij de olievoorraden. Het
belangrijkste punt van kritiek is inderdaad dat dit een leuke richtlijn is,
maar dat er nog steeds geen garantie is dat alle landen voldoende olievoorraden
aanhouden. Er zijn nog steeds trucs mogelijk waardoor je zogenaamd een olievoorraad
hebt, die je uiteindelijk in een crisissituatie niet ter beschikking kunt
stellen omdat die in eigen land of voor andere dingen nodig is. Dat is wel
een fundamenteel probleem bij deze richtlijn. Er zijn twee oplossingen mogelijk.
De ene is dat de minister haar collega’s overtuigt. Haar overtuigingskracht
kent bijna geen grenzen, dus dat zou toch moeten lukken. Maar stel dat het
niet lukt – het is een hypothetisch geval – dan is er nog een
andere mogelijkheid, een andere truc. Het is mogelijk om inzicht te krijgen
in de werkvoorraden en echt strategische reserves in landen, misschien niet
via deze richtlijn maar dan toch wel via bilaterale communicatie met andere
ministers. Ik vraag de minister om niet te rusten voordat wij daarin inzicht
hebben. Stel dat straks de olietoevoer uit Verweggistan wegvalt, hoe staat
het dan met de Duitse olievoorraad? Hoe staat het dan met de Belgische olievoorraad?
Hoe staat het dan met de Griekse olievoorraad? Dat moet te achterhalen zijn,
ook buiten de richtlijn om. Laten wij ons niet al te veel in het keurslijf
van Europese richtlijnen laten drukken.
 De ecodesignrichtlijn is een ander belangrijk punt. Er « slingert»
een bizar voorstel rond om alles een A-label te laten krijgen. Daar komt het
uiteindelijk op neer. Dan wordt het A plus 20% of A plus 30%
of A min 40%. Dat voorstel kan onze goedkeuring niet wegdragen. En
dan druk ik mij heel voorzichtig uit. Het is wel jammer dat dit voorstel voor
de koelproducten al is aangenomen. Wij zitten dus straks met dat type labels.
Wij verzoeken de minister om zich in te blijven zetten voor een duidelijk
label: A voor goed en G voor bar slecht, en het andere zit er tussenin. Daarbij
zou sprake moeten zijn van een voortschrijdende normstelling, het liefst volgens
het Japanse programma waarin elke vijf jaar het beste product de norm zet.
Dat wordt dan het A-product en de rest kan het schudden. De rest gaat dan
naar de G-categorie en dan doet men maar beter zijn best. Het werkt, het werkt
in Japan. Daar is toch geen kleine industrie voor dit soort consumentenproducten.
Het kan ook in Europa werken. De minister moet niet te veel de oren laten
hangen naar de grote fabrikanten en er vooral voor zorgen dat haar collega’s
dat niet doen.
 Wat de EPBD betreft sluit ik mij aan bij de opmerkingen van mijn collega
van het CDA. Wij willen wel die energiebesparende gebouwen. Wij willen ze
zelfs energiebesparender dan de gemiddelden die nu in Europa rondslingeren,
maar wij hoeven daarvoor geen richtlijn vanuit Europa. Die vertraagt waarschijnlijk
alleen maar in plaats van dat die de boel opjuint. Wij willen snel vooruit.
 Het staat niet op de agenda, maar ik heb begrepen dat wel gesproken gaat
worden over het supergrid in de Noordzee, het grote prachtige netwerk dat
in de Noordzee alle offshoreparken met elkaar moet verbinden. Daar moet onze
energieafhankelijkheid uiteindelijk echt vandaan komen. Wij kunnen Nabuccopijpleidingen
aanleggen tot we een ons wegen en olievoorraden aanleggen dat het een aard
heeft, maar uiteindelijk staat of valt onze energieafhankelijkheid met de
vraag of wij in staat zijn om op tijd duurzame-energievoorraden te ontwikkelen
op grote schaal. De Noordzee is onze kans. Vijf landen gaan erover praten,
zo hebben wij begrepen. Nederland hoort daarbij. Dat is mooi, als dat klopt.
Onze vraag en onze aanmoediging richting minister is natuurlijk: neem hier
het voortouw. Zorg ook dat een vrij fors deel van de 3,75 mld. Europese euro’s
die beschikbaar zijn voor dit soort zaken, ook dat Europese supergrid in gaat.
Wij hebben dat liever dan minder verkieslijke opties als CCS en dergelijke.
Die zijn ook wel belangrijk, maar het draait om het supergrid. Dit is een
onverkorte aansporing voor de minister om hierin het voortouw te nemen en
om met de vijf andere landen en het liefst zo snel mogelijk met de hele Europese
Energieraad tot een besluit te komen waarmee wij dat supergrid kunnen aanleggen.
 
 De heer Elias (VVD): Voorzitter. Ik sluit
mij allereerst graag aan bij de uitspraak dat het buitengewoon plezierig is
dat de gsm-tarieven nu omlaag gaan. Maar laat men wel de vinger aan de pols
houden.
 Wat betreft «three strikes out», het drie keer illegaal downloaden,
geldt voor de VVD-fractie in ieder geval «illegaal is illegaal»,
maar de rechter is wel de rechter. In hoeverre moeten wij zien te leven met
dat uitgangspunt, waar geen speld tussen te krijgen is, dat niet helemaal
wordt gehandhaafd? Hoe moeten wij daar uiteindelijk tegenaan kijken?
 Op het punt van de strategische olievoorraden is het voor de VVD cruciaal
dat commerciële partijen, zoals Vopak, in staat worden gesteld om een
rol te spelen in het houden daarvan. Tevens moet het mogelijk blijven dat
strategische olievoorraden in een ander land – lees bijvoorbeeld: de
Maasvlakte – worden gehouden. Als deze punten zijn geregeld, heeft de
VVD verder geen nadere bezwaren tegen de Nederlandse inbreng op dit punt.
 Wat energielabeling in het algemeen betreft zijn wij tegen de minimumnorm.
Wij zijn op zich wel voorstander van labeling, dit om de consument de informatie
te geven die hij of zij nodig heeft.
 Labeling van autobanden vinden wij echt grote onzin. Het is jammer dat
dit na de verkiezingen aan de orde is. Het was beter geweest als het voor
de verkiezingen aan de orde was geweest. Dat ben ik eens met de staatssecretaris.
De gemiddelde consument kijkt echt niet naar een energienorm op banden of
naar een kleurtje. Wij vragen ons werkelijk af of wij hier niet weer het braafste
jongetje van de klas spelen door de Europese richtlijn versterkt uit te voeren.
Wij zijn er niet voor, om sterker termen te vermijden.
 Mijn collega Van der Burg heeft in het algemeen overleg over energiebesparing
gebouwde omgeving van 3 juni jl. al aangegeven dat mijn fractie faliekant
tegen de herziening van de richtlijn energieprestaties gebouwen is. Dat herhalen
wij hier, onder verwijzing naar de toen gegeven argumenten en inclusief de
vraag of de VVD ervan op aan kan dat de minister hier dwars voor gaat liggen
als het aan de orde is.
 Op het gebied van ICT zijn de meeste punten politiek onomstreden.
 Wel krijg ik graag meer duidelijkheid over de reductie van de administratieve
lasten die de Europese Commissie heeft aangekondigd. Daaruit blijkt onvoldoende
wat de theoretische reductie is, hoe men denkt dat het zal gaan en hoe de
maatregelen in de praktijk uitwerken. Een voorbeeld dat ik daarbij graag aanhaal,
is de verpakkingenbelasting in Nederland. Ik kom daar overigens nog wel op
terug in ander verband. Wij krijgen van het kabinet de cijfermatige klucht
te zien dat de verpakkingenbelasting slechts tot 1 mln. extra administratieve
lasten zou hebben geleid, terwijl wetenschappelijke becijferingen
uitwijzen dat het 50 mln. is geweest. Ik zie niet graag een Europese reprise
van dezelfde onzin.
 Voorzitter: Spies
 De heer Jansen (SP): Voorzitter. Het is mooi
dat de mobiele telefoontarieven in Europa omlaag gaan. Ik roep de bewindspersonen
wel op om strikt te kijken naar de effecten op de nationale tarieven. Vaak
zie je dat sprake is van communicerende vaten: als het niveau ergens anders
omlaag gaat, gaat het hier omhoog. Dat lijkt mij, eerlijk gezegd, niet de
bedoeling.
 Wat de strategische olievoorraden betreft kan ik de inbreng van mevrouw
Spies onderschrijven.
 Over de EPBD was de stemming Kamerbreed, althans in de Tweede Kamer, om
het niet te doen. Nationale omstandigheden verschillen heel sterk, het klimaat
van Noord- en Zuid-Europa is verschillend. Kortom, je moet dit niet proberen
te regelen alsof het een eenheidsworst is, al onderschrijven wij van harte
dat de lat voor energiegebruik gebouwde omgeving omhoog moet.
 Wat de heer Samsom zei over ecodesign spreekt mij ook aan. Ik ben ook
voorstander van de Japanse aanpak om als het ware mee te groeien met de techniek.
Op het moment dat technisch meer kan, moet de lat automatisch omhoog. Juist
omdat het in Europa zoveel moeite kost om op gang te komen – de startbureaucratie
is gigantisch groot – moet je een systeem invoeren dat daarna min of
meer op de automatische piloot meegroeit met de technische ontwikkeling.
 De andere sprekers hebben niet de potentie van ICT bij energiebesparing
genoemd. Wij denken dat daar heel veel potentie is, niet alleen aan de kant
van energiebesparing, maar ook aan de kant van innovatie. Het zijn dus twee
aspecten, die in de portefeuilles van de minister en de staatssecretaris zitten.
In personenvervoer zijn bijvoorbeeld grote besparingen mogelijk door ICT in
te zetten bij anticiperen op files, rijden in file en automatisch aanpassen
van de snelheid van voertuigen aan de snelheidsbeperking. Dat scheelt bekeuringen
en het bespaart energie. Dat is dus een voorbeeld van een win-winsituatie.
Energiezuinig optrekken en afremmen van auto’s is ook een voorbeeld.
Sommige auto’s hebben al een sportief programma en een zuinig programma.
Dat zou je moeten uitbreiden om het economisch gebruik van auto’s te
verbeteren. In Nederland is al veel kennis aanwezig die benut kan worden bij
het ontwikkelen van dit soort hard- en software. Onderschrijven de bewindslieden
dit? Zien zij mogelijkheden om in Nederland in het kader van innovatie- en
technologiebeleid mee te liften op de internationale trend en om misschien
zelfs een leidende rol daarin spelen?
 En dan nog een vraag over het energieverbruik in de ICT-sector zelf. Dat
is nu al goed voor 8% van het elektriciteitsverbruik. Naar verwachting
zal dat oplopen tot ruim 10% in 2020. De SP-fractie denkt dat op dit
moment bij energiebesparing in de ICT-sector louter gefocust wordt op de technische
verbeteringen, terwijl ook organisatorische en procedurele verbeteringen veel
energiebesparing kunnen opleveren, waarschijnlijk in combinatie met een flinke
productiviteitswinst.
 Meer dan 5% van het wereldwijde berichtenverkeer bestaat uit spam.
Er kan veel energie en ergernis worden bespaard als de hoeveelheid spam wordt
teruggedrongen. Dat is een typisch grensoverschrijdend fenomeen. Wat zou de
Europese Unie op dit punt kunnen betekenen? Je zou kunnen denken aan het invoeren
van een verzendtarief per e-mailbericht, met een vrije voet die zo hoog is
dat normale gebruikers daar geen enkele hinder van ondervinden, maar spammers
direct uit de markt worden geprijsd.
 Niet alleen voor spammers staan wereldwijd tientallen elektriciteitscentrales
te draaien. Dat geldt ook voor ondoordacht gebruik. Denk aan het meesturen
van megabytes aan informatie die misschien door een op de tien
ontvangers uitgepakt wordt, terwijl had kunnen worden volstaan met een link.
Zou er sterk ingezet kunnen worden, ook op Europees niveau, op het verbeteren
van dit soort procedures? Met een relatief kleine investering kun je waarschijnlijk
heel veel energie besparen.
 
 De heer Elias (VVD): Moet ik hieruit begrijpen
dat de heer Jansen vindt dat er een rol is voor de Europese Commissie om mij
als gebruiker ervan te weerhouden om een groot bestand te versturen?
 
 De heer Jansen (SP): Waar ik naar op zoek
ben, zou toch ook de VVD moeten aanspreken. Wij proberen het voor de gebruiker
handiger te maken door met simpele procedures minder megabytes over het netwerk
te pompen en te bereiken dat de gebruiker van spam verstoken blijft. Ik neem
aan dat de heer Elias dat ook zal onderschrijven. Er zijn faciliteiten waardoor
je de megabytes alleen over het net hoeft te sturen als dat echt nodig is,
als ze worden uitgepakt. Dat lijkt mij een heel logische en simpele manier
om energie te besparen.
 
 De heer Elias (VVD): Mijn vraag was of de
heer Jansen vindt dat daar een rol is weggelegd voor de Europese Commissie
of de Europese Unie.
 
 De heer Jansen (SP): Ik denk dat het een combinatie
is. Sommige dingen kun je bottom-up ontwikkelen. Er zijn handige ontwikkelaars
die dit soort zaken bedenken. Die worden dan populair en meer gebruikt. Sommige
zaken kun je door middel van coördinatie sneller invoeren. Op dat punt
kan wellicht de Europese Unie een rol spelen. Zij heeft pretenties op dit
punt, zo constateer ik op grond van het fiche. Het gaat ons alleen maar om
coördinatie. Dat heeft de heer Elias ook kunnen zien. Het lijkt mij dat
er op dit punt nogal wat te coördineren valt.
 
 De heer Samsom (PvdA): Ik moet even de ideeën
van de heer Jansen verwerken, vooral dat eerste punt van een Europese e-mailbelasting.
Ik heb waardering voor de zoektocht naar praktische oplossingen voor het irritante
spamprobleem. Hoe valt echter het idee van een Europese e-mailbelasting te
rijmen met het uitgangspunt minderbrussel.nl?
 
 De heer Jansen (SP): Misschien moet het wel
een wereldwijde energiebelasting worden. Ik heb het geen belastingvoet genoemd,
omdat je het vorm moet geven met een vrije voet die zo hoog is dat u en ik,
dat normale gebruikers er geen enkele last van hebben. Alleen spammers die
in één keer miljoenen berichten over het netwerk pompen, zouden
er hinder van moeten hebben. Het is puur een suggestie voor een denkrichting.
Misschien zijn er andere denkrichtingen. Ik zou graag zien dat de Europese
Unie, maar andere platforms mogen van mij ook, op dit punt actiever is en
zich niet uitsluitend beperkt tot technologieontwikkeling. Dat laatste is
wat mij betreft een te smal pad.
 Voorzitter: Jansen
 Minister Van der Hoeven: Voorzitter. Ik ga
achtereenvolgens in op de olievoorraad, de Nabuccopijpleiding, waarbij ik
ook iets kwijt wil over de gasproblematiek in het algemeen, Noordzee supergrid,
de richtlijn energie-etikettering, de gebouwde omgeving en de banden.
 Ik wil allereerst ingaan op wat de heer Jansen zei over ICT en automotive.
De staatssecretaris zal daar uiteraard dieper op ingaan, maar ik wijs er wel
op dat wij in Nederland niet voor niets de innovaties in automotivecentrum
in Helmond enorm steunen. Daar werkt men internationaal samen en wordt ook
gewerkt aan nieuwe concepten van bijvoorbeeld connected cars. Daarbij wordt
in relatie tot verkeerssituaties ICT ingezet, zodat op een goede manier de
verkeersstromen worden geregeld. Daar wordt heel veel ingezet
op alle mogelijke vormen van energiebesparing. Wij lopen daarbij voorop. Ik
noem dit omdat ik verleden week het Automotive House en de Automotive Campus
heb geopend. Daar wordt bij onderzoek samengewerkt met TNO. Ik ben ook blij
dat ik in een vorig leven bevorderd heb dat TNO daar ging zitten met automotive.
Ik ben er nog altijd dankbaar voor dat ik toen mijn zin heb doorgedreven dat
TNO van Delft naar Helmond ging. Ik zie nu waar dat toe leidt. Er wordt daar
een combinatie gevonden tussen kennis ontwikkelen, kennis vermeerderen, kennis
delen en kennis toepassen en onderwijs en opleiding in met name het Automotive
House. Dit gezegd hebbende, laat ik de rest van de vragen over aan de staatssecretaris.
 Wat de olievoorraden betreft zeg ik tegen mevrouw Spies en degenen die
haar daarin gevolgd hebben, dat het waar is dat er verbeteringen zijn. Er
is een aantal pijnpunten geschrapt. De wekelijkse rapportage is geschrapt.
Het verbod op het grensoverschrijdend aanhouden van voorraden is geschrapt.
Dat was een van de punten die de heer Elias naar voren bracht. Ook private
partijen hebben een mogelijkheid om te participeren. Die punten zijn dus geregeld.
Er zijn echter ook gemiste kansen. Dat klopt. Die heeft men goed geadresseerd.
De crisiskwaliteit van de voorraden zal echt niet verbeteren hierdoor. De
minimaal benodigde werkvoorraden kunnen nog steeds worden ingezet ter afdekking
van de verplichting. Dat betekent in een crisissituatie dat de inzet van de
werkvoorraad niet tot extra olieaanbod zal leiden.
 Het punt dat de heer Samsom noemde, dat het niet transparant is, blijft.
Kan ik een blokkerende minderheid organiseren? Deze keer niet. Ik vind het
erg jammer, maar de andere landen willen niet mee. Als ik zie wat wij hebben,
zijn er positieve elementen. Ik zou ook verder willen, maar ik kom er niet
mee verder. Dan kan ik twee dingen doen. Ik kan dan tegenstemmen met een stemverklaring,
maar ik ben bang dat ik dan mijn bilaterale activiteiten waarnaar de heer
Samsom verwees, ook op mijn buik kan schrijven. Ik wil het volgende doen.
Ik wil wel mijn steun uitspreken voor in ieder geval het resultaat dat er
nu ligt, maar tegelijkertijd aangeven dat ik een aantal gemiste kansen zie.
Dat gebruik ik dan als springplank om buiten de richtlijn om te kijken op
welke andere manieren die transparantie er kan komen. Als ik echt ga tegenstemmen,
zal ik waarschijnlijk geen draagvlak krijgen om de vervolgstap te zetten.
Dat is mijn politieke inschatting van dit punt.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Ik kan mij bij die strategie
wel iets voorstellen, gegeven het feit dat een aantal kritiekpunten wel is
gehonoreerd. Aan welke vervolgstappen denkt de minister en welk tijdschema
heeft zij daarbij voor ogen?
 
 Minister Van der Hoeven: Een van de vervolgstappen
is de route via het IEA, het International Energy Agency. De meeste EU-landen
zijn daar lid van. Het is de bedoeling dat een soort landenexamens worden
afgenomen. Daarbij wordt nog nadrukkelijk aangegeven dat de landen hun systeem
op orde moeten brengen, dat zij het op een hoger niveau moeten brengen dan
de minimumeisen die de richtlijn en het IEA-basisverdrag stellen. Een aantal
landen heeft ook een agentschap opgericht. Dat betekent dat je via het datasysteem
de samenstelling van de inzetbare voorraden meer transparant kunt maken. Dat
is een van de vervolgstappen die ik mij voorneem. Op dit moment is er in IEA-kader
wel zicht op de omvang van de minimumwerkvoorraden in de diverse landen, omdat
daarover specifieke vragenlijsten zijn ingevuld. Dat is inderdaad buiten de
richtlijn om, zoals de heer Samsom terecht zei, in het kader van het IEA.
 Laat ik wat de gaskwestie betreft beginnen bij de Nabuccopijplijn en de
Russische deelneming. Het is juist dat Surgut Neftegaz 21,2% van de
MOL-aandelen heeft verworven door aankoop van het pakket van de Oostenrijkse
energiemaatschappij. Dat betekent dat het bedrijf de grootste afzonderlijke
aandeelhouder van MOL wordt, maar dit aandeel vertegenwoordigt geen controlerende
zeggenschap. Dat is van belang. Het is niet aan ons, maar aan de Hongaarse
autoriteiten en, als het van toepassing, is aan de Europese Commissie om een
beoordeling te maken van de aankoop van delen van het Hongaarse bedrijf door
een niet-EU-bedrijf. Ik heb geen aanwijzingen dat de reden om een aandeel
in het Hongaarse bedrijf te nemen, een beoogde invloed op het Nabuccotraject
is. Ik zie wel dat wij in het gehele concept van de Southern Corridor diversificatie
willen van de aanvoer van gas naar Zuidoost- en Midden-Europa. Dat sluit op
onze ambities aan. De Nabuccogaspijpleiding is daar een onderdeel van. Ik
vind ook dat die er moet komen, dat is absoluut noodzakelijk. Binnen die Southern
Corridor hebben wij ook de White Streamgaspijpleiding. Die moet van Georgië
naar Roemenië over de bodem van de Zwarte Zee gaan lopen. Dat is een
optie. Het gas uit Irak en de LNG-uitvoer uit Qatar zijn eveneens deel van
de plannen. Surgut Neftegaz doet geen uitspraak over de aandeelhoudersstructuur.
Er zitten geen regeringsvertegenwoordigers in de raad van directeuren. Er
is dus geen aantoonbare directe relatie tussen het bedrijf en bijvoorbeeld
de Russische premier of de Russische president.
 Dat neemt niet weg dat wij wel wat problemen hebben, maar dat zijn problemen
van een andere orde, rondom Oekraïne. Ik wil daar toch wel iets van zeggen,
omdat ik van plan ben om dit vrijdag aan de orde te stellen. In januari is
afgesproken dat het Rusland maandelijks betaalt voor de gasleveranties, maar
Oekraïne heeft gewoon een heel slechte betalingsdiscipline. Als het de
maandelijkse betalingsdeadline mist, heeft Rusland op basis van de overeenkomst
van januari het recht om betaling vooraf te eisen. Oekraïne is –
de problemen zijn bekend – het belangrijkste doorvoerland voor Russisch
gas. In de winter bevoorraadt Oekraïne zijn binnenlandse klanten vanuit
de gasopslag. Oekraïne moet die vullen in de zomermaanden om later de
binnenlandse klanten te kunnen leveren. Dat proces moet in april gestart worden,
maar dat is dus niet gebeurd. Dat kan de komende winter tot problemen leiden,
omdat Oekraïne dan transitgas dat eigenlijk bestemd is voor Europa, voor
eigen gebruik zou kunnen gaan aftappen. Dat is de reden dat op dit moment
aan de bel wordt getrokken.
 Ik heb hierover afgelopen week met energieminister Shmatko gesproken.
Rusland wil graag dat de EU Oekraïne financieel gaat steunen, vooral
door het verlenen van kredieten. Dat lijkt mij geen goede oplossing. De oplossing
moet namelijk wel structureel zijn. Dat houdt in dat je het Oekraïense
pijpleidingennetwerk ontkoppelt in een deel bestemd voor transit en een deel
bestemd voor binnenlands gebruik. Dat moet gemoderniseerd worden. Wij kunnen
een paar dingen doen. Het land heeft wel een transitverplichting. Daar moeten
wij niet aan tornen. Wij, de Europese lidstaten, zijn klant van Rusland en
geen klant van Oekraïne. Kredietverlening aan Oekraïne vind ik dus
niet logisch en niet gewenst. Die wordt direct gekoppeld aan gastransit. Dat
moet je niet doen. Ik zal in elk geval deze zorgen kenbaar maken. Ik vind
dat de Europese Commissie met het zenden van de monitoringcommissie naar Kiev
en Moskou wel een goede zet heeft gedaan. Ik wil daarover ook geïnformeerd
blijven. Ik vind ook dat de energieministers daarover geïnformeerd moeten
blijven. Dat is de reden dat ik dit in ieder geval zal aankaarten.
 Soms zijn de heer Samsom en ik het niet met elkaar eens, maar op het punt
van het Noordzee supergrid wel. Wij spreken er inderdaad over in het pentalaterale
forum van vijf Noordwest-Europese landen. Er ligt inderdaad in EU-verband
een financiële claim in het kader van het intensiveringspakket. Ik ben
het zeer met de heer Samsom eens dat dit een uitgelezen kans is. De Noordzee
en het supergrid vormen een uitgelezen kans om ons eigen plan voor windenergie
op zee daarmee in verbinding te brengen en op die manier verbindingen te realiseren.
Ik heb dit punt zelf geagendeerd in december tijdens het pentalaterale forum.
Ik pak het zeer zeker opnieuw op, want het is een uitgelezen kans voor de
Noordzeelanden om in de toekomst duurzaam te produceren en vooral
ook energie duurzaam bij mensen te krijgen. CCS moet ook, maar is niet dé
oplossing voor de lange termijn. CCS is een transitietechnologie. Je moet
niet omdat je het beste wilt hebben, dat wat je nu kunt doen, nalaten. Het
is niet either-or, maar and-and.
 Dat brengt mij bij de richtlijn voor energie-etikettering. Er is veel
discussie over de vraag hoe de richtlijn voor energie-etikettering vorm moet
krijgen. Ik vind – het Europees Parlement vindt dat gelukkig ook –
dat de A-G-richtlijn moet worden vastgelegd in de herziene kaderrichtlijn.
Dat is absoluut noodzakelijk. Dat betekent ook – dat ben ik zeer eens
met de heren Samsom en Jansen – dat je die regelmatig moet aanpassen
aan de stand van de techniek. Ook dat is iets wat er in moet. Bij de onderhandelingen
geldt de meerderheid van stemmen. De onderhandelingen in de komende maanden
zullen uitwijzen wat het hoogst haalbare is. Een systeem helemaal zoals in
Japan zal lastig worden. Naar een systeem dat is geënt op dat van Japan,
waarbij Japan als voorbeeld wordt genomen, zouden wij wel moeten streven.
Maar nogmaals, afhankelijk van de onderhandelingen wordt de uitkomst vastgesteld.
 Wat de energierichtlijn gebouwde omgeving betreft zie ik wel dat de Kamer
het er niet mee eens is. En ik ben het daarmee eens. Ik denk dat het niet
goed is dat men het op deze manier doet, waarbij renovatie bijvoorbeeld wordt
gekoppeld aan prestatienormen met een vergunningstelsel, waarbij er een centrale
archivering en controle is bij de keuring van de installaties, waarbij het
label zelf informatie moet bevatten over kosteneffectiviteit enzovoorts. Ik
denk dat het niet goed is dat je in een gebouw waar geen publiek komt, zichtbaar
een energielabel moet ophangen. Ik ben het dus zeer eens met de verschillende
argumenten, die vanuit verschillende politieke overtuigingen zijn ingegeven,
maar die wel tot één conclusie leiden. Zoals het nu ligt –
en ik heb het heel kort geformuleerd – zegt men hier in feite: EPBD
weg ermee. Er zijn zeker alternatieven en ik zal die ook inbrengen. De zorg
van de Tweede Kamer over de EPBD neem ik dus uiterst serieus. Wij moeten bezien
hoe wij het voorstel kunnen beïnvloeden en hoe wij, als het niet lukt,
een blokkerende minderheid kunnen organiseren. Het ene komt na het andere.
Eerst moeten wij constructief bezien hoe wij ervoor kunnen zorgen dat hetgeen
wij wel willen, er in komt te staan. Lukt dat niet, dan wordt het een ander
verhaal.
 
 Mevrouw Spies (CDA): De Tweede Kamer heeft
de oranje kaart al getrokken. Wat ons betreft voldoet deze richtlijn niet
aan de eisen van subsidiariteit en proportionaliteit
 
 Minister Van der Hoeven: Dat ben ik met u
eens.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Dus van begin af aan
moet de minister ook helder maken dat wij er helemaal niet op zitten te wachten.
 
 Minister Van der Hoeven: Misschien mag ik
het als volgt formuleren, want ik voel dat de Kamer en de regering in feite
dezelfde richting gaan. Zoals het er nu ligt, willen wij het niet. Het hoeft
niet nu, want we hebben de argumenten eerder gewisseld, maar ik zal dat met
argumenten aantonen. Ik zal ook aangeven wat wij wel willen. Ik zal daarbij
aangeven, als het niet kan, dat het Nederlandse parlement van mening is dat
dit zo niet toelaatbaar is. Ik kan natuurlijk niet zeggen dat het van mening
is dat er dan een blokkerende minderheid georganiseerd moet worden; dat gaat
zo niet. Ik zal met kracht van argumenten dit benadrukken. Ik zal dit zeer
zeker doen. Ik koppel ook terug hoe erop gereageerd is vanuit andere landen.
Het is heel helder wat de Kamer wil en ik ben het daarmee eens. Alleen moet
ik straks niet opgescheept worden met iets wat wij helemaal niet willen. Dat
betekent dat ik ook moet inzetten op verandering van hetgeen
voorligt. Je kunt niet alleen zeggen dat je het niet wilt. Dat is wat kort
door de bocht.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Ik wil voorkomen dat
wij terechtkomen in hetzelfde soort discussies als bij de bodemrichtlijn,
dat op een gegeven moment zo ver tegemoet was gekomen aan de Nederlandse wensen
dat de verantwoordelijk minister overwoog om toch maar in te stemmen met de
bodemrichtlijn. Dat is wat ons betreft geen optie.
 
 Minister Van der Hoeven: Ik begrijp wat u
bedoelt. Wij hebben in dit geval, als ik naar het politieke krachtenveld kijk,
een aantal medestanders: Duitsland, Denemarken, België, Frankrijk en
Zweden. Het zit vooral in de administratieve lasten, de toenemende bureaucratie,
de uitgebreide certificaatverplichtingen en de uitgebreide inspecties die
in feite – dat is het basispunt waar het om gaat – haaks staan
op de subsidiariteit.
 
 De heer Elias (VVD): Om een politiek beladen
term te gebruiken: wij willen er in elk geval niet in gerommeld worden.
 
 Minister Van der Hoeven: Dat kan ik mij heel
goed voorstellen. Ik hoop dat u uit mijn opmerkingen afleidt dat ik er ook
helemaal niets voor voel.
 Wat de banden betreft zijn wij wel voorstander van een label. Dat levert
iets op. Ook dat blijkt overigens uit onderzoeken bij het automotive centrum
in Helmond, waar men onderzoek daarnaar doet. De energiebesparing die ontstaat
als iedereen overgaat op energiezuinige banden, is even groot als het totale
energieverbruik in Hongarije op dit moment. Het levert dus wel iets op. Het
is ook niet voor niets dat wij in Nederland zelf onderzoek daarnaar doen.
Het is een van de opties die wij hebben. Het moet in dit geval wel een Europees
label zijn, want het gaat echt om grensoverschrijdende handel en niet om nationale
handel. In dit opzicht volg ik dus de heer Elias niet.
 
 Staatssecretaris Heemskerk: Voorzitter. Ik
dank de diverse leden voor hun inbreng en voor de complimenten dat het per
1 juli vanaf de camping in Nederland voor Spanjaarden goedkoper wordt
om naar Spanje te bellen en omgekeerd dat het voor Nederlanders in Spanje
goedkoper wordt om naar Nederland te sms’en of dataverkeer te versturen.
Dat is op zich goed nieuws, maar het is wel raar dat de overheid naar het
instrument van tariefregulering moet grijpen. Als de overheid de prijzen gaat
bepalen, zie je meestal dat alle marktpartijen lekker tegen de maximumtarieven
aan gaan zitten en dat zij in die zin niet concurrerend zijn. Nederland heeft
altijd gezegd dat er een noodzaak voor ingrijpen is omdat het een grensoverschrijdend
probleem is. Eerlijk gezegd is het vooral een probleem voor noorderlingen
die in het zuiden op vakantie gaan. Die waren de melkkoe. Ik ben dus niet
heel erg bezorgd dat het in Nederland zal leiden tot hogere tarieven. Veel
eerder waren elders overwinsten. Die pakken wij aan. Wij nemen een tariefmaatregel.
Die tariefmaatregel zou wel tijdelijk moeten zijn. Om uiteindelijk een goede
prijs-kwaliteitverhouding te bereiken, moet het product transparant zijn.
Ten eerste moet je echt weten wat je koopt. Op dat terrein valt er nog wel
iets te verbeteren bij de abonnementen. Ten tweede moet je, als het niet bevalt,
snel kunnen overstappen op een ander product. In Nederland zijn al op het
punt van opzegtermijnen en niet meer automatisch stilzwijgend verlengen veel
maatregelen genomen in de telecom. Die gaan overigens ook per 1 juli
in, zodat men binnen een maand van een abonnement op internet of mobiel af
kan. Overstappen wordt ook een stuk makkelijker. Dus: transparantie, overstappen.
Ten derde moet een aanmerkelijke machtspositie hard worden aangepakt, zodat
bedrijven niet bepalend kunnen zijn in de prijszetting. Op die manier kun
je een goede prijs-kwaliteitverhouding krijgen. Alleen bij noodzaak moet de
overheid een prijs, een tarief, stellen. Dat hebben wij gedaan,
maar wij moeten echt nadenken over een exitstrategie, want voordat je het
weet gaat Europa alle tarieven op telecomgebied bepalen. Dat is niet de kant
die het kabinet op wil. Het is een verordening. Die is dus meteen van kracht.
In de Telecomwet is geregeld dat de Opta, als men zich er niet aan houdt,
alle middelen heeft om te handhaven.
 Ik kom vervolgens bij het amendement op stuk nr. 138. Het Europees Parlement
wil voorkomen dat overheden iemand zomaar afsluiten van het internet als hij
iets doet wat niet mag. Ik ben het met de heer Elias eens: de rechter is de
rechter, illegaal is illegaal. Maar zelfregulering is ook zelfregulering.
Wij hebben in Nederland mooie gedragscodes met de sector afgesproken, bijvoorbeeld
Notice-and-Take-Down bij het bestrijden van kinderporno. Het zou de heer Elias
als liberaal moeten aanspreken dat wij niet alles via wetten en regels willen
regelen. De reden dat het kabinet heeft gezegd dat de Franse aanpak verkeerd
is, is dat wij wel de mogelijkheid willen hebben om de aanpak van kinderporno
die wij in Nederland hanteren, in stand te houden. Wij willen aan de ene kant
de burger beschermen zodat hij niet zomaar afgesloten kan worden. Aan de andere
kant willen wij vormen van zelfregulering om dit soort verschrikkelijke praktijken
aan te kunnen pakken, ook handhaven.
 Wat is nu het probleem met het amendement? De vraag van de heer Samsom
was ook hoe het nu verder moet. Het probleem is eigenlijk dat het Europees
Parlement helemaal aan de ene kant hing, in de zin dat de burger beschermd
moet worden tegen de staat en dat de rechter ertussen wordt gezet. De andere
kant, een vorm van zelfregulering, is onvoldoende meegenomen. Er is dus ook
onduidelijkheid over het amendement, want iedereen wil natuurlijk kinderporno
bestrijden. Er is nu geen gekwalificeerde meerderheid van lidstaten voor de
ondersteuning van het amendement. Er wordt nu ook gesteggeld over de interpretatie
van het amendement. Op 11 juni zal er een informele bijeenkomst zijn –
mevrouw Reding noemt dit een high tea session – waarbij de DG aanwezig
zal zijn. Die mag thee drinken en kijken wat wij kunnen doen. Waarschijnlijk
komt het in oktober in de Raad terug. Wij willen de balans die wij in Nederland
hebben – dat is onze inzet – en wij willen ieder geval verduidelijken
wat er precies bedoeld is met het amendement.
 Over ICT is gevraagd of het geld gaat kosten. Als je meer wilt doen aan
ICT en ICT-veiligheid zal het bedrijven of burgers die hun systemen willen
verbeteren, wellicht geld kosten. Het antwoord van de staatssecretaris voor
Europese Zaken was dat het geen geld kost. Volgens mij sloeg dat specifiek
op de Nederlandse begroting. Wij hoeven dus niet extra bedragen te oormerken
als gevolg van de niet-bindende oproep in Europa om ICT-beleid meer te richten
op veiligheid. Er komt niet één standaard, want er zijn verschillende
vormen van veiligheid. Naast cybercrime zijn er andere vormen van veiligheid
die geregeld moeten worden in ICT-systemen. De heer Van der Vlies heeft mij
laatst gevraagd om eens een parallel te trekken met de bankencrisis. Wij wisten
daarin ook niet hoe afhankelijk wij waren en wat een « melt-down»
bij een bepaalde beleggingscategorie in de Verenigde Staten zou betekenen
voor het Nederlandse bankwezen. Hij vroeg om de parallel te trekken met de
ICT-systemen en of wij het voldoende doordacht hebben. Het is niet zo makkelijk
om op die vraag een antwoord te geven. Ik ben echter bezig met een brief,
waarin wordt aangegeven wat de overheid doet, wat Europa doet en wat het eigenbelang
van bedrijven is om zelf hun systemen op orde te brengen. Banken investeren
daar heel veel geld in. De NOS denkt ook na hoe zij de ICT-afhankelijkheid
in de straalverbindingen kan verminderen. Op tal van terreinen nemen partijen
zelf het initiatief. Dat brengt allerlei nieuwe marktontwikkelingen mee. Ik
zet dat alles op een rijtje. Aan de oproep van Europa om dat in onze ICT-programma’s
te verankeren geven wij gehoor. De rolverdeling daarbij is dat de minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties verantwoordelijk is voor de
vitale infrastructuren, dat dit vervolgens bij sectoren samenvalt
en dat wij ICT in heel veel sectoren als middel zien om bijvoorbeeld waterbeheer
of energie te beveiligen. Ik kijk natuurlijk specifiek hoe de ICT-sector zelf
de veiligheid geregeld heeft.
 Wat ICT en mobiliteit betreft sluit ik mij aan bij de opmerking van de
minister dat Nederland geen automobielindustrie heeft, maar wel veel componenten.
Juist daarin realiseren wij besparingen door een slim gebruik van ICT. Er
zijn ook programma’s. Deze week stond het nog in de krant. Er is een
soort van TomTom, maar dan voor het parkeren. Hoe zorg je ervoor, als je een
stad inrijdt, dat je niet drie keer een rondje rijdt, maar direct naar een
parkeergarage met parkeerplekken wordt geleid? Er wordt ook gewerkt aan afstand
houden en files voorkomen. Dit zijn allemaal zaken waarbij mobiliteit en ICT
verbonden worden om ook het energieverbruik te verminderen.
 ICT is een ongelooflijke energieslurper en veroorzaakt inmiddels bijna
net zoveel CO2-uitstoot als de luchtvaartsector. De datacenters slurpen energie.
Tegelijkertijd heb je ICT nodig om aan energiebesparing te werken. Het datacenter
van Economische Zaken is een groen datacenter. ICT is ook met dergelijke oplossingen
bezig. Volgend jaar worden de Olympische Spelen op het gebied van ICT in Nederland
gehouden, dat wil zeggen: het World Congress on IT. Een van de manieren waarop
wij Nederland daar naar voren willen schuiven is met de link tussen energie
en ICT. Het is misschien omdat het ook onder EZ valt, maar er zijn natuurlijk
heel mooie kruisverbanden te vinden.
 Ik ben het zeer met de heer Jansen eens dat het bestrijden van spam bijdraagt
aan energiebesparing. Nederland loopt wat de OPTA betreft voorop bij het handhaven
ten aanzien van spamverzenders. Wij hebben boetes uitgedeeld. Het is ook iets
waarbij de toezichthouders in Europees verband moeten samenwerken. Ik ben
het niet met de SP eens dat er een Europees tarief moet komen. Misschien wil
de heer Jansen de lasten voor het bedrijfsleven en burgers verzwaren en tarieven
invoeren in Europa, maar ik moet er niet aan denken dat Europa vervolgens
gaat bepalen dat je wel 100 e-mails mag versturen maar niet 200 e-mails en
dat je wel 3 MB mag meesturen, maar niet 10 MB. Dat is een ongewenste richting.
 Fiche 2, blz. 4, betrof niet de administratieve lasten zoals wij die bij
Actal hebben. De Commissie doet een niet-bindende oproep aan de lidstaten
om de uitgaven voor ICT te verhogen en wijst erop dat je ICT kunt gebruiken
om de publieke dienstverlening te verbeteren en de administratieve lasten
te verminderen. Dat doet het kabinet. Het heeft een ICT-agenda. Die is gericht
op het stimuleren van het dienstenaanbod en van betere samenwerking tussen
sectoren. Wij gebruiken ICT om de administratieve lasten te verminderen en
de publieke dienstverlening te verbeteren. Het is niet zo dat er allerlei
Actal-achtige sommen in staan die niet zouden kloppen.
 
 De heer Elias (VVD): Wanneer krijgen wij informatie
over North Sea supergrid, met name over de daarmee samenhangende kosten en
de dekking van die kosten?
 
 Minister Van der Hoeven: Ik heb de Kamer in
een eerder stadium toegezegd dat wij over het Stopcontact op zee aan het eind
van dit jaar bericht sturen naar de Kamer. Daar hoort ook het kostenverhaal
bij. Daarin neem ik het supergrid mee.
 
 De voorzitter: Daarmee zijn alle vragen van
de commissie beantwoord. Ik dank de bewindslieden voor hun aanwezigheid.
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik (CDA), Vendrik (GroenLinks),
Ten Hoopen (CDA), Spies (CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Aptroot
(VVD), Smeets (PvdA), Samsom (PvdA), Timmer (PvdA),voorzitter, Irrgang (SP),
Jansen (SP), Biskop (CDA), ondervoorzitter, Ortega-Martijn (ChristenUnie),
Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van der Burg (VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD),
Besselink (PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD), Vos (PvdA), De Rouwe (CDA)
en Elias (VVD).
 Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Jan Jacob van Dijk (CDA), Sap (GroenLinks),
Van Vroonhoven-Kok (CDA), Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA), Koşer Kaya
(D66), Ulenbelt (SP), Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma (PvdA), Kraneveldt-van
der Veen (PvdA), Karabulut (SP), Luijben (SP), De Nerée tot Babberich
(CDA), Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Atsma (CDA), Dezentjé
Hamming-Bluemink (VVD), Madlener (PVV), Nicolaï (VVD), Van Dam (PvdA),
Gerkens (SP), Thieme (PvdD), Heerts (PvdA), Uitslag (CDA) en Weekers (VVD).
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van de Camp (CDA), Atsma (CDA), Van Bommel (SP), ondervoorzitter,
Van der Staaij (SGP), Waalkens (PvdA), voorzitter, Van Baalen (VVD), Ormel
(CDA), Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich (CDA), Jan Jacob van
Dijk (CDA), Blom (PvdA), Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink
(VVD), Jonker (CDA), Irrgang (SP), De Roon (PVV), Boekestijn (VVD), Pechtold
(D66), Ten Broeke (VVD), Gill’ard (PvdA), Jasper van Dijk (SP), Thieme
(PvdD), Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie) en Peters (GroenLinks).
 Plv. leden: Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA), Jager (CDA), De Wit (SP),
Van der Vlies (SGP), Vos (PvdA), Snijder-Hazelhoff (VVD), Haverkamp (CDA),
Lempens (SP), Schermers (CDA), Knops (CDA), Jacobi (PvdA), Samsom (PvdA),
Kuiken (PvdA), Teeven (VVD), Spies (CDA), Roemer (SP), Wilders (PVV), Nicolaï
(VVD), Van der Ham (D66), Van der Burg (VVD), Besselink (PvdA), Van Leeuwen
(SP), Ouwehand (PvdD), Voordewind (ChristenUnie) en Vendrik (GroenLinks).