Wijziging Wetboek van Militair Strafrecht in verband met het opnemen van een strafuitsluitingsgrond voor rechtmatig geweldgebruik door militairen; Voorlopig verslag van de vaste Commissies voor Justitie en voor Buitenlandse Zaken, Defensie en Ontwikkelingssamenwerking
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Eerste Kamer der Staten-Generaal
 1
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136488
 2009-2010
 
 31 487 
 (
 R1862
 )
 Wijziging Wetboek van Militair Strafrecht in verband met het opnemen
van een strafuitsluitingsgrond voor rechtmatig geweldgebruik door militairen
 
 
 
 
 B
 VOORLOPIG VERSLAG VAN DE VASTE COMMISSIES VOOR JUSTITIE EN VOOR BUITENLANDSE
ZAKEN, DEFENSIE EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
 Vastgesteld 3 november 2009
 Het voorbereidend onderzoek geeft de commissies aanleiding tot het maken
van de volgende opmerkingen en het stellen van de volgende vragen.
 
 Het voorbereidend onderzoek geeft de commissies aanleiding tot het maken
van de volgende opmerkingen en het stellen van de volgende vragen.
 
 De leden van de PvdA-fractie hadden met instemming
kennis genomen van het onderhavige wetsvoorstel. Zij menen, dat «onze
jongens en meisjes», die in militaire operaties hun moeilijke klus moeten
klaren, rechtszekerheid moet worden geboden. Zij moeten er op kunnen vertrouwen,
dat zij glashelder worden geïnformeerd en getraind in hun geweldsinstructie
en dat zij – indien zij betrokken raken bij geweldsincidenten en daarbij
gehandeld hebben conform die Nederlandse Operatie Orders – niet met
onverwachte verrassingen inzake opsporing en onderzoek zullen worden geconfronteerd.
Bij deze internationale operaties zullen zij zich door de specifieke strafuitsluitingsgrond
van art 38 lid 2 WMSr gesteund weten. Deze leden hadden kennis genomen van
het debat in de Tweede Kamer en constateerden nog enige onduidelijkheden.
 
 De regering heeft het parlement uitvoerig geïnformeerd, hoe militairen
voordat zij op missie gaan, worden geïnstrueerd en getraind in de toepasselijke
Rules of Engagement, de eventuele «caveats» die door Nederland
zijn gemaakt en de Nederlandse Operatie Orders, die op de RoE en de caveats
zijn gebaseerd. Ook op werkbezoek in Kandahar en Tarin Kowt is deze leden
gebleken hoezeer onze militairen zich rekenschap geven van de voor hen geldende
Rules of Engagement en hoezeer zij daarnaar handelen. Zolang de Nederlandse
militairen in Nederlandse eenheden onder Nederlands gezag opereren zal er
dus vermoedelijk geen verwarring over rol en reikwijdte van de geweldsinstructie
ontstaan.
 
 Wat echter onvoldoende opgehelderd is gebleven, is de instructie op voorhand
in relatie tot operaties door meer «gemengde» eenheden en al
 helemaal indien deze operaties onder buitenlands gezag worden uitgevoerd.
Deze leden bedoelen met buitenlands gezag niet zozeer het bevelvoerderschap
op het niveau van de commandant ISAF, maar het operationele commandoschap
op een lager niveau, bijvoorbeeld door inzet van commando-eenheden of door
luchtsteun van onze F16’s bij grondoperaties van andere mogendheden.
Zo ja, hoe worden onze militairen dan op mogelijke afwijkende geweldsinstructies
getraind? Mogen zij vervolgens een dienstbevel
weigeren uit te voeren indien dat niet strookt met hun eigen Nederlandse Operatie
Orders? Zo nee, hoe wordt dan organisatorisch voorkomen, dat militairen in
een dergelijk gezagsconflict verzeild raken? Zij kunnen immers, indien zij
weten dat zij zouden handelen buiten hun geweldsinstructie om, zich niet beroepen
op een bevoegd gegeven ambtelijk bevel (art.43 Sr), noch zich beroepen op
een rechtmatige uitoefening van geweld.
 
 Een tweede vraag, die deze leden hadden, is een vermoede inconsistentie
in de juridische ondersteuning, die militairen zouden moeten hebben gedurende
de onderzoeksfase van een zich voorgedaan hebbend geweldsincident. In de Nota
naar aanleiding van het verslag (blz. 5) geeft de regering aan, dat bij
een onderzoek naar een geweldsincident de militair in beginsel als getuige
wordt gehoord. Daarbij wordt echter op voorhand aan de militair medegedeeld,
dat hij geen vragen behoeft te beantwoorden. Deze leden begrijpen deze opmerking
aldus, dat hier door het OM dan wel de marechaussee een cautie aan de militair
wordt gegeven. Hebben zij dit goed begrepen? Zo ja, wat stelt het in beginsel «getuige»
zijn en niet een «verdachte», dan eigenlijk voor? Zo nee, wat
is dan de ratio van de opmerking, dat de militair geen vragen hoeft te beantwoorden?
Hebben zij in een dergelijke onduidelijke fase van het onderzoek (de militair
heeft nog geen idee of hij getuige dan wel verdachte zal zijn) niet juist
behoefte aan de bijstand van een raadsman?
 
 Als derde punt zijn deze leden wel enigszins verontrust geraakt door de
al te geruststellende bewoordingen van de regering tijdens het plenaire debat
in de Tweede Kamer over de mate van juridische bijstand die de «getuigende
of verdachte» militair mag verwachten (Handelingen pag. 6–376,
6–381, 6–383, 6–384). In het kort verzekeren de bewindslieden,
dat het OM en de Marechaussee deskundig en met empathie zullen optreden, dat
de militair natuurlijk altijd op eigen initiatief mag bellen met een raadsman,
dat overduidelijk is geregeld in het gemene strafrecht wanneer ten behoeve
van een verdachte van ernstige misdrijven (sic!)
een raadsman moet worden ingeschakeld, en dat tenslotte erals een soort vangnet –
altijd de mogelijkheid van de aanwezigheid van een officier-raadsman is. Hoe
weet de regering zo zeker, dat de ingezette reorganisatie bij OM en marechaussee
altijd tot een deskundige en empatische inzet zal leiden, zelfs indien op
het eerste gezicht het vermoeden bestaat dat de militair onjuist geweld heeft
toegepast? Is terugval in het gedrag, zoals dat waarmee Eric O. werd geconfronteerd,
niet denkbaar? Hoe wordt aan de militair bekend gemaakt, welke raadsman in
het verre Nederland voldoende deskundig is om hem telefonisch te kunnen bijstaan?
Wordt de militair bijvoorbeeld tegelijkertijd met de cautie een telefoonlijst
van de leden van de Militaire Balie uitgereikt?
Wat moeten de leden van de PvdA-fractie zich voorstellen bij een officier-raadsman?
Is dit een in de advocatuur geschoolde en ervaren jurist? Gaat deze optreden onafhankelijk van zijn werkgever – de krijgsmacht –
en onvoorwaardelijk in het belang van de militair? Is een officier-raadsman
als ware hij een advocaat gehouden aan geheimhoudingsplicht? Zo hij/zij deze schendt, kan hij daarvoor disciplinair worden vervolgd?
Kan de officier-raadsman zich beroepen op het voor advocaten gebruikelijke verschoningsrecht? 
 
 Wordt in het geval dat de militair wordt bijgestaan door een officier-raadsman
wel voldaan aan art. 6 EVRM?
 Tot hoever strekt het uitzendingsgebied, waarbinnen
altijd een officier-raadsman beschikbaar zou zijn, zich uit? Is er in Uruzgan
een raadsman beschikbaar, op Airfield Kandahar één en een in
Kabul bij ISAF Headquarters? Of wordt bedoeld, dat in heel Afghanistan één
raadsman beschikbaar is en wordt deze dan per omgaande naar de standplaats
van de militair overgevlogen?
 
 Tenslotte vragen de leden van de PvdA-fractie nog een verheldering van
de bezwaren die de regering heeft opgeworpen tegen het voorgestelde amendement
Boekestein. Deze leden hebben de woorden van de regering tijdens het plenaire
debat aldus begrepen, dat de strafuitsluitingsgrond in het voorgestelde art
38 lid 2 WMSr als een rechtvaardigingsgrond moet
worden beschouwd, waarbij de bewijslast dat deze rechtvaardigingsgrond niet aanwezig zou zijn bij het OM berust. En dat daarentegen
het goedbedoelde amendement waarbij de term «redelijkerwijs» werd
toegevoegd, deze rechtvaardigingsgrond eensklaps zou «degraderen»
tot een meer subjectieve schulduitsluitingsgrond,
waarbij een zwaardere bewijslast juist bij de geweldplegende militair zou
zijn komen liggen.
 Hoe zit dat dan in vergelijking met art. 41 Sr, het noodweerartikel? Daar
wordt toch ook de redelijkheidstoets gehanteerd? Is een beroep op noodweer
daarmee eveneens een beroep op een schulduitsluitingsgrond geworden?
 
 De leden van de SGP-fractie alsmede de leden
van de CU-fractie hebben met belangstelling van
het wetsvoorstel kennis genomen. Hoewel zij in overwegende mate met instemming
van het voorstel hebben kennisgenomen, bestaat bij hen niettemin behoefte
aan verduidelijking op enige punten die het voorstel raken.
 Tijdens de plenaire behandeling van het wetsvoorstel in de Tweede Kamer
op 24 september jl. is door de minister van justitie met nadruk en bij
herhaling betoogd (Handelingen 6–376 l.k. en 6–383 l.k.) dat de
voorgestelde tekst wil voorzien in een rechtvaardigingsgrond. De minister
van Defensie daarentegen sprak tijdens deze behandeling over een strafuitsluitingsgrond
(zie Handelingen 6–378 l.k.), zulks overigens in overeenstemming met
het intituleren van het wetsvoorstel. Deze leden verzoeken om een korte uiteenzetting
over het verschil tussen een rechtvaardigingsgrond, een strafuitsluitingsgrond
en een schulduitsluitingsgrond en zij vragen of het intitulé van het
wetsvoorstel in het licht van dit onderscheid op correcte wijze het karakter
van de voorgestelde wijziging/aanvulling van artikel 38 weergeeft.
 
 Wat betreft de rechtsbijstand van een onder verdenking staande militair
vroegen deze leden om nauwkeurige omschrijving van hetgeen in de praktijk
wordt begrepen onder de «supportstructuur» van Defensie. Zij wilden
graag de vraag beantwoord zien of de positie van een militair – verdachte
vanaf het begin van het strafrechtelijk onderzoek qua rechtsbijstand rechtens
vergelijkbaar is met de positie van een burger-verdachte in Nederland. In
dat verband stelden deze leden ook de vraag of de positie van
een officier-raadsman, niet zijnde de commandant van verdachte, qua onafhankelijkheid
op één lijn te stellen is met die van een advocaat.
 
 De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,
 Van de Beeten
 De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken, Defensie
en Ontwikkelingssamenwerking,
 De Graaf
 De griffier voor dit verslag,
 Hester Menninga
 
 
 
 
 Samenstelling:
 
 Justitie:
 
 Leden: Holdijk (SGP), Dölle (CDA), Tan (PvdA), Van de Beeten (CDA),
voorzitter, Broekers-Knol (VVD), De Graaf (VVD), Kneppers-Heynert (VVD), Kox
(SP), Westerveld (PvdA), vice-voorzitter, Doek (CDA), Engels (D66), Franken
(CDA), Peters (SP), Quik-Schuijt (SP), Haubrich-Gooskens (PvdA), Ten Horn
(SP), Janse de Jonge (CDA), Koffeman (PvdD), Böhler (GL), Van Bijsterveld
(CDA), Strik (GL), Lagerwerf-Vergunst (CU), De Vries (PvdA), Duthler (VVD)
en Yildirim (Fractie-Yildirim).
 
 Buitenlandse Zaken, Defensie en Ontwikkelingssamenwerking:
 
 Leden: Van den Berg (SGP), Vac. (CDA), Dupuis (VVD), Rosenthal (VVD),
Ten Hoeve (OSF), De Graaf (VVD), voorzitter, Vedder-Wubben (CDA), Kox (SP),
Schouw (D66), Van Driel (PvdA), Eigeman (PvdA), Franken (CDA), 1e vice-voorzitter,
Thissen (GL), Van Kappen (VVD), De Boer (CU), K.G. de Vries (PvdA), Willems
(CDA), Haubrich-Gooskens (PvdA), Hillen (CDA), Smaling (SP), 2e vice-voorzitter,
Koffeman (PvdD), Böhler (GL), Kuiper (CU), Elzinga (SP) Vliegenthart
(SP) en Yildirim (Fractie-Yildirim), Flierman (CDA).
 
 
 En indien in Afghanistan geen afwijkende caveats op de NATO ROE door Nederland
zijn gemaakt, hoe zit het dan in andere missies (zoals SFIR in Irak).
 
 
 Zie artikel in de Volkskrant d.d. 15 september 2009: Militair komt
juridisch steeds zwakker te staan.