Herbezinning burgerlijk procesrecht; Brief minister over het eindrapport 'Uitgebalanceerd' van de fundamentele herbezinning burgerlijk procesrecht
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30951, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

09-02-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

30951 nr. 1

05-02-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamSAMENVATTINGHOOFDSTUK 1 INLEIDINGHOOFDSTUK 2 PERSPECTIEVEN EN DOELEN VAN HET CIVIELE
PROCESPerspectieven en doelen: EindrapportPerspectieven en doelen: reactieHOOFDSTUK 3 MEDIATIONMediation: EindrapportMediation: reactieHOOFDSTUK 4 DE VERHOUDING TUSSEN RECHTER EN PARTIJENVerhouding rechter – partijen: EindrapportVerhouding rechter – partijen: reactieCoöperatieve houding van partijenAmbtshalve ingrijpen door de rechter (aanbeveling 11.5
onder a–d)Loopbaanbeleid rechterlijke macht (aanbeveling 11.5 onder
e)Sancties (aanbeveling 11.5 onder f)HOOFDSTUK 5 DE VOORFASEVoorfase: EindrapportVoorfase: reactieAlgemeenConservatoir beslag (aanbeveling 11.6 onder a en b)Preprocessuele comparitie (aanbeveling 11.6 onder c)Protocollen (aanbeveling 11.6 onder d-f)Disclosure (aanbeveling 11.6 onder h)HOOFDSTUK 6 DE PROCEDURE: CASEMANAGEMENT EN BEWIJSCasemanagement: EindrapportCasemanagement: reactieCentrale roladministratie en case management (aanbeveling
11.7 onder a–c)Voorbereiding comparitie en pleidooi (aanbeveling 11.7
onder d en e)Getuigenbewijs door schriftelijke verklaring (aanbeveling
11.7 onder h en i)HOOFDSTUK 7 DIFFERENTIATIE VAN PROCEDURESDifferentiatie: EindrapportDifferentiatie: reactieEén procesinleidend stuk: het verzoekschrift (aanbeveling
11.8 onder a–f)Eén basismodel: in elkaar schuiven van dagvaardings-
en verzoekschrift-procedure (aanbeveling 11.8.2 onder a en b)Uitzonderingen op het basismodel (aanbeveling 11.8.2 onder
c en d)Small claims (aanbeveling 11.8.3)Incasso van geldvorderingen (aanbeveling 11.8.4 onder
a–e)Kortsluiten kort geding – bodemprocedure (aanbeveling
11.8.5)Complexe procedures: massaschade (aanbeveling 11.8.6 onder
a en b)HOOFDSTUK 8 HOGER BEROEPHoger beroep: eindrapportHoger beroep: reactieDevolutieve werking en grievenstelsel (aanbevelingen 11.9.1
onder a en b)Appelverboden (aanbevelingen 11.9.1 onder c–g)Nova (aanbeveling 11.9.1 onder h–m)HOOFDSTUK 9 VERZETVerzet: eindrapportVerzet: reactieHOOFDSTUK 10 CASSATIECassatie: eindrapportCassatie: reactieExperiment selectie na indiening (aanbeveling 11.9.3 onder
a)Beperking motiveringsklachten (aanbeveling 11.9.3 onder
b)Verruiming herstelmogelijkheden artikel 31 en 32 Rv (aanbeveling
11.9.3 onder c)Ambtshalve cassatie (aanbeveling 11.9.3 onder d)Prejudiciële vragen (aanbeveling 11.9.3 onder e)HOOFDSTUK 11 ALTERNATIEVE VORMEN VAN REGELGEVINGAlternatieve vormen van regelgeving: eindrapportAlternatieve vormen van regelgeving: reactieHOOFDSTUK 12 ELEKTRONISCH PROCEDERENElektronisch procederen: eindrapportElektronisch procederen: reactieHOOFDSTUK 13 LIJST VAN VRAAGPUNTEN VAN DE MINISTER
VAN JUSTITIEHOOFDSTUK 14 NADER ONDERZOEKHOOFDSTUK 15 WETGEVINGSPROGRAMMA
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 30951, nr. 1 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30951, nr. 1 b1Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30951Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 108 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 951Herbezinning burgerlijk procesrechtnr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 5 februari 2007Hierbij zend ik u het eindrapport van de fundamentele herbezinning burgerlijk
procesrecht (W. D. H. Asser, H. A. Groen, J. B. M. Vranken
m.m.v. I. N. Tzankova, «Uitgebalanceerd», Den Haag 2006)1 en de reactie van het kabinet daarop. Het rapport is
het resultaat van een onderzoek waartoe in 2001 opdracht was gegeven door
de toenmalige minister van Justitie naar aanleiding van de parlementaire behandeling
van het wetsvoorstel tot herziening van het procesrecht in burgerlijke zaken
(Wet van 6 december 2001, Stb. 2001, 580). Het onderzoek is uitgevoerd
in drie fasen. De eerste fase was de voorlopige gedachtevorming van de onderzoekers.
De tweede fase was een brede consultatie en de derde en laatste fase is de
concrete uitwerking op basis van de voorlopige gedachtevorming en de reacties
daarop.In de kabinetsreactie wordt verwezen naar het advies van de Adviescommissie
voor burgerlijk procesrecht over het eindrapport. Ook dit advies gaat hierbij.1Uit de consultatie in de tweede fase van het onderzoek komt naar voren
dat het herziene procesrecht dat per 1 januari 2002 is ingevoerd, een
succes is. Het model met één schriftelijke ronde en een comparitie
na antwoord wordt door alle betrokkenen in het algemeen als positief ervaren
en leidt daadwerkelijk tot versnelling van civiele procedures. Ook de invoering
van de substantiëringsplicht draagt bij aan een eficiëntere procesvoering,
omdat het partijen dwingt vanaf de start van de procedure duidelijk te formuleren
waarover het geschil gaat. Er is enthousiasme voor het herziene procesrecht,
zij het dat sommigen op punten nog verder willen gaan met bijvoorbeeld deformalisering
en terugdringing van de lijdelijkheid van de rechter. Tegelijk met de invoering
van het herziene procesrecht heeft een ingrijpende herziening van de rechterlijke
organisatie plaatsgevonden, waarbij de Raad voor de rechtspraak is opgericht
en de sector kanton bestuurlijk is ondergebracht bij de rechtbank. Ook deze
herziening van de rechterlijke organisatie blijkt geen negatieve effecten
te hebben gehad op het functioneren van de rechtspraak. Sterker nog, in het
algemeen wordt de herziening als positief ervaren (vgl. rapport Commis-sie Deetman, «Rechtspraak is kwaliteit», aangeboden aan
uw Kamer op 12 december 2006, TK 2006–2007, 29 279, nr. 42).
Al met al heeft de rechtspraak daarmee bewezen ingrijpende wijzigingen in
het procesrecht en in de organisatie van de rechtspraak aan te kunnen.De voorstellen van de onderzoekers in het kader van de fundamentele herbezinning
gaan verder op het met de herziening van 2002 ingeslagen pad. De belangrijkste
aanbevelingen betreffen de aandacht voor een coöperatieve proceshouding
van partijen, meer aandacht voor de voorfase, de omvorming van de dagvaardings-
en verzoekschriftprocedure tot één basisprocedure, de beperking
van de omvang van het hoger beroep en de nadruk op rechtseenheid en rechtsvorming
in de cassatierechtspraak. Ook bepleiten de onderzoekers alternatieve vormen
van regelgeving met meer betrokkenheid van betrokkenen bij het proces, zoals
advocatuur en rechterlijke macht.Sommige aanbevelingen zijn concreet en gedetailleerd, andere aanbevelingen
zijn meer algemeen van aard. Een aantal aanbevelingen sluit aan op reeds ingezet
beleid en kan zonder meer worden overgenomen (bijvoorbeeld bij mediation).
Andere aanbevelingen zijn controversiëler (bijvoorbeeld de voorstellen
voor het invoeren van scherpe sancties en voor omvorming van hoger beroep)
of vragen om nadere uitwerking alvorens zij kunnen worden overgenomen (bijvoorbeeld
de voorstellen voor verruiming van disclosure
en voor invoering van een small claims procedure).Het kabinet wil de met de herziening van 2002 ingezette lijn, die heeft
geleid tot efficiëntere en snellere procedures, doortrekken. De verantwoordelijkheid
van partijen en rechter voor een eerlijke en efficiënte procedure zal
duidelijker in de wet worden verankerd. De rechter krijgt bijvoorbeeld de
bevoegdheid partijen in de gelegenheid te stellen hun stellingen en feiten
aan te vullen. De rechter kan bijvoorbeeld ook op verzoek van beide partijen
reeds in kort geding een beslissing nemen die definitief hun geschil beslist
(de zgn. kortsluiting). De dagvaardings- en verzoekschriftprocedure verdwijnen
als afzonderlijke procedures; in plaats daarvan moet er één
geharmoniseerde procedure komen met elementen uit beide oorspronkelijke procedures.
De overzichtelijkheid in het burgerlijk procesrecht wordt daarmee bevorderd
en de weg wordt geopend om te komen tot een meer eenvormige wijze van procesinleiding.
Voor consumenten moet het eenvoudiger worden om hun rechten voor de rechter
uit te oefenen.De uitwerking van de mogelijkheden voor disclosure in het civiele proces is een vervolg op de aanpassing van artikel
843a Rv in 2002 en moet bijdragen aan een tijdige (efficiënte) informatieuitwisseling
en aan een verder informatie- en daarmee machtsevenwicht tussen partijen.
De thans niet eenvoudige regels voor het hoger beroep, die in de jurisprudentie
zijn ontwikkeld, zullen duidelijker in de wet worden neergelegd. De cassatierechtspraak
zal in een gemengde commissie van Justitie en Hoge Raad worden onderzocht
op onder meer versterking van zijn normerende rol. De cassatierechtspraak
moet daarmee het sluitstuk vormen van een overzichtelijke civiele procesgang.
Met het voornemen voor oprichting van een «BPR-Raad» met regelgevende
bevoegdheid voor vooral praktische zaken, waarin de betrokkenen bij het civiele
proces zijn vertegenwoordigd, speelt het kabinet in op de wens om verantwoordelijkheden
daar te leggen waar deze het beste kunnen worden waar gemaakt.Waar mogelijk is in de reactie concreet aangegeven wat de vervolgstappen
zijn. In hoofdstuk 15 is een wetgevingsprogramma opgenomen. Daarin staan alle
wetgevingsinitiatieven die voortvloeien uit de fundamentele herbezinning.
Voor de volledigheid zijn daarnaast de overige wetgevingsprojecten
op het terrein van het burgerlijk procesrecht opgenomen.De Minister van Justitie,E. M. H. Hirsch BallinINHOUDSOPGAVE    Samenvatting4Hoofdstuk 1Inleiding5Hoofdstuk 2Perspectieven en doelen
van het civiele proces8Hoofdstuk 3Mediation9Hoofdstuk 4De verhouding tussen rechter
en partijen10Hoofdstuk 5De voorfase14Hoofdstuk 6De procedure: Case management
en bewijs16Hoofdstuk 7Differentiatie van procedures17Hoofdstuk 8Hoger beroep20Hoofdstuk 9Verzet24Hoofdstuk 10Cassatie24Hoofdstuk 11Alternatieve vormen van
regelgeving27Hoofdstuk 12Elektronisch procederen28Hoofdstuk 13Lijst met vraagpunten
van de minister van Justitie29Hoofdstuk 14Nader onderzoek29Hoofdstuk 15Wetgevingsprogramma30SAMENVATTINGHet eindrapport «Uitgebalanceerd» is de afronding van een
fundamentele herbezinning op het burgerlijk procesrecht in drie fasen. De
eerste fase was een tussenrapport met de voorlopige gedachtevorming van de
onderzoekers, de tweede een brede consultatie en de derde de concrete uitwerking
op basis van het tussenrapport en de reacties daarop. Omdat de reacties op
het tussenrapport kritisch waren, was het voor de onderzoekers niet eenvoudig
om tot een eindrapport te komen. Als men de aanvankelijke gedachten van de
onderzoekers over een ingrijpende herziening van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering vergelijkt met de aanbevelingen in het eindrapport, is sprake
van een evolutie in hun denken. De concrete aanbevelingen richten zich tot
de wetgever en tot de rechtspraktijk. De onderzoekers pleiten voor een ruimere
betrokkenheid van maatschappelijke organisaties en rechtshulpverleners bij
de totstandkoming en inhoud van regelgeving. Dit past in de visie van het
kabinet op de bruikbare rechtsorde. Een nieuw op te richten «BPR-Raad»,
waarin onder meer rechtshulpverleners en rechters zijn vertegenwoordigd, kan
hierin een rol spelen.Een aantal aanbevelingen sluit goed aan bij bestaand beleid (bijv. de
voorstellen voor mediation) of ontwikkelingen op andere terreinen (bijv. small claims en incasso van geldvorderingen, de voorstellen
voor de voorfase en het voorstel deelgeschilprocedure bij letselschade).Het onderscheid tussen dagvaarding en verzoekschrift willen de onderzoekers
afschaffen; zij pleiten voor één basismodelprocedure met een
uniforme procesinleiding. Kennisgeving van het inleidend processtuk zou per
gewone post door de griffie moeten gebeuren. Deze voorstellen wil ik nader
uitwerken.Voor massaschade vinden de onderzoekers de regeling in de Wet collectieve
afwikkeling massaschade te beperkt. Helaas zijn hun aanbevelingen op dit punt
weinig uitgewerkt met verwijzing naar het onderzoek van Mw. Tzankova.Voor het hoger beroep als «voortgezette instantie» bepleiten
de onderzoekers ruimere mogelijkheden voor terugverwijzing naar de lagere
rechter en minder mogelijkheden voor nieuwe feiten in appel. Verzet in hoger
beroep moet volgens hen worden afgeschaft. De codificatie van het hoger beroep
wil ik ter hand nemen. De uitwerking wil ik echter laten afhangen van hoe
de procedure in eerste aanleg eruit komt te zien.De rol van cassatie willen de onderzoekers veel meer toespitsen op rechtseenheid
en rechtsvorming. Hiertoe stellen zij ingrijpende wijzigingen voor (bijv.
de invoering van een verlofstelsel en de mogelijkheid van prejudiciële
vragen). In een gemengde commissie van Hoge Raad, Parket en vertegenwoordigers
van het ministerie van Justitie zal overleg plaatsvinden over de wijze waarop
de cassatierechtspraak kan worden verbeterd.HOOFDSTUK 1 INLEIDING1.   In april 2006 is het eindrapport van de fundamentele herbezinning
burgerlijk procesrecht verschenen (W. D. H. Asser, H. A. Groen,
J. B. M. Vranken m.m.v. I. N. Tzankova, «Uitgebalanceerd»).
Het rapport is het resultaat van een onderzoek waartoe in 2001 opdracht was
gegeven door de toenmalige minister van Justitie naar aanleiding van de parlementaire
behandeling van het wetsvoorstel tot herziening van het procesrecht in burgerlijke
zaken (Wet van 6 december 2001, Stb. 2001, 580). Het onderzoek is uitgevoerd
in drie fasen. De eerste fase was de voorlopige gedachtevorming van de onderzoekers.
De tweede fase was een brede consultatie en de derde en laatste fase is de
concrete uitwerking op basis van de voorlopige gedachtevorming en de reacties
daarop.2.   De eerste fase is uitgemond in een interimrapport («Een nieuwe
balans»). (zie J 03-452) Dit rapport is in mei 2003 toegezonden aan
de Tweede Kamer. In het interimrapport hebben de onderzoekers een normatief
toetsingskader voor een fundamentele herbezinning op het burgerlijk procesrecht
ontwikkeld: een «samenhangend geheel van grondslagen, beginselen en
uitgangspunten, die passen bij de wijze waarop in de veranderde en nog steeds
veranderende samenleving wordt gedacht over geschilbeslechting en conflictoplossing,
en de verantwoordelijkheid van de overheid daarbij». De onderzoekers
zijn daarbij niet uitgegaan van eventueel in het huidige burgerlijk procesrecht
aangetroffen knelpunten. Het toetsingskader bestaat uit tien aandachtsgebieden
die naar de vaststelling van de onderzoekers altijd en overal terugkeren bij
nadenken over (een hervorming van) het civiele procesrecht. De aandachtsgebieden
lopen sterk uiteen: de doelen van het civiele proces (geschilbeslechting maar
ook rechtsvorming en rechtseenheid); de verhouding tussen rechter en partijen;
de voorfase; de procedure in eerste aanleg, hoger beroep en cassatie; mediation
en differentiatie van procedures en de wijze van hercodificeren.3. De tweede fase van het onderzoek was een brede consultatie over de
gedachten in het interimrapport. De brede consultatie heeft veel reacties
opgeleverd. Er heeft een daadwerkelijke discussie plaatsgevonden over de door
de onderzoekers gekozen uitgangspunten. Onder meer de Hoge Raad, de Adviescommissie
voor het burgerlijk procesrecht, de NVvR, de Raad voor de rechtspraak, de
NOvA, de KBvG en de Consumentenbond hebben zich hierover uitgelaten. Daarnaast
hebben zowel veel plaatselijke ordes van advocaten als de Nederlandse Vereniging
voor Procesrecht hun jaarvergadering aan de fundamentele herbezinning gewijd.
Ten slotte is er een aantal individuele reacties gekomen uit de rechtspraktijk
of wetenschap. Uit de reacties op het interimrapport spreekt veel waardering
voor het werk van de onderzoekers als belangrijke bijdrage aan de discussie
over de inrichting van het burgerlijk procesrecht. Wel plaatste het merendeel
van degenen die geconsulteerd zijn, kritische kanttekeningen bij onderdelen
van het interimrapport. Vooral de hoofdstukken over de verhouding tussen de
rechter en partijen en over hoger beroep en cassatie kregen weinig steun.Ook bleek tijdens de consultatie dat de herziening van het burgerlijk
procesrecht in 2002 door de praktijk als een succes wordt ervaren. Het model
met één schriftelijke ronde en een comparitie na antwoord blijkt
in de praktijk te werken en te kunnen bijdragen tot een daadwerkelijke versnelling
van procedures. Ook de substantiëringsplicht bij de dagvaarding draagt
bij aan een efficiënte procesvoering. De herziening van het procesrecht
in 2002 heeft geleid tot een actievere rechter. Daardoor zijn sommige gedachten
en ideeën van de onderzoekers nu al meer gangbare praktijk dan bij de
aanvang van de fundamentele herbezinning het geval was. In het voortgangsverslag
van 9 juli 2004 (toegezonden aan de Tweede Kamer bij brief van 12 oktober
2004) merken de onderzoekers dit ook op.4. In de derde fase hebben de onderzoekers de tien gekozen aandachtsgebieden
concreter uitgewerkt in een eindrapport. Daarbij zijn de commentaren op het
interimrapport en de ontwikkelingen in de praktijk en literatuur meegenomen.
Het eindrapport bevat in het laatste hoofdstuk concrete aanbevelingen. Voor
een deel zijn deze aanbevelingen het antwoord van de onderzoekers op geconstateerde
knelpunten. Voor een ander deel zijn ze gevolg van het standpunt van de onderzoekers
over het normatieve toetsingskader. In het eindrapport worden ook de vraagpunten
beantwoord die bij de aanvang van het onderzoek door de toenmalige minister
van Justitie aan de onderzoekers zijn voorgelegd.5. Als men de aanvankelijke gedachten van de onderzoekers over een ingrijpende
herziening van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering vergelijkt met
de aanbevelingen in het eindrapport, is sprake van een evolutie in hun denken.
De onderzoekers houden weliswaar voor een belangrijk deel vast aan hun uitgangspunten
uit het interimrapport, maar nuanceren deze wel op enkele essentiële
punten.6. Het eindrapport fundamentele herbezinning vormt samen met het interimrapport
een mijlpaal in het onderzoek naar het burgerlijk procesrecht. Het is een
rijke verzameling aan – meer en minder concrete – ideeën
voor de inrichting en verbetering van het burgerlijk procesrecht. De aanbevelingen
van de onderzoekers richten zich niet alleen tot de wetgever, maar ook en
vooral tot de rechtspraktijk. Wetgever en rechtspraktijk beschikken met het
eindrapport over een belangrijke inspiratiebron voor aanpassingen in het procesrecht
en in de werkwijze van betrokkenen bij de afwikkeling van civiele procedures.7. Het eindrapport staat niet op zichzelf. De ontwikkelingen op het gebied
van het burgerlijk procesrecht zijn talrijk, zowel nationaal als Europees.
Nationaal kan worden gewezen op de brief herziening griffierechtenstelsel
in civiele zaken van 11 mei 2006, een voorstel voor een wettelijke regeling
van deelgeschillen in letselschadezaken (voorgelegd ter consultatie, www.justitie.nl),
het rapport over eenvoudige procedures voor eenvoudige zaken («Eenvoudige
procedures voor eenvoudige zaken», augustus 2006), het wetsvoorstel
inzake Zorgvuldige scheiding en voortgezet ouderschap (30 145) en het
wetsvoorstel tot afschaffing van het procuraat (Kamerstukken II, 2006–2007,
30 815, nr. 2), het bevorderen van mediation in het kader van effectieve
geschiloplossing (notitie Mediation en het rechtsbestel, Kamerstukken II,
2003–2004, 29 528, nr. 1), de brief over de voortgang van
het programma Bruikbare rechtsorde (Kamerstukken II, 2004–2005, 29 279,
nr. 24), de brief over een Slagvaardiger rechtspraak (Kamerstukken II,
2005–2006, 29 279, nr. 35), het onderzoek naar de advocatuur
(«Een maatschappelijke orde», Commissie Van Wijmen (april 2006))
en de kabinetsreactie daarop (Kamerstukken II, 2005/2006, 30 300 VI,
nr. 144) en de evaluatie van de herziening rechterlijke organisatie
(«Rechtspraak is kwaliteit», rapport van de Commissie Deetman,
aangeboden aan de Tweede Kamer bij brief van 12 december 2006, TK 2006–2007,
29 279, nr. 42). Vanuit de Raad voor de rechtspraak is al in 2004
een rapport van de Commissie verbetervoorstellen civiel verschenen. Daarnaast
is de Raad bezig met projecten over de regiefunctie van de rechter en de digitalisering
van dossiers. Bij de gerechten wordt gewerkt aan een landelijke richtsnoer
voor de comparitie na antwoord. Sommige van deze ontwikkelingen beogen concrete
knelpunten in de afwikkeling van geschillen op te lossen. Andere passen in
een bredere discussie over de verantwoordelijkheid van de overheid en die
van de individuele burger en alternatieven voor overheidsregelgeving.8. Europees zijn de verordening voor een Europees betalingsbevel (verordening
(EG) nr. 1896/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 12 december
2006, Pb. EG van 30 december 2006, L399/1) en de ontwerpverordening voor
een geringe vorderingen procedure (eerste lezing akkoord met Europees Parlement
in de JBZ-Raad in december 2006) van belang. Beide verordeningen zijn in hun
toepassingsgebied beperkt tot grensoverschrijdende gevallen. En hoewel zij
als verordening rechtstreekse werking hebben in de Nederlandse rechtsorde,
moeten ze toch in het nationale burgerlijk procesrecht worden ingepast. Een
eiser die van deze procedure gebruik wil maken, moet immers weten bij welke
rechter hij dit kan doen. Daarnaast laten beide verordeningen regeling van
sommige onderwerpen over aan het nationale recht. Ook op het terrein van het
executierecht ligt een Europees instrument in het verschiet (het groenboek
inzake een Europees beslag op bankrekeningen (COM 2006/618)). Voor specifieke
materieelrechtelijke onderwerpen worden op Europees niveau inmiddels procesrechtelijke
handhavingsinstrumenten ontwikkeld (vgl. Richtlijn handhaving I.E.-rechten,
het groenboek over privaatrechtelijke handhaving van het mededingingsrecht
(COM 2005/672)). Daarin gaat het soms om vergaande regelingen inzake processuele
informatieplichten van partijen (disclosure),
bewijslastverdeling of beslag. Na vaststelling door de Europese wetgever worden
deze vergaande regelingen op deelterreinen door implementatie onderdeel van
het Nederlandse burgerlijk procesrecht. Indirect beïnvloedt dit (de discussie
over) het Nederlandse burgerlijk procesrecht als geheel.9. Buiten het civiele procesrecht zijn vergelijkbare ontwikkelingen, gebaseerd
op een fundamentele heroriëntatie van de grondslagen en uitgangspunten
van een procesrecht, te signaleren. In de nota «Naar een slagvaardig
bestuursrecht»» (Kamerstukken II 2004/04, 29 279, nr. 16H)
zijn de contouren voor een verdere aanpassing van het bestuursprocesrecht
geschetst. Uitgangspunten daarbij was het streven om de bestuursrechter meer
mogelijkheden te geven om geschillen definitief te beslechten. Dit heeft inmiddels
geresulteerd in een conceptwetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht (zie
www.justitie.nl), dat begin 2007 aan de Raad van State zal worden voorgelegd.
De herziening van het strafprocesrecht is gebaseerd op de conclusies van een
omvangrijk onderzoek naar de fundamenten van het Wetboek van Strafvordering
(Kamerstukken II, 29 071). Met de herziening is beoogd de bestaande regelgeving
te stroomlijnen, waar mogelijk aan te passen aan technologisch ontwikkelingen
en meer inzicht te verschaffen in de gang van het vooronderzoek en in de toepassing
van onderzoek bevoegdheden van middelen. Een nieuwe afbakening van bevoegdheden
van de verschillende ketenpartners maakt daarvan deel uit. Het doel is om
de strafrechtspleging zowel effectief als behoorlijk te laten zijn. De afgelopen
jaren zijn onderdelen van het Wetboek van Strafvordering aangepast. Uiteindelijk
moeten het herziene Eerste en Tweede Boek van het Wetboek van Strafvordering
de burger beter inzicht bieden in de loop van de procedure en zijn rechten
en plichten in het strafproces en die van ander proces deelnemers. Eveneens
is voorzien in een duidelijker omlijning van procesdeelnemers als het slachtoffer,
de getuige en de deskundige, aan wie in het Wetboek een eigen positie met
rechten en plichten wordt toegekend. Dit leidt tot een hernieuwde belangenafweging
van de overige procesdeelnemers alsmede het belang van de waarheidsvinding
en het onderzoek.10. In deze reactie wordt een aantal onderwerpen uit het eindrapport fundamentele
herbezinning gelicht. Met de Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht
heeft overleg plaatsgevonden over het eindrapport. Dit is uitgemond in een
advies van 12 mei 2006. In deze reactie is met dit advies rekening gehouden.
De relatie met hierboven genoemde nationale en internationale ontwikkelingen
is steeds in het oog gehouden.HOOFDSTUK 2 PERSPECTIEVEN EN DOELEN VAN HET CIVIELE
PROCESPerspectieven en doelen: Eindrapport11. De onderzoekers gaan bij de inrichting van het burgerlijk procesrecht
uit van drie perspectieven: professionaliteit, rechtsstatelijkheid en het
bestuurlijk organisatorisch en bedrijfskundig perspectief. Deze perspectieven
hanteerden zij ook al in het interimrapport. De onderzoekers nuanceren de
kritiek op hun interimrapport dat daarin het perspectief van de justitiabele
geen rol speelt. Zij menen dat dit slechts een van de perspectieven is, naast
de hiervoor genoemde.12. De onderzoekers houden vast aan hun uitgangspunt dat rechten titelverschaffing
niet het enige zelfstandig doel van het civiele proces is. De rechtsontwikkeling
en de rechtseenheid achten zij ook belangrijke doelen, vooral bij de rechtspraak
door de Hoge Raad. De onderzoekers stellen voor periodiek onderzoek te doen
naar de ervaringen, wensen en verlangens van alle betrokken bij het civiele
proces.Perspectieven en doelen: reactie13. Een goed werkend burgerlijk procesrecht is een noodzakelijk onderdeel
van onze rechtsstatelijke samenleving. In de reactie op het rapport «Een
maatschappelijke orde» van de Commissie Advocatuur onder voorzitterschap
van Van Wijmen (Kamerstukken II, 2005/2006, 30 300 VI, nr. 144)
heeft het kabinet aangegeven een goed functionerend rechtsbestel als een doel
op zich te beschouwen, vanuit het ideaal van de rechtsstaat en als essentiële
voorwaarde voor een gezonde samenleving. Rechtsorde en rechtspleging zijn
noodzakelijk voor de ontwikkeling en het in stand houden van maatschappelijk
vertrouwen. In die zin deel ik het standpunt van de onderzoekers dat naast
het perspectief van de justitiabele het perspectief van de rechtsstatelijkheid
een belangrijke rol speelt bij de inrichting van het burgerlijk procesrecht.14. Om in een goede rechtsbedeling te voorzien en met het oog op artikel
6 EVRM moet het civiele proces de rechtszoekende een efficiënte, effectieve
en eerlijke mogelijkheid bieden om zijn materiële rechten te verwezenlijken.
Dit acht ik het primaire doel van het civiele proces. Daarbij is de vraag
of bepaalde zaken ter vrije beschikking van partijen staan van invloed op
zowel de wijze waarop als de mate waarin verwezenlijking van de
materiële rechten van een partij mogelijk is. De wijzigingen in het burgerlijk
procesrecht die bij de herziening van 2002 zijn aangebracht, kunnen in dit
licht worden geplaatst. In haar reactie op het eindrapport benoemt de Adviescommissie
burgerlijk procesrecht dit primaire doel ook met zoveel woorden (punt 1 onder
a beschreven uitgangspunt). Het bevorderen van de rechtsontwikkeling en rechtseenheid
acht ik aan dit primaire doel ondergeschikt.15. Aanvaarding van dit primaire doel roept de vraag op of de verschillende
soorten zaken om een verschillend soort civiel proces vragen. Kan van een
effectieve, efficiënte en eerlijke mogelijkheid nog wel gesproken worden
als voor een eenvoudige zaak met een gering belang een volledig aangeklede
procedure moet worden gevolgd? In hoofdstuk 7 over differentiatie van procedures
wordt hier nader op in gegaan.16. Voor wat betreft het voorgestelde onderzoek zij gewezen op het onderzoek
naar de geschilbeslechtingsdelta en het klantwaarderingsonderzoek van de Raad
voor de rechtspraak. Beide worden in de toekomst periodiek herhaald.HOOFDSTUK 3 MEDIATIONMediation: Eindrapport17. De onderzoekers willen de discussie over de plaats van mediation in
het rechtsbestel verbreden door de inrichting van de voorfase van de procedure
daarbij te betrekken en door de materieelrechtelijke remedies die de rechter
ten dienste staan, uit te breiden. De onderzoekers delen het standpunt van
de regering dat mediation vooralsnog niet wettelijk geregeld hoeft te worden.
Zij zien geen taak en verantwoordelijkheid voor de overheid bij de bewaking
van de opleiding en kwaliteit van de mediators. Voor de conceptrichtlijn inzake
mediation stellen zij voor dat Nederland aanstuurt op de mogelijkheid van
zelfregulering via standaardovereenkomsten, codes, protocollen e.d.Mediation: reactie18. De onderzoekers steunen het Nederlandse mediationbeleid. Dit beleid
komt kort samengevat neer op het bevorderen van mediation – door middel
van praktische en financiële ondersteuning – zonder regulering
van bovenaf. In het interimrapport werd dit beleid door de onderzoekers al
onderschreven en ook de reacties op het interimrapport zijn op dit punt positief.
Dit sterkt mij in mijn beleid. Ik acht het met de onderzoekers eveneens van
belang mediation in een bredere context te plaatsen. Zoals ook is aangegeven
in de notitie Mediation en het rechtsbestel van 19 april 2004 (Kamerstukken
II, 2003–2004, 29 528, nr. 1) is het beleid van het kabinet
erop gericht dat zoveel mogelijk wordt voorkomen dat conflicten escaleren
en (onnodig) juridiseren. In dat kader wil het kabinet partijen in staat stellen
hun conflicten in een zo vroeg mogelijk stadium zelf of met behulp van een
derde op te lossen. Mediation is één van de instrumenten die
daaraan kunnen bijdragen. In hoofdstuk 6 zal ik nader ingaan op andere initiatieven
van het kabinet om conflictoplossing in de voorfase te bevorderen.19. Het Nederlandse standpunt over de ontwerp-mediationrichtlijn, waarover
in Brussel nog steeds wordt onderhandeld, is steeds geweest dat een dergelijke
richtlijn niet voldoet aan het subsidiariteitsvereiste omdat een regeling
op communautair niveau niet nodig is en zelfs onwenselijk. De
verwachting is dat Nederland voor dit standpunt in de Raad en in het Europees
Parlement onvoldoende steun krijgt. Een meerderheid van de overige lidstaten
acht een Europese regeling van mediation weliswaar niet echt nodig maar ook
niet erg bezwaarlijk. Zij verwachten hiervan een positieve impuls voor het
gebruik van mediation. Vooral de nieuwe lidstaten hechten aan de ontwerprichtlijn,
omdat zij op dit gebied veelal nog weinig ervaring hebben. Mediation is in
veel van die lidstaten een nieuw fenomeen in de praktijk, waarvoor ook nog
weinig beleid ontwikkeld is. Tijdens de onderhandelingen is de ontwerptekst
van de richtlijn – mede door de Nederlandse inbreng – bescheidener
van inhoud geworden. De meest recente ontwerptekst laat ruimte voor het voeren
van een eigen mediationbeleid. In dit verband acht ik de suggestie van de
onderzoekers om in Brussel te pleiten voor de mogelijkheid van implementatie
door zelfregulering interessant. Dit houdt in dat de lidstaten mogen kiezen
of zij de doelen in de richtlijn willen bereiken door wettelijke en bestuurlijke
maatregelen of door vrijwillige overeenkomsten of andere vormen van zelfregulering.
De richtlijn kan met zoveel woorden voorzien in implementatie door zelfregulering.
De haalbaarheid van deze suggestie wordt op dit moment onderzocht.20. De op zichzelf interessante aanbeveling om de remedies uit te breiden
wordt niet verder uitgewerkt. Ik meen dat de wet meer instrumenten kan bieden
aan partijen om een geschil in een vroeg stadium op te lossen. Dit past in
de ontwikkelingen op bijvoorbeeld het gebied van letselschade. Het voorstel
voor een deelgeschilprocedure maakt mogelijk dat de rechter in het stadium
van de onderhandelingen een beslissing kan geven over bijvoorbeeld de vraag
of de verzekeraar voorwaarden (zoals het verlenen van medewerking aan een
onderzoek door een door de verzekeraar aangewezen deskundige) mag stellen
aan het toekennen van een voorschot. Deze regeling is erop gericht de rechter
de mogelijkheid te geven bij te dragen aan het vlot trekken van vastgelopen
onderhandelingen over een vroegtijdige minnelijke oplossing van het geschil
tussen partijen.HOOFDSTUK 4 DE VERHOUDING TUSSEN RECHTER EN PARTIJENVerhouding rechter – partijen: Eindrapport21. Gezamenlijke verantwoordelijkheid en het terugdringen van partijautonomie
vormen de kern van de gedachten van de onderzoekers over de inrichting van
het civiele proces. Die gezamenlijke verantwoordelijkheid rust zowel op de
partijen als op de rechter. In het eindrapport stellen de onderzoekers vast
dat het huidige procesrecht hun uitgangspunten voor de gezamenlijke verantwoordelijkheid
van de procesdeelnemers impliciet onderschrijft. Dit geldt bijvoorbeeld voor
het meer standaard gebruik maken van een comparitie na antwoord en voor de
voorschriften van de artikelen 20 Rv (rechter waakt voor onredelijke vertraging)
en 21 Rv (volledigheids- en waarheidsplicht partijen). Met deze verwijzingen
naar het huidige procesrecht komen de onderzoekers tegemoet aan de kritiek
op hun interimrapport dat zij onvoldoende rekening hebben gehouden met de
ontwikkelingen sinds 1 januari 2002.22. De concrete aanbevelingen strekken ertoe om de rechter ruimere mogelijkheden
te geven om de waarheid boven tafel te krijgen. De onderzoekers bepleiten
een bevoegdheid voor de rechter om ambtshalve aan de orde te stellen waarom
een feitelijke of rechtsgrond niet is aangevoerd. Daarnaast bepleiten
zij dat de rechter ambtshalve de rechten en belangen van derden die in het
geding zijn, aan de orde mag stellen.23. De onderzoekers doen aanbevelingen voor een loopbaanbeleid bij de
gerechten om de kwaliteit en ervaring van rechters te verbeteren. Zo bepleiten
zij meer wisseling van rechters tussen hof en rechtbank.24. Om te zorgen dat partijen een «coöperatieve proceshouding»
innemen beveelt het eindrapport aan dat sancties worden ontwikkeld in de sfeer
van de kosten.Verhouding rechter – partijen: reactieCoöperatieve houding van partijen25. Ik onderschrijf de gedachte van de onderzoekers dat partijen in een
civiele procedure bepaalde verplichtingen hebben jegens elkaar en jegens de
rechter. Een coöperatieve proceshouding van partijen past in de gedachte
dat partijen elk vanuit een eigen verantwoordelijkheid bijdragen aan de oplossing
van hun geschillen. Ik geef de voorkeur aan de term «eigen verantwoordelijkheid»
bovengezamenlijke verantwoordelijkheid. Dit laatste
begrip kan ten onrechte de indruk wekken dat partijen daadwerkelijk zouden
moeten samenwerken. De gedachte zou meer moeten zijn dat elk van partijen
in het civiele proces vanuit zijn eigen belang en verantwoordelijkheid het
nodige doet om de rechter in staat te stellen tot een uitspraak te komen.
Onder meer artikel 20 lid 2 (geen onredelijke vertraging), artikel 21 (waarheidsplicht)
en artikel 111 lid 3 (substantiëringsplicht) van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering brengen deze gedachte tot uitdrukking. Artikel 198 lid 3 Rv
inzake het deskundigenbericht vermeldt zelfs expliciet de medewerkingsplicht
van partijen.26. Bij de herziening van het burgerlijk procesrecht in 2002 zijn de artikelen
20 lid 2 Rv en 111 lid 3 Rv opgenomen om het primaire doel van een effectief,
efficiënt en eerlijk proces dichterbij te brengen. Deze verplichtingen
zijn procesrechtelijk van aard en kunnen niet rechtstreeks worden teruggevoerd
op de verplichtingen die partijen op grond van hun materieelrechtelijke verhouding
jegens elkaar hebben. Ik ben het in zoverre niet eens met de Adviescommissie
burgerlijk procesrecht, die meent dat van partijen niet kan worden gevergd
dat zij zich gedragen naar (billijkheids)-normen die verder gaan dan voortvloeit
uit hun materiële rechtsverhouding (vgl. het in punt 1 onder c genoemde
uitgangspunt in het advies van de Adviescommissie). Vastlegging van het algemene
beginsel dat elk der partijen verantwoordelijk is voor het bijdragen aan de
oplossing van hun geschillen, geeft een verdere uitwerking aan de met de herziening
van het procesrecht ingezette lijn. Ik wil dit beginsel daarom toevoegen aan
de algemene beginselen in de derde afdeling van de Eerste titel van het Eerste
Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.27. Er lijkt geen behoefte te bestaan om daarnaast en naast de bestaande
wettelijke verplichtingen van partijen, die in de rechtspraak verder kunnen
worden ontwikkeld, nog andere beginselen in de wet op te nemen.Ambtshalve ingrijpen door de rechter (aanbeveling 11.5
onder a–d)28. De aanbeveling van een bevoegdheid voor de rechter om ambtshalve aan
de orde te stellen waarom een feitelijke of rechtsgrond niet is aangevoerd,
spreekt op zichzelf aan. De Adviescommissie acht een ambtshalve ingrijpen
van de rechter op dit punt wel mogelijk, maar waarschuwt voor een ongewenste
aantasting van de onpartijdigheid van de rechter. De door de
Hoge Raad getrokken grens in zijn uitspraak van 26 september 2003, NJ
2004, 460 moet volgens de Adviescommissie niet ruimer worden getrokken (punt
6 onder 1 van het advies). In die uitspraak oordeelde de Hoge Raad dat de
rechter de vraag naar beperking van de schade ambtshalve aan de orde mocht
stellen, omdat voor de hand lag dat de partij die het aanging dit als verweer
naar voren zou hebben gebracht. De Hoge Raad wees daarbij op het belang van
hoor en wederhoor, dat de rechter bij de afweging of hij bepaalde vragen ambtshalve
aan de orde mag stellen, tot terughoudendheid dwingt.29. Ik deel de conclusie van de Adviescommissie dat geen dringende behoefte
bestaat aan een wettelijke verruiming van de bevoegdheid om ambtshalve in
te grijpen. De wenselijke reikwijdte van deze bevoegdheid moet worden getoetst
aan het primaire doel van het civiele proces. Waar een effectieve en efficiënte
rechtsgang gebaat kan zijn met vergaand ambtshalve ingrijpen (om zoveel mogelijk
de feiten en daadwerkelijke belangen van partijen tijdig boven tafel te krijgen),
kan de eis dat de rechtsgang eerlijk is en dat de schijn van partijdigheid
en onevenredige vertraging door een heel nieuw debat wordt vermeden, in de
weg staan aan het in al te ruime mate toestaan van ambtshalve ingrijpen door
de rechter.30. Ook om een andere reden moet een te ruime bevoegdheid tot ambtshalve
ingrijpen worden voorkomen. Een ambtshalve bevoegdheid kan verworden tot een
ambtshalve verplichting. Naarmate de rechter ruimere mogelijkheden heeft om
zaken ambtshalve aan de orde te stellen, zullen partijen vaker de vraag opwerpen
waarom de rechter niet van deze bevoegdheid gebruik heeft gemaakt. Zo heeft
in het Duitse procesrecht de ambtshalve bevoegdheid van de rechter om zaken
aan de orde stellen in een «Belehrungspflicht» geresulteerd, waarop de rechter ook kan worden aangesproken als
hij ten onrechte iets niet aan de orde stelt.
Is er wel een ruime bevoegdheid, maar kan de rechter niet worden aangesproken
op het al dan niet gebruiken daarvan, dan is al snel sprake van willekeur.31. In het bestuursrecht is een trend waarneembaar dat de rechter pas
ambtshalve ingrijpt als de openbare orde dreigt te worden geschonden. Eerder
ingrijpen wordt al snel gezien als het treden buiten het geschil. Dit pleit
ervoor om in het civiele procesrecht terughoudend te zijn met uitbreiding
van de mogelijkheden om ambtshalve in te grijpen.32. Wel rijst de vraag of behoefte bestaat aan een duidelijkere afbakening
van de grenzen waarbinnen de rechter ambtshalve in mag grijpen. In een uitspraak
van de Hoge Raad van 17 februari 2006 was aan de orde de vraag of het
hof buiten de grenzen van de rechtsstrijd was getreden en ten onrechte de
feiten had aangevuld. De Advocaat-Generaal meende dat het hof niet ongeoorloofd
de feiten had aangevuld. De Hoge Raad oordeelde echter dat wel sprake is van
een verboden aanvulling van de feitelijke grondslag. Zowel de AG als de Hoge
Raad verwijst voor zijn oordeel naar de uitleg van de stellingen van de dwalende
partij door het hof. Beide komen echter tot een tegenovergestelde conclusie
over de vraag wat het hof in die stellingen heeft gelezen. Beide verbinden
daaraan een tegengesteld oordeel over de vraag of sprake is van een verboden
ambtshalve aanvulling van de feiten. Dit illustreert de behoefte aan verduidelijking
op dit punt.33. Overigens kent het Antilliaanse burgerlijk procesrecht al sinds jaar
en dag een bepaling dat de rechter partijen mag voorlichten, hen mag ondervragen
en hen zelfs opmerkzaam mag maken op rechts- en bewijsmiddelen die zij kunnen
aanwenden (art. 118 RvNA). In het Antilliaanse procesrecht wordt deze bepaling –
naar verluidt zonder problemen – toegepast naast de verplichting
van de rechter om de rechtsgronden aan te vullen (art. 52 RvNA) en een daaruit
a contrario afgeleid verbod voor de rechter om de feiten aan te vullen. Recent
is betoogd dat deze Antilliaanse bepaling geen ruimere bevoegdheden biedt
dan de Nederlandse rechter heeft op basis van de rechtspraak van de Hoge Raad
(Zie mr. G. C. C. Lewin in NJB 2006,
2002 e.v.). Omdat de bepaling de rechter uitsluitend toestaat om een partij
te wijzen op de mogelijkheid ergens een beroep op te doen, is de bepaling
in zekere zin beperkter dan wat de Hoge Raad in zijn arrest van 26 september
2003, NJ 2004, 460 toelaatbaar achtte. Omwille van de heldere afbakening van
de mate waarin de rechter ambtshalve in mag grijpen, bepleit de auteur om
ook een artikel 118 RvNA in het Nederlandse Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
op te nemen.34. Ik ben voorstander van een bewust gebruik door de rechter van zijn
mogelijkheden om binnen de grenzen van een goede procesorde ambtshalve in
te grijpen. Daarvoor is van belang dat de rechter weet wat die mogelijkheden
zijn. De wijze waarop de rechter op dit moment invulling geeft aan zijn mogelijkheden
om ambtshalve in te grijpen, verschilt in de praktijk. Naarmate er meer scheefgroei
is tussen de partijen (de «informatieasymmetrie»), lijkt de rechter
geneigd zich actiever op te stellen. De keuze voor een bepaalde mate van differentiatie
met deels wel en deels geen verplichte procesvertegenwoordiging beïnvloedt
daarmee de facto de verhouding tussen partijen
en de rechter. Denkbaar is dat aan de algemene bepalingen in het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering een bepaling wordt toegevoegd die verduidelijkt
dat de rechter binnen de grenzen van de goede procesorde partijen ambtshalve
mag wijzen op mogelijkheden om hun stellingen en feiten aan te vullen.35. De aanbeveling dat de rechter ambtshalve mag ingrijpen als het gaat
om (het aan de orde stellen van) de belangen van derden wil ik bezien in samenhang
met de aanbeveling om de dagvaardings- en verzoekschriftprocedure in elkaar
te schuiven. Op dit moment zijn de regels voor het betrekken van derden in
beide procedures verschillend (vgl. art. 210, 217 en 218 Rv voor de dagvaardingsprocedure
en art. 279 lid 1 laatste zin Rv voor de verzoekschriftprocedure). In de verzoekschriftprocedure
heeft de rechter van oudsher (veel) ruimere mogelijkheden om derden in de
procedure te betrekken. Dit hangt samen met het soort zaken waarvoor de verzoekschriftprocedure
oorspronkelijk ontworpen is: zaken waarin vaak niet sprake is van één
duidelijke wederpartij maar waarin verschillende belanghebbenden betrokken
zijn. Uitgangspunt is dat geen behoefte bestaat aan een algemene ambtshalve
bevoegdheid om derden in het geding te betrekken. Getoetst aan het primaire
doel van een effectief, efficiënt en eerlijk proces, mag een dergelijke
bevoegdheid nooit verder gaan dan het geschil tussen partijen rechtvaardigt.
Of een geschil rechtvaardigt dat de rechter ambtshalve een derde betrekt,
wordt mede bepaald door de mate waarin het geschil een zaak betreft die ter
vrije beschikking van partijen staat. Bij het in elkaar schuiven van de dagvaardings-
en verzoekschriftprocedure (zie hierna hoofdstuk 7) moet ook de positie van
de derdebelanghebbende aan de orde komen.Loopbaanbeleid rechterlijke macht (aanbeveling 11.5 onder
e)36. De aanbevelingen van de onderzoekers voor een loopbaanbeleid voor
de rechterlijke macht passen in het nieuwe loon- en functiegebouw en de ideeën
over loopbaanbeleid. Een nieuw loopbaanbeleid voor de rechterlijke macht moet
de mogelijkheid faciliteren dat jonge rechters zekere tijd kunnen meedraaien
in een gerechtshof en dat goede en ervaren raadsheren van een
gerechtshof worden gestimuleerd om weer deel te nemen aan de rechtspraak in
eerste aanleg. De aanbeveling van de onderzoekers richt zich tot de Raad voor
de rechtspraak. Ook de Commissie Deetman adviseert de Raad voor de rechtspraak
om meer te doen aan loopbaanbeleid voor alle medewerkers binnen de gerechten.Sancties (aanbeveling 11.5 onder f)37. De aanbevelingen van de onderzoekers voor de invoering van sancties
in de sfeer van de proceskostenveroordeling, maken deel uit van een bredere
discussie over de kosten van de procedure. Die discussie is aanleiding om
te bekijken of flexibilisering van de regeling inzake proceskosten wenselijk
is. Ik onderschrijf niet in algemene zin de aanbeveling om een coöperatieve
proceshouding van partijen te stimuleren door sancties. Bij de (hiervoor onder
nrs. 25 en 26 genoemde) wettelijke verplichtingen ter bevordering van een
coöperatieve houding heeft de rechter de mogelijkheid aan een weigering
de gevolgen te verbinden die hij geraden acht. Hoe meer en gedetailleerdere
regels er zijn voor sancties op dit vlak, hoe reëler het door de Adviescommissie
gesignaleerde gevaar van een «geschil in een geschil» over het
al dan niet toepassen van bepaalde sancties.HOOFDSTUK 5 DE VOORFASEVoorfase: Eindrapport38. De onderzoekers willen de fase voorafgaand aan een gerechtelijke procedure
(de voorfase) een veel belangrijkere plaats geven in de civiele geschilbeslechting.
Hun concrete aanbevelingen zijn erop gericht om al in een vroeg stadium zoveel
mogelijk informatie op tafel te krijgen en partijen te bewegen tot een gezamenlijke
oplossing (schikking). Bij de uitgangspunten in het interimrapport was de
kritiek vooral dat de ideeën van de onderzoekers kostenverhogend en vertragend
zouden werken. De concrete aanbevelingen zijn minder vergaand dan het interimrapport
deed vermoeden. Zij betreffen het terugdringen van het conservatoir beslag
door een meer inhoudelijke toetsing en snellere verplichting tot schadevergoeding
bij een «ontijdig» beslag (aanbeveling11.6 onder a en b). Ook
bepleiten de onderzoekers invoering van een preprocessuele comparitie (aanbeveling
11.6 onder c). De onderzoekers zijn voorstander van (preprocessuele) protocollen
die door zelfbinding naleving afdwingen. Zij zien hier een rol voor de Raad
voor de rechtspraak (aanbeveling 11.6 onder d tot en met f). Het voorlopig
getuigenverhoor willen zij ongemoeid laten (aanbeveling 11.6 onder g). Een
andere suggestie betreft de uitbreiding van de mogelijkheden voor informatievergaring
(«disclosure», aanbeveling 11.6 onder
h). De onderzoekers verwijzen hiervoor naar de voorstellen van prof. Storme
in zijn rapport over de Europese harmonisatie van burgerlijk procesrecht (Rapprochement du Droit Judiciaire de l’Union européenne, M. Storme (ed.) 1994).Voorfase: reactieAlgemeen39. Meer aandacht voor de voorfase past in mijn beleid om partijen in
staat te stellen hun geschillen in een zo vroeg mogelijk stadium zelf of met
hulp van een derde op te lossen. Het mediationbeleid is hierop gericht evenals
het wetsvoorstel Zorgvuldige scheiding en voortgezet ouderschap en het voorstel
voor een deelgeschilprocedure in letselschadezaken dat op dit
moment in consultatie is. Ik onderschrijf dan ook de achterliggende gedachte
van de onderzoekers, dat een vroegtijdige oplossing van het geschil de voorkeur
verdient. Over de uitwerking van deze gedachte door de onderzoekers heb ik
enige twijfels. De Adviescommissie wijst op de reële kans dat tijd, moeite
en kosten worden besteed in de voorfase die niet in de eigenlijke procedure
worden terugverdiend. Dit is een reëel risico, dat in Engeland op onderdelen
ook bewaarheid is geworden.Conservatoir beslag (aanbeveling 11.6 onder a en b)40. Er is geen aanleiding voor een wettelijke beperking van de mogelijkheden
om conservatoir beslag te leggen. In het algemeen vervult het conservatoir
beslag een nuttige functie. Als het beslag achteraf onrechtmatig blijkt te
zijn, is de beslaglegger tot schadevergoeding verplicht. De aanbevelingen
en de vraag in hoeverre een ontijdig gelegd conservatoir beslag onrechtmatig
is, kunnen worden overgelaten aan de rechtspraak.Preprocessuele comparitie (aanbeveling 11.6 onder c)41. Naast de bestaande mogelijkheden van artikel 96 Rv, de comparitie
ter gelegenheid van het voorlopig getuigenverhoor (art. 191 Rv) en de voorstellen
voor een deelgeschilprocedure bestaat op dit moment geen behoefte aan een
algemene regeling voor een preprocessuele comparitie. Ook voor deze preprocessuele
comparitie zal de rechter behoefte hebben aan enige voorlichting over de zaak.
In de praktijk is er dan mogelijk weinig verschil met de informatie die partijen
ter inleiding van de eigenlijke procedure aan de rechter verschaffen. De door
de onderzoekers beoogde winst is dan schijn. Als het bij de preprocessuele
comparitie niet tot een schikking komt, is de kans op een doublure in de eigenlijke
procedure en comparitie na antwoord reëel.Protocollen (aanbeveling 11.6 onder d-f)42. Voorzover het gaat om de betrokkenheid van de praktijk bij totstandkoming
van praktische regels verwijs ik naar hoofdstuk 11 van deze reactie. Het nut
van protocollen bestaat vooral waar deze ertoe dienen het civiele proces effectief,
efficiënt en eerlijk te laten verlopen. Zij kunnen bijvoorbeeld praktische
regels bevatten die partijen in staat stellen zich beter dan nu voor te bereiden
op een comparitie, omdat duidelijk is wat van hen verwacht wordt. Ook een
gedragscode zoals recent tot stand is gekomen voor letselschadezaken, kan
partijen helpen hun geschil sneller en effectiever op te lossen.43. Ik twijfel echter aan het nut van het verbinden van kostensancties
aan protocollen. Als voorbeeld kan gelden de Engelse regeling inzake offers to settle. Grof samengevat verplicht deze regeling
partijen ertoe om voordat zij een gerechtelijke procedure starten een schikkingsvoorstel
te doen. Leidt een gerechtelijke procedure tot toewijzing van een lager bedrag
dan het schikkingsvoorstel inhield, dan wordt aan de partij die dit voorstel
niet aanvaardde, een sanctie in de sfeer van de kostenveroordeling opgelegd.
Ook als een partij geweigerd heeft een schikkingsvoorstel te doen, kan aan
haar een kostensanctie worden opgelegd. Dergelijke regelingen kunnen –
afgezien van het daarin gelegen element van gokken – leiden tot geschillen
over de al dan niet naleving van de protocollen in plaats van over de eigenlijke
vordering. Voorkomen moet worden dat een protocol vooral een bron van nieuwe
conflicten is. Disclosure (aanbeveling 11.6 onder h)44. Hoewel artikel 843a Rv bij de herziening van het procesrecht in 2002
is uitgebreid om partijen ruimere mogelijkheden te geven om stukken te verkrijgen,
blijkt hiervan in de praktijk tot nu toe maar beperkt gebruik te worden gemaakt.
Tegelijkertijd acht de rechtspraktijk de informatiemogelijkheden op dit moment
te beperkt. In kostbare disclosure of discovery procedures voorafgaand aan of bij het begin
van de procedure schuilt een gevaar. Het jaagt partijen op kosten en is lang
niet altijd nuttig voor een efficiënt verloop van de verdere procedure
(en kan leiden tot fishing expeditions). De uitdaging
is om hierin een balans te zoeken. De Adviescommissie voor het burgerlijk
procesrecht heeft zich bereid verklaard dit onderwerp op te pakken en nader
uit te werken. Ik maak graag gebruik van de expertise en bereidheid van de
Adviescommissie op dit punt. De Europese bepalingen over disclosure in de richtlijn handhaving IE-rechten en het wetsvoorstel
ter implementatie van die richtlijn (Kamerstukken II, 30 392, nr. 2)
en de voorstellen van de Europese Commissie in het kader van de private handhaving
van het mededingingsrecht kunnen een bijdrage vormen aan de gedachtevorming
hierover. Anderzijds kunnen de bevindingen van de Adviescommissie voor het
burgerlijk procesrecht bijdragen aan een coherente en goed onderbouwde Nederlandse
inbreng in Brussel.HOOFDSTUK 6 DE PROCEDURE: CASEMANAGEMENT EN BEWIJSCasemanagement: Eindrapport45. Case management achten de onderzoekers
een belangrijk instrument om de civiele procedure op een goede manier te laten
verlopen. In het interimrapport bepleitten zij individueel case management per zaak door de zaaksrechter en afschaffing van
de centrale roladministratie. Na de kritische reacties hierop tijdens de consultatie,
nuanceren zij dit standpunt in hun eindrapport. De onderzoekers willen meer
taken bij de zaaksrechter leggen en hem meer mogelijkheden voor rechtstreekse
communicatie met partijen geven. De centrale roladministratie willen zij bij
nader inzien handhaven.46. De onderzoekers pleiten daarnaast voor een betere voorbereiding van
de mondelinge behandeling en voor ruimere mogelijkheden tijdens de mondelinge
behandeling voor het houden van een «pleidooi» van de advocaat
en het horen van meegebrachte getuigen. Ook bepleiten zij ruimere mogelijkheden
voor de rechter om af te zien van het horen van getuigen. Daartoe willen zij
de partijen verplichten hun verzoek te motiveren en van elke getuige een schriftelijke
getuigenverklaring over te leggen.Casemanagement: reactieCentrale roladministratie en case management (aanbeveling
11.7 onder a–c)47. Het handhaven van een centrale roladministratie sluit aan bij de wensen
van de praktijk, waar soms ook voor verzoekschriftprocedures een centrale
rol wordt gevoerd. De verdeling van het case management tussen rolrechter en zaaksrechter kan worden overgelaten aan de
gerechten zelf in samenspraak met de Raad voor de rechtspraak. Hier ligt niet
een taak voor de wetgever.Voorbereiding comparitie en pleidooi (aanbeveling 11.7
onder d en e)48. De aanbevelingen voor een betere voorbereiding van de comparitie na antwoord en het pleidooi, met meer ruimte in de comparitie voor
een mondelinge toelichting door advocaten sluiten aan bij de wijzigingen die
zijn doorgevoerd bij de herziening van het procesrecht van 2002. Beide dragen
bij aan een efficiënte procesvoering. Ook de Adviescommissie voor het
burgerlijk procesrecht onderschrijft het belang hiervan. De aanbeveling richt
zich echter niet zozeer tot de wetgever als wel tot de rechtspraktijk. De
wet staat aan een dergelijke invulling van de mondelinge behandeling niet
in de weg.Getuigenbewijs door schriftelijke verklaring (aanbeveling
11.7 onder h en i)49. Op dit moment is de rechter verplicht een verzoek tot het leveren
van getuigenbewijs te honoreren als dit voldoende gespecificeerd en terzake
dienend is. In de rechtspraak van de Hoge Raad zijn hiervoor criteria ontwikkeld
(die ertoe leiden dat de rechter een aanbod tot getuigenbewijs nauwelijks
kan passeren, met alle vertraging van dien). De gedachte om meer ruimte te
bieden voor schriftelijke getuigenverklaringen is op zichzelf aantrekkelijk.
Aan deze gedachte kleven echter nogal wat problemen. Bijvoorbeeld de vraag
wat te doen met de vijandige getuige, die niet bereid zal zijn een verklaring
af te leggen of de vraag in hoeverre de rechter mag afgaan op de schriftelijke
verklaring als de wederpartij meent dat de schriftelijke verklaring leugenachtig
is. De Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht acht de aanbeveling
vanwege deze en andere problemen niet gelukkig.50. In het algemeen geldt dat bewijs op de minst belastende manier moet
kunnen worden geleverd. Het is nog te vroeg om een regeling zoals de onderzoekers
voorstellen, in de wet op te nemen. Dit onderwerp kan eventueel aan de orde
komen in de nieuw op te richten BPR-raad.51. De gedachte om in eenvoudige zaken een ruimer gebruik te maken van
getuigen die meegebracht worden naar de comparitie en zonodig ter plekke worden
gehoord, spreekt aan. Dit komt een efficiënte procesvoering ten goede.
Het sluit aan op mijn voorstellen om in eenvoudige zaken de procedure zo eenvoudig
mogelijk te maken. De huidige regels inzake het mondelinge vonnis laten een
dergelijke gang van zaken toe. Dit kan met een wetswijziging verduidelijkt
worden.HOOFDSTUK 7 DIFFERENTIATIE VAN PROCEDURESDifferentiatie: Eindrapport52. In het interimrapport zijn over de inleiding van de procedure, het
onderscheid tussen dagvaarding en verzoekschrift en de wijze van betekening
aan de wederpartij weinig uitgewerkte ideeën te vinden. Het onderwerp
maakt wel deel uit van de aan de onderzoekers voorgelegde lijst met vraagpunten.
In het eindrapport gaan de onderzoekers hier nader op in. Concreet stellen
zij het volgende voor.53. De onderzoekers bepleiten één procesinleidend stuk (een
verzoekschrift). Kennisgeving aan de wederpartij vindt plaats door verzending
per gewone post onder verantwoordelijkheid van de griffie. Daarnaast kan de
eiser ervoor kiezer zijn inleidend verzoek aan de wederpartij te betekenen
door een deurwaardersexploot. Ook een gezamenlijk verzoekschrift moet mogelijk
zijn.54. Het procesinleidend verzoekschrift is het begin van een eenvormige
procesgang (het «basismodel»). In het basismodel moet de positie
van derden volgens de onderzoekers overeenkomstig de verzoekschriftprocedure
worden geregeld. Afwijkingen en afsplitsingen van het basismodel zijn voor
bepaalde zaken nodig, bijvoorbeeld voor small claims.
Zo zijn de onderzoekers voorstander van een eenvoudige procedure voor vorderingen
tot € 2 000 waarin procesinleiding, bewijsrecht en termijnen
op laagdrempelige wijze zijn geregeld. Incassozaken moeten zoveel mogelijk
geautomatiseerd en met standaardformulieren kunnen worden ingeleid en afgehandeld.55. De onderzoekers bepleiten de mogelijkheid van «kortsluiting»
in kort geding. Zij vinden dat zowel op gezamenlijk als op eenzijdig verzoek
een kortgedinguitspraak als bodembeslissing moet kunnen gelden, tenzij de
andere partij een rechtsmiddel instelt of een bodemprocedure begint.56. De onderzoekers menen dat een afzonderlijke regeling voor aansprakelijkheidszaken
over massaschade nadere overweging verdient. Daarbij zou veel nadruk op de
voorfase moeten liggen. Verder wijzen zij op de mogelijkheid van een exclusief
bevoegd gerecht, het risico van misbruik, het belang van een afzonderlijke
regeling voor strooischade en van een regeling voor de bewijsproblematiek.
De regeling in de Wet collectieve afwikkeling massaschade achten de onderzoekers
een eerste stap, maar niet genoeg.Differentiatie: reactieEén procesinleidend stuk: het verzoekschrift (aanbeveling
11.8 onder a–f)57. De voorstellen voor het verzoekschrift als uniform procesinleidend
stuk zijn interessant. Kennisgeving door de griffie in alle gevallen betekent
een verzwaring van de taak van de griffie. Daarnaast is het een overheveling
naar de overheid van een taak die de deurwaarder – weliswaar als ambtshandeling –
op dit moment verricht in opdracht van een private partij. Daar staat tegenover
dat de kostprijs van verzending per post veel lager ligt dan de kosten van
betekening bij deurwaardersexploot. Ook komt een uniforme procesinleiding
de eenvoud ten goede. Ten slotte wordt hiermee een verlichting van de administratieve
lasten voor de burger en het bedrijfsleven gerealiseerd. Inleiding van een
procedure bij verzoekschrift zou een vervolg geven aan de bij de herziening
van het procesrecht in 2002 ingezette deformalisering.58. Ook de Europese verordening voor een Europees betalingsbevel en de
ontwerpverordening voor een small claims procedure
gaan uit van indiening van een verzoek per standaardformulier ter griffie
en kennisgeving aan de wederpartij door de griffie. In het rapport van de
ambtelijke werkgroep «Eenvoudige procedures voor eenvoudige zaken»
is voorgesteld om voor eenvoudige zaken een digitale procesinleiding mogelijk
te maken. De griffie zou het procesinleidend stuk volgens die voorstellen
vervolgens per gewone post aan de wederpartij sturen.59. De Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht pleit voor een
model waarbij de aanlegger de keus heeft tussen oproeping van de wederpartij
door de griffie of bij deurwaardersexploot in opdracht van de aanlegger. Een
dergelijk model spreekt mij aan. Voor afzonderlijke categorieën kan betekening
bij exploot dwingend worden voorgeschreven, zoals nu bijvoorbeeld geldt voor
het echtscheidingsverzoek.60. Het indienen van een gezamenlijk verzoek, zoals bepleit door de onderzoekers,
is op dit moment al mogelijk bij de kantonrechter op basis van artikel 96
Rv. Van deze mogelijkheid wordt in de praktijk zelden gebruik gemaakt, deels
waarschijnlijk vanwege onbekendheid met het bestaan van ervan. Deze mogelijkheid
zou kunnen worden uitgebreid tot de sector civiel. Aan ruimere mogelijkheden dan artikel 96 Rv (met eventueel uitbreiding tot sector civiel) bestaat
naar het lijkt weinig behoefte in de praktijk.Eén basismodel: in elkaar schuiven van dagvaardings-
en verzoekschrift-procedure (aanbeveling 11.8.2 onder a en b)61. Ik onderschrijf het voorstel om de dagvaardings- en verzoekschriftprocedure
in elkaar te schuiven tot één basismodel. Het voorstel is een
van de meest ingrijpende aanbevelingen uit het eindrapport. Voor het uitvoeren
hiervan is een omvangrijke wetgevingsoperatie nodig. Het voorstel sluit aan
op al eerder her en der geuite suggesties hiertoe en op een ontwikkeling waarin
dagvaardings- en verzoekschriftprocedure steeds dichter naar elkaar toe zijn
gegroeid. In de memorie van toelichting op het herziene procesrecht is opgemerkt
dat de ingezette weg van harmonisering van de dagvaardings- en verzoekschriftprocedure
werd voortgezet en dat aan de hand van de ervaringen die daarbij worden opgedaan,
wordt bezien of verdare stappen nodig zijn. Bij nieuwe wetgeving op deelterreinen
blijkt inmiddels steeds moeilijker te verantwoorden waarom voor de dagvaardings-
of juist de verzoekschriftprocedure wordt gekozen. De invoering van één
basismodel zou de eenvoud en duidelijkheid van het procesrecht zeker ten goede
komen. Ook de Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht stemt in met
de gedachte van één basismodel.62. Het ineen schuiven van de dagvaardings- en verzoekschriftprocedure
roept de vraag op naar de gevolgen voor de regeling van verstek en verzet.
Op dit moment kent alleen de dagvaardingsprocedure verstek en verzet. Dit
moet nader moeten worden uitgewerkt (zie ook Hoofdstuk 9, nr. 91).63. Meer algemeen is zaak om van elke bepaling in de dagvaardings- en
verzoekschriftprocedure nauwkeurig te bekijken of deze zich leent voor toepassing
in alle gevallen. De oproeping van derden in de procedure is hiervan een voorbeeld.
In de uitwerking zal afhankelijk van het soort zaak onderscheid gemaakt moeten
worden in de mate waarin het mogelijk moet zijn om derden in de procedure
te betrekken. Het bestuursprocesrecht kan hierbij inspiratie bieden.Uitzonderingen op het basismodel (aanbeveling 11.8.2 onder
c en d)64. Het zal zeker nodig zijn voor bepaalde procedures een afwijkende regeling
te laten gelden. Het door de onderzoekers gemaakte onderscheid tussen afwijkende
of aanvullende regels binnen het basismodel (voor personen- en familiezaken,
small claims, faillissementsprocedures en Boek 2 zaken) en afsplitsingen van
het basismodel (voor incasso van onbetwiste geldvorderingen, het kort geding
en complexe procedures) acht ik niet erg duidelijk. Waarschijnlijk komt bijvoorbeeld
de faillissementsprocedure meer in aanmerking voor een afsplitsing van het
basismodel, gezien het bijzondere karakter van deze procedure.Small claims (aanbeveling 11.8.3)65. Het pleidooi voor invoering van een small claims procedure sluit aan bij de ontwerpverordening voor een Europese small claims procedure en bij de gedachten in het rapport
van de ambtelijke werkgroep «Eenvoudige procedures voor eenvoudige zaken».
De gedachten van de werkgroep gaan uit naar een heel eenvoudige procedure
voor vorderingen tot € 2 000, zonder hoger beroep en een iets
minder eenvoudige procedure voor vorderingen tot € 5 000 en
consumentenkoopzaken tot een nader te bepalen bedrag boven € 5 000.
De Commissie Deetman pleit er zelfs voor alle consumentenkoopzaken over te
hevelen naar de kantonrechter, ongeacht het bedrag dat in geding is, en de
grens voor kantonzaken te verhogen tot € 25 000.
Op deze voorstellen kom ik nader terug in de reactie op het rapport van de
Commissie Deetman. De voorstellen illustreren de behoefte om meer zaken eenvoudiger
af te doen.66. Ik ben voorstander van een zo eenvoudig mogelijke procedure voor eenvoudige
zaken. Wil de overheid ook voor die zaken een civiel proces bieden dat effectief,
efficiënt en eerlijk is, dan moeten de kosten en inrichting van de procedure
enigszins in verhouding staan tot het belang van vordering en de eenvoudige
aard van de zaken. Zodra ik beschik over de adviezen van de Raad voor de rechtspraak
en de SER over het rapport «Eenvoudige procedures voor eenvoudige zaken»
wil ik hieraan verder uitvoering geven.Incasso van geldvorderingen (aanbeveling 11.8.4 onder
a–e)67. De ideeën van de onderzoekers voor een afzonderlijke, geautomatiseerde
incassoprocedure sluiten goed aan op de verordening voor een Europees betalingsbevel.
Deze verordening is mede op verzoek van Nederland beperkt tot grensoverschrijdende
gevallen. Die beperking was nodig op communautair niveau. Lidstaten zijn vrij
om eenzelfde procedure voor hun interne gevallen op te zetten. De verordening
is niet in alle opzichten ideaal, maar voor Nederland absoluut aanvaardbaar
en met mogelijkheden voor geautomatiseerde afwikkeling. Het kan daarom aantrekkelijk
zijn bij de uitvoering van de verordening ook in de toepassing op interne
gevallen te voorzien. Met de Raad voor de rechtspraak vindt overleg plaats
over de mogelijke wijzen van uitwerking.Kortsluiten kort geding – bodemprocedure (aanbeveling
11.8.5)68. Tegen een kortsluiting op gezamenlijk verzoek bestaat weinig bezwaar.
Het komt de proceseconomie ten goede en geeft partijen zekerheid. Om de scheiding
tussen kort geding en bodemzaak duidelijk te handhaven is dan wel nodig dat
het spoedeisend belang een belangrijk criterium blijft voor het kort geding.
In kortsluiting op eenzijdig verzoek zie ik weinig. Anders dan in het bestuursrecht,
is in het burgerlijk procesrecht niet vereist dat een hoofdzaak aanhangig
is op het moment dat een voorlopige maatregel in kort geding wordt gevraagd.
Hierdoor beschikt de civiele voorzieningenrechter vaak niet over alle voor
de zaak relevante informatie. Kortsluiting op eenzijdig verzoek roept dan
vragen op over de aard van een ingesteld rechtsmiddel en het beginsel van fair trial voor zover de kortgedingprocedure de wederpartij
bijvoorbeeld geen ruimte voor bewijslevering heeft geboden. Complexe procedures: massaschade (aanbeveling 11.8.6 onder
a en b)69. De onderzoekers willen niet vooruit lopen op het lopend onderzoek
van een van hen, mevrouw Ianika Tzankova. Tijdens de parlementaire behandeling
van het wetsvoorstel collectieve afwikkeling massaschade is verwezen naar
de fundamentele herbezinning. Toen is aangegeven dat de bevindingen van de
onderzoekers worden afgewacht om te bezien of verdergaande maatregelen moeten
worden voorgesteld. De bevindingen van de onderzoekers geven geen aanleiding
voor verdergaande maatregelen. Op basis van de eerste ervaringen met de nieuwe
procedure zal ik bekijken of aanpassing nodig is.HOOFDSTUK 8 HOGER BEROEPHoger beroep: eindrapport70. De standpunten van de onderzoekers over hoger beroep in het interimrapport
gingen uit van fundamentele wijzigingen ten opzichte van het huidige systeem.
De onderzoekers bepleitten toen het hoger beroep als «voortgezette instantie».
Rechterlijke fouten moeten steeds hersteld kunnen worden (afschaffing van
appelverboden) maar nieuwe feiten en stellingen (nova) mogen nog maar heel
beperkt worden aangevoerd. Verzet wilden de onderzoekers geheel afschaffen.71. In de reacties op het interimrapport is hierop veel kritiek gekomen.
Beperking van het aanvoeren van nova in appel zou leiden tot een procedure
over de toelating van de nova en tot het recht doen op onvolledige gegevens.
Het aantal appellen is klein (< 5% van het aantal vonnissen
in eerste aanleg), ingrijpen zou ook om die reden niet nodig zijn.72. In het eindrapport nuanceren de onderzoekers hun eerdere standpunten.
De bijzondere appelverboden (bijvoorbeeld bij ontbinding van een arbeidsovereenkomst)
willen zij niet afschaffen. Bij het algemene appelverbod (de appelgrens bij
de sector kanton van € 1 750) stellen zij dat bij «een
verdere algemene beperking» de rechter in eerste aanleg ruimere mogelijkheden
voor rectificatie op grond van artikel 31 Rv zou moeten krijgen bij «alles
wat zich leent voor eenvoudig herstel». Zij lijken die ruimere mogelijkheden
voor rectificatie echter meer algemeen te willen.73. De beperking van nova heeft in het eindrapport alleen nog betrekking
op «een wezenlijke verandering van de eis of het verzoek en de introductie
van een geheel nieuw verweer, waardoor feitelijk onderzoek nodig is dat in
eerste aanleg niet heeft kunnen plaatsvinden». Bij een radicale koerswijziging
in hoger beroep zou de rechter moeten kunnen terugverwijzen naar de lagere
rechter. Als sanctie op het aanvoeren van nova zien de onderzoekers meer in
kostenveroordeling dan in uitsluiting van die nova.74. Voor het overige bepleiten de onderzoekers dat de grieven steeds in
het inleidend processtuk worden opgenomen en dat de verweerder al zijn stellingen
en weren opneemt in zijn antwoord (al dan niet bij wege van incidenteel appel).
Daarnaast willen zij de leer van de bindende eindbeslissing afschaffen.Hoger beroep: reactie75. De vraag of het hoger beroep dient als volledige herkansing of juist
enkel als voortgezette instantie, is principieel. Deze vraag kan niet los
gezien worden van de inrichting van de eerste aanleg. Naarmate door de inrichting
van eerste aanleg in die fase het geschil al tot volle wasdom is gekomen,
bestaat minder behoefte aan een volledige herkansing in hoger beroep. Het
Engelse systeem is hiervan een voorbeeld. De eerste aanleg is in dit systeem
zwaar opgetuigd met een vrij ruime disclosure
en een volledige bewijsgaring. Hierdoor bestaat in hoger beroep zelden behoefte
aan nadere bewijslevering. Tegelijkertijd is de processuele last van de eerste
aanleg voor partijen zwaar, zowel financieel als qua tijd en inspanning.76. Met de herziening van het procesrecht in 2002 is geprobeerd een balans
te vinden tussen een zo volledig mogelijke voorlegging van het geschil aan
de rechter (vgl. de waarheidsplicht van artikel 21 Rv en de substantiëringsplicht
van artikel 111 lid 3 Rv) en een gestroomlijnde procedure (in beginsel slechts
een schriftelijke ronde). Enerzijds is er meer concentratie, anderzijds moet
er voldoende ruimte zijn voor debat en bewijs. Op zichzelf is de procedure
in eerste aanleg niet zodanig gewijzigd dat op die grond beperking van het
appel aangewezen is. De gedachte dat een dergelijke beperking nodig
is om een druk op het appel te voorkomen («doorrekenen») lijkt
door de feiten niet te worden gesteund.77. In deze reactie is aangegeven op welke punten de procedure in eerste
aanleg verder wordt aangepast naar aanleiding van het eindrapport. Deze aanpassingen
kunnen leiden tot een verzwaring van de eerste aanleg (bijvoorbeeld op het
punt van disclosure). Omdat op dit moment nog
onvoldoende duidelijk is wat precies de gevolgen zijn van de aanpassingen
in eerste aanleg en het in elkaar schuiven van de dagvaardings- en verzoekschriftprocedure,
wil ik nog niet een definitief standpunt innemen over inrichting van het hoger
beroep. Om die reden ga ik in deze reactie op het eindrapport niet in op alle
afzonderlijke aanbevelingen voor aanpassing van het hoger beroep. Wel hecht
ik eraan dat eventuele beperkingen in het hoger beroep niet leiden tot geschillen
over formaliteiten waardoor het zicht op het eigenlijke geschil verdwijnt.
Ik ben daarom geen voorstander van al te strakke regels voor de toelating
nieuwe stellingen of bewijsmiddelen in appel (vgl. par. 4.2.5).78. Het huidige appelprocesrecht is vooral jurisprudentierecht. De wettelijke
regeling van het hoger beroep is summier. Het geheel aan voorstellen van de
onderzoekers gaat veel verder dan wijziging van een enkele bepaling in het
Wetboek van de Burgerlijke Rechtsvordering. Een aanpassing van het huidige
regime brengt mee dat de regeling voor hoger beroep veel meer dan nu het geval
is, in de wet moet worden vastgelegd. Dit is een omvangrijke wetgevingsoperatie.
Ik ben voorstander van codificatie van het appelprocesrecht. Ook de Adviescommissie
voor het burgerlijk procesrecht zou toejuichen als de wetgever de codificatie
van het appelrecht ter hand neemt.Devolutieve werking en grievenstelsel (aanbevelingen 11.9.1
onder a en b)79. De leer van de devolutieve werking van het hoger beroep is een van
de onderdelen van het appelprocesrecht die op dit moment vooral in rechtspraak
is uitgewerkt. De devolutieve werking houdt in dat de behandeling van de zaak
door het instellen van hoger beroep geheel wordt afgewenteld op de appelrechter.
De rechtstrijd in hoger beroep wordt vervolgens beperkt door het grievenstelsel:
de taak van de appelrechter is beperkt tot wat partijen in de grieven aan
hem voorleggen (negatieve zijde van de devolutieve werking). Bij gegrondverklaring
van een grief moet de rechter ambtshalve beoordelen of in eerste aanleg een
verweer is verworpen of onbehandeld is gebleven, dat door de gegrondbevinding
van de grief relevant is geworden (positieve zijde van de devolutieve werking).
De wet zelf bevat nauwelijks regels op dit punt.80. De leer van de devolutieve werking is ingewikkeld en verfijnd en overstijgt
in zijn details de kennis van de gemiddelde rechtshulpverlener. De leer leent
zich daarom niet goed voor onverkorte opname in de wet. Bij de codificatie
van het hoger beroep is een van de belangrijkste vragen hoe de leer van de
devolutieve werking zo vereenvoudigd kan worden dat zij in de wet kan worden
vastgelegd, of dat volstaan kan worden met vastlegging van de hoofdlijnen.
Daarbij komt zeker aan de orde in hoeverre de verweerder zijn weren in hoger
beroep opnieuw naar voren moet brengen.81. Ik ben het eens met het voorstel dat de grieven in het inleidend processtuk
moeten worden opgenomen. Uitzondering op die regel moet mogelijk zijn als
beide partijen daarom vragen, bijvoorbeeld omdat schikkingsonderhandelingen
tussen hen plaatsvinden. Dit laatste is ook het standpunt van de Adviescommissie
voor het burgerlijk procesrecht (zie punt 14 onder 1 van het advies). Appelverboden (aanbevelingen 11.9.1 onder c–g)82. Uitbreiding van de appelverboden of een algemene beperking van het
appel acht ik niet wenselijk. Mocht bij de uitwerking van het hoger beroep
besloten worden tot een beperking van de omvang van het appel, dan acht ik
dit geen grond voor uitbreiding van herstelmogelijkheden van artikel 31 Rv
(zie hierna onder 8.2.3). De aanbeveling om ondanks een appelverbod appel
open te stellen tegen uitspraken waarbij een zo fundamenteel rechtsbeginsel
is geschonden dat van een eerlijke en onpartijdige behandeling niet meer kan
worden gesproken, wil ik serieus onderzoeken bij de uitwerking van het hoger
beroep.83. De leer van de bindende eindbeslissing (aanbeveling 11.9.1 onder f)
is niet in de wet vastgelegd. De leer houdt in dat de rechter gebonden is
aan zijn eigen zonder voorbehoud gegeven oordelen in een tussenvonnis in dezelfde
zaak. De Hoge Raad laat slechts beperkt uitzonderingen toe op deze gebondenheid.
Ik ben het eens met de onderzoekers dat soms wenselijk is dat de rechter in
ruimere mate terug kan komen op eerder gegeven oordelen. Dit kan bijvoorbeeld
het geval zijn als de rechter ontdekt dat zijn eindbeslissing berust op een
vergissing die in appel hoogstwaarschijnlijk met succes zal worden bestreden.84. Aan het loslaten van deze leer van de Hoge Raad kleven echter belangrijke
bezwaren. De gebondenheid van de rechter aan zijn eigen beslissingen bevordert
in het algemeen een efficiënte procesgang. Zodra partijen weten dat de
rechter op aan zijn eerder gegeven beslissingen niet is gebonden, zullen zij
er alles aan doen om de rechter daarop terug te laten komen voor zover het
gaat om hun niet welgevallige beslissingen. Dit kan tot grote vertraging leiden
en de rechter dwingen tot uitvoeriger motivering waarom hij al dan niet bereid
is op een eerder gegeven beslissing terug te komen. De Adviescommissie voor
het burgerlijk procesrecht staat om deze redenen gereserveerd tegenover de
aanbeveling van de onderzoekers om de leer van de bindende eindbeslissing
los te laten.85. Bij codificatie van het appelprocesrecht ligt voor de hand om af te
bakenen in hoeverre de leer van de (bindende) eindbeslissingen moet worden
gehandhaafd en of dit in de wet moeten worden vastgelegd of dat dit onderwerp
kan worden uitgewerkt door een eventuele BPR-raad.Nova (aanbeveling 11.9.1 onder h–m)86. Met hun voorstel voor een verbod op nova alleen als sprake is van
een «radicale koerswijziging» zijn de onderzoekers in ruime mate
tegemoet gekomen aan de eerder geleverde kritiek op dit punt. Over de toelaatbaarheid
van nova bevat de wet slecht een enkele bepaling. De rechtspraak laat nova
in heel ruime mate toe. Alleen als sprake is van misbruik of strijd met de
goede procesorde kan de rechter stellingen buiten beschouwing gelaten.87. Het is mij bekend dat buitenlandse rechtsstelsels veelal minder ruimhartig
zijn in het toelaten van nieuwe stellingen en weren in hoger beroep. Dit is
op zichzelf geen reden om de toelaatbaarheid van nova te willen beperken.
Het systeem van burgerlijk procesrecht moet partijen stimuleren om hun stellingen
tijdig naar voren te brengen. Er bestaat geen feitelijke grond om aan te nemen
dat advocaten in de praktijk op dit punt zaken «laten liggen»
(vergelijk ook het lage appelpercentage).88. Een systeem met strenge sancties op het niet tijdig naar voren brengen
van bepaalde stellingen (vgl. par. 4.2.5) acht ik niet wenselijk. In dat geval
is het middel al snel erger dan de kwaal. De Adviescommissie is kritisch over
de door de onderzoekers bepleite uitwerking voor het toelaten
van nova. Zij vreest dat kostensancties en mogelijke terugverwijzing leiden
tot geschillen binnen het geschil. Het nadeel van de extra belasting die hiervan
het gevolg is, weegt voor de Adviescommissie zwaarder dan het nadeel van in
appel doorprocederen op basis van een gewijzigd partijstandpunt. Bij de verdere
uitwerking vraagt dit punt serieuze aandacht. Uitgangspunt is ook hierbij
het primaire doel van een effectieve, efficiënte en eerlijke procesgang.
Het onderzoek naar het hoger beroep in verschillende rechtstelsels, dat onlangs
is afgerond door de Universiteit van Tilburg («Verbetering van het hoger
beroep? Kosten en baten van voorstellen uit 12 systemen van procesrecht.»,
J. M. Barendrecht en M. W. de Hoon (red.), Tilburg, 2006), kan bij
de uitwerking ter inspiratie dienen.HOOFDSTUK 9 VERZETVerzet: eindrapport89. In het interimrapport bepleitten de onderzoekers om verzet geheel
af te schaffen. In het eindrapport nemen zij een genuanceerder standpunt.
Zij bepleiten nu om verzet in eerste aanleg te handhaven en alleen in hoger
beroep af te schaffen.Verzet: reactie90. De gedachte om verzet in eerste aanleg te handhaven en alleen in hoger
beroep af te schaffen is aantrekkelijk. Hier is veel voor te zeggen. Zo wordt
niet onnodig de appelrechter belast met zaken die eigenlijk door de rechter
in eerste aanleg in verzet kunnen worden afgedaan. Tegelijkertijd speelt verzet
in hoger beroep een veel kleinere rol en is daar minder reden om het in stand
te houden. Overigens is de Adviescommissie burgerlijk procesrecht voor behoud
van de verzetregeling ook in hoger beroep, in elk geval voor een verstekbeslissing
op een hoger beroep van de oorspronkelijke eiser ingesteld tegen een verstekbeslissing
van de rechter in eerste aanleg.91. In hoeverre ook een verzetregeling moet en kan worden ingevoerd voor
de verzoekschriftzaken, moet nader worden bekeken bij het in elkaar schuiven
van de dagvaardings- en verzoekschriftprocedure. Daarbij wil ik ook bezien
in hoeverre oproeping van de wederpartij in persoon gevolgen moet hebben voor
de verzetmogelijkheden van deze wederpartij in een latere fase. Denkbaar is
een beperking zoals die ook is opgenomen in artikel 8 van de Uitvoeringswet
voor een Europese executoriale titel en in de ontwerpverordeningen voor een
Europees betalingsbevel en small claims. De verzetmogelijkheid
is daar gekoppeld aan de vraag of de verweerder zich heeft kunnen verweren tegen de vordering. Het niet kunnen verweren kan
daarbij zowel een gevolg zijn van een niet(-tijdige) betekening van het procesinleidend
stuk, als van overmacht of buitengewone omstandigheden.HOOFDSTUK 10 CASSATIECassatie: eindrapport92. Voor cassatie willen de onderzoekers de rechtsvormende taak van de
Hoge Raad versterken. In hun interimrapport hebben zij soms vergaande wijzigingsvoorstellen
gepresenteerd om die rechtsvormende taak nader in te vullen. Zo hebben zij
voorgesteld om de mogelijkheid te openen van een verlofstelsel op basis van
selectie onmiddellijk na indiening en de mogelijkheid van prejudiciële
vragen van de lagere rechter aan de Hoge Raad. Daarnaast wilden zij ambtshalve
cassatie mogelijk maken en klachten over motivering zouden door de lagere
rechter moeten worden hersteld. Ook bepleitten zij de wenselijkheid van informatiegaring
bij derden (bijv. amicus curiae, belangenorganisaties).93. Vooral de Hoge Raad heeft kritisch gereageerd op de gedachten in het
tussenrapport. De Hoge Raad meent principieel dat zijn belangrijkste taak
is om een concrete casus te beslissen en niet om een verreikende uitspraak
te doen die de casus overstijgt, maar waarvan de gevolgen vaak niet goed te
overzien zijn. Ook qua werkbelasting ziet hij geen mogelijkheid voor allerlei
eigen onderzoek. De Hoge Raad meent dat het parket hier afdoende in voorziet.
Van ambtshalve cassatie verwacht de Hoge raad een aanzuigend effect op het
aantal cassatieberoepen.94. In het eindrapport benadrukken de onderzoekers de rechtsvormende taak
van de Hoge Raad. Zij nuanceren hun eerdere gedachten door erop te wijzen
dat het tussenrapport geen blauwdruk is en dat niet alles tegelijk hoeft te
worden uitgevoerd. Ook in hun concrete aanbevelingen zijn zij iets voorzichtiger.
De onderzoekers pleiten nu nog slechts voor een experiment waarin een ervaren
lid van de civiele kamer op basis van een preadvies van het parket een voorselectie
maakt. De voorgeselecteerde zaken zouden vooralsnog geheim moeten worden gehouden
en langs de gewone weg moeten worden afgehandeld. Als blijkt dat de voorgeselecteerde
zaken inderdaad overeenkomen met de door de Hoge Raad op basis van artikel
81 RO afgedane zaken, kan besloten worden om ook het parket deze zaken op
81 RO af te laten doen.95. De onderzoekers houden vast aan de gedachte dat de lagere rechter
motiveringsklachten moet kunnen herstellen en dat de Hoge Raad restrictiever
dan nu met die klachten zou moeten omgaan. Dit pleidooi koppelen de onderzoekers
aan de voorgestelde uitbreiding van de herstelmogelijkheden voor de lagere
rechter op basis van artikel 31 Rv. Tegelijkertijd handhaven zij hun pleidooi
voor ambtshalve cassatie door de Hoge Raad, zij het dat zij daaraan toevoegen
dat de Hoge Raad hiertoe niet verplicht is.96. De onderzoekers nuanceren hun aanvankelijke pleidooi voor het stellen
van prejudiciële vragen aan de Hoge Raad door in het eindrapport deze
mogelijkheid alleen voor het gerechtshof te bepleiten. Cassatie: reactie97. De voorstellen van de onderzoekers voor de cassatieprocedure zijn
verstrekkend. Zij zijn een consequente uitwerking van de visie van de onderzoekers
dat rechtsvorming en rechtseenheid een belangrijk doel van het civiele proces
zijn, zeker in cassatie. De Hoge Raad neemt binnen de rechtspraak een bijzondere
positie in. Als hoogste rechter behoren rechtseenheid en rechtsontwikkeling
haast vanzelfsprekend tot zijn taak. Artikel 81 RO vermeldt rechtseenheid
en rechtsontwikkeling expliciet. Cassatieberoepen die de Hoge Raad niet gegrond
acht, en die niet nopen tot beantwoording van rechtsvragen in het belang van
de rechtseenheid of rechtsontwikkeling, kan de Hoge Raad vereenvoudigd afdoen.
Ter wille van de eenvormige rechtstoepassing heeft de Procureur-Generaal bij
de Hoge Raad de mogelijkheid beroep in cassatie in het belang der wet in te
stellen.98. Tegelijkertijd is de Hoge Raad bij zijn oordeel gebonden aan de middelen
in het cassatieberoep. Het oordeel van de Hoge Raad is daarmee in de eerste
plaats gericht op het beslissen van de aan hem voorgelegde concrete
casus en op het bieden van rechtsbescherming in het individuele geval.99. De vraag is hoe de Hoge Raad in ruimere mate dan nu invulling kan
geven aan zijn rol in de bevordering van de rechtseenheid en rechtsontwikkeling.
De onderzoekers doen hiervoor verschillende voorstellen. Op onderdelen krijgen
zij steun vanuit de Hoge Raad (vergelijk de voordracht van Advocaat-Generaal
Bakels tijdens de vergadering van de Nederlandse Vereniging voor Procesrecht
in mei 2006, die voorstander is van het toelaten van ambtshalve cassatie en
mogelijkheden ziet voor een verlofstelsel, maar tegen het stellen van prejudiciële
vragen aan de Hoge Raad is, en de boekbespreking van Mr. Hammerstein in TCR
2006, nr. 2, p. 6–11, die juist tegen ambtshalve cassatie
is maar ruimte ziet voor prejudiciële vragen aan de Hoge Raad). De Adviescommissie
is kritisch over de voorstellen van de onderzoekers.100. In samenspraak met de Hoge Raad wil ik onderzoeken welke voorstellen
in het eindrapport tot verbetering van de civiele cassatierechtspraak kunnen
leiden. Daarbij zal ik ook de aanbevelingen van de Commissie Deetman betrekken,
die van oordeel is dat de Hoge Raad zich sterker kan profileren op het terrein
van de rechtseenheid, bijvoorbeeld door veel meer inhoud op te nemen in zijn
jaarverslag. Hiertoe zal ik samen met de President van de Hoge Raad een gemengde
commissie samenstellen met leden uit de Hoge Raad, het parket bij de Hoge
Raad en vertegenwoordigers van het Ministerie van Justitie. Over de concrete
aanbevelingen merk ik het volgende op.Experiment selectie na indiening (aanbeveling 11.9.3 onder
a)101. Tegen het voorgestelde experiment om een anonieme voorselectie te
doen van zaken die zich lenen voor afdoening via artikel 81 RO, bestaat op
zichzelf weinig bezwaar. Het helpt het inzicht in het aanbod aan zaken te
vergroten. Vanuit de Hoge Raad is op deze aanbeveling echter kritisch gereageerd
tijdens de vergadering van de Nederlandse Vereniging voor Procesrecht van
mei 2006. Daar werd aangevoerd dat artikel 81-RO-zaken weinig tijd kosten
en dat de zaken waaraan de Hoge Raad niet, maar het wetenschappelijk bureau
van de Hoge Raad en de Advocaat-Generaal wel veel tijd moeten besteden, niet
vooraf uitgeselecteerd zouden moeten worden. In die zaken kan van belang zijn
om te laten zien dat de Hoge Raad de AG in zijn conclusie volgt. De aanbeveling
zal worden geagendeerd in de gemengde commissie.Beperking motiveringsklachten (aanbeveling 11.9.3 onder
b)102. Voorop staat dat de aanbeveling om restrictiever om te gaan met motiveringsklachten
zich richt tot de Hoge Raad zelf en niet tot de wetgever. Een restrictievere
omgang met motiveringsklachten vereist geen wetswijziging. Inhoudelijk meen
ik, anders dan de onderzoekers, dat een dergelijke beperking niet wenselijk
is. Ik deel de mening van de Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht
dat de motiveringscontrole een wezenlijke bijdrage levert aan de rechtsvormende
taak van de Hoge Raad.Verruiming herstelmogelijkheden artikel 31 en 32 Rv (aanbeveling
11.9.3 onder c)103. Ik ben geen voorstander van ruimere herstelmogelijkheden van een
uitspraak dan het huidige artikel 31 Rv biedt, zoals door de onderzoekers
bepleit. Herstel van een kennelijke verschrijving die niet blijkt uit de uitspraak
zelf maar uit een ander processtuk, is binnen de huidige tekst van artikel
31 Rv al mogelijk. De onderzoekers willen echter dat de rechter ook een onbegrijpelijke
motivering desgevraagd kan herstellen (onder meer om daar de
Hoge Raad niet langer mee te belasten). Een dergelijke uitbreiding zal in
de praktijk vragen oproepen over wat zich nog wel en wat zich niet leent voor
eenvoudig herstel.Ambtshalve cassatie (aanbeveling 11.9.3 onder d)104. Ik twijfel aan het nut en de noodzaak van ambtshalve cassatie door
de Hoge Raad. Alleen bij cassatie in het belang der wet beoordeelt de Hoge
Raad een concrete zaak buiten partijen om, op basis van door de procureur-generaal
bij de Hoge Raad aan hem voorgelegde middelen. Invoering van ambtshalve cassatie
betekent een verzwaring van de taak en werklast van de Hoge Raad, die nu gebonden
is aan de cassatieklachten in het middel van de verzoeker tot/eiser in cassatie.
Ook betekent dit een praktisch probleem bij verstekzaken. De verweerder in
cassatie die op basis van het cassatiemiddel geen reden heeft gezien om te
verschijnen, hoeft geen rekening te houden met cassatie op andere gronden.
Het is voor partijen kostenverhogend als de verweerder in cassatie in de toekomst
door de mogelijkheid van ambtshalve cassatie gedwongen zou worden te verschijnen.Prejudiciële vragen (aanbeveling 11.9.3 onder e)105. Het voorstel om het stellen van prejudiciële vragen aan de Hoge
Raad mogelijk te maken, roept vragen op. Hoe moet de Hoge Raad de prejudiciële
vraag beantwoorden, zonder te beschikken over een afgerond procesdossier omdat
de zaak nog loopt? Waarom zou beantwoording van een prejudiciële vraag
sneller gaan dan behandeling van een gewoon cassatieberoep? Wat is de winst
voor partijen van een potentiële extra vertragende factor in de procedure?
In hoeverre is de Hoge Raad in een opvolgend cassatieberoep in dezelfde zaak
nog vrij om op basis van het hele geding tot een andere conclusie te komen?
Deze vragen verdienen in het kader van de gemengde commissie nadere bestudering.HOOFDSTUK 11 ALTERNATIEVE VORMEN VAN REGELGEVINGAlternatieve vormen van regelgeving: eindrapport106. De onderzoekers bepleiten meer betrokkenheid van maatschappelijke
organisaties en rechtshulpverleners bij en een grotere verantwoordelijkheid
voor de totstandkoming en de inhoud van regelgeving. Het gaat hierbij zowel
om regelgeving voor de roladministra-tie of de voorbereiding van mondelinge
behandelingen als om preprocessuele protocollen over bijvoorbeeld informatie-uitwisseling.
De onderzoekers suggereren om deze betrokkenheid voor regelgeving voor de processuele fase via «structurele overleg- en beslissingsgremia»
vorm te geven, in een «Raad voor het burgerlijk procesrecht».
Voor preprocessuele protocollen zien zij vooral
een rol voor zelfregulering door maatschappelijke partijen die bij de desbetreffende
zaken betrokken zijn. Deze protocollen zouden eventueel algemeen verbindend
verklaard moeten kunnen worden.107. De onderzoekers zien zelfregulering als iets dat in de plaats kan
komen van een verdere deformalisering in het procesrecht. Zij menen dat deformalisering
in de door hen bepleite zelfregulering ligt besloten, omdat daarbij niet een
strakke regeltoepassing voorop staat. Zelfregulering leidt volgens de onderzoekers
tot een scherpere normering van rechten en bevoegdheden. Toch achten zij dit
een flexibeler systeem dan aanscherping van algemene, vage normen uit het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Alternatieve vormen van regelgeving: reactie108. De aanbeveling voor een grotere betrokkenheid van maatschappelijke
organisaties is interessant en sluit aan bij het huidige denken over verdeling
van verantwoordelijkheden tussen burger en overheid. In de brief over de bruikbare
rechtsorde (Kamerstukken II, 2004–2005, 29 279, nr. 24) is
uitvoerig ingegaan op de wenselijkheid om de verantwoordelijkheden voor verschillende
terreinen daar te leggen waar deze het beste waargemaakt kan worden. Sommige
zaken kunnen beter op een ander niveau worden geregeld dan door de centrale
overheid en bij formele wet. Bij instellingen en beroepsgroepen ontstaan steeds
meer gedragsregels, codes, organisatieregels en andere vormen van informele
regelgeving. Een voorbeeld in het vennootschapsrecht is de Code Tabaksblat
voor Corporate Governance, waarnaar wordt verwezen
in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek. Voor het faillissementsrecht doet de
Commissie insolventierecht in haar advies van 29 juni 2006 voorstellen
voor oprichting van een Insolventieraad die niet-bindende richtsnoeren vast
kan stellen en voorstellen voor bindende regels kan voorleggen aan de minister
van Justitie.109. Ook op het terrein van het burgerlijk procesrecht lijkt een toenemende
behoefte te bestaan aan verduidelijking en nadere normering van wettelijke
regels anders dan langs de traditionele kanalen van wetgeving en rechtspraak,
en met betrokkenheid van terzake deskundigen en belanghebbenden uit het desbetreffende
praktijkgebied. De procesrechtelijke wetgeving moet dan onder meer zorgen
dat de collectivering van dergelijke informele regels, waar gewenst, wordt
versterkt en gewaarborgd.110. Ook de Adviescommissie is positief over een grotere betrokkenheid
van rechtshulpverleners bij regelgeving voor zaken als de rol, mondelinge
behandelingen en bewijsverrichtingen. De Adviescommissie acht niet nodig een
afzonderlijk orgaan voor dergelijke alternatieve regelgeving in het leven
te roepen.111. Ik zie vooral ruimte voor een grotere betrokkenheid van rechtshulpverleners,
rechters en eventueel maatschappelijke organisaties bij regelgeving over praktische
zaken. Een nieuw op te richten «BPR-Raad» kan nadere regels stellen
ten behoeve van de praktijk en ter bevordering van een goed verloop van de
civiele procedure. Zeker voor praktische zaken als de comparitie na antwoord
en de rol kan dit bijdragen aan het primaire doel van een effectieve, efficiënte
en eerlijke procesvoering. De uitvoering hiervan kan grotendeels worden overgelaten
aan de praktijk. Artikel 35 Rv kan voor dit doel worden verruimd.112. Een aandachtspunt bij het uitvoeren van deze aanbeveling zijn de
administratieve lasten voor burger en bedrijfsleven. Een grotere betrokkenheid
van rechters, rechtshulpverleners en maatschappelijke organisaties bij de
totstandkoming van regelgeving kan leiden tot een meer gelaagde regelgeving.
De overzichtelijkheid en toegankelijkheid van de regels voor rechtzoekenden
en hun rechtshulpverleners moeten daarbij gewaarborgd worden.HOOFDSTUK 12 ELEKTRONISCH PROCEDERENElektronisch procederen: eindrapport113. Digitalisering van de rechtspraak is een belangrijk onderwerp voor
de komende jaren. De onderzoekers gaan hier in hun rapport niet afzonderlijk
op in, behalve bij de beantwoording van vraagpunt 12 over de rol van internet
in de procedure, de gevolgen van de elektronische snelweg voor het procesrecht
en de benodigde waarborgen (naast een elektronische handtekening).
De onderzoekers geven aan dat de authenticiteit van het bericht, de identiteit
en privacy van de afzender en de vaststelling van de ontvangst gewaarborgd
dienen te zijn. Ook geven zij aan dat minimumeisen niet in de wet, maar bij
algemene maatregel van bestuur of bij ministeriële regeling dienen te
worden vastgelegd. Indiening van processtukken langs elektronische weg dient
mogelijk te worden gemaakt. Experimenten dienen volgens de onderzoekers te
worden bevorderd.Elektronisch procederen: reactie114. De vraag welke gevolgen de elektronische snelweg voor het procesrecht
heeft, is een vraag die ook in het strafrecht en in het bestuursrecht actueel
is. Ik streef ernaar om in alle rechtsgebieden de wettelijke belemmeringen
voor het toepassingen van ICT in het proces weg te nemen en ervoor te zorgen
dat het gebruik van de elektronische snelweg wordt bevorderd. Op dit moment
zijn of worden daartoe diverse wettelijke aanpassingen voorbereid. Om meer
samenhang te bewerkstelligen tussen deze wettelijke aanpassingen en om te
bezien welke wettelijke aanpassingen in de toekomst wenselijk zijn om een
goed verloop van het proces, ook in een elektronische omgeving, te waarborgen,
zal in samenspraak met de Raad voor de rechtspraak, de Raad van State en de
Hoge Raad, een nota «wetgeving voor de elektronische rechtspraak»
worden voorbereid. In Europees verband pleit Nederland voor het bevorderen
van e-justice en het efficiënt koppelen van informatiesystemen om het
uitwisselen van informatie mogelijk te maken. HOOFDSTUK 13 LIJST VAN VRAAGPUNTEN VAN DE MINISTER
VAN JUSTITIE115. Van de lijst met 14 vraagpunten zijn de meeste in andere hoofdstukken
van het eindrapport beantwoord. Waar dat het geval is, verwijzen de onderzoekers
naar het desbetreffende hoofdstuk. Op een paar vraagpunten ga ik afzonderlijk
in.116. Vraagpunt 3 betrof de vraag of de huidige codificatie van algemene
beginselen (zoals hoor en wederhoor) volstaat of dat er meer beginselen zijn
die voor codificatie in aanmerking komen. De onderzoekers suggereren in antwoord
op deze vraag dat het beginsel van de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor
codificatie in aanmerking komt. In de betekenis van «ieders eigen verantwoordelijkheid»
onderschrijf ik deze aanbeveling graag (zie hiervoor onder nrs. 25 en 26).
Het beginsel lijkt te passen bij de al vastgelegde beginselen van de waarheids-
en volledigheidsplicht. Een ander beginsel dat zich leent voor vastlegging,
is het beginsel van een goede procesorde. Dit beginsel is reeds lang algemeen
erkend en toegepast. Het primaire doel van het civiele proces: een efficiënte,
effectieve en eerlijke rechtsgang komt in dit beginsel tot uitdrukking.117. De onderzoekers hebben geen voorstellen gedaan voor een nadere harmonisatie
met het bestuurs- of strafprocesrecht (vraagpunt 7).HOOFDSTUK 14 NADER ONDERZOEK118. Op enkele punten bepleiten de onderzoekers nader onderzoek. Het gaat
om:• de verschillende varianten van kostenveroordeling en de mogelijkheden
om kostenveroordeling als sanctiemechanisme in te zetten. Zoals gezegd, wil
ik bekijken in hoeverre het systeem van kostenveroordeling flexibeler
moet worden. Deze keuze is vooral een afweging van de voor- en nadelen van
de verschillende systemen.• de feitelijke manier van werken van de rechter. Deze onderzoeksvraag
ligt vooral op het terrein van de Raad voor de rechtspraak. Bij de herziening
van het procesrecht is toegezegd een evaluatie van het systeem met een comparitie
na antwoord (Handelingen I, 2001/02, blz. 510). Naar de feitelijke gang van
zaken bij de comparitie is onderzoek gedaan door de Raad voor de rechtspraak
(vgl. R. J. Verschoof, De praktijk van de comparitie na antwoord, Trema 2004, p. 339–345). Dit onderzoek betrof
vooral interviews met rechters naar hun ervaringen met de comparitie. Op dit
moment is een vervolgonderzoek bezig van het WODC uitgevoerd door de Universiteit
van Tilburg onder leiding van Prof. Barendrecht. In dit laatste onderzoek
wordt ook gekeken naar de ervaring van «gebruikers». De resultaten
van dit onderzoek worden verwacht in 2007. Tezamen vormen deze onderzoeken
een evaluatie van de comparitie na antwoord.HOOFDSTUK 15 WETGEVINGSPROGRAMMA119. Op basis van het voorgaande heb ik het voornemen om de volgende wetgevingsinitiatieven
in gang te zetten:• een wetsvoorstel tot invoering van één procedure
in eerste aanleg (voorbereiding in 2007);• een wetsvoorstel tot codificatie van het hoger beroep (voorbereiding
in 2008);• een wetsvoorstel waarin wordt geregeld de vastlegging van het beginsel
van ieders eigen verantwoordelijkheid voor de procedure, het beginsel van
een goede procesorde, de verduidelijking van de ambthalve bevoegdheid van
de rechter in de rechtsstrijd, de kortsluiting op gezamenlijk verzoek en de
oprichting van een «BPR-Raad» (voorbereiding in 2007);• de voorbereiding met de Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht
het onderwerp «disclosure» (aanvang
werkzaamheden eind 2006);• een overleg in een gemengde commissie met vertegenwoordigers uit
Parket en Hoge Raad en het ministerie van Justitie over eventuele aanpassing
van de civiele cassatie (vanaf voorjaar 2007).120. Daarnaast zijn op het terrein van het burgerlijk procesrecht de volgende
wetgevingsinitiatieven van belang:• de verordening voor een Europees betalingsbevel (verordening (EG)
nr. 1896/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 12 december
2006, Pb. EG van 30 december 2006, L399/1), die op 12 december 2008
van toepassing wordt. Hiervoor is uitvoeringswetgeving nodig waarbij ook de
vraag aan de orde komt of voor interne gevallen een soortgelijke procedure
ingevoerd moet worden (wetsvoorstel gereed tweede helft 2007);• de ontwerpverordening voor een Europese procedure inzake geringe
vorderingen waarover een eerste lezing akkoord bestaat tussen de Raad en het
Europees Parlement. Ook deze verordening heeft een implementatietermijn van
24 maanden en ook hiervoor is uitvoeringswetgeving noodzakelijk (wetsvoorstel
gereed eind 2007);• het rapport van de ambtelijke werkgroep «Eenvoudige procedures
voor eenvoudige zaken». Hierover is advies gevraagd aan de Raad voor
de rechtspraak en de SER. Wetsvoorstellen zullen pas in de loop van 2007 worden
voorbereid;• het wetsvoorstel afschaffing procuraat (30 815);• het voorstel voor herziening van het griffierecht (wetsvoorstel
gereed voorjaar 2007);• het voorstel voor een deelgeschilprocedure (voorstel is in consultatie);• het voorstel voor een nieuwe geschillenregeling in het voorstel
voor een flexibel BV-recht (voorstel is toegezonden aan de Raad van State);• een nieuwe regeling voor arbitrage in het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering. Hiervoor is uitvoerig en kundig voorbereidend werk verricht
op particulier initiatief van prof. mr. A. J. van den Berg (uitwerking
van de voorstellen in 2007).XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30951-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl