Woningcorporaties; Brief van de Minister voor Wonen, Wijken en Integratie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST132685
 2008-2009
 
 29 453
 Woningcorporaties
 
 
 
 
 Nr. 
 122
 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 23 juni 2009
 Inleiding
 Op 7 april is tijdens het Algemeen Overleg met de algemene commissie
voor Wonen, Wijken en Integratie over de stand van zaken bij de corporaties
Rochdale, SGBB en Woonbron (Kamerstuk 29 453, nr. 115) een aantal
toezeggingen gedaan. Met deze brief doe ik deze gestand. De toezegging om
het PWC-rapport over de businesscase ss Rotterdam vertrouwelijk ter inzage
te leggen is bij brief van 16 april 2009 (Kamerstuk 29 453, nr. 107)
al uitgevoerd.
 Financiële positie Woonbron in het verleden
 Wat betreft de vraag van mevrouw Van de Burg over de financiële positie
van Woonbron circa 4 jaar geleden ten tijde van de fusie kan ik u het volgende
meedelen.
 
 Op 4 mei 2004 is door de Minister van VROM toestemming verleend voor
de fusie tussen Woonbron-Maasoevers (fusiedrager) en Stichting Delftwonen.
Bij deze fusie is de financiële positie van de fusiecorporatie beoordeeld
door het CFV. Op basis van de gegevens zoals deze zijn verstrekt door de fusiepartners
kwam het CFV tot de conclusie dat het gecorrigeerd weerstandsvermogen van
de fusiecorporatie lager was dan het minimaal noodzakelijke weerstandsvermogen
(toenmalige B-categorie). Naar aanleiding van deze conclusie is door het CFV
een aantal voorwaarden gesteld waar de fusiecorporatie aan diende te voldoen,
opdat binnen een termijn van 5 jaar de fusiecorporatie kon worden ingedeeld
in de categorie met voldoende noodzakelijk weerstandsvermogen (toenmalige
A-categorie). Na instemming met deze voorwaarden door het bestuur van de fusiecorporatie
heeft het CFV een positieve financiële zienswijze afgegeven. Reeds in
2004 heeft Woonbron de status van A-corporatie weten bereiken.
 
 Het WSW heeft in 2004 de nieuw ontstane corporatie als deelnemer geaccepteerd
aangezien zij voldeed aan alle formele vereisten voor borging. Gezien
de risico’s met betrekking tot herstructurering, Klant Kiest (Te Woon)
en de beperkte financiële armslag is met Woonbron destijds afgesproken
dat het WSW elk kwartaal over de ontwikkeling van de solvabiliteit zou worden
geïnformeerd.
 
 Vervolgens is Woonbron per 1 januari 2006 gefuseerd met Stichting
Woondrecht. Stichting Woondrecht was een zogenaamde B2-corporatie (onvoldoende
weerstandsvermogen, maar met een financieel beleid ter verbetering van de
vermogenspositie). Bij die fusie was er derhalve sprake van matching. Volgens
het CFV-advies was de financiële positie van de resulterende fusiecorporatie
goed. Het WSW heeft op basis van de financiële positie van de in 2006
fuserende corporaties verklaard dat de fusiecorporatie Woonbron gebruik kan
blijven maken van de borgingsfaciliteiten van het WSW.
 
 Het tekortschietende weerstandsvermogen van Woonbron werd al in 2004 hersteld,
waarmee er geen aanleiding was voor extra aandacht voor Woonbron op het gebied
van haar financiële positie.
 Verkoopbeleid
 Toegezegd is om in te gaan op de vraag of en op welke wijze verkoop van
woningen aan derden zonder vereiste toestemming van de minister kan worden
teruggedraaid en te reageren op de suggestie om ontbindende voorwaarden te
verplichten in verkoopcontracten.
 
 Ingevolge het Besluit beheer sociale-huursector (Bbsh) mag een toegelaten
instelling haar woningen niet vervreemden zonder dat het voornemen tot verkoop
gemeld is bij de minister en hij, binnen in het Bbsh bepaalde termijnen, een
aanwijzing tot nalaten heeft kunnen geven. De melding geschiedt door het voorleggen
van de (concept-)koopovereenkomst, met de overige ingevolge het Bbsh en MG2006-06
vereiste informatie (o.m. opvatting gemeente en huurders), aan de minister.
Uitzonderingen hierop zijn verkopen aan particulieren voor eigen bewoning
en verkopen aan andere toegelaten instellingen.
 
 Wanneer een overdracht plaatsvindt zonder dat is gemeld (of in weerwil
van een naar aanleiding van de melding gegeven aanwijzing tot nalaten) dan
geschiedt die overdracht dus in strijd met het Bbsh en daarmee in strijd met
het recht en is die overdracht ingevolge artikel 3:40 BW nietig.
 
 Het Bbsh zegt in de toelichting nu al dat het verstandig is een ontbindende
voorwaarde op te nemen als verkoopovereenkomst wordt gesloten. Voor het externe
toezicht heeft een verplichting hiertoe een beperkte meerwaarde: als bij verkoop
bewust de verplichting wordt ontdoken om vooraf toestemming aan de minister
te vragen, dan lijkt het waarschijnlijk dat in deze situatie de verplichting
om een ontbindende voorwaarde op te nemen in het verkoopcontract ook wordt
ontdoken.
 
 De notaris dient erop toe te zien bij het passeren van de verkoopakte
dat er sprake is van een rechtmatige verkoop c.q. toestemming van de minister.
In het accountantsprotocol is vastgelegd dat bij de accountantscontrole van
de jaarrekening wordt nagegaan of er toestemming is gegeven door de minister
bij verkopen waar dat verplicht is.
 
 Indien een toegelaten instelling een verkoop van woningen, die valt onder
de meldingsplicht van artikel 11d Bbsh, meldt nadat aan de verkoop uitvoering
is gegeven, zou het onevenredig zijn wanneer de minister zou aansturen op
het terugdraaien van de overdracht vanwege het enkele feit dat niet gemeld
is. Als achteraf alsnog wordt gemeld en de verkoop wordt positief
beoordeeld, dan wordt de nietigheid als het ware «geheeld». Het
zou immers niet erg zinvol zijn dat een transactie moet worden teruggedraaid,
terwijl al duidelijk is dat als vervolgens dezelfde transactie opnieuw wordt
gemeld, deze dan instemming zou verkrijgen en opnieuw kan worden uitgevoerd.
 
 In een geval dat instemming achteraf niet mogelijk blijkt, dan zal de
minister stappen ondernemen om het terugdraaien van de overdracht daadwerkelijk
te bewerkstelligen. Hij kan de toegelaten instelling een daartoe strekkende
aanwijzing te geven. Op basis daarvan moet zij dan actie ondernemen jegens
de koper. Mogelijk kan de instelling zich nog beroepen op een ontbindende
voorwaarde in de overeenkomst. Afhankelijk van de concrete omstandigheden
kan de minister ook overwegen zelf een actie tot nietigverklaring bij de burgerlijke
rechter te starten. In het verleden is er geen aanleiding geweest om bovengenoemde
bestuursrechtelijke en/of civielrechtelijke stappen te zetten.
 
 Op aankopen (van bijvoorbeeld vastgoed) die niet gemeld behoeven te worden,
zal ik ingaan in de aangekondigde brief over het stelsel.
 SGBB
 Ten eerste is ten aanzien van SGBB gevraagd hoe het kan dat het CFV pas
in juli 2008 constateerde dat SGBB te veel projecten had in relatie met de
dPi-gegevens (de prognosegegevens) en -aanlevering. Ten tweede is een chronologisch
overzicht gevraagd over hoe het extern toezicht bij SGBB zijn werk heeft gedaan.
Hieronder wordt op beide vragen ingegaan.
 
 Het CFV heeft in correspondentie met de corporatie al eerder gewezen op
de grote hoeveelheid projecten dat SGBB op zich nam. Reeds begin 2007 heeft
het CFV de corporatie schriftelijk erop gewezen dat zij voornemens was te
veel hooi op de vork te nemen. Dit signaal heeft het CFV afgegeven naar aanleiding
van een (informele) toets van het op dat moment herijkte nieuwbouw- en aankoopbeleid
van de corporatie. Deze toets vond op speciaal verzoek van de corporatie plaats.
Het CFV verzocht begin 2007 de corporatie te bezien of aanvullende maatregelen
noodzakelijk zijn.
 
 In het najaar van 2007 volgde in het kader van het financieel toezicht
op corporaties een financiële beoordeling van de Cijfermatige Kerngegevens
2006. Het onderzoek wees uit dat de financiële positie voldoende was
(A-corporatie volgens de toenmalige methodiek). In de toen geldende prognosecijfers
(2007–2011) ging de SGBB nog uit van een projectenportefeuille van 1458
huurwoningen, tegen een verkoopportefeuille van 1031 huurwoningen. Er was
toen nog voldoende balans tussen investeren en desinvesteren. Wel waarschuwde
het CFV voor een forse daling van het vermogen als gevolg van de prognosticeerde
investeringen in de nabije toekomst. Er werd aandacht gevraagd voor de hoogte
van de stichtingskosten en de forse onrendabele investeringen. Er was echter
vanuit financieel toezicht op dat moment geen reden tot ingrijpen, de financiële
continuïteit was niet in het geding.
 
 In de brief van VROM betreffende het individueel oordeel over het boekjaar
2007 is met betrekking tot de financiële positie de volgende passage
opgenomen:
 «Voor het oordeel over de financiële positie van uw corporatie
heb ik mij laten adviseren door het Fonds. Met ingang van 1 januari 2008
past het Fonds een nieuwe methodiek toe bij de financiële beoordeling
van woningcorporaties. Bij de nieuwe wijze van beoordeling ontstaat naast
inzicht in de solvabiliteit van de corporatie ook een beeld van het beslag
op financiële middelen. Dit beslag vloeit voort uit de voorgenomen activiteiten op het gebied van onder meer nieuwbouw, aankoop, woningverbetering
alsmede sloop en verkoop van woningen. Het oordeel bestaat uit een solvabiliteits-
en een continuïteitsoordeel. Het Fonds heeft u schriftelijk in kennis
gesteld van beide oordelen.
 
 Uit het door het Fonds in dit jaar uitgebrachte financieel oordeel over
de vermogenspositie blijkt dat, uitgaande van voortgezette verhuur van het
bezit, de solvabiliteit ultimo 2007 voldoende is. Dit betekent dat de corporatie
aan haar verplichtingen kan voldoen. Ik ben tot het oordeel gekomen dat uw
corporatie een zodanig financieel beleid en beheer heeft gevoerd dat haar
voortbestaan, zonder rekening te houden met de effecten van de voorgenomen
activiteiten in financieel opzicht is gewaarborgd.
 
 Op basis van een door het Fonds uitgevoerd onderzoek blijkt dat de voorgenomen
activiteiten in de periode 2008 tot en met 2012 de continuïteit op middellange
termijn mogelijk in gevaar brengen. Ik verzoek u zorg te dragen uw beleidsvoornemens
zodanig bij te stellen dat de voorgenomen activiteiten passend zijn bij de
financiële mogelijkheden van uw corporatie, zonder dat de volkshuisvestelijke
ambities daarmee in gevaar komen. In dat verband wijs ik erop dat u ook de
mogelijkheid van matching in uw afweging kunt betrekken.» Bij de beoordeling
van de prognosegegevens van 2007 bleek voorjaar 2008 echter dat de projectenportefeuille
gegroeid was tot 2158 huurwoningen (periode 2008–2013), terwijl de voorgenomen
verkoop van huurwoningen gedaald was tot 669 eenheden. Dit leidde ondermeer
tot het B1-oordeel (activiteiten zijn niet passend bij financiële mogelijkheden).
Daarna heeft het CFV deze corporatie niet meer «losgelaten», mede
gelet op de bestuurlijke problemen (forensisch onderzoek, schorsing en ontslag
directeur). Begin 2009 bleek dat de projectenportefeuille verder was aangegroeid
tot boven de 3000 eenheden. Uit bovenstaande blijkt dat de projectenportefeuille
in zeer korte tijd (tussen de informatie-intervallen aan het CFV) sterk is
gegroeid.
 
 Maart 2008 bereikten VROM/WWI de eerste signalen dat er bij de SGBB mogelijk
sprake was van onrechtmatigheden. Naar aanleiding van deze signalen is door
de VROM Inlichtingen- en Opsporingsdienst (IOD) een onderzoek uitgevoerd dat
zich richtte op de handelingen van de toenmalige directeur van de SGBB.
 
 In overleg met de klokkenluiders en WWI zijn de resultaten van het onderzoek
aan de Raad van Toezicht (RvT) van SGBB in juli 2008 ter beschikking gesteld.
Voor de RvT gaf de presentatie aanleiding om een opdracht aan Price Waterhouse
Coopers te geven tot een forensisch onderzoek, gericht op mogelijke onregelmatigheden
als het gaat om het handelen van de toenmalige directeur. In augustus 2008
is de directeur – lopende het onderzoek – voor een periode van
drie maanden op non-actief gesteld.
 
 Het resultaat van het onderzoek door PWC is voor de RvT van SGBB aanleiding
geweest om in december 2008 de samenwerking met de toenmalige directeur te
beëindigen, omdat in het rapport werd aangetoond dat de RvT op verschillende
momenten onvolledig was geïnformeerd. Na beëindiging van de arbeidsovereenkomst
met de toenmalige directeur is mevr. K. Rosielle in december 2008 als interim-bestuurder
aangesteld.
 
 De RvT heeft vervolgens een opdracht gegeven aan een onafhankelijke deskundige
om het functioneren van de RvT zelf kritisch te bezien, alsmede de relatie
tussen de RvT en het toenmalige managementteam van SGBB. Na de presentatie
van zijn bevindingen hebben 5 van de 7 leden van de RvT op 17 februari
jl. besloten om per direct af te treden. De twee leden van de RvT die in mei
en november 2008 tot de raad waren toegetreden, zijn vooralsnog
aangebleven, zodat in de functie van intern toezicht bij SGBB voorzien blijft
worden.
 
 Mede naar aanleiding van een advies van het CFV is aan SGBB op 25 februari
2009 een aanwijzing gegeven en is een extern toezichthouder aangesteld voor
de periode tot 1 september 2009. Inmiddels heeft de externe toezichthouder
een eerste interne rapportage opgeleverd. De samenwerking tussen de interim-bestuurder
en toezichthouder is constructief.
 
 De eerdere analyse dat fusie de meest reële optie is, is nader onderbouwd.
Zelfstandig voortbestaan heeft weinig perspectief. Met mogelijke fusiepartners
zijn verkennende gesprekken gevoerd. Na inwinning van referenties is inmiddels
een advocaat van Allen & Overy ingeschakeld om de schade die door toedoen
van de voormalige bestuurder en anderen is geleden door SGBB op hen te verhalen.
Onderzocht wordt hoe afscheid genomen kan worden van een aantal projecten
zonder al te grote schade.
 
 Op 14 april 2009 is door de interim-bestuurder van de SGBB bij de
VROM-IOD alsnog aangifte gedaan.
 Risicoanalyse
 Mevrouw Van de Burg heeft gevraagd om bij de risicoanalyse ook de transparantie
van de governancestructuur te betrekken, bij voorkeur als doorslaggevende
factor (kwaliteit verslaglegging in relatie tot hoeveelheid dochters). Dat
vind ik een goede suggestie. De crux is om hiervoor een goed meetbare indicator
te vinden. Die indicator moet vervolgens inderdaad een behoorlijk gewicht
krijgen binnen het geheel van de analyse. Ook aan haar verzoek om de indicatoren
ten behoeve van de risicoanalyse bekend te maken bij het interne toezicht,
alwaar het ook een gunstige doorwerking zal krijgen, kom ik gaarne tegemoet.
 Bevordering transparantie commissariaten
 De heer Jansen heeft gevraagd de transparantie van commissariaten te bevorderen
door bijvoorbeeld publicatie op de website van het CFV.
 
 De verantwoordelijkheid voor de publicatie van de gegevens over commissarissen
ligt primair bij de corporatie. Ik zal het CFV verzoeken om de transparantie
van deze gegevens te vergroten zonder de werklast bij het CFV aanmerkelijk
te verzwaren en de administratieve lasten te vergroten. Het staat mij voor
ogen dat het CFV via de website van het CFV een koppeling tot stand brengt
met de websites van de corporaties waarop de gegevens over de commissarissen
opgenomen zijn. Het is en blijft de verantwoordelijkheid van de individuele
corporatie om te zorgen dat de gegevens up to date zijn. Ik zal deze verantwoordelijkheid
bij Aedes en de VTW nadrukkelijk onder de aandacht brengen.
 Slot
 Verder heb ik u toegezegd om de onderzoeken in het kader van de integriteitsaanpak
af te stemmen met Aedes. Op dit punt heeft reeds overleg plaatsgevonden.
 
 Bij deze brief treft u als bijlage de toegezegde antwoordbrief op het
verbeterplan van Rochdale aan. De toegezegde
rapportage van de Rijksauditdienst over Rochdale waarbij de rol van het ministerie
en het CFV wordt betrokken, ontvangt u nog voor het zomerreces.
 
 Ik vertrouw erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
 
 De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
 E. E. van der Laan
 
 
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.