Evaluatie basisvorming; Verslag schriftelijk overleg over aanbiedingsbrief minister OCW bij tussenrapportage 'Ontwikkeling onderbouw voortgezet onderwijs'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26733, nr. 20

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

19-03-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

26733 nr. 20

11-03-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamI Vragen en opmerkingen vanuit de fractiesAlgemeenDe leerling centraal: de school aan zetDe Tussenrapportage van de TaakgroepToezicht en verantwoordingII Reactie van de ministerAlgemeenDe leerling centraal: de school aan zetDe Tussenrapportage van de TaakgroepToezicht en verantwoording
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26733Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 45 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 733Evaluatie basisvormingnr. 20VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEGVastgesteld d.d. 11 maart 2004Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1 hebben enkele fracties de behoefte over de brief van
de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 2 december 2003
(OCW0 301 080) ter aanbieding van de tussenrapportage van de Taakgroep
Vernieuwing Basisvorming «Ontwikkeling onderbouw voortgezet onderwijs:
meer ruimte voor variëteit en professionaliteit» enkele vragen
en opmerkingen voor te leggen.Bij brief van 11 maart 2004 heeft de minister deze beantwoord.Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.De voorzitter van de commissie,CornieljeAdjunct-griffier van de commissie,Boeve I Vragen en opmerkingen vanuit de fractiesAlgemeenDe leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
de tussenrapportage van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming. Zij beschouwen
de denkrichting die met deze tussenrapportage wordt ingezet als in lijn met
de inbreng die zij de afgelopen jaren hebben geleverd met betrekking tot de
basisvorming. De leden merken op dat de minister zegt de term «basisvorming»
niet meer te zullen gebruiken. In plaats daarvan zal zij spreken over de «onderbouw
van het voortgezet onderwijs». De leden van deze fractie stemmen in
met deze aanduiding. Echter, zij willen wel weten waarom de minister zo nadrukkelijk
zegt de term «basisvorming» niet meer te gebruiken. De leden stellen
deze vraag des te meer gezien het feit dat de minister aangeeft dat zij de
opvatting van de Taakgroep deelt over het benodigd zijn van kerndoelen om
kaders vast te stellen waarbinnen de twee specifieke functies van de onderbouw
worden gewaarborgd. Deze twee functies zijn: het leggen van een door de overheid
als collectieve ambitie te formuleren basis aan kennis en vaardigheden die
nodig zijn voor het algemeen maatschappelijk functioneren, en, het bieden
van een oriëntatie in de breedte die – binnen de gekozen leerroute –
keuzes voor specifieke sector of profielen openlaat of mogelijk maakt.De leden van bovengenoemde fractie vragen of de minister kan uitleggen
of de twee voornoemde specifieke functies niet duidelijk te maken hebben met
basisvorming?Tot slot maken de leden nog een opmerking over het doel waartoe de vragen
van deze fractie dienen. De voorliggende voorstellen die in de tussenrapportage
zijn aangekondigd kunnen een duidelijke vernieuwing van de onderbouw van het
voortgezet onderwijs te bewerkstelligen waarbij het leren van de leerling
als uitgangspunt is gekozen en scholen een grote mate van vrijheid krijgen
bij de praktische uitvoering. Juist omdat het gaat om een tussenrapportage
moeten er nog veel zaken uitgewerkt worden en leven er bij de leden nog vragen,
zoals hieronder verwoord. Die vragen betekenen niet dat de leden ook vraagtekens
wil zetten bij de denkrichting die in de tussenrapportage wordt aangegeven.
De ontwikkeling van de onderbouw voortgezet onderwijs in deze richting heeft
de steun van de leden van deze fractie.De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de basisvorming er aan
moet bijdragen dat iedereen zijn talenten maximaal kan ontplooien. De verbreding
van kennis en vaardigheden die de basisvorming teweeg brengt moet jongeren
helpen vormen tot mondige burgers en kansrijke deelnemers op de arbeidsmarkt.
De invoering van de basisvorming betekende destijds de komst van een aantal
veranderingen die de tijd nodig hadden om te bezinken. Vanuit deze visie zijn
de leden van mening dat de basisvorming een onderwijsvernieuwing is die niet
lichtvaardig mag worden afgedaan als «mislukt». De minister heeft
zoiets echter wel beweerd en daarom vragen de leden welke overwegingen daaraan
ten grondslag liggen. Nog op 16 mei 2003 antwoordde de minister op een
vraag van de PvdA-fractie over mensen die de basisvorming nu mislukt noemen
en aldus verhullen dat zij altijd al tegenstander waren van de hoofdbedoelingen
achter de basisvorming, dat het vernieuwingstraject moest worden gekarakteriseerd
als verbetering met behoud van het goede (Kamerstuk 26 733, nr. 19, blz.
6). Heeft de minister zich inmiddels geschaard bij degenen die zich verklaren
tegen de hoofdbedoelingen die aanvankelijk minister Deetman en later staatssecretaris
Wallage hadden met de basisvorming, zo willen de leden weten. Ook willen de
leden weten of de minister het standpunt heeft verlaten dat het goede van
de basisvorming moet worden behouden. De leden van bovengenoemde fractie
vinden dat de minister terecht schrijft dat in het onderwijs de afgelopen
jaren met grote inzet veel is bereikt. De minister kondigt echter aan dat
zij de term basisvorming niet meer zal gebruiken en voortaan zal spreken over
«onderbouw voortgezet onderwijs». Het zou een vorm van magisch
denken betekenen indien de minister mocht menen dat met haar nieuwe woordkeus
automatisch de basisvorming verdwijnt, menen de leden van deze fractie. De
leden van de PvdA-fractie hechten niet zozeer aan de naam basisvorming als
wel aan de drie doelstellingen, te weten: een algehele verhoging van het peil
van het jeugdonderwijs, het uitstel van de verplichte studie- en beroepskeuze
en modernisering en gedeeltelijk harmoniseren van het onderwijsprogramma in
de leerjaren van het voortgezet onderwijs. Zij vragen of de minister puntsgewijs
kan benoemen wat zij nu als mislukt beschouwt en wat zij rekent tot het goede
dat zij wil behouden. Het onderwijs heeft geen behoefte aan opnieuw grote
stelselwijzigingen, zo stellen de leden van deze fractie. Betekenen de woorden
van de minister dat het onderwijs daar echter wel aan zal moeten gaan geloven,
vragen zij. Of betekent de onlangs geproclameerde mislukking van de basisvorming
dat scholen in hoofdlijnen op dezelfde voet door kunnen gaan met de basisvorming
als tevoren?De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben met belangstelling
kennisgenomen van de brief van de minister met de daarbij behorende tussenrapportage
van de Taakgroep. Voornoemde leden hechten eraan op te merken altijd voorstander
te zijn geweest van meer ruimte en autonomie voor de scholen. Voor verdere
oordeelsvorming wachten ze de eindrapportage af.De leerling centraal: de school aan zetDe leden van de CDA-fractie onderschrijven geheel dat de leerling centraal
moet staan in het onderwijs. De Taakgroep preciseert dat in haar tussenrapportage
met de stelling dat het leren van de leerling tot belangrijkste richtsnoer
is gekozen. Hiermee accentueert de Taakgroep nadrukkelijk de primaire taak
van het onderwijs, namelijk het geven van onderwijs dat passend is bij de
leerling. De leden stemmen in met deze vertrekpunten van de Taakgroep. Zij
constateren wel dat dit meer individueel gerichte onderwijs een zeer grote
inspanning vraagt van de onderwijsgevenden. De leden vragen dan ook of de
minister kan uitleggen dat deze ambitie, te weten: meer vraaggericht onderwijs
in de onderbouw van het voortgezet onderwijs, goed haalbaar is?Vervolgens wijzen de leden op het feit dat de minister scholen ruimte
wil geven voor eigen invulling; variëteit binnen duidelijke kaders. De
leden van deze fractie zijn het met de minister eens dat scholen voldoende
professionaliteit bezitten om die ruimte op een goede wijze in te vullen.
De vraag is wel of de scholen voldoende tijd hebben om eigen keuzes te vertalen
in lesprogramma's. Denkt de minister dat er voldoende voorbeeld materiaal
op korte termijn beschikbaar zal komen zodat er voor scholen ook wat valt
te kiezen, zo vragen de leden. Hoe groter de variëteit in de onderbouw,
hoe moeilijker het wordt voor al de variëteiten verantwoord lesmateriaal
te hebben, stellen zij. Hoe ziet de minister de oplossing van dit probleem,
vragen de leden.De Tussenrapportage van de TaakgroepDe leden van de CDA-fractie stellen dat het kan gebeuren dat er in de
toekomst op de ene school voor voortgezet onderwijs een sterke clustering
van vakken heeft plaats gevonden, terwijl een andere school dit juist helemaal
niet doet. Vindt de minister dat zulke grote verschillen blijvend acceptabel
zijn? Zo ja, welke randvoorwaarden gelden dan? Hoe ziet de minister de problematiek
van leerlingen die tussentijds van de ene school naar de andere
moeten overstappen in verband met bijvoorbeeld een verhuizing, zo vragen de
leden.Voorts merken de leden op dat zwakke leerlingen en leerlingen in achterstandssituaties
het meer op zelfstandige werken gerichte onderwijs dikwijls niet aan kunnen.
Zij hebben behoefte aan heel duidelijke structuren in hun leren. De leden
vragen dan ook of de minister van oordeel is dat de onderbouw in het voortzegt
onderwijs daar voldoende op ingericht zal zijn. Ook willen zij weten waarop
de minister deze overtuiging baseert.Vervolgens merken de leden op dat de implementatie van het nieuwe onderbouwbeleid
er uit zou moeten bestaan uit dat de overheid afziet van implementeren. De
overheid moet faciliteren en regie voeren. De leden vragen of de minister
deze uitspraken van de Taakgroep onderschrijft.De leden van deze fractie zijn het met de Taakgroep eens dat het beleid
voor de onderbouw niet van bovenaf opgelegd kan worden. Scholen moeten zoveel
meerwaarde in dit beleid zien dat zij het zelf in de praktijk vorm en inhoud
geven. De leden vragen of de minister het met hen eens is dat implementatie
door de overheid en beleidsruimte voor de invulling van de onderbouw door
de scholen met elkaar op gespannen voet staan. Ook willen de leden weten hoe
voorkomen kan worden dat scholen bij het uitwerken van de kerndoelen onnodig
veel tijd kwijt zijn.De leden van de PvdA-fractie constateren dat de minister de hoofdrichting
waarin de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming werkt, zoals deze werd geformuleerd
in de tussenrapportage Contouren van de nieuwe onderbouw, onderschrijft. De minister zet in op een nieuwe rolverdeling tussen
scholen, professionals en rijksoverheid waarbij de rijksoverheid niet een
bepaalde manier van werken voorschrijft maar waarbij scholen hun eigen professionele
keuzes maken. De Taakgroep heeft het totale kerndoelenpakket beperkt tot circa
62 globaal geformuleerde kerndoelen, waarbij scholen zelf keuzes mogen maken
over de feitelijke organisatie van die kerndoelen. Een van de grote oorzaken
van voortijdig schoolverlaten is dat leerlingen op een bepaald moment terechtkomen
in onderwijs van een niveau dat niet aansluit op de kennis en vaardigheden
die zij tevoren hebben aangeleerd. Hoe zal worden gewaarborgd dat er in ieder
geval voor de betrokkenen duidelijkheid bestaat over het niveau waarop kerndoelen
zijn onderwezen, zodat daarop kan worden aangesloten? Moeten in het kader
van de samenhang alle vakken op eenzelfde niveau worden gegeven of acht de
minister zoiets slechts bij bepaalde vakkencombinaties en/of leergebieden
noodzakelijk?De leden wijzen vervolgens op de vraag die geopperd wordt door de Taakgroep
of het derde leerjaar havo/vwo nu hoort bij de onderbouw of bij de bovenbouw.
Daarnaast wijst de Taakgroep op de mogelijkheden die een regelvrij derde leerjaar
havo/vwo biedt om de leerlijn naar de Tweede Fase meer vloeiend te laten verlopen.
De leden vinden dit een interessante gedachte. Betekent dit dat een gedeelte
van de studielast van de profielen kan worden verplaatst naar het derde leerjaar
en de overladenheid op die manier kan worden teruggebracht, zo vragen zij.De Taakgroep wijst erop dat het begrip leerstandaard al snel wordt begrepen
als een nieuwe vorm van landelijke toetsing hetgeen een sterke afweerreactie
oproept. Toch heeft de Taakgroep aan de Citogroep en Stichting Leerplan Ontwikkeling
(SLO) verzocht om voor twee vak-/leergebieden een versneld ontwikkelingsproces
van leerstandaarden uit te voeren. Is met de keuze van deze twee organisaties
niet meteen een bepaald soort product in het vooruitzicht gesteld? Welke waarborgen
zijn er bij deze opdracht ingebouwd teneinde te voorkómen dat leerstandaarden
precies de vorm krijgen die bij de scholen leidt tot de genoemde afweerreactie,
vragen de leden van bovengenoemde fractie. Toezicht en verantwoordingDe leden van de CDA-fractie zijn met de minister van mening dat bij een
vergrote beleidsruimte hoort dat scholen zich verantwoorden over de gemaakte
keuzes en de geboekte resultaten. De Inspectie heeft hiervoor binnen de Wet
op het Onderwijstoezicht (WOT) de mogelijkheden. Daarbij wordt ook nadrukkelijk
uitgegaan van proportioneel toezicht. Kan de minister duidelijk maken dat
de Inspectie, zonder sterke uitbreiding, in staat is het noodzakelijke toezicht
te leveren, zo vragen de leden. Ook willen de leden weten of de minister kan
garanderen dat de verantwoordingseisen van de Inspectie niet tot extra bureaucratie
voor de scholen leidt. Zij vragen: hoe denkt de minister goede verantwoording
door de scholen zonder toename van de bureaucratie te kunnen bewerkstelligen?De Taakgroep schrijft dat de regelgeving voor het onderwijsaanbod in de
onderbouw wellicht wordt beperkt tot de verplichting voor de school om de
vastgestelde kerndoelen in het aanbod te verwerken. Daarnaast moet de school
in het onderwijsaanbod en begeleiding zorg dragen voor een doorlopende leerlijn
voor de leerling vanuit het basisonderwijs via de onderbouw naar de bovenbouw
voor de verschillende schoolsoorten en leerwegen. Tevens moet voor de leerling
ten minste aan het eind van het tweede leerjaar de mogelijkheid behouden zijn
om alle sectoren/profielen te kiezen binnen de schoolsoort waarin hij zijn
leerroute zal volgen.De leden van voornoemde fractie vragen of de minister de mening van de
Taakgroep onderschrijft zoals hierboven weergegeven. Ook willen de leden weten
of het betekent dat de Inspectie met name op de hierboven genoemde drie punten
zal controleren of een school het onderbouwonderwijs op verantwoorde wijze
uitvoert. Welke maatregelen zal de Inspectie kunnen nemen wanneer een school
op genoemde drie punten onvoldoende scoort, zo vragen de leden. Ook vernemen
de leden graag hoe de Inspectie voldoende inzicht krijgt in de resultaten
van de onderbouw op een school. Hoe denkt de minister om te gaan met scholen
die onvoldoende kwaliteit leveren? De minister blijft systeemverantwoordelijk
voor de onderbouw voortgezet onderwijs en voor de resultaten van dit systeem.
De leden vragen of de minister kan aangeven hoe die verantwoordelijkheden
gezien moeten worden, gelet op ruimte die scholen voor eigen beleid hebben.De leden van voornoemde fractie zijn een groot voorstander van ruimte
voor scholen, maar zij willen daarbij een heldere, niet bureaucratische verantwoordingsstructuur.
Die verantwoordingsstructuur moet de garantie bieden dat de geboden ruimte
goed wordt ingevuld. Het mag niet gebeuren dat achteraf blijkt dat de geboden
ruimte leidt tot mindere kwaliteit. De leden verwachten dit ook niet, maar
het is voor onderwijs en overheid zaak elkaar scherp te houden en te stimuleren,
zo stellen de leden. Zij vragen hoe de minister dit ziet.De school heeft veel professionaliteit en die professionals moeten ruimte
krijgen om zelf keuzes te maken. De overheid moet wel zorgen voor de nodige
randvoorwaarden. Eén randvoorwaarde is het aanbieden van voldoende
materiaal waaruit keuzes kunnen worden gemaakt. De leden van deze fractie
vragen daarom of de minister kan aangeven dat er voldoende materiaal voor
de scholen aanwezig zal zijn. Helder, zo vinden de leden, moet ook zijn binnen
welke bandbreedte verschillen in de onderbouw voortgezet onderwijs voor de
overheid acceptabel zijn. De overheid dient naar de mening van de leden vooraf
heel duidelijk de randvoorwaarden te stellen.De richting waarin de onderbouw van het voortgezet onderwijs zich volgens
de plannen van de Taakgroep ontwikkelt, kunnen de leden steunen. Belangrijk
is dat het onderwijsveld, te weten onderwijsgevenden en leidinggevenden, zich
kan vinden in de ontwikkeling. De leden van deze fractie willen een vernieuwing
die gedragen wordt door het onderwijsveld. Alleen dan heeft vernieuwing kans
van slagen, zo stellen zij. De Taakgroep ziet een duidelijke regiefunctie
voor de overheid. De leden van deze fractie willen daarom weten of de minister
kan uitleggen hoe zij die regiefunctie ingevuld ziet.De leden van de PvdA-fractie wijzen er op dat de minister aan de Inspectie
gevraagd heeft om in overleg met de Taakgroep een voorstel te doen voor kwaliteitsborging
voor een onderbouw waarin variëteit een leidend principe is. De leden
vragen of dit zal betekenen dat er geen sprake meer van kan zijn, dat de Inspectie
constateert dat bepaalde kerndoelen niet, of niet op het beoogde niveau worden
gehaald? Welke waarde heeft het proportionele toezicht van de Inspectie dan
nog, zo vragen de leden.De minister wil bevorderen dat de nieuwe wettelijke kaders per 1 augustus
2006 hun beslag zullen krijgen. Op welke datum betekent dit dat de leerlingen
met de vernieuwde basisvorming, of zo de minister wil, de vernieuwde onderbouw
van het voortgezet onderwijs, te maken krijgen, vragen de leden.II Reactie van de ministerLeden van drie fracties, namelijk van de fracties van CDA, Christen Unie
en PvdA, hebben vragen gesteld over de brief (kenmerk VO/OK/2003/24 873)
die ik 2 december 2003 aan uw Kamer zond over de ontwikkeling van de
onderbouw van het voortgezet onderwijs. Hieronder zal ik ingaan op vragen
en opmerkingen die in deze reacties naar voren komen. Ik constateer dat de
leden van de fracties behoudens enige kanttekeningen instemmen met de ingezette
koers. De werkwijze van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming (verder «Taakgroep»
te noemen), die zich kenmerkt door nauwe interactie met het onderwijsveld,
kan rekenen op steun. Er wordt ook aangegeven dan men zich realiseert dat
de brief van 2 december over een tussenrapportage
ging. De reacties – zowel vanuit uw Kamer als die van mij nu –
moeten dan ook in die context worden bezien.AlgemeenIn mijn brief van 2 december gaf ik aan de term «basisvorming»
niet meer te gebruiken en in plaats daarvan te willen spreken over «onderbouw»
en «kerndoelen». De leden van de fractie van het CDA stemmen hiermee
in, maar vragen zich af waarom ik dit zo nadrukkelijk naar voren breng. De
leden van de fractie van de PvdA stellen dat het gebruik van een andere terminologie
nog niet betekent dat er daarmee feitelijk wat verandert.Ook de nieuwe kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs
zijn kaders waarbinnen scholen hun opdracht moeten vervullen, maar het zijn
andersoortige en globalere kaders dan momenteel het geval is. Door in de kaderstelling
het verband tussen de periode (onderbouw) en de inhoud (kerndoelen) losser
te maken, krijgen scholen meer ruimte om hun eigen professionele keuzes te
maken gericht op het bieden van kansen aan leerlingen om hun talenten te ontdekken,
te ontwikkelen en te gebruiken. Ik heb vertrouwen in de professionaliteit
in de scholen om hieraan zelf invulling te geven.De reden om de meer neutrale termen «onderbouw» en «kerndoelen»
te gebruiken is duidelijk tot uitdrukking te brengen dat ik vind dat schoolen
onderwijsontwikkeling primair vanuit de scholen moet komen en dat professionele
onderwijskundige keuzes primair door beroepsbeoefenaren in en om die scholen
gemaakt moeten worden. Immers, in weerwil van alle goede resultaten die scholen
het afgelopen decennium met «de basisvorming» hebben bereikt en
de dynamiek die dit teweeg heeft gebracht, hangt aan het begrip «basisvorming»
toch het negatieve beeld van een landelijke en door rijksoverheid
en politiek opgelegde onderwijsvernieuwing.In de tussenrapportage van de Taakgroep wordt gesteld dat aan de onderbouw
twee specifieke functies worden toegekend: het leggen van een door de overheid
als collectieve ambitie te formuleren basis aan kennis en vaardigheden die
nodig zijn voor het algemeen maatschappelijk functioneren, en het bieden van
een oriëntatie in de breedte die – binnen de gekozen leerroute –
keuzes voor een specifieke sector of profiel openlaat of mogelijk laat. De
leden van de CDA-fractie vragen mij of deze doelen niet duidelijk te maken
hebben met basisvorming.Deze doelen hebben inderdaad te maken met zowel de basisvorming zoals
die in zijn oorspronkelijke vorm bedoeld is, als met mijn voorstellen voor
de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Deze doelen stel ik ook niet ter
discussie, ik wil scholen echter meer ruimte bieden deze doelen te realiseren.De leden van de fractie van de PvdA stellen dat de basisvorming een onderwijsvernieuwing
is die niet lichtvaardig als «mislukt» mag worden afgedaan en
vragen om puntsgewijs aan te geven wat ik beschouw als mislukt aan «de
basisvorming» en wat mijns inziens behouden zou moeten blijven.Laat ik voorop stellen dat ik niet wil tornen aan de doelen die mijn voorgangers met de basisvorming voor ogen hadden.
Wat mij betreft blijft de opdracht aan elke school om alle leerlingen voor
te bereiden op persoonlijk, maatschappelijk en beroepsmatig functioneren en
op vervolgonderwijs en een leven lang leren. Voorts moeten leerlingen niet
alleen op de bovenbouw voorbereid worden, maar na twee jaar nog steeds kunnen
blijven doorstromen naar alle profielen respectievelijk leerwegen. Ik schaar
me dus, in antwoord op de vraag van de leden van de PvdA-fractie terzake,
niet tegen de hoofddoelstellingen van de basisvorming. En zoals hierboven
aangegeven is het afgelopen decennium sprake geweest van positieve dynamiek
in de scholen.Waar ik een andere weg insla dan mijn voorgangers is bij het middel om dit doel te realiseren. Ik geloof niet in één
uniform, landelijk voorgeschreven onderwijsprogramma voor alle leerlingen.
Dat komt onvoldoende tegemoet aan verschillen tussen leerlingen en tussen
scholen en blijkt te leiden tot een overladen en versnipperd onderwijsprogramma.
Belangrijker nog vind ik dat de keuzes ten aanzien van de inrichting van het
onderwijsprogramma niet in eerste instantie door de landelijke overheid gemaakt
dienen te worden, maar door professionals in en om de school zelf. Pas dan
kan echt maatwerk geboden worden en inhoud worden gegeven aan doorlopende
leerlijnen. Dat is ook de strekking van de kop in de brief van 2 december:
«De leerling centraal: de school aan zet». Kortom: er wordt niet
een onderwijskundig model afgeschaft, maar de verplichting om met één
model te werken vervalt. Dat betekent – in reactie op de vraag van de
leden van de PvdA-fractie of scholen door kunnen blijven gaan met «hun
basisvorming» – dat scholen, indien ze daartoe zélf besluiten, inderdaad in hoofdlijnen door kunnen gaan
met «de basisvorming» als tevoren. Voor een stelselwijziging en
een landelijk geldende en centraal besloten vervanging van het ene onderwijskundige
model door een ander onderwijskundig model, hoeven scholen niet te vrezen:
de school is zelf aan zet. De leerling centraal: de school aan zetDe leden van de fractie van het CDA onderschrijven het uitgangspunt dat
de leerling centraal moet staan in het onderwijs. De leden van deze fractie
vragen zich wel af of de ambitie van meer vraaggericht onderwijs in de onderbouw
haalbaar is, gelet op de vereiste inspanningen van de onderwijsgevenden.Het zijn primair de scholen die de leerling centraal moeten kunnen stellen:
dan kan daadwerkelijk maatwerk geboden worden. Door scholen in staat te stellen
hun eigen professionele afwegingen te maken passend bij de leerlingen die
ze in huis hebben lijkt deze ambitie meer haalbaar dan te werken met één
uniform, centraal voorgeschreven model. Ik zal nog bezien op welke wijze scholen
hierbij kunnen worden ondersteund en wacht voorstellen daartoe van de Taakgroep
af.De leden van de CDA-fractie spreken hun vertrouwen uit in de professionaliteit
van scholen. Wel vragen ze of de scholen voldoende tijd zullen hebben om eigen
keuzes te vertalen in lesprogramma's. Zal er op korte termijn voldoende verantwoord
voorbeeldmateriaal beschikbaar komen voor scholen zodat ze eigen keuzes concreet
kunnen vertalen in onderwijsprogramma's?In de paragraaf «De Tussenrapportage van de Taakgroep» vragen
de leden van de CDA-fractie hoe voorkomen kan worden dat scholen bij het uitwerken
van de kerndoelen onnodig veel tijd kwijt zijn.Scholen zullen vanaf het schooljaar 2004/2005 kunnen deelnemen aan projecten
met vernieuwend lesmateriaal voor de onderbouw, en zo alvast ervaring opdoen
met andere benaderingen. Onder auspiciën van een Stuurgroep waarin onder
meer de Taakgroep, het Ministerie van OCW en educatieve uitgevers zitting
hebben, zijn flexibele leermiddelen ontwikkeld. Scholen kunnen vanaf het schooljaar
2004/2005 – desgevraagd met begeleiding – ervaring daarmee opdoen.
Deze leermiddelen zijn tegen een geringe vergoeding beschikbaar. Daarmee wordt
voorzien in de beschikbaarheid van voorbeeldmateriaal. De ervaringen met deze
leermiddelen zullen in beschouwing worden genomen bij de verdere ontwikkeling
van passende leermiddelen in de jaren daarna. Hiermee wordt voorzien in ondersteuning
van scholen bij het omgaan met grotere variëteit. In de volgende paragraaf
zal ik nader op de bandbreedte voor variëteit ingaan.De Tussenrapportage van de TaakgroepDe leden van de CDA-fractie verzoeken mij om helder te maken in hoeverre
verschillen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs voor de overheid
blijvend acceptabel zijn en welke randvoorwaarden hierbij gelden. De leden
van de fractie verwijzen hierbij naar de problematiek van leerlingen die tussentijds
van de ene naar de andere school moeten overstappen in verband met bijvoorbeeld
een verhuizing. In de paragraaf «Toezicht en verantwoording» stellen
deze leden dat helder moet zijn binnen welke bandbreedte verschillen in de
onderbouw voor de overheid acceptabel zijn.Ten eerste wil ik wat dit betreft opmerken dat scholen die hun onderwijs
zeer vernieuwend willen inrichten – zoals «De Nieuwste School»
in Tilburg, «Slash 21» in Lichtenvoorde en UniC in Utrecht –
in trek zijn bij ouders en leerlingen. Ook van de traditionele vernieuwingsscholen,
zoals scholen voor Dalton- en Montessori-onderwijs, komen geen signalen die
erop wijzen dat variëteit tot onoverkomelijke problemen zou leiden. Dat laat onverlet dat ik het tot mijn verantwoordelijkheid reken om door
het stellen van kaders de mate van variëteit enigszins af te grenzen.
De kerndoelen en eindtermen geven op het inhoudelijke vlak waarborgen dat
scholen niet te zeer uit elkaar gaan lopen: kerndoelen en exameneisen gelden
immers voor alle leerlingen en dus voor alle scholen. Het is de opdracht van
de school om de leerloopbaan van de leerling (dus ook in de onderbouw) dusdanig
in te richten dat deze leerling terdege wordt voorbereid op het vervolgonderwijs
en dus ook op een examen, in welke vorm dit ook zal worden afgenomen. Als
een school een leerling «ontvangt» van een andere school (bijvoorbeeld
omdat de leerling verhuisd is) is het de taak van de school om deze leerling
goed te laten instromen in het onderwijsprogramma. Scholen zijn nu ook gewend
om, bijvoorbeeld via het mentoraat, nieuwe leerlingen op te vangen en waar
nodig een aangepast programma te organiseren. Sommige – maar lang niet
alle – scholen geven leerlingen die vertrekken naar een andere school
een soort onderwijskundig rapport mee met daarin een beschrijving van het
door de leerling gevolgde onderwijsprogramma en de door hem behaalde resultaten.
Dit biedt de «ontvangende» school handvatten voor soepele en optimale
plaatsing van de leerling. Dit principe verdient bredere toepassing.De leden van de CDA-fractie vragen of ik de uitspraken van de Taakgroep
over de rol van de overheid ten aanzien van de onderbouw, namelijk regie voeren
en faciliteren in plaats van implementeren, onderschrijf. Zij vragen of ik
het er mee eens ben dat implementatie door de overheid en beleidsruimte voor
de invulling van de onderbouw door scholen met elkaar op gespannen voet staan.
In de paragraaf «Toezicht en verantwoording» stellen de leden
van de CDA-fractie verder dat vernieuwing van de onderbouw alleen kans van
slagen heeft indien die gedragen wordt door het onderwijsveld. De Taakgroep
heeft in de tussenrapportage aangegeven hierbij een duidelijke regiefunctie
voor de overheid te zien. De leden vragen in dit kader hoe ik die regiefunctie
ingevuld zie. Op de vragen over de regiefunctie en de betrokkenheid van het
onderwijsveld ga ik hieronder in.De genoemde uitspraken van de Taakgroep onderschrijf ik inderdaad. De
rol van de overheid kenmerkt zich wat betreft de onderbouw in mijn optiek
door termen als regie en toerusting, niet met een term als implementatie.
Ik zie meer in een betrokken overheid die kaders stelt, scholen toerust en
ondersteuning biedt bij de uitwisseling van ervaringen, dan in een overheid
die gedetailleerde wettelijke voorschriften stelt. Scholen moeten de ruimte
krijgen om zelf keuzes te maken bij invulling van de onderbouw.Betrokkenheid van het onderwijsveld is inderdaad onontbeerlijk voor een
goede ontwikkeling van de onderbouw. De regiefunctie heb ik tot nu toe ingevuld
door de Taakgroep in te stellen en deze te vragen uit te gaan van een interactieve
aanpak. Het gaat dus niet om een van bovenaf door de overheid opgelegde vernieuwing,
maar om een vernieuwingsproces dat vanuit de scholen vormt krijgt. De producten
van de Taakgroep komen steeds tot stand na uitgebreide consultatie van het
onderwijsveld. Uit die consultatie blijkt dat er bij de onderwijsprofessionals
een groot draagvlak is voor de ingezette ontwikkeling van de onderbouw. Nadat
de Taakgroep het integrale eindadvies zal hebben uitgebracht zal ik zorg blijven
dragen voor een goede dialoog met en ondersteuning van het veld. Over de wijze
waarop deze dialoog en ondersteuning vorm zullen krijgen zal ik u informeren
bij mijn reactie op het eindadvies van de Taakgroep.De leden van de PvdA-fractie vragen hoe zal worden gewaarborgd dat duidelijkheid
bestaat over het niveau waarop kerndoelen zijn onderwezen, zodat
de doorstroom van leerlingen soepel kan verlopen. De leden van deze fractie
vragen zich af of alle vakken op een zelfde niveau gegeven moeten worden,
of is zoiets slechts bij bepaalde vakkencombinaties en/of leergebieden noodzakelijk?
Ook vragen de leden van deze fractie, evenals de leden van de CDA-fractie,
of de onderbouw voldoende zal zijn ingericht voor de zwakkere leerlingen.De nieuwe kerndoelen laten ruimte voor uitwerking op schoolniveau op verschillende
niveaus en gericht op verschillende leerstijlen, van basisberoepsgerichte
leerweg tot vwo, van abstract en theoretisch tot concreet en praktisch. Dit
zijn professionele onderwijskundige beslissingen van scholen, waarbij aansluiting
op het niveau van de verschillende bovenbouwprogramma's een belangrijk aandachtspunt
voor de school – dus voor het lerarenteam – is. Door de grotere
beleidsvrijheid krijgen de scholen juist de mogelijkheid die aansluiting te
verbeteren. Daarbij kan inderdaad – tot op zekere hoogte – differentiatie
in niveau tussen verschillende vakken, vakkencombinaties of leergebieden ontstaan.
De waarborg waar de leden op doelen is gelegen in het feit dat scholen de
leerlingen moeten opleiden tot het niveau van de (centraal vastgestelde) examenprogramma's.
De formulering van de kerndoelen en de opdracht aan de school om deze voor
alle leerlingengroepen zo aan te bieden dat dit tegemoet komt aan hun capaciteiten
en leerstijlen zal naar ik verwacht leiden tot passende aandacht voor de verschillende
soorten leerlingen, dus ook voor de zwakke leerlingen.De leden van de PvdA-fractie gaan verder in op het derde leerjaar havo/vwo.
Zij vragen of een gedeelte van de studielast van de profielen kan worden verplaatst
naar het derde leerjaar om de overladenheid in de bovenbouw van havo / vwo
terug te brengen.De Taakgroep zal ook over het derde leerjaar havo/vwo adviseren. Voor
een reactie op deze vraag van de leden van de PvdA-fractie wacht ik daarom
graag het eindadvies van de Taakgroep af.Tot slot vragen de leden van de PvdA-fractie naar het ontwikkelingsproces
van leerstandaarden. Is door de opdracht te geven aan de Citogroep en SLO
het gevaar niet groot dat het product feitelijk een nieuwe vorm van landelijke
toetsing zal zijn, hetgeen bij de scholen een sterke afweerreactie oproept?
Welke waarborgen zijn er bij deze opdracht ingebouwd teneinde te voorkomen
dat de leerstandaarden die vorm krijgen?In antwoord op deze vraag benadruk ik dat het niet de bedoeling is een
nieuwe vorm van landelijke toetsing te introduceren. De opdracht aan Citogroep
en SLO heeft ook niet die strekking. Het doel is inzicht te krijgen in de
wijze waarop globale kerndoelen vertaald kunnen worden naar verschillende
niveaus. Door uitwerking van een aantal voorbeelden wordt verkend hoe leerstandaarden
vorm kunnen krijgen en of ze een goed normatief instrument kunnen zijn voor
scholen en methodeontwikkelaars. De Taakgroep zal in het eindadvies adviseren
over de wenselijkheid van invoering van leerstandaarden. Naar aanleiding van
dat eindadvies zal ik u hierover verder berichten.Toezicht en verantwoordingDe leden van de CDA-fractie vragen of de Inspectie zonder sterke uitbreiding
in staat zal zijn toezicht te houden op de vernieuwde onderbouw. Verder vragen
zij of verantwoording door de scholen over de gemaakte keuzes zonder toename
van de bureaucratie kan worden bewerkstelligd. De rol van de Inspectie is in beweging. De grotere beleidsruimte voor
scholen in de onderbouw, de wijze waarop scholen zelf om zullen gaan met kwaliteitszorg-
en verantwoordingssystemen en het met de Wet op het Onderwijstoezicht (WOT)
ingevoerde proportioneel toezicht zullen elkaar versterken. Het geldende waarderingskader
op grond van de WOT biedt, ook naar het oordeel van de Taakgroep, ruimte voor
het adequaat bewaken van de kwaliteit van het onderwijs in een onderbouw waarin
variëteit een leidend principe is. Het toezicht door de Inspectie zal
meer en meer een proportioneel en stimulerend karakter krijgen in samenhang
met het versterken van de zelfevaluatie door scholen. Deze andere invulling
van het toezicht heeft naar verwachting geen invloed op de omvang van het
inspectieapparaat.De bureaucratie zal door de verantwoordingsplicht van scholen niet toenemen.
Ik heb mij tot doel gesteld de administratieve lasten voor scholen te verminderen,
en zal daar ook in dit verband nadrukkelijk aandacht aan besteden. De verantwoording
die scholen afleggen zal ook steeds meer aan de direct bij de school betrokkenen
(ouders, leerlingen, leraren) zijn, waardoor een directere link gelegd kan
worden tussen de verantwoording en de verbetering van de kwaliteit van het
onderwijs.De leden van de CDA-fractie vragen ook of de regelgeving voor het onderwijsaanbod
in de onderbouw wellicht wordt beperkt tot de verplichting voor scholen om
de vastgestelde kerndoelen in het aanbod te verwerken, om zorg te dragen voor
doorlopende leerlijnen en om de keuzevrijheid van leerlingen tot het eind
van de onderbouw open te houden. Zal de Inspectie met name op deze drie punten
controleren, en welke maatregelen kunnen worden genomen indien een school
op deze punten onvoldoende scoort? De leden vragen ook hoe de Inspectie voldoende
inzicht krijgt in de resultaten van de onderbouw op een school. Hoe wordt
omgegaan met scholen die onvoldoende kwaliteit leveren?Na het beschikbaar komen van de eindrapportage van de Taakgroep zal ik
u een wetsvoorstel voorleggen met betrekking tot ontwikkeling van de onderbouw
van het voortgezet onderwijs. Daarin zullen in ieder geval minder en globalere
voorschriften worden opgenomen dan nu het geval is. De door de leden van de
CDA-fractie genoemde drie uitgangspunten zullen in die voorschriften zeker
een rol spelen. Het uiteindelijke wettelijke kader is uiteraard ook bepalend
voor het toezichtskader van de Inspectie. Daarnaast is van belang de mate
waarin de scholen zelf systematisch de kwaliteit bewaken. De Inspectie participeert
op dit moment in de ontwikkeling van instrumenten voor kwaliteitsborging in
de onderbouw.Indien de Inspectie constateert dat de kwaliteit van het onderwijs op
een school te wensen overlaat, staat de Inspectie een in de WOT neergelegd
instrumentarium ter beschikking om de situatie te verbeteren. Indien in strijd
met wet- en regelgeving wordt gehandeld, kan een sanctie worden opgelegd.
Het is altijd afhankelijk van de specifieke situatie of een sanctie (opschorting
of inhouding van bekostiging) zal worden opgelegd. De regels die ik hierbij
hanteer heb ik gepubliceerd in het Gele Katern nr. 1 van 2004 d.d. 7 januari
2004 (beleidsregel Opschorting en inhouding van bekostiging bij onderwijsinstelllingen).De leden van de CDA-fractie vragen hoe ik de ministeriële systeemverantwoordelijkheid
voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs zie ten opzichte van de ruimte
voor eigen beleid van scholen. De verantwoordingsstructuur zou volgens de
leden helder en niet bureaucratisch moeten zijn, en de garantie moeten bieden
dat de geboden ruimte goed wordt ingevuld. Een van mijn beleidsprioriteiten is te komen tot moderne bestuurlijke
verhoudingen tussen de Rijksoverheid en de sector. Hierbij past de volgende
verantwoordelijkheidsverdeling. De Rijksoverheid stelt globale kaders vast.
Deze kaders behelzen algemene kwaliteitseisen en globale inhoudelijke kaders
voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. De onderwijsprofessionals
in en rondom de scholen krijgen de ruimte om de algemene en de eigen doelstellingen
te realiseren op de wijze die in hun professionele optiek past bij de leerlingen,
de leerstof en de school. De Rijksoverheid faciliteert de scholen om de onderwijskundige
keuzes goed te kunnen maken. Scholen zullen zich vervolgens moeten verantwoorden
over de gemaakte keuzes en de geboekte resultaten, in de eerste plaats naar
de direct bij de school betrokkenen (ouders, leerlingen, personeel). Het schoolplan
en de medezeggenschapsstructuur zijn hierbij belangrijke instrumenten. Scholen
leggen ook aan de Rijksoverheid verantwoording en rekenschap af over de resultaten
die zij hebben behaald. Hierbij is onder meer het toezicht door de Inspectie
van belang.De verantwoordingsstructuur zoals hierboven beschreven is helder en maakt
duidelijk wie waarop aanspreekbaar is. Of de ruimte die scholen krijgen goed
wordt ingevuld kan worden beoordeeld aan de hand van de door scholen behaalde
resultaten en door toetsing aan de (globale) wettelijke kaders.De leden van de PvdA-fractie vragen of het principe van variëteit
zal betekenen dat de Inspectie niet meer kan constateren dat bepaalde kerndoelen
niet of niet op het beoogde niveau worden gehaald. De leden vragen welke waarde
het proportionele toezicht van de Inspectie dan nog heeft.Het is de eigen verantwoordelijkheid van de scholen om keuzes te maken
in de wijze waarop de kerndoelen concreet vorm krijgen in het onderwijsprogramma,
bijvoorbeeld door het inrichten van leergebieden, projecten of vakken. De
Inspectie zal vervolgens beoordelen of de gemaakte keuzes juist zijn tegen
de achtergrond van kerndoelen en examenprogramma's en de aansluiting op en
samenhang binnen de leergebieden.De leden van de PvdA-fractie vragen tenslotte op welke datum de leerlingen
met de vernieuwde onderbouw van het voortgezet onderwijs te maken zullen krijgen,
indien de nieuwe wettelijke kaders per 1 augustus 2006 hun beslag zullen
krijgen.Uitgangspunt is dat de wetswijziging in verband met de vernieuwde onderbouw
per 1 augustus 2006 in werking zal treden. Tot 1 augustus 2006 blijven
de huidige kerndoelen van kracht. In het schooljaar 2006/2007 zullen alleen
de leerlingen van het eerste leerjaar voortgezet onderwijs onder het nieuwe
regime met de nieuwe kerndoelen vallen. Het daarop volgende schooljaar betreft
het de leerlingen van het eerste en tweede leerjaar, totdat in het schooljaar
2008/2009 alle leerlingen in de eerste drie leerjaren van het voortgezet onderwijs
ermee te maken krijgen.Ik onderzoek de mogelijkheden om scholen al vóór 1 augustus
2006 in de gelegenheid te stellen meer eigen keuzes te maken, voorzover die
in lijn zijn met de besluitvorming.In juni zal de Taakgroep haar eindadvies aan mij aanbieden. Dat eindadvies
zal ik zo spoedig mogelijk na vaststelling met een beleidsreactie aan uw Kamer
zenden.XNoot1Samenstelling:Leden: Van Nieuwenhoven (PvdA), Van de Camp (CDA), Kalsbeek (PvdA), Cornielje
(VVD), Voorzitter, Lambrechts (D66), Hamer (PvdA), Van Bommel (SP), Vendrik
(GL), Mosterd (CDA), Blok (VVD), Balemans (VVD), Slob (CU), Vergeer (SP),
Tichelaar (PvdA), Joldersma (CDA), De Vries (CDA), Van Vroonhoven-Kok (CDA),
Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Eski (CDA), Eijsink (PvdA), Leerdam, MFA
(PvdA), Ondervoorzitter, Van Miltenburg (VVD), Kraneveldt (LPF), Hermans (LPF),
Van Dam (PvdA), Visser (VVD) en Azough (GL).Plv. Leden: Kruijsen (PvdA), Ferrier (CDA), Verbeet (PvdA), Rijpstra (VVD),
Van der Laan (D66), Boelhouwer (PvdA), Vacature (algemeen), Tonkens (GL),
Van Oerle-van der Horst (CDA), Hirsi Ali (VVD), Örgü (VVD), Van
der Vlies (SGP), Kant (SP), Dijksma (PvdA), Hessels (CDA), Sterk (CDA), Atsma
(CDA), Van Bochove (CDA), Van Hijum (CDA), Arib (PvdA), Stuurman (PvdA), De
Krom (VVD), Varela (LPF), Nawijn (LPF), Adelmund (PvdA), De Grave (VVD) en
Halsema (GL). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26733-20.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl