Behoeftestelling vervanging F-16; Lijst van vragen en antwoorden inzake de vervanging van het F-16 jachtvliegtuig
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26488, nr. 9

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

13-03-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

26488 nr. 9

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaam1234 en 5256, 46 en 2567 en 6989, 10, 11, 162, 163, 167, 168, 170, 172, 202, 231121314, 44, 228, 232, 237 en 38315, 39, 110 en 13016 en 2661718, 19, 258, 262, 279, 280, 404, 450 en 452Kennisontwikkeling«First mover» voordeelClustereffecten202122, 43 en 4512324252627282930313233, 35, 244, 250 en 44234, 78, 79, 80, 81 en 86353637, 75, 98, 99, 100, 102, 111, 114, 165 en 17438 en 29239404142Vergelijking (door)ontwikkelingsfase:Eurofighter:JSF:Rafale:Vergelijking productiefase (bij aanschaf door Nederland
van 85 vliegtuigen)Eurofighter:JSF:Rafale:4344454647, 339, 367 en 4494849, 221 en 234505152535455 en 6356, 116, 120 en 3225758596061626364 en 766566676869707172737475767778, 79, 80 en 818283, 84, 85, 87, 88 en 898687, 88 en 8990919293 en 192949596 en 9798, 99 en 100101102103104105106107108109110111 en 112113114115 en 204116117118 en 129119120121122123 en 127124, 126 en 132125126127128129130131132133, 140, 142, 146, 156, 157 en 171134135136137138139140141142143144145 en 161146147148149, 150, 155, 159, 160, 166, 189, 197 en 380151152153154155156 en 157158, 255, 267 en 277159 en 160161162 en 163164165166167 en 168169170171172173174175176177178179 en 182180181182183184185, 188 en 198186187188189190191, 210, 212 en 226192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211, 233, 236 en 243212213214215216217218219220221222223224225 en 248226227228229230231232233234235236237238/348 en 358239240241242243244245 en 271246247248249250251 en 438252253254255256257258259, 265, 335 en 373260261262263 en 357264265266267268, 269, 270 en 274271272273274275, 411, 413, 414, 416, 417 en 456276277278279 en 280281282283, 344, 360 en 361284285 en 347286287288289290291292293 en 443294295296297 en 419298 en 436299 en 307300 en 340301, 307, 308, 316, 318, 326, 343 en 394302, 310, 311, 312, 319, 320, 334, 351, 352, 353, 378,
387 en 441303304 en 371305306307308309310, 311 en 312313314, 321, 323 en 332315, 327 en 350316317318319 en 320321322323324325326327328329330331332333334335336337338, 418, 421, 424 en 435339340341342343344345346347348349 en 439350351, 352 en 353354355356 en 368357358359, 427 en 433360362363364365366367368369370371372373374 en 402375376377378379 en 385380381382383384385386387388389390391392, 396, 397, 400 en 401393 en 399394395396 en 397398399400 en 401402403404405406, 408 en 410407408409410411412413 en 414415416 en 417418419420421422423424425426427428429 en 431430431432 en 437433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26488Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 290 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 488Behoeftestelling vervanging F-16nr. 9LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 7 maart 2002De vaste commissies voor Defensie1, voor Economische
Zaken2 en voor Financiën3 en de commissie voor de Rijksuitgaven4
hebben een aantalvragen voorgelegd aan de regering over de brief van de staatssecretaris
van Defensie en de ministers van Economische Zaken, van Defensie en van Financiën
d.d. 11 februari 2002 inzake de vervanging van de F-16 (26 488,
nr. 8).Deze vragen en de daarop bij brief d.d. 6 maart 2002 gegeven antwoorden
zijn hierna afgedrukt.De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,ValkDe voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,BiesheuvelDe voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,CroneDe voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven,Van WalsemDe griffier voor deze lijst,Kok1Waarom is in de brief en de overige documenten niet
steeds uitgegaan van vergelijkbare getallen, maar lopen referentiejaren, verschillende
valuta en verschillende koersen steeds door elkaar, zodat een onontwarbaar
kluwen ontstaat die parlementaire controle zeer ingewikkeld maakt? Kan de
regering alle gehanteerde staatjes en tabellen voorzien van de bedragen in
netto contante waarde, met hetzelfde jaar en met dezelfde dollar-eurokoers?In de brief is er voor gekozen verschillende referentiejaren, valuta en
koersen, zoals die in de brondocumenten staan, duidelijk te laten zien, juist
omdat deze gegevens van belang zijn bij de beoordeling van de getallen. Bij
de tabel waarin de berekening van de «business case» is weergegeven,
staat opgemerkt dat alle hierin gebruikte bedragen zijn uitgedrukt in euro's,
prijspeil 2001 bij een dollarkoers van € 1,15. Dat laat onverlet
dat tal van documenten hun eigen referenties hanteren. Niet in alle gevallen
is het mogelijk om die informatie, bijvoorbeeld voor het prijspeil, om te
zetten. Vaak is het juist gewenst aansluiting te houden met het brondocument.
Netto-contante waarden zijn alleen aan de orde voor zover ze de «business
case» betreffen. Levensduurkosten zijn opgesteld op basis van leveranciersinformatie,
die in prijspeil 2000 beschikbaar is. Daar waar €-bedragen worden genoemd
is steeds de eerder genoemde wisselkoers gehanteerd van 1 $ = 1,15 €.2Staan de Amerikaanse defensieprioriteiten na de recent
aangekondigde verhoging van de begroting reeds zodanig vast dat er geen gevolgen
zijn voor het JSF-programma? Zo ja, waaruit blijkt dit? Zo nee, nemen de onzekerheden
voor de komende jaren dan niet toe, waardoor later beslissen een aantrekkelijkere
optie wordt?Ook de verhoging van de defensieuitgaven in de VS met 14% tot 379 miljard
dollar in 2003, neemt niet weg dat de Amerikaanse krijgsmachtdelen een spanning
zien tussen hun investeringsplannen en het beschikbare budget. Welke afwegingen
gaandeweg zullen worden gemaakt, is nu niet aan te geven. Wel staat vast dat
het JSF-programma voorziet in belangrijke operationele behoeften van alle
Amerikaanse krijgsmachtdelen, die ook na 11 september als valide worden beoordeeld.
De verhoogde Amerikaanse defensiebegroting geeft geen aanleiding om de onzekerheden
voor het JSF-programma in de komende jaren als groter beoordelen. Ook de komende
jaren is een definitief besluit over het aantal door de VS te verwerven JSF-toestellen
niet te verwachten. Later beslissen tot deelneming aan de SDD zou betekenen
dat de kansen op voldoende en hoogwaardige omzet voor de Nederlandse industrie
afnemen.3Wat zijn de gevolgen voor het JSF-programma indien
de Amerikaanse regering haar prioriteiten verlegt naar strategische bommenwerpers,
waarbij zelfs de stokoude B-52 een vooraanstaande rol lijkt te blijven spelen?De inzet van strategische bommenwerpers is afhankelijk van de aard en
locatie van een militaire operatie. In Afghanistan hebben de VS onlangs gekozen
voor de inzet van dit wapensysteem. Andere operaties vergen weer andere militaire
middelen, die niet onderling uitwisselbaar zijn. Daarom voorzien de Amerikaanse
defensieplannen in verschillende vliegtuigen voor verschillende taken. Welke
afwegingen in de toekomst worden gemaakt tussen verschillende Amerikaanse
luchtmachtprojecten is nu niet aan te geven, maar dat de Verenigde Staten
zullen willen blijven beschikken over een breed scala aan militaire
vliegtuigen voor verschillende taken, waaronder de Joint Strike Fighter, ligt
voor de hand.4 en 52Zijn er gevolgen van SDD-deelname voor de investeringscapaciteit
van de krijgsmacht als geheel en/of de afzonderlijke krijgsmachtdelen? Zullen
er verschuivingen moeten plaatsvinden in de materieelverwervingsprogramma's?
Zo ja, zijn hiervoor al keuzes gemaakt en waaruit bestaan deze? Wat zijn de
percentages van de investeringen ten opzichte van het totale budget per krijgsmachtdeel
per jaar vanaf 2002 tot 2020?In hoeverre kan de besluitvorming betreffende de vervanging
van de F-16 gevolgen hebben voor het budget en de investeringsmogelijkheden
van de andere krijgsmachtdelen?In de defensieplannen is rekening gehouden met de vervanging
van de F-16, inclusief de mogelijke deelname aan een (door)ontwikkeling van
een van de kandidaten. Voor deelname aan de SDD-fase zijn in de begroting
2002 van de Koninklijke luchtmacht voor de periode 2003 tot 2007 fondsen gereserveerd.
Actualisering van de in de luchtmachtbegroting opgenomen budgetten voor vervanging
F-16 vindt plaats bij suppletore wet. De vervanging van de F-16 zal volledig
binnen de luchtmachtbegroting en meerjaren plannen worden gefinancierd: dit
tast de investeringsmogelijkheden van andere krijgsmachtdelen niet aan.De investeringspercentages per krijgsmachtdeel zijn opgenomen in onderstaande
tabel conform de gegevens van de Defensiebegroting voor 2002 (28 000
X , nr. 2). In analogie naar de beantwoording van de vragen 68 en 71
inzake de Defensiebegroting 2002 (28 000 X, nr. 4) zijn de investeringspercentages
vermeld inclusief en exclusief infrastructuur.  20022003200420052006Koninklijke marine (exclusief infrastructuur)25,328,627,325,924,0 Koninklijke marine (inclusief infrastructuur)29,031,730,428,726,9 Koninklijke landmacht (exclusief infrastructuur)16,817,417,314,717,4 Koninklijke landmacht (inclusief infrastructuur)21,421,921,018,920,2 Koninklijke luchtmacht (exclusief infrastructuur)23,119,719,820,625,8 Koninklijke luchtmacht (inclusief infrastructuur)28,525,425,025,130,4 Koninklijke Marechaussee (exclusief infrastructuur)6,37,26,06,07,3 Koninklijke marechaussee (inclusief infrastructuur)11,211,010,29,17,3De definitieve besluitvorming over de krijgsmachtdeelbudgetten na 2006
is onderdeel van de plannen- en begrotingscyclus van Defensie. De kaders die
in de Defensienota 2000 geschetst zijn voor de investeringspercentages zijn
daarbij uitgangspunt.5In hoeverre kunnen de verbeteringen van de huidige
modernisatie van de F-16, met name het wapenpakket, worden gebruikt bij de
JSF, de Rafale en de Eurofighter?Met uitzondering van een enkel ouder type wapen is het hele wapenpakket
voor de F-16, inclusief de voorziene uitbreiding hiervan, bruikbaar voor de
JSF. Dit geldt in het algemeen ook voor de Eurofighter en de Rafale alhoewel
hiervoor enige wapencertificering noodzakelijk is. De kosten hiervoor zijn
meegenomen in de analyse van de levensduurkosten. 6, 46 en 256Er wordt onder andere in de media gesproken over de
financiële risico's van deelname aan de ontwikkeling van materieelprojecten.
Kan de regering, gelet op de resultaten van het F-16 project hierop reageren?
Kan aangegeven worden wat de financiële resultaten waren van het F-16
project?Welke ervaringen heeft de Nederlandse regering met
de aanschaf en productie van de F-16's indertijd? Hoe verhouden deze ervaringen
zich tot de oorspronkelijke verwachtingen? In hoeverre zijn de toen gemaakte
afspraken over de maximumprijs, uitwisseling van kennis, orders voor derde
landen en aantal manjaren werk nagekomen? Welke redenen zijn er om te verwachten
dat ditmaal wel de beloofde voordelen voor Nederland en haar industrie nagekomen
zullen worden?Kan aangegeven worden wat de afspraken waren respectievelijk
de verwachtingen zijn met betrekking tot compensatieorders toen de F-16 werd
aangeschaft en wat daarvan tot en met 2001 is gerealiseerd? Kan aangegeven
worden welke technologische kennis overgedragen is in het kader van de productie
van F-16 onderdelen die geleid heeft tot productie op een veel breder gebied?
Wat was de hier mee gemoeide omzet?De ontwikkeling van nieuw materieel is uit de aard van de zaak niet vrij
van financiële risico's. Daarom staat voor de regering de beheersing
van deze risico's hoog in het vaandel. Hierbij komt het aan op een beoordeling
van kansen en risico's. De, overigens positieve, ervaringen met het F-16 project
worden door de regering benut bij het huidige project inzake de vervanging
van dit toestel.De prijs van de F-16 is sinds het eerste contract gestaag gedaald. Voor
de eerste serie van 102 F-16's was een «not-to-exceed»-prijs van
$ 6,09 miljoen overeen gekomen (prijspeil 1975). Uiteindelijk was de
gemiddelde prijs van de eerste serie $ 5,819 miljoen (prijspeil 1975;
Kamerstuk 1998–1999, 26 253 nr. 1). De gemiddelde prijs van
de 111 later bestelde F-16's bedraagt $ 3,45 miljoen (prijspeil 1975;
Kamerstuk 1986–1987, 19 700 hfst X nr. 53).Voor de compensatie-orders voor de F-16 worden de ervaringen hier uitgesplitst
in de initiële aanschaf (vanaf 1975) en de zgn. «midlife update»
(vanaf 1991). Volledigheidshalve zij vermeld dat het bij de F-16 geen
participatie betrof, maar compensatie (gedeeltelijk in de vorm van co-productie).
De compensatieverplichting van de aanschaf van de F-16 bedroeg ruim f 4,5
miljard. De realisatie bedroeg f 4,7 miljard, waarvan f 2,7 miljard
co-productie, f 1,7 miljard F-16 productie ten behoeve van derde landen
en f 0,3 miljard overcompensatie.Voor de «midlife update» bedroeg de compensatieverplichting
f 875 miljoen. De realisatie bedroeg ongeveer f 900 miljoen.In het algemeen kan de winst van dit internationale programma worden gezien
in termen van grotere bekendheid met de Amerikaanse markt- en werkomgeving
en het leerproces van opereren in internationale verbanden. Specifieke «spin-off»
voorbeelden zijn de ontwikkeling en innovatieve toepassingen van composietmaterialen
(ook buiten de luchtvaartsector) en van de ontwikkeling van nieuwe producttechnologieën
(vijfassige verspaning, speciale soldeerprocessen), maar ook in procesbewakingstechnologie,
zoals het zgn. «statistical process control», en verbeterde kwaliteitszorg.
Omdat de toepassingen in de loop van de tijd veel breder zijn geworden dan
aanvankelijk voorzien, kan moeilijk een betrouwbaar omzetcijfer worden gegeven.In een onlangs verschenen rapport van de Algemene Rekenkamer (Kamerstuk
2001–2002, 28 235, nr. 2) staat: «Het F-16 project overziende
mag achteraf worden gesteld dat de resultaten zich binnen de kaders van het MOU hebben ontwikkeld. De grootste problemen in Nederland zijn uiteindelijk
veroorzaakt door een meevaller die lang verborgen bleef als gevolg van problemen
met de kwaliteit van de beleidsinformatie. Afgezien daarvan was het verder
een goed project».7 en 69In de media hebben EADS en Dassault gesteld dat zij
door Defensie nooit serieus zijn betrokken bij de discussie over de opvolging
van de F-16. Kan aangegeven worden welke behandeling EADS, Dassault en Lockheed
Martin hebben gehad van Nederland? Is er sprake geweest van verschil in behandeling?In de brief wordt gesproken over een «gelijkwaardige
behandeling van de kandidaten». Hoe verhoudt zich dat met de herhaaldelijk
door voormalig staatssecretaris Gmelich Meijling uitgesproken voorkeur voor
de JSF?Al vroeg in deze kabinetsperiode hebben de bewindslieden van Defensie
onderstreept dat alle kandidaten voor de vervanging van de F-16 serieus in
de selectie zouden worden betrokken. Hiermee werd tegenwicht geboden aan de
indruk als zou toen al zijn gekozen voor de JSF. Deze opstelling is onderstreept
in de brief over de behoeftestelling vervanging F-16 van 9 april 1999. Ook
de bezoeken van de staatssecretaris van Defensie aan Dasa/Eurofigher, Dassault/Rafale,
Saab/Grippen, Lockheed Martin en Boeing waren duidelijke uitingen van deze
benadering. In de brief van 9 april 1999 worden de verschillende fabrikanten
en vliegtuigtypes met naam genoemd.De fase van de «Request for Information» (RFI) is voor de
belangrijkste aanbieders op gelijke wijze gestalte gegeven. Elke fabrikant
heeft de gelegenheid gehad het eigen product en de mogelijkheden voor deelneming
van onze industrie toe te lichten. Hiervan is uitgebreid gebruik gemaakt.
Ook via de media bepleitten vertegenwoordigers van de verschillende fabrikanten
hun zaak.Aan de betrokken vliegtuigaanbieders is op dezelfde RFI gestuurd. De antwoorden
hierop zijn voor alle kandidaten op identieke wijze beoordeeld. De kandidaten
evaluatie is met externe wetenschappelijke ondersteuning van NLR en TNO voor
alle kandidaten op dezelfde wijze uitgevoerd. De betrokken overheden en producenten
zijn op gelijke wijze in de gelegenheid gesteld om tot op het laatste moment
nadere toelichting en verbetering te geven. Er is dus geen sprake geweest
van verschil in behandeling. De gesprekken over participatie zijn op de eerste
plaats gevoerd met de overheden, maar ook hierbij waren Eurofighter International
en Dassault betrokken.8Hebben de Franse, Duitse, Italiaanse, Britse en Spaanse
premiers in brieven aan de minister president gepleit voor medeontwikkeling
en verwerving van Rafale en Eurofighter? Zo ja, hoe is hierop gereageerd en
wat waren de inhoudelijke argumenten van de premiers?De premiers Jospin, Aznar, Blair en Berlusconi en Bondskanselier Schröder
hebben in brieven aan hun Nederlandse ambtgenoot gepleit voor respectievelijk
de Rafale en de Eurofighter. Zij wezen onder meer op de samenwerkingsmogelijkheden
die een keuze voor het desbetreffende toestel zou bieden. Veelgenoemde voordelen
zijn interoperabiliteit en samenwerking met betrekking tot ondersteuning,
opleiding en logistiek. Een ander argument behelsde het verbeteren van de
Europese militaire capaciteiten, waarbij werd verwezen naar het «Defence
Capabilities Initiative» van de Navo en naar de «Headline Goal»
van de EU. In alle contacten met vertegenwoordigers van deze landen is onderstreept
dat ook de politieke aspecten van een keuze en de militair-operationele
samenwerkingsmogelijkheden in de afweging zouden worden betrokken.9, 10, 11, 162, 163, 167, 168, 170, 172, 202, 231Het General Accounting Office (GAO), de Amerikaanse
Rekenkamer, waarschuwt voor risico's in het JSF-programma als gevolg van onvoldoende
ontwikkelde kritische technologieën als die niet voor het begin van de
SDD-fase voldoende zijn ontwikkeld dan kunnen de kosten voor de SDD-fase met
het tienvoudige toenemen. Wat is op dit moment de stand van zaken, kortom
hoeveel bedragen de totale ontwikkelingskosten van het JSF-toestel? Is een
maximum prijs afgesproken met de VS?Kan de regering een inschatting geven van de risico's
met betrekking tot kostenoverschrijding?In hoeverre is het rapport van de Amerikaanse rekenkamer
(1997), dat voorspelt dat de geraamde $ 20 miljard aan kosten om de JSF
te ontwikkelen mogelijk oplopen tot $200 miljard – mede gezien het feit
dat in de VS geen uitgang is geboekt in het elimineren van risico's die al
maanden geleden werden aangetoond, betrokken bij de besluitvorming? Is er
rekening gehouden met significante kostenoverschrijdingen en zo ja op welke
wijze wil de Nederlandse regering het bedrag dichten? Met andere woorden op
welke wijze heeft het kabinet financiële risico's afgedekt?Het JSF-programma kent met het oog op de betaalbaarheid
als bijzonderheid een stringent kostenbeheersingmechanisme In hoeverre onderscheidt
dit de JSF van andere programma's?Is het kabinet op de hoogte van het rapport van de
Amerikaanse Rekenkamer van oktober 2001, waarin gewaarschuwd wordt voor kostenoverschrijdingen
in het JSF-project? Wat is het oordeel van het kabinet hierover?Waarin is het «stringente kostenbeheersingmechanisme»
dat is opgesteld voor het JSF-programma wezenlijk verschillend van kostenbeheersingmechanismen
voor Rafale en Eurofighter? Hoe verhoudt dit stringente kostenmechanisme zich
met de stuksprijs van 41,4 miljoen euro die de regering nu aanhoudt ([]38,6
m. US$, volgens koers die op pagina1 wordt aangehouden) terwijl de JSF aanvankelijk
niet meer dan 28 miljoen $ mocht gaan kosten en in 2000 31miljoen $.
Wat is uw oordeel over het feit dat het Congressional Budget Office in 1997
al heeft gewaarschuwd voor stijging tot 65 miljoen dollar?Welke prijsgaranties heeft Nederland van Lockheed Martin
dan wel de Amerikaanse regering gekregen?In de brief staat dat er zoveel mogelijk gebruik gemaakt
wordt van bestaande technologieën. Hoe verhoudt zich dit tot conclusies
van het GAO (de Amerikaanse Rekenkamer), dat onlangs juist waarschuwde voor
«serieuze vertragingen en ernstige kostenoverschrijdingen», die
mede te maken zouden hebben met het gebruik van technologieën die nog
in de kinderschoenen staan?Welke garanties biedt het stringent kostenbeheersingmechanisme
van het JSF-programma ten aanzien van de stukprijs? Is er sprake van een maximum
aan de mogelijke prijsstijging?Wat is de invloed van Nederland op de kostenbeheersing?Hoe beoordeelt de regering de grote technologische
onzekerheden en risico's die volgens de Amerikaanse rekenkamer (GAO) met de
SDD-fase zijn verbonden? Welke garanties zijn er dat Nederland niet mede voor
de extra kosten opdraait indien de gigantische overschrijdingen waarvoor wordt
gewaarschuwd bewaarheid worden?Kostenbeheersing is een van de fundamenten onder het JSF-programma. De
Amerikaanse overheid heeft op dit terrein hoge eisen gesteld. In eerdere fases
van het JSF-programma is daarom al veel aandacht besteed aan het rijp maken
van technologieën. Onrijpe technologieën kunnen immers tot kostenstijgingen
leiden. Waar mogelijk wordt voor de JSF gebruik gemaakt van bewezen
technologieën. Voorts heeft de leverancier, gelet op de aard van het
contract, belang bij de realisatie van de geoffreerde prijs. Een kostenoverschrijding
gaat immers ten koste van de «award fee» van 15% die is overeengekomen.
Dat is het bedrag dat is gereserveerd voor beloningen bij het behalen van
de afgesproken doelen. Haalt de hoofdcontractant doelen niet, dan zullen in
gezamenlijk overleg, eventueel met aanwending van niet uitgekeerde «award
fees», alternatieven worden ontwikkeld die er voor zorgen dat die doelen
alsnog worden gehaald en de kosten (per saldo) niet worden overschreden.Nederland heeft zelf geen wezenlijke invloed op de kostenbeheersing van
de SDD, maar heeft voor zichzelf het risico beheerst doordat in het concept
«Memorandum of Understanding» een vast bedrag voor de Nederlandse
deelname is opgenomen. Doet zich een kostenstijging voor, dan kan de bijdrage
slechts worden verhoogd indien Nederland daarmee instemt.De Amerikaanse Rekenkamer is van oordeel dat technologieën in een
vliegend prototype moeten zijn beproefd en komt op grond van dit oordeel tot
haar waarschuwing voor kostenoverschrijdingen. Het oordeel van de Rekenkamer
inzake de risico's is niet los te zien van een, overigens niet nieuwe, discussie
met de Amerikaanse regering over de vraag wanneer technologieën als voldoende
volwassen en beproefd kunnen worden beschouwd. De Amerikaanse overheid meent
een en ander voor de SDD-fase van de JSF voldoende te hebben gewaarborgd.
Er zijn demonstratievliegtuigen gebouwd om vlieggedrag en prestaties te beproeven
en om de simulatiemodellen te valideren, waarvan met de huidige stand van
de technologie veelvuldig gebruik kan worden gemaakt. Computersimulatie levert
op een verhoudingsgewijs goedkope wijze, belangrijke informatie op. Hiernaast
zijn de geselecteerde technologieën op de grond beproefd. Radar, andere
sensoren en de integratie van deze systemen zijn uitgebreid beproefd in daarvoor
geschikte testvliegtuigen. Ook is een aangepaste F-16 gebruikt voor enkele
subsystemen.De stuksprijs van de JSF bedraagt € 41,4 miljoen (prijspeil
2000), hetgeen overeenkomt met $ 36 miljoen (eveneens prijspeil 2000).
Zie voor de stuksprijs ook het antwoord op vraag 115.Bij aanvang van de SDD-fase heeft de Amerikaanse overheid de projectkosten
vastgesteld op $ 30,2 miljard (lopende prijzen). Ten opzichte van eerdere
schattingen is er sprake van een kostenstijging. Nu heeft de Amerikaanse overheid
gebruik gemaakt van de offerte van Lockheed Martin, hetgeen in de eerdere
fase (ten tijde van de competitie tussen Boeing en Lockheed Martin) nog niet
mogelijk was. Daarnaast is gebruik gemaakt van geavanceerde kostenmodellen
van het JSF Program Office. Voorts heeft een werkgroep van het Amerikaanse
ministerie van Defensie – de «Cost Analysis Improvement Group»
(CAIG) – een onderzoek uitgevoerd naar de kosten. Beide schattingen
ontliepen elkaar niet veel.Veel aandacht is hierbij besteed aan het inschatten van de technische
risico's. De risico's zijn met name door de vroege selectie van technologieën
relatief laag. Het projectbudget voorziet in middelen voor risicobeheersing.12Is het juist dat de raming van de kosten van de SDD-fase
is verhoogd van $ 25,7 miljard naar ongeveer $ 30 miljard? Is het
juist dat ook de stuksprijs is gestegen ten opzichte van het bedrag waar de
Koninklijke Luchtmacht van is uitgegaan?De raming van de kosten van de SDD-fase is bij aanvang van deze fase verhoogd
van $ 25,7 miljard naar $ 30 miljard (lopende prijzen). Dit bedrag
is opgenomen in de «Framework»-MOU tussen de Verenigde Staten,
het Verenigd Koninkrijk en Canada. Deze MOU geldt bij deelname ook voor Nederland.
Bij aanvang van de SDD-fase is op grond van de toen aanwezige informatie de
stukprijs geraamd op $ 36,6 miljoen (prijspeil 2001). De door de Amerikaanse
overheid geraamde stuksprijs is gehanteerd in de berekening van de levensduurkosten,
waarvan de resultaten zijn opgenomen in de Kamerbrief.In de berekening van de levensduurkosten is de door de Amerikaanse overheid
geraamde stuksprijs gehanteerd.13Wanneer moet besloten worden tot bestelling van de
vervanger van de F16 bij het «kopen van de plank»? Wat is de korting
op de stuksprijs bij level 3 participatie? Wat is de FMS-toeslag («Foreign
Military Sales»), wat is het nadeel bij het kopen van de plank?Het moment van levering is uiteraard onderwerp van onderhandeling met
de producent, maar duidelijk is dat een contract tijdig tevoren moet worden
aangegaan om de beoogde productiecapaciteit voor Nederlandse toestellen te
reserveren. Zou Nederland van de plank kopen dan moet een aantal jaren eerder
de bestelling zijn geplaatst. Het besluit tot aanschaf van de F-16 had plaats
vier jaar voor de levering van het eerste toestel.Bij participatie in de SDD-fase worden geen «Foreign Military Sales»
(FMS)-toeslagen in rekening gebracht, die bij kopen van de plank wel moeten
worden betaald (vijf procent van de uitgaven). Dit geldt niet alleen voor
de aanschaf, maar ook tijdens de gehele exploitatiefase voor bijvoorbeeld
de aanschaf van onderdelen en uitbesteding van reparaties. Gedurende de exploitatiefase
van de JSF zou bij kopen van de plank rekening moeten worden gehouden met
een toeslag van 2,5%. Voor de korting op de stuksprijs bij deelneming op «level
3» zie het antwoord op vraag 334.14, 44, 228, 232, 237 en 383Hebben er onderhandelingen plaatsgevonden over het
3e level, om welk percentage van de ontwikkeling gaat het dan? Welke condities
worden daaraan gesteld?Waarom was het onmogelijk om op level 3 JSF-participatie
te onderhandelen? Kan de regering op basis van de Canadese level 3 participatie
een business case genereren?Wat houdt deelname in SDD op «level 1»
respectievelijk «level 3» exact in? Waarom is door Nederland gekozen
voor «level 2»? Wat is de reden dat Canada kiest voor level 3
en landen als Noorwegen en Denemarken dit overwegen? «Level 3»
deelname zou volgens de regering Nederland tussen US $ 300 en 600 miljoen
kosten. Waarom kost het Canada naar verluidt slechts US $ 150?Waarom is het niet mogelijk gebleken om zowel voor
deelname op niveau 2 als 3 te onderhandelen?Heeft het kabinet overwogen op level III te participeren
in plaats van op level 2? Waarom is hier kennelijk in de onderhandelingen
met de Amerikanen vanaf gezien?Welke landen hebben inmiddels besloten deel te nemen
aan de SDD-fase? Hoeveel bedragen de participatiekosten van deze landen, en
op welk level participeren zij? Klopt het dat de Noorse regering op maandag
28 januari jongstleden van het eigen defensieonderzoeksinstituut en van de
Noorse industrie ondubbelzinnig het advies kreeg snel te kiezen voor de Eurofighter-Typhoon,
omdat de risico's van deelname aan de SDD-fase te groot worden
bevonden? Heeft de Noorse regering inmiddels een besluit genomen? Zo ja, welk?Deelname op «level 1» stond alleen open voor het Verenigd
Koninkrijk en was voor nederland geen optie. Het Verenigd Koninkrijk betaalt
ruim $ 2 miljard (lopende prijzen). Nederland was door de Verenigde Staten
uitgenodigd voor deelneming over «level 2». Er is niet met de
Verenigde Staten onderhandeld over deelname op «level 3», omdat
de Amerikanen geen gelijktijdig onderzoek toestonden. Nederland verkoos deelname
op «level 2» boven «level 3» vanwege de grote industriële
voordelen. Gaandeweg bleek dat deze gesprekken uitzicht boden op een voor
Nederland goed resultaat. Het kabinet heeft het uiteindelijke resultaat beoordeeld
en besloten tot deelname op «level 2». Omdat informatie ontbreekt
over mogelijke Nederlandse voordelen bij deelname op «level 1»
of «level 3» kunnen deze niet goed met elkaar worden vergeleken.Canada heeft inmiddels gekozen voor «level 3», Noorwegen en
Denemarken overwegen hetzelfde te doen. Ook in Noorwegen zullen de kandidaat-vervangers
aan een evaluatie worden onderworpen.Aanvankelijk vroegen de Verenigde Staten aan Nederland voor «level
2» een bijdrage van $ 1,15 miljard (lopende prijzen), maar dit
bedrag is in bilaterale onderhandelingen stapsgewijs verlaagd naar $ 800
miljoen (eveneens lopende prijzen. Ook Canada heeft met de Verenigde Staten
bilaterale onderhandelingen over SDD-deelname gevoerd. Er bestaat geen precies
inzicht in de uitkomsten hiervan en in de afwegingen en argumenten die voor
andere landen van doorslaggevende betekenis zijn geweest.15, 39, 110 en 130Wanneer wordt het aantal (de behoefte) toestellen dat
de F16-vloot gaat vervangen bepaald? Kan rekening gehouden worden met eventueel
aan te schaffen onbemande toestellen bij de kwantitatieve behoefte? Is er
een aanschaf in twee «batches» mogelijk. Past dit in het financiële
plaatje?Is het mogelijk de daadwerkelijke verwerving van JSF-jachtvliegtuigen
in twee of drie delen te knippen om zodoende de mogelijkheid te creëren
nieuwe ontwikkelingen (UAV's) in de verdere verwerving te betrekken? Kan ingegaan
worden op de voordelen daarvan en mogelijke nadelen, zoals negatieve gevolgen
voor de business-case?Kan het aantal van 85 JSF's gezien worden als een maximum?
Zo nee, betekent dit dat in een hoger budget niet uit te sluiten valt?Indien de regering geen bezwaar ziet in een substantieel
kleiner aantal JSF's dan F-16's, een aantal dat in ieder geval minder zal
zijn dan 85, heeft de regering dan ook geen bezwaar tegen het doorvliegen
met minder F-16's? Of is de redenering dat een JSF de capability heeft van
twee F-16's? Zo ja, waarop is dat gebaseerd?Toekomstige ontwikkelingen, bijvoorbeeld inzake de internationale veiligheidssituatie
of nieuwe wapensystemen kunnen de invulling van de behoefte beïnvloeden.
Over het precieze aantal aan te schaffen toestellen ter vervanging van de
F-16 hoeft nu ook nog geen uitspraak te worden gedaan. Het verwervingsbesluit
is daarvoor het passende moment. Dan is ook het projectbudget vastgesteld.
Voor berekeningen en voor een afweging tussen deelneming aan de ontwikkeling
en kopen van de plank is voorshands in het rekenmodel een aantal van 85 toestellen
gekozen. De werkwijze hiervoor is toegelicht in de brief. Hiermee wordt niet
vooruit gelopen op de kwantitatieve behoeftestelling, waarvoor de operationele
behoefte leidend is. Een aanschaf in twee «batches» is mogelijk,
maar heeft, zoals is gemeld in de brief van 11 februari, bij
vermindering van het aantal te verwerven toestellen financiële gevolgen
voor de«business case».16 en 266Het voordeel van participatie zou zijn invloed op het
ontwerp, eerdere beschikbaarheid en betere spreiding van betalingen. Kan de
regering dit onderbouwen?Wat zijn de voordelen van deelname aan de SDD-fase
voor Defensie?Al in de «Concept Demonstration Phase» heeft Nederland geparticipeerd
in de totstandkoming van de ontwerpeisen en de validatie daarvan (zoals bij
vliegsimulaties). Nederland heeft vooral stil gestaan bij interoperabiliteit,
arbo- en milieu-aspecten. Ook in de SDD-fase, waar nog steeds een afweging
tussen de eisen en de kosten plaats vindt, kan Nederland zijn opvattingen
naar voren brengen. Anderzijds is Nederland dank zij participatie vroegtijdig
op de hoogte van toekomstige kenmerken van het toestel, waarop kan worden
geanticipeerd, bijvoorbeeld voor de opleidingen.De productie van de JSF wordt in de beginjaren langzaam opgevoerd, zodat
aanvankelijk de beschikbare vliegtuigen alleen over de deelnemende landen
zullen worden verdeeld. Niet deelnemende landen, komen in principe pas in
aanmerking voor levering als aan de behoefte van de deelnemende landen is
voldaan. Nederland heeft voorrang bij de levering, boven «level-3»
deelnemers en kopers «van de plank» en dus invloed op het moment
van levering.Betere spreiding van betaling wordt bereikt doordat de ontwikkelingskosten
reeds gedurende de ontwikkeling worden voldaan in plaats van later als deel
van de totale vliegtuigprijs. Zodoende wordt de betalingstermijn met jaren
verlengd.17Is Nederland het enige land dat naast het Verenigd
Koninkrijk in de SDD-fase stapt? Italië en Turkije zouden level 2 overwegen,
is dit juist? Polen zou ook interesse hebben. Wat is de stand van zaken qua
participatie in SDD door andere landen? Loopt Nederland niet erg voor de troepen
uit?Groot-Brittannië neemt aan het JSF-programma deel op het niveau van
«level 1». Canada heeft «level 3» gekozen. Nederland
bevindt zich dus inzake de SDD-fase in gezelschap van belangrijke bondgenoten.
Wachten op andere landen betekent dat de voordelen voor de Nederlandse industrie
van de SDD-fase, die op korte termijn begint, navenant afnemen omdat contracten
aan derden worden vergeven. Andere landen, zoals Noorwegen en Denemarken,
oriënteren zich op de JSF en op deelname aan de SDD-fase, Turkije onderhandelt
over SDD-deelname. Italië overweegt deelneming op «level 2».
Polen heeft inderdaad belangstelling getoond.18, 19, 258, 262, 279, 280, 404, 450 en 452Voordelen voor SDD zouden zijn militair operationeel,
extra productie en werkgelegenheid, clustervoordelen, kennis «spill-overs»,
«first mover» effecten. Kan de regering hierop reageren en daarbij
graag een gedegen onderbouwing van deze zogenaamde voordelen geven?Zou instappen in de SDD-fase kunnen betekenen dat de
kosten niet opwegen tegen de baten? Argumenten daarvoor zijn schaarse beschikbaarheid
technici en verdringing economische activiteiten en banen elders in de economie,
geen goede onderbouwing positieve effecten van kennisontwikkeling,
geen concrete aanwijzingen voor reële kansen op «first mover»
voordelen, weinig samenhang synergie effecten. Kan de regering deze argumenten
weerleggen?Door het CPB is aangegeven dat de werkgelegenheid die
het programma met zich mee brengt aan de economie elders wordt onttrokken
(verdringingseffect). De regering meent dat dit wel meevalt; welk percentage
verdringing schat de regering als realistisch in?Hoe wordt het standpunt van het CPB dat de extra werkgelegenheid
die door de deelname aan de SDD-fase ontstaat leidt tot 100% verdringing op
de Nederlandse arbeidsmarkt beoordeeld? Welk netto-effect wordt er op de werkgelegenheid
verwacht?Kan de regering toelichten hoe zij door anticiperen
en daardoor de beschikbaarheid van voldoende hoog opgeleid personeel te vergroten,
het argument van verdringing te niet doet? Is het juist dat er door deze anticipatie
niet meer hooggeschoolde arbeidskrachten beschikbaar komen maar dat een verandering
in de samenstelling van hoogopgeleiden optreedt, waardoor er in andere (technische)
sectoren tekorten op kunnen treden?Waarom is de regering, in tegenstelling tot het CPB,
van mening dat er reden is om aan te nemen dat de feitelijke verdringing ten
aanzien van de werkgelegenheid in het geval van participatie in de SDD-fase
minder zal zijn dan 100%? Welk percentage vindt de regering dan wel aannemelijk?Waar komt het verschil van mening tussen kabinet en
CPB vandaan omtrent het strategisch belang van een eigen militaire luchtvaartindustrie,
het belang van technologie-overdracht en het katalysatoreffect van de participatie?
Is de regering bereid op de inhoudelijke argumenten van het CPB in te gaan?Het CPB spreekt over 100% verdringingseffecten qua
werkgelegenheid Kan de regering dit weerleggen?Volgens het CPB leidt de deelname aan de EMD fase niet
tot het opbouwen van hoogwaardige kennis en kunde en tot een goede «spin-off»
en «spill-over»-mogelijkheden voor de Nederlandse industrie. Bredere
economische aspecten, werkgelegenheid en verdringingseffecten zijn niet bekeken.
Kan de regering reageren op deze conclusies?Deelneming aan de SDD-fase betekent dat de opvattingen van Nederland inzake
de ontwikkeling van de JSF met meer kans op succes naar voren gebracht kunnen
worden. Ook draagt tijdige kennis over het toestel er aan bij dat dit te zijner
tijd op een goede manier wordt ingevoerd. Er kan op kenmerken van het toekomstige
Nederlandse gevechtsvliegtuig worden geanticipeerd. Meedoen in de ontwerpfase
biedt de mogelijkheid tijdig aandacht te vragen voor Europese en Nederlandse
regelgeving voor arbeidsomstandigheden, milieu en geluid. Aanpassingen in
een latere fase werken kostenverhogend. Zie ook het antwoord op vraag 16.Het CPB heeft in zijn rapport van oktober 2001 een met de «business
case» van de overheid vergelijkbare berekening gepresenteerd. Ook het
CPB heeft een vergelijking gemaakt tussen ontwikkelen en kopen van de plank,
waarbij dezelfde disconteringsmethode is gebruikt (discontopercentage van
4 en een inflatiepercentage van 2). Het CPB komt tot een negatieve uitkomst
voor deelname aan de SDD, die vergelijkbaar is met de berekeningen in de door
de regering opgestelde «business case». De regering vindt dat
op grond van deze negatieve uitkomst SDD-deelname vanuit financieel oogpunt
alleen gerechtvaardigd kan worden, als het tekort in de «business case»
volledig door het bedrijfsleven wordt gedicht. Dit uitgangspunt geldt dan
ook als in 2008 de «business case» opnieuw wordt doorgerekend
op basis van de dan bekende uitgangspunten.Met betrekking tot de argumenten tegen deelneming in de SDD-fase zij het
volgende opgemerkt, in de eerste plaats over verdringing:Vroegtijdige participatie leidt tot het aantrekken van hoogproductieve
werkgelegenheid, die een positieve uitwerking heeft op de innovatieve kracht
van de Nederlandse industrie. Daarbij dient echter, overeenkomstig de analyse
van het CPB, rekening te worden gehouden met verdringing: een deel van de
hoogopgeleide werknemers die worden ingezet bij het uitvoeren van de hoogwaardige
werkpakketten kan wellicht ook elders in de economie een productieve bijdrage
leveren. De vraag is echter hoe omvangrijk de verdringing zal zijn. Het CPB
gaat in zijn analyses uit van een vrijwel volledige verdringing. Er is echter
reden aan te nemen dat de feitelijke verdringing in het geval van SDD-participatie
geringer zal zijn. Zo zijn er mogelijkheden om nu al in het kader van opleidingen
daarop te anticiperen, ter vergroting van de beschikbaarheid van voldoende
hoog opgeleid personeel.KennisontwikkelingVolgens het CPB leidt de deelname aan de SDD-fase niet tot het opbouwen
van hoogwaardige kennis. Van Amerikaanse zijde is echter aangegeven dat de
werkpakketten voor de Nederlandse luchtvaartcluster een hoogwaardig technologische
karakter zullen hebben. Dit betreft vooral kennis van ICT (software) en nieuwe
materialen. Voor de techniek die vanuit militair-strategische overwegingen
niet wordt overgedragen (voornamelijk de «stealth»-technologie),
bestaat bij de Nederlandse luchtvaartcluster geen belangstelling. De verwachting
dat kan worden geprofiteerd van belangrijke kennis «spill-overs»
vanuit de Amerikaanse industrie en de wetenschap komt tot uitdrukking in de
substantiële financiële bijdrage van de cluster zelf aan SDD-participatie.
Ervaringen uit het F-16 programma tonen dat militaire technologie ook een
belangrijke bijdrage kan leveren aan civiele productie.«First mover» voordeelVroegtijdige participatie heeft bovendien als voordeel dat de bedrijven
en kennisinstellingen in de luchtvaartcluster belangrijke concurrentievoordelen
krijgen voor de latere fasen van de vliegtuigontwikkeling en -productie. Een
recent voorbeeld is Fokker Elmo. Naar aanleiding van de kabelboomprojecten
tijdens het voorbereidingsprogramma van de JSF is nu al een contract gesloten
met Pratt & Whitney voor civiele motoren en bij civiele vliegtuigen van
Boeing.ClustereffectenHet CPB acht een cluster nauwelijks aanwezig en ziet daarom ook geen clustereffecten.
Daarbij wordt uitgegaan van de veronderstelling dat een vliegtuigbouwer nodig
is voor de «integrator»-functie binnen de cluster, zodat na de
déconfiture van Fokker geen sprake meer zou zijn van een samenhangende
luchtvaartcluster. Ten tijde van Fokker als integrator was er echter in vele
opzichten sprake van een op zichzelf gerichte organisatie, die niet streefde
naar samenwerking en synergie met andere Nederlandse bedrijven. In de huidige
fase van globalisering in de luchtvaart is een gezonde en perspectiefvolle
positie in de toekomst alleen haalbaar via een intensieve samenwerking tussen
alle betrokkenen bij de luchtvaart: bedrijven, ingenieursbureaus, kennisinstituten
en gebruikers. In die zin is er wel degelijk sprake van een luchtvaartcluster,
zij het een cluster waarin kennisinfrastructuur (vooral de instituten) en
niet Fokker de integrerende rol vervullen. De samenhang en de samenwerking
binnen dit cluster hebben bovendien een aantoonbaar sterke ontwikkeling doorgemaakt
sinds 1997. Deelname aan de ontwikkeling van de JSF kan dit verder versterken.20Neemt de regering met deelname aan de SDD-fase geen
forse risico's ten aanzien van toekomstige militaire (onbemande) ontwikkelingen,
politieke ontwikkelingen (EVDB), ontwikkelingen op het gebied
van internationale veiligheid, technologische risico's en kostprijsontwikkelingen
(dollarkoers)?Nederland is gevraagd deel te nemen aan de ontwikkeling van de Joint Strike
Fighter. In april verwachten de VS een definitief antwoord, aangezien dan
de contracten worden verdeeld. Laatkomers hebben navenant minder kansen. Het
aanbod van de Verenigde Staten is daarom serieus onderzocht, in de wetenschap
dat ook niet deelnemen voor Nederland een besluit is met vergaande gevolgen.
De mogelijkheden van deelneming aan de (door-)ontwikkeling van een Europese
jachtvliegtuig zijn in dezelfde procedure betrokken.Van meet af aan is duidelijk geweest dat de beslissing over een dermate
groot, complex en langdurig project niet kan worden voorbereid aan de hand
van een overzichtelijke rekenkundige formule. Wie dergelijke besluiten neemt
over de toekomst moet leven met het feit dat niet alles vooraf bekend kan
zijn. Dat is echter geen reden om van een besluit af te zien. Risico's en
kansen zijn twee zijden van dezelfde medaille. De vraag is niet of er risico's
zijn, maar of deze verantwoord zijn en voldoende kunnen worden beheerst.Aan het uiteindelijke besluit liggen belangrijke inschattingen ten grondslag.
Het kabinet heeft oog voor de ontwikkeling van onbemande vliegtuigen, maar
voorziet nog geen toekomst waarin deze de rol van bemande jachtvliegtuigen
geheel overnemen. Het wachten op de toekomst, terwijl het Nederlandse luchtwapen
na 2010 gaandeweg verouderd is door het kabinet als onwenselijk beschouwd.
Net als ons omringende Europese landen en als de VS kiest Nederland ervoor
ook de komende decennia te beschikken over bemande vliegtuigen.Inzake de ontwikkeling van het Europese Veiligheids- en Defensiebeleid
heeft dit kabinet steeds voorop gesteld dat het gaat om de verbetering van
de militaire capaciteiten van de Europese landen. De Nederlandse keuze voor
deelneming aan de ontwikkeling van de JSF betekent dat op termijn uiterst
moderne jachtvliegtuigen worden toegevoegd aan de Europese militaire capaciteiten.
Toestellen, bovendien, die zij aan zij kunnen opereren met eenheden van zowel
de Verenigde Staten als de Europese partners.De internationale veiligheidssituatie kan niet exact worden voorspeld.
De aanslagen van 11 september jl. hebben dat onderstreept. Daarom beoogt het
kabinet, zoals in de Defensienota 2000 is onderstreept, onze krijgsmacht uit
te rusten met systemen die dermate mobiel en flexibel zijn, dat zij in zeer
uiteenlopende operaties snel kunnen worden ingezet. De veelzijdige en moderne
Joint Strike Fighter voorziet Nederland van een dergelijk vermogen. Verder
is de flexibiliteit verzekerd door nu nog geen besluiten te nemen over het
aantal te verwerven JSF-toestellen.Geen enkel materieelontwikkelingsproject is vrij van technologische risico's.
Het gaat erom welke voorzieningen zijn getroffen om deze risico's te beheersen.
In het JSF-project hebben de Amerikanen er voor gekozen de betaalbaarheid
te bestempelen als systeemeis. Verder zijn er financiële mechanismen
ontworpen die de fabrikant stimuleren binnen budgetten te blijven. Ook zijn
voorzieningen getroffen om zoveel mogelijk gebruik te maken van beproefde
technieken.Transacties buiten de Euro-zone kennen koersrisico's. Deze kunnen zowel
voor- als nadelig uitvallen. De regering heeft dit gegeven niet zo zwaar gewogen dat het een argument zou zijn om af te zien van deelneming
aan de ontwikkeling van de JSF.21Bestaat de kans dat de Europese Commissie de maatregelen
zal afwijzen als een ongeoorloofde vorm van staatssteun aan de industrie?Neen. Op dit project is artikel 296 EU (ex artikel 223) van toepassing.
Dit betekent dat eenzijdige maatregelen mogen worden getroffen. Hierdoor kan
de Europese Commissie de maatregelen niet afwijzen.22, 43 en 451In de brief beantwoordt de regering slechts één
van de conclusies van het CPB-rapport en wel diegene die verband houdt met
de verhoging van de toegevoegde waarde per werknemer als gevolg van een hogere
productiviteit. Op geen van de andere conclusies van het CPB-rapport wordt
nader ingegaan. Kan de regering uitleggen waarom de resultaten van een door
de regering gevraagd rapport voor het grootste gedeelte in het geheel niet
betrokken worden in de besluitvormingsproces?Het CPB-rapport wordt enige malen genoemd, hetgeen
ook geldt voor de rapporten van Booz Allen & Hamilton (BAH) en het NIVR.
In de conclusie echter wordt meer gewicht toegekend aan de BAH- en NIVR-rapporten
dan aan het CPB-rapport. Wat is hier de reden van?Waarom heeft de regering geen inhoudelijk commentaar
geleverd op het rapport van het CPB?De betrokken ministeries hebben het CPB advies gevraagd en dat advies
in hun besluitvorming betrokken. Het CPB formuleert een aantal algemene conclusies,
maar formuleert ook door zijn betoog heen tal van oordelen over belangrijke
en minder belangrijke vraagstukken. Het voert te ver in de Kamerbrief al deze
oordelen en conclusies stuk voor stuk van commentaar te voorzien. Van belang
is bovendien dat ten tijde van het CPB-advies er nog geen sprake was van een
financiële bijdrage van de industrie. De «business case»
van het CPB valt mede daardoor negatief uit. Het CPB-advies onderstreepte
de noodzaak tot zo'n industriële bijdrage, waarop vanuit het kabinet
al eerder met klem was aangedrongen. Ten tijde van het kabinetsbesluit was,
na een aantal overlegronden met de industrie, uiteindelijk sprake van een
sluitende «business case».23Het is breed in de pers gerapporteerd dat ongeveer
75% van de omzet welke resulteert uit participatie in SDD, twee bedrijven
ten goede zal komen, te weten Stork voor 50% en Philips voor 25%. Deze bedrijven
wensen aldus wel te participeren doch niet te investeren. Ook niet waar beide
een redelijke hoeveelheid kasgeld ter beschikking hebben. Tezamen hadden deze
bedrijven per 31 december 2001 ongeveer € 1.1 miljard in kas. Kan
de regering verklaren waarom zij deze bedrijven uit openbare middelen bereid
is te steunen terwijl deze bedrijven meer dan voldoende kasgeld ter beschikking
hebben om deze financiering zelf op zich te nemen?Ten aanzien van de genoemde 75% geldt dat dat percentage eerst in de praktijk
zal moeten blijken. De stelling dat de genoemde omzet grotendeels ten goede
zal komen van Stork en Philips gaat voorbij aan het feit dat ook deze bedrijven
(sub)systemen en componenten uitbesteden aan andere bedrijven. In het antwoord
op vraag 70 zijn de bedrijven opgesomd die naast Stork en Philips hebben deelgenomen
aan de CDP-fase en de bedrijven die nu al in onderhandeling zijn met de Amerikaanse
hoofdaannemers. Over het gesignaleerde investeringsbedrag kan worden opgemerkt
dat de bedrijven al een behoorlijk bedrag, ongeveer € 45 miljoen hebben geïnvesteerd tijdens het voorbereidingsprogramma . Daarnaast
laat bovengenoemde voorstelling van zaken de investeringen die de Nederlandse
bedrijven zullen moeten doen ten behoeve van de in de voorbereidings- en productiefase
noodzakelijke hardware buiten beschouwing.24Kan aangenomen worden dat in het vaststellen van de
operationele analyse meerdere aannames gemaakt moesten worden, aangezien de
betreffende systemen uitsluitend op behoeften en niet op feiten gebaseerd
zijn? Veel van deze systemen immers moeten nog ontwikkeld, gefabriceerd en
getest worden. In deze aannames is ongetwijfeld een veiligheidsmarge voor
fouten ingebouwd. Indien deze veiligheidsmarge in beschouwing wordt genomen,
kan het dan gezegd worden dat met uitzondering van het «stealth»-principe
alle drie de kandidaten min of meer gelijk effectief zijn?Nee, de Rafale en de JSF zijn als gelijkwaardig uit de kandidatenevaluatie
naar voren gekomen. Dit geldt ook wanneer de bovengenoemde «aannames»
en de «veiligheidsmarge» in beschouwing worden genomen. De Eurofighter
scoort duidelijk lager.25In de brief wordt gesteld dat de aan te schaffen hoeveelheid
«fighters» nog niet vastgesteld kan worden en dat indien de prijzen
in de toekomst omhoog zullen gaan dit mogelijk zal leiden tot een lager aantal
aan te schaffen «fighters». De brief stelt ook dat de «life
cycle costs» een belangrijke beslissingsfactor zijn. De «life
cycle costs» zoals in de brief weergegeven, variëren aanzienlijk
met het aantal aan te schaffen «fighters». Hoe is het mogelijk
dat de regering vindt dat zij mede op «life cycle costs» een beslissing
kan nemen waar deze nog aan aanzienlijke variaties in de toekomst onderhevig
kunnen zijn?De levensduurkosten vormen één van de vele factoren die
zijn betrokken in de besluitvorming over deelname aan de SDD-fase. Gemeld
is dat de berekende levensduurkosten in deze fase van het Defensie Materieelproces
geen absolute waarden geven, maar een indicatie van de verschillen tussen
de kandidaten. Geconstateerd is dat de combinatie van de kwaliteit en de levensduurkosten
(de kosteneffectiviteit) voor de JSF belangrijk beter is dan die van de overige
kandidaten.26In de brief wordt gesteld dat de voorkeur aan participatie
in de SDD-fase van de JSF wordt ingegeven door de mate van concreetheid van
de werkpakketten. Hoe is het mogelijk dat de regering deze stelling poneert
waar zij tegelijkertijd mededeelt dat de US government zowel als Lockheed
Martin geen garanties (en dus ook geen concreetheid) ten aanzien van de toekomstige
industrie participatie kunnen geven?In de besprekingen en de documentatie-uitwisseling tussen de Amerikaanse
hoofdaannemers en de Nederlandse bedrijven en technologische instituten gaat
het om concreet geïdentificeerde systemen, componenten en mogelijke researchopdrachten
die de Nederlandse partijen in de SDD-fase kunnen verwerven.Zekerheid dat die pakketten ook werkelijk zullen worden verworven is er
op dit moment nog niet. Dit is mede afhankelijk van een formele deelname in
de SDD-fase.27Wordt de extra lening buiten de discipline van de EMU-regels
gehouden?Nee. De voorfinanciering is conform ESR1
-definitie relevant voor het EMU-saldo.28Zoals in vele gevallen is het schatten van inkomsten
die verder van ons vandaan liggen makkelijker dan de inkomsten van de nabij
liggende jaren. Dit blijkt eveneens uit het financieringsschema waarbij reeds
in de jaren 2003–2005 ongeveer 40% van de totale uitgaven van de SDD-fase
gedekt moeten worden door het EMU-saldo. Kan de regering verklaren hoe een
dergelijke methode van financiering acceptabel is, te meer in het licht van
de recent door het CPB gemaakte schattingen van de drastische verlaging van
het overschot op de betalingsbalans?Het overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans van Nederland
staat al jarenlang op een zeer hoog niveau (van circa 5% BBP). Dit zal niet
substantieel verslechteren door deelname in het JSF-project; zeker niet in
het licht van de voorspelde toename van de gezinsbesparingen. Zie verder ook
het antwoord op vraag 430.29Is het juist dat de Amerikaanse overheid op ieder moment
om strategische redenen buitenlandse contractors eruit kan gooien zodat de
Nederlandse industrie achter het net vist?Theoretisch kan de Amerikaanse overheid op elk moment buitenlandse bedrijven
uitsluiten door druk op Lockheed Martin om het desbetreffende contract te
verbreken. Om praktische redenen is dit echter zeer onwaarschijnlijk.30Heeft Lockheed Martin Amerikaanse fabrikanten achter
de hand die de plaats in kunnen nemen van buitenlandse producenten?In beginsel onderhandelt Lockheed Martin met partners die wat prijs kwaliteitverhouding
interessant zijn. Mocht die verwachting niet uitkomen, dan zal Lockheed Martin
alternatieven moeten vinden. De suggestie als zouden er genoeg Amerikaanse
bedrijven beschikbaar zijn voor het geval Nederlandse toeleveranciers om wat
voor reden dan ook non-compliant zouden blijken is niet juist. Anderzijds
zijn er in deze fase van de project nog een aantal reële alternatieven.
Die situatie verandert evenwel zodra Nederland verder het SDD-traject ingaat.
Dan ontstaan comparatieve voordelen en wordt het voor Lockheed Martin moeilijker
om passende alternatieven te vinden voor subcontractors.31Heeft de Nederlandse regering onderhandeld met Dassault
inzake een eventuele aankoop van de Rafale? Zo ja, wat waren daarvan de resultaten?
Zo nee, waarom niet? Hoe beoordeelt de Nederlandse regering de uitlatingen
van vertegenwoordigers van Dassault en Eurofighter dat de stuksprijs van hun
jagers wel omlaag kan, maar dat Nederland daar nooit over onderhandeld zou
hebben?De aankoop van vliegtuigen is momenteel niet aan de orde. Er is derhalve
met geen van de vliegtuigaanbieders onderhandeld. Wel is de aanbieders herhaaldelijk
gevraagd hun «business case» te verbeteren, waaronder het ontwikkelingskostenvoordeel
dat effect heeft op de stuksprijs.32Wat gebeurt er als Philips, dat bezig is zich te bezinnen
op zijn activiteiten, afscheid neemt van Philips Electronics dat meewerkt
aan de motor van de JSF? Zo ook met Stork, wat gebeurt er indien Stork nog
verder in de financiële problemen komt?Indien Philips zou besluiten haar High Tech Aerospace (HTA) divisie af
te stoten, is het niet verwachtbaar dat de activiteiten van HTA daarmee uit
Nederland en zelfs uit Eindhoven zullen verdwijnen. Philips heeft immers de
laatste jaren fors geinvesteerd in kennis, kunde, middelen en infrastructuur
van de machinefabriek. Stork verkeert voor zover ons bekend niet in financiële
problemen en heeft haar aerospace divisie als kernactiviteit aangewezen.33, 35, 244, 250 en 442Kan de regering aangeven wat het Nederlands bedrijfsleven
nu echt aan innovatieve projecten in het JSF-programma krijgt, gezien het
doel van het luchtvaartcluster?Hoeveel profiteert Nederland bij deelname aan de JSF
van externe kennisoverdracht gezien het feit dat de VS het zogenaamde disclosure
beleid kennen?Kan aangegeven worden op welke kennisverwerving gedoeld
wordt in de passage waarin gesteld wordt dat kennis een centrale rol speelt
in de kennisintensieve luchtvaartcluster? Kan dit naar kennisgebied worden
aangegeven, naar participerend bedrijf en naar geschatte omzet?Om welke nieuwe technologische kennis gaat het voornamelijk,
die via deelname aan de SDD wordt opgebouwd door het Nederlandse bedrijfsleven
en de kennisinstituten?Kan de regering de Kamer een overzicht verschaffen
van de Nederlandse bedrijven die aan de ontwikkeling zullen deelnemen met
daarbij een vermelding om welke onderdelen het gaat zodat de Kamer zich een
oordeel kan vormen van de kennisverwerving die deelname oplevert?De kennisverwerving in het JSF-programma heeft vooral betrekking op de
richting waarin en snelheid waarmee technologieën (verder) worden ontwikkeld.
Deelname in de ontwikkeling van JSF geeft direct sturing aan dit proces; fundamenteel
wetenschappelijk onderzoek kan op die wijze direct worden gerelateerd aan
concrete toepassingen. Voorbeelden hiervan zijn Prognostics & Health Management
(Perot, Sun, NLR, TNO), motormaterialen en coatings (Sulzer, Philips HTA,
Nedtech), laser bewerkingen zowel in vliegtuigdelen als motorcomponenten (NCLR,
TU Twente, Urenco), en de toepassing van composietmaterialen (Stork, SPAVS,
NLR, TNO, ADSE, Urenco). Daarnaast worden nieuwe toepassingen uitgewerkt voor
bestaande technologieën en worden deze verder doorontwikkeld. Voorbeelden
hiervan zijn: spraakherkenning in de cockpitomgeving (Philips) , simulatieconcepten
(Fokker Space, NLR, TNO), cryogene koelers (Thales), composiete aandrijfassen
(Urenco), titanium bewerkingen (Bosman, Philips HTA, Stork) en optimalisering
van logistieke processen (Stork, Perot, Sun, NLR, TNO). Vanwege het commercieel-vertrouwelijk
karakter spreekt het voor zich dat over mogelijke omzetgegevens op dit moment
geen specifieke informatie kan worden gegeven.34, 78, 79, 80, 81 en 86In welk stadium bevindt zich de ontwikkeling van onbemande
vliegtuigen en is deze concurrerend voor de JSF? Is binnen de besluitvorming
van de Nederlandse regering rekening gehouden met het meer in gebruik nemen
van onbemande vliegtuigen bij diverse operaties? Zullen bemande jagers in
de toekomst niet steeds meer plaats gaan maken voor onbemande toestellen?Zijn de ontwikkelingen rond UAV's en UCAV's door de
oorlog in Afghanistan niet in een dusdanige versnelling gekomen dat systemen
veel eerder beschikbaar zullen zijn dan door de regering wordt aangenomen?
Vormen deze ontwikkelingen niet op zijn minst een extra onzekere factor voor
de ontwikkelingen in de komende jaren?Op welke concrete bevindingen is het gegeven dat onbemande
vliegtuigen de komende dertig jaar nog niet zullen worden ingezet voor specifieke
gevechtstaken gebaseerd? Welke landen nemen op dit moment deel in de ontwikkeling
van onbemande vliegtuigen en wat is hiervan de stand van zaken?Hoe wordt de succesvolle inzet van het onbemande Amerikaanse
verkenningsvliegtuig, uitgerust met antitankraketten, in Afghanistan met het
oog op de ontwikkeling van onbemande vliegtuigen beoordeeld?In het basisdocument vervanging F-16 is aangegeven
dat de invloed van onbemande vliegtuigen op bemande jachtvliegtuigen moeilijk
in te schatten is en nader bestudeerd moet worden. Waarop is de uitspraak
van nu gebaseerd dat UCAV's niet voor 2030 zijn te verwachten? Welke inschattingen
hieromtrent zijn beschikbaar van TNO, Defensie-insituten of fabrikanten?Kan de regering haar stelling onderbouwen dat de inzet
van UCAV's voor gevechtstaken niet voor 2030 te verwachten is?In diverse landen zijn ontwikkelingen gaande op het gebied van onbemande
vliegtuigen. In de meeste gevallen betreft dit onbemande vliegtuigen die geschikt
zijn voor waarnemingstaken. In enkele landen, waaronder de Verenigde Staten
en Israël, worden ook bewapende versies ontwikkeld.In Afghanistan zijn voor het eerst op experimentele basis onbemande Amerikaanse
Predator-vliegtuigjes met Hellfire lucht-grondraketten in relatief eenvoudige
missies ingezet tegen gronddoelen. Ook de Israëlische krijgsmacht heeft
reeds ervaring opgedaan met de inzet van onbemande vliegtuigjes tegen gronddoelen.
Beide vormen van inzet vonden plaats onder goede weersomstandigheden in een
relatief beperkt gebied. Deze inzetten – waarvan de officiële evaluatieresultaten
nog niet beschikbaar zijn en waarvan de invloed op de verdere ontwikkelingen
nog niet te beoordelen is – vormen slechts een klein deel van de taken
toebedacht aan de opvolger van de F-16. De laatste combineert functionaliteiten
als waarneming, luchtoverwicht, tactische en strategische doelbestrijding
ineen en dient in staat te zijn dit onder alle weersomstandigheden, ook over
grote afstanden en in complexe en dynamische omgevingen te doen.De meest vergaande ontwikkeling van een «Unmanned Combat Aerial
Vehicle» dat een deel van de taken van bemande vliegtuigen kan overnemen,
vindt momenteel plaats in de Verenigde Staten. Het «Defense Advanced
Research Project Agency» leidt daar de ontwikkeling van een Boeing UCAV.
Dit moet leiden tot de oprichting van een operationeel UCAV-squadron in 2008,
twee jaar eerder dan «voor Afghanistan» was gepland. De Amerikaanse
filosofie van «Advanced Concept Technology Demonstration», waarbij
de gebruiker in een vroeg stadium van ontwikkeling de «beschikking»
krijgt over het product leidt er evenwel toe dat operationele gereedheid voor
daadwerkelijke inzet in operaties dan nog enkele jaren op zich laat wachten
(voorbeelden hiervan zijn de «Global Hawk»- en «THAAD»-squadrons).De eerste versie van voornoemde UCAV wordt specifiek ontwikkeld voor de
bestrijding van grondgebonden luchtverdedigingssystemen. Daarop volgt een
doorontwikkeling naar een versie die ook in staat moet zijn om kleine precisie-wapens
af te vuren op statische doelen. Een derde versie moet in staat zijn om onder
alle (weers)omstandigheden statische doelen te bestrijden. Deze
laatste zien de Amerikanen als de vervanging voor hun lange afstandsbommenwerpers.
Een realistische inschatting is dat voornoemde ontwikkelingen, met de ervaringen
in Afghanistan daarbij in beschouwing genomen, nog tot na 2015 in beslag zullen
nemen. Daarmee kunnen echter dynamische doelen en doelen in een complexe omgeving
(waarbij groot risico bestaat voor nevenschade en «broedermoord»)
nog niet worden bestreden.De bestrijding van mobiele doelen en doelen in een complexe en dynamische
omgeving stelt als eis dat sprake is van een geavanceerde commandovoeringsarchitectuur.
Besturing op afstand dient te allen tijde mogelijk te zijn om het risico van
nevenschade tot een minimum te beperken. Immers, in complexe, dynamische omgevingen
doen zich vaak onverwachte situaties voor waar UCAV's maar zeer beperkt op
kunnen reageren. De technologie is naar verwachting de komende tientallen
jaren nog niet in staat om het rationele en intuïtieve denkvermogen dat
daarvoor is benodigd in UCAV-software onder te brengen. Voor de besturing
op afstand is een optimale overdracht van kwalitatief hoogwaardige informatie
noodzakelijk tussen het grondstation en het onbemande platform waarbij geen
vertraging is toegestaan. Dit stelt zeer hoge eisen aan de communicatie: het
vereist een grote bandbreedte, het moet storingsongevoelig zijn en over grote
afstanden mogelijk zijn. Het gebruik van relaisstations (kwetsbaar) en satellietverbindingen
(te grote vertraging in data-overdracht) bieden vooralsnog geen oplossing.
Inzet van meerdere UCAV's tegelijk leidt daarbij tot een significante versterking
van de problemen op het gebied van communicatie. Ten slotte hebben de noodzakelijke
communicatie-voorzieningen, zoals zenders en antennes, een negatieve invloed
op het ontwerp en de kosten van de UCAV. Een realistische inschatting is dat
de technologische ontwikkelingen die UCAV's in staat stellen om bij grootschaliger
inzet ook mobiele doelen en doelen in een complexe en dynamische omgeving
te bestrijden tot circa 2030 in beslag zullen nemen.Voorgaande beschouwing van de ontwikkeling van UCAV's duidt er op dat
UCAV's vanaf ca. 2010/2015 in staat zijn om de eerste gevechtstaken, en met
name in de bestrijding van gronddoelen, nu uitgevoerd door bemande vliegtuigen
geleidelijk over te nemen. Het zal daarna echter nog tenminste 10 tot 20 jaar
duren voordat UCAV's in staat zijn om alle taken uit te voeren die nu door
bemande jachtvliegtuigen worden uitgevoerd. Vooralsnog neemt de betekenis
van bemande (jacht)vliegtuigen dan ook niet af en zal de inzet van UCAV's
complementair zijn. Op de langere termijn zullen UCAV's ook een alternatieve
capaciteit leveren. Het is de verwachting dat met een stapsgewijze uitbouw
van een geavanceerde commandovoerings-architectuur het optimum van de mix
van bemande en onbemande platformen zich op de lange termijn verder richting
onbemand verschuift.Recente rapporten van onderzoeksinstituten laten soortgelijke visies zien.
Nederlandse instituten, zoals TNO en NLR, achten een ruime beschikbaarheid
en een breed en operationeel effectief optreden van UCAV's voor 2020 niet
aannemelijk. Internationale instituten, zoals RUSI, voorzien op de middelange
termijn een UCAV die geschikt is voor de bestrijding van luchtverdedigingssystemen
en op lange termijn, 2020–2030, de ontwikkeling van een «echte
UCAV».Een onbemande versie die in staat is een breed scala aan taken (multi
role) uit te voeren, wordt de eerste decennia dan ook nu niet verwacht. De
JSF is daartoe wel in staat. In dat opzicht houdt deelname aan de SDD-fase
ten aanzien van toekomstige ontwikkelingen op het gebied van onbemande vliegtuigen
dan ook geen noemenswaardig risico in.Deze stelling wordt ook onderstreept door de huidige visies van Navo-partners
op onbemande vliegtuigen en door de behoeften die zij nu op dat gebied stellen.
Vele partners onderkennen de behoefte aan zowel onbemande vliegtuigen voor
waarnemingstaken, als – op termijn – voor gevechtstaken. De ontwikkelingen
en behoeften ten aanzien van de laatste categorie zijn echter tot op heden
beperkt. De Amerikaanse luchtmacht heeft vooralsnog een behoefte aan 150 UCAV's
naast een behoefte aan duizenden bemande vliegtuigen. Naast de Verenigde Staten
hebben alleen Israël concrete UCAV-plannen. Het VK ziet de UCAV als één
van de zes systemen van het «Future Offensive Air System» –
dat zich nog in de studie-fase bevindt – met vooralsnog een introductie-datum
na 2018. Andere (Europese) partners voeren studies uit, maar hebben nog geen
concrete plannen op het gebied van UCAV's.Het belang van UCAV's zal vanaf ca. 2010 gradueel toenemen. Het is echter,
mede in het licht van de ontwikkelingen bij NAVO-partners, niet aannemelijk
dat UCAV's een substantieel deel van de taken van het jachtvliegtuig zullen
overnemen. Voor 2030 zullen UCAV's met name voor specifieke taken worden ontwikkleld.
Na 2030 is wellicht brede inzet mogelijk.Vanaf 2030 zal, zo is nu de verwachting, in een optimale invulling
van het luchtwapen kunnen worden voorzien door een combinatie van bemande
jachtvliegtuigen geschikt om bij te dragen aan alle operationele taken, onbemande
waarnemingssytemen (URAV's en satellietcapaciteit) voor waarneming en UCAV's
en kruisvluchtwapens voor luchtoverwicht, tactische en strategische doelbestrijding;
randvoorwaarde is de stapsgewijze uitbouw van een geavanceerde commandovoeringsarchitectuur.35Hoeveel profiteert Nederland bij deelname aan de JSF
van externe kennisoverdracht gezien het feit dat de VS het zogenaamde disclosure
beleid kennen?Zie het antwoord op vraag 33.36In hoeverre is de optie dat de huidige F-16 jagers
nog zeker tot 2020 mee kunnen onderzocht door Defensie? Is er onderzoek hiernaar
gedaan? Zo ja, wat zijn de resultaten? Zo nee, waarom niet?Zie antwoord op vraag 116.37, 75, 98, 99, 100, 102, 111, 114, 165 en 174Hoeveel toestellen heeft Defensie daadwerkelijk nodig,
gezien het feit dat Defensie zeer ongebruikelijk de aantallen toestellen laat
afhangen van het beschikbare geld?Voor de materieelbehoefte en de defensieplanning zijn
de hoofdtaken van de krijgsmacht die in de Defensienota 2000 zijn geformuleerd
het uitgangspunt. De Defensienota schetst beleid tot 2010, de periode waarin
de F-16 het einde van haar levensduur bereikt. De daadwerkelijke vervanging
van de F-16 speelt daarna. Een beleidsinhoudelijke motivering ontbreekt derhalve.
Hoe verantwoordt de regering dit?Wat is in eerste instantie doorslaggevend voor het
precieze aantal aan te schaffen toestellen; de militaire behoefte of de financiële
ruimte?Hoeveel bemande jachtvliegtuigen zullen naar verwachting
uiteindelijk benodigd zijn? Waar ligt de minimumgrens van het aantal aan te
schaffen bemande jachtvliegtuigen?Waarom is nog geen kwantitatieve behoefte vastgesteld?
Wanneer wordt deze wel vastgesteld? Is het aantal volledig afhankelijk van
het beschikbare budget? Hoe verhoudt zich dit tot de doelstellingen
in de Defensienota 2000, waarin juist beleidsmatige doelstellingen als uitgangspunt
zijn gekozen?Wat staat voor de regering voorop, de behoefte aan
nieuwe jachtvliegtuigen of het budget daarvoor? Als dit laatste het geval
is, waarom is er dan in dit geval sprake van een trendbreuk?Is er ook sprake van een minimaal aantal gevechtsvliegtuigen
dat noodzakelijk is om te voldoen aan het huidige ambitieniveau? Hoeveel vliegtuigen
zijn daar toe nodig? Wanneer zal de kwantitatieve behoefte vastgesteld worden?In de brief staat dat «het verwervingsbesluit
daarvoor het passende moment is». Voor wanneer staat dat besluit gepland?
Betekent dit dat het besluit tot aanschaf, gezien het kabinetsbesluit tot
deelname aan de SDD-fase, spoedig genomen wordt? Zo nee, waarom niet?Is er bij het vaststellen van het aantal te kopen jachtvliegtuigen
het beschikbare budget of de operationele behoefte bepalend?Kan de regering aangeven waarom de twee gesuggereerde
kwantitatieve behoeftestellingen zo veel van elkaar verschillen? Is de vaststelling
van het aantal aan te schaffen JSF's alleen afhankelijk van de prijs of zijn
er ook een militair-strategisch dan wel politieke argumenten die de kwantitatieve
behoefte bepalen?Wat is de operationele onderbouwing van de keuze voor
het rekenen met het aantal van 85 toestellen?Voor de defensieplanning en de materieelbehoefte zijn de hoofdtaken van
de krijgsmacht het uitgangspunt. Deze zijn in de Defensienota-2000 geformuleerd
als de bescherming van de integriteit van het Nederlandse en het bondgenootschappelijke
grondgebied, de bevordering van de internationale rechtsorde en stabiliteit,
en civiele taken. In de Defensienota heeft de regering internationale betrokkenheid
als beleidsdoelstelling herbevestigd. Dit beleid vergt een scala aan middelen,
waaronder een goed geoefende en goed toegeruste krijgsmacht. Hiertoe behoren
ook jachtvliegtuigen, die, in samenwerking met strijdkrachten van andere landen
kunnen bijdragen aan het verkrijgen en het behoud van luchtoverwicht, het
uitvoeren van een strategisch luchtoffensief, interdictietaken, luchtsteun
en luchtverkenning. Zo onderschrijft de Defensienota-2000 de centrale rol
van jachtvliegtuigen in het Nederlandse defensiebeleid.Ontwikkelingen in taken en ontwikkelingen van luchtwapensystemen maken
een kwantitatieve vergelijking van afzonderlijke wapensystemen complex, zowel
in tijd (F-16 versus JSF) als met andere typen wapens (bijvoorbeeld bemande
versus onbemande systemen). In de huidige situatie zijn de 137 toestellen
(inclusief toestellen voor opleiding, opvang van vredesverliezen en logistieke
reserve) toereikend om te kunnen voldoen aan het huidige ambitieniveau van
108 aan Navo aangeboden F-16 jachtvliegtuigen.Bij de formulering van de operationele behoeftestelling voor de vervanging
F-16 in de DMP-A brief van 9 april 1999 is voor planningsdoeleinden aangenomen,
dat met de vervanging van de F-16 een bedrag van tenminste € 4,5
miljard (prijspeil 1998) zal zijn gemoeid. Dit betrof een schatting. Van een
vastgesteld projectbudget was en is nog geen sprake.Toekomstige ontwikkelingen, bijvoorbeeld op het gebied van de internationale
verhoudingen of van de technologie kunnen de invulling van de behoefte beïnvloeden.
Met deze en andere ontwikkelingen kan rekening worden gehouden bij de vaststelling
van de kwantitatieve behoefte aan bemande jachtvliegtuigen. Over het precieze
aantal aan te schaffen toestellen ter vervanging van de F-16 hoeft nu echter
nog geen uitspraak te worden gedaan. Daarvoor is het verwervingsbesluit, dat
pas over een aantal jaren zal worden genomen, het passende moment.Het aantal van 85 vliegtuigen is gebruikt voor berekeningen en voor een
afweging tussen mee-ontwikkelen en kopen van de plank. Hiermee wordt niet
vooruit gelopen op de kwantitatieve behoeftestelling, waarvoor de operationele
behoefte leidend is. Daarbij geldt echter wel een financieel kader dat past
bij het ambitieniveau van Nederland.38 en 292Is de letter of intent gereed? Welke concrete afspraken
zijn hierin vastgelegd? Wat zijn de onderliggende veronderstellingen qua inflatiecijfers,
rentepercentages, risico-opslag en productie aantallen?Is de letter of intent aan de Kamer te zenden? Is de
letter of intent gereed? Hoe hard zijn de afspraken in de «letter of
intent», kan aan het percentage van 3,5% worden getornd? Hoe is het
begrip participatie-omzet gedefinieerd?Zodra de overeenkomst tussen de Staat en het bedrijfsleven, waaraan nu
nog wordt gewerkt, is ondertekend zal deze aan de Kamer ter informatie worden
toegezonden. De afspraken in die overeenkomst zullen een juridisch bindend
karakter hebben.Het afdrachtpercentage kan alleen ter discussie komen tijdens de evaluatie
van de overeenkomst tussen regering en bedrijfsleven zoals voorzien in 2008.
Dan zullen alle relevante parameters van de «business case» aan
de orde komen om op basis van de dan beschikbare inzichten te bepalen, wat
de omvang van het tekort is dat door het bedrijfsleven zal moeten worden gedekt.
Dan zal hetzij het percentage opnieuw en definitief worden vastgesteld, hetzij
de daaruit resulterende reeks bedragen.Het begrip participatie omzet betreft alle omzet die door het Nederlandse
bedrijfsleven wordt gerealiseerd in de vorm van levering van systemen en componenten
die worden gebruikt voor de nieuwbouw van JSF-vliegtuigen en de daarbij (indien
van toepassing) meegeleverde initiële reservedelen en bijbehorende activiteiten
en ondersteuning vanuit de Nederlandse industrie. Daarnaast omvat de participatie-omzet
de omzet die de Nederlandse industrie zal realiseren indien zij onderhoudswerk
aan de JSF-vliegtuigen van de Nederlandse Koninklijke luchtmacht zal verrichten.39Is het mogelijk de daadwerkelijke verwerving van JSF-jachtvliegtuigen
in twee of drie delen te knippen om zodoende de mogelijkheid te creëren
nieuwe ontwikkelingen (UAV's) in de verdere verwerving te betrekken? Kan ingegaan
worden op de voordelen daarvan en mogelijke nadelen, zoals negatieve gevolgen
voor de business-case?Zie het antwoord op vraag 15.40Als Nederland op een bepaald moment een aantal JSF-jachtvliegtuigen
bestelt, kan daarbij bedongen worden dat het aantal later nog neerwaarts bijgesteld
moet kunnen worden? Zo ja, welke gevolgen heeft dat voor de prijs en participatie
van de Nederlandse industrie?Een afgesloten contract kan niet meer worden gewijzigd. Het is mogelijk
om eerst een eerste «batch» te verwerven, waarbij een optie wordt
genomen op een volgende batch. De optie wordt geëffectueerd indien daartoe
wordt besloten. Een dergelijk scenario is destijds ook bij de verwerving van
de F-16 gehanteerd. Hierdoor ontstaat flexibiliteit. Voor de gevolgen van
een kleinere bestelling voor de «business case» wordt hier kortheidshalve
verwezen naar de brief van 11 februari. 41Welke milieu-eisen zijn gesteld aan de kandidaat opvolger
van de F-16?In deze fase zijn geen specifieke eisen gesteld. Wel is bekend gesteld
welke milieugevaarlijke stoffen in Nederland verboden zijn (bijvoorbeeld asbest
en chromaten) en welke op termijn naar verwachting verboden zullen worden.42Kan aangegeven worden wat de geschatte bedragen zijn
van alle drie de aanbieders voor participatie compensatie van de ontwikkeling
en participatie in de productie als voor alle drie het aantal te verwerven
toestellen op 85 wordt gesteld?Vergelijking (door)ontwikkelingsfase:Eurofighter:Participatiebijdrage: € 150 mln (prijspeil 2000) Waarde Nederlands
ontwikkelingswerk € 150 mlnJSF:Participatiebijdrage: $ 800 mln (lopende prijzen; $ 736 prijspeil
2000) Waarde Nederlands werk SDD fase (geraamd) $ 800 mlnRafale:Participatiebijdrage: € 150 mln + € 200 mln (prijspeil
2000)Waarde Nederlands ontwikkelingswerk € 200 mlnVergelijking productiefase (bij aanschaf door Nederland
van 85 vliegtuigen)Eurofighter:Investeringskosten: € 6 403 mln (= incl. BTW; ex BTW = € 5 381
mln)Waarde NL industriële omzet: € 5 381 mln (maximaal
50% participatie in de Eurofighter zelf en minimaal 50% compensatiewerk) + € 450
mln als gevolg van ontwikkelingswerk + € 150 mln toezegging EADS
ter overbrugging periode tussen ontwikkelingswerk en productiefase JSF:Investeringskosten: € 6 065 mln (= incl. BTW; ex BTW = € 5 097
mln)Waarde NL industriële omzet: € 8 600 mln (= $ 7 500
mln bij productie 4500 vliegtuigen; omzet niet rechtevenredig aan door Nederland
aan te schaffen vliegtuigen; 100% participatie. Dit is exclusief verwachte
omzet reservedelen en onderhoud t.b.v. de KLu)Rafale:Investeringskosten: € 7 936 mln (= incl. BTW; ex BTW = € 6 669
mln)Waarde NL industriële omzet: € 6 669 mln (inclusief € 700
mln omzet voortvloeiend uit ontwikkelingswerk; maximaal 60% participatie en
minimaal 40% compensatie tegen 3% meerkosten van de waarde van het compensatiepakket)43Het CPB-rapport wordt enige malen genoemd, hetgeen
ook geldt voor de rapporten van Booz Allen & Hamilton (BAH) en het NIVR.
In de conclusie echter wordt meer gewicht toegekend aan de BAH- en NIVR-rapporten
dan aan het CPB-rapport. Wat is hier de reden van?Zie het antwoord op vraag 22.44Waarom was het onmogelijk om op level 3 JSF-participatie
te onderhandelen? Kan de regering op basis van de Canadese level 3 participatie
een business case genereren?Zie het antwoord op vraag 14.45Indien de geprojecteerde inkomsten van de industrie € 55
miljoen bedragen tussen 2002 en 2012, dan betekent dat, dat de industrie over
die periode een omzet van € 1.5 biljoen realiseert tegenover een
Nederlandse bijdrage in het programma van $ 800 Miljoen. Indien dit voor
iedereen zou gelden betekent dit dat het programma een overrun maakt van 60%.
Is dit een realistische aanname? Zo ja, waarom?De € 55 miljoen aan industrie-afdracht is gerelateerd aan een
industrie-omzet van € 1,5 miljard over de periode tot en met 2012
(het eerste deel van de productiefase). Die omzet is voor een belangrijk deel
een gevolg van de deelname van de Nederlandse overheid in de SDD-fase op «level
2» en zal in de jaren daarna (voortgang productie) nog aanzienlijk kunnen
oplopen.De productie-omzet moet vanuit een financiële optiek echter niet
gerelateerd worden aan de $ 800 miljoen omdat dat een bijdrage is in
de ontwikkelingskosten van het programma.46Welke ervaringen heeft de Nederlandse regering met
de aanschaf en productie van de F-16's indertijd? Hoe verhouden deze ervaringen
zich tot de oorspronkelijke verwachtingen? In hoeverre zijn de toen gemaakte
afspraken over de maximumprijs, uitwisseling van kennis, orders voor derde
landen en aantal manjaren werk nagekomen? Welke redenen zijn er om te verwachten
dat ditmaal wel de beloofde voordelen voor Nederland en haar industrie nagekomen
zullen worden?Zie het antwoord op vraag 6.47, 339, 367 en 449Hoe beoordeelt de regering de CPB-conclusie dat de
NCW van de investering negatief is? Hoe is deze afweging bij de besluitvorming
betrokken?Hoe groot acht de regering de kans dat de netto contante
waarde van de investering van de overheid in de SDD-fase positief is? Hoe
verhoudt zich dit tot de verwachtingen van het CPB?Acht het kabinet deelname aan de ontwikkeling van de
JSF vanuit financieel perspectief niet langer verantwoord wanneer de business
case onverhoopt niet sluitend blijkt? Waarom wel of niet?Wat is het oordeel van de regering over de conclusie
van het CPB dat de netto contante waarde van de investering negatief is?Het CPB heeft in zijn rapport van oktober 2001 een met de «business
case» van de overheid vergelijkbare berekening gepresenteerd. Ook het
CPB heeft een vergelijking gemaakt tussen ontwikkelen en kopen van de plank,
waarbij dezelfde disconteringsmethode is gebruikt (discontopercentage van
4 en een inflatiepercentage van 2). Het CPB komt tot een negatieve uitkomst
voor deelname aan de SDD, die vergelijkbaar is met de berekeningen in de door
de regering opgestelde «business case». De regering vindt dat
op grond van deze negatieve uitkomst SDD-deelname vanuit financieel oogpunt
alleen gerechtvaardigd kan worden, als het tekort in de «business case»
volledig door het bedrijfsleven wordt gedicht. Dit uitgangspunt
geldt dan ook als in 2008 de «business case» opnieuw wordt doorgerekend
op basis van de dan bekende uitgangspunten.48Wat is het oordeel van de regering over het rapport
van het CPB dat onomwonden stelt dat «de voordelen voor het Nederlandse
bedrijfsleven van overheidsdeelname in de ontwikkeling van de Joint Strike
Fighter niet opwegen tegen de kosten en de verminderde keuzevrijheid bij aanschaf
rond 2007. Deelname zorgt weliswaar voor extra activiteiten bij de betrokken
bedrijven, maar het merendeel gaat ten koste van activiteit elders in Nederland»?De vraag is in de eerste plaats hoe omvangrijk deze verdringing zal zijn.
Het CPB gaat in zijn analyses uit van een vrijwel volledige verdringing. Er
is echter reden om aan te nemen dat de feitelijke verdringing in het geval
van participatie in de SDD-fase geringer zal zijn. Dit betreft de mogelijkheden
om thans reeds in het kader van opleidingen daarop te anticiperen, waardoor
de beschikbaarheid van voldoende hoog opgeleid personeel wordt vergroot.Daarnaast levert deelname aan de ontwikkeling van de JSF voordelen op
in de sfeer van de kennisontwikkeling. De verwachting van het Nederlandse
luchtvaartcluster dat geprofiteerd kan worden van belangrijke kennis «spill
overs» vanuit de Amerikaanse industrie en wetenschap, komt tot uitdrukking
in de hoge financiële bijdrage van de cluster zelf aan participatie in
de SDD-fase.49, 221 en 234Is het juist dat Lockheed Martin bij herhaling aangeeft
dat er geen garanties zijn over deelname door Nederlandse bedrijven, ofwel
dat pas als het instapgeld is overgemaakt de contracten worden getekend en
is het nog maar de vraag welke bedrijven zich voor welke percentage van de
totale omzet hebben gekwalificeerd?Op grond waarvan verwacht het kabinet dat de Nederlandse
bedrijven ook het toegezegde werkenpakket krijgen nu garanties daarover ontbreken?Waarop is de verwachting gebaseerd dat de Nederlandse
industrie ook daadwerkelijk het toegezegde werkenpakket zal ontvangen gezien
het ontbreken van garanties van de Amerikaanse overheid?Op grond van de voorwaardelijke toezeggingen (Nederlandse kwalificatie
en deelname) van de Amerikaanse hoofdaannemers verwacht het kabinet dat het
Nederlandse bedrijfsleven het toegezegde werkpakket inderdaad krijgt. Een
andere factor ten gunste van de Nederlandse industrie vormen de nu al bewezen
capaciteiten van Nederlandse bedrijven en instituten in het voorbereidingsprogramma
en de besprekingen die nu plaatsvinden tussen Amerikaanse en Nederlandse bedrijven
op basis van die bewezen capaciteiten. Voorts hebben de Amerikaanse hoofdaannemers,
anticiperend op een formele deelname van Nederland in de SDD fase, reeds een
beperkt aantal ontwikkelopdrachten bij Nederlandse bedrijven geplaatst.Voor de productiefase dienen de Nederlandse bedrijven zich te kwalificeren
alvorens productiecontracten kunnen worden afgesloten. Deelname aan de SDD-fase
impliceert natuurlijk een voorsprong voor de participatie van die bedrijven
in de productiefase.50Is het juist dat de Amerikaanse Rekenkamer waarschuwt
voor kostenstijgingen? Is het juist dat de afgelopen jaren er reeds kostenstijgingen
hebben plaatsgehad? Wat is het oordeel van de regering hierover?Zie het antwoord op vraag 9.51Wat is precies de meerwaarde die participeren in de
JSF heeft voor Nederland op vlak van overdracht van hoogtechnologische kennis
en ontwikkeling daarvan? Hoe verhoudt dit zich met het feit dat de JSF zo
veel mogelijk op al bestaande technologieën is gebaseerd?Het totale JSF-ontwikkelingstraject zal nog ongeveer tien jaar vergen.Het feit dat bestaande technologieën als uitgangspunt fungeren laat
onverlet dat in de SDD-fase, vooral in de eerste vier à vijf jaar,
nog talrijke innovatieve technologische concepten verder ontwikkeld moeten
worden tot bruikbare producten. Dit betreft terreinen als hoogwaardige en
lichtgewicht materialen, op ICT gebaseerde besturingssystemen en elektrische
bekabelingen. Dit moet resulteren in toepassingen die voldoen aan hoge technologische
eisen. Juist deze transitie van basistechnologie naar innovatieve en technologisch
hoogwaardige toepassingen stelt hoge eisen aan het ontwikkelings- en implementatievermogen
van de betrokken bedrijven en instituten. Een deel van deze kennis zal zonder
meer in de civiele vliegtuigontwikkeling kunnen worden toegepast. Zo kan de
luchtvaartcluster een voorsprong op niet-deelnemende concurrenten verwerven.52In hoeverre kan de besluitvorming betreffende de vervanging
van de F-16 gevolgen hebben voor het budget en de investeringsmogelijkheden
van de andere krijgsmachtdelen?Zie het antwoord op vraag 4.53Betekent «participatie is de facto een keuze
voor JSF» dat nu reeds vaststaat dat in ieder geval een bepaald aantal
JSF-toestellen gekocht zal worden? Zo ja, is er een minimum aantal of hangt
dat volledig af van de uiteindelijke prijs? Dient het aangekondigde B/C document
met de behoeftestelling hieraan niet vooraf te gaan, zodat een Defensie-aankoop
kan worden beargumenteerd op basis van een bestaande behoefte en niet uitsluitend
op basis van een vooraf vastgesteld budget? Op welke wijze is het nu blijkbaar
gehanteerde budget tot stand gekomen? Welke operationele behoeftestelling
ligt hieraan ten grondslag?Het ligt voor de hand dat deelname aan de SDD uitmondt in de aanschaf
van de JSF, hoewel hiermee formeel het aanschafbesluit nog niet is genomen.
De nu voorliggende brief gaat over deelname aan een ontwikkelingsprogramma.
De aankoop van een opvolger van de F-16 komt in een later stadium aan de orde.
Tezijnertijd zal de Tweede Kamer daarover worden geïnformeerd waarbij
ook wordt ingegaan op de behoefte. In de defensieplannen zijn planmatig uitgaven
voorzien voor de vervanging van de F-16. Het totale projectbudget is nog niet
vastgesteld.54Er wordt uitgegaan van € 1,15 voor 1 dollar.
Maar het betreft een langlopend project. Waarom wordt er geen voorziening
voor het valutarisico getroffen?Voor een reële presentatie van de verwachte uitgaven in de periode
2002 tot en met 2012 is de op dit moment geldende wisselkoers gehanteerd.
Afdekking van het valutarisico wordt voorzien door het afsluiten van een termijnvalutacontract
voor de looptijd van de aan te gane verplichting. Momenteel geldt voor het
afdekken door middel van een termijnvalutacontract een koers
die nagenoeg identiek is aan de gehanteerde koers van $ 1 voor € 1,15.55 en 63Waarom neemt de regering zo vlak voor de Tweede-Kamerverkiezingen
een besluit dat financiële, militaire en politieke gevolgen heeft die
decennialang hun uitwerking zullen hebben? Ligt het niet meer in de rede dit
besluit aan een nieuw kabinet over te laten?De regering stelt dat volgens de planning van Lockheed
Martin in februari bekend moet zijn welke landen voornemens zijn te participeren
aan de SDD-fase. Acht de regering zich gebonden aan die planning?Al eerder is aangegeven dat de voortgang van het JSF-project in de Verenigde
Staten medebepalend is voor het tijdpad van de Nederlandse besluitvorming.
Wil Nederland aan de SDD meedoen en de industriële voordelen daarvan
plukken, dan moet op korte termijn een besluit worden genomen. In de brief
is uitvoerig aangegeven waarover nu voldoende duidelijkheid bestaat om een
besluit met een langdurige doorwerking te rechtvaardigen. Formeel wordt nu
slechts besloten tot deelname aan de ontwikkeling en is het eigenlijke verwervingsbesluit,
waarmee een veel groter bedrag is gemoeid, pas over een aantal jaar aan de
orde.56, 116, 120 en 322Kan de regering exact aangeven waarop de berekening
is gebaseerd dat de vervanging van de huidige F-16's over ongeveer tien jaar
zal moeten beginnen?Kan de regering een heldere en eenduidige conclusie
formuleren over de levensduur van de F-16 waaruit kan worden opgemaakt wanneer
dit toestel daadwerkelijk aan vervanging toe is, uitgaande van de jaren waarin
de resp. toestellen in dienst zijn genomen? Kan de regering dit in een tabel
opnemen?Welke financiële consequenties brengt de omstandigheid
met zich mee dat twee jaar langer dan voorzien doorgevlogen moet worden met
de eerste F-16's die vervangen moeten worden? Kan het kabinet aangeven wat
de kosten bedragen van de aanvullende maatregelen die nodig zijn om twee jaar
langer door te vliegen met de F-16?Wat zijn de oorzaken van het feit dat Defensie er momenteel
van uitgaat dat de eerste JSF-toestellen pas in 2012 binnenkomen? In de antwoorden
op de kamervragen van mevrouw Van Ardenne-van der Hoeven (Kamervragen met
aanhangselnummer 01–02 0529) werd nog uitgegaan van 2010. Is er
inmiddels vertraging opgetreden? Houdt deze vertraging verband met het feit
dat het kabinet, veel later dan de bedoeling was, tot een besluit over SDD-deelname
is gekomen?Hoe lang een land het verantwoord acht door te vliegen met een gevechtstoestel
bepaalt het zelf. Hiervoor bestaat geen wiskundige formule. Het gaat om een
beoordeling van een combinatie van operationele, technische en financiële
factoren. Op grond hiervan wordt in de brief van 11 februari 2002 aangegeven
dat langer doorvliegen na 2010 zonder aanvullende maatregelen niet goed mogelijk
is. Overigens zullen de nieuwere Nederlandse F-16's volgens de huidige inzichten
nog tot 2025 blijven vliegen.Ten tijde van het verwervingsbesluit zal de precieze vervangingsperiode
beter kunnen worden vastgesteld. Op basis van de huidige inzichten t.a.v.
de operationele, technische en economische veroudering, is het uitgangspunt
dat de vervanging omstreeks 2010 moet beginnen. In de brief is aangegeven
dat de «block-3» versie van de JSF vanaf 2012 kan worden
geleverd aan de Koninklijke luchtmacht. Volgens de jongste informatie van het JSF Program Office zou levering aan Nederland al vanaf 2010
mogelijk zijn.57«De F-16 kan nog een aantal jaren mee»
wordt er gesteld in de brief. Kan de regering aangeven hoeveel vlieguren de
verschillende F-16's nog veilig gebruikt kunnen worden? Is het denkbaar dat
het bereiken van dat aantal vlieguren langer zal duren dan nu wordt voorzien?Nee, dat is niet in te berekenen. Door het uitvoeren van adequaat preventief
en correctief onderhoud en grootschalige instandhoudingsprogramma's wordt
de vliegveiligheid gegarandeerd. Alleen vliegtuigen die aan alle onderhoudsvoorschriften
voldoen, worden vrijgegeven voor het vliegprogramma. Door de voortdurende
veroudering van de F-16 wordt een toename geconstateerd in de onderhoudswerklast
en de kosten die daarmee zijn gemoeid. Deze trend zal zich naar verwachting
doorzetten. Operationele en econmische veroudering noopt bij de huidige inzichten
tot vervanging vanaf omstreeks 2010.58Is er op enigerlei wijze thans in juridische, politieke
of economische zin een verplichting aangegaan om aan de SDD-fase deel te nemen
dan wel de JSF uiteindelijk ook aan te schaffen?Neen. Gezien de hoogte van het deelnamebedrag ligt het wel in de rede
dat het toestel wordt aangeschaft, maar er blijft politieke vrijheid.59Wat zijn de verwachte na- en/of voordelen voor 's Rijks
financiën, werkgelegenheid, economische groei en kennisontwikkeling bij
een latere keuze voor de eventuele aanschaf van een ander gevechtsvliegtuig?Bij een latere keuze voor een ander gevechtsvliegtuig treden alle effecten
die gepaard gaan met een vroege keuze voor de JSF niet op.60«(..)zal de vervanging over ongeveer tien jaar
moeten beginnen». Kan de regering verklaren waarom al in 2005 (dus ongeveer
7 jaar ervoor) begonnen zou moeten worden met verwervingsvoorbereiding bij
kopen van de plank, zeker nu er al zoveel vooronderzoek is gedaan? Hoe verhoudt
dit zich met de antwoorden op schriftelijke vragen van de leden Van 't Riet
en Van Walsum aan de minister van Defensie (Kamervragen met aanhangselnummer
98–99 1003), dat «uitstel van een besluit over de vervanging
van de F-16 tot het jaar 2007 geen gevolgen heeft voor de paraatheid van de
Koninklijke Luchtmacht»?Voordat het eerste vliegtuig wordt afgeleverd moeten al veel zaken geregeld
zijn. Zo moeten vliegers en onderhoudsmonteurs zijn opgeleid en moeten simulatoren
in bedrijf zijn. Voorts moeten initiële reservedelen voorradig zijn en
moet de benodigde meet- en testapparatuur en documentatie beschikbaar zijn.
Daarnaast moet de gehele onderhoudsinformatisering operationeel zijn. Omdat
al deze middelen deel uitmaken van het bestelcontract moet dit worden afgesloten
ongeveer vijf jaren voordat het eerste vliegtuig wordt geleverd. Bovendien
moet de benodigde nieuwbouw gereed zijn, hetgeen ook de nodige jaren vergt.
Dit was bij de F-16 aanschaf niet anders.De antwoorden op de schriftelijke
vragen van de leden Van 't Riet en Van Walsum bedoelden te zeggen dat
het voor de paraatheid van de Koninklijke luchtmacht niet uitmaakt welke verwervingswijze (ontwikkelen of kopen van de plank) wordt gehanteerd
voor de vervanger van de F-16. Zie ook het antwoord op de vragen 13 en 112.61«Participatie in de SDD is de facto een keuze
voor de JSF». Hoe verhoudt dit zich met herhaalde toezeggingen van bewindslieden
dat dit niet het geval zou zijn, zoals bijvoorbeeld de speech van minister
Jorritsma van 14 maart 2000 bij opening van de Fokker Aerostructures fabriek
(te vinden op www.ez.nl/Speeches/Speeches2000/2 000 024.htm) waarin
zij zegt «(...) the cabinet will then decide whether to participate
in the already mentioned EMD phase. Any participation should not yet be regarded
as a definitive choice for this potential successor to the F-16 in 2010.»Participatie in de SDD verplicht Nederland niet tot aankoop van de JSF,
hoewel een keuze voor dit toestel wel voor de hand ligt. Indien een volgend
kabinet besluit tot aankoop van de JSF dan wordt daartoe een bestelcontract
getekend met de Amerikaanse overheid.62In de brief wordt vermeld een te betalen bijdrage van
$ 800 miljoen. Dit wordt gelijkgesteld aan € 857, terwijl de
wisselkoers van 1:1,15 wordt vermeld. Kan de regering deze relatie verklaren?De bijdrage voor deelneming aan de SDD-fase, zoals in het concept-MOU
vastgelegd, bedraagt $ 800 miljoen in lopende prijzen. In prijspeil 2001
en tegen een koers van $ 1 : € 1,15 heeft de bijdrage een waarde
van € 857 miljoen.63De regering stelt dat volgens de planning van Lockheed
Martin in februari bekend moet zijn welke landen voornemens zijn te participeren
aan de SDD-fase. Acht de regering zich gebonden aan die planning?Zie het antwoord op vraag 55.64 en 76Is bij het besluit van de regering om deel te nemen
aan de SDD-fase een voorbehoud gemaakt qua parlementaire goedkeuring?Hoe gaat het kabinet om met de eis dat in februari
bekend moet zijn of wordt deelgenomen aan de ontwikkeling en het feit dat
het debat hierover in de Kamer nog moet komen?Zoals in de Kamerbrief is aangegeven is de regering voornemens in april,
na overleg met de Kamer, de overeenkomsten te tekenen voor deelname aan de
SDD-fase van de JSF op «level 2». Voor zover
al voor die tijd afspraken moeten worden gemaakt, zullen die worden gemaakt
onder voorbehoud van parlementaire goedkeuring.65In 2010 zou de F-16 aan haar einde zijn van de operationele,
technisch en economische levensduur. Hoeveel toestellen worden in eerste instantie
vervangen?De fasering van de vervanging is onder meer afhankelijk van het aantal
opvolgers dat wordt aangeschaft en kan derhalve eerst in de komende verwervingsvoorbereidingsfase
worden uitgewerkt.66Klopt het dat in ieder geval op een punt alle kandidaat
opvolgers van de F-16 niet aan eenzelfde beoordeling zijn onderworpen, namelijk
dat alleen aangaande de JSF finale onderhandelingen over prijs, participatie
en zekerheden zijn gehouden?Nee, aangezien aankoop van een vliegtuig thans niet aan de orde is, hebben
ook voor de JSF geen onderhandelingen over de prijs plaatsgevonden. Alle kandidaten
zijn gelijkwaardig behandeld.67Is het feit dat de regering in februari besloten heeft
in de SDD van de JSF te participeren voldoende zekerheid voor Lockheed Martin
om contracten met Nederlandse toeleveranciers aan te gaan of voor te bereiden,
ook al rond het parlement haar besluitvorming in april af?Lockheed Martin en de andere Amerikaanse hoofdaannemers, General Electric
en Pratt & Whitney, zullen hun ontwikkelingscontracten met Nederlandse
bedrijven pas afsluiten nadat het zeker is dat Nederland aan de SDD zal deelnemen,
dat wil zeggen nadat het SDD MOU met de Amerikaanse overheid is getekend.
Slechts een beperkt aantal overeenkomsten zal mogelijk om diverse redenen
(bijvoorbeeld vanwege het unieke karakter van bepaalde Nederlandse proposities)
al voor die tijd worden afgesloten.68«De voordelen doen zich pas later, bij de verwerving
ten volle gelden». Kan de regering aangeven met welke onzekerheden het
bereiken van die voordelen is omgeven?Voor de betreffende voordelen is in de Kamerbrief het meest waarschijnlijke
scenario opgenomen. Mee- en tegenvallers beïnvloeden het resultaat. De
onzekerheid bij de belangrijkste variabelen is opgenomen op blz. 15 van de
Kamerbrief: «onzekerheden en kansen».69In de brief wordt gesproken over een «gelijkwaardige
behandeling van de kandidaten«. Hoe verhoudt zich dat met de herhaaldelijk
door voormalig staatssecretaris Gmelich Meijling uitgesproken voorkeur voor
de JSF?Zie het antwoord op vraag 7.70Hoe verhoudt de in de brief aangehaalde «gelijkwaardige
behandeling van de kandidaten« zich met de subsidie van het in 1997
gereserveerde bedrag van 150 miljoen gulden, later aangevuld tot 200 miljoen
gulden, als subsidie voor de Nederlandse (luchtvaart)industrie om ontwikkelingsprojecten
voor slechts de JSF te financieren? Kan de regering een overzicht geven van
bedrijven die deze subsidie hebben ontvangen, welk bedrag zij ontvingen en
voor welk project?In 1998 was JSF de kandidaat-vervanger voor de F-16 waarvoor de mogelijkheid
werd geboden om op overheidsniveau bij het programma betrokken te worden en
de gelegenheid bestond om de Nederlandse capaciteiten op technologisch gebied
te demonstreren. De regering heeft die gelegenheid aangegrepen in het licht
van de doelstellingen van het Regeringsstandpunt Luchtvaartcluster (Kamerstuk,
25 820, nr. 1 d.d. 15 dec. 1997). Deze beleids kreeg de steun van
de Kamer.De volgende bedrijven en instituten hebben, al dan niet in diverse combinaties,
deelgenomen aan de JSF-demonstratiefase:HSA (nu: Thales Nederland);Signaal USFA (nu: Thales Cryogenics);Signaal Special Products (nu: Thales Special Products);Delft Instruments Electro Optics (nu: Thales Optronics);Stork Fokker Aerostructures;Stork Fokker ELMO;Stork Fokker Special Products;Stork Fokker Services;Philips Machine Fabrieken (nu: Philips High Tech Aerospace);Philips Electronics Nederland;Eldim (nu: Sulzer Eldim);Interturbine (nu: Sulzer Metco Coatings);Syllogic (nu: Perot Systems Nederland);Sun Electric Systems;Ten Cate Advanced Composites;Nedtech;SP Aerospace and Vehicle Systems;Bradford Engineering;Hankamp Gears;FCS;Fokker Space;Urenco;NCLR;NLR;TNO-TPD;TNO-FEL;TNO-TM;TNO-Industrie;TU-Delft;TU-Twente;SARA.Een omschrijving van de verschillende projecten, inclusief de partijen
per project en de met ieder project gemoeid bedrag is commercieel vertrouwelijke
informatie.71Kan de regering aangeven welke andere Europese landen
inmiddels van plan zijn in de SDD te participeren en wat de argumenten van
de resterende Europese landen zijn om niet deel te nemen? Kan de regering
aangeven waar haar voorkeur naar uitgaat? In hoeverre levert dit een gebrek
aan uniformiteit op en daarmee mogelijk een vertraging van initiatieven tot
het vormen van een Europees defensieapparaat?De regering is niet bekend met argumenten van Europese landen om niet
deel te nemen. De voorkeur van de regering gaat uit naar deelname aan de SDD-fase
van de JSF. Met dit vliegtuig zal het mogelijk zijn te opereren in Navo- en
EU-verband, waarmee een voortreffelijke bijdrage kan worden geleverd aan een
Europees defensieapparaat.72Reeds in februari moet bekend zijn welke landen voornemens
zijn om in de SDD-fase te participeren. Gezien de fase van de besluitvorming
kan Nederland dit voornemen slechts bekend maken onder voorwaarde van instemming
door het parlement. In hoeverre zijn er kosten aan verbonden om na het bekend
maken van het voornemen om in de SDD-fase te participeren zich als land alsnog
terug te trekken?Geen.73Waarom is er door de regering niet eerder een besluit
genomen over de vervanging van de F-16, zodat het parlement reeds voor of
in februari de behandeling daarvan had kunnen afronden? Is er in de laatste
maanden sprake geweest van een substantiële hoeveelheid nieuwe en voor
de besluitvorming relevante informatie?Het besluit tot deelname aan de SDD van de JSF heeft belangrijke politieke,
militaire, economische en financiële consequenties. Te meer omdat SDD-participatie
vrijwel zeker uitmondt in de aanschaf van de JSF. Met het oog daarop is een
diepgaand en tijdrovend interdepartementaal besluitvormingsproces doorlopen.
Pas eind oktober 2001 is de keuze voor Lockheed Martin als hoofdaannemer gemaakt.
De laatste maanden zijn bovendien nog verschillende besprekingen gevoerd met
de producenten en met de Amerikaanse overheid. Tenslotte was voor de industriële
cofinanciering van de Nederlandse SDD-bijdrage een aantal besprekingen nodig.74In hoeverre zijn civiele taken in eigen land, zoals
fotoverkenning, nu echt een noodzakelijke taak voor een jachtvliegtuig?Jachtvliegtuigen moeten inherent aan het primaire militaire takenpakket
beschikken over een sensorpakket waarmee tactische luchtverkenning kan worden
uitgevoerd. Civiele ondersteuning is een additionele taak, die wordt uitgevoerd
op verzoek van andere overheidsinstanties zoals bijvoorbeeld Rijkswaterstaat
of het Ministerie van Justitie. Het gaat in deze gevallen vaak om het maken
van beeldopnamen met behulp van daglicht of infraroodsensoren. Deze taakstelling
valt binnen de derde hoofdtaak van de krijgsmacht zoals verwoord in de Defensie
Nota 2000.75Voor de materieelbehoefte en de defensieplanning zijn
de hoofdtaken van de krijgsmacht die in de Defensienota 2000 zijn geformuleerd
het uitgangspunt. De Defensienota schetst beleid tot 2010, de periode waarin
de F-16 het einde van haar levensduur bereikt. De daadwerkelijke vervanging
van de F-16 speelt daarna. Een beleidsinhoudelijke motivering ontbreekt derhalve.
Hoe verantwoordt de regering dit?Zie het antwoord op vraag 37.76Hoe gaat het kabinet om met de eis dat in februari
bekend moet zijn of wordt deelgenomen aan de ontwikkeling en het feit dat
het debat hierover in de Kamer nog moet komen?Zie het antwoord op vraag 64.77Worden aan nieuwe jachtvliegtuigen dezelfde eisen gesteld
als aan de F-16?Neen, aan een nieuwe generatie jachtvliegtuigen worden modernere eisen
gesteld.78, 79, 80 en 81Zijn de ontwikkelingen rond UAV's en UCAV's door de
oorlog in Afghanistan niet in een dusdanige versnelling gekomen dat systemen
veel eerder beschikbaar zullen zijn dan door de regering wordt aangenomen? Vormen deze ontwikkelingen niet op zijn minst een extra onzekere factor
voor de ontwikkelingen in de komende jaren?Op welke concrete bevindingen is het gegeven dat onbemande
vliegtuigen de komende dertig jaar nog niet zullen worden ingezet voor specifieke
gevechtstaken gebaseerd? Welke landen nemen op dit moment deel in de ontwikkeling
van onbemande vliegtuigen en wat is hiervan de stand van zaken?Hoe wordt de succesvolle inzet van het onbemande Amerikaanse
verkenningsvliegtuig, uitgerust met antitankraketten, in Afghanistan met het
oog op de ontwikkeling van onbemande vliegtuigen beoordeeld?In het basisdocument vervanging F-16 is aangegeven
dat de invloed van onbemande vliegtuigen op bemande jachtvliegtuigen moeilijk
in te schatten is en nader bestudeerd moet worden. Waarop is de uitspraak
van nu gebaseerd dat UCAV's niet voor 2030 zijn te verwachten? Welke inschattingen
hieromtrent zijn beschikbaar van TNO, Defensie-insituten of fabrikanten?Zie het antwoord op vraag 34.82Aangekondigd is in het basisdocument vervanging F-16
dat NLR en TNO studies uitvoeren naar de toekomstige praktische bruikbaarheid
van luchtwapensystemen zoals gevechtshelikopters grondgebonden luchtverdedigingssystemen,
onbemande gevechtsvliegtuigen, verkenningssatellieten en jachtvliegtuigen.
Zijn deze studies inmiddels beschikbaar voor de Tweede Kamer?Deze studies zijn ter vertrouwelijke inzage aangeboden aan de Kamer. Omdat
vooral onbemande systemen van invloed kunnen zijn op de behoefte aan bemande
vliegtuigen, zijn deze studies beperkt tot een analyse van de positie van
het onbemande luchtwapen binnen het luchtwapen van de toekomst.83, 84, 85, 87, 88 en 89Welke ontwikkelingen doen zich momenteel voor wat betreft
de inzet van de diverse luchtwapensystemen bij NAVO-bondgenoten?Heeft het kabinet voor ogen welke mix van luchtwapensystemen
voor de KLu benodigd is? Zo ja, welke? Is daartoe voldoende budget voor gereserveerd?
Zo ja, hoeveel?In de toekomst wordt het mogelijk onbemande systemen
te laten bijdragen aan de functionaliteiten van air&space power namelijk
waarneming, luchtoverwicht, tactische doelbestrijding en strategische doelbestrijding.
URAV's zouden geschikt zijn voor waarneming, UCAV's voor doelbestrijding,
cruise missiles zouden geschikt zijn voor strategische en tactische doelbestrijding.
Tot 2015 zouden UAV's en cruise missiles ingezet kunnen worden, daarna zouden
ook de UCAV's een steeds grotere rol kunnen spelen. In de periode dat de F-16
wordt vervangen spelen op het gebied van onbemande toestellen nieuwe ontwikkelingen
die naar verwachting de rol van de jachtvliegtuigen grotendeels zullen overnemen.
Op welke wijze heeft het kabinet met deze ontwikkelingen rekening gehouden?Neemt de betekenis van de multi-role jachtvliegtuigen
de komende 10 à 15 jaar niet af doordat de diverse taken beter verricht
kunnen worden door gespecialiseerde afzonderlijke wapensystemen; verkenning
door URAV's , precisiebombardementen door kruisvluchtwapens en van grote hoogte
afgeworpen geleide bommen? Zijn voor het lanceren van «stand off»
wapens en van geleide bommen andere vliegtuigen niet meer geschikt dan jachtvliegtuigen?Welke bedrijven zijn bezig met onderzoek naar de ontwikkeling
van UCAV's en in welk stadium bevindt dit onderzoek zich? Moet de ontwikkeling van UCAV's nog in zijn geheel op gang komen? Wat zijn de kansen
dat er in de komende jaren een stroomversnelling op vlak van UCAV's plaats
zal vinden? Kunnen deze ontwikkelingen van invloed zijn op het uiteindelijke
aantal JSF's dat aangeschaft zal worden?«Ervaringen en ontwikkelingen in de komende jaren
zullen een nauwkeuriger inzicht in een optimale mix van systemen opleveren».
Kan de regering dit toelichten, met name in het perspectief van de de facto
beslissing om over te gaan tot de aanschaf van de JSF en dus niet af te wachten
tot er een nauwkeuriger inzicht is?In het basisdocument «Behoeftestelling vervanging F-16» is
de Kamer een overzicht aangeboden van de luchtwapensystemen waarmee de taken
van luchtstrijdkrachten in internationaal verband uitgevoerd worden. Het betreft
gevechtshelikopters, grondgebonden luchtverdedigingssystemen, kruisvluchtwapens,
onbemande gevechtsvliegtuigen, onbemande verkenningsvliegtuigen, verkenningssatellieten
en jachtvliegtuigen.Gevechtshelikopters vormen een integraal en essentieel onderdeel van de
capaciteit van de Luchtmobiele Brigade.Met de brief «Samenwerking Grondgebonden Luchtverdediging»
van 18 oktober 2001 heeft de regering u nader geïnformeerd over het Nederlandse
beleid inzake grondgebonden luchtverdediging. In deze brief is de voorgenomen
samenvoeging van de grondgebonden luchtverdedigingseenheden van de Koninklijke
landmacht en Koninklijke luchtmacht nader uitgewerkt.In de brief van 11 februari is het onderwerp «kruisvluchtwapens»
geadresseerd. Daarbij is geconcludeerd, dat de rol van kruisvluchtwapens complementair
is aan die van gevechtsvliegtuigen. Wel is daarbij een rolvervaging richting
«stand-off» wapens geobserveerd. Recent is het onderwerp ook ter
sprake gekomen in de beantwoording van vragen van het Tweede Kamerlid Harrewijn
[201 020 4790, 24 januari 2002 vergaderjaar 2001–2002]. Vanuit
het perspectief van de aanvullende behoefte aan precisiewapens heeft de regering
toen een verband gelegd met de brief «Europese Veiligheid en Defensie»
van 25 juni 2001 [Kamerstuk 27 400, X, nr. 48] en de brief «Defensie
en terrorisme» van 18 januari 2002 [Kamerstuk 27 925, nr. 40].Nederland heeft geen eigen satellietverkenningscapaciteit. In de EVDB-brief
van 25 juni 2001 bent u geïnformeerd over Europese satellietwaarneming.
Zo onderzoekt Defensie of, en, zo ja, op welke wijze Nederland zich bij deze
ontwikkelingen zou kunnen aansluiten om zo bij te dragen aan de versterking
van de Europese inlichtingencapaciteit.Nationale en internationale studies wijzen uit dat jachtvliegtuigen de
komende decennia de kern van het luchtwapen zullen blijven vormen. Hoewel
in aanvulling daarop onbemande systemen worden ontwikkeld, investeren belangrijke
Europese bondgenoten en de Verenigde Staten momenteel op grote schaal in nieuwe
jachtvliegtuigen ter vervanging van de huidige generatie jachtvliegtuigen.86Kan de regering haar stelling onderbouwen dat de inzet
van UCAV's voor gevechtstaken niet voor 2030 te verwachten is?Zie het antwoord op vraag 34.87, 88 en 89Neemt de betekenis van de multi-role jachtvliegtuigen
de komende 10 à 15 jaar niet af doordat de diverse taken beter verricht
kunnen worden door gespecialiseerde afzonderlijke wapensystemen; verkenning
door URAV's, precisiebombardementen door kruisvluchtwapens en van grote hoogte
afgeworpen geleide bommen? Zijn voor het lanceren van «stand off»
wapens en van geleide bommen andere vliegtuigen niet meer geschikt dan jachtvliegtuigen?Welke bedrijven zijn bezig met onderzoek naar de ontwikkeling
van UCAV's en in welk stadium bevindt dit onderzoek zich? Moet de ontwikkeling
van UCAV's nog in zijn geheel op gang komen? Wat zijn de kansen dat er in
de komende jaren een stroomversnelling op vlak van UCAV's plaats zal vinden?
Kunnen deze ontwikkelingen van invloed zijn op het uiteindelijke aantal JSF's
dat aangeschaft zal worden?«Ervaringen en ontwikkelingen in de komende jaren
zullen een nauwkeuriger inzicht in een optimale mix van systemen opleveren».
Kan de regering dit toelichten, met name in het perspectief van de de facto
beslissing om over te gaan tot de aanschaf van de JSF en dus niet af te wachten
tot er een nauwkeuriger inzicht is?Zie het antwoord op vraag 83.90Zijn er plannen voor de aankoop van «stand-off»
kruisvluchtwapens ten behoeve van de JSF? In welk stadium bevinden die plannen
zich?De Koninklijke luchtmacht is begonnen met de voorbereiding van projecten
in het kader van de «Verbetering Lucht-Grond bewapening» voor
de F-16. Dit omvat onder meer de aanschaf van «stand-off» wapens.
Hierbij zal specifiek rekening worden gehouden met het gebruik van de nieuw
te verwerven wapens op de vervanger van de F-16. Over de verbetering «Lucht-Grond
bewapening» wordt u in de loop van dit jaar nader geïnformeerd.91Ligt het in de bedoeling om de JSF de huidige NAVO
nucleaire taak van de F-16 over te laten nemen?Ja.92Worden kosten voor additionele systemen als raketten,
navigatie- en communicatie-apparatuur, nachtzichtapparatuur etc. ook meegenomen
in de kostenberekeningen, zoals elders in de brief (pagina 9) gepresenteerd?
Zo nee, kan de regering een overzicht geven van de minimaal te verwachten
kosten van aan een eventueel nieuw jachtvliegtuig gekoppelde (wapen)systemen?In het antwoord op vraag 5 is aangegeven dat de bewapening die beschikbaar
is voor de F-16 ook kan worden gebruikt voor de opvolger van dit toestel..
Alle sensoren vormen een integraal onderdeel van het wapensysteem en zijn
als zodanig meegenomen in de kostenberekeningen.93 en 192Wat is de verwachte technische levensduur van de JSF
en hoe verhoudt deze zich in het licht van de huidige en toekomstige beschikbaarheid
en mogelijkheden van onbemande systemen tot de verwachte economische levensduur?Op hoeveel vlieguren per jaar wordt voor de JSF gerekend?
Wat is de beoogde levensduur van een JSF-toestel?In de vergelijking van de indicatieve levensduurkosten van de verschillende
kandidaat-opvolgers is gerekend met een gebruik van 200 vlieguren per toestel
per jaar en 30 jaar gebruik.94In hoeverre wordt er vanuit Nederland deelgenomen aan
de ontwikkeling en doorontwikkeling van onbemande systemen?Nederland onderzoekt samen met Frankrijk de mogelijkheden voor samenwerking
op het gebied van onbemande vliegtuigen. De mogelijke samenwerking betreft
onbemande systemen ten behoeve van luchtverkenning en «surveillance»
voor de middellange afstand.95De regering schrijft dat enkele jaren later beslissen
geen wezenlijk nieuwe informatie biedt. Kan de regering garanderen dat prijs
en configuratie van het toestel in de komende vijf tot tien jaar niet wezenlijk
zullen veranderen? Zo ja, waaruit bestaan die garanties?Bedoeld is dat de komende vijf tot tien jaar geen wezenlijk nieuwe informatie
over het kandidatenveld voor de vervanging van de F-16 wordt voorzien omdat
de ontwikkeling van een jachtvliegtuig een langdurig proces is. Er komen niet
zo maar concurrenten bij. Een garantie dat prijs en configuratie van het toestel
niet wezenlijk veranderen, kan niet worden gegeven. De Amerikaanse overheid
heeft maatregelen genomen om de risico's van kostenstijging te beheersen.
Het Amerikaanse Congres speelt hierin een belangrijke rol. Anders dan bij
andere vliegtuigprogramma's is «affordability» bij het JSF-programma
een ontwerpcriterium. Daarmee heeft de Amerikaanse overheid voorzieningen
getroffen om de ontwikkeling van de kostprijs zo goed mogelijk te beheersen.Voorts wordt in het JSF-programma in elke ontwerpstap via het «Cost
As an Independant Variable» (CAIV-) principe gezocht naar de beste prestatie
tegen minimale kosten. In andere vliegtuigontwikkelingsprogramma's zijn de
kosten altijd min of meer een afgeleide geweest van de (functionele) eisen.
In deze CAIV benadering worden bij de ontwikkeling de kosten als een autonome
variabele gezien. Het kostenaspect is in die zin geen resultante meer van
de eisen, maar legt als gelijkwaardige variabele beperkingen op aan de operationele
en logistieke eisen.Die operationele en logistieke eisen zijn op 13 maart 2000 vastgelegd
in het «Operational Requirement Document», dat door Amerikaanse
en Britse overheden is vastgesteld.Een aantal criteria is aangemerkt als «thresholds»: als die
niet worden gehaald, dan dient de Amerikaanse overheid dit te melden aan het
Congres.96 en 97Is overwogen om de kandidatenevaluatie door externe
experts te laten valideren? Zo nee, is de regering bereid hier alsnog toe
over te gaan? Zo ja, kunnen de resultaten dan ruim voor het overleg met de
Kamer beschikbaar komen?Hoe beoordeelt de regering in dit verband de onafhankelijkheid
van instituten als NIVR, TNO en TU Delft, die alle belanghebbenden zijn in
het JSF-project?De kandidatenevaluatie is uitgevoerd door de Koninklijke luchtmacht met
ondersteuning van TNO en het NLR. Een en ander is op zorgvuldige wijze gebeurd
aan de hand van de uitgebreide informatie van de producenten. TNO
en NLR hebben voorzieningen getroffen voor een strikte scheiding tussen het
deel van de organisatie dat zich met de evaluatie bezig hield en de rest van
de organisatie. Overigens zijn de bevindingen van het Rusi niet wezenlijk
anders dan die van de Koninklijke luchtmacht.98, 99 en 100Wat is in eerste instantie doorslaggevend voor het
precieze aantal aan te schaffen toestellen; de militaire behoefte of de financiële
ruimte?Hoeveel bemande jachtvliegtuigen zullen naar verwachting
uiteindelijk benodigd zijn? Waar ligt de minimumgrens van het aantal aan te
schaffen bemande jachtvliegtuigen?Waarom is nog geen kwantitatieve behoefte vastgesteld?
Wanneer wordt deze wel vastgesteld? Is het aantal volledig afhankelijk van
het beschikbare budget? Hoe verhoudt zich dit tot de doelstellingen in de
Defensienota 2000, waarin juist beleidsmatige doelstellingen als uitgangspunt
zijn gekozen?Zie het antwoord op vraag 37.101Is een teruggang van thans 137 toestellen naar 85 toestellen
niet erg drastisch, mede gezien het feit dat de Kamer twee jaar geleden nog
heeft weten te voorkomen dat een squadron F-16 vliegtuigen zou worden opgeheven?Het aantal toestellen is een afgeleide van de taken van luchtstrijdkrachten
en de «mix» van luchtwapensystemen die voor de uitvoering van
die taken beschikbaar zijn. Het overzicht aan luchtwapensystemen bestaat uit
gevechtshelikopters, grondgebonden luchtverdedigingssystemen, kruisvluchtwapens,
onbemande gevechtsvliegtuigen, onbemande verkenningsvliegtuigen, verkenningssatellieten
en bemande jachtvliegtuigen.Ontwikkelingen in taken en ontwikkelingen van luchtwapensystemen maken
een kwantitatieve vergelijking van aantallen afzonderlijke luchtwapensystemen
complex, zowel in tijd (F-16 versus JSF) als onderling (bijvoorbeeld bemande
jachtvliegtuigen versus onbemande). Binnen de huidige context zijn de huidige
137 toestellen (inclusief de benodigde toestellen voor opleiding, attritie
en logistieke reserve) toereikend om te kunnen voldoen aan het huidige ambitieniveau
van 108 aan Navo aangeboden F-16 jachtvliegtuigen. Het verwervingsbesluit
is het gepaste moment voor het vaststellen van de dan geldende kwantitatieve
behoefte aan jachtvliegtuigen, gezien in het licht van de operationele capaciteiten
van de kandidaat vervanger en de dan geldende capaciteiten van de overige
wapensystemen.102Wat staat voor de regering voorop, de behoefte aan
nieuwe jachtvliegtuigen of het budget daarvoor? Als dit laatste het geval
is, waarom is er dan in dit geval sprake van een trendbreuk?Zie het antwoord op vraag 37.103Betekent het meedoen in de SDD van de JSF en de onvermijdelijke
koop van dit vliegtuig niet dat de komende 25 jaar weinig tot geen ruimte
is voor andere grote investeringen door de Luchtmacht? Te denken valt aan
strategisch en tactisch transport, URAV's en UCAV's ?Uiteraard betekent een keuze voor een nieuw jachtvliegtuig dat een belangrijk
beslag wordt gelegd op de investeringsruimte. Maar dat is dan ook
een van de hoofdwapensystemen van de krijgsmacht. De Chef Defensiestaf, als
«corporate planner» en de Bevelhebber der Luchtstrijdkrachten
hebben een en ander als verantwoord beoordeeld. Overigens is gekozen voor
een aanpak die het mogelijk maakt pas in de toekomst, aan de hand van de dan
geldende omstandigheden, definitieve besluiten te nemen over het aantal te
verwerven JSF-toestellen.104Welke prognoses heeft de regering gemaakt van toekomstige
kostenstijgingen van de JSF en hoe verhouden die zich met de intentie het
uiteindelijke aantal JSF's af te laten hangen van de uiteindelijke kostprijs?
Kan de regering aangeven wat het effect van verschillende mate van kostenstijgingen
zou zijn op het aantal aan te schaffen JSF's?Op het moment van aanschaf wordt het aantal JSF vliegtuigen bepaald door
de operationele behoefte alsmede het dan voor de aanschaf beschikbare budget
en de kostprijs, die overigens ook door de dollarkoers wordt bepaald.105Is er een vervolgtraject opgesteld voor de vervanging
van de F-16 naast de «de facto aanschaf van de JSF»? Hoe ziet
dit traject er uit qua tijdspad, budget en aan te schaffen materieel? Hoe
zal dit vervolgtraject gewijzigd worden als het beoogde aantal van 85 JSF's
niet aangeschaft kan worden?Behalve voor de aanschaf van de JSF zijn investeringen nodig in onder
meer een initieel pakket reservedelen, grond- en testapparatuur en simulatoren.
Deze investeringen zijn opgenomen in de levensduurkosten. De behoefte wordt
nader uitgewerkt in de komende verwervingsvoorbereidingsfase van het project
en maken deel uit van het nog vast te stellen projectbudget. Aangezien in
deze fase ook de kwantitatieve behoefte wordt uitgewerkt, is de benodigde
afstemming verzekerd.106In de brief staat dat «het kandidatenveld voor
de vervanging van de F-16 (...) nu goed is te overzien. Is het de regering
bekend dat op 19 november jl. zes Europese landen een samenwerkingsovereenkomst
ondertekenden genaamd ETAP (European Technology Acquisition Programme) (28/11/01
Jane's Defence Weekly)? Is het de regering bekend dat dit programma voorziet
in samenwerking op het gebied van militaire vliegtuigbouw, waaronder de gezamenlijke
ontwikkeling van een nieuw jachtvliegtuig, dat de opvolger van de Eurofighter
moet worden? Hoe beoordeelt de regering deze overeenkomst? Heeft de regering
dit initiatief meegenomen in de beoordeling, bijvoorbeeld als alternatief
in combinatie met een end-life update voor de huidige F-16s? Is Nederland
op enigerlei wijze bij deze overeenkomst betrokken geweest en zo ja hoe? Zo
nee, waarom niet?Het is de regering bekend dat zes Europese landen een samenwerkingsovereenkomst
hebben ondertekend, genaamd ETAP. De overeenkomst behelst een technologieprogramma
en bestaat uit een onderzoek naar toekomstige technologieën voor bemande
en onbemande «air combat»-systemen in de breedste zin. Dit betekent
niet zonder meer dat binnen ETAP een opvolger voor de Eurofighter wordt ontwikkeld.
In welke mate de samenwerkingsovereenkomst in de toekomst zal leiden tot de
productie van nieuwe wapensystemen kan nu nog niet worden overzien.Aangezien ETAP niet is toegesneden op ontwikkeling van een nieuw jachtvliegtuig
rond het jaar 2010 en een «end-life update» niet als kosteneffectief
wordt beschouwd, is dit initiatief niet meegenomen. Nederland is niet betrokken
geweest bij deze overeenkomst, omdat vooral de Europese landen
met een sterke zelfscheppende lucht- en ruimtevaart gerelateerde defensie-industrie
behoefte hadden aan een dergelijk initiatief.107In de brief staat dat «enkele jaren later beslissen
in geval van kopen van de plank, geen wezenlijke nieuwe informatie biedt.«
Deelt de regering de mening dat een belangrijk verschil tussen instappen in
de SDD-fase en kopen van de plank is dat potentieel grote ontwikkelings- en
kostenrisico's over enige jaren duidelijker te overzien zijn? Is het juist
dat de prijs van de JSF (in constante prijzen) nu al aanzienlijker hoger is
dan enkele jaren terug, toen de eerste contacten met de JSF producenten werden
gelegd, werd voorgespiegeld?Met deze zinsnede in de brief wordt bedoeld dat er over enkele jaren geen
andere kandidaattoestellen op de markt zullen zijn, dan nu is te voorzien.
Aan deelneming aan de SDD-fase zijn natuurlijk risico's verbonden. Het gaat
erom dat de risico's goed in kaart worden gebracht en maximaal worden beheerst.
Daarom bevat de brief daarover een uitvoerige passage. Uiteindelijk komt het
aan op een weging van risico's en kansen. Op grond hiervan kiest het kabinet
voor deelneming aan de SDD-fase.In het «Operational Requirements Document» (ORD) voor de JSF
is een streefbedrag van $ 28 miljoen (prijspeil 1994) opgenomen. Bij
de aanvang van SDD is de stukspijs geschat op $ 33,1 miljoen dollar (prijspeil
1994). Tijdens de SDD-fase worden 22 prototypes gebouwd. Op basis van de prijs
van die prototypes kan een betere voorspelling worden gedaan van de uiteindelijke
stuksprijs. De prijzen voor de prototypes en de gevolgen daarvan op de uiteindelijke
stuksprijs zijn onderdeel van «award fees» voor Lockheed Martin.
De beheersing van de stuksprijs begint dus al vroeg in de ontwikkelingsfase.
Dat is onderdeel van het streven naar totale kostenbeheersing, waarbij de
organisatiestructuur en de informatievoorziening er op zijn gericht om potentiële
problemen zo vroeg mogelijk te onderkennen.108In de brief staat dat «over het precieze aantal
(...) nog geen uitspraak te doen valt» en dat «van een vastgesteld
projectbudget nog geen sprake was en is». Meent de regering dat de keuze
tot deelname aan de SDD-fase een verantwoorde keuze is nu er geen sprake is
van vastgesteld budget en een vastgestelde kwantitatieve behoefte? Kan de
regering dit toelichten?In de brief van 11 februari 2002 is uiteengezet hoe het kabinetsbesluit
is voorbereid. Op grond hiervan is een verantwoord besluit genomen. Bedoelde
gegevens zijn voor een SDD-besluit niet nodig. Het behoud van enige flexibiliteit
in de vaststelling van de definitieve omvang van het Nederlandse JSF-project
beschouwt het kabinet juist als een extra waarborg voor verantwoorde besluitvorming.109Is het juist dat er ook geen vastgesteld budget voor
het vervangingsproject F-16 is? Wanneer zal dit budget vastgesteld worden?Ja. Het budget wordt vastgesteld ten tijde van het verwervingbesluit,
aangezien dan wordt besloten over de kwantitatieve behoefte. Ter voorbereiding
van het verwervingsbesluit zal de komende jaren de verwervingsvoorbereidingsfase
(D-fase) van het Defensie Materieelproces worden uitgevoerd.110Kan het aantal van 85 JSF's gezien worden als een maximum?
Zo nee, betekent dit dat in een hoger budget niet uit te sluiten valt?Zie het antwoord op vraag 15.111 en 112Is er ook sprake van een minimaal aantal gevechtsvliegtuigen
dat noodzakelijk is om te voldoen aan het huidige ambitieniveau? Hoeveel vliegtuigen
zijn daar toe nodig? Wanneer zal de kwantitatieve behoefte vastgesteld worden?In de brief staat dat «het verwervingsbesluit
daarvoor het passende moment is». Voor wanneer staat dat besluit gepland?
Betekent dit dat het besluit tot aanschaf, gezien het kabinetsbesluit tot
deelname aan de SDD-fase, spoedig genomen wordt? Zo nee, waarom niet?Zie het antwoord op vraag 37.113In de brief staat dat «er zijn geen geopolitieke
ontwikkelingen denkbaar zijn die deze behoefte ....fundamenteel veranderen».
Kan de regering dit toelichten? De aanslagen op 11 september spelen toch ook
een belangrijke rol in materieelprojecten en waren eerder niet voorzien?Voor de taken die de Nederlandse krijgsmacht in het kader van het internationale
veiligheidsbeleid moet kunnen uitvoeren, staat vast dat de behoefte aan bemande
jachtvliegtuigen blijft bestaan. Vanuit het perspectief van geopolitieke ontwikkelingen
hebben de gebeurtenissen van en na 11 september geen aanleiding tot een fundamentele
verandering van deze visie gegeven. In het eindrapport «Defensie en
Terrorisme» [vergaderjaar 2001–2002, 18 januari 2002] komt
de taakgroep tot de conclusie dat de betrokkenheid van Defensie bij de bestrijding
van het terrorisme uit alle 3 de hoofdtaken van de krijgsmacht voortvloeit
en dat het niet voor de hand ligt van terrorismebestrijding een aparte hoofdtaak
te maken.Voor Defensie gaat het bij bestrijding van het terrorisme in het bijzonder
om capaciteiten op de volgende twee terreinen:a. militaire bijstand en steunverlening aan civiele autoriteitenb. militair optreden in het buitenland tegen terroristische organisaties
of, zo nodig, tegen regimes/staten die deze organisaties in bescherming nemen.De capaciteiten van de krijgsmacht op deze twee terreinen moeten, zoals
ook in de Defensienota 2000 onderstreept, goed inpasbaar zijn en snel en flexibel
voor uiteenlopende taken en onder wisselende omstandigheden kunnen worden
ingezet. Jachtvliegtuigen maken een integraal onderdeel uit van deze capaciteiten.114Is bij het vaststellen van het aantal te kopen jachtvliegtuigen
het beschikbare budget of de operationele behoefte bepalend?Zie het antwoord op vraag 37.115 en 204Van welke stuksprijs voor JSF moet nu worden uitgegaan?
Volgens de uitgelekte briefing van de ministerraad op 18 januari zou JSF US
$ 39,5 miljoen kosten, terwijl in de brief van de regering wordt uitgegaan
van omgerekend US $ 36 miljoen. Wie is juist geïnformeerd, de ministerraad
of de Kamer? Kan de regering de levensduurkosten berekenen op basis van de
aan de ministerraad gemelde cijfers? Welk toestel heeft dan de laagste
levensduurkosten? Kan de regering de elementen opsommen die bepalend zijn
voor de vaststelling van levensduurkosten?Is de JSF-stuksprijs gebaseerd op situatie van deelname
aan SDD of niet? Wat is het verschil in stuksprijs met en zonder deelname
SDD?Het bedrag van $ 39,5 miljoen betreft de stuksprijs bij kopen van
de plank. Dat wil zeggen dat in die stuksprijs een bijdrage aan de betaalde
ontwikkelingskosten (voor de JSF $ 3,5 miljoen per stuk) is opgenomen.
De Kamerbrief is gericht op het besluit om deel te nemen aan de SDD-fase van
de JSF. Nederland wordt dan vrijgesteld van het betalen van die bijdrage,
daarom is in de Kamerbrief de «kale» stuksprijs ($ 36,0 miljoen)
opgenomen. Zowel de kosten van deelname aan de SDD-fase als het daaraan gerelateerde
ontwikkelingskostenvoordeel zijn reeds in de berekening van de levensduurkosten
meegenomen. Voor de levensduurkosten en een nadere onderverdeling wordt verwezen
naar het antwoord op vraag 186.116Kan de regering een heldere en eenduidige conclusie
formuleren over de levensduur van de F-16 waaruit kan worden opgemaakt wanneer
dit toestel daadwerkelijk aan vervanging toe is, uitgaande van de jaren waarin
de resp. toestellen in dienst zijn genomen? Kan de regering dit in een tabel
opnemen?Zie het antwoord op vraag 56.117Waarop is, los van de daarmee gepaard gaande kosten,
de conclusie gebaseerd dat door langer doorvliegen met de F-16 de mogelijkheden
afnemen «om met jachtvliegtuigen een goede, geloofwaardige bijdrage
te leveren aan operaties in internationaal verband»? Geldt dit ook voor
landen, waaronder ook NAVO-landen, die vanwege een iets eerdere vervangingsbehoefte
overwegen de F-16 aan te schaffen of voor landen die besluiten om met de F-16
(MLU) wel langer door te vliegen?Het kabinet hecht belang aan een moderne krijgsmacht. Nieuwere wapensystemen
komen de effectiviteit en de veiligheid van het eigen personeel ten goede.
De MLU F-16 beschikt niet over het benodigde groeipotentieel om de operationele
ontwikkelingen na 2010 te blijven volgen op een wijze die gelijke tred houdt
met belangrijke bondgenoten. Europese bondgenoten en de Verenigde Staten introduceren
de komende jaren nieuwe of vernieuwde jachtvliegtuigen, in het bijzonder Eurofighters,
Joint Strike Fighters en Rafales. De ervaringen van recente operaties leren
dat operationele commandanten geneigd zijn alleen de meest moderne en capabele
vliegtuigen in te zetten, gezien het feit dat de inzet van verouderde vliegtuigen
militair-operationele en politieke risico's met zich mee brengt.118 en 129Wat zijn de totale kosten van een end-life update van
de F-16?Kan de regering aangeven welke aanvullende maatregelen
nodig zijn om na 2010 voor langere tijd met de F-16 door te kunnen vliegen?
Kan de regering aangeven hoe de instandhoudingkosten toenemen en wat de «aanzienlijke
kosten» zijn die een kwalitatieve verbetering en levensduurverlengende
aanpassingen met zich meebrengen? Wordt bij deze kosten ook rekening gehouden
met de mogelijkheid dat minder draagkrachtige landen in de toekomst hun F-16
vloot een end-life update zal willen laten ondergaan en idem dito voor die
landen die tweedehandse F-16's hebben afgenomen?Een «end-life update» moet ervoor zorgen dat wezenlijke operationele
beperkingen van de MLU F-16 worden opgeheven en moet na de modificatie
voldoende levensduur resteren. Een wezenlijke operationele verbetering kan
uitsluitend worden bereikt door de inbouw van meerdere systemen die ook in
de Advanced F-16 worden gebruikt zoals onder meer een nieuwe radar, een infrarood
detectiesysteem, extra brandstoftanks (vergroot bereik), nieuwe motor, nieuwe
beeldschermen in de cockpit (meerdere operationele mogelijkheden) en een nieuw
Electronic Warfare Management System (EWMS) voor betere overlevingskansen.
Een modificatie waarbij slechts enkele operationele verbeteringen worden doorgevoerd
heeft ook al uitgebreide structurele consequenties maar biedt nauwelijks operationele
meerwaarde ten opzichte van een MLU F-16. De kosten per vliegtuig zijn hoger
dan de aanschaf van een nieuwe Advanced F-16.119Hoe lang zou de F-16 na de end-life update nog op hetzelfde
niveau operationeel inzetbaar zijn als andere jachtvliegtuigen?Vast staat dat een «endlife update» de F-16 niet kan maken
tot een toestel van een volgende generatie jachtvliegtuigen. Het huidige toestel
kent hiervoor inherente beperkingen. Gezien de beperkte levensduurverlenging
en de hoge kosten is een «endlife update» van de F-16 geen verstandige
keuze.120Welke financiële consequenties brengt de omstandigheid
met zich mee dat twee jaar langer dan voorzien doorgevlogen moet worden met
de eerste F-16's die vervangen moeten worden? Kan het kabinet aangeven wat
de kosten bedragen van de aanvullende maatregelen die nodig zijn om twee jaar
langer door te vliegen met de F-16?Zie het antwoord op vraag 56.121De Amerikanen zijn voornemens vóór 2010
de F-16's block 10 en 15 af te stoten. Hoe verhoudt zich dit tot het latere
moment dan 2010 waarop de JSF nu kennelijk aan Nederland geleverd kan worden?
Kunnen mogelijke vertragingen in het JSF-programma nog van invloed zijn op
het moment waarop de Amerikanen hun F-16's afstoten?Niet alleen Nederland maar ook de Verenigde Staten hebben groot belang
bij de tijdige levering van JSF-toestellen. De Verenigde Staten vervangen
immers grote aantallen toestellen van de types A-10, F-16, F-18 en Harrier
door de JSF.122Klopt het dat België afziet van de vervanging
van de F-16? Hoe verhoudt zich dit tot de bewering dat ook de andere MNFP-landen
de «endlife update» niet als kosteneffectief beschouwen?Het Belgische ministerie van Landsverdediging heeft prioriteit gegeven
aan de vervanging van de Belgische C-130's. Daardoor is de vervanging van
de Belgische F-16's niet voor 2015 aan de orde. Het is niet uitgesloten dat
België op enig moment zal besluiten zijn F-16's te vervangen. Desgevraagd
is van Belgische zijde vernomen dat dit land een «endlife update»
niet doelmatig acht.123 en 127Gesteld wordt dat Nederland achter zou blijven als
langer doorgevlogen wordt met de F-16 terwijl andere landen nieuwe jachtvliegtuigen
aanschaffen. Hoe verhoudt zich dat met het gegeven dat sommige landen de komende jaren nog nieuwe F-16's aanschaffen? Ook al is het een
andere versie, geeft dat – met aanpassingen – geen mogelijkheid
voor langer doorvliegen met de F-16 en het betaalbaar houden van de instandhoudingkosten?Hoe verhoudt de aanname dat de instandhoudingskosten
toeneemt, zeker als het aantal landen dat over de F-16 beschikt afneemt, zich
met het feit dat recentelijk Oman, Chili, Israël en de Verenigde Arabische
Emiraten nieuwe F-16s hebben besteld en bijvoorbeeld Oostenrijk dit vliegtuig
als kandidaat heeft geselecteerd? Is het juist dat van een afname van het
aantal landen voor de komende tijd geen sprake is. Is het aannemelijk dat
de, vooral door de VS, op termijn af te stoten aantallen F-16's op de tweedehands
markt terecht zullen komen en dus ook onderhouden zullen moeten worden? Hoeveel
(procent) hoger zullen de verwachte onderhoudskosten bij benadering worden
en geldt deze verwachting ook als de VS F-16's tweedehands doorverkoopt?Vanaf 2010 zal het aantal met F-16 opererende landen afnemen. Overigens
is met name van belang wanneer de landen met grote aantallen F-16's beginnen
met uitfaseren. Dit vanwege het feit dat het delen van instandhoudingskosten
wordt bepaald op basis van aantallen per land.De genoemde F-16 bestellingen betreffen slechts beperkte behoeften in
relatie tot het aantal F-16's dat door de Amerikanen zal worden uitgefaseerd.
Daarnaast gaat het om moderne block 50/52/60 F-16's. De configuratie van de
vliegtuigcomponenten (elektronische, mechanische, avionica) van deze vliegtuigen
is anders dan die van de Nederlands block 10/15 F-16's. De structure van die
versies is zwaarder. Ook ten aanzien van de mogelijke verkoop van tweedehands
Amerikaanse F-16's is het niet aannemelijk dat het zal gaan om grote aantallen.
Bovendien zal er naar verwachting alleen belangstelling bestaan voor de modernste
Amerikaanse F-16's. Derhalve zullen de mogelijkheden voor samenwerking op
het gebied van instandhouding naar verwachting zeer beperkt zijn.De instandhoudingskosten van de F-16 vertonen een stijgende trend. In
de periode 1999–2001 was sprake van een stijging van gemiddeld 8% per
jaar. De komende jaren wordt een stijging geraamd van meer dan 10% per jaar.
De verwachting is dat deze trend zich zal voortzetten.124, 126 en 132Gesteld wordt dat er geen maximaal toegestaan aantal
vlieguren is voor de F-16. Toch is bij de aanschaf sprake geweest van 8000
vlieguren. Het ziet er naar uit dat bij uitfasering de meeste F-16's bij lange
na niet de 6000 vlieguren halen. Hoe is deze grote discrepantie te verklaren?
Waarom is er nu al sprake van scheurvorming et cetera? Dit terwijl er, door
bijtanken in de lucht, minder belastende starts en landingen nodig zijn om
de vlieguren te maken?Vinden scheurvorming, corrosie en slijtage van motorcomponenten,
elektrische bedrading en bekabeling van radarwaarschuwingssystemen nu al regelmatig
en in (sterk) toenemende mate plaats? Zo ja, kan de regering dit toelichten?Het gemiddelde van 6000 vlieguren bij afstoting zal
niet worden gehaald, door de combinatie van toenemende onderhoudswerklast
en personeelstekort zijn in 2000 en 2001 minder vlieguren uitgevoerd dan gepland.
De Amerikaanse luchtmacht faseert de F16's al bij ongeveer 3200 vlieguren
uit. Hoe komt het dat de raming van het aantal vlieguren bij aanschaf zo afwijkt van het gerealiseerde aantal en bij welke hoeveelheid vlieguren
zal gemiddeld sprake zijn van vervanging?Uitgaande van een ontwerplevensduur van 8000 vlieguren per vliegtuig,
is bij het ontwerp van de F-16 weliswaar rekening gehouden met een bepaalde
mate van scheurvorming in de vliegtuigconstructie (airframe), maar vanaf het
begin van de jaren tachtig bleek de scheurvorming echter sneller op te treden
dan verwacht. Dit verschijnsel wordt veroorzaakt doordat de F-16 vliegtuigen
in Nederland, maar ook internationaal, zwaarder worden belast dan in de ontwerpfase
was voorzien. Hierdoor is de levensduur van de vliegtuigconstructie ten opzichte
van de ontwerplevensduur afgenomen.Vanaf het begin van het F-16 programma wordt de scheurgroei bewaakt door
het uitvoeren van een inspectieprogramma dat voortdurend wordt aangepast op
basis van de vastgestelde aard, omvang en snelheid van de scheurvorming. Zo
is de vliegveiligheid gewaarborgd. In de eerste jaren kon nog worden volstaan
met maatregelen om de scheurvorming in de vliegtuigconstructie te monitoren
en te vertragen. Daarna waren intensieve reparaties en vervangingen noodzakelijk.
Zo is in de jaren negentig het grootschalige «Pacer Slip» instandhoudingsprogramma
uitgevoerd. Daarbij zijn de toen bekende probleemgebieden aangepakt. Mede
als gevolg van de MLU-configuratie en een gewijzigd wapenpakket wordt de vliegtuigconstructie
opnieuw zwaarder belast. Daarom is momenteel het «Pacer Amstel»
instandhoudingsprogramma in voorbereiding.Inmiddels dienen zich ook andere probleemgebieden aan, zoals corrosie
en slijtage van motorcomponenten, elektrische bedrading en bekabeling van
radarwaarschuwingssystemen. Ook hier ligt de oorzaak vooral bij de zwaardere
belasting van het vliegtuig. De klimatologische omstandigheden in West-Europa
dragen bij tot versnelde corrosievorming op bijvoorbeeld ophangpunten van
wapens en brandstoftanks. Bestrijding van corrosie op deze plaatsen is, gezien
de kritische toleranties, slechts in beperkte mate mogelijk.Door de technische veroudering neemt de inzetbaarheid van de F-16 geleidelijk
af. Door de combinatie van een toenemende onderhoudswerklast en personeelstekorten
zijn in 2000 en 2001 minder vlieguren gerealiseerd dan gepland. Zoals gemeld
in de antwoorden op kamervragen van mw. Van Ardenne-van der Hoeven, zijn maatregelen
getroffen om de realisatie van de vlieguren weer op het geplande niveau te
brengen. Op basis van de huidige inzichten wordt voorzien dat de F-16 gemiddeld
met rond de 6000 vlieguren wordt uitgefaseerd. Benadrukt wordt dat de regering
dit getal niet beschouwt (en ook niet hanteert) als een norm of harde maatstaf
voor het einde van de technische levensduur. Relevanter voor het einde van
de levensduur is de notie dat de Nederlandse F-16 vliegtuigen bij uitfasering
gemiddeld 30 jaar oud zijn.125Deelt de regering de mening dat het jaar van vervanging
van invloed is op de kennis die er dan bestaat over eventuele dan gebleken
tegenvallers bij een nog niet volledig ontwikkeld vliegtuig als de JSF, en
dus van invloed op de dan geldende ideeën/percepties met betrekking tot
de meest aantrekkelijke vervanger van de F-16?Neen.126Vinden scheurvorming, corrosie en slijtage van motorcomponenten,
elektrische bedrading en bekabeling van radarwaarschuwingssystemen nu al regelmatig en in (sterk) toenemende mate plaats? Zo ja, kan de regering
dit toelichten?Zie het antwoord op vraag 124.127Hoe verhoudt de aanname dat de instandhoudingskosten
toeneemt, zeker als het aantal landen dat over de F-16 beschikt afneemt, zich
met het feit dat recentelijk Oman, Chili, Israël en de Verenigde Arabische
Emiraten nieuwe F-16s hebben besteld en bijvoorbeeld Oostenrijk dit vliegtuig
als kandidaat heeft geselecteerd? Is het juist dat van een afname van het
aantal landen voor de komende tijd geen sprake is. Is het aannemelijk dat
de, vooral door de VS, op termijn af te stoten aantallen F-16's op de tweedehands
markt terecht zullen komen en dus ook onderhouden zullen moeten worden? Hoeveel
(procent) hoger zullen de verwachte onderhoudskosten bij benadering worden
en geldt deze verwachting ook als de VS F-16's tweedehands doorverkoopt?Zie het antwoord op vraag 123.128Kan de regering toelichten waarom Nederlandse F-16s
met een End-life update in technische zin niet langer een «goede en
geloofwaardige bijdrage» zouden kunnen leveren aan internationale operaties,
gezien de volgens de regering op middellange termijn niet te verwachten drastische
veranderingen in de internationale verhoudingen, alsmede de wijze van oorlogsvoering?
Hoe verhoudt dit zich tot het feit dat de prestaties van de Nederlandse F-16's
door (een groot deel van) de militaire en politieke gemeenschap hoog aangeschreven
werden en worden?De gedane constatering is gekoppeld aan het voor langere tijd doorvliegen
met de F-16 zonder aanvullende maatregelen. De «end-life update»
is om financiële redenen niet gewenst.129Kan de regering aangeven welke aanvullende maatregelen
nodig zijn om na 2010 voor langere tijd met de F-16 door te kunnen vliegen?
Kan de regering aangeven hoe de instandhoudingkosten toenemen en wat de «aanzienlijke
kosten» zijn die een kwalitatieve verbetering en levensduurverlengende
aanpassingen met zich meebrengen? Wordt bij deze kosten ook rekening gehouden
met de mogelijkheid dat minder draagkrachtige landen in de toekomst hun F-16
vloot een end-life update zal willen laten ondergaan en idem dito voor die
landen die tweedehandse F-16's hebben afgenomen?Zie het antwoord op vraag 118.130Indien de regering geen bezwaar ziet in een substantieel
kleiner aantal JSF's dan F-16's, een aantal dat in ieder geval minder zal
zijn dan 85, heeft de regering dan ook geen bezwaar tegen het doorvliegen
met minder F-16's? Of is de redenering dat een JSF de capability heeft van
twee F-16's? Zo ja, waarop is dat gebaseerd?Zie het antwoord op vraag 15.131In welk jaar is de F-16 aan vervanging toe indien de
oudste veertig toestellen niet zouden worden vervangen maar simpelweg worden
afgeschreven?Het kabinet voorziet geen ontwikkelingen die de komende jaren plotseling
leiden tot een verminderde behoefte met 40 F-16's. Bij de behandeling van
de Defensienota-2000 heeft de Kamer zich juist sterk gemaakt voor het behoud
van het aantal operationele F-16 jachtvliegtuigen. Het simpelweg afschrijven
van jachtvliegtuigen en uitstellen van hun vervanging is in de ogen van het
kabinet niet aan de orde.132Het gemiddelde van 6000 vlieguren bij afstoting zal
niet worden gehaald, door de combinatie van toenemende onderhoudswerklast
en personeelstekort zijn in 2000 en 2001 minder vlieguren uitgevoerd dan gepland.
De Amerikaanse luchtmacht faseert de F16's al bij ongeveer 3200 vlieguren
uit. Hoe komt het dat de raming van het aantal vlieguren bij aanschaf zo afwijkt
van het gerealiseerde aantal en bij welke hoeveelheid vlieguren zal gemiddeld
sprake zijn van vervanging?Zie het antwoord op vraag 124.133, 140, 142, 146, 156, 157 en 171Kan de regering de stelling dat «stealth»
de JSF minder afhankelijk maakt van ondersteunende vliegtuigen nader onderbouwen?
Is «stealth» een doel op zich of onderdeel van de overlevingskansen
van een toestel? Welke andere factoren kunnen daarbij een rol spelen en hoe
zijn deze factoren gewogen?Kan de regering toelichten wat de afhankelijkheid van
ondersteunende vliegtuigen inhoudt in de huidige situatie? Zijn dit F-16's
die andere F-16's ondersteunen? En zo ja, maakt de geringere afhankelijkheid
van ondersteunende vliegtuigen door de «stealth» capaciteiten
van de JSF ook dat de kwantitatieve behoefte daardoor naar beneden kan worden
bijgesteld?Is «stealth» van toepassing op alle missies
die door Nederland voor de JSF worden voorzien? Kan de regering aangeven bij
welke missies «stealth» wel en bij welke missies «stealth»
niet een rol van betekenis speelt?Hoe groot is de potentie van de Stealth-eigenschappen
waarop de JSF-toestellen worden ontworpen? In welke gevallen zal de JSF onzichtbaar
zijn op de radar en in welke gevallen hooguit minder zichtbaar? Hoe zijn de
verwachtingen omtrent de termijnen dat stealth-technologie niet meer de bescherming
biedt die nu wordt geboden?Wegen de voordelen van «stealth» ook in
geval van ontwikkeling van betere radarsystemen nog op tegen de uitkomst van
de vergelijking tussen de overige vlieg- en gevechtseigenschappen van de verschillende
toestellen?In hoeverre is «stealth» een zwaarwegende
factor in de keuze voor de jachtvliegtuigen mede gezien de verwachting dat
ook stealth-vliegtuigen in de toekomst kunnen worden waargenomen?Wat zijn de verwachtingen ten aanzien van de termijn
waarop «stealth»-vliegtuigen goed kunnen worden waargenomen?In situaties van luchtoverwicht en bij ontbreken van dreiging vanaf de
grond kan elk type vliegtuig vrijwel ongehinderd opereren. Onder andere operationele
omstandigheden zijn vliegtuigen die niet of onvoldoende beschikken over «stealth»-eigenschappen
aangewezen op begeleiding door andere toestellen, die zich vooral richten
op de dreiging vanaf de grond. «Stealth» is geen doel op zich,
maar een van de elementen die helpen de overlevingskansen en de effectiviteit
(verrassingselement) van een gevechtsvliegtuig te verhogen en wordt als zodanig
hoog gewaardeerd. Aan «stealth»-vliegtuigen is in Europa groot
gebrek; ondersteunende vliegtuigen zijn over het algemeen kostbaar. Ook bij betere radarsystemen zal een «stealth»-vliegtuig altijd
later gezien worden dan een niet-«stealth»-vliegtuig. Dit voordeel
blijft. Het feit dat «stealth» belangrijk zal blijven, wordt onderschreven
doordat ook landen buiten de Verenigde Staten, zoals Frankrijk, bezig zijn
«stealth»-eigenschappen in hun huidige en toekomstige vliegtuigen
aan te brengen. Daarnaast zijn een aantal Europese landen bezig in het European
Technology Acquisition Program (ETAP) de kennisachterstand ten opzichte van
de Verenigde Staten onder meer op «stealth»-gebied, terug te brengen.
Derhalve wordt verwacht dat «stealth» blijvend een verschil zal
geven.134Waarom wordt JSF in de vakliteratuur steeds als vooral
bommenwerper gepresenteerd en niet als multi-role toestel, zoals in de brief
van de regering?De JSF is ontworpen als een «multi-role» vliegtuig ter opvolging
van de «multi role» F-16. Daarnaast zullen ook de A-10, de F-18A/B/C/D
en de Harrier door de JSF worden vervangen. De JSF is in staat autonoom op
te treden in het volledige spectrum van airpower
taken. In deze rol is de JSF ook geëvalueerd in de kandidatenevaluatie.135In hoeverre speelt interoperabiliteit een rol in relatie
tot NAVO-partners (niet zijnde de VS) die momenteel overwegen een andere toestel
dan de JSF aan te schaffen of daar in de nabije toekomst toe overgaan?Zie het antwoord op vraag 152.136Uit de resultaten van de kandidatenevaluatie blijkt
dat de JSF en de Rafale de grootste systeemeffectiviteit leveren. Welke capaciteiten
zijn in de keuze tussen deze twee toestellen doorslaggevend geweest om te
kiezen voor de JSF?De keuze voor de JSF is niet alleen gebaseerd op de systeemeffectiviteit
van het individuele vliegtuig, maar met name ook op de effectiviteit van het
operationele concept (wel of niet «stealth») in diverse scenario's.
Daarnaast zijn de verschillen in de (levensduur)kosten doorslaggevend.137Waarom is «stealth» niet aangemerkt als
operationele vereiste, terwijl het kennelijk in de beoordeling van de toestellen
een zeer belangrijke rol gespeeld lijkt te hebben?In de RFI zijn geen absolute eisen gesteld, maar is gevraagd wat de vliegtuigen
te bieden hebben. Was «stealth» als operationele voorwaarde aangemerkt,
dan zouden andere kandidaten dan de JSF, bij voorbaat zijn afgevallen.138Hoe groot is de kans dat de «stealth»-technologie
zal zijn achterhaald tegen de tijd dat de JSF operationeel is? Krijgt de Nederlandse
industrie inzicht in de stealth technologie, of slechts de informatie die
relevant is voor onderhoudsdoeleinden?«Stealth» maakt systemen niet onzichtbaar, maar is ten opzichte
van conventionele vliegtuigen toch altijd een voordeel voor de bemanningen
van die vliegtuigen.139Is de regering bereid de request for information en
de daarop volgende kandidatenevaluatie aan de Kamer te zenden?De genoemde stukken zijn al ter vertrouwelijke inzage aan de Kamer gestuurd.140Kan de regering toelichten wat de afhankelijkheid van
ondersteunende vliegtuigen inhoudt in de huidige situatie? Zijn dit F-16's
die andere F-16's ondersteunen? En zo ja, maakt de geringere afhankelijkheid
van ondersteunende vliegtuigen door de «stealth» capaciteiten
van de JSF ook dat de kwantitatieve behoefte daardoor naar beneden kan worden
bijgesteld?Zie het antwoord op vraag 133.141Kan de regering toelichten wat de scenario-analyses
waren op basis waarvan het belang van stealth naar voren kwam. Hoe verhoudt
zich dat tot het feit dat het enige in 1999 door de Joegoslaven neergehaalde
geallieerde gevechtsvliegtuig juist een stealth F-117 bommenwerper was?«Stealth» beoogt voorkoming van detectie waardoor vrijheid
van handelen ontstaat, zodat het verrassingselement kan worden uitgebuit en
het missiedoel met een grotere zekerheid wordt gehaald. In de diverse scenario's,
waarin luchtdreiging en gronddreiging de voornaamste variabelen zijn, blijken
«stealth»-vliegtuigen minder ondersteuning nodig te hebben en
zijn ze in meer omstandigheden inzetbaar dan conventionele vliegtuigen.«Stealth» garandeert geen onkwetsbaarheid, maar het vermindert
wel de kans op detectie en daarmee de kwetsbaarheid. Wanneer «stealth»-vliegtuigen
op vaste tijden vaste routes vliegen, zijn ook zij kwetsbaar. Ook veel vuur
vanaf de grond kan ertoe leiden dat een «stealth»-vliegtuig als
bij toeval wordt getroffen.142Is «stealth» van toepassing op alle missies
die door Nederland voor de JSF worden voorzien? Kan de regering aangeven bij
welke missies «stealth» wel en bij welke missies «stealth»
niet een rol van betekenis speelt?Zie het antwoord op vraag 133.143Hoe verhouden de prestaties van JSF zich tot de Europese
toestellen indien niet binnen het «system of systems» van de Amerikaanse
luchtmacht wordt geopereerd, met name op het vlak van air dominance?Indien alleen naar de «air-to-air»capaciteiten wordt gekeken,
zonder de toegevoegde waarde van een goed «system of systems»,
dan scoren de JSF en de Rafale nog steeds het beste. De Eurofighter scoort
minder. De verschillen tussen de JSF en de Rafale enerzijds en de Eurofighter
anderzijds zijn dan wel iets kleiner dan wanneer alle aspecten in beschouwing
worden genomen.144Is onderzoek gedaan naar de ergonomische aspecten van
het vliegen met de JSF? Wat zijn hiervan de resultaten? Het «request for information» dat aan de kandidaten is verstuurd
bevat een aantal vragen over ergonomische aspecten. Vooral de JSF en de Rafale
scoorden hierop goed.145 en 161Het Stealth-aspect van de JSF heeft een grote invloed
op de vormgeving van het vliegtuig. Hiermee heeft dit aspect een enorme invloed
op de optimalisatiemarge van het aero-dynamische concept van het vliegtuig.
In hoeverre is aan te geven dat de aero-dynamische eigenschappen van het vliegtuig
door de stealth-eigenschappen neutraal dan wel negatief zijn beïnvloed
door ten opzichte van andere vliegtuigen zoals de Eurofighter en de Rafale?
In hoeverre heeft dit invloed op de militair-operationele potentie van het
toestel binnen de door Defensie beoogde toepassing?Met name de STOVL-variant van de JSF genereert ingrijpende
implicaties van met name de achterzijde en dito constructies van het toestel
voor het kunnen werken met min of meer verticaal stuwende motoren. Deze implicaties
zullen ongetwijfeld betekenen dat er beperkingen zijn voor de (door Nederland
gewenste) CTOL-variant. Waar en hoe zijn er operationele beperkingen te verwachten
in de JSF ten opzichte van de andere toestellen, welke volledig geoptimaliseerd
zijn voor maar een motortype; naar achteren stuwend?Net als de Verenigde Staten beoordeelt Nederland de door de ontwerpers
getroffen balans tussen aero-dynamische en «stealth»-eigenschappen
als positief. De ontwikkeling van de STOVL-variant heeft voor de CTOL geen
nadelige gevolgen. Het tegenovergestelde is het geval: in de CTOL-variant
wordt de ruimte voor de niet benodigde «liftfan» gebruikt voor
extra brandstoftanks voor een groter bereik.146Hoe groot is de potentie van de Stealth-eigenschappen
waarop de JSF-toestellen worden ontworpen? In welke gevallen zal de JSF onzichtbaar
zijn op de radar en in welke gevallen hooguit minder zichtbaar? Hoe zijn de
verwachtingen omtrent de termijnen dat stealth-technologie niet meer de bescherming
biedt die nu wordt geboden?Zie het antwoord op vraag 133.147Welke tendensen zijn er in de mondiale ontwikkeling
van aanvalswapens tegen jachtvliegtuigen, met name in het licht van op radarbeelden
gestuurde systemen versus op (motor)hitte gestuurde systemen?Op zowel het gebied van radar- als infraroodgeleide wapens is nog steeds
een kwalitatieve verbetering zichtbaar. Eenzelfde trend doet zich echter voor
op het gebied van (zelf)beschermingssystemen.148Mag het feit dat er weliswaar 700 vragen gesteld zijn
over alle aspecten van de kandidaatvervanger en er vervolgens slechts één
aspect wordt uitgewerkt, namelijk over stealth, geconcludeerd worden dat dit
het doorslaggevende aspect is geweest om voor de JSF te kiezen? Zo nee, welke
andere aspecten hebben zwaar meegewogen?Neen, niet alleen «stealth» is uitgewerkt. Alle aangeleverde
gegevens zijn op hun waarde gewogen en meegenomen, zoals bereik, snelheid,
wapenlast, radarprestaties, logistieke ondersteuning en levensduurkosten.
Zie ook het antwoord op vraag 136.149, 150, 155, 159, 160, 166, 189, 197 en 380Waarom is over de kostenberekening bij 85 toestellen
geen overeenstemming bereikt met de betrokken bedrijven? Is over de wijze
van levensduurkostenberekening wel overeenstemming bereikt met alle aanbieders?
Zo nee, waarom niet?Hoe kan op evenwichtige wijze worden gekeken naar door
leveranciers opgegeven stuksprijzen, hoewel daarover zoals de regering schrijft
in dit stadium van het verwervingsproces nog niet is onderhandeld, als het
prijzen betreft van vliegtuigen die in verschillende fases van ontwikkeling
en productie verkeren?De regering schrijft dat in deze fase van het verwervingsproces
nog niet met de aanbieders is onderhandeld. Waarom niet? Participeren is immers
kopen en dan dienen finale onderhandelingen met alle aanbieders toch te zijn
gevoerd?De prijs van de JSF wordt niet gegarandeerd. In hoeverre
is het mogelijk de eventuele prijsstijging te beperken middels het maken van
afspraken over een maximumprijs dan wel het beïnvloeden van de kostenbeheersing?In hoeverre bestaat er zekerheid over de prijs van
de Rafale en de Eurofighter?Kan de regering toelichten hoe er een goede afweging
tussen de verschillende kandidaten gemaakt kan worden als er nog niet met
alle fabrikanten onderhandeld is over de stuksprijs?Zijn de berekeningen over de prijs per vliegtuig gevalideerd
bij de verschillende fabrikanten?Zijn de door Defensie uitgevoerde berekeningen (pagina
9) gevalideerd bij de fabrikanten? Hoe hard zijn deze berekeningen?Is er een maximumprijs afgesproken? Zo nee, waarom
niet?Heeft het kabinet met de Amerikanen een maximumprijs
voor de JSF afgesproken? Zo nee, waarom niet? Is het kabinet voornemens dit
alsnog te doen?Bij het berekenen van de levensduurkosten is in het model uitgegaan van
120 toestellen in de versie van het vliegtuig dat vanaf 2010 kan worden
geleverd. Dit aantal is toen gehanteerd voor de vergelijkbaarheid met de kosten
van de MLU F-16. Met de fabrikanten is over de wijze en uitkomst van de levensduurkostenberekening
voor 120 toestellen overeenstemming bereikt. Later zijn deze berekeningen
zodanig aangepast, dat kon worden gevarieerd met aantallen toestellen. Deze
aanpassing had betrekking op alle kandidaten en is gelet op de grondige analyse
voor 120 stuks, niet meer met hen doorgenomen. Voor de aanpassing is gebruik
gemaakt van een voor levensduurkosten berekeningen gangbare methode, de Fel-Saldo
methode van TNO, de RFI antwoorden van de kandidaten en experts van de Koninklijke
luchtmacht, TNO en NIVR.Het overeenkomen van een maximumprijs is één van de mogelijkheden
bij onderhandelingen. Onderhandelingen zijn niet gevoerd, omdat een verwervingsbesluit
nog niet aan de orde is. Wel is voor de Rafale een «maximale budgettaire
begroting» voor dezelfde configuratie als voor de Franse krijgsmacht
mogelijk van € 49 miljoen («fly away»-prijs), waarbij
voor onder meer voor elektronische oorlogvoering nog een bedrag van € 10
miljoen per vliegtuig moet worden opgeteld. Deze noodzakelijke functionaliteiten
maken standaard deel uit van de JSF en de Eurofighter. Voor de Eurofighter
en JSF kan geen «not-to-exceed» prijs worden overeen gekomen;
wel hoeft voor die toestellen niet meer te worden betaald als Netma respectievelijk
de Amerikaanse overheid daarvoor betalen.Vanaf de RFI zijn alle leveranciers gewezen op het belang van het verschaffen
van goede informatie en het bevorderen van een positieve «business case».151Welke nadelen ten aanzien van de prestaties van het
toestel moeten voor «stealth» op de koop worden toegenomen? Welk
aandeel in de relatief zeer hoge onderhoudskosten wordt veroorzaakt door het
noodzakelijke onderhoud aan «stealth»?Vanwege de vormgeving van de JSF, nodig om de wapens intern mee te nemen,
wordt de manoeuvreerbaarheid in een luchtgevecht op korte afstand nadelig
beïnvloed en is deze minder dan bij de Rafale en de Eurofighter. Het
operationeel concept van de JSF is er evenwel op gericht juist niet in een
nabij-luchtgevecht terecht te komen. Het «stand-off» concept gecombineerd
met de goede «stealth»-eigenschappen maakt de JSF in een air-to-air
rol een zeer effectief toestel. In een «air-to-ground»-missie
is de manoeuvreerbaarheid van de JSF (interne bewapening) overigens beter
dan de Rafale en de Eurofighter die de bewapening bommen extern onder de vleugel
meevoert.Bij de JSF is geen sprake van zeer hoge onderhoudskosten. De onderverdeling
van de onderhoudskosten naar «stealth» is niet precies bekend.
Wel is bekend dat het onderhoud voor «stealth» bij derde generatie
«stealth» vliegtuigen als de F22 en de JSF in vergelijking met
de eerste en tweede generatie «stealth» vliegtuigen (F117 respectievelijk
B2) slechts een klein deel uitmaakt van de onderhoudsinspanning.152Is er in de praktijk sprake van een zogenaamde wereldstandaard
waaraan jachtvliegtuigen qua systemen moeten voldoen en hoe verhouden de kandidaten
zich bij de geldende en voorzienbare wereldstandaard?Nee, er is geen sprake van een dergelijke wereldstandaard.153Voldeden de Rafale en de Eurofighter aan de operationele
en technische eisen van de Koninklijke Luchtmacht?De Rafale en de Eurofighter zijn beide in principe geschikte kandidaten
als opvolger van de F-16.154Wat is er bekend over cost control bij de andere aanbieders?Elke aanbieder is gebaat bij een vorm van «cost control».
Maar alleen bij de JSF vormt «cost control» een harde ontwerpeis.155De regering schrijft dat in deze fase van het verwervingsproces
nog niet met de aanbieders is onderhandeld. Waarom niet? Participeren is immers
kopen en dan dienen finale onderhandelingen met alle aanbieders toch te zijn
gevoerd?Zie het antwoord op vraag 149.156 en 157Wegen de voordelen van «stealth» ook in
geval van ontwikkeling van betere radarsystemen nog op tegen de uitkomst van
de vergelijking tussen de overige vlieg- en gevechtseigenschappen
van de verschillende toestellen?In hoeverre is «stealth» een zwaarwegende
factor in de keuze voor de jachtvliegtuigen mede gezien de verwachting dat
ook stealth-vliegtuigen in de toekomst kunnen worden waargenomen?Zie het antwoord op vraag 133.158, 255, 267 en 277Het JSF-programma gaat zo veel mogelijk gebruik maken
van bestaande technologieën. Bovendien kenmerken de VS zich door hun
disclosure-beleid. Wat is het effect hiervan op de Nederlandse industrie en
de kennisinfrastructuur? Wat betekent dit voor het luchtvaartcluster?Zal de VS met Nederland dezelfde technologie delen
als met Canada? Zijn hierover bindende afspraken gemaakt? Welke garanties
zijn er dat de samenwerking geen hinder zal ondervinden van een restrictief
Amerikaans disclosure beleid? Welke ervaringen zijn in het verleden met dit
beleid opgedaan?Wat betekent precies het Amerikaanse «disclosure»
beleid voor de reciprociteit (wederzijdse kennis- en technologiebeleid) tijdens
de ontwikkelingsfase voor de Nederlandse industrie?Wat is het beleid van Amerikanen op het gebied van
het veiligstellen van kennis en kunde over de productie van de JSF? Kan de
regering toelichten in welke mate Nederlandse bedrijvenautonoom nieuwe technologie
gaan ontwikkelen of hebben ontwikkeld en in welke mate er sprake zal zijn
van kennisontwikkeling door (Amerikaanse) kennisoverdracht?Uit oogpunt van risicobeperking bouwt het JSF-programma zoveel mogelijk
voort op bestaande technologieën. Deze technologieën worden in het
JSF-programma verder ontwikkeld. Als gevolg van Nederlandse deelname aan de
«Concept Demonstration Phase» zijn al meer dan 50 Amerikaanse
technologie exportlicenties verleend. Daarnaast is het de bedoeling dat voor
het JSF-programma een «global project license» wordt afgegeven,
waarmee de technologische samenwerking met de Nederlandse industrie en instituten
alsook de Nederlandse overheid in de SDD en productiefase nog verder zal worden
vergemakkelijkt. Dit zal een verdere versterking van het luchtvaartcluster
tot gevolg hebben.De Verenigde Staten zullen met de Nederlandse overheid dezelfde technologie
delen als met de Canadese overheid. Gegeven de «single source»
benadering en dus het verschil in werkpakketten in het programma zullen met
de Canadese industrie andere technologieën worden gedeeld dan met de
Nederlandse industrie.Gegeven het samenwerkingsverband met de Verenigde Staten zullen Nederlandse
bedrijven en instituten toegang krijgen tot kennis op voor hen relevante terreinen.
Deze samenwerking op verschillende specifieke terreinen is door de Amerikaanse
overheid vastgelegd in «Technical Assistance Agreements» en «Manufacturing
License Agreements». Binnen concrete ontwikkelingsopdrachten zullen
Nederlandse bedrijven in nauw overleg met Amerikaanse hoofdaannemers (die
immers eindverantwoordelijkheid dragen) onder regie technologie, producten
en systemen ontwikkelen.159 en 160De prijs van de JSF wordt niet gegarandeerd. In hoeverre
is het mogelijk de eventuele prijsstijging te beperken middels het maken van
afspraken over een maximumprijs dan wel het beïnvloeden van de kostenbeheersing? In hoeverre bestaat er zekerheid over de prijs van
de Rafale en de Eurofighter?Zie het antwoord op vraag 149.161Met name de STOVL-variant van de JSF genereert ingrijpende
implicaties van met name de achterzijde en dito constructies van het toestel
voor het kunnen werken met min of meer verticaal stuwende motoren. Deze implicaties
zullen ongetwijfeld betekenen dat er beperkingen zijn voor de (door Nederland
gewenste) CTOL-variant. Waar en hoe zijn er operationele beperkingen te verwachten
in de JSF ten opzichte van de andere toestellen, welke volledig geoptimaliseerd
zijn voor maar een motortype; naar achteren stuwend?Zie het antwoord op vraag 145.162 en 163Het JSF-programma kent met het oog op de betaalbaarheid
als bijzonderheid een stringent kostenbeheersingmechanisme In hoeverre onderscheidt
dit de JSF van andere programma's?Is het kabinet op de hoogte van het rapport van de
Amerikaanse Rekenkamer van oktober 2001, waarin gewaarschuwd wordt voor kostenoverschrijdingen
in het JSF-project? Wat is het oordeel van het kabinet hierover?Zie het antwoord op vraag 9.164Wat zijn de levensduurkosten van de JSF? Is het juist
dat er hieromtrent nog onvoldoende informatie is?De levensduurkosten van de JSF bij 85 en bij 120 toestellen zijn opgenomen
op blz. 9 van de Kamerbrief. Voor een analyse van de levensduurkosten van
de JSF is, evenals voor de andere kandidaten, voldoende informatie ontvangen.
In de Kamerbrief is evenwel opgenomen dat de berekende levensduurkosten in
deze fase van het Defensie Materieelproces geen absolute waarden geeft, maar
wel een goede indicatie van de verschillen tussen de kandidaten, die een vergelijking
tussen de kandidaten mogelijk maakt.165Kan de regering aangeven waarom de twee gesuggereerde
kwantitatieve behoeftestellingen zo veel van elkaar verschillen? Is de vaststelling
van het aantal aan te schaffen JSF's alleen afhankelijk van de prijs of zijn
er ook een militair-strategisch dan wel politieke argumenten die de kwantitatieve
behoefte bepalen?Zie het antwoord op vraag 37.166Kan de regering toelichten hoe er een goede afweging
tussen de verschillende kandidaten gemaakt kan worden als er nog niet met
alle fabrikanten onderhandeld is over de stuksprijs?Zie het antwoord op vraag 149.167 en 168Waarin is het «stringente kostenbeheersingmechanisme»
dat is opgesteld voor het JSF-programma wezenlijk verschillend van kostenbeheersingmechanismen voor Rafale en Eurofighter? Hoe verhoudt dit stringente
kostenmechanisme zich met de stuksprijs van 41,4 miljoen euro die de regering
nu aanhoudt ([]38,6 m. US$, volgens koers die op pagina1 wordt aangehouden)
terwijl de JSF aanvankelijk niet meer dan 28 miljoen $ mocht gaan kosten
en in 2000 31 miljoen $. Wat is uw oordeel over het feit dat het Congressional
Budget Office in 1997 al heeft gewaarschuwd voor stijging tot 65 miljoen dollar?Welke prijsgaranties heeft Nederland van Lockheed Martin
dan wel de Amerikaanse regering gekregen?Zie het antwoord op vraag 9.169Wat biedt de «award fees»-regeling voor
voordelen? Is het juist dat het toestel 15% goedkoper had kunnen zijn als
er niet voor gekozen wordt om de fabrikant te belonen voor het nakomen van
gemaakte afspraken omtrent prijs en kwaliteit? Is het juist dat deze regeling
geen enkele garantie inhoudt dat er geen kostenoverstijgingen zullen zijn?Door het hanteren van een «award fee» wordt de fabrikant beloond
als hij de gestelde doelen haalt. Naarmate de fabrikant voldoet aan de afgesproken
doelen, krijgt hij dit bedrag volledig, gedeeltelijk of in het geheel niet
uitgekeerd. De fabrikant blijft in het laatste geval gehouden om aan de gestelde
eisen te voldoen. Er is dus sprake van het leggen van een risico bij de fabrikant.
Indien de fabrikant niet op deze wijze zou worden beloond, zal de contractprijs
hoger uitvallen en wordt een groter risico gelopen dat de doelen niet worden
gehaald. Hoewel van een contract met een «award fee» een sterk
kostenbeheersingsbesef uitgaat, is er geen sprake van garanties.170In de brief staat dat er zoveel mogelijk gebruik gemaakt
wordt van bestaande technologieën. Hoe verhoudt zich dit tot conclusies
van het GAO (de Amerikaanse Rekenkamer), dat onlangs juist waarschuwde voor
«serieuze vertragingen en ernstige kostenoverschrijdingen», die
mede te maken zouden hebben met het gebruik van technologieën die nog
in de kinderschoenen staan?Zie het antwoord op vraag 9.171Wat zijn de verwachtingen ten aanzien van de termijn
waarop «stealth»-vliegtuigen goed kunnen worden waargenomen?Zie het antwoord op vraag 133.172Welke garanties biedt het stringent kostenbeheersingmechanisme
van het JSF-programma ten aanzien van de stukprijs? Is er sprake van een maximum
aan de mogelijke prijsstijging?Zie het antwoord op vraag 9.173In hoeverre kan de wet- en regelgeving in de VS aanleiding
geven tot prijsverhogingen van producten uit de VS?Dit geschiedt in dezelfde mate als wet- en regelgeving in Europa aanleiding
kan geven tot prijsverhogingen van producten uit Europa.174Wat is de operationele onderbouwing van de keuze voor
het rekenen met het aantal van 85 toestellen?Zie het antwoord op vraag 37.175Cost control wordt door de regering als een belangrijke
overweging ten gunste van JSF genoemd. Waaruit blijkt dat JSF het eerste programma
in de geschiedenis van de Amerikaanse defensieluchtvaart zal zijn dat niet
wordt geplaagd door kostenoverschrijdingen? Wat zijn de kostenoverschrijdingen
ten opzichte van de initiële planning van de programma's voor resp. F-22;
B-2; F/A-18 Super Hornet; C-130J en Osprey?Verschillende Amerikaanse militaire programma's zijn inderdaad geconfronteerd
met grote kostenoverschrijdingen. Overigens is bijvoorbeeld het F-16 programma
door de grote productie aantallen uiteindelijk goedkoper geworden dan aanvankelijk
was geraamd.Het risico van kostenoverschrijdingen is voor de Amerikaanse regering
en voor het Congres reden geweest voor de kostenbeheersing van de JSF hoge
eisen te stellen. Als gevolg hiervan is kostenbeheersing een van de systeemeisen
geworden bij het JSF-project. Dit beperkt de mogelijkheden om nieuwe militair-operationele
eisen toe te voegen aan een project. Dit werkt vaak kostenverhogend. Het succes
van het JSF-project hangt niet louter af van het toestel dat wordt geproduceerd,
maar ook van de kostenbeheersing. De Nederlandse regering beoordeelt de Amerikaanse
inspanningen om in het JSF-project de kosten te beheersen als solide en positief.De Nederlandse regering beschikt niet over voldoende informatie voor een
gedetailleerde beoordeling van de kostenontwikkeling van de Amerikaanse programma's
voor resp. de F-22, de F/A-18 Super Hornet, de C-130J en de Osprey.176Met welke factoren wordt via de Fel-Saldo-methode de
indicatie van de levensduurkosten verrekend? Zijn dit alle factoren die bepalend
zijn voor de levensduurkosten?De levensduurkosten bestaan uit investeringskosten en exploitatiekosten.
De investeringskosten bestaan uit materieelkosten, logistieke ondersteuningskosten
(zoals kosten voor initiële reservedelen en aanschaf simulatoren), voorbereidingskosten
(zoals ontwikkelingskosten), overige kosten en BTW en overige heffingen. De
exploitatiekosten bestaan uit gebruikskosten (zoals bijvoorbeeld kosten voor
brandstof en opleidingskosten voor vliegers) en instandhoudingskosten (zoals
kosten voor reservedelen en voor meet- en testapparatuur). De analysemethode
en de opzet van het kostenoverzicht garanderen dat alle factoren die bepalend
zijn voor de levensduurkosten, in beschouwing worden genomen.177In hoeverre zijn kostenoverschrijdingen uitgesloten?
Heeft het Amerikaanse Congres een maximumprijs vastgesteld? Zo ja, welke?
Welke procedure is vastgelegd indien desondanks de kosten tijdens de ontwikkelingsfase
overschreden worden?Toekomstige Amerikaanse kostenoverschrijdingen kunnen niet worden uitgesloten.
Maatregelen zijn genomen om dit te voorkomen (zie het antwoord op vraag 9).
De SDD-fase kost $ 30.2 miljard. Onverhoopte verhogingen
moeten het Congres worden gemeld. Op dit bedrag is de Nederlandse bijdrage
gebaseerd en dit kan voor Nederland slechts hoger uitvallen indien zij daarmee
instemt. Er is een «financial cost ceiling» van $ 33.2 miljard.
Voor ophoging van dit bedrag moet het Congres toestemming geven.178Hoe waarschijnlijk is het dat de Life Cycle Cost berekening
een ander resultaat zullen geven indien zij niet op antwoorden op een RFI
zijn gebaseerd maar op uitgenegotieerde antwoorden op een RFP?Bij de berekening van de levensduurkosten wordt zowel voor de RFI- als
de RFP-gegevens gebruik gemaakt van de Fel-Saldo-methodiek. De uitkomst van
een LCC-analyse op basis van een RFP is onder meer afhankelijk van de configuratie
en de aanbiedingen die tegen die tijd worden gedaan. Bij de 2010-versie van
de Eurofighter en de Rafale zijn de configuraties nog niet vastgesteld, terwijl
die van de JSF is vastgelegd in het «Operational Requirement Document»,
dat in maart 2000 door Amerikaanse en Britse overheden is bekrachtigd. De
uitkomst voor de JSF berust dus op meer solide gegevens dan die voor de Eurofighter
en de Rafale. De LCC-berekening is een onderdeel van de totale evaluatie.179 en 182Hoe verhouden de Life Cycle Cost van de kandidaten
zich ingeval van een vloot van 60 vliegtuigen?Kan de regering een berekening voor alle vliegtuigtypen
laten zien als in de tabel op pagina 9 op basis van 60 stuks, met medeneming
(uitgesplitst) van zowel de extra kosten voor Nederland als gevolg van JSF
SDD-deelname waar geen harde garanties voor terugbetaling tegenover staan
alsmede de kortingen vanwege SDD-deelname bij aanschaf? Is in het scenario
van 60 stuks de gehele berekening van eerdere ontwikkelingskosten, SDD-fase
en fase van daadwerkelijke aanschaf meegenomen?De levensduurkosten van de kandidaten voor een vloot van 60 vliegtuigen
zijn onderstaand opgenomen:  RafaleEurofighterGripenF/A-18 E/FAdv F-16JSFInvesteringskosten5 9414 697–4 6435 3004 595Exploitatiekosten7 8096 957–8 4857 1156 885Levensduurkosten13 75011 654–13 12812 41511 481In miljoenen €, prijspeil 2000, 30 jaar en 1$ = 1,15 €Deze opstelling geeft een compleet beeld voor aanschaf en exploitatie
van de vliegtuigen, als wordt deelgenomen aan het (door)ontwikkelingsproject.
De bijdrage aan dat project alsmede alle daarbij behorende voordelen zijn
daarin meegenomen. Voor het verschil in de business case van de JSF bij 60
vliegtuigen wordt verwezen naar de paragraaf onzekerheden en kansen, blz 15
van de Kamerbrief.180De investeringskosten voor JSF bedragen 72% van de
vliegtuigprijs. Dit percentage ligt voor Rafale op 57% en voor Eurofighter
op 46%. Waaruit is dit verschil te verklaren? Waarom zijn de operationele
kosten voor Eurofighter lager dan JSF bij 85 toestellen, maar hoger bij 120
toestellen? Wordt bij 60 toestellen JSF dan niet relatief nog veel duurder
in het gebruik?Het percentage overige investeringen ten opzichte van de vliegtuigkosten
is voor de JSF hoger dan die van de Eurofighter. Dit wordt veroorzaakt door
de hogere overige investeringskosten en de lagere vliegtuigprijs van de JSF.
De exploitatiekosten van de Eurofighter lijken in sterkere mate te variëren
met het aantal vliegtuigen dan de JSF.181Is in het bedrag van € 6065 miljoen investeringskosten
voor aanschaf van 85 stuks JSF (dus inclusief overige investeringskosten)
ook rekening gehouden met de extra kosten die de staat zal moeten dragen als
gevolg van SDD-deelname en waar geen harde garanties voor terugbetaling tegenover
staan? Zo neen, zijn dan in de gehanteerde JSF-stuksprijs van € 41,4
miljoen ook de kortingen die Nederland krijgt op basis van SDD-deelname bij
aanschaf niet meegenomen?Ja.182Kan de regering een berekening voor alle vliegtuigtypen
laten zien als in de tabel op pagina 9 op basis van 60 stuks, met medeneming
(uitgesplitst) van zowel de extra kosten voor Nederland als gevolg van JSF
SDD-deelname waar geen harde garanties voor terugbetaling tegenover staan
alsmede de kortingen vanwege SDD-deelname bij aanschaf? Is in het scenario
van 60 stuks de gehele berekening van eerdere ontwikkelingskosten, SDD-fase
en fase van daadwerkelijke aanschaf meegenomen?Zie het antwoord op vraag 179.183Kan de regering, indien bij de berekening van de investeringskosten
voor JSF rekening is gehouden met SDD-deelname, de opbouw van dit bedrag nader
specificeren? De regering stelt dat bij de Eurofighter en de Rafale sprake
is van een risico met betrekking tot de specificaties van de toestellen omdat
het een doorontwikkeling betreft. Welke garanties heeft de regering gekregen
dat de specificaties van de JSF niet meer worden aangepast en dat het vliegtuig
daardoor niet duurder zal worden?De operationele en logistieke eisen zijn op 13 maart 2000 vastgelegd in
het «Operational Requirement Document», dat door Amerikaanse en
Britse overheden is bekrachtigd. Dit document is de basis voor het Amerikaanse
contract met Lockheed Martin. Wijziging daarvan vergt een ingrijpende besluitvorming,
waarin de participanten in het JSF-programma zijn betrokken. De specificaties
van de 2010-versie van de Eurofighter en de Rafale zijn nog niet vastgesteld.
Voorts is de ontwikkeling van de Rafale F4 afhankelijk van de participatie
van een ander land. Zie ook het antwoord op de vragen 95 en 184.184Kan de levensduurkostenanalyse zoals weergegeven in
de tabel op bladzijde 9 per rubriek worden gespecificeerd?Zie onderstaande tabel:  RafaleEurofighterF/A-18 E/FAdv F-16JSF Materieelkosten7 128 6 192 6 384 5 520 4 968 Logistieke ondersteuningskosten, voorbereidingskosten, overige
kosten en BTW en overige heffingen3 605 2 610 2 438 3 984 3 163 Investeringskosten 10 733 8 802 8 822 9 504 8 131Gebruikskosten3 814 3 797 4 411 3 775 4 147 Instandhoudingskosten4 969 4 023 5 355 4 110 3 455 Exploitatiekosten 8 783 7 820 9 766 7 885 7 602Levensduurkosten 19 516 16 622 18 588 17 389 15 733120 vliegtuigen, miljoenen €, prijspeil 2000, 30 jaar en 1 $
= 1,15 €185, 188 en 198Wat is het effect van een prijsstijging van 20% en
50% voor de aanschaf van de toestellen op de totale levensduurkosten per vliegtuig
bij Rafale, JSF en Eurofighter?Wat zijn de gevolgen van 20% en 50% prijsstijging voor
de aanschaf voor de totale levensduurkosten per vliegtuig, uitgesplitst naar
type vliegtuig en percentage prijsstijging?Wat zijn de gevolgen van 20% en 50% prijsstijging voor
de aanschaf voor de totale levensduurkosten per vliegtuig, uitgesplitst naar
type vliegtuig en percentage prijsstijging?Zie onderstaande tabel:  20% stijging50% stijging StuksprijsLevensduurkostenStuksprijsLevensduurkostenEurofighter61,917 86077,419 718JSF49,716 72762,118 217Rafale71,320 94289,123 080120 vliegtuigen, miljoenen €, prijspeil 2000, 30 jaar en 1 $
= 1,15 €186Waaruit zijn de bedragen van 6,1 miljard (JSF), 6,4
miljard (Eurofighter) en 7,9 miljard (Rafale) als totaalkosten, uitgaande
van 85 toestellen, precies opgebouwd? Waarom is het verschil tussen de JSF
en de Eurofighter zo gering als het neerkomt op de totaalkosten, terwijl het
verschil, uitgaande van de kale stuksprijs, tussen de beide toestellen zo
groot is?Het verschil in materieelkosten tussen de JSF en Eurofighter ontstaat
door de verschillen in stuksprijs. Het verschil tussen de JSF en Eurofighter
in totale investeringskosten wordt kleiner doordat vooral de kosten voor initiële
logistieke ondersteuning en de voorbereidingskosten van de JSF hoger zijn.
Zie ook volgende tabel: RafaleEurofighterJSFMaterieelkosten5 0464 3863 521Logistieke ondersteuningskosten, voorbereidingskosten, overige
kosten en BTW en overige heffingen2 8902 0172 544Investeringskosten7 9366 4036 06585 vliegtuigen, miljoenen €, prijspeil 2000 en 1 $ = 1,15 € 187In hoeverre staat de stuksprijs van de doorontwikkelde
Eurofighter respectievelijk Rafale definitief vast?De configuratie van de 2010-versie van de Eurofighter en de Rafale staan
nog niet vast. De prijzen evenmin.188Wat zijn de gevolgen van 20% en 50% prijsstijging voor
de aanschaf voor de totale levensduurkosten per vliegtuig, uitgesplitst naar
type vliegtuig en percentage prijsstijging?Zie het antwoord op vraag 185.189Zijn de berekeningen over de prijs per vliegtuig gevalideerd
bij de verschillende fabrikanten?Zie het antwoord op vraag 149.190Het ontwikkelingsrisico van de JSF is aanzienlijk groter
dan dat van de Eurofighter en de Rafale. In hoeverre beoordeelt het kabinet
dit verschil in risicoprofielen en hoe wordt dit verdisconteerd in de risicoanalyse
van het project als geheel?De regering is van mening dat het ontwikkelrisico van de JSF niet groter
is dan het ontwikkelrisico voor de versies van de Eurofighter en de Rafale
die in aanmerking komen voor de vervanging van de F-16. De configuratie van
de JSF is inmiddels vastgesteld, voor de Eurofighter en de Rafale is dat nog
niet het geval.191, 210, 212 en 226Heeft het kabinet bij de diverse participatievoorstellen
ook een afweging gemaakt tussen de verhouding van de investering en de hoogte
van de (mogelijk gegenereerde) omzet? Wat is hiervan het resultaat?Heeft het kabinet ook een afweging gemaakt tussen de
verhouding van de investering en de hoogte van de mogelijke omzet?Heeft het kabinet ook een afweging gemaakt tussen de
verhouding van de investering en de hoogte van de (mogelijk gegenereerde)
omzet? Wat is hiervan het resultaat?Is er bij de keuze tussen de toestellen ook een afweging
gemaakt tussen de verhouding van de investering en de te verwachten hoogte
van de omzet? Zo ja, wat is hiervan de uitkomst?De verschillende participatievoorstellen zijn, onder meer op basis van
de analyse door het NIVR en de toezeggingen door de verschillende kandidaat-leveranciers,
bezien op hun industriële mogelijkheden. Daarbij is zowel de kwantiteit
(omzet) als als de kwaliteit (aard van de te verwachten werkpakketten) bekeken.192Op hoeveel vlieguren per jaar wordt voor de JSF gerekend?
Wat is de beoogde levensduur van een JSF-toestel?In de vergelijking van de indicatieve levensduurkosten van de verschillende
kandidaatopvolgers is gerekend met een gebruik van 200 vlieguren per toestel
per jaar bij een beoogde levensduur van 30 jaar.193Op grond van welke cijfers is de prijs-kwaliteitverhouding
bepaald: aanschafprijs of levensduurkosten? Wat zijn de totale kosten uitgesplitst
voor de JSF, Rafale en de Eurofighter?Op grond van de militair-operationele effectiviteit van het toestel en
de levensduurkosten. Voor de kosten voor deze vliegtuigen wordt hier verwezen
naar bladzijde 9 van de brief van 11 februari 2002.194Wat zijn de belangrijkste redenen die ten grondslag
liggen aan de conclusie dat de JSF het meest effectieve toestel is?De effectiviteit van de JSF is aan de orde geweest in de multicriteria
analyse. Hierbij scoorde de JSF beter op onder meer: bereik, (on)zichtbaarheid
tegen radar, manoeuvreerbaarheid in een air-to-ground configuratie, minder
benodigde ondersteunende systemen nodig en een betere onderhoudsfilosofie.195Zijn de business cases van de verschillende aanbieders
gelijkwaardig? Is er geen verschil omdat rond de JSF meerdere onderhandelingsrondes
hebben plaatsgevonden en met de andere aanbieders niet?Het onderzoek naar de participatiemogelijkheden is uitgevoerd volgens
de daarvoor geldende richtlijnen, waarbij een zorgvuldige procesgang voor
alle partijen in acht is genomen. Hoewel de inhoud van de participatievoorstellen
onderling verschilde, is de behandeling van deze voorstellen hetzelfde geweest.196Wat is de reactie van de regering op de mededeling
van vertegenwoordigers van Eurofighter International dat zij zich niet herkennen
in de kosten zoals gepresenteerd voor Eurofighter?De gepresenteerde kosten voor de Eurofighters zijn gebaseerd op de opgave
van Eurofighter International, waarover met hen overeenstemming is bereikt,
en informatie van Netma.197Zijn de door Defensie uitgevoerde berekeningen (pagina
9) gevalideerd bij de fabrikanten? Hoe hard zijn deze berekeningen?Zie het antwoord op de vraag 149.198Wat zijn de gevolgen van 20% en 50% prijsstijging voor
de aanschaf voor de totale levensduurkosten per vliegtuig, uitgesplitst naar
type vliegtuig en percentage prijsstijging?Zie het antwoord op vraag 185.199Zijn de «Life Cycle Cost» zoals weergegeven
gebaseerd op het participatie model of op het «van de plank» model?
Hoe verhouden deze twee modellen zich tot elkaar?De levensduurkosten zoals weergegeven voor de Rafale, Eurofighter en JSF
zijn gebaseerd op het participatiemodel. De kosten en baten van participatie
zijn meegenomen in de investeringskosten. De levensduurkosten van de verschillende
kandidaten worden vergeleken in een vast prijspeil, zonder dat rekening wordt
gehouden met een discontovoet. Het saldo van participatie ten opzichte van
«van de plank kopen» is dan voor de JSF gunstig, voor de Eurofighter
bijna neutraal en voor de Rafale nadelig.200Wisten de aanbieders dat de door hen opgegeven indicatieve
bedragen gebruikt zouden worden voor een onderlinge vergelijking? Waren de
verschillende aanbieders zich hier in gelijke mate van bewust? Zo nee, ware
het procedureel niet handiger geweest de aanbieders zorgvuldig te informeren
over de bedoeling van de «indicatieve prijsopgave»?De beoogde benadering is in het «Request for Information»
gemeld en tijdens de besprekingsronden onderstreept.201Is er een maximumprijs afgesproken? Zo nee, waarom
niet?Zie het antwoord op vraag 149.202Wat is de invloed van Nederland op de kostenbeheersing?Zie het antwoord op vraag 9.203Er wordt in de tabel een gelijke stuksprijs opgevoerd,
ongeacht het te kopen aantal gevechtsvliegtuigen. Waarom berekent de fabrikant
in dit geval geen hogere stuksprijs bij een significant lagere ordergrootte,
zoals gewoonlijk gebeurt? Kan de regering van deze prijsfluctuatie indien
mogelijk een overzicht geven voor alle afzonderlijke kandidaten?De leveranciers van de Eurofighter, de Rafale en de JSF hebben gemeld
dat de stuksprijs niet verschilt als 100, 110 of 120 toestellen worden
aangeschaft.204Is de JSF-stuksprijs gebaseerd op situatie van deelname
aan SDD of niet? Wat is het verschil in stuksprijs met en zonder deelname
SDD?Zie het antwoord op de vraag 115.205Waaruit valt te verklaren dat de stuksprijs van een
relatief oud, doch gemoderniseerd model als de F-16 ruim 10% hoger is dan
die van de JSF?De ontwikkelingskosten van de Advanced F-16 worden verhaald op een kleine
serie. Per toestel gaat het dus om een aanzienlijk bedrag. Er zijn tot nu
toe slechts 80 besteld.206Brengt opnieuw kiezen van de F-16 niet ook grote kostenvoordelen
met zich mee, waar het bijvoorbeeld gaat om opleiding, training, eigen onderhoud
en andere te besparen «learning costs»? Kan de regering dit antwoord
getalsmatig toelichten?Het opnieuw kiezen voor de F-16 brengt geen grote kostenvoordelen met
zich mee omdat het aantal gebruikers van de F-16 vanaf 2010 steeds verder
af zal nemen. Dit betekent dat de kosten voor bijvoorbeeld modificatieprogramma's
en het in stand houden van productielijnen voor reservedelen over een steeds
kleiner aantal gebruikers zullen worden verdeeld. De kosten voor de instandhouding
zullen hierdoor stijgen. Omdat de Advanced F-16 ten opzichte van de F-16 MLU
veel nieuwe systemen aan boord heeft, zoals een krachtigere motor, een nieuwe
radar, een nieuw elektronische oorlogsvoering management systeem en een nieuw
infrarood systeem, zullen er ook op het gebied van training en opleiding en
meet- en testapparatuur geen grote kostenvoordelen kunnen worden behaald.207Beschikken alle op de pagina acht vergeleken varianten
over alle «noodzakelijke voorzieningen»?Ja.208In de brief staat dat een risico is dat de specificaties
voor deze toestellen nog niet zijn vastgesteld. Gaat het hier om de Rafale
en de Eurofighter? Kan de regering dit toelichten? Waarom wordt er in de volgende
zin gesproken over drie verschillende vliegtuigen?Met «deze toestellen» worden de Eurofighter en de Rafale bedoeld.
Van de huidige versie van deze kandidaten zijn de specificaties bekend. Voor
de vervanger van de F-16 is echter de versie die vanaf 2010 kan worden
geleverd relevant. Voor beide kandidaten geldt dat de specificaties van de
2010-versie nog niet zijn vastgesteld. Met de genoemde drie vliegtuigen in
de volgende zin van de Kamerbrief worden de Eurofighter, de JSF en de Rafale
bedoeld.209In de brief staat dat «endlife update»
bovendien niet leidt tot een afname van de exploitatiekosten. Waarom wordt
er hier gesproken over een afname? Is het niet zo dat het streven zou moeten
zijn deze exploitatiekosten niet (ernstig) toe te laten nemen? Hoe verhouden
de gemiddelde investerings- en exploitatiekosten bij een «endlife update»
zich ten opzichte van de nieuw te kopen kandidaat-toestellen? Kan de regering
hier nadere gegevens over verstrekken?Ja, het streven dient te zijn gericht op een afname van de exploitatiekosten.
De kosten per vliegtuig voor een «endlife update»-modificatie
zijn hoger dan de aanschaf van een nieuwe Advanced F-16. Er is geen onderzoek
gedaan naar de exploitatiekosten van de F-16 met een «endlife update»,
maar omdat sprake is van een unieke configuratie zullen de instandhoudingskosten
hoger zijn dan bij de Advanced F-16.210Heeft het kabinet ook een afweging gemaakt tussen de
verhouding van de investering en de hoogte van de mogelijke omzet?Zie het antwoord op vraag 191.211, 233, 236 en 243Is de door Lockheed toegezegde deelname van $8,8 miljard
gebaseerd op een productie van 6000 toestellen? Hoe realistisch is deze verwachting?
Hoe groot is de deelname van de Nederlandse industrie bij een productie van
4500 toestellen? Hoe groot is de kans dat Nederlandse bedrijven inderdaad
de volledige $8,8 miljard als deelneming verkrijgen?In hoeverre is de Amerikaanse schatting van de Nederlandse
industriële omzet van $ 8,8 miljard reëel, gelet op de verwachting
van 6000 toestellen en de voorwaarde dat de Nederlandse industrie concurrerende
prijzen en goede kwaliteit moet bieden?De omzet waar de Nederlandse industrie op kan rekenen,
op voorwaarde van het bieden van goede kwaliteit en concurrerende prijzen,
is door Lockheed Martin berekend op basis van een totale productie van 6000
toestellen. Hoe groot is de deelname van de Nederlandse industrie bij een
productie van 4500 toestellen, het aantal waar het kabinet zelf vanuit gaat?
Hoe groot is de kans dat de Nederlandse industrie inderdaad de volledige $8,8
miljard als deelneming verkrijgen?Lockheed Martin schat in dat Nederland kan rekenen
op een omzet van $ 8,8 miljard bij de verkoop van 6000 toestellen. In
de «business case» van Nederland is sprake van een totaal van
4500 toestellen. Welke omzet voor de Nederlandse industrie hoort bij deze
productie aantallen? Is de 3,5% een percentage van die omzet?De genoemde $ 8,8 miljard (prijspeil 2001) bestaat uit $ 8 miljard
omzet van Lockheed Martin en $ 800 miljoen voor de SDD-fase. Daarbij
niet is inbegrepen de voorziene omzet bij de beide motorenproductenten (GE
en Pratt & Whitney), ieder ongeveer $1 miljard. Dit zijn ramingen van
producenten. Deze productie-omzet voor Nederland van $ 10 miljard is
gebaseerd op een productie van 6 000 toestellen. Nederland gaat in de
calculaties en in de business case veiligheidshalve uit van 4 500 toestellen.
De omzet daarbij is navenant, aldus 3/4 van de bedoelde $10 miljard = $ 7,5
miljard. Dit is exclusief productie van reservedelen en onderhoud voor de
Koninklijke luchtmacht. De vraag naar de kans dat Nederlandse bedrijven dat
volledige bedrag ook realiseren hangt van het succes van het JSF-programma.212Heeft het kabinet ook een afweging gemaakt tussen de
verhouding van de investering en de hoogte van de (mogelijk gegenereerde)
omzet? Wat is hiervan het resultaat?Zie het antwoord op vraag 191.213De participatie-aanbiedingen van Eurofighter en Rafale
zijn gebaseerd op een door de regering niet realistisch genoemd aantal van
100 toestellen. Waarom wordt bij de JSF-participatie geen aantal genoemd?
Is aan Eurofighter en Rafale verzocht participatie-aanbiedingen te doen op
basis van lagere aantallen? Zo ja, wat leverde dit op? Zo nee, waarom niet?Bij de JSF is door de Amerikaanse industrie geen relatie gelegd tussen
het aantal af te nemen vliegtuigen en de omvang van de industriële pakketten.
Ten aanzien van de industriële participatievoorstellen zijn de fabrikanten
geen aantallen voorgeschreven.214Kan worden aangeven welke andere landen participeren
in de tranche 3 vliegtuigen van Eurofighter, hoe de stand van zaken is en
wanneer deze vliegtuigen geleverd kunnen worden?Naast de vier huidige partners participeren geen andere landen in «tranche-3».
De industrieën van de vier Eurofighter-landen zijn bijna gereed met een
voorstel voor de capaciteiten die deel moeten gaan uitmaken van de «tranche-3»
configuratie. Dit voorstel dient nog door de desbetreffende overheden te worden
geëvalueerd en goedgekeurd. Naar verwachting kunnen «tranche-3»
vliegtuigen vanaf 2010 worden geleverd.215Wat is het effect van de aanschaf van 85 in plaats
van 100 toestellen op het aanbod van EADS?Bij 85 toestellen zijn de berekende investeringskosten € 6,4
miljard, inclusief BTW. De aanschafwaarde is dan circa € 5,3 miljard.
Naar verwachting zou de Nederlandse industrie voor die waarde kunnen worden
ingeschakeld.216Klopt het dat «tranche-1» Eurofighters
pas in 2006 geleverd zullen gaan worden in plaats van 2002? Klopt het dat
het Britse ministerie van Defensie overweegt de betalingen aan het project
stop te zetten totdat de oorzaken van de vertraging zijn opgelost, en dat
de hoofdaannemers van Eurofighter forse schadeclaims boven het hoofd hangen?In de media is sprake van een aanzienlijke vertraging. De regering is
hierover niet formeel geïnformeerd.217Is de doorontwikkeling van de «tranche 3»
van de Eurofighter nog wel zeker? Wanneer verwacht het kabinet dat deze ontwikkeling
van start gaat?Het is niet bekend of de doorontwikkeling van de «tranche-3»
nog wel zeker is. Het ontwerpen van de «tranche-3» is gepland
in de periode 2002 – 2005.218Hoe komt het dat de specificaties van de Eurofighter
tranche 3 en de Rafale F-4 nog niet bekend zijn? Kan worden aangegeven in
hoeverre het Eurofighter programma en het Rafale programma inmiddels duurder
is geworden of is uitgelopen?De Eurofighter-landen hebben gepland de configuratie van de «tranche-3»
in 2007 vast te stellen. De Franse overheid is pas voornemens de F4 configuratie
te ontwikkelen als daaraan ten minste één partner deel neemt.
De inhoud van de F4 wordt in overleg met die partner vastgesteld. Ten opzichte
van de antwoorden op de RFI zijn het Eurofighter- en het Rafale-programma
niet duurder geworden. De aflevering van het eerste «tranche-1»
vliegtuig is vertraagd van 2001 naar 2002. Voor Rafale zijn geen recente vertragingen
bekend.219Waarom gaf Eurofighter International niet direct informatie
over de «tranche 3» versie?In eerste instantie is in 1999 de RFI beantwoord door Dasa, die de antwoorden
heeft laten controleren door Netma. Men was van mening dat onvoldoende duidelijk
was welke capaciteiten in de «tranche-3» configuratie zouden worden
opgenomen. Daarom wilde men zich daarop nog niet vastleggen.220Hoe verhoudt het vragen om een indicatieve prijs en
daar vervolgens vergelijkingen mee te gaan maken zich met het gebruik van
onderhandelingen over de prijs? Is het mogelijk dat aanbieders uit strategische
overwegingen nog relatief hoog hebben ingezet? Zijn er naderhand nog berichten
ontvangen van aanbieders dat de prijs nog voor verdere onderhandeling in aanmerking
komt? Welke aanbieders waren dit? Is het denkbaar dat hierdoor de onderlinge
vergelijking van pagina 10 er anders uit zou komen te zien?In deze fase van het DMP is hierover niet onderhandeld. Aanbieders is
wel gemeld dat hun informatie van groot belang is bij de besluitvorming. Herhaaldelijk
is hun «de beste informatie» gevraagd. In het bijzonder zijn de
aanbieders aangespoord de benodigde gegevens te verstrekken om hun «business
cases» te versterken.221Op grond waarvan verwacht het kabinet dat de Nederlandse
bedrijven ook het toegezegde werkenpakket krijgen nu garanties daarover ontbreken?Zie het antwoord op vraag 49.222Hangt de kwantitatieve behoefte af van de stuksprijs
van de toestellen? Is het zo dat op het moment dat het budget vastgesteld
is, bij eventuele kostenstijgingen de kwantitatieve behoefte verlaagd zal
worden in plaats van dat het budget verhoogd wordt?Zie het antwoord op vraag 15.223Heeft het Eurofighter Consortium ooit aan Nederland
gevraagd deel te nemen aan de ontwikkelingsfase van de Eurofighter of heeft
Nederland deelname aan enige ontwikkelingsfase bij de Eurofighter in een vroeg
stadium (rond 1997) ooit overwogen? Wat waren de redenen om wel 200 miljoen
gulden ontwikkelingssubsidie, als direct uitvloeisel van het regeringsstandpunt
Luchtvaartcluster te geven voor de JSF en niet voor de Eurofighter?Neen, zie hiervoor het regeringsbeleid luchtvaartcluster (kamerstuk 1997–1998
25 820 nr. 1)224Klopt het dat de Rafale en de Eurofighter al eerder,
ten tijde van de afweging over de Midlife Update van de F16, in overweging
zijn genomen? Wat was toen de conclusie?Ja. De conclusie was dat een «Midlife Update» een haalbaar
en kosteneffectief alternatief vormde voor vervanging door nieuwe vliegtuigen
rond het jaar 1999. Daarmee zou de levensduur van de F-16 met tien jaar worden
verlengd (Kamerstuk 21 800 X nr. 30 d.d. 10 januari 1991).225 en 248Bij zowel de participatievoorstellen van Eurofighter
en Rafale wordt over het aanbod gezegd dat het uitgaat van de aanschaf van
100 jachtvliegtuigen hetgeen «niet realistisch» genoemd wordt?
Komt dit aantal uit de lucht vallen of hebben beide aanbieders zich gebaseerd
op aantallen vermeld in de Request for Information? Zo ja, is hen later gevraagd
hun aanbod op een lager aantal te baseren? Zo nee, waarom niet en waarom dan
wel zo'n negatieve kwalificatie in de brief aan de Kamer?In de brief staat dat «... uitgaande van de verwerving
van 100 Rafales, ook hiervoor geldt dat dit gezien de nu bekende prijzen geen
realistisch aantal is». Kan de regering toelichten wat de invloed zou
zijn van het afnemen van een lager aantal Rafales op de compensatie/participatie?
Is er geïnformeerd naar de situatie bij een lagere (85 stuks) afname?
Is het zo dat de uiteindelijke omzet van de industrie dan 100% van de aanschafwaarde
blijft en zo ja, waarom is het aanbod van Rafale afgewezen?Het aantal vliegtuigen is genoemd in de questionnaire die het NIVR ten
behoeve van het opstellen van haar rapport aan de fabrikanten heeft gestuurd.
De kwalificatie «niet realistisch» heeft betrekking op het gegeven
dat gezien de stuksprijs van deze kandidaten het niet reëel is om aan
te nemen dat een aantal van 100 stuks kan worden aangeschaft.Uitgangspunt van het Rafale consortium is dat de waarde van het Nederlandse
werk gelijk zal zijn aan aanschafwaarde. Dat betekent dat het door het Rafale
consortium opgegeven omzetbedrag voor de industrie (gebaseerd op de door dat
consortium aangehouden verwerving van 100 vliegtuigen) met 15% verlaagd moet
worden.226Is er bij de keuze tussen de toestellen ook een afweging
gemaakt tussen de verhouding van de investering en de te verwachten hoogte
van de omzet? Zo ja, wat is hiervan de uitkomst?Zie het antwoord op vraag 191.227Is bij het kabinet bekend waarom het Nederlandse bedrijfsleven
niet bereid was om financieel bij te dragen aan de Eurofighter en Rafale maar
wel aan de JSF? Welke invloed heeft deze houding gehad op de keuze van het
kabinet voor deelname aan de SDD-fase van de JSF?Het Nederlands bedrijfsleven heeft de conclusie getrokken dat op de langere
termijn de technologische en industriële mogelijkheden van het JSF-programma
veelbelovender zijn dan die van de overige kandidaten. Deze opinie heeft op
haar beurt geen rol gespeeld bij de totstandkoming van de keuze van het kabinet.
Dat heeft vooral op grond van militair-operationele, financiële en industriële
overwegingen een keuze gemaakt, ten gunste van de JSF. Vervolgens is een keuze
gemaakt tussen deelname aan de SDD-fase, dan wel aanschaf te zijner tijd van
de plank.228Wat houdt deelname in SDD op «level 1»
respectievelijk «level 3» exact in? Waarom is door Nederland gekozen
voor «level 2»? Wat is de reden dat Canada kiest voor level 3
en landen als Noorwegen en Denemarken dit overwegen? «Level 3»
deelname zou volgens de regering Nederland tussen US $ 300 en 600 miljoen
kosten. Waarom kost het Canada naar verluidt slechts US $ 150?Zie het antwoord op vraag 14.229Hoe toegankelijk is de Amerikaanse defensiemarkt voor
producten uit Nederland? Wordt daar ook geredeneerd vanuit het beste product
voor de beste prijs? Welke ervaringen heeft Nederland dienaangaande met maritieme
systemen?Van oudsher is de defensiemarkt een gesloten markt. Dat geldt zeker voor
grote landen met een zelfvoorzienende defensie-industrie zoals de Verenigde
Staten. Internationale materieelsamenwerkingsprogramma's zijn het meest voor
de hand liggende middel om het bekende eenrichtingsverkeer te doorbreken.
Samenwerkingsprogramma's die beginnen in de ontwikkelingsfase, zoals JSF,
bieden daarbij de beste perspectieven. Dat geldt ook voor maritieme samenwerkingsprogramma's.
Overigens is op het JSF-programma de «Buy American Act» niet van
toepassing voor Nederland, op grond van het overkoepelende bilaterale materieelsamenwerkings
MOU.230Zijn de genoemde ontwikkelingskosten van US $ 30
miljard de kosten van de CTOL-versie, waar Nederland behoefte aan heeft, of
van alle drie de versies tezamen? Indien dit laatste het geval is wat zijn
de ontwikkelingskosten van de CTOL-versie?Genoemd bedrag heeft betrekking op de ontwikkeling van de STOVL, CV en
CTOL tesamen. Gezien het uitgangspunt van maximale «commonality»
tussen de drie vliegtuigtypen is de Amerikaanse overheid meer geïnteresseerd
in het beheersen van de totale ontwikkelingskosten in plaats van het volgen
van de kosten per vliegtuigtype, dat laatste zou immers suboptimalisatie in
de hand kunnen werken.231Hoe beoordeelt de regering de grote technologische
onzekerheden en risico's die volgens de Amerikaanse rekenkamer (GAO) met de
SDD-fase zijn verbonden? Welke garanties zijn er dat Nederland niet mede voor
de extra kosten opdraait indien de gigantische overschrijdingen waarvoor wordt
gewaarschuwd bewaarheid worden?Zie het antwoord op vraag 9.232Waarom is het niet mogelijk gebleken om zowel voor
deelname op niveau 2 als 3 te onderhandelen?Zie het antwoord op vraag 14.233In hoeverre is de Amerikaanse schatting van de Nederlandse
industriële omzet van $ 8,8 miljard reëel, gelet op de verwachting
van 6000 toestellen en de voorwaarde dat de Nederlandse industrie concurrerende
prijzen en goede kwaliteit moet bieden?Zie het antwoord op vraag 211.234Waarop is de verwachting gebaseerd dat de Nederlandse
industrie ook daadwerkelijk het toegezegde werkenpakket zal ontvangen gezien
het ontbreken van garanties van de Amerikaanse overheid?Zie het antwoord op vraag 49.235Kan een overzicht worden gegeven van de concrete en
te verwachten opdrachten voor het Nederlandse bedrijfsleven?Het Nederlandse bedrijfsleven en de kennisinstituten zijn op dit ogenblik
volop in onderhandeling met de Amerikaanse hoofdaannemers over concrete werkpakketten.
Voorts hebben de Amerikaanse hoofdaannemers, vooruitlopend op een formele
deelname van Nederland in de SDD-fase, al een beperkt aantal
ontwikkelopdrachten bij Nederlandse bedrijven geplaatst.Voor een overzicht van gebieden waarin het Nederlandse bedrijfsleven opdrachten
tracht te verwerven, zie het antwoord op vraag 33.236De omzet waar de Nederlandse industrie op kan rekenen,
op voorwaarde van het bieden van goede kwaliteit en concurrerende prijzen,
is door Lockheed Martin berekend op basis van een totale productie van 6000
toestellen. Hoe groot is de deelname van de Nederlandse industrie bij een
productie van 4500 toestellen, het aantal waar het kabinet zelf vanuit gaat?
Hoe groot is de kans dat de Nederlandse industrie inderdaad de volledige $8,8
miljard als deelneming verkrijgen?Zie het antwoord op vraag 211.237Heeft het kabinet overwogen op level III te participeren
in plaats van op level 2? Waarom is hier kennelijk in de onderhandelingen
met de Amerikanen vanaf gezien?Zie het antwoord op vraag 14.238/348 en 358Is er een minimumniveau aan participatie-omzet afgesproken
met het bedrijfsleven waaronder men geen afdracht hoeft te doen? Is de overheid
het volledige bedrag ... 858 miljoen kwijt in het geval Nederlandse bedrijven
geen enkele participatie-omzet kunnen realiseren?Is er een minimumniveau aan participatie-omzet afgesproken
met het bedrijfsleven waaronder men geen afdracht hoeft te doen? Wat gebeurt
er dan met de overheidsbijdrage?Neen, er is geen minimumniveau of vrijstelling overeengekomen (met uitzondering
van het Nederlandse ontwikkelingswerk in de SDD-fase).239Wat is er op dit moment bekend over andere landen die
overwegen een «endlife update» op hun F-16 vloot uit te voeren?Naar de huidige informatie overweegt geen enkel ander land een «endlife
update» uit te voeren op hun vloot.240Bij een totale productie van 6000 toestellen zal er
voor $ 2 miljard aan werk bij de Nederlandse industrie uitgezet worden.
Kan de regering een overzicht verschaffen van de te verwachten omzet bij lagere
afnames? Kan de regering het verschil verklaren met de bedragen die door de
NIVR en BAH berekend zijn, te weten in een (gunstig) scenario $ 6 resp.
$ 7,5 miljard omzet?De te verwachten productie omzet bij 6 000 toestellen is ongeveer
$ 10 miljard. Bij een lagere productie zal die Nederlandse omzet navenant
dalen. Zo is er in de berekening van de regering uitgegaan van een productie
van 4 500 vliegtuigen met een geraamde Nederlandse omzet van ongeveer
$ 7,5 miljard.De verschillen in de bedragen zoals genoemd in de rapporten van NIVR en
BAH zijn grotendeels terug te voeren op de datering van het onderzoek. Sinds
BAH zijn rapport afrondde zijn de besprekingen tussen de Amerikaanse
en Nederlandse industrie voortgezet en zijn er meer contracten geïdentificeerd
dan waar BAH en NIVR op dat moment nog van uit gingen. Ook hebben de Amerikaanse
hoofdaannemers inmiddels nieuwe toezeggingen gedaan.241Is het juist dat Canada begin februari dit jaar voor
de SDD fase van de JSF een «Memorandum of Understanding» met de
Amerikanen heeft kunnen tekenen met een bijdrage voor fase 3 ter waarde van
slechts US$ 150 miljoen ([] 0,5%) (zie http://defence-data.com/current/page13 510.htm)?
Is het juist dat de Canadese industrie voor deze bijdrage verwacht 6,3 miljard
US$ aan opdrachten binnen te halen? Kan de regering het verschil in verwachte
omzet tussen Nederland en Canada toelichten?Ja, de Canadese bijdrage wordt geheel door de Canadese overheid betaald.
Volgens een onbevestigd Canadees persbericht zou de Canadese industrie een
omzet van ongeveer € 7 miljard (10 miljard Canadese
dollars) tegemoet kunnen zien. In tegenstelling tot de Nederlandse situatie
is dit de totale omzet die de Canadese industrie tegemoet zou kunnen zien
over de totale levensduur, dus SDD + productie inclusief exploitatie
en after sales. Bovendien hebben veel Amerikaanse industrieën die meebouwen
aan de JSF een Canadese vestiging. Dat betekent dat een deel van de Canadese
omzet eigenlijk Amerikaanse omzet is.Nederland voorziet voor een bedrag van US $ 800 miljoen (lopende
prijzen) deel te nemen als «level 2» partner, waarvan de Nederlandse
industrie € 191 miljoen (netto contant) betaalt. Volgens de laatste
opgave van Lockheed Martin aan de minister van Economische Zaken kan de Nederlandse
industrie bij deelname een omzet tegemoet zien van $ 0,8 miljard in de
SDD-fase en $ 8 miljard in de productiefase. Daarbij komt nog een bedrag
van $ 2 miljard bij voor de motoren (General Electric en Pratt &
Whitney). Dat geheel leidt tot een Nederlandse industriële omzet van
$ 10,8 miljard ofwel € 12,5 miljard. Dit is exclusief exploitatiefase en after sales. Die zou naar schatting
van de Nederlandse industrie ongeveer $ 6 miljard (ofwel € 7
miljard) bedragen. Dit betekent een totale omzet van € 19,5 miljard,
dus bijna driemaal zoveel als bij Canada. Hierbij is uitgegaan van een productie
van 6 000 toestellen.242Waarop zijn de veronderstellingen van een totale productie
van 6000 en 4500 toestellen van het type JSF gebaseerd en welke factoren zijn
van invloed op het uiteindelijk te produceren aantal?De veronderstellingen zijn gebaseerd op voorspellingen van verschillende
(internationale) instellingen, bedrijven dan wel van de overheid. Het aantal
van 4500 is een conservatieve inschatting. Factoren van invloed op het uiteindelijk
te produceren aantal zijn: prijs/kwaliteit verhouding JSF ten opzichte van
de concurrentie, veiligheidssituatie in de wereld, defensiebudgetontwikkeling
in diverse landen. Zie ook het antwoord op vraag 314.243Lockheed Martin schat in dat Nederland kan rekenen
op een omzet van $ 8,8 miljard bij de verkoop van 6000 toestellen. In
de «business case» van Nederland is sprake van een totaal van
4500 toestellen. Welke omzet voor de Nederlandse industrie hoort bij deze
productie aantallen? Is de 3,5% een percentage van die omzet?Zie het antwoord op vraag 211.244Kan aangegeven worden op welke kennisverwerving gedoeld
wordt in de passage waarin gesteld wordt dat kennis een centrale rol speelt
in de kennisintensieve luchtvaartcluster? Kan dit naar kennisgebied worden
aangegeven, naar participerend bedrijf en naar geschatte omzet?Zie het antwoord op vraag 33.245 en 271Is het juist dat de door het NIVR geraamde stijging
van de toegevoegde waarde van € 43 000 naar € 115 000
per werknemer met name veroorzaakt wordt door de geraamde inflatie gedurende
de (lange) looptijd van het project?Waarop is de schatting met betrekking tot de stijging
van de arbeidsproductiviteit van het NIVR gebaseerd?Toename van de toegevoegde waarde is slechts in zeer beperkte mate het
gevolg van inflatie tussen het peiljaar 2000 en de productiestart (zie CPB-rapport,
blz 26, voetnoot 10). Een stijging hangt vooral samen met het zeer geavanceerde
productieproces dat voor de JSF nodig zal zijn. De Amerikaanse eis van kostenbeheersing
dwingt de deelnemende bedrijven tot zeer efficiënte productiemethoden
met een vergaande toepassing van ICT en nieuwe methoden van ontwerpen en het
be- en verwerken van materialen, die op dit ogenblik slechts in geringe mate
of in het geheel niet worden toegepast.246Wat is de reactie op het commentaar van Rafale dat
er onvoldoende onderhandeld is over het prijsniveau en de deelnamekosten van
het toestel?Over deelname aan het Rafaleprogramma is primair overleg gevoerd met de
Franse overheid. Daarbij was de Franse industrie aanwezig. De stuksprijs en
de ontwikkelingskosten van het toestel en de participatiekosten van het programma
zijn aan de orde geweest. Er is met geen enkele partij onderhandeld over stuksprijzen.
Met Dassault en de Franse overheid is op dezelfde manier gehandeld als met
de andere aanbieders. Wel zijn tussen de Franse en de Nederlandse industrie
concept-contracten overeengekomen.247De Franse Luchtmacht zal het grootste deel van haar
vloot Rafales in de tweezitter versie aanschaffen. Men is van mening dat voor
het uitvoeren van de offensieve taak een tweekoppige bemanning nodig is. Zou
de KLu bij een keuze van de Rafale ook genoodzaakt zijn tweezitters te kopen
en derhalve het vliegerbestand aanzienlijk uit moeten breiden?Neen.248In de brief staat dat «... uitgaande van de verwerving
van 100 Rafales, ook hiervoor geldt dat dit gezien de nu bekende prijzen geen
realistisch aantal is». Kan de regering toelichten wat de invloed zou
zijn van het afnemen van een lager aantal Rafales op de compensatie/participatie?
Is er geïnformeerd naar de situatie bij een lagere (85 stuks) afname?
Is het zo dat de uiteindelijke omzet van de industrie dan 100% van de aanschafwaarde
blijft en zo ja, waarom is het aanbod van Rafale afgewezen?Zie het antwoord op vraag 225.249In hoeverre is de concreetheid van het werkpakket van
de JSF te wijten aan het feit dat met de Amerikanen al in een veel eerder
stadium een veel intensievere relatie is onderhouden?In de JSF-demonstratiefase hebben Nederlandse bedrijven concrete projecten
kunnen richten op (sub-)systemen en componenten, reden waarom de mate van
concreetheid van de werkpakketten van de JSF uitstijgt boven die van de concurrenten.250Om welke nieuwe technologische kennis gaat het voornamelijk,
die via deelname aan de SDD wordt opgebouwd door het Nederlandse bedrijfsleven
en de kennisinstituten?Zie het antwoord op vraag 33.251 en 438Wat gebeurt er met de terugbetaling van de lening door
de industrie als een of meerdere bedrijven gedurende de komende 15 jaar failliet
gaat? Wat gebeurd er als Lockheed Martin voor een ander Nederlands bedrijf
kiest als toeleveranciers dan degenen die nu betrokken zijn bij de afspraak
over bijdragen aan de industrie? Gaat zo'n bedrijf dan ook mee betalen?Wat zijn de gevolgen voor de terugbetaling door de
Nederlandse industrie indien een van de deelnemende bedrijven niet in staat
is om haar deel te betalen, bijvoorbeeld door faillissement? Betalen dan de
overige bedrijven een groter deel terug zodat de staat hoe dan ook het volledige
afgesproken bedrag terugkrijgt of is een dergelijk risico voor rekening van
de staat?De afspraken met de industrie betreffen de industrie als geheel. Zij draagt
af naar rato van de omzet. Indien een bedrijf wegvalt en daar komt geen Nederlands
bedrijf voor in de plaats, dan zullen de overgebleven Nederlandse bedrijven
(met handhaving van hun afdrachtpercentage) meer uit hun omzet zullen moeten
afdragen, om tot eenzelfde resultaat voor de Staat te komen.De kans dat Lockheed (of een andere hoofdaannemer) een ander Nederlands
bedrijf voor de productie kiest dan nu meedoet (en betrokken is bij de afspraak
met de Staat) met de SDD-fase is zeer gering. Deelnemende bedrijven in de
SDD-fase hebben een concurrentievoorsprong op bedrijven die te zijner tijd
zonder kennis van het ontwikkelingstraject willen instappen.Daarbij is de lijst van «meetekenende» bedrijven zo ruim opgezet,
dat de kans dat een «nieuw» bedrijf zich op deze markt zal melden
vrijwel uitgesloten is. Mocht zich dat toch voordoen, dan zullen alle bij
het programma betrokken Nederlandse partijen alles doen wat redelijk is om
deze nieuwe partij bij de afspraak te betrekken.252Indien het gaat om kennisverwerving, mag worden aangenomen
dat de voordelen voor het luchtvaartcluster later moeten worden gehaald uit
de civiele (luchtvaart)industrie, waarbij de Nederlandse industrie haar concurrentiepositie
ten opzichte van andere (Europese) bedrijven met directe financiële steun
van de overheid verbetert? Is deze staatssteun aangemeld bij de Europese Commissie?
Zo ja, wat is de reactie van de Europese Commissie? Zo nee, dient dan niet
alsnog te worden genotificeerd?In 1999 is het Besluit subsidies civiele vliegtuigontwikkeling voor notificatie
aan de Europese Commissie voorgelegd. In zijn goedkeuringsbrief van 28 december
1999 geeft de Commissie aan, dat steun ten behoeve van O&O-activiteiten,
die direct en exclusief ten gunste komt aan internationale samenwerkingsverbanden
op het terrein van vliegtuigbouw, die het handelsverkeer tussen de lidstaten
niet beïnvloeden, niet wordt beschouwd als staatssteun in de zin van
artikel 87, lid 1 EG-verdrag.Daarnaast zij opgemerkt dat, zoals gesteld in de beantwoording van vraag
21, deelname aan de ontwikkeling en productie van een militair programma uit
hoofde van artikel 296 van het EU Verdrag niet onder de werking van de interne
markt valt.253Krijgt Boeing nu een aandeel in de ontwikkeling en
productie van JSF? Zo ja, hoe groot is dit aandeel? Wat is hiervan het gevolg
voor de verwachte werkpakketten voor de Nederlandse industrie?Boeing zal evenals andere potentiële toeveranciers moeten meedingen
naar ontwikkelingsopdrachten op grond van prijs, kwaliteit en levertijd. Zij
nemen daarin geen bijzondere positie in.254Indien Boeing een aandeel krijgt, komen Nederlandse
overheidssubsidies dan niet rechtstreeks of via een omweg terecht bij de civiele
luchtvaartindustrie in de VS, zodat Nederland met belastinggeld een concurrentienadeel
voor de Europese luchtvaartindustrie veroorzaakt? Is dit aspect gemeld aan
de Europese Commissie in het kader van de meldingsplicht van staatssteun?Nee. Er is bij deelname aan de SDD geen sprake van subsidie, maar van
voorfinanciering. Zie voorts het antwoord op vraag 252.255Zal de VS met Nederland dezelfde technologie delen
als met Canada? Zijn hierover bindende afspraken gemaakt? Welke garanties
zijn er dat de samenwerking geen hinder zal ondervinden van een restrictief
Amerikaans disclosure beleid? Welke ervaringen zijn in het verleden met dit
beleid opgedaan?Zie het antwoord op vraag 158.256Kan aangegeven worden wat de afspraken waren respectievelijk
de verwachtingen zijn met betrekking tot compensatieorders toen de F-16 werd
aangeschaft en wat daarvan tot en met 2001 is gerealiseerd? Kan aangegeven
worden welke technologische kennis overgedragen is in het kader van de productie
van F-16 onderdelen die geleid heeft tot productie op een veel breder gebied?
Wat was de hier mee gemoeide omzet?Zie het antwoord op vraag 6.257Indien vroegtijdige participatie in de SDD fase het
voordeel voor betrokken bedrijven heeft dat zij een grotere kans hebben op
het verwerven van hoogwaardige(r) werkpakketten met een hoger rendement, waarom
zijn bedrijven dan niet bereid de daar mee gemoeide kosten, alsmede de risico's
dat bedrijven die werkpakketten toch niet krijgen, af te dekken?Onder verwijzing naar antwoord 23, zij hier vermeld dat betrokken Nederlandse
bedrijven al een groot aantal risico's hebben genomen, onder andere door € 4,5
miljoen «upfront» te fourneren, als bijdrage aan de luchtvaartcluster.
Het hogere rendement is pas op de langere termijn te bereiken, namelijk in
de productiefase.258Door het CPB is aangegeven dat de werkgelegenheid die
het programma met zich mee brengt aan de economie elders wordt onttrokken
(verdringingseffect). De regering meent dat dit wel meevalt; welk percentage
verdringing schat de regering als realistisch in?Zie het antwoord op vraag 18.259, 265, 335 en 373De regering geeft aan dat door in het kader van opleidingen
te anticiperen op het programma de beschikbaarheid van hoog opgeleid personeel
kan worden vergroot. Welke concrete opleidingsinspanningen zijn voor de komende
jaren gepland en wat zijn hiervan de kosten? Wat is de reden dat de regering
onafhankelijk van het SDD-programma niet meer aandacht geeft aan opleidingen
ten gunste van de metaal-electro, gelet op het grote tekort aan vakmensen
in deze sector?Kan het kabinet duidelijker aangeven waarom er reden
bestaat om aan te nemen dat de feitelijke verdringing in het geval van participatie
in de SDD-fase geringer zal zijn dan 100%? Welke extra activiteiten onderneemt
het kabinet om in het kader van de opleidingen op de extra werkgelegenheid
te anticiperen?Het CPB verwacht een verdringing van 100%. Het kabinet
denkt dit via maatregelen (o.a. opleidingen) te kunnen verminderen. Hoe denkt
het kabinet dit precies vorm te geven? Welke kosten zijn hiermee gemoeid Wat
zal het effect van dergelijke maatregelen zijn, hoe groot zal in welk jaar
de verdringing zijn?Welk netto-effect op de werkgelegenheid verwacht het
kabinet, rekening houdend met verdringingseffecten? Hoe groot zijn de verdringingseffecten
volgens het kabinet? Welke activiteiten onderneemt het kabinet om in het kader
van de opleidingen op de extra werkgelegenheid te anticiperen?Het kabinet geeft aandacht aan een zo goed mogelijke aansluiting van het
onderwijs op de arbeidsmarkt en aan de gevolgen van maatschappelijke ontwikkelingen
voor de arbeidsmarkt en de werkgelegenheid. Hierbij kan gedacht worden aan
het project AXIS dat beoogt een brede aanpak te bereiken voor een betere kwalitatieve
en kwantitatieve afstemming van technische beroepen op de arbeidsmarkt. De
subsector metaal-electro wordt nadrukkelijk ook bij deze benaderingswijze
betrokken. Met betrekking tot de sector techniek in het algemeen wordt getracht
synergie te bereiken tussen onderwijsinstellingen op technisch gebied en bedrijven.
Voorts gaan de middellange termijn en lange termijn verkenningen beroepsonderwijs
alsmede het IBO-beroepsonderwijs, waar de Tweede Kamer te zijner tijd over
zal worden geïnformeerd onder meer in op maatregelen die de vraaggerichtheid
in het onderwijs en de aansluiting op de arbeidsmarkt kunnen verbeteren.260De keuze voor het SDD-programma onttrekt vakmensen
aan niet-participerende ondernemingen. Deze kunnen hun belangen daardoor geschaad
zien. Is de regering bereid deze bedrijven daarvoor financieel te compenseren
of maatregelen te treffen waardoor zij alsnog geen schadelijke gevolgen ondervinden?De vakmensen die de participerende ondernemingen aantrekken zijn niet
noodzakelijkerwijs afkomstig van niet-participerende ondernemingen. Het kan
ook gaan om mensen uit andere sectoren, uit het buitenland en pas afgestudeerden.
Bovendien zullen vakmensen naar die onderneming gaan die voor hen de beste
baan bieden. Het is niet op voorhand een gegeven dat dit de participerende
ondernemingen zijn en zeker niet dat deelname aan de ontwikkeling van de JSF
de reden is voor vertrek bij niet-participerende ondernemingen, of sollicitatie
bij een onderneming die wel in het programma participeert. Compensatie is
niet uitvoerbaar en ook niet wenselijk.261Booz Allen & Hamilton raamt de met het programma
gemoeide werkgelegenheid op 900 manjaren per jaar, op basis van een optimistisch
scenario. Is aan te geven hoeveel werkgelegenheid (in manjaren/jaar) kopen
van de plank zou opleveren? Kan de regering dit uitsplitsen naar de drie concurrerende
toestellen? Wat is thans de totale werkgelegenheid in de metaalelectro?Booz Allen & Hamilton is gevraagd alleen de JSF optie te onderzoeken
omdat alleen bij de JSF een afweging tussen participatie en kopen van de plank
aan de orde was. Bij de andere alternatieven (Rafale en Eurofighter) gaat
het alleen om de optie van eventuele participatie in de doorontwikkeling,
die door het NIVR nader is onderzocht. Booz Allen & Hamilton heeft zich
daarbij gericht op de economische implicaties van kopen van de plank van de
JSF uitgedrukt in omzet. Zij heeft niet gekeken naar het werkgelegenheidseffect.Indien dezelfde vuistregel wordt gehanteerd als bij de deelname optie
resulteert dat in een werkgelegenheidseffect van tussen de 200 ( $ 1,1
miljard omzet) en 400 ($ 2,3 miljard omzet) aan mensjaren per jaar. Dit
betreft directe werkgelegenheid aan de JSF. Of en zo ja hoeveel (compensatie)werk
er daarnaast verworven kan worden bij aanschaf, zal het resultaat zijn van
onderhandelingen met de producent en medewerking van de Amerikaanse overheid.
Dat geldt voor alle 3 genoemde vliegtuigtypen. Overigens geldt voor de JSF
dat van Amerikaanse zijde een en andermaal is gesteld dat compensatie bij
het JSF-programma niet aan de orde zal zijn. In plaats daarvan wordt nu de
gelegenheid geboden deel te nemen als partner.De werkgelegenheid in de gehele metaalelectro sector bedroeg in 2000 ca.
380 000 arbeidsplaatsen.262Hoe wordt het standpunt van het CPB dat de extra werkgelegenheid
die door de deelname aan de SDD-fase ontstaat leidt tot 100% verdringing op
de Nederlandse arbeidsmarkt beoordeeld? Welk netto-effect wordt er op de werkgelegenheid
verwacht?Zie het antwoord op vraag 18.263 en 357Kan de regering aangeven wat het «pilot-project»
exact inhoudt?Wat betekent het concreet dat de JSF voor de VS als
een pilot-project geldt?Het Amerikaanse «Defense Trade and Security Initiative» bevat
procedurele initiatieven teneinde te komen tot efficiëntere en transparante
exportprocedures. Door deze initiatieven wordt o.a. de administratieve werklast
verminderd, de efficiëntie van het project verhoogd en de data-uitwisseling
verbeterd. Het JSF-project is als «pilot-project» aangewezen voor
dit initiatief. Daarbij wordt voor het programma een«Global Project
Agreement» (GPA) verleend, waardoor bedrijven internationaal eenvoudiger
zaken kunnen doen. Met een GPA hoeft niet voor elke opdracht een exportvergunning
te worden aangevraagd.264Wat zijn de perspectieven voor het Nederlandse luchtvaartcluster
als de JSF van de plank zou worden gekocht?Als niet wordt deelgenomen aan de ontwikkeling van JSF zou op termijn
teruggevallen kunnen worden op het compensatie-instrument. De ervaring leert
dat daarbij sprake is van minder hoogwaardig werk (met name «build to
print»). Dat zou tevens betekenen dat de bedrijven en instituten uit
het luchtvaartcluster door het ontbreken van het intellectuele eigendom zich
niet kunnen bezighouden met (door)ontwikkelingswerkzaamheden en pas op termijn
werk kunnen vergaren. Daarmee wordt de basis van het luchtvaartcluster versmald
en wordt de kans op spin-off naar andere programma's kleiner. Bij de positionering
van het luchtvaartcluster is uitgegaan van participatie in een civiele en
militaire component, die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.265Kan het kabinet duidelijker aangeven waarom er reden
bestaat om aan te nemen dat de feitelijke verdringing in het geval van participatie
in de SDD-fase geringer zal zijn dan 100%? Welke extra activiteiten onderneemt
het kabinet om in het kader van de opleidingen op de extra werkgelegenheid
te anticiperen?Zie het antwoord op vraag 259.266Wat zijn de voordelen van deelname aan de SDD-fase
voor Defensie?Zie het antwoord op vraag 16.267Wat betekent precies het Amerikaanse «disclosure»
beleid voor de reciprociteit (wederzijdse kennis- en technologiebeleid) tijdens
de ontwikkelingsfase voor de Nederlandse industrie?Zie het antwoord op vraag 158.268, 269, 270 en 274Heeft de Declaration of Principles consequenties voor
deelname van de Nederlandse industrie aan de SDD-fase? Zo ja, welke?Zullen de Verenigde Staten aan Nederland als deelnemer
aan de SDD-fase bepaalde classificatiegegevens vrijgeven? Zal voor Nederland
als SDD-deelnemer integratie dan wel certificatie van de wapensystemen mogelijk
zijn?In hoeverre vergroot deelname aan de SDD-fase de kansen
het Nederlandse bedrijfsleven op deelname in andere defensiematerieelprojecten
in de Verenigde Staten dan de JSF? Welke kansen beoogt de Declaration of Principles
voor het Nederlandse bedrijfsleven te scheppen?Is de regering bereid de «Declaration of Principles»
aan de Kamer te zenden? Wanneer is deze overeengekomen en wanneer is de Kamer
daarover geïnformeerd? Verandert de «Declaration of Principles»
iets aan de inhoud van het Amerikaanse «disclosure»-beleid, en
zo ja wat? Hebben de VS volledige openheid inzake informatie-uitwisseling
toegezegd, zo ja waaruit blijkt dat?De brief van 11 februari 2002 meldt dat Nederland en de Verenigde Staten
ambtelijk overeenstemming hebben bereikt over een «Declaration of Principles»
(DoP) voor betere materieelsamenwerking. Zodra beide landen zich bereid hebben
verklaard de DoP metterdaad te ondertekenen, wordt de Kamer hierover nader
geïnformeerd en krijgt de Kamer de tekst van deze verklaring.Het DoP zal het Amerikaanse «disclosure»-beleid positief beïnvloeden
en de informatie-uitwisseling vergemakkelijken. Ook voor de Verenigde Staten
wordt internationale industriële samenwerking steeds belangrijker. Zij
hebben aangegeven dat de JSF in dit kader als «pilot»-project
zal gelden. Het concept-MOU over de SDD-fase gaat uit van maximale technologie-uitwisseling
binnen de wettelijke mogelijkheden.Daarnaast is het de bedoeling dat voor het JSF-programma een «Global
project license» wordt afgegeven. Dit is een van de initiatieven die
de VS ontplooien in het kader van de «Defense Trade Security Initiative»,
waarmee wordt beoogd het Amerikaanse exportbeleid te vergemakkelijken, interoperabiliteit
te bevorderen en transatlantische industriële samenwerking en competitie
te versterken. Hierdoor wordt de technologische samenwerking met de Nederlandse
industrie en instituten alsook de Nederlandse overheid in de SDD en productiefase
nog verder vergemakkelijkt. Dit zal een verder versterking van de luchtvaartcluster
tot gevolg hebben.In dit samenwerkingsprogramma worden de gegevens vrijgegeven die de partners
nodig hebben. Elke deelnemer kan specifieke componenten of wapens laten integreren
en certificeren, maar het lijkt onwaarschijnlijk dat dat voor Nederland nodig
is.271Waarop is de schatting met betrekking tot de stijging
van de arbeidsproductiviteit van het NIVR gebaseerd?Zie het antwoord op vraag 245.272Hoe moet het «pilot»-project worden gezien,
wat houdt het in dit verband in?Zie het antwoord op vraag 263.273Wat is de Nederlandse inzet bij de «International
Traffic in Arms Regulations»?De Verenigde Staten hebben Nederland eind 2000 uitgenodigd te praten over
bilaterale «International Traffic in Arms Regulations» (ITAR)
ontheffingen. Het kabinet is van mening dat hieraan zeker voordelen verbonden
kunnen zijn, zoals de vereenvoudiging van de militair-industriële samenwerking
met de Verenigde Staten. Anderzijds kan als nadeel gelden, dat Nederland in
voorkomend geval zijn exportregeling aan de Amerikaanse wetgeving zou moeten
aanpassen. Ook andere Europese landen kampen met dit dilemma. Hierover is
nog overleg gaande.274Is de regering bereid de «Declaration of Principles»
aan de Kamer te zenden? Wanneer is deze overeengekomen en wanneer is de Kamer
daarover geïnformeerd? Verandert de «Declaration of Principles»
iets aan de inhoud van het Amerikaanse «disclosure»-beleid, en
zo ja wat? Hebben de VS volledige openheid inzake informatie-uitwisseling
toegezegd, zo ja waaruit blijkt dat?Zie het antwoord op vraag 268.275, 411, 413, 414, 416, 417 en 456Zal Nederland invloed kunnen uitoefenen op het exportbeleid
van de VS ten aanzien van de JSF?Overweegt het kabinet in het geval van SDD-deelname
een gedetailleerde overeenkomst met de Verenigde Staten te sluiten over het
wapenexportbeleid? Wordt overwogen om op enigerlei wijze te voorzien in een
mogelijkheid om betrokkenheid van het Nederlandse bedrijfsleven bij leveranties
door de Amerikanen aan landen die de mensenrechten schenden, geheel of gedeeltelijk
uit te sluiten, indien de Nederlandse regering dat wenselijk acht?Betekent de asymmetrie met de VS inzake het wapenexportbeleid,
dat de Nederlandse industrie een wapensysteem mee ontwikkelt en mogelijk gaat
produceren dat geleverd kan worden aan landen waaraan volgens het Nederlands
wapenexportbeleid niet geleverd mag worden? Zo ja, hoe valt dit te verantwoorden?
Is dit op enige manier te voorkomen?Is er sprake van een Amerikaans vetorecht op export van onderdelen
van het JSF-programma door participanten, terwijl omgekeerd dat niet het geval
is?In de brief staat dat «samenwerking met de Verenigde Staten
en met Frankrijk in beide gevallen noopt tot bilaterale onderhandelingen en
een gedetailleerde overeenkomst». Gezien de asymmetrie waarvan de regering
spreekt, welke inzet hebben de onderhandelingen wat het wapenexportbeleid
betreft en wat acht de regering haalbaar? Zal Nederland, vergelijkbaar met
de F-16-overeenkomst, het voorbehoud maken af te mogen zien van deelname aan
orders voor specifieke landen? Acht de regering een dergelijke clausule van
belang, gezien het feit dat Nederland in het geval van de F-16 nooit van deelname
heeft afgezien, ondanks dat dit op verschillende momenten heeft ingedruist
tegen de geest van het Nederlandse wapenexportbeleid (leveranties aan Indonesië,
Pakistan, Israël, Taiwan en Turkije)?Dreigt Nederland, waar de militair gerelateerde industrie vooral
componenten produceert, niet door de nadruk op participatie (en compensatie)
een belangrijk deel van de controle op de export van militaire goederen uit
handen te geven aan het land van de hoofdaannemer?Raakt Nederland in de praktijk door deelname als kleine partner
in materieelsamenwerkingsprojecten haar speelruimte op het gebied van het
wapenexportbeleid niet feitelijk voor een groot deel kwijt? Hoe beoordeelt
de regering de afwezigheid van invloed op het Amerikaanse wapenexportbeleid
in relatie tot de grote bedragen die de Nederlandse industrie mogelijk gaat
verdienen met participatie?De Nederlandse deelname aan de SDD-fase van de JSF zal worden vastgelegd
in een bilateraal MOU met de Verenigde Staten. Dit MOU zal ook een regeling
bevatten inzake de exportaspecten van de ontwikkeling. In een «side
letter» bij het MOU, die apart moet worden ondertekend door de Verenigde
Staten en Nederland, zal worden aangegeven welke landen door de ondertekenaars
worden beschouwd als potentiële kandidaten voor deelname aan de SDD-fase.
Naast de huidige partners Canada, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk
zijn dit Australië, België, Denemarken, Finland, Duitsland, Griekenland,
Italië, Japan, Nieuw Zeeland, Noorwegen, Polen, Portugal, Spanje, Turkije,
Zuid-Korea en Zwitserland. De afspraken over vereenvoudigde overdracht van
technologie en gereedschappen zullen op deze landen van toepassing zijn. Eventuele
overdrachten aan deze landen in het kader van dit project zullen dan niet
meer van geval tot geval worden getoetst aan het Nederlandse wapenexportbeleid.
Voor deelname aan de SDD-fase door andere dan bovengenoemde landen is echter
uitdrukkelijke Nederlandse instemming noodzakelijk en kan Nederland bezwaar
aantekenen of voorwaarden stellen ten aanzien van het wapenexportregime.Over de productie en verkoop van het vliegtuig of onderdelen daarvan,
zullen te zijner tijd nieuwe afspraken moeten worden gemaakt. Bij het maken
van dergelijke afspraken zal het nationale wapenexportbeleid een belangrijk
uitgangspunt zijn.Overdracht door de Verenigde Staten van gezamenlijk ontwikkelde projectgerelateerde
technologie en gereedschappen aan landen die niet deelnemen aan het project,
is alleen mogelijk na consultatie met de andere deelnemers aan het programma.
Deelnemende landen hebben ruim de tijd hun bezwaren kenbaar te maken. De uiteindelijke
beslissing ligt echter bij de Verenigde Staten. Overdracht van gezamenlijk
ontwikkelde projectgerelateerde technologie en gereedschappen aan derden door
andere deelnemende landen is alleen mogelijk na voorafgaande Amerikaanse schriftelijke
toestemming. Een dergelijke regeling is bij samenwerking met de Verenigde
Staten overigens niet ongebruikelijk.276Kan de regering toelichten op basis waarvan zij stelt
dat compensatieopdrachten nauwelijks kennisontwikkeling en kennis-spill-overs
opleveren, terwijl decennia lang door regeringen is geschreven dat het belang
van het compensatiebeleid juist ligt in het instandhouden van een hoogtechnologische
industriële basis in Nederland, waarbij juist «spin-off»
naar civiele sectoren als belangrijk nevenargument gold?Het compensatie-instrument is strategisch gezien het vangnet voor kleine
landen om, gegeven hun beperkte thuismarkt, de nadelen van de niet-geliberaliseerde
defensiemarkt het hoofd te bieden. Zoals ook bij herhaling in de Tweede Kamer
aan de orde is geweest, kent dit instrument zijn beperkingen. Hoewel in voorkomende
gevallen wel degelijk sprake kan zijn van hoogst relevante kennisontwikkeling
en -«spill over», is het geen geheim dat compensatie als zodanig
een defensief instrument is. Het stelt in staat kennis en kunde in Nederland
te behouden en in een enkel geval zelfs uit te breiden.277Wat is het beleid van Amerikanen op het gebied van
het veiligstellen van kennis en kunde over de productie van de JSF? Kan de
regering toelichten in welke mate Nederlandse bedrijvenautonoom nieuwe technologie
gaan ontwikkelen of hebben ontwikkeld en in welke mate er sprake zal zijn
van kennisontwikkeling door (Amerikaanse) kennisoverdracht?Zie het antwoord op vraag 158.278In de brief gaat de regering in op 43 000 mensjaren,
gespreid over een kleine 40 jaar Is het juist dat dit neerkomt op structureel
rond de duizend banen? Wat is het oordeel van de regering met betrekking tot
de analyse van het CPB die over ongeveer dezelfde hoeveelheid banen spreekt
maar stelt dat deze 1 op 1 andere banen zullen verdringen? Is op dit gebied
eerder vergelijkend onderzoek gedaan waarbij is uitgerekend hoe gelijksoortige
investeringen in andere (niet-militaire) sectoren rendeerden?Van vergelijkend onderzoek in dit kader is bij de regering niets bekend.
Zie voorts het antwoord op vraag 19.279 en 280Kan de regering toelichten hoe zij door anticiperen
en daardoor de beschikbaarheid van voldoende hoog opgeleid personeel te vergroten,
het argument van verdringing te niet doet? Is het juist dat er door deze anticipatie
niet meer hooggeschoolde arbeidskrachten beschikbaar komen maar dat een verandering
in de samenstelling van hoogopgeleiden optreedt, waardoor er in andere (technische)
sectoren tekorten op kunnen treden?Waarom is de regering, in tegenstelling tot het CPB,
van mening dat er reden is om aan te nemen dat de feitelijke verdringing ten
aanzien van de werkgelegenheid in het geval van participatie in de SDD-fase
minder zal zijn dan 100%? Welk percentage vindt de regering dan wel aannemelijk?Zie het antwoord op vraag 18.281Wat is de reden dat de intentieverklaring tussen Nederland
en de VS over verbeterde samenwerking op materieelgebied niet ondertekend
wordt voordat tot een besluit over participatie in de ontwikkelingsfase van
de JSF wordt besloten? Zou dat niet als voorwaarde voor participatie moeten
gelden?De «Declaration of Principles» (DoP) is een algemene intentieverklaring
en niet toegesneden op het JSF-project. Ook andere lopende en/of nieuwe projecten
en programma's kunnen gebruik maken van deze DoP. De VS zijn bereid in de
benodigde overeenkomsten met de Amerikaanse regering voor deelname aan de
SDD-fase naar een ondertekende DoP te verwijzen.282Waarom is gekozen voor een afdracht van 3,5 % over
de participatie-omzet aan de staat? Waarom is niet gekozen voor een kostendekkend
percentage? Kan de regering de letter of intent waarin de afspraken worden
vastgelegd bij de antwoorden op deze vragen voegen? Kan de regering een complete
opsomming geven van de bedrijven die zich hebben verplicht tot de afdracht
van 3,5%? Omvat dit alle bij het NIFARP aangesloten bedrijven?Voor de afdracht van 3,5% over de omzet is gekozen omdat de daaruit resulterende
(netto contante) opbrengst het tekort in de business case van de Staat dekte
(behoudens de actualisatie van dollarkoers en het aanschaftijdstip die de € 42
miljoen-bijdrage van Economische Zaken tot gevolg had). Op deze wijze worden
de niet uit hoofde van de toekomstige eigen voordelen/opbrengsten van de Staat
gedekte kosten van deelname aan de SDD-fase gedekt. In 2008 wordt de «business
case» herberekend en zal de industrie het dan berekende tekort moeten
dichten.De overeenkomst tussen de Staat en de industrie zal, zodra deze is afgerond
en ondertekend, ter informatie aan de Kamer worden toegezonden.De bedrijven die zich bij het Nifarp hebben aangesloten en die zich hebben
verplicht tot een afdracht zijn in die overeenkomst opgesomd.283, 344, 360 en 361Is de afdracht van 3,5% een onderdeel van de kostprijs
voor de Nederlandse industrie? Zo ja, wat is hiervan de invloed op de winstmarge?
Zo nee, mag de industrie de kosten doorberekenen aan de fabrikant? Wat is
de kans dat bij verkoop aan derden deze kosten kunnen worden doorberekend?Zullen indien de aantallen toestellen tegenvallen,
de waiver 50% (of hoger) is of de ontwikkelingskosten hoger zijn dan $ 800
miljoen de participerende ondernemingen de gevolgen hiervan in het afdrachtpercentage
compenseren? Kunnen deze ondernemingen dan een hoger afdrachtpercentage in
rekening brengen bij de Amerikaanse afnemers? Zo nee, gaat dit dan ten koste
van hun winstmarge en af te dragen Vpb? Hoe is hier in de berekening rekening
mee gehouden? Zo ja, betekent dit dat dan ook de kosten van aankoop voor de
Nederlandse overheid van de JSF-toestellen duurder worden?Kan de regering het «for better and for worse»
idee nader toelichten? Betekent dit dat de industrie, wat er ook gebeurt,
het gat met de overheid dicht? Kunnen dergelijke afspraken tussen industrie
en overheid openbaar gemaakt worden? Wat is de juridische/wettelijke status
van deze afspraken en geldt die ook bij een overname van een van de Nederlandse
bedrijven die in aanmerking denkt te komen voor een groot deel van de te verwachten
Nederlandse orders voor de JSF?Hoe verhoudt het «for better and for worse»
idee zich met op gestelde dat «beide partijen dan inzichten kunnen aandragen
hoe en waarom daarvan afgeweken zou moeten worden»?Afgesproken is dat bij de evaluatie in 2008 de voor de «business
case» relevante aspecten aan de orde zullen komen ter bepaling van het
tekort in de «business case» en daaruit voortvloeiend de bijdrage
van het bedrijfsleven.Men geeft een offerte af aan de hoofdaannemers met een commercieel verantwoorde
prijs en prijsopbouw. Of men daarin bepaalde kostenposten kan verwerken om
nog commercieel aantrekkelijk te zijn is aan het bedrijfsleven om te beoordelen.
Het uiteindelijk resultaat van die commerciële onderhandelingen zal zijn
effect hebben op de te realiseren winstmarge. In hoeverre dat weer een effect
heeft op de afdracht van vennootschapsbelasting door het totale bedrijf hangt
af van vele andere factoren (bijv. verwerving van lucratieve leveringen op
basis van in dit programma opgebouwde «capabilities» aan anderen
dan de JSF hoofdaannemers, of een betere benutting van bestaande productiecapaciteit
dan zonder deelname in dit programma niet mogelijk was, etc).284Zijn in deze omzet de latere onderhoudskosten van de
Nederlandse JSF-toestellen begrepen? Indien niet deelgenomen zou worden in
de SDD-fase, dan zouden de onderhoudskosten in de latere jaren dus 3,5% lager
uitkomen aangezien de betrokken bedrijven deze kostenpost dan niet hebben.
Op welke wijze komt dit terug in de berekeningen van de business case?De verwachte omzet uit onderhoudswerk door Nederlandse bedrijven voor
de vliegtuigen van de Koninklijke luchtmacht zijn inbegrepen in de afdrachtbasis
voor de industrie. De Koninklijke luchtmacht zal haar onderhoudsopdrachten
uitbesteden aan die bedrijven die op basis van prijs-prestatie de beste aanbieding
doen. Indien de betreffende Nederlandse bedrijven daartoe niet in staat zijn
ontvangen zij de opdracht niet.Er wordt evenwel van uit gegaan dat de Nederlandse bedrijven door van
het begin af aan deel te nemen aan het JSF programma en de daarmee op te bouwen
systeemervaring plus de nauwe betrokkenheid bij de gebruiker terzake een dusdanig
concurrentievoordeel zullen verkrijgen boven andere bedrijven dat zij, ook
rekening houdend met de afdrachtverplichting, concurrerende offertes zullen
kunnen aanbieden.285 en 347Wat is de exacte (juridische) definitie van participatie-omzet?
Is de intentie-overeenkomst juridisch voldoende hard zodat de afdracht ook
een verplichting is en niet blijft bij een intentie? Zal het bedrijfsleven
3,5% blijven afdragen, ook indien het bedrag van € 191 miljoen netto
contant wordt overschreden?Wat wordt bedoeld met de bewoordingen dat het definitieve
afdrachtpercentage zal gelden «for better and for worse»? Betekent
dit dat het definitieve afdrachtpercentage ook omlaag kan? In hoeverre is
in 2008 voldoende informatie beschikbaar om tot het vaststellen van een definitief
percentage over te gaan?Voor wat betreft de definitie van participatie-omzet wordt verwezen naar
het antwoord op vraag 292.De afspraken tussen de Staat en de industrie zullen in een juridisch bindende
overeenkomst worden vastgelegd. In 2008 wordt de «business case»
opnieuw doorgerekend naar beste inzichten van dat moment. Op basis van het
dan opnieuw berekende tekort in de «business case» wordt een nieuw
afdrachtpercentage bepaald. De afdracht door de industrie kan vervolgens op
twee manieren worden ingevuld:1. het afdrachtpercentage geldt «for better and for worse».
De afdracht over de omzet door middel van het in 2008 vastgelegde percentage
blijft plaatsvinden zolang er door het bedrijfsleven omzet wordt gerealiseerd
uit hoofde van de vastgelegde omzetcategorieën. Deze optie houdt in dat
wanneer de in 2008 geraamde relevante Nederlandse JSF omzet daarna gaat tegenvallen,
de industrie het gat niet dicht en als deze gaat meevallen er meer wordt afgedragen
dan nodig is om de «business case» te dichten. In deze optie lopen
zowel industrie als overheid risico's.2. Het bedrijfsleven dicht het tekort uit de business case door een reeks
in 2008 vastgestelde bedragen over te maken aan de overheid volgens een vast
te stellen betaalschema (gekoppeld aan de omzetverwachtingen uit de business
case). Hiermee wordt gegarandeerd dat het tekort uit de «business case»
(zoals bekend in 2008) exact wordt gedicht. Dan gelden de bedragen «for
better and for worse».286Wat wordt bedoeld met «organisatiekosten bij
de aanschaf later»? Waaruit bestaan deze organisatiekosten precies,
naar uren, daarmee gemoeid personeel e.d.?Indien de JSF van de plank wordt gekocht bevat de stuksprijs kosten voor
de organisatie van «foreign military sales», een zogenoemde FMS-toeslag
(zie ook vraag 13).287Wat zijn de organisatiekosten indien besloten wordt
te participeren in de SDD-fase?Geen. Zie ook het antwoord op vraag 13.288Tegen welke rentevoet heeft verdiscontering plaats
gevonden? Kunnen alternatieve berekeningen voor de business case worden overlegd
bij een discontovoet van 5,5% (rentevoet staatsleningen) vermeerderd met 2%
resp. 3% risico-premie, een rentevoet van 7,5% en 2% resp. 3% risicopremie.
Kan de tabel (pagina 22) ook voor deze varianten worden verstrekt?In de «business case» is, conform het Kabinetstandpunt Heroverweging
disconteringsvoet, een reële discontovoet van 4% gehanteerd. De vraag
impliceert dat de rentevoet op staatsleningen moet worden gehanteerd. Met
dit percentage wordt echter ook gecorrigeerd voor geldontwaarding. De reële
discontovoet voor staatsleningen ligt daarmee onder 4%. Onderstaand zijn de
berekeningen opgenomen bij de gevraagde percentages. Het effect van een hogere
discontovoet kan niet worden bepaald voor de bijdrage van de industrie en
de subsidie van EZ. Deze zijn gerelateerd aan het tekort in de «business
case». De tabel op blz. 22 betreft reële kasstromen en heeft enkel
tot doel inzicht te geven op welke wijze de gevraagde bijdrage aan de SDD-fase
wordt betaald. Discontering is hier niet gewenst.  7,5%8,5%9,5%10,5%1 SDD-bijdrage– 547– 521– 497– 474Ontvangsten    2 Ontwikkelingskostenvoordeel907665553 Royalties554537314 Organisatiekosten77655547 Netto contante waarde– 325– 335– 340– 341289Wat zouden financiële consequenties zijn van het
kopen van de plank voor de rijksoverheid en het bedrijfsleven mede in het
licht van de kosten van het totale project vervanging F-16 en de prijs per
stuk van de JSF?De financiële consequenties voor de rijksoverheid zijn opgenomen
in de business case. De consequenties voor de omzet van het bedrijfsleven,
als niet wordt deelgenomen, zijn opgenomen in de Kamerbrief. Naast deze financiële
consequenties dienen de niet in geld uitdrukbare effecten ook in beschouwing
te worden genomen. Zie verder ook de vragen 16 en 18.290Zijn de afspraken tussen het kabinet en het Nederlandse
bedrijfsleven schriftelijk vastgelegd? Zo nee, waarom niet? Zo ja, welke concrete
afspraken zijn hierin vastgelegd? Wat zijn de onderliggende veronderstellingen
qua inflatiecijfers, rentepercentages, risico-opslag, productie-aantallen?De afspraken tussen de regering en het totale bij het project betrokken
Nederlandse bedrijfsleven worden vastgelegd in een schriftelijke overeenkomst.
Daarin zal op alle relevante aspecten en parameters die van belang zijn ter
bepaling van de afdracht van het bedrijfsleven, zoals weergegeven in de brief
aan de Kamer worden ingegaan.Aan die overeenkomst wordt nu nog gewerkt.291Op basis van welke omzet, te behalen door de Nederlandse
industrie, gaat het kabinet uit in de business case, uitgaande van een afdrachtpercentage
van 3,5%?Uitgegaan wordt van een Nederlandse omzet gerelateerd aan de productie
van 4 500 vliegtuigen. Dit komt neer op € 8,6 miljard ($ 7,5
miljard) aan omzet direct gerelateerd aan de vliegtuignieuwbouw plus € 2,5
miljard ($ 2,2 mld) aan omzet uit levering van initiële reservedelen
en € 846 miljoen ($ 736 mln) aan onderhoudswerk door de Nederlandse
industrie aan de vliegtuigen van de Koninklijke luchtmacht.Voor de gecalculeerde opbrengst ten behoeven van het dichten van het tekort
in de «business case» van de Nederlandse Staat dient, conform
de daartoe gehanteerde systematiek, de opbrengsten in lopende
prijzen netto contant te worden gemaakt naar 2001.292Is de «Letter of Intent» aan de Kamer te
zenden? Is de «Letter of Intent» gereed? Hoe hard zijn de afspraken
in de «Letter of Intent», kan aan het percentage van 3,5% worden
getornd? Hoe is het begrip participatie-omzet gedefinieerd?Zie het antwoord op vraag 38.293 en 443Wordt de Nederlandse bijdrage aan de SDD-fase daadwerkelijk
met rente terugverdiend? Zo ja, waaruit blijkt dat?Is het genoemde bedrag aan subsidie van € 42
miljoen inclusief of exclusief rente? Welke invloed heeft de rente op de totale
overheidsbijdrage aan de ontwikkeling?Dat de Nederlandse bijdrage aan de SDD-fase met rente wordt terugverdiend
blijkt uit het feit dat het netto gedisconteerde saldo in de «business
case» op nul uit moet komen. Alle geraamde uitgaven en ontvangsten in
de «business case» zijn gedisconteerd met een rentevoet van 6%
(4% reëel en 2% inflatie), waardoor geldstromen in de tijd vergelijkbaar
zijn gemaakt. De netto contante waarde van de SDD-bijdrage en de hiertegenover
staande financiële voordelen voor de staat en de bijdrage van de industrie
leiden tot een sluitende «business case». Alsdan wordt dus de
SDD-bijdrage met 6% rente terugverdiend.De voorlopige bijdrage van € 42 miljoen is exclusief rente.294De brief zegt dat de voor- en nadelen van het «van
de plank kopen» tegenover participatie voor alle drie de kandidaten
geëvalueerd zijn. De regering presenteert in de brief echter uitsluitend
een business case voor participatie in JSF. Zijn vergelijkbare evaluaties
c.q. business cases gemaakt is voor Rafale en Eurofighter? Zo ja, kunnen deze
aan de Kamer toegezonden worden in een vorm waarmee ze vergelijkbaar zijn
met die van de JSF? Zo nee, waarom niet?Voor de Eurofighter en de Rafale is in onderstaand overzicht de evaluatie
gepresenteerd van het verschil tussen kopen van de plank en participatie in
de ontwikkeling. EurofighterRafale1. Bijdrage– 129– 282 Ontvangsten:  2. Ontwikkelingskostenvoordeel5803. Royalties766 4. Organisatiekosten00Netto gedisconteerd saldo– 64– 216In miljoenen € (netto contante waarde; prijspeil 2001)295Hoe verhoudt het regeringsbeleid inzake het niet verstrekken
van subsidies aan het bedrijfsleven zich met het feit dat er 200 miljoen gulden
aan ontwikkelingssubsidies is verleend (ikv «Regeringsstandpunt omtrent
de Nederlandse luchtvaartcluster»)? Kan een voorschot, ook als dat later
en met rente wordt terugbetaald, waarbij de risico's van niet-terugbetalen niet 100% afgedekt kunnen worden, als subsidievorm aangemerkt worden?De bijdrage van de overheid in het kader van de demonstratiefase was gestoeld
op het beleidsuitgangspunt van het kabinet dat het verantwoord was om, na
de déconfiture van Fokker, de resterende luchtvaartcluster te stimuleren
en versterken. Dat standpunt is ondersteund door de Kamer.De afdracht van het bedrijfsleven kan niet worden gezien als een mechanisme
ter voorkoming van subsidie aan het bedrijfsleven, maar als een bijdrage aan
het sluitend maken van de business case van de overheid. Een (niet verwachte)
geringere bijdrage dan nu voorzien wordt dan ook niet gezien als subsidie.296Kan de regering toelichten hoe de «business case»
in de brief zich verhoudt tot de «business case» van het CPB?
Waarom zijn de conclusies die het CPB trekt hierin nauwelijks terug te vinden?Zie het antwoord op vraag 451.297 en 419Hoe weegt in de business case het rente-nadeel mee
dat ontstaat doordat de overheid het SDD-bijdrage voorschiet en pas na 2008
stapsgewijs terugkrijgt van de deelnemende bedrijven? Is dit in de uiteindelijke
bijdrage van de industrie verdisconteerd? Van welk percentage is uitgegaan
bij de berekening van de netto contante waarde? Welke invloed heeft een rentestijging
van 1% op de netto contante waarde? Waarom is deze rente onzekerheid niet
in de business case meegenomen?Zoals kan worden opgemaakt uit de tabel op pagina 22
komen de rentelasten (totaal € 131,1 miljoen) voor rekening van
EZ en Defensie. Is dit definitief of worden deze rentelasten later terugbetaald
door de industrie? Zo ja, hoe is die terugbetaling geregeld?De SDD-bijdrage komt met rente terug. Daarvoor zijn er drie bronnen:1. kortingen op de aanschaf van vliegtuigen;2. «royalties» op verkoop van vliegtuigen; en als sluitpost3. de bijdrage van de industrie.Alle bronnen worden teruggerekend met 6% (4% disconto en 2% inflatie)
naar de afgesproken bijdrage. Rente maakt geen onderdeel uit van de «business
case», juist omdat door disconteringen alle effecten van rente worden
geëlimineerd. Voor de discontovoet en de variatie daarvan wordt verwezen
naar het antwoord op vraag 288.298 en 436Welke veronderstellingen heeft het kabinet gehanteerd
om de netto-contante waarde van de investering en als onderdeel daarvan de
bijdrage van het bedrijfsleven te berekenen? Op grond waarvan is voor deze
veronderstellingen gekozen?Welke veronderstellingen heeft het kabinet gehanteerd
om de netto contante waarde van de investering en als onderdeel daarvan de
bijdrage van het bedrijfsleven te berekenen? Op grond waarvan is deze veronderstelling
gekozen? Wordt bij het vaststellen van de uiteindelijke bijdrage van het bedrijfsleven,
na deelname aan de productie, de nu gepresenteerde netto contante waarde teruggerekend
naar bedragen in prijspeil 2002? Op welke wijze zijn deze afspraken vastgelegd?Er is met een reële discontovoet van 4% gerekend zoals voorgeschreven
in het kabinetsstandpunt Heroverweging disconteringsvoet. Voor het inflatiepercentage
wordt uitgegaan van 2%, wat de bovenkant is van de doelzone van de ECB (0–2%)
en doorgaans gebruikelijk is voor lange termijn ramingen. In 2008 wordt naar
de dan bekende inzichten de«business case» herberekend naar bedragen
in prijspeil 2001. Deze afspraken worden nu uitgewerkt in een door de regering
en industrie te ondertekenen juridisch bindende overeenkomst.299 en 307Hoe verhoudt zich het regeringsbeleid zich met de eenmalige
subsidie van € 42 miljoen door de minister van Economische Zaken?Is de subsidie van € 42 miljoen die EZ verstrekt
aan het SDD-programma ten behoeve van de participatie van een aantal ondernemingen
in de ontwikkelingsfase inmiddels aangemeld bij de Europese Commissie? Geeft
de Commissie toestemming voor deze staatssteun? Heeft zij daarvoor nadere
criteria gesteld?De «eenmalige subsidie» van Economische Zaken is ter dekking
van een huidige lagere valutakoers van de Euro ten opzichte van de dollar
(waarin de betalingen aan de Amerikaanse overheid moeten plaatsvinden) en
een eventueel later tijdstip van de aanschaf dan waarmee in het verleden bij
het berekenen van de «business case» door het CPB werd rekening
gehouden.Bij de evaluatie van de «business case» in 2008 en de bepaling
van het tekort daarin aan overheidszijde en derhalve de vaststelling van de
afdracht van de industrie zullen alle elementen worden meegenomen en dus ook
de onderhavige voorlopig geraamde post. In die zin is het woord subsidie ongelukkig,
omdat de industrie zonder subsidie de «business case» voor de
overheid zal sluiten.Overigens geldt dat een bijdrage van de Rijksoverheid in verband met deelname
aan een militair programma uit hoofde van artikel 296 van het EU Verdrag niet
valt onder de werking van de interne markt.300 en 340In de beschrijving van de zogenaamde business case
wordt het woord «onzekerheid» ongeveer tien keer vermeld. Aangezien
er kennelijk zoveel onzekerheden rond deze business case bestaan, waarom wordt
er geen «worst case» ontwikkeld?Waarom is slechts voor de belangrijkste veronderstellingen
aangegeven wat «upward», «downward» en «neutrale»
onzekerheden van de business-case zijn? Kan het kabinet ook enkele minder
belangrijke onzekerheden uiteenzetten? Zo ja, welke zijn deze, en welke consequenties
kunnen deze met zich kunnen brengen?De regering heeft ervoor gekozen om bij de basisberekening aan te geven
wat voor de belangrijkste veronderstellingen de «upward», «downward»
en neutrale onzekerheden zijn. Hiermee zou een «worst case» scenario
kunnen worden bepaald.Andere onzekerheden zijn het inflatiepercentage, de totale kosten van
de SDD-fase (dit betreft niet de Nederlandse SDD-bijdrage, die immers is gefixeerd),
het aantal te exporteren toestellen naar derde landen, het aantal toestellen
die de Verenigde Staten zelf verwerven en hoeveel Foreign Military Sales de
Verenigde Staten van derde landen zullen heffen.301, 307, 308, 316, 318, 326, 343 en 394De business case gaat er van uit, dat een investering
van € 651 miljoen door de regering goedgemaakt wordt uit diverse
inkomsten. De slotpost hiervan is een bijdrage van Economische
Zaken (EZ) van € 42 miljoen. Vindt de regering het correct dat een
bijdrage van EZ aan de inkomstenkant van de business case staat?Is de subsidie van € 42 miljoen die EZ verstrekt
aan het SDD-programma ten behoeve van de participatie van een aantal ondernemingen
in de ontwikkelingsfase inmiddels aangemeld bij de Europese Commissie? Geeft
de Commissie toestemming voor deze staatssteun? Heeft zij daarvoor nadere
criteria gesteld?Is de hoogte van het subsidiebedrag van EZ puur bepaald
door het financiële gat dat nog te dichten viel in de business case?
Zo ja, is EZ bereid het subsidiebedrag te verhogen indien bepaalde gehanteerde
aannames zouden tegenvallen en tot welk bedrag is men bereid te gaan? Zo nee,
welke ratio zit er dan achter het bedrag?In de business-case worden de gevolgen van de koersaanpassing
en de nieuwe ingangsdatum gedekt door een eenmalige subsidie van het ministerie
van Economische Zaken. Wordt dit bedrag op een later tijdstip terugbetaald?
Zo ja, door wie? Wordt hierbij de zelfde systematiek, dus inclusief de rente,
als bij de EMU-schuld toegepast? Zijn hierover harde afspraken gemaakt?Dreigt er bij het verstrekken van de subsidie van het
ministerie van Economische Zaken geen precedent vanuit te gaan voor andere
begrotingsposten of begrotingen van andere ministeries?De afspraak met het bedrijfsleven behelst kennelijk
een voor de overheid sluitende business case. Betekent dit dat de eenmalige
subsidie van € 42 miljoen van Economische Zaken die nu nodig is
om het beeld bij de meest recente dollarkoers te sluiten, later moet worden
terugbetaald door het bedrijfsleven aan de overheid? Hoe verdraagt zich dit
met het karakter van een subsidie? Subsidies zijn toch normaliter niet bedoeld
om later terugbetaald te worden? Is hier sprake van een voorwaardelijke subsidieverstrekking,
of feitelijk van een lening aan het bedrijfsleven Moet het subsidiebedrag
met rente terugbetaald worden?Betekent de formulering ten aanzien van de vaststelling
van het definitieve afdrachtpercentage dat de industrie zich gecommitteerd
heeft om in 2008 de kosten te dekken van deelname aan de SDD-fase, inclusief
de bijdrage van € 42 miljoen van EZ? Of betekent de formulering
(de uitgangspunten van nu zijn dan het vertrekpunt) dat dit dan weer ter discussie
staat?Bij de definitieve vaststelling van de afdrachtpercentage in 2008 is het
uitgangspunt dat het financiële tekort helemaal wordt gedicht door het
afdrachtpercentage over de omzet van de industrie. Klopt het dat dit inclusief
de subsidie van 40 miljoen van EZ die nu in de business case is opgenomen
is? Waarom is deze subsidie dan überhaupt opgevoerd? Ware het niet logischer
geweest de bijdrage van de industrie te verhogen?Zoals in de brief is aangegeven hebben actuelere uitgangspunten met betrekking
tot de dollarkoers en de aanschafperiode dan die in de CPB-som ertoe geleid
dat het tekort in de «business case» groter werd. Voor dit moment
zijn de gevolgen van deze gewijzigde veronderstellingen opgevangen met een
eenmalige bijdrage van het ministerie van Economische Zaken van € 42
miljoen. De afspraak met de luchtvaartindustrie om in 2008 de «business
case» te herberekenen betekent tevens dat de eenmalige bijdrage van
Economische Zaken dan deel uitmaakt van de totale kosten, die zullen moeten
worden terugverdiend. Indien de uitgangspunten in de «business case»
niet zouden wijzigen, betekent dit dat de bijdrage van de industrie met € 42
miljoen zou worden verhoogd. De omschrijving eenmalige subsidie kan tot verwarring
leiden. De facto is hier net als bij de overige geprogrammeerde rijksbijdragen
ook sprake van voorfinanciering, vanuit de begroting van Economische Zaken.De bijdrage van € 42 miljoen vanuit Economische Zaken zal onderdeel
uitmaken van de herberekening van de «business case» tijdens de
evaluatie in 2008. Dan zal worden bepaald wat de omvang van het tekort is
(waar dit bedrag onderdeel van uit zal maken) en de daaruit resulterende afdracht
van het bedrijfsleven. Om die reden is dan ook geen sprake van subsidie in
de strikte zin van het woord. Gelet op het specifieke karakter en doelstelling
van deze bijdrage is de regering van mening dat hier geen precedentwerking
van uit gaat.302, 310, 311, 312, 319, 320, 334, 351, 352, 353, 378,
387 en 441De «business case» wordt mede sluitend
gemaakt door het voordeel in geval van participatie voor waar het het niet
betalen van ontwikkelingskosten betreft. De case gaat uit van een 50% «waiver».
Hieruit blijkt dat de Amerikaanse overheid afhankelijk van haar klant het
systeem van «waivers» toepast. Vindt dit zijn weerslag in de te
ontvangen prijs in geval van export van JSF aan derde landen? De lagere inkomsten
zijn niet in de «business case» tot uitdrukking gebracht waar
het «downward» onzekerheden betreft. Waarom niet?Wat zijn de gevolgen voor de Nederlandse business case
indien de Amerikaanse overheid buitenlandse kopers van de JSF-toestellen een
(al dan niet gehele) waiver toekent voor de ontwikkelingskosten? Komt dit
dan ten laste van het in de business case genoemde bedrag van € 111
miljoen? Wat is de reden dat met de Amerikaanse overheid geen afspraken zijn
gemaakt dat zij zelf garant staat voor de negatieve gevolgen in deze? Waarom
moet Nederland die gevolgen dragen?Welke garanties geeft de Amerikaanse overheid dat Nederland
ook daadwerkelijk zogenaamde «levies from sales to third parties»
zal ontvangen?Zijn er bindende afspraken gemaakt met de Amerikaanse
overheid over het ontwikkelingskostenvoordeel? Welke (juridische) garanties
zijn er dat dit voordeel zal worden verleend?De inkomsten van de royalty's zijn geraamd op € 111
miljoen. Wat is het effect van een negatieve verschuiving in de totale productie
hierop?De Amerikaanse overheid heeft aangegeven geen waivers
toe te zullen passen. Hoe hard wordt deze uitspraak geacht, mede gezien het
gebruik van de waiver in de business case?Kan de regering aangeven wat de invloed op het «Royalty»
inkomen is ingeval het aantal deelnemers in SDD groter wordt en dus minder
exportklanten royalty's zullen betalen? De brief identificeert het fenomeen
van «waiver» van ontwikkelingskosten in het geval van kopen van
de plank. Hoeveel exportklanten van JSF met hoeveel fighters zijn meegenomen
in de Royalty inkomstenvoordeel? Krijgen ook andere landen een waiver of is
dit uitsluitend voor Nederland het geval?Hoeveel landen zijn er geïdentificeerd die als
gevolg van de verkoop van de JSF aan derden royalty's zullen betalen?Komen de terugontvangsten in verband met royalty's
terug bij Defensie of gaan deze naar Financiën en in het laatste geval
hoe wordt het tekort van Defensie gedekt? Hoe wordt het tekort van Defensie
c.q. de overheid gedekt indien de geraamde aantallen voor verkoop aan derden
niet wordt gehaald?Hoe zeker is het dat de royalty's daadwerkelijk zullen
worden uitgekeerd, indien de Nederlandse industrie orders krijgt?Indien er sprake is van stijging van de ontwikkelingskosten
kan Nederland volgens het concept-MoU niet verplicht worden meer bij te dragen
dan de € 857 miljoen. Behoudt Nederland in dat geval wel de voordelen
en royalty's? Op wie wordt een stijging van deze kosten afgewenteld?In de brief staat «overigens leidt een stijging
van de ontwikkelingskosten in de SDD niet automatisch tot verhoging van de
Nederlandse bijdrage aan de SDD-fase». Kan de regering toelichten wat
zij bedoelt met «niet automatisch»? Zal Nederland in dit geval
mogelijk vrijwillig bereidheid tonen meer te gaan betalen en
hoe zal de Kamer daar bij betrokken worden?Indien de industrie het aan haar voorgeschoten instapgeld
niet terug kan of wil betalen, komt het tekort dan ten laste van de Defensiebegroting
of ten laste van de algemene middelen?Zoals de brief van 11 februari 2002 stelt, is in het bilaterale concept
«Memorandum of Understanding» (MOU) een bepaling opgenomen dat
Nederland niet kan worden verplicht om meer dan de overeengekomen € 857
miljoen (prijspeil 2001) aan de ontwikkelingskosten van de SDD bij te dragen.
Mochten de totale ontwikkelingskosten van het JSF-ontwerp stijgen, dan kan
Nederland zelf beoordelen of het zijn bijdrage wel of niet wil verhogen. Een
verhoging is bijvoorbeeld denkbaar als daardoor de exploitatielasten substantieel
zullen dalen. Bij een eventuele verhoging van de bijdrage moet het bilaterale
MOU worden gewijzigd. Zoals gebruikelijk wordt de Kamer daarover dan geïnformeerd.Eén van de afwegingen die daarbij moet worden gemaakt, betreft
de «royalties», opslagen die exportklanten als vergoeding voor
de ontwikkelingskosten van de JSF moeten betalen. SDD-deelnemers op «level-1»
en «level-2» worden geen ontwikkelingskosten in rekening gebracht.
Een «level-3» deelnemer heeft die garantie niet. De opbrengsten
van de «royalties» worden naar rato onder de deelnemers aan de
SDD-fase verdeeld, afhankelijk van de bijdrage aan de ontwikkelingskosten.
Kortom: hoe meer een land procentueel bijdraagt aan de ontwikkelingskosten,
des te hoger zijn de «royalties» waar het recht op heeft. Mocht
Nederland bij een overschrijding van de thans geplande ontwikkelingskosten
besluiten om zijn bijdrage niet te verhogen, dan daalt verhoudingsgewijs het
Nederlandse aandeel in de «royalties». Daarentegen nemen in dat
geval de «royalties» per vliegtuig toe, omdat deze zijn gebaseerd
op een percentage van de – gestegen – ontwikkelingskosten. De
uitkomst van de afweging om in voorkomend geval de bijdrage aan gestegen ontwikkelkosten
wel of niet te verhogen, is dan ook afhankelijk van de balans tussen de gevraagde
verhoging van de bijdrage en de verwachte meeropbrengst aan «royalties».Het bedrag aan «royalties» dat per exportvliegtuig wordt ontvangen,
is mede afhankelijk van het totale aantal vliegtuigen dat de exportklanten
zullen verwerven. De «business case» gaat uit van 1 390 exportvliegtuigen.
Volgens de gevoeligheidstabel wordt voor elk toestel dat minder aan derden
wordt verkocht, $ 0,1 miljoen per toestel netto contant minder ontvangen
($ 50 miljoen voor 500 toestellen). De Nederlandse royalty-ontvangsten
komen terug bij Defensie.Per klant kan iedere SDD-deelnemer voor zichzelf bepalen of zij haar recht
op de ontvangst van royalties wil uitoefenen. Als bijvoorbeeld de Amerikaanse
overheid een bepaalde klant een «waiver» verleent voor haar deel
van de ontwikkelingskosten, is dat niet van invloed op de Nederlandse royalty-ontvangsten.
Overigens overweegt Nederland niet om zijn recht op royalties te «waiven».De terugontvangsten in verband met «royalties» komen terug
bij Defensie. Om het risico van verminderde terugontvangsten te beperken is
in de «business case» een aantal van 1 390 toestellen geraamd.
Het JSF program office en Lockheed Martin verwachten een maximale productie
van 6 000 toestellen, waarvan 2 890 voor verkopen aan derde landen.Indien in 2008 naar beste inzichten wordt vastgesteld dat al geraamde
aantallen uit verkoop aan derden niet worden gehaald, dan zal de door de industrie
te leveren bijdrage hoger uitvallen.Zie ook het antwoord op vraag 9.303Het uitgavenpatroon van de SDD bijdrage is geschetst
voor de jaren 2002 tot en met 2012. Aangezien participatie in de SDD fase
een «de facto» aanschaffingsbeslissing is, zou het op zijn plaats
zijn dat de brief ook inzicht geeft in de verwachte uitgaven én inkomsten
gedurende de resterende jaren van dit project. Kan de regering de Kamer een
dergelijke berekening doen toekomen?Alle uitgaven en inkomsten die betrekking hebben op de deelname aan de
SDD-fase zijn opgenomen in de business case. De betreffende geldstromen zijn
echter zeer verschillend gefaseerd in de tijd; de uitgaven tussen 2002 tot
en met 2012, de inkomsten pas na die periode. De in de tijd gefaseerde geldstromen
zijn vergelijkbaar gemaakt door discontering. De uitkomsten zijn opgenomen
in de Kamerbrief en tevens meegenomen in de levensduurkosten.304 en 371Waarom is in de business case van Defensie en EZ de
prijs van de JSF niet meegenomen gezien het feit dat de twee departementen
toegeven dat deelname aan het JSF programma ook aanschaf vanhet toestel betekent?Wat betekent het voor de aanschafprijs die Defensie
moet betalen als de JSF van de plank wordt gekocht?De «business case» behandelt de verschillen tussen aanschaf
door van de plank te kopen en via het deelnemen in de ontwikkeling. De prijs
van de JSF is geen onderscheidende factor hierin anders dan het deel ontwikkelingskosten
bij het van de plank kopen. Bij deelname hoeven deze kosten immers niet te
worden betaald. Deze methodiek is ook toegepast in de «business case»
van de Eurofighter en de Rafale.305Zijn in de business case ook mogelijke voordelen meegenomen
die kunnen ontstaan bij een open concurrentiestrijd bij kopen van de plank?
Zo ja, waaruit bestaan deze voordelen? Zo nee, waarom niet?Nee, omdat de Nederlandse bestelling, waartoe overigens in dit stadium
niet wordt besloten, opgaat in een omvangrijke Amerikaanse en Britse bestelling,
lijkt het uitgesloten dat een nog lagere prijs kan worden bedongen. Het gebrek
aan concurrentiestelling zal zal geen prijsopdrijvende werking hebben. Immers,
zoals in antwoord op vraag 149 aangegeven, is met de Verenigde Staten overeengekomen
dat Nederland voor de toestellen niet meer hoeft te betalen dan de Amerikaanse
overheid.306Zijn de in eerdere jaren door de overheid in het project
geïnvesteerde gelden ook meegenomen bij de berekening van de business
case? Waar kunnen deze bedragen worden teruggevonden?De overheidsbijdrage voor het JSF voorbereidingsprogramma van in totaal
NLG 200 mln zijn niet meegenomen in de business case omdat zij bij de onderhavige
beslissing geen rol spelen («sunk costs»).Een bedrag van f 150 miljoen is genoemd in de brief aan Voorzitter
van de Tweede Kamer d.d. 14 december 1998 (Kamerstukken 25 820, nr. 3)
en de ophoging met f 50 miljoen is genoemd in de brief aan de Voorzitter
van de Tweede Kamer d.d. 20 juni 2000 ( Kamerstukken 25 820, nr. 10).307Is de subsidie van € 42 miljoen die EZ verstrekt
aan het SDD-programma ten behoeve van de participatie van een aantal ondernemingen
in de ontwikkelingsfase inmiddels aangemeld bij de Europese Commissie? Geeft
de Commissie toestemming voor deze staatssteun? Heeft zij daarvoor nadere
criteria gesteld?Zie het antwoord op vraag 301.308Is de hoogte van het subsidiebedrag van EZ puur bepaald
door het financiële gat dat nog te dichten viel in de business case?
Zo ja, is EZ bereid het subsidiebedrag te verhogen indien bepaalde gehanteerde
aannames zouden tegenvallen en tot welk bedrag is men bereid te gaan? Zo nee,
welke ratio zit er dan achter het bedrag?Zie het antwoord op vraag 301.309Hoe is de hantering van een waiver van 50%, resp. 25%
te rijmen met het Nederlandse beleid dat bij materieelaankopen geen ontwikkelingskosten
in de prijs mogen worden doorberekend? Kan de regering een overzicht geven
van niet verstrekte waivers in grote materieelprojecten in de afgelopen 10
à 15 jaar? Wat is het gemiddelde van de verstrekte waivers bij deze
projecten?Voor compensatie bij aankoop van de plank van een buitenlandse leverancier
wordt als uitgangspunt gehanteerd dat compensatie geen extra kosten met zich
mee mag brengen. Dat geldt niet voor ontwikkelingskosten. Voor zover kon worden
nagegaan is bij projecten van de afgelopen 15 jaar bij de Koninklijke marine
en de Koninklijke landmacht , met een omvang groter dan f 100 miljoen
geen sprake geweest van vrijstellingen voor het betalen van ontwikkelingskosten.
Voor de Koninklijke luchtmacht zijn in dit verband drie verwervingscategorieën
te onderscheiden: commerciële aankopen, aankopen via FMS en internationale
samenwerking. Bij commerciële aanschaf gaat het om een uitonderhandelde
prijs waarbij in het contract veelal geen ontwikkelingskosten zijn opgenomen,
althans niet zichtbaar zijn gemaakt. Voorbeelden hiervan zijn de Chinook,
de Cougar en de AB-412 Helikopter. Voor de Chinook zijn overigens deels wel
ontwikkelingskosten in rekening gebracht voor de voor Nederland ontwikkelde
modificaties.Voor de FMS-aankopen van de Koninklijke luchtmacht kan het volgende worden
gezegd. Met uitzondering van specifieke Nederlandse eisen zijn voor de Apache
geen ontwikkelingskosten betaald. Voor het ombouwen van de KDC-10 zijn wel
ontwikkelingskosten betaald. Deze ombouw is specifiek voor Nederland uitgevoerd.
Voor de grote Patriot modificaties zijn ook ontwikkelingskosten betaald. In
de categorie internationale samenwerking valt het MLU F-16 modificatiepakket.
De deelnemende overheden, waaronder Nederland, hebben hiervoor de ontwikkelingskosten
betaald. Indien de modificatie zal worden verkocht aan derden vloeien de ontwikkelingskosten
terug naar deze landen. Nederland is in dit verband niet voornemens om hiervoor
een vrijstelling te geven.310, 311 en 312Wat zijn de gevolgen voor de Nederlandse business case
indien de Amerikaanse overheid buitenlandse kopers van de JSF-toestellen een
(al dan niet gehele) waiver toekent voor de ontwikkelingskosten? Komt dit
dan ten laste van het in de business case genoemde bedrag van € 111
miljoen? Wat is de reden dat met de Amerikaanse overheid geen afspraken
zijn gemaakt dat zij zelf garant staat voor de negatieve gevolgen in deze?
Waarom moet Nederland die gevolgen dragen?Welke garanties geeft de Amerikaanse overheid dat Nederland
ook daadwerkelijk zogenaamde «levies from sales to third parties»
zal ontvangen?Zijn er bindende afspraken gemaakt met de Amerikaanse
overheid over het ontwikkelingskostenvoordeel? Welke (juridische) garanties
zijn er dat dit voordeel zal worden verleend?Zie het antwoord op vraag 302.313Kan de systematiek van de «business case»,
waarbij participatie met kopen van de plank wordt vergeleken, ook in haar
geheel worden toegepast op de aanbiedingen van Eurofighter en Rafale, waarbij
ook alle overheidssubsidies voor JSF, inclusief die uit het verleden, worden
betrokken?Zie het antwoord op vraag 294314, 321, 323 en 332Waarom wordt in de tabel «Basisberekening business
case» wel rekening gehouden met upward onzekerheden aangaande de totale
productie van JSF-vliegtuigen maar is geen downward onzekerheid opgenomen?
Hoe verhoudt dit zich tot het voorzichtige scenario van het eigen JSF program
office dat uitgaat van 4000 toestellen? Kan de regering de business case doorrekenen
op basis van 4000, 3500 en 3000 totaal te produceren toestellen?In hoeverre is te verwachten dat de totale productie
van de JSF een downward onzekerheid kan worden?Het kabinet gaat in de business case uit van een totale
productie van 4500 JSF-toestellen. Hoeveel toestellen is het Amerikaanse leger
van plan aan te schaffen? Hoe zeker zijn deze aantallen? Is het mogelijk dat
door kostenoverschrijdingen, vertragingen of achterhaalde technologie, de
Amerikanen in een later stadium zullen besluiten minder JSF-toestellen aan
te schaffen dan waar het kabinet nu vanuit gaat?De regering is bij de berekening van de royalty's uitgegaan van een totale
productie van 4500 stuks. Welke garantie heeft men dat dat aantal te produceren
toestellen ook daadwerkelijk wordt gehaald? Als dat aantal niet wordt gehaald,
welke consequenties heeft dit dan voor de business-case?De «business case» is opgesteld op grond van bepaalde veronderstellingen.
Voor de basisberekening is de totale productie van de JSF op 4 500 gesteld.
Deze veronderstelling berust op een – conservatieve – schatting
en analyse van de beschikbare gegevens. Een daarvan is de huidige Amerikaanse
behoefte aan 2 852 toestellen. Garanties dat de veronderstelde productie
van 4 500 inderdaad worden gehaald, kunnen niet worden gegeven. Toekomstige
ontwikkelingen kunnen de invulling van de behoefte beïnvloeden. In de
«business case» is een «upward» onzekerheid opgenomen
die het voordeel bij een totale productie van 5 000 JSF's op € 50
miljoen stelt. Als «downward» onzekerheid geldt dezelfde redenering,
maar dan omgekeerd: bij elke 500 toestellen die minder worden geproduceerd
verslechtert de «business case» met € 50 miljoen.315, 327 en 350De regering noemt het mogelijk kleiner aantal aan te
schaffen toestellen als belangrijkste downward onzekerheid. Waarom is het
risico dat er uiteindelijk minder orders dan verwacht bij de Nederlands industrie
terechtkomen niet als downward onzekerheid opgenomen, aangezien dit van grote
invloed is op de business case?Vloeit uit een lagere omzet van het bedrijfsleven een
groter financieel gat voort voor de overheid?Heeft de regering een worst case scenario opgesteld
met betrekking tot de participatie-omzet?Indien in 2008 de aannames minder gunstig zijn dan is de afspraak met
de industrie dat in dat geval het afdrachtpercentage van 3,5% dan wel een
vast af te spreken bedrag per jaar, zie hieronder, zal worden verhoogd, zodanig
dat het tekort in de «business case» wordt gedicht. Of er na 2008
nog een onzekerheid voor de overheid zal bestaan hangt af van de uiteindelijke
vormgeving van het contract met de industrie. Als ervoor wordt gekozen om
een afdrachtpercentage te heffen over door de industrie gerealiseerde omzetten,
dan blijft een onzekerheid bestaan, zowel naar boven als naar beneden. Als
ervoor wordt gekozen om in 2008 vast af te dragen bedragen af te spreken,
dan zijn er geen onzekerheden op dit punt.316In de business-case worden de gevolgen van de koersaanpassing
en de nieuwe ingangsdatum gedekt door een eenmalige subsidie van het ministerie
van Economische Zaken. Wordt dit bedrag op een later tijdstip terugbetaald?
Zo ja, door wie? Wordt hierbij de zelfde systematiek, dus inclusief de rente,
als bij de EMU-schuld toegepast? Zijn hierover harde afspraken gemaakt?Zie het antwoord op vraag 301.317Wordt de eenmalige subsidie van het ministerie van
Economische Zaken op de begroting gevonden in de begroting voor het luchtvaartcluster
of in de reguliere subsidies voor onderzoeksinstituten?De bijdrage van het ministerie van Economische zaken die in 2002 wordt
verstrekt wordt op de begroting gevonden in de middelen voor het luchtvaartcluster
(37%), de Codema-regeling voor de ontwikkeling van defensiematerieel (38%)
en de eindejaarsmarge 2001 (25%).318Dreigt er bij het verstrekken van de subsidie van het
ministerie van Economische Zaken geen precedent vanuit te gaan voor andere
begrotingsposten of begrotingen van andere ministeries?Zie het antwoord op vraag 301.319 en 320De inkomsten van de royalty's zijn geraamd op € 111
miljoen. Wat is het effect van een negatieve verschuiving in de totale productie
hierop?De Amerikaanse overheid heeft aangegeven geen waivers
toe te zullen passen. Hoe hard wordt deze uitspraak geacht, mede gezien het
gebruik van de waiver in de business case?Zie het antwoord op vraag 302.321In hoeverre is te verwachten dat de totale productie
van de JSF een downward onzekerheid kan worden?Zie het antwoord op vraag 314.322Wat zijn de oorzaken van het feit dat Defensie er momenteel
van uitgaat dat de eerste JSF-toestellen pas in 2012 binnenkomen? In de antwoorden
op de kamervragen van mevrouw Van Ardenne-van der Hoeven (Kamervragen met
aanhangselnummer 01–02 0529) werd nog uitgegaan van 2010. Is er
inmiddels vertraging opgetreden? Houdt deze vertraging verband met het feit
dat het kabinet, veel later dan de bedoeling was, tot een besluit over SDD-deelname
is gekomen?Zie het antwoord op vraag 56.323Het kabinet gaat in de business case uit van een totale
productie van 4500 JSF-toestellen. Hoeveel toestellen is het Amerikaanse leger
van plan aan te schaffen? Hoe zeker zijn deze aantallen? Is het mogelijk dat
door kostenoverschrijdingen, vertragingen of achterhaalde technologie, de
Amerikanen in een later stadium zullen besluiten minder JSF-toestellen aan
te schaffen dan waar het kabinet nu vanuit gaat?Zie het antwoord op vraag 314.324Wat is het scenario indien Defensie door bezuinigingen
minder JSF-toestellen aanschaft dan het nu voorziene aantal van 85. In hoeverre
zal de industrie de kosten die zo'n besluit met zich brengt moeten dekken?Indien er minder (of meer) vliegtuigen door Nederland worden aangeschaft
en waarover naar verwachting duidelijkheid zal bestaan tijdens de evaluatie
in 2008, zal dat worden meegenomen in de herberekening van de «business
case» voor de overheid en de daaruit voortvloeiende hernieuwde vaststelling
van de industrie-afdracht. Dat kan een aanpassing van het afdrachtpercentage
tot gevolg hebben.325Is de € 42 miljoen uitsluitend bedoeld om
het tekort in de business case te dichten of betreft het hier industriepolitiek?
Om wat voor type subsidie gaat het?De bijdrage van € 42 miljoen is bedoeld om voorlopig het tekort
in de «business case» mede af te dekken. Dit bedrag zal worden
meegenomen in de evaluatie van de «business case» in 2008 en een
element zijn in de raming dan van het tekort en de daaruit volgende bijdrage
van het bedrijfsleven.326De afspraak met het bedrijfsleven behelst kennelijk
een voor de overheid sluitende business case. Betekent dit dat de eenmalige
subsidie van € 42 miljoen van Economische Zaken die nu nodig is
om het beeld bij de meest recente dollarkoers te sluiten, later moet worden
terugbetaald door het bedrijfsleven aan de overheid? Hoe verdraagt zich dit
met het karakter van een subsidie? Subsidies zijn toch normaliter niet bedoeld
om later terugbetaald te worden? Is hier sprake van een voorwaardelijke subsidieverstrekking,
of feitelijk van een lening aan het bedrijfsleven Moet het subsidiebedrag
met rente terugbetaald worden?Zie het antwoord op vraag 301.327Vloeit uit een lagere omzet van het bedrijfsleven een
groter financieel gat voort voor de overheid?Zie het antwoord op vraag 315.328Kan de regering toelichten hoe het bedrag van € 651
miljoen is berekend?De SDD-bijdrage in lopende prijzen ($ 800 miljoen) is door de Amerikaanse
overheid, met de binnen het JSF Program Office gehanteerde inflatiereeks teruggerekend
naar prijspeil 2001. De resulterende reeks is vervolgens gedisconteerd met
de in het Kabinetsstandpunt Heroverweging disconteringsvoet aanbevolen reële
discontovoet van 4% waardoor de SDD-bijdrage uitkomt op € 651 miljoen
(met 1$ = 1,15 €).329Van welke rentevoet is de regering uitgegaan bij de
berekeningen in de tabel?De regering is uitgegaan van een reële rentevoet van 4% en een nominale
rentevoet van 6%.330Waarom is uitsluitend een business-case ontwikkeld
voor participatie in de SDD fase en niet voor de andere participatie-kandidaten?Zie het antwoord op vraag 294.331Wordt bij het vaststellen van de uiteindelijke bijdrage
van het bedrijfsleven, na deelname aan de productie, de nu gepresenteerde
netto contante waarde terug gerekend naar bedragen in het prijspeil van het
jaar dat de bijdrage bij het Rijk wordt gestort?Ja.332De regering is bij de berekening van de royalty's uitgegaan
van een totale productie van 4500 stuks. Welke garantie heeft men dat dat
aantal te produceren toestellen ook daadwerkelijk wordt gehaald? Als dat aantal
niet wordt gehaald, welke consequenties heeft dit dan voor de business-case?Zie het antwoord op vraag 314.333Bestaat niet gevaar niet van cumulatie van negatieve
effecten inzake de business-case? Bijvoorbeeld een verlaging van de totale
productie van de JSF naar 4000 of minder, waardoor de stukprijs hoger ligt,
Nederland minder toestellen bestelt, de industrie minder afdraagt uit de omzet
en minder korting wordt ontvangen? Wat betekent dit voor de cijfermatige opstelling
van de business-case?Als cumulatie van negatieve effecten optreedt wordt het tekort in de «business
case» groter. Zoals in de brief is aangegeven wordt de «»business
case» in 2008 herberekend op grond van de dan bestaande inzichten. Dan
is er beter zicht op de voor de «business case» relevante parameters.
Afspraak is dat de industrie het in 2008 becijferde tekort dicht.334Kan de regering aangeven wat de invloed op het «Royalty»
inkomen is ingeval het aantal deelnemers in SDD groter wordt en dus minder
exportklanten royalty's zullen betalen? De brief identificeert het fenomeen
van «waiver» van ontwikkelingskosten in het geval
van kopen van de plank. Hoeveel exportklanten van JSF met hoeveel fighters
zijn meegenomen in de Royalty inkomstenvoordeel? Krijgen ook andere landen
een waiver of is dit uitsluitend voor Nederland het geval?Zie het antwoord op vraag 302.335Het CPB verwacht een verdringing van 100%. Het kabinet
denkt dit via maatregelen (o.a. opleidingen) te kunnen verminderen. Hoe denkt
het kabinet dit precies vorm te geven? Welke kosten zijn hiermee gemoeid Wat
zal het effect van dergelijke maatregelen zijn, hoe groot zal in welk jaar
de verdringing zijn?Zie het antwoord op vraag 259.336Waarom is de ontwikkelingssubsidie van 200 miljoen
gulden niet meegenomen in de gepresenteerde business case?De ontwikkelingssubsidie van f 200 miljoen is door de toenmalige
minister van Economische Zaken ter beschikking gesteld om het luchtvaartcluster
zodanig te positioneren dat het op termijn nog aan nieuwe ontwikkelingen zou
kunnen deelnemen. Deze subsidie kan worden gezien als «sunk costs»,
dat wil zeggen eenmalig en met precies dat doel. Dit is de reden waarom in
de «business case» geen referenties aan deze subsidie zijn terug
te vinden.337Wat betekent de eerder verstrekte ontwikkelingssubsidie
voor de totale overheidsbijdrage aan het project?Aangenomen wordt dat met «de eerder verstrekte ontwikkelingssubsidie»
wordt bedoeld de financiële bijdrage van f 200 miljoen van de Staat
in het kader van de «Subsidieregeling demonstratie- en technologie-ontwikkelingsprojecten
Joint Strike Fighter». Zoals in het antwoord op vraag 306 aangegeven
speelt deze bijdrage geen rol in de onderhavige business case van de overheidWel heeft deze ontwikkelingssubsidie plus de bijdrage die de Nederlandse
industrie zelf heeft gefourneerd tijdens de CDP fase, een belangrijke rol
gespeeld in de besprekingen die hebben plaatsgevonden met de Amerikaanse overheid.
Het resultaat van deze besprekingen was dat het oorspronkelijk door de Amerikaanse
overheid geëiste bedrag in de SDD «level 2» fase mede daardoor
aanzienlijk naar beneden is bijgesteld.338, 418, 421, 424 en 435Welk inflatiepercentage heeft de regering gebruikt
als grondslag voor de berekeningen in de «business case»? Op welke
aannamen is dat gebaseerd en hoe realistisch zijn deze?Met welk inflatiepercentage heeft de regering gerekend
bij de berekening van het effect van de inflatie in de jaren vanaf 2001
op het bedrag in lopende prijzen (prijspeil 2001)? Waarom is voor dit percentage
gekozen? Zal er uiteindelijk met het Amerikaanse of Nederlandse inflatiepercentage
worden gerekend?Welk inflatiepeil wordt gehanteerd in de berekening
voor de financiering van de SDD-fase en waar is dit op gebaseerd, mede gelet
op de huidige zorgwekkende ontwikkelingen van het inflatiepeil?Met welke inflatiepercentages heeft het kabinet gerekend?
Op grond waarvan is voor dit percentage gekozen?Met welk inflatiepercentage heeft het kabinet gerekend?
Op grond waarvan is dit percentage gekozen? Hoe variëren de uitkomsten
bij verschillende inflatiepercentages?De regering heeft in de huidige berekening een inflatiepercentage van
2% aangehouden, hetgeen overeenkomt met de bovenkant van de inflatie doelzone
van de ECB (0–2%) en zoals doorgaans gebruikelijk wordt gehanteerd voor
lange termijnramingen. Bij de evaluatie in 2008 zal voor de jaren tot en met
2007 gerekend worden met de feitelijke realisatiecijfers met betrekking tot
de inflatie voor die jaren. Het prijspeil BBP (een Nederlands inflatiepercentage)
wordt daarbij als parameter gehanteerd.339Hoe groot acht de regering de kans dat de netto contante
waarde van de investering van de overheid in de SDD-fase positief is? Hoe
verhoudt zich dit tot de verwachtingen van het CPB?Zie het antwoord op vraag 47.340Waarom is slechts voor de belangrijkste veronderstellingen
aangegeven wat «upward», «downward» en «neutrale»
onzekerheden van de business-case zijn? Kan het kabinet ook enkele minder
belangrijke onzekerheden uiteenzetten? Zo ja, welke zijn deze, en welke consequenties
kunnen deze met zich kunnen brengen?Zie het antwoord op vraag 300.341Kan de regering het organisatiekostenvoordeel toelichten?
Hoe zijn het ontwikkelingskostenvoordeel en het organisatiekostenvoordeel
berekend? Op welke wijze is bij die berekening rekening gehouden met de mogelijke
waivers?Participanten aan de SDD-fase kunnen de vliegtuigen later onder hetzelfde
regime kopen. Door dit organisatievoordeel wordt kopen volgens de «Foreign
Military Sales» (FMS)-procedure met de daarbij behorende toeslagen vermeden.
Het voordeel is bepaald door het verschil te berekenen tussen wel of geen
toeslagen voor de relevante posten uit de levensduurkostenanalyse.Als ontwikkelingskostenvoordeel geldt, dat door nu meedoen aan de SDD-fase
later bij de koop geen ontwikkelingskosten in rekening worden gebracht. De
Amerikaanse regering heeft in een brief laten weten in het JSF-programma geen
vrijstelling voor ontwikkelingskosten («waiver») te verstrekken
aan landen die niet deelnemen aan de SDD. Desondanks is bij de basisberekening
van de «business case» voorzichtigheidshalve uitgegaan van de
mogelijkheid dat de Amerikaanse overheid toch zal besluiten om bij kopen van
de plank aan een land een volledige of gedeeltelijke «waiver»
te verstrekken. Op deze wijze is in de «business case» slechts
de helft van het potentiële ontwikkelingskostenvoordeel ingeboekt.342Waarom is er bij de business case sprake van een SDD-bijdrage
van € 651 (prijspeil 2001) en bij de financiering van € 857,5
(prijspeil 2001)Zie antwoorden op de vragen 62 en 328.343Betekent de formulering ten aanzien van de vaststelling
van het definitieve afdrachtpercentage dat de industrie zich gecommitteerd
heeft om in 2008 de kosten te dekken van deelname aan de SDD-fase, inclusief
de bijdrage van € 42 miljoen van EZ? Of betekent de formulering
(de uitgangspunten van nu zijn dan het vertrekpunt) dat dit dan weer ter discussie
staat?Zie het antwoord op vraag 301.344Zullen indien de aantallen toestellen tegenvallen,
de waiver 50% (of hoger) is of de ontwikkelingskosten hoger zijn dan $ 800
miljoen de participerende ondernemingen de gevolgen hiervan in het afdrachtpercentage
compenseren? Kunnen deze ondernemingen dan een hoger afdrachtpercentage in
rekening brengen bij de Amerikaanse afnemers? Zo nee, gaat dit dan ten koste
van hun winstmarge en af te dragen Vpb? Hoe is hier in de berekening rekening
mee gehouden? Zo ja, betekent dit dat dan ook de kosten van aankoop voor de
Nederlandse overheid van de JSF-toestellen duurder worden?Zie het antwoord op vraag 283.345Er wordt gesproken van een aantal van 85 vliegtuigen
uitgaande van een bepaald budget. Kan worden aangegeven hoeveel JSF's, Rafales
of Eurofighters kunnen worden gekocht bij dit «bepaalde budget»?De «business case» is opgesteld op basis van bepaalde veronderstellingen.
Bij de basisberekening wordt uitgegaan van de aanschaf van 85 JSF's. Daarop
is een aantal onzekerheden en kansen van invloed. Als eerste neutrale onzekerheid
in de «business case» wordt de koers van de dollar beschouwd.
Indien de dollarkoers over de gehele ontwikkelings- en productiefase hoger
uitvalt dan € 1,15, wordt de JSF uitgaande van een bepaald budget
duurder in verhouding tot vliegtuigen die in euro's worden afgerekend, zoals
de Eurofighter en de Rafale. De woorden «een bepaald budget» waarop
de vraag hier doelt, fungeren in dit voorbeeld als abstracte grootheid en
bedoelen daaraan verder geen bedrag te koppelen. Er is nog geen sprake van
een vastgesteld projectbudget. Bij de totale (fictieve) projectbudget kunnen
85 JSF-vliegtuigen worden gekocht. Bij dat projectbudget zouden respectievelijk
80 Eurofighters en 60 Rafales kunnen worden gekocht.346Wordt bij het vaststellen van de uiteindelijke bijdrage
van het bedrijfsleven, na deelname aan de productie, de nu gepresenteerde
netto contante waarde terug gerekend naar bedragen in het prijspeil van het
jaar dat de bijdrage bij het Rijk wordt gestort? Op welke wijze zijn deze
afspraken vastgelegd?Op basis van het in 2008 herberekende tekort in de «business case»
wordt de bijdrage van het bedrijfsleven bepaald, zodanig dat het tekort in
de «business case» naar beste inzichten van dat moment wordt gedicht.
Deze in netto contante waarde (prijspeil 2001) luidende bijdrage correspondeert
met grotere bedragen omdat bedragen in latere jaren worden gedisconteerd met
een rentevoet van 6% (4% rente en 2% inflatie). De wijze van berekening van
het tekort in de «business case» en de wijze van bepaling van
de bijdrage van het bedrijfsleven zullen worden beschreven in de juridisch
bindende overeenkomst tussen de staat en de Nederlandse industrie.347Wat wordt bedoeld met de bewoordingen dat het definitieve
afdrachtpercentage zal gelden «for better and for worse»? Betekent
dit dat het definitieve afdrachtpercentage ook omlaag kan? In hoeverre is
in 2008 voldoende informatie beschikbaar om tot het vaststellen van een definitief
percentage over te gaan?Zie het antwoord op vraag 285.348Is er een minimumniveau aan participatie-omzet afgesproken
met het bedrijfsleven waaronder men geen afdracht hoeft te doen? Is de overheid
het volledige bedrag à € 858 miljoen kwijt in het geval Nederlandse
bedrijven geen enkele participatie-omzet kunnen realiseren?Zie het antwoord op vraag 238.349 en 439Komt het afdrachtpercentage boven op de vennootschapsbelasting,
of is het aftrekbaar als kosten voor de belasting? Zijn er afspraken gemaakt
over de wijze waarop de bijdrage van het bedrijfsleven wordt verwerkt in de
belastinggrondslag? Zo ja, welke? Zo neen, hoe groot is de belastingderving?Komt het afdrachtpercentage van 3,5% boven op het vpb
of is het aftrekbaar?De overeengekomen afdrachten aan de overheid zijn kosten die voortvloeien
uit de bedrijfsvoering. Deze kosten komen in beginsel in mindering op de winst.
Daartegenover staat een toename van de winst van de deelnemende bedrijven
als gevolg van de extra omzet. De omvang van de te behalen winst is echter
afhankelijk van een reeks van factoren (zie ook het antwoord op vraag 344).
Hoe de balans kwantitatief zal uitvallen, laat zich nog niet voorspellen;
dat de industrie bereid is zich te verplichten tot de afdrachten indiceert
dat men denkt er per saldo beter op te worden, hetgeen per saldo meer vpb
zou betekenen. . Naast de micro-effecten voor de deelnemende bedrijven zijn
ook de positieve effecten van SDD-deelname voor de Nederlandse werkgelegenheid
en de economie van belang en de daaruit voortvloeiende financiële voordelen.350Heeft de regering een worst case scenario opgesteld
met betrekking tot de participatie-omzet?Zie het antwoord op vraag 315.351, 352 en 353Hoeveel landen zijn er geïdentificeerd die als
gevolg van de verkoop van de JSF aan derden royalty's zullen betalen?Komen de terugontvangsten in verband met royalty's
terug bij Defensie of gaan deze naar Financiën en in het laatste geval
hoe wordt het tekort van Defensie gedekt? Hoe wordt het tekort van Defensie
c.q. de overheid gedekt indien de geraamde aantallen voor verkoop aan derden
niet wordt gehaald?Hoe zeker is het dat de royalty's daadwerkelijk zullen
worden uitgekeerd, indien de Nederlandse industrie orders krijgt?Zie het antwoord op vraag 302.354Hoe hard is de afspraak met de industrie over een voor
de overheid sluitende businesscase in 2008? Is het reëel te verwachten
dat een negatief scenario, waarbij de totale productie van de JSF aanzienlijk
lager ligt en dus de Nederlandse industrie minder omzet krijgt, de industrie
wel meer afdraagt om de negatieve balans voor de overheid te compenseren?De afspraak tussen de Staat en de industrie dat bij de evaluatie in 2008
de»business case» op basis van dan beschikbare informatie wordt
herberekend en dat de afdekking van het tekort voor de Staat door middel van
een afdracht van de industrie zal worden afgedekt, wordt vastgelegd in een
juridisch bindende overeenkomst.Indien dan moet worden uitgegaan van een voor de Staat negatiever scenario
dan welke bij de huidige berekening van de business case is gehanteerd, zal
dat conform de nu in de overeenkomst tussen de Staat en de industrie vast
te leggen afspraken en daarmee conform reële verwachting, leiden tot
een voor de industrie hogere afdracht. Het omgekeerde, bij positievere vooruitzichten
in 2008 is eveneens het geval.355De regering stelt dat het regeringsbeleid is om geen
subsidies te verstrekken aan het bedrijfsleven. Hoe denkt de regering over
het standpunt dat het door haar voorgestelde prefinancieringsmodel zonder
gegarandeerde terugbetaling exact beantwoordt aan de definitie van «subsidie».
Waarom is de regering bereid om tegen haar eigen beleid in over een dergelijke
lange periode het bedrijfsleven te subsidiëren?Bedoeld is hier géén subsidies te verstrekken aan het bedrijfsleven
in het kader van de SDD-fase voor JSF. Er is louter sprake van een voorfinanciering
die in latere jaren wordt terugbetaald uit behaalde omzetten.356 en 368Indien de overheid besluit na een evaluatiemoment in
2008 uit het project te stappen, wat zijn dan de financiële consequenties?Als de SDD-fase anders verloopt dan voorzien, kan Nederland
dan nog uitstappen? Welke kosten zijn hieraan verbonden?Nederland kan altijd uit het project stappen. Indien Nederland hiertoe
zou besluiten en het MOU opzegt, moet nog negentig dagen worden doorbetaald.357Wat betekent het concreet dat de JSF voor de VS als
een pilot-project geldt?Zie het antwoord op vraag 263.358Is er een minimumniveau aan participatie-omzet afgesproken
met het bedrijfsleven waaronder men geen afdracht hoeft te doen? Wat gebeurt
er dan met de overheidsbijdrage?Zie het antwoord op vraag 238.359, 427 en 433Worden de rentelasten à € 131 miljoen
die de voorfinanciering oplevert van EZ en Defensie betrokken bij de terugbetaling
van het bedrijfsleven? Zo nee, waarom niet?Worden de rentelasten € 131 miljoen die voortvloeien
uit de voorfinanciering € 299,7 miljoen en die Economische Zaken
en Defensie in hun begroting moeten dekken, betrokken bij de afspraken over
de terugbetaling door het bedrijfsleven in de «business case»?
Zo neen, waarom niet?Hoe zeker is dat de door Defensie en EZ gedragen rentelasten
uiteindelijk terugbetaald worden door de industrie? Is het ook mogelijk dat
de overheid uiteindelijk opdraait voor deze kosten?De industriële bijdrage is gebaseerd op het netto contante tekort
in de «business case» dat ontstaat als saldo van kosten en baten.
Het feit dat de kosten eerder moeten worden betaald dan dat de baten binnenkomen
en de daarmee samenhangende voorfinancieringslasten, zijn meegenomen in de
«business case» door een disconteringspercentage toe te passen.
Dit leidt ertoe dat de industrie via de industriële bijdrage de facto
een vergoeding betaalt voor de voorfinancieringslasten van de overheid voor
zover die niet terugkomen via kortingen en «royalties».360Kan de regering het «for better and for worse»
idee nader toelichten? Betekent dit dat de industrie, wat er ook gebeurt,
het gat met de overheid dicht? Kunnen dergelijke afspraken tussen industrie
en overheid openbaar gemaakt worden? Wat is de juridische/wettelijke status
van deze afspraken en geldt die ook bij een overname van een van de Nederlandse
bedrijven die in aanmerking denkt te komen voor een groot deel van de te verwachten
Nederlandse orders voor de JSF?Zie het antwoord op vraag 285.362Waarom wordt pas in 2008 een eerste evaluatie opgenomen?
Wat gebeurt er indien inmiddels de aantallen veel lager zijn dan verwacht,
waardoor de «return on investment» inmiddels veel lager is? Ligt
het financiële risico dan geheel bij de staat?In 2008 zal verdere duidelijkheid bestaan over de status en vooruitzichten
van het programma. De ontwikkeling is voor een belangrijk deel afgerond. De
productie zal in 2006 waarschijnlijk al zijn begonnen en de daarmee samenhangende
leveringscontracten met o.a. de Nederlandse industrie zullen waarschijnlijk
al zijn afgesloten. De commerciële vooruitzichten voor het programma
zullen naar verwachting nog duidelijker zijn dan nu en de Koninklijke luchtmacht
zal zijn behoeftestelling qua aantallen nader hebben kunnen preciseren.Aangenomen wordt dat met de zinsnede «de aantallen veel lager zijn
dan verwacht» bedoeld wordt de aantallen te produceren vliegtuigen.
Indien de verwachtingen alsdan zijn dat de productie aantallen lager zullen
liggen dan de nu door de regering voorzichtig geraamde 4 500 stuks, en
alle andere voor de «business case» relevante parameters gelijk
aan de huidige zouden zijn, betekent dit dat er een hoger afdrachtpercentage
voor de industrie in de nieuwe overeenkomst zal resulteren.363Kan aangegeven worden hoe de term luchtvaartcluster
wordt gedefinieerd? Wat is de reden dat het CPB in Nederland geen luchtvaartcluster
aanwezig acht (maar alleen ondernemingen die – mede – in de luchtvaartindustrie
werkzaam zijn) en de regering wel? Kan de regering de verwachte omzet voor
Nederlandse ondernemingen naar bedrijf uitsplitsen? Kan de regering tevens
naar bedrijf uitsplitsen waar in de SDD-fase de gelden terecht zullen komen?In het Regeringsstandpunt Luchtvaartcluster (Kamerstuk 25 820, nr.
1 d.d. 15 dec. 1997) is aangegeven dat het luchtvaartcluster bestaat uit vliegtuiggebruikers,
maakindustrie, onderhoudsbedrijven en kennisinfrastructuur, waarbij de nadruk
met name ligt op (strategische) samenwerking tussen deze actoren op O&O-terrein.
In deze samenwerking neemt de kennisinfrastructuur een spilfunctie in. Het
is op basis van deze strategische samenwerking dat het luchtvaartcluster in
vorige jaren een perspectiefvolle positie heeft opgebouwd in internationale
vliegtuigbouwprogramma's als Airbus en JSF.In de definitie van het CPB staan de onderlinge toeleveringsrelaties binnen
het cluster centraal. Het CPB acht dergelijke relaties in het luchtvaartcluster
niet in belangrijke mate aanwezig. De gevraagde gegevens zijn afhankelijk
van de nog lopende contractbesprekingen tussen de industrie en Lockheed Martin
en daarom nog niet beschikbaar.364De regering stelt dat een nadeel van kopen van de plank
is, dat de industrie dan niet financieel bijdraagt. In hoeverre is dit relevant
voor een business case die per saldo op 0 uitkomt? Draagt de industrie bij
SDD-participatie dan wel bij aan de feitelijke koop en kan de regering dat
nader onderbouwen, gezien de wijze van financiering van de deelname door de
overheid?Op zichzelf is de constatering juist dat bij een precies op nul uitkomende
«business case» er in financiële termen tussen kopen van
de plank en meedoen aan de ontwikkeling geen verschil zit. Daarbij passen
wel enige kanttekeningen. Meedoen heeft het voordeel dat de kosten voor het
totale project vervanging F-16 over een langere periode worden verdeeld.365Welke concrete afspraken met de industrie inzake de
terugbetalingen zijn op papier vastgelegd?Met het bedrijfsleven wordt onderhandeld over een juridisch bindende overeenkomst
waarin alle relevante aspecten worden vastgelegd die betrekking hebben op
de financiële bijdrage van de industrie in de business case van de overheid
inzake deelname in de SDD-fase van de JSF.366Hoe wordt de stellingname van het CPB dat er geen strategisch
belang is in een eigen militaire luchtvaartindustrie en dat bovendien het
belang van technologieoverdracht klein is, beoordeeld?Een van de aan het Regeringsstandpunt Luchtvaartcluster (Kamerstuk 25 820,
nr. 1, d.d. 15 dec. 1997) ten grondslag liggende uitgangspunten is dat Defensie,
vanuit de noodzaak van de beschikbaarheid van hoogwaardige technologische
expertise bij de aanschaf, het operationeel gebruik en de instandhouding van
luchtvaartgebonden systemen, gebaat is bij een sterke luchtvaartindustrie
en kennisinfrastructuur.367Acht het kabinet deelname aan de ontwikkeling van de
JSF vanuit financieel perspectief niet langer verantwoord wanneer de business
case onverhoopt niet sluitend blijkt? Waarom wel of niet?Zie het antwoord op vraagt 47.368Als de SDD-fase anders verloopt dan voorzien, kan Nederland
dan nog uitstappen? Welke kosten zijn hieraan verbonden?Zie het antwoord op vraag 356.369Waarom is het bij kopen van de plank een financieel
nadeel dat de industrie in dat geval niet financieel bijdraagt? Wanneer de
business case sluitend is, bedragen de kosten voor de overheid om deel te
nemen aan de SDD-fase uiteindelijk nul. Maar in dat scenario hoeft er toch
geen financieel verschil te zijn met «kopen van de plank», zeker
gezien het feit dat het kabinet er zelf rekening mee houdt dat het mogelijk
is om gedeeltelijke vrijstelling van de ontwikkelingskosten bij het kopen
van de plank te bedingen?Zie het antwoord op vraag 364.370Klopt het dat de Amerikanen hebben aangegeven dat compensatieorders
niet mogelijk zullen zijn bij het kopen van de plank? Acht het kabinet het
mogelijk dat toch orders bedongen worden voor het Nederlandse bedrijfsleven
bij het kopen van de plank?Het klopt dat de Amerikanen hebben aangegeven dat compensatie niet mogelijk
zal zijn bij het kopen van de plank. Afgezien daarvan lijkt het ook praktisch
onmogelijk het traditionele compensatie-instrument in te zetten bij een aanschaf
van zo grote omvang. Niettemin zal het niet onmogelijk moeten zijn althans
een deel van het orderbedrag met compensatie vast te leggen indien van de
plank wordt aangeschaft. Booz Allen & Hamilton heeft in zijn rapport ook
die verwachting uitgesproken.371Wat betekent het voor de aanschafprijs die Defensie
moet betalen als de JSF van de plank wordt gekocht?Zie het antwoord op vraag 304.372Is het juist dat de JSF alleen in Amerikaans geleide
operaties kan optreden? Kunnen de Eurofighter alsmede Rafale zowel in Europees
als in Amerikaans geleide operaties ingezet worden?De veronderstelling dat de JSF alleen in door de Amerikanen geleide operaties
kan optreden is niet juist. Zowel de JSF als de Rafale als de Eurofighter
kunnen zowel in Europees als in Amerikaans geleide operaties optreden.373Welk netto-effect op de werkgelegenheid verwacht het
kabinet, rekening houdend met verdringingseffecten? Hoe groot zijn de verdringingseffecten
volgens het kabinet? Welke activiteiten onderneemt het kabinet om in het kader
van de opleidingen op de extra werkgelegenheid te anticiperen?Zie het antwoord op vraag 259.374 en 402In de brief staat «Voorts is de afspraak met
de industrie gemaakt dat indien Nederland vóór 2008 zou besluiten
zijn deelname aan de ontwikkelingsfase te beëindigen, de Staat van de
industrie een afdracht blijft ontvangen van 3,5% van de omzetten die nu ook
al vaststaan ten bedrage van $ 2,5 miljard«. Gaat het hier om omzetten
uit ontwikkelingsopdrachten of om de uiteindelijke productie? Is het laatste
het geval, blijven deze productie-orders dan ook staan wanneer
Nederland zou besluiten de JSF niet te kopen?Op welke omzetten ter grootte van 2,5 miljard dollar
doelt de regering?Het gaat hier om omzetten in de productiefase. De Nederlandse industrie
gaat ervan uit dat de productieorders blijven staan wanneer Nederland zou
besluiten de JSF niet te kopen. De Nederlandse bedrijven zijn dan gekwalificeerd
subcontractor en wijziging van de onderaannemer structuur in die fase is niet
te voorzienZoals eerder opgemerkt vinden momenteel nog besprekingen over de verdere
-concrete- invulling van werkpakketten. Vanwege het commercieel-vertrouwelijke
karakter spreekt het voor zich dat over de inhoud van deze afspraken op dit
moment geen nadere mededelingen kunnen worden gedaan.375In hoeverre heeft Nederland tijdens de ontwikkelingsfase
invloed op het ontwerp? Is vastgelegd dat de Nederlandse wensen ten aanzien
van het ontwerp tijdens de ontwikkelingsfase gehonoreerd zullen worden?Zie ook het antwoord op vraag 16. Dit gebeurt in gezamenlijk overleg tussen
de participanten. Dit moet worden afgewogen tegen andere eisen en tegen de
daaraan verbonden kosten.376Deelt het kabinet de stelling dat Nederland bij het
kopen van de plank een betere onderhandelingspositie heeft over de uiteindelijke
aanschafprijs van de JSF dan bij deelname aan de SDD-fase, nu deze gepaard
gaat met een financiering van $ 800 miljoen? Is het niet tevens een voordeel
dat bij kopen van de plank onderhandeld kan worden vanuit een concurrentiestelling?In de afweging die aan het participatiebesluit voorafging werd als een
nadeel van participatie onderkend dat daardoor geen sprake zou zijn van concurrentiestelling,
wat bij kopen van de plank wel kan. Dat middel om een gunstige prijs te bedingen
is in dit geval dus niet voorhanden. In het concept-MOU is echter de bepaling
opgenomen dat Nederland de JSF kan kopen onder dezelfde financiële condities
als de Amerikanen zelf.377De regering schrijft het buitenlandspolitiek van belang
te vinden dat ook andere, vooral Europese landen, SDD-participatie overwegen
(pagina 18 van de kamerbrief). Welke Europese landen hebben inmiddels besloten
tot SDD-participatie? Welke Europese landen hebben inmiddels aangegeven te
zullen kiezen voor de JSF in CTOL-variant?Zie het antwoord op vraag 17.378Indien er sprake is van stijging van de ontwikkelingskosten
kan Nederland volgens het concept-MoU niet verplicht worden meer bij te dragen
dan de €857 miljoen. Behoudt Nederland in dat geval wel de voordelen
en royalty's? Op wie wordt een stijging van deze kosten afgewenteld?Zie het antwoord op vraag 302.379 en 385De Amerikaanse overheid geeft geen garanties met betrekking
tot de omvang van de werkpakketten voor het Nederlandse bedrijfsleven, omdat
de leveranciers geselecteerd worden op de kwaliteit en de prijs van hunproducten. Acht het kabinet de situatie denkbaar dat, indien de prijs-kwaliteitverhouding
van Nederlandse bedrijven niet optimaal blijkt, er een situatie dreigt dat
Nederland, vanuit de dan ontstane commercieel zeer lastige positie, gedwongen
zal worden te accepteren dat de aanschafprijs van de JSF-toestellen omhoog
gaat, om voor Lockheed Martin het slechtere inkoopresultaat te compenseren?Deelt het kabinet de stelling dat de Nederlandse overheid
door deel te nemen op level 2 aan de SDD-fase, het risico van niet-optimale
prijs-kwaliteitverhoudingben van Nederlandse leveranciers aan Lockheed Martin
over zichzelf afroept? Zo nee, waarom niet?Bij het JSF-programma geldt in beginsel het «business to business»-principe,
waarbij de Verenigde Staten Lockheed Martin vragen de subcontracten op basis
van concurrentiestelling te kiezen. Daarbij laat de Amerikaanse overheid het
bedrijf niet geheel vrij, maar vraagt ze daarbij nadrukkelijk de bedrijven
uit SDD-landen te betrekken (zie ook het antwoord op vraag 453). Omdat het
JSF-programma niet alleen kijkt naar Amerikaanse toeleveranciers, maar ook
naar toeleveranciers uit derde landen, waaronder Nederland, wordt het risico
van een niet-optimale prijs-kwaliteitverhouding juist verkleind. De Nederlandse
industrie bevindt zich, mede door de subsidieregeling Luchtvaartcluster, in
een goede uitgangspositie voor ontwikkelings- en werkpakketten in het JSF-programma.380Heeft het kabinet met de Amerikanen een maximumprijs
voor de JSF afgesproken? Zo nee, waarom niet? Is het kabinet voornemens dit
alsnog te doen?Zie het antwoord op vraag 149.381Welke afspraken zijn met de Verenigde Staten en Lockheed
Martin gemaakt indien de Verenigde Staten onverhoopt besluit het JSF-programma
stop te zetten en door te gaan met de ontwikkeling van een ander toestel,
zoals de F-22?De JSF moet een aantal Amerikaanse vliegtuigtypen vervangen. Er bestaat
geen ander programma dat hierin zou kunnen voorzien. Ook de F-22 niet: dat
toestel is voor andere taken ontwikkeld en is bovendien aanzienlijk duurder
dan de richtprijs van de JSF. De huidige situatie geeft dus geen aanleiding
afspraken te maken over het onverhoopte geval van de Verenigde Staten zouden
besluiten het JSF-programma stop te zetten. In dat geval zou het MOU met de
deelnemende landen moeten worden opgezegd, met alle gevolgen van dien. Het
zou speculatief zijn daarop nu vooruit te lopen.382Op welke wijze wordt voorkomen dat wijziging van wet-
en regelgeving in de VS leidt tot prijsstijgingen voor Nederland? Heeft Nederland
invloed op de wijze waarop de kostenbeheersing in het JSF-project wordt uitgeoefend?
Zo neen, waarom niet?Over het voorkomen van prijsstijgingen voor Nederland zie het antwoord
op vraag 387.Voor de Nederlandse invloed zie het antwoord op vraag 9. De Verenigde
Staten geven volledige openheid over de voortgang van de kostenbeheersing
in het JSF-project. Daarover zal ook periodiek aan Nederland worden gerapporteerd.383Welke landen hebben inmiddels besloten deel te nemen
aan de SDD-fase? Hoeveel bedragen de participatiekosten van deze landen, en
op welk level participeren zij? Klopt het dat de Noorse regering op maandag
28 januari jongstleden van het eigen defensieonderzoeksinstituut en van de
Noorse industrie ondubbelzinnig het advies kreeg snel te kiezen voor de Eurofighter-Typhoon,
omdat de risico's van deelname aan de SDD-fase te groot worden bevonden? Heeft
de Noorse regering inmiddels een besluit genomen? Zo ja, welk?Zie het antwoord op vraag 14.384Hoe zal Nederland inzage en controlemogelijkheden krijgen
in de vaststelling door Lockheed Martin van de uiteindelijke aanschafprijs
van de JSF? Krijgt Nederland inzage in de opbouw en grondslagen die Lockheed
Martin hanteert in de kostprijzen?Anders dan bij «Foreign Military Sales»-contracten krijgt
Nederland in dit geval inzage in het contractproces en de Defensie Accountantsdienst
en de Algemene Rekenkamer krijgen inzicht in de financiële aspecten van
de productiegegevens die aan de uiteindelijke aanschafprijs ten grondslag
liggen. Daarmee wordt tevens inzicht gekregen in de uiteindelijke aanschafprijs.385Deelt het kabinet de stelling dat de Nederlandse overheid
door deel te nemen op level 2 aan de SDD-fase, het risico van niet-optimale
prijs-kwaliteitverhoudingben van Nederlandse leveranciers aan Lockheed Martin
over zichzelf afroept? Zo nee, waarom niet?Zie het antwoord op vraag 379.386Hoe verhoudt de expliciete voorkeur van de industrie
voor participatie in de SDD van de JSF en de daaruit voortvloeiende weigering
en de financiële bijdrage te overwegen voor participatie in Eurofighter
of Rafale zich met de eerdere bewering dat alle concurrenten gelijke kansen
hebben?Alle concurrenten hebben alle mogelijkheden gehad om hun voorstellen met
betrekking tot de relevante aspecten van het vliegtuig zelf en de mogelijkheden
voor de Nederlandse industrie aan de Nederlandse regering en de industrie
voor te leggen.387In de brief staat «overigens leidt een stijging
van de ontwikkelingskosten in de SDD niet automatisch tot verhoging van de
Nederlandse bijdrage aan de SDD-fase». Kan de regering toelichten wat
zij bedoelt met «niet automatisch»? Zal Nederland in dit geval
mogelijk vrijwillig bereidheid tonen meer te gaan betalen en hoe zal de Kamer
daar bij betrokken worden?Zie het antwoord op vraag 302.388Kan de regering toelichten wat de argumenten van de
industrie waren om niet bereid te zijn financieel bij te dragen aan een diepgaande
verkenning van participatie in de Eurofighter en Rafale? Is er enig verband
met de duidelijke voorkeur die de twee meest betrokken bewindslieden (de heer Wijers en de heer Gmelich Meijling) al in het vorige kabinet toonden
en vormgaven in de JSF ontwikkelingssubsidies?De conclusies van de meeste van de van de hier bedoelde bedrijven zijn,
kort samengevat, dat zij verwachten op langere termijn technologisch en industrieel
meer en veelbelovender mogelijkheden te kunnen creëren in een nieuw dan
in een reeds bestaand programma. Daarop was de inherente voorkeur van de industrie
voor de JSF gebaseerd.389Waarom wordt er hier geen melding gedaan van de visie
van Financiën, maar slechts van Defensie en Economische Zaken? Wat is
de mening van Financiën?In de brief van 11 februari zijn eerdere subconclusies van Defensie en
Economische Zaken opgenomen ten aanzien van de «business case»,
gezien vanuit de specifieke verantwoordelijkheden van deze ministeries. Met
de verzending van deze brief aan de Kamer zijn deze conclusies uiteraard de
conclusies van het kabinet geworden.390Betekent de constatering dat participatie in de SDD-fase
voor Defensie zowel voor- als nadelen heeft dat Defensie indifferent staat
ten opzichte van participatie in de SDD-fase?Neen. Voor Defensie geldt als eerste eis voor een vervanger van de F-16
dat het toestel voldoet aan de operationele eisen en dat het goed betaalbaar
is. Daarom heeft Defensie eerst een kandidatenevaluatie uitgevoerd, waaruit
de JSF naar voren kwam als het beste toestel voor de beste prijs. Vervolgens
is de verwervingsmethode bekeken: meedoen in de ontwikkeling of kopen van
de plank. De constatering dat participatie voor Defensie een aantal voor-
en nadelen met zich meebrengt onderstreept de open afweging die is gemaakt.
Van onverschilligheid was daarbij geen sprake.391Heeft Nederland overleg gevoerd met EU-lidstaten over
de vervanging van de F-16?Ja, de vervanging van de F-16 is besproken met de deelnemers van de Western
European Armaments Group en in bilaterale contacten met EU-lidstaten.392, 396, 397, 400 en 401Hoever zijn de ideeën gevorderd omtrent mogelijkheden
tot gezamenlijke aanschaf van een jachtvliegtuig in Europees verband en tot
poolvorming? Waarom heeft Nederland niet gewacht met het nemen van een besluit
over de opvolging van de F16 tot deze ideeën nader zullen zijn uitgewerkt?In hoeverre kan Nederland in het kader van voortschrijdende
Europese samenwerking met een geringer aantal jachtvliegtuigen toe? Bestaan
er ook (gevorderde) plannen voor een geïntegreerde Europese luchtmacht
met een dito vloot jachtvliegtuigen, waardoor iedere nationale luchtmacht
met een kleinere vloot zou kunnen volstaan; of een paar landen met een volledige
vloot en de rest zonder? Is er een verband tussen de beoogde aankoop van 85
JSF-toestellen en de rol die Nederland voor de Koninklijke Luchtmacht ziet
in een Europees defensieapparaat?Over hoeveel jachtbommenwerpers zullen de landen van
de Europese Unie naar verwachting in 2020 gezamenlijk beschikken? Past dit
aantal binnen de doelstellingen die in het kader van het EVDB zijn geformuleerd?
Is hierover met de Europese partners overleg gevoerd? Zo ja, wat is hiervan
het resultaat. Zo nee, waarom niet? Wat bedoelt het kabinet precies met het onderzoeken
van mogelijkheden tot poolvorming met andere Europese landen, in het geval
van Nederlandse participatie aan de SDD? Hoe zou dergelijke poolvorming gestalte
moeten krijgen? Overweegt Defensie gebruiksrechten ter beschikking te stellen
op JSF-toestellen aan andere Europese landen? Met welke landen zijn hierover
gesprekken gaande? Welke Europese landen komen hiervoor in aanmerking?Is het gezien de bedroevende opsomming dat van de 4280
gevechtsvliegtuigen van de (uitgebreide) EU er per operatie, zoals in Kosovo,
maar 400 inzetbaar zijn, niet beter eerst tot omvattende Europese afspraken
te komen voor een eigen afzonderlijke beslissing?Momenteel beschikken de EU-landen over circa 3500 jachtvliegtuigen van
ruim 25 verschillende typen. Deze vervullen een grote verscheidenheid aan
taken en beschikken over uiteenlopende capaciteiten. Het aantal gevechtsvliegtuigen
dat in staat is onder slechte weersomstandigheden en 's nachts operationele
missies uit te voeren bedraagt circa 1600. Voeg daaraan toe de noodzaak om
vanaf middelbare dan wel grote hoogte missies met precisie en in internationale
verbanden uit te voeren, dan resteren circa 1200 jachtvliegtuigen die aan
deze eisen voldoen. De ervaringen met crisisbeheersingsoperaties en expeditionair
optreden leren dat daarvan ongeveer eenderde tegelijkertijd en gedurende langere
periodes kan worden ingezet. Daarmee blijft de inzet van niet meer dan 400
jachtvliegtuigen overBinnen de «Helsinki Force Catalogue» is ten behoeve van luchtsteun
aan de snel inzetbare reactiemacht van 60 000 man behoefte aan zo'n 350
tot 400 jachtvliegtuigen. De beschikbaarheid van de eerder genoemde 400 jachtvliegtuigen
dekt daarmee de kwantitatieve doelstelling in principe af. Momenteel wordt
binnen EU-verband bezien wat de extra jachtvliegtuigbehoefte is voor het kunnen
uit voeren van grootschalige zelfstandige luchtcampagnes zoals tijdens de
Kosovo-crisis.Voorts wordt door de «Headline Goal Task Force» – waarin
alle EU-landen deelnemen – momenteel een evaluatie uitgevoerd van de
binnen de «Headline Goal» geformuleerde kwantitatieve en kwalitatieve
eisen – ook m.b.t. jachtvliegtuigen. Tussentijdse rapporten duiden erop
dat deze eisen eerder naar boven als naar beneden toe moeten worden bijgesteld.
Indien deze trend zich doorzet, komt het aantal toekomstige jachtvliegtuigen
dat voldoet aan de operationele eisen en daadwerkelijk beschikbaar is verder
onder druk te staan.Een aantal EU-landen overweegt vervanging van – delen van –
de jachtvliegtuigvloot. De precieze uitkomst daarvan valt niet te voorspellen.
Uit financiële overwegingen is het onwaarschijnlijk dat het aantal vervangers
hoger is dan het huidige aantal toestellen. Overigens moet die uitkomst bezien
worden in het licht van de dan geldende «mix» aan luchtwapensystemen,
die mede wordt beïnvloed door de technologische ontwikkelingen.Zoals aangegeven in de brief van 11 februari, is in Europa taakspecialisatie,
waarbij landen onderling afspraken maken om bepaalde taken op zich te nemen
en ook voor anderen te vervullen en bepaalde taken juist aan andere landen
over te laten, wel de inzet maar nog niet de praktijk. Poolvorming biedt wel
perspectief. Daarbij wordt de inzet van de schaarse middelen van een aantal
partijen centraal gecoördineerd, waardoor de uitvoering van de taken
van de betreffende luchtstrijdkrachten doelmatiger kan plaatsvinden. Volgens
dit model wordt op de vliegbasis Eindhoven de «European Air Transport
Coordination Cell» opgericht. De benoeming van het pooling-alternatief
in de Kamerbrief moet in dit licht gezien worden. Feitelijk is de door de
Navo geleide en gecoördineerde inzet van jachtvliegtuigen
tijdens de Balkan-crisis in dit kader ook een voorbeeld van poolvorming.393 en 399De regering schrijft: «neemt Nederland met een
keuze voor de JSF geen afstand van de vorming van een Europees Veiligheids-
en Defensiebeleid». Wat bedoelt zij hiermee?Denkt de regering de Europese defensie identiteit dichterbij
te brengen door niet met meerdere Europese bondgenoten te participeren in
de ontwikkeling van de JSF, dan wel gezamenlijk te kiezen voor een ander toestel?Met een modern toestel als de JSF kan Nederland goede bijdragen leveren
aan crisisbeheersingsoperaties, ook onder Europese vlag. Er is bij de ontwikkeling
van het EVDB geen sprake van dat dat noodzakelijkerwijs aanschaf van alleen
Europees materieel inhoudt. Ook andere Europese bondgenoten hebben besloten
tot deelname aan de ontwikkeling van de JSF. Bovendien oriënteren diverse
Europese bondgenoten zich op de JSF en op deelname aan de SDD-fase, zoals
in de brief is aangegeven. Het ligt voor de hand over enkele jaren de mogelijkheden
tot gezamenlijke aanschaf van de JSF en tot poolvorming met andere Europese
landen te onderzoeken. Er is geen sprake van dat de overige EU-landen gezamenlijk
voor een ander toestel kiezen: Frankrijk kiest voor de Rafale, Zweden voor
de Saab-Gripen en Duitsland, Italië, Spanje en het Verenigd Koninkrijk
voor de Eurofighter.394Bij de definitieve vaststelling van de afdrachtpercentage
in 2008 is het uitgangspunt dat het financiële tekort helemaal wordt
gedicht door het afdrachtpercentage over de omzet van de industrie. Klopt
het dat dit inclusief de subsidie van 40 miljoen van EZ die nu in de business
case is opgenomen is? Waarom is deze subsidie dan überhaupt opgevoerd?
Ware het niet logischer geweest de bijdrage van de industrie te verhogen?Zie het antwoord op vraag 301.395In 2008 moeten industrie en overheid het definitieve
afdrachtpercentage vaststellen. Op dat moment bestaan er nog tal van onzekerheden
waardoor deze niet objectief vastgesteld kan worden? Ontstaat er zo niet een
onderhandelingssituatie tussen staat en industrie? is het niet zo dat de staat
op dat moment buitengewoon zwak staat in die onderhandeling omdat zij reeds
geïnvesteerd heeft?Zoals in het antwoord op vraag 362 aangegeven, zal er in 2008 nog meer
duidelijkheid bestaan over de inhoud van de relevante parameters van de «business
case» voor de staat.De onzekerheden zullen dan beperkt zijn en door het vastleggen in de binnenkort
tussen de staat en de industrie af te sluiten overeenkomst, van de uitgangspunten,
principes en mechanismen op basis waarvan en waarlangs de evaluatie en nadere
vaststelling van de «business case», inclusief de afdracht van
de industrie, dient te geschieden, worden die onzekerheden verder teruggedrongen.
De staat zal op dat moment dan ook niet zwak staan in de onderhandelingen.396 en 397In hoeverre kan Nederland in het kader van voortschrijdende
Europese samenwerking met een geringer aantal jachtvliegtuigen toe? Bestaan
er ook (gevorderde) plannen voor een geïntegreerde Europese luchtmacht
met een dito vloot jachtvliegtuigen, waardoor iedere nationale luchtmacht met een kleinere vloot zou kunnen volstaan; of een paar landen met
een volledige vloot en de rest zonder? Is er een verband tussen de beoogde
aankoop van 85 JSF-toestellen en de rol die Nederland voor de Koninklijke
Luchtmacht ziet in een Europees defensieapparaat?Over hoeveel jachtbommenwerpers zullen de landen van
de Europese Unie naar verwachting in 2020 gezamenlijk beschikken? Past dit
aantal binnen de doelstellingen die in het kader van het EVDB zijn geformuleerd?
Is hierover met de Europese partners overleg gevoerd? Zo ja, wat is hiervan
het resultaat. Zo nee, waarom niet?Zie het antwoord op vraag 392.398Kan nader aangegeven worden hoe groot de achterstand
in technologie van Europa ten opzichte van de Verenigde Staten is? Wordt met
deelname aan de SDD-fase die technologische kloof verder vergroot of niet?Gelet op het grote verschil in R&D budgetten tussen enerzijds de Verenigde
Staten en anderzijds de Europese landen is het te verwachten dat over de totale
breedte van het defensietechnologiespectrum de achterstand ten opzichte van
de Verenigde Staten verder zal groeien. Daarnaast kenmerkt de technologiebasis
in Europa zich door versnippering. Door deelname aan het JSF-programma wordt
die kloof verkleind, niet alleen voor Nederland, maar ook voor de andere deelnemende
Europese landen.399Denkt de regering de Europese defensie identiteit dichterbij
te brengen door niet met meerdere Europese bondgenoten te participeren in
de ontwikkeling van de JSF, dan wel gezamenlijk te kiezen voor een ander toestel?Zie het antwoord op vraag 393.400 en 401Wat bedoelt het kabinet precies met het onderzoeken
van mogelijkheden tot poolvorming met andere Europese landen, in het geval
van Nederlandse participatie aan de SDD? Hoe zou dergelijke poolvorming gestalte
moeten krijgen? Overweegt Defensie gebruiksrechten ter beschikking te stellen
op JSF-toestellen aan andere Europese landen? Met welke landen zijn hierover
gesprekken gaande? Welke Europese landen komen hiervoor in aanmerking?Is het gezien de bedroevende opsomming dat van de 4280
gevechtsvliegtuigen van de (uitgebreide) EU er per operatie, zoals in Kosovo,
maar 400 inzetbaar zijn, niet beter eerst tot omvattende Europese afspraken
te komen voor een eigen afzonderlijke beslissing?Zie het antwoord op vraag 392.402Op welke omzetten ter grootte van 2,5 miljard dollar
doelt de regering?Zie het antwoord op vraag 374.403Houdt een fabrikant die zijn spullen wil verkopen aan
Nederland niet automatisch rekening met onze regelgeving voor arbeidsomstandigheden,
milieu en geluid? Is dit niet gewoon de verantwoordelijkheid van de fabrikant
in plaats van een reden om te investeren in de ontwikkelingsfase van het product?Een fabrikant ontwikkelt zijn producten in de eerste plaats voor de grootste
algemene deler. In het geval van de JSF en de bijbehorende testen onderhoudsapparatuur
is dat de Amerikaanse thuismarkt en de daar geldende regelgeving op het gebied
van arbeidsomstandigheden, milieu en geluid. Eventuele latere aanpassingen
op dit gebied aan Europese en Nederlandse regelgeving werken kostenverhogend.
Meedoen in de ontwerpfase biedt de mogelijkheid Lockheed-Martin al in een
vroegtijdig stadium attent te maken op andere dan louter Amerikaanse regelgeving,
waardoor extra maatregelen achteraf overbodig worden.404Waar komt het verschil van mening tussen kabinet en
CPB vandaan omtrent het strategisch belang van een eigen militaire luchtvaartindustrie,
het belang van technologie-overdracht en het katalysatoreffect van de participatie?
Is de regering bereid op de inhoudelijke argumenten van het CPB in te gaan?Zie het antwoord op vraag 19.405Hoe beziet en waardeert de regering de keuze voor de
JSF en de consequenties daarvan in het licht van haar visie op de verhouding
van Nederland tot de EU, de VS en de NAVO?De regering voorziet geen consequenties in het licht van de verhouding
van Nederland tot de EU, de Verenigde Staten en de Navo. Nederland geeft met
een keuze voor de JSF internationaal het signaal, dat het opnieuw kiest voor
een modern jachtvliegtuig. Dit stelt de Koninklijke luchtmacht in staat ook
in de toekomst volwaardig bij te dragen aan veelsoortige missies, zowel in
Atlantisch als in Europees kader. Voor een analyse van de transatlantische
relatie zij overigens verwezen naar de notitie van de minister van Buitenlandse
Zaken ten behoeve van het Algemeen Overleg van 21 maart 2002.406, 408 en 410De regering stelt samenvattend dat ook andere landen
zich niet strikt Europees of transatlantisch oriënteren. Welke keuzes
zijn inmiddels gemaakt door de drie andere Europese landen die destijds met
Nederland hebben gekozen voor de F-16? Is er een poging ondernomen om nu wederom
met deze landen tot eenzelfde insteek te komen? Zo ja, wat zijn hiervan de
resultaten? Zo nee, waarom niet?Heeft het kabinet overwogen met andere Europese landen
gezamenlijk te participeren in de SDD-fase op level 3? Waarom is er kennelijk
vanaf gezien? Klopt het dat Noorwegen en Denemarken voor een dergelijke participatie
belangstelling hadden, maar dat Nederland ervan afzag omdat het kabinet uitsluitend
op level 2 wilde participeren?Dankzij de F-16 keuze uit 1975 heeft de Nederlandse
Luchtmacht nauw kunnen samenwerken met die van België, Denemarken en
Noorwegen. Wat zijn de perspectieven voor internationale samenwerking bij
de keuze voor de JSF?Bij de aanschaf van een jachtvliegtuig is internationale samenwerking
op operationeel en logistiek het gebied het uitgangspunt. Voor de F-16 bestaat
het «Multi National Fighter Program» (MNFP). In Europa nemen Nederland,
België, Denemarken, Noorwegen en Portugal hieraan deel.Wat betreft deelneming aan de SDD geeft de Belgische regering, mede vanuit
financiële overwegingen, prioriteit aan de vervanging van de Belgische
C-130 vloot door A400M transportvliegtuigen. Noorwegen en Denemarken namen,
net als Nederland, deel aan de JSF-«Concept Demonstration
Phase» (CDP). Beide landen hebben hun onderhandelingen over «level-3»
deelneming aan de SDD-fase van de JSF nagenoeg voltooid. Naar verwachting
ondertekenen deze twee landen nog dit jaar een «Memorandum of Understanding»
(MoU) ter zake. In 1999 ging de belangstelling van Denemarken en Noorwegen
vooral uit naar deelneming op «level-3» niveau, terwijl Nederland
vooral in «level-2» was geïnteresseerd. Omdat de Verenigde
Staten gelijktijdig onderzoek naar de mogelijkheden van de «level-2»
en «level-3» niet toestond, was samenwerking met Noorwegen en
Denemarken niet mogelijk. Desgevraagd bleken de VS bovendien niet bereid om
gelijktijdig multilaterale en bilaterale besprekingen te voeren.Wel ligt het bij een mogelijk vervolg op de SDD-fase voor de hand dat
voor de JSF een soortgelijk programma als het F-16 MNFP wordt ontwikkeld.
Hierover hebben al verkennende gesprekken met Denemarken en Noorwegen plaatsgehad,
waarbij de intentie voor samenwerking op gebieden als de instandhouding en
training is uitgesproken. Samenwerkingsmogelijkheden ontstaan doordat verschillende
landen eenzelfde vliegtuig kopen. Dit staat los van het niveau val deelneming
aan de SDD.407Welke andere landen hebben net als Groot-Brittannië
en Italië de intentie om zowel de Eurofighter als de JSF te kopen? Welke
andere landen nemen daarnaast deel aan de SDD-fase van de JSF?Naast Groot-Brittannië en Italië zijn geen andere landen bekend
die de intentie hebben om zowel de Eurofighter als de JSF te kopen.408Heeft het kabinet overwogen met andere Europese landen
gezamenlijk te participeren in de SDD-fase op level 3? Waarom is er kennelijk
vanaf gezien? Klopt het dat Noorwegen en Denemarken voor een dergelijke participatie
belangstelling hadden, maar dat Nederland ervan afzag omdat het kabinet uitsluitend
op level 2 wilde participeren?Zie het antwoord op vraag 406.409Welke andere landen zijn momenteel in onderhandeling
over eventuele aanschaf van de Eurofighter en de Rafale?Vele landen onderhouden contacten met Eurofighter International en/of
met Dassault cs over de Eurofighter of de Rafale. Het is ons niet bekend met
welke landen onderhandelingen worden gevoerd.410Dankzij de F-16 keuze uit 1975 heeft de Nederlandse
Luchtmacht nauw kunnen samenwerken met die van België, Denemarken en
Noorwegen. Wat zijn de perspectieven voor internationale samenwerking bij
de keuze voor de JSF?Zie het antwoord op vraag 406.411Overweegt het kabinet in het geval van SDD-deelname
een gedetailleerde overeenkomst met de Verenigde Staten te sluiten over het
wapenexportbeleid? Wordt overwogen om op enigerlei wijze te voorzien in een
mogelijkheid om betrokkenheid van het Nederlandse bedrijfsleven bij leveranties
door de Amerikanen aan landen die de mensenrechten schenden, geheel
of gedeeltelijk uit te sluiten, indien de Nederlandse regering dat wenselijk
acht?Zie het antwoord op vraag 275.412Klopt het dat Canada door deelname op level 3 veel
minder hoeft bij te dragen aan de SDD, maar een vergelijkbare industriële
omzet verkrijgt als Nederland? Wat zijn de bedragen waar Canada mee rekent
(kosten en opbrengsten)?Zie het antwoord op vraag 241.413 en 414Betekent de asymmetrie met de VS inzake het wapenexportbeleid,
dat de Nederlandse industrie een wapensysteem mee ontwikkelt en mogelijk gaat
produceren dat geleverd kan worden aan landen waaraan volgens het Nederlands
wapenexportbeleid niet geleverd mag worden? Zo ja, hoe valt dit te verantwoorden?
Is dit op enige manier te voorkomen?Is er sprake van een Amerikaans vetorecht op export
van onderdelen van het JSF-programma door participanten, terwijl omgekeerd
dat niet het geval is?Zie het antwoord op vraag 275.415Hoe groot en van welke vorm is de inspraak van Nederland
in het JSF-project zodat ook daadwerkelijk invloed kan worden uitgeoefend
op het levertijdstip ?Zie het antwoord op vraag 16.416 en 417In de brief staat dat «samenwerking met de Verenigde
Staten en met Frankrijk in beide gevallen noopt tot bilaterale onderhandelingen
en een gedetailleerde overeenkomst». Gezien de asymmetrie waarvan de
regering spreekt, welke inzet hebben de onderhandelingen wat het wapenexportbeleid
betreft en wat acht de regering haalbaar? Zal Nederland, vergelijkbaar met
de F-16-overeenkomst, het voorbehoud maken af te mogen zien van deelname aan
orders voor specifieke landen? Acht de regering een dergelijke clausule van
belang, gezien het feit dat Nederland in het geval van de F-16 nooit van deelname
heeft afgezien, ondanks dat dit op verschillende momenten heeft ingedruist
tegen de geest van het Nederlandse wapenexportbeleid (leveranties aan Indonesië,
Pakistan, Israël, Taiwan en Turkije)?Dreigt Nederland, waar de militair gerelateerde industrie
vooral componenten produceert, niet door de nadruk op participatie (en compensatie)
een belangrijk deel van de controle op de export van militaire goederen uit
handen te geven aan het land van de hoofdaannemer?Zie het antwoord op vraag 275.418Met welk inflatiepercentage heeft de regering gerekend
bij de berekening van het effect van de inflatie in de jaren vanaf 2001
op het bedrag in lopende prijzen (prijspeil 2001)? Waarom is voor dit percentage
gekozen? Zal er uiteindelijk met het Amerikaanse of Nederlandse inflatiepercentage
worden gerekend?Zie het antwoord op vraag 338.419Zoals kan worden opgemaakt uit de tabel op pagina 22
komen de rentelasten (totaal € 131,1 miljoen) voor rekening van
EZ en Defensie. Is dit definitief of worden deze rentelasten later terugbetaald
door de industrie? Zo ja, hoe is die terugbetaling geregeld?Zie het antwoord op vraag 297.420Wat is het effect van een eventuele vertraging van
het JSF-project of het uitblijven dan wel tegenvallen van de participatieopdrachten
op de financieringsbijdrage van de industrie?Bij de evaluatie in 2008 zal er een voortschrijdend inzicht zijn in alle
relevante aspecten voor de «business case». Gezien de status op
dat moment van het programma is het dan goed mogelijk de relevante parameters
adequaat te bepalen. Die zullen worden gehanteerd in de vaststelling van de
afdracht en het afdrachtpercentage van de industrie.421Welk inflatiepeil wordt gehanteerd in de berekening
voor de financiering van de SDD-fase en waar is dit op gebaseerd, mede gelet
op de huidige zorgwekkende ontwikkelingen van het inflatiepeil?Zie het antwoord op vraag 338.422Hoe is de bijdrage die het bedrijfsleven moet leveren
tot stand gekomen? Wordt deze bijdrage berekend naar bedragen in het prijspeil
van het jaar dat het bedrijfsleven het aan het Rijk terugbetaalt?Bij de bepaling van de bijdrage van het bedrijfsleven is uitgegaan van
het tekort in de «business case» anno 2001 van de staat. Vervolgens
is nagegaan wat de conservatief geraamde jaaromzetten van de industrie op
termijn zullen zijn (in lopende prijzen). Daarvan is een percentage als verplichte
afdracht berekend waarmee de daaruit volgende jaarbedragen zijn gedisconteerd
naar 2001 om het bedoelde tekort in 2001 te kunnen dichten. Zulks behoudens
in een laat stadium aangebrachte aanvullingen als gevolg van een eventueel
lagere eurokoers ten opzichte van de dollar en een eventueel latere aanschaf.423Op welke wijze is het financieringsbedrag voor de SDD-fase
gedekt wanneer de Nederlandse bedrijven geen participatieomzet kunnen realiseren?Aangenomen wordt dat met de term «het financieringsbedrag voor de
SDD-fase» bedoeld wordt het bedrag dat door de staat wordt voorgefinancierd
deels ten behoeve van de toekomstige industriebijdrage, naast andere financieringsbronnen:
«royalties» en kortingen. Vast staat dat de Nederlandse industrie
een geraamde omzet zal realiseren van € 2,9 miljard ($ 2,5 miljard).
Op basis van toezeggingen van de Amerikaanse hoofdaannemers, die voorzichtigheidshalve
door de staat en Nederlandse industrie ten behoeve van de omzetramingen met
25% zijn verlaagd, ligt het in de rede dat de geraamde omzetten en dus ook
de industrie afdrachten haalbaar zijn.Indien in het onwaarschijnlijke geval er boven de € 2,9 miljard
geen enkele omzet voor de Nederlandse industrie tot stand zal komen, dan zal
dat al vroeg in de SDD-fase duidelijk worden, omdat de ontwikkelingsovereenkomsten
voor de betreffende systemen en componenten op korte termijn
zullen moeten worden getekend. Dat kan voor de Nederlandse regering reden
zijn om zich op haar positie als partner in het programma te bezinnen.424Met welke inflatiepercentages heeft het kabinet gerekend?
Op grond waarvan is voor dit percentage gekozen?Zie het antwoord op vraag 338.425Wordt gedurende de gehele ontwikkelingsfase en de aanschafperiode
gerekend met de reële dollarkoers of met de plandollarkoers?Voor de gehele periode is gerekend met een dollartermijnkoers van € 1,15.426Hoe wordt de rechtmatigheid en doelmatigheid van de
Nederlandse bijdrage in de SDD-fase gecontroleerd? Op welke wijze zal het
kabinet zich tijdens de SDD-fase aan de Kamer verantwoorden over de financiering?In het kader van de regeling grote projecten zijn in de handleiding financiële
regelgeving procedures vastgelegd voor de controle op doelmatigheid en rechtmatigheid.
De Defensie Accountantsdienst (Defac) toetst de uitvoering van deze controles.
Overeenkomstig de regeling grote projecten wordt de Kamer jaarlijks gerapporteerd
over de voortgang van het project. Deze rapportage is voorzien van een accountantsverklaring.In de concept-Supplement MOU is opgenomen dat de Algemene Rekenkamer (AR)
en de Defac bij Amerikaanse «audits» mogen assisteren. Indien
de AR of de Defac specifieke financiële gegevens van het SDD-project
nodig hebben om aan nationale verplichtingen te voldoen, zullen de Verenigde
Staten toegang tot die gegevens verlenen. Daarbij moeten beide partijen over
tijd en plaats daarvan afspraken maken. Voorts worden rapporten van Rekenkamerinstanties
over het programma over en weer ter beschikking worden gesteld.427Worden de rentelasten à € 131 miljoen
die voortvloeien uit de voorfinanciering à € 299,7 miljoen
en die EZ en Defensie in hun begroting moeten dekken, betrokken bij de afspraken
over de terugbetaling door het bedrijfsleven in de «business case»?
Zo neen, waarom niet?Zie het antwoord op vraag 359.428Waarom heeft de regering geen financiële balans
opgesteld van de terugbetalingen door het bedrijfsleven na 2012?Die balans is wel opgesteld en is de kern van het sluitend maken van de
«business case».429 en 431Van welk inflatiepercentage is de regering uitgegaan
met betrekking tot de ontwikkelingskosten? Welk rentepercentage berekent de
minister van Financiën aan de departementen van EZ en Defensie voor de
rente op het EMU-saldo?Wie draait op voor het verschil tussen de rekenrente
en de hogere rente van de staatslening?De regering sluit met de Amerikaanse overheid een overeenkomst af in «then
year» dollars (lopende prijzen). Deze zijn teruggerekend naar prijspeil
2001 met een inflatiepercentage van 2%. In de berekeningen is uitgegaan van
een kapitaalmarktrente van 5,5%, hetgeen iets boven de actuele kapitaalmarktrente
ligt.430Betekent de incidentele belasting van het EMU-saldo
met circa € 100 miljoen per jaar dat de overheid € 300
miljoen extra gaat lenen?Ja. De voorfinanciering is conform ESR-definitie relevant voor het EMU-saldo
en leidt tot een gewijzigd kapitaalmarktberoep in de betreffende jaren.De voorfinanciering van de SDD-bijdragen is overigens zodanig vormgegeven
dat het EMU-saldo in 2002 en vanaf 2006 niet wordt belast. De rentelasten
van deze voorfinanciering worden binnen het uitgavenkader gedekt uit de begrotingen
van Defensie en EZ. Naar mate de ten behoeve van de voorfinanciering beschikbaar
gestelde middelen weer terug zijn gevloeid naar de staatskas, wordt de bijdrage
uit de begroting van Defensie en Economische Zaken aan genoemde rentelasten
verminderd.431Wie draait op voor het verschil tussen de rekenrente
en de hogere rente van de staatslening?Zie het antwoord op vraag 429.432 en 437Waarom is een incidentele belasting van het EMU saldo
gedurende drie jaar niet relevant voor de regels budget discipline? Gelden
hier andere (Zalm) normen dan voor andere uitgaven zoals onderwijs, zorg en
veiligheid?De belasting van het EMU-saldo bedraagt € 299,7
miljoen. Gaat hier in het licht van de Zalmnorm geen precedentwerking vanuit
voor andere begrotingsposten of andere ministerie? Kan aangegeven worden of
de in deze gekozen systematiek eerder gehanteerd is voor andere projecten,
posten en / of ministeries?De voorfinanciering van de bijdrage van de industrie door de rijksoverheid
is conform regels budgetdiscipline niet-relevant voor het uitgavenkader. De
verwerking van deze voorfinanciering is te vergelijken met de wijze waarop
wordt omgegaan met de bruteringsoperatie volkshuisvesting en de afkoop van
winstrecht DSM: niet-relevant voor het uitgavenkader, wel EMU-saldo relevant
en de rentelasten zijn ingepast binnen het uitgavenkader. De wijze van verwerken
(niet relevant voor uitgavenkader) kan ook vergeleken worden met Studieleningen
en het nemen van deelnemingen (bijvoorbeeld KPN, Westerschelde Oeververbinding)
zij het dat bij de laatste twee geen effect op het EMU-saldo optreedt (wel
op EMU-schuld).433Hoe zeker is dat de door Defensie en EZ gedragen rentelasten
uiteindelijk terugbetaald worden door de industrie? Is het ook mogelijk dat
de overheid uiteindelijk opdraait voor deze kosten?Zie het antwoord op vraag 359.434In de tabel op pagina 22 is sprake van een bijdrage
van de industrie van € 55 miljoen. Deelt de regering de aanname
dat de rest, € 136 miljoen (tot. € 191 miljoen)
na 2012 wordt terugbetaald en dat dit bij lange na niet genoeg is om de bijdrage
van EZ (€ 60 miljoen), het EMU saldo (€ 299,7 miljoen)
en de restkosten (€ 131,1 miljoen) te dekken?De bijdrage van de industrie is in netto contante waarde (prijspeil 2001)
en bedraagt € 191 miljoen op grond van de huidige «business
case». De feitelijke betalingen die de industrie zal doen, liggen veel
hoger. De € 55 miljoen (prijspeil 2001) is geen netto contant bedrag
en kan dan ook niet worden vergeleken met de € 191 miljoen.435Met welk inflatiepercentage heeft het kabinet gerekend?
Op grond waarvan is dit percentage gekozen? Hoe variëren de uitkomsten
bij verschillende inflatiepercentages?Zie het antwoord op vraag 338.436Welke veronderstellingen heeft het kabinet gehanteerd
om de netto contante waarde van de investering en als onderdeel daarvan de
bijdrage van het bedrijfsleven te berekenen? Op grond waarvan is deze veronderstelling
gekozen? Wordt bij het vaststellen van de uiteindelijke bijdrage van het bedrijfsleven,
na deelname aan de productie, de nu gepresenteerde netto contante waarde teruggerekend
naar bedragen in prijspeil 2002? Op welke wijze zijn deze afspraken vastgelegd?Zie het antwoord op vraag 298.437De belasting van het EMU-saldo bedraagt € 299,7
miljoen. Gaat hier in het licht van de Zalmnorm geen precedentwerking vanuit
voor andere begrotingsposten of andere ministerie? Kan aangegeven worden of
de in deze gekozen systematiek eerder gehanteerd is voor andere projecten,
posten en / of ministeries?Zie het antwoord op vraag 432.438Wat zijn de gevolgen voor de terugbetaling door de
Nederlandse industrie indien een van de deelnemende bedrijven niet in staat
is om haar deel te betalen, bijvoorbeeld door faillissement? Betalen dan de
overige bedrijven een groter deel terug zodat de staat hoe dan ook het volledige
afgesproken bedrag terugkrijgt of is een dergelijk risico voor rekening van
de staat?Zie het antwoord op vraag 251.439Komt het afdrachtpercentage van 3,5% boven op het vpb
of is het aftrekbaar?Zie het antwoord op vraag 349.440Is het juist dat hogere kosten vermoedelijk leiden
tot lagere afname van de JSF en daarmee tot minder industriële omzet
en werkgelegenheid en dus tot minder teruggave aan overheid?Het is niet bekend hoe andere landen zullen handelen als de verwachte
kosten van de JSF hoger uitvallen. Voor Nederland kan een stijging van de prijs van een JSF ertoe leiden dat minder JSF-vliegtuigen worden
aangeschaft indien het projectbudget niet wordt verhoogd. Over de definitieve
vaststelling van de afdracht van de industrie zal in 2008 een evaluatie plaatsvinden.
Afgesproken is dat dan het financiële tekort van de overheid in de «business
case» volledig wordt gedicht door de industrie.441Indien de industrie het aan haar voorgeschoten instapgeld
niet terug kan of wil betalen, komt het tekort dan ten laste van de Defensiebegroting
of ten laste van de algemene middelen?Zie het antwoord op vraag 302.442Kan de regering de Kamer een overzicht verschaffen
van de Nederlandse bedrijven die aan de ontwikkeling zullen deelnemen met
daarbij een vermelding om welke onderdelen het gaat zodat de Kamer zich een
oordeel kan vormen van de kennisverwerving die deelname oplevert?Zie het antwoord op vraag 244.443Is het genoemde bedrag aan subsidie van € 42
miljoen inclusief of exclusief rente? Welke invloed heeft de rente op de totale
overheidsbijdrage aan de ontwikkeling?Zie het antwoord op vraag 293.444De Algemene Rekenkamer heeft een rapport «lessons
learned F-16» gepubliceerd. Wat is de mening van het kabinet over de
aanbevelingen van dit rapport? Is het kabinet bereid deze mee te laten wegen
in het vervolgtraject van de vervanging van de F-16?De Algemene Rekenkamer heeft het rapport «lessons learned F-16»
aan de Tweede kamer aangeboden. Het is daarop in een algemeen overleg behandeld
(Kamerstuk nr. 26 253, nr. 1). Aan dit rapport hebben de gemeenschappelijke
rekenkamers van België, Denemarken, Nederland, Noorwegen en de Verenigde
Staten gewerkt. Een belangrijk deel van dit rapport is gericht op internationale
samenwerking. Omdat deelname aan de SDD-fase ook geschiedt op basis van internationale
samenwerking, is dit rapport ook relevant voor de vervanging van de F-16.
Het F-16 programma is echter voor een belangrijk deel ook gestoeld op het
Amerikaanse Foreign Military Sales (FMS)-systeem, zodat niet alle aanbevelingen
voor deelname aan de SDD-fase relevant zijn. De aanbevelingen van de Algemene
Rekenkamer zijn of worden systematisch ingebracht bij onderhandelingen met
de Verenigde Staten over de JSF en op hun haalbaarheid getoetst. Veel aanbevelingen
uit het rapport zijn overigens reeds positief ontvangen door de Verenigde
Staten.Een eerste belangrijk resultaat dat kan worden gemeld betreft het controlerecht.
Nu al kan worden geconcludeerd dat de invloed en de controle op de rechtmatigheid
en de doelmatigheid bij deelname aan de SDD-fase naar verwachting beter is
dan in het huidige FMS-systeem, waardoor betere mogelijkheden ontstaan voor
verwezenlijking van de genoemde aanbevelingen. In het antwoord op vraag 426
wordt nader ingegaan op de controle van rechten doelmatigheid.445Booz-Allen & Hamilton voorzag in zijn advies van
maart 2001 bij SDD-participatie op level 2 een omzet van tenminste $ 4,8
milard, oplopend tot mogelijk $ 7,5 miljard, voor de Nederlandse industrie.
Deze cijfers zijn inmiddels kennelijk achterhaald, nu de regering uitgaat
van een hogere omzet. In hoeverre is de omzet die Booz-Allen & Hamilton
voorspelde bij participatie op level 3 achterhaald? Gaat het kabinet nog steeds
uit van deze cijfers van maart 2001?De hogere omzetcijfers die nu worden gehanteerd en die naar verwachting
voort zullen vloeien uit een Nederlandse deelname aan de SDD fase op «level
2», zijn een gevolg van de onderhandelingen die het bedrijfsleven inmiddels
met de hoofdaannemers hebben gevoerd.Over «level 3» is niet onderhandeld, maar de hoofdaannemers
hebben in het verleden (en men heeft sedertdien geen ander standpunt ingenomen)
aangegeven dat wat hen betreft een deelname op «level 3» gelijk
staat aan kopen van de plank qua industriële mogelijkheden.De omzet die gerealiseerd zal kunnen worden bij «level 3»
en kopen van de plank wordt inmiddels, op basis van informatie van de hoofdaannemers
en het Nederlandse bedrijfsleven, geraamd op ca. $ 2,5 miljard, het bedrag
dat ook in de brief aan de kamer is opgenomen als zijnde het omzetbedrag waarover
het Nederlandse bedrijfsleven in ieder geval dient af te dragen.446De regering heeft diverse studies laten uitvoeren naar
de economische voordelen van participatie in de ontwikkeling van de JSF. Waarom
zijn geen vergelijkbare studies gedaan naar de programma's van Rafale en Eurofighter?Zoals u bekend omvat het onderzoek van het NIVR tevens de programma's
van de Rafale en de Eurofighter.447Het CPB heeft in haar rapport geconcludeerd dat de
netto contante waarde van deelname aan de SDD-fase negatief is: tussen 300
en 900 miljoen gulden. Wat is het oordeel van het kabinet over deze conclusie?
Op welke wijze heeft het kabinet deze conclusie in haar afwegingen betrokken?Zie het antwoord op vraag 22.448Waarom heeft het kabinet niet level 3-participatie
in de SDD door het CPB laten onderzoeken?Het CPB is gevraagd om een second opinion van de rapporten van Booz-Allen
& Hamilton (BAH, 2001) en het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling
en Ruimtevaart (NIVR, 2001), waarin ook level 3 participatie is onderzocht.449Wat is het oordeel van de regering over de conclusie
van het CPB dat de netto contante waarde van de investering negatief is?Zie het antwoord op vraag 47.450Het CPB spreekt over 100% verdringingseffecten qua
werkgelegenheid Kan de regering dit weerleggen?Zie het antwoord op vraag 19.451Waarom heeft de regering geen inhoudelijk commentaar
geleverd op het rapport van het CPB?Zie het antwoord op vraag 22.452Volgens het CPB leidt de deelname aan de EMD fase niet
tot het opbouwen van hoogwaardige kennis en kunde en tot een goede «spin-off»
en «spill-over»-mogelijkheden voor de Nederlandse industrie. Bredere
economische aspecten, werkgelegenheid en verdringingseffecten zijn niet bekeken.
Kan de regering reageren op deze conclusies?Zie het antwoord op vraag 19.453De participerende bedrijven krijgen noch van Lockheed
Martin noch van de motorenbouwers noch van de Amerikaanse overheid enigerlei
vorm van garantie dat zij zullen mogen participeren. Alleen indien zij goede
kwaliteit leveren tegen concurrerende prijzen mogen zij participeren. Wat
is de reden dat de Amerikaanse overheid, ondanks de (eventuele) substantiële
bijdrage van Nederland aan de ontwikkelingsfase en de aanschaf van de JSF-toestellen,
niet bereid is garanties in deze af te geven?Een van de uitgangspunten van het JSF-programma is de betaalbaarheid,
waarbij het CAIV concept («cost as an independent variable») wordt
nagestreefd. Daarom is tussen Lockheed Martin en andere betrokken bedrijven
«business to business» van toepassing. De Amerikaanse overheid
verlangt van Lockheed Martin een vliegtuig dat aan de ORD voldoet en dat subcontractanten
op basis van concurrentiestelling worden gekozen, waarbij bedrijven uit landen
van participanten nadrukkelijk in beschouwing moeten worden genomen. Zij treedt
daarbij wel sturend op: zij eist dat de bedrijven uit de SDD-landen daarbij
nadrukkelijk in beschouwing worden genomen.454Is de VS bereid een korting te geven op de ontwikkelings-
en aanschafkosten van de JSF-toestellen indien de Nederlandse industrie onvoldoende
zou mogen participeren? Is dit onderwerp van bespreking geweest tijdens de
onderhandelingen met de Amerikaanse overheid? Is de regering bereid dit alsnog
in te brengen in de besprekingen met de Amerikaanse overheid en als voorwaarde
voor deelname in het SDD-programma te formuleren?Het onderwerp van een mogelijke korting op de ontwikkelingskosten en op
de eventuele aanschafkosten van de JSF als de participatie van de Nederlandse
industrie onvoldoende is, is tijdens de besprekingen aan de orde gesteld.
De Verenigde Staten bleken daartoe niet bereid. De regering ziet nu geen mogelijkheid
dit opnieuw met de Amerikaanse overheid te bespreken. Wel kan Nederland besluiten
om bij onvoldoende participatiemogelijkheden uit de SDD-fase te stappen.455Met het regeringsbesluit tot participatie in JSF-SDD
wordt een uitgave van $ 800 miljoen vastgelegd. De business case tracht
een inkomstenstroom te definiëren die uit drie ongewisse gedeelten bestaat
zo ook een eenmalige subsidie van EZ aangezien de business case niet sluitend
is. Daarenboven is de overeenkomst met de industrie niet gefinaliseerd
en is een evaluatiepunt in 2008 ingebouwd hetgeen de business case nog verder
negatief kan benvloeden. In de conclusie neemt aldus de regering alle risico's
en de industrie geen enkel. Hoe denkt de regering haar risico te beperken
en op zijn minst te maximaliseren en op welke hoogte?Naar de mening van het kabinet zijn, op basis van de huidige inzichten,
de risico's met betrekking tot de drie inkomstenstromen (aangenomen wordt
dat hiermee bedoeld is de voordelen van de Staat bij aanschaffing en de royalties
bij verkoop aan niet JSF-partnerlanden) beperkt. Overigens kunnen deze risico's
twee kanten op werken, zowel ten nadele als ten voordele van de overheid.Op het principe van de eenmalige subsidie is in het antwoord op vraag
394 nader ingegaan. Daarbij is tevens aangegeven de relatie die er is van
dit bedrag met de evaluatie in 2008.Voor wat betreft de bijdrage van de industrie wordt opgemerkt dat met
de industrie juridisch bindende afspraken worden gemaakt ter zekerstelling
van die afdrachten en de uitgangspunten, principes en mechanismen op basis
waarvan en waarlangs de evaluatie in 2008 van de businesscase van de staat
en het daaruit volgende definitieve afdrachtregime voor de industrie zal plaatsvinden.Gelet op het bovenstaande is het kabinet dan ook van mening dat er geen
sprake is van een situatie waarin de regering alle risico's draagt en de industrie
geen enkele. Het Kabinet is daarentegen van oordeel dat er in de onderhavige
business case sprake is van een adequate verdeling van de risico's en kansen
tussen de verschillende betrokken partijen.456Raakt Nederland in de praktijk door deelname als kleine
partner in materieelsamenwerkingsprojecten haar speelruimte op het gebied
van het wapenexportbeleid niet feitelijk voor een groot deel kwijt? Hoe beoordeelt
de regering de afwezigheid van invloed op het Amerikaanse wapenexportbeleid
in relatie tot de grote bedragen die de Nederlandse industrie mogelijk gaat
verdienen met participatie?Zie het antwoord op vraag 275.XNoot1Samenstelling:Leden: Van den Berg (SGP), Valk (PvdA), voorzitter, Zijlstra
(PvdA), Apostolou (PvdA), Hillen (CDA), Hessing (VVD), Van Ardenne-van der
Hoeven (CDA), Hoekema (D66), Stellingwerf (ChristenUnie), ondervoorzitter,
Van Lente (VVD), Verhagen (CDA), M. B. Vos (GroenLinks), Van 't Riet
(D66), Van den Doel (VVD), De Haan (CDA), Koenders (PvdA), Van der Knaap (CDA),
Harrewijn (GroenLinks), Niederer (VVD), Timmermans (PvdA), Van Bommel (SP),
Oplaat (VVD), Albayrak (PvdA), Balemans (VVD), Herrebrugh (PvdA).Plv. leden: Dittrich (D66), Van Oven (PvdA) Swildens-Rozendaal (PvdA),
Arib (PvdA), Vacature (CDA), Weisglas (VVD), Eurlings (CDA), Ter Veer (D66),
Van Middelkoop (ChristenUnie), De Swart (VVD), Van der Hoeven (CDA), T. Pitstra
(GroenLinks), Bakker (D66), Blaauw (VVD), J. Ten Hoopen (CDA), Hindriks
(PvdA), De Pater-van der Meer (CDA), Karimi (GroenLinks), E. Meijer (VVD),
Dijksma (PvdA), Marijnissen (SP), Van Baalen (VVD), Vacature (PvdA), Wilders
(VVD), Duivesteijn (PvdA).XNoot2Samenstelling: Leden: Blaauw (VVD), Biesheuvel (CDA), voorzitter, Witteveen-Hevinga
(PvdA), Voûte-Droste (VVD), ondervoorzitter, Rabbae (GroenLinks), Hessing
(VVD), Giskes (D66), Marijnissen (SP), Crone (PvdA), Van Dijke (ChristenUnie),
M. B. Vos (GroenLinks), Van Walsem (D66), Hofstra (VVD), Wagemakers
(CDA), Stroeken (CDA), Van den Akker (CDA), Geluk (VVD), Ravestein (D66),
Verburg (CDA), Blok (VVD), Hindriks (PvdA), Dijsselbloem (PvdA), Bolhuis (PvdA),
Horn (PvdA), Vacature (CDA).Plv. leden: Snijder-Hazelhoff (VVD), Atsma (CDA), Molenaar (PvdA), Klein
Molekamp (VVD), Vendrik (GroenLinks), De Swart (VVD), Van den Berg (SGP),
Poppe (SP), Kuijper (PvdA), Van Middelkoop (ChristenUnie), Van der Steenhoven
(GroenLinks), Schimmel (D66), Van Baalen (VVD), Herrebrugh (PvdA), Van der
Hoeven (CDA), De Haan (CDA), Van Beek (VVD), Bakker (D66), Schreijer-Pierik
(CDA), Udo (VVD), Hamer (PvdA), Koenders (PvdA), Schoenmakers (PvdA), Smits
(PvdA), Wijn (CDA).XNoot3Samenstelling: Leden: Witteveen-Hevinga (PvdA), Rosenmöller (GroenLinks),
Crone (PvdA), voorzitter, Voûte-Droste (VVD), Noorman-den Uyl (PvdA),
Giskes (D66), Kamp (VVD), Marijnissen (SP), Van Dijke (ChristenUnie), Bakker
(D66), De Vries (VVD), Hofstra (VVD), De Haan (CDA), ondervoorzitter, Stroeken
(CDA), Van Beek (VVD), Balkenende (CDA), Vendrik (GroenLinks), Remak (VVD),
Wijn (CDA), Kuijper (PvdA), Dijsselbloem (PvdA), Bolhuis (PvdA), Slob (ChristenUnie),
C Cörüz (CDA), Vacature (PvdA).Plv. leden: Koenders (PvdA), Harrewijn (GroenLinks), Vacature (PvdA),
Balemans (VVD), Van Oven (PvdA), Schimmel (D66), Klein Molekamp (VVD), De
Wit (SP), Hoekema (D66), Van Walsem (D66), Wilders (VVD), Blok (VVD), Dankers
(CDA), Hillen (CDA), Weekers (VVD), De Pater-van der Meer (CDA), Rabbae (GroenLinks),
Hessing (VVD), Van den Akker (CDA), Timmermans (PvdA), Hindriks (PvdA), Smits
(PvdA), Van der Vlies (SGP), J Ten Hoopen (CDA), Duijkers (PvdA).Vervolg samenstellingen pagina 2.XNoot4Samenstelling: Leden: Witteveen-Hevinga (PvdA), ondervoorzitter, Rosenmöller
(GroenLinks), Hillen (CDA), Van Heemst (PvdA), Hessing (VVD), Giskes (D66),
Marijnissen (SP), Crone (PvdA), Van Dijke (ChristenUnie), Bakker (D66), Van
Walsem (D66), voorzitter, Th. A. M. Meijer (CDA), De Haan (CDA),
Wagenaar (PvdA), Van den Akker (CDA), Van Beek (VVD), Duijkers (PvdA), Verburg
(CDA), Hindriks (PvdA), Remak (VVD), Weekers (VVD), Kuijper (PvdA), Blok (VVD),
De Swart (VVD), Duivesteijn (PvdA).Plv. leden: Koenders (PvdA), Harrewijn (GroenLinks), Ross-van Dorp (CDA),
Dijsselbloem (PvdA), Voûte-Droste (VVD), Lambrechts (D66), Kant (SP),
Feenstra (PvdA), Slob (ChristenUnie), Van der Vlies (SGP), Schimmel (D66),
Stroeken (CDA), Wijn (CDA), Hindriks (PvdA), Rietkerk (CDA), O.P.G. Vos (VVD),
Hamer (PvdA), Vacature (CDA), Rabbae (GroenLinks), Udo (VVD), Geluk (VVD),
Smits (PvdA), Balemans (VVD), De Vries (VVD), Depla (PvdA).XNoot1Europees systeem van rekeningen 1995 (ESR'95). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26488-9.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl