Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid; Brief minister over de tussenevaluatie tweejarige hbo-opleidingen
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST135859
 2009-2010
 
 31 288
 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid
 
 
 
 
 Nr. 
 70
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 16 oktober 2009
 
 Bij brief van 23 januari 2009 (Kamerstuk 31 288, nr. 50)
heb ik u het rapport over de tussenevaluatie
van de pilots met Associate-degreeprogramma’s in het hoger beroepsonderwijs
voorgelegd. In mijn brief van 29 mei 2009 (31 700 VIII, nr. 192)
over overschrijding van de vastgestelde termijn van een aantal toezeggingen
op het terrein van het hoger onderwijs heb ik u gemeld dat de beleidsreactie
op de tussenevaluatie in de zomer van 2009 wordt toegezonden. Hierbij bied
ik u de beleidsreactie aan. Helaas ontvangt u deze beleidsreactie later dan
voorzien.
 Ter inleiding
 Op 27 april 2004 heeft uw Kamer een motie (motie Lambrechts C.S.,
Kamerstuk 29 410, nr. 12) aangenomen, waarin werd verzocht tweejarige
studies in het hoger beroepsonderwijs (hbo) mogelijk te maken. Naar aanleiding
van een beleidsnotitie van 20 juni 2005 is besloten tot de start van
een beperkt aantal pilots met Associate-degreeprogramma’s (verder: Ad)
in het studiejaar 2006/2007. Vanaf het studiejaar 2006/2007 zijn twee pilotrondes
gerealiseerd, verspreid over drie startmomenten (september 2006, februari
2007 en september 2007). Een derde pilotronde, bestaande uit 35 Ad’s
gericht op het beroep van Onderwijsondersteuner van het hogere niveau, is
in september 2009 van start gegaan. Samen met de in de eerste twee pilotrondes
gerealiseerde Ad’s zijn er in het totaal 92 Ad’s, verdeeld over
21 hogescholen waarvan 2 niet-bekostigde.
 
 Met uw Kamer is afgesproken de pilots te evalueren alvorens te besluiten
over definitieve invoering. Tegelijk met de pilots is daarom de Ad-Monitor
van start gegaan, die de pilots tot en met 2010 zal volgen. In dat jaar komt
de eindevaluatie tot stand. Daarin zullen ook de lange termijneffecten van
de Ad-programma’s aan de orde komen, zoals het effect op het rendement
van de hbo-bachelorfase en de positie van afgestudeerde Ad’ers op de
arbeidsmarkt.
 
 Op 11 februari 2009 heeft uw Kamer een hoorzitting gehouden over
de tussenevaluatie van de Ad, waarvoor de VSNU, de HBO-raad, de MBO Raad en
de werkgeversorganisaties MKB-Nederland en VNO-NCW werden uitgenodigd.
 
 Nadrukkelijk wil ik de positionering van de Ad ook betrekken bij de vergelijking
van het Nederlandse stelsel van hoger onderwijs met toonaangevende stelsels
van hoger onderwijs elders in de wereld die als doel heeft een oordeel te
geven over de toekomstbestendigheid van het Nederlandse hoger-onderwijsstelsel
op de langere termijn. Bij brief van 18 september 2009 heb ik uw Kamer
bericht over de conceptopdracht voor de commissie die deze vergelijking gaat
uitvoeren en bij brief van 7 oktober 2009 heb ik uw Kamer geïnformeerd
over de samenstelling van deze commissie. Bij de vergelijking wordt het Nederlandse
stelsel, en de flexibiliteit en differentiatie van leerwegen die daarbinnen
worden gerealiseerd, bezien in het licht van relevante nationale en internationale
ontwikkelingen. Daarbij zijn in het bijzonder de verwachte toename van het
aantal studenten en de groeiende diversiteit van de studentenpopulatie belangrijke
dimensies. Ook de internationale herkenbaarheid wordt bij deze vergelijking
betrokken. De positie die de Ad vervult met de specifieke oriëntatie
op extra instroom van mbo’ers en van werkenden is een belangrijk element
in de vergelijking en de verdere gedachtevorming over een voor Nederland passend
toekomstig stelsel van hoger onderwijs.
 2 Waarom Associate-degreeprogramma’s
 Een Ad-programma is een tweejarig hoger onderwijsprogramma dat onderdeel
is van hbo-bacheloropleidingen. Het programma wordt afgesloten met een eigen
wettelijke graad: de Associate degree. De Ad is vooral gericht op werkenden
die zich willen opscholen en op rechtstreekse instromers vanuit het mbo-4
voor wie, om verschillende redenen, een Ad-programma aantrekkelijker kan zijn
dan een volledige bacheloropleiding. Met het Ad-programma worden verschillende
doelen beoogd. Door de aantrekkingskracht op deze voor het hoger onderwijs
relatief nieuwe doelgroepen kan de invoering van de Ad’s bijdragen aan
de behoefte op de arbeidsmarkt aan meer hoger opgeleiden.
 Ook kan de Ad voorzien in een specifieke behoefte van de arbeidsmarkt
(vooral in het MKB) aan een functievervulling tussen het niveau van mbo-4
en de hbo-bachelor in bepaalde beroepen en daarmee kan de Ad als hoger onderwijs
van niveau 5 een eigen civiel effect hebben. Verder beoogt de Ad de door-
en opscholing van mbo’ers in het kader van Een Leven Lang Leren te faciliteren.
 Tot slot kan de Ad de samenwerking tussen hogescholen en BVE-instellingen
wat betreft doorlopende leerlijnen versterken. De tussenevaluatie geeft een
eerste inzicht of deze doelen ook daadwerkelijk worden gerealiseerd.
 
 In mijn brief aan uw Kamer van 4 december 2008 met als onderwerp «Midterm Review: het Beste Onderwijs» heb
ik reeds gememoreerd dat de Ad getalenteerde mbo’ers meer ontwikkelingsmogelijkheden
geeft. In een onderwijsstelsel als het Nederlandse, waarin (onder andere vanwege
vroege selectie bij de overgang van primair naar voortgezet onderwijs) veel
mensen uit sociaaleconomisch kwetsbare milieus extra tijd en inspanning nodig
lijken te hebben om tot een hoger opleidingsniveau te komen, kan de Ad een
sleutelrol vervullen. Dat is omdat het hier gaat om een in tijd overzichtelijker
programma, dat zich goed laat combineren met werken, en zo komt een hoog opleidingsniveau
sneller binnen bereik van mensen voor wie de routes havo-hbo en vwo-wo tot
nu toe minder vanzelfsprekend zijn. Daarmee verbetert
hun positie op de arbeidsmarkt en draagt de Ad bij aan de emancipatie van
deze groepen.
 
 In het «Plan van aanpak 2008–2011 Doorpakken
met Leren & Werken» van OCW en SZW wordt geconstateerd
dat de Ad-pilots een bijdrage kunnen leveren aan verhoging van de deelname
van werkenden en doorstromende mbo’ers en daarom zou er, zo vermeldt
dat document, op basis van een positieve tussenevaluatie besloten kunnen worden
de Ad al in 2008 definitief in te voeren en niet te wachten tot 2011.
 
 In het advies van de Onderwijsraad getiteld «Verkenning
middelbaar en hoger onderwijs voor volwassenen», dat op 9 juli
2009 aan staatssecretaris mw. Van Bijsterveldt-Vliegenthart en mij is uitgebracht,
staat dat de recent ontwikkelde Ad-programma’s, leidend tot een formele
kwalificatie op niveau 5, een positieve ontwikkeling zijn, omdat zij het gat
vullen tussen het mbo-4 en de hbo-bachelor en daarmee van groot belang zijn
bij de versterking van een aansluitend stelsel van volwassenenonderwijs.
 3 Associate degree in het buitenland
 De lopende pilots met de Ad’s sluiten aan bij de internationale
ontwikkelingen. Een aantal landen kent al geruime tijd een niveau zoals de
Ad in Nederland:
 USA, Canada, Australië, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Ierland,
Denemarken, Hong Kong en sinds kort ook Vlaanderen. Uit een studie van EURASHE
uit 2003 bleek dat er toen in Europa ongeveer 1.5 miljoen mensen studeerden
voor een diploma op het niveau van de «Short Cycle Higher Education».
Deze studie krijgt eerdaags een update.
 Meestal is «Ad-achtig» onderwijs in het buitenland «linked
to the bachelor».
 In sommige gevallen hebben de onderwijsinstellingen afspraken met universiteiten
over de voorwaarden voor de overstap naar de bachelor. Enkele voorbeelden:
 • Engeland kent de met de Ad vergelijkbare Foundation degree, verzorgd
door Further Education Colleges;
 • in de USA is de Associate degree verbonden aan de Community Colleges;
 • in Denemarken is er een tweejarig subdegreeprogramma, dat door
colleges wordt verzorgd niet zijnde instellingen voor hoger onderwijs;
 • in Frankrijk kent men het diplôme d’études universitaires
générales (DEUG);
 • Vlaanderen heeft op 1 september 2009 het Ad-niveau ingericht
als HBO5 (niveau 5 van het Europees Kwalificatieraamwerk en van
de Vlaamse Kwalificatiestructuur). Het HBO5 zal meestal verbonden
zijn aan de Centra voor Volwassenenonderwijs maar ook hogescholen mogen HBO5 verzorgen. Het HBO5 valt onder NVAO-accreditatie en afgestudeerden
kunnen via een verkort traject binnen een aansluitende professionele bacheloropleiding
van de eigen of een andere hogeschool de bachelorgraad behalen.
 
 In de systematiek van de Dublin Descriptoren behoort de Nederlandse Ad
tot de categorie Short Cycle Higher Education. In rapportages van de OESO
komt naar voren dat Nederland betrekkelijk weinig hoger onderwijs heeft van
het korte type. De Ad sluit daarom goed aan bij de ambitie om meer flexibiliteit
en differentiatie in ons hoger onderwijsstelsel aan te brengen, uiteraard
onder de conditie dat de relevantie van dit scholingsniveau in het werkveld
wordt onderkend. Nederland heeft wat betreft de pilots met de Ad gekozen voor
de constellatie «within the bachelor». Naar aanleiding van eerdergenoemde
heroverweging van ons hoger onderwijsstelsel kan de positionering van de Ad
aan de orde worden gesteld.
 4 De tussenevaluatie
 De tussenevaluatie (gedaan door SEO Economisch Onderzoek te Amsterdam)
beperkt zich tot de volgende punten:
 • de aantrekkingskracht op de beoogde doelgroepen;
 • de effecten op de deelname aan hbo-bacheloropleidingen;
 • de samenwerking van hogescholen met het afnemend beroepenveld en
met BVE-instellingen.
 Beoogde doelgroepen
 Het aantal studenten dat deelneemt aan de Ad-pilots is van 449 in 2006/2007
gestegen naar 2096 in 2007/2008. Het aantal van 449 betreft alleen instroom,
omdat de eerste pilots in 2006/2007 zijn gestart, en het aantal van 2096 is
inclusief de nieuwe instroom van 1583. Ruim de helft van de Ad’ers volgt
het programma in voltijdse vorm. De rest volgt de Ad in duale of in deeltijdse
vorm.
 Het merendeel van de Ad’ers behoort volgens SEO tot beoogde doelgroep:
ongeveer de helft komt vanuit een werksituatie (waarbij gemiddeld circa 30
uur per week wordt gewerkt), van wie de meesten al meer dan drie jaar werken.
 Zij geven aan bewust gekozen te hebben voor een Ad-traject, mede vanwege
de duur (2 jaar), de afronding met een echt getuigschrift en de mogelijkheden
voor vervolg op bachelorniveau. Ongeveer een kwart van Ad’ers komt rechtstreeks
van het mbo. De andere Ad’ers komen vanuit een niet voltooide bacheloropleiding
(circa 20%) of direct van het havo (circa 10%).
 Effecten op deelname aan hbo-bacheloropleidingen
 In verband met «winst» of «verlies» aan bachelorstudenten
door de optie van het Ad-programma moet worden opgemerkt dat de bevindingen
daarvan in de tussenevaluatie zijn gebaseerd op voornemens van studenten en
nog niet op daadwerkelijke studiekeuzes. De daadwerkelijke effecten voor de
instroom in de bacheloropleidingen in de komende jaren komt aan de orde in
de eindevaluatie.
 Van de Ad’ers die voorafgaande aan hun keuze voor het Ad-programma
plannen hadden voor het volgen van een vierjarige bacheloropleiding is ruim
60% alsnog van plan direct na het behalen van de Ad door te stromen
naar het bachelorniveau en acht 15% de kans groot alsnog verder te
gaan. Een kwart van deze groep Ad’ers geeft aan definitief te stoppen
na het behalen van het Ad-getuigschrift. Van degenen die aanvankelijk niet
van plan waren na het Ad-programma een bacheloropleiding te volgen is ruim
40% nu wel van plan door te stromen naar het bacheloreindniveau.
 Voorlopige conclusie is dat er meer «winst» dan «verlies»
is aan studenten die het hbo-bachelorniveau willen halen: de meeste Ad’ers
willen verder na het behalen van het Ad-getuigschrift. Daarbij moet worden
opgemerkt dat de «winst» en het «verlies» zijn gebaseerd
op plannen en niet op daadwerkelijk gedrag. Overigens ben ik van mening dat
er, indien een Ad’er (later) niet zou besluiten tot een afronding van
de bacheloropleiding, er niettemin sprake is van «kwalificatiewinst»,
omdat er een hoger scholingsniveau is bereikt.
 Samenwerking
 De samenwerking met de werkgevers, waarvan de meeste organisaties tot
het MKB behoren, lijkt positief te verlopen. De werkgevers zijn tevreden over
de Ad-programma’s, zowel over de theorie en praktijk daarvan als over
de inhoudelijke aansluiting bij het werk. De Ad’ers blijven daarbij meestal evenveel uren werken als voorheen. De bekendheid met de Ad-programma’s
in het MKB bij bedrijven waar geen Ad’ers werken blijkt nog gering.
In de eindevaluatie zal daarvoor extra aandacht worden gevraagd. Binnenkort
zal ik bezien hoe ik samen met betrokken hogescholen en de werkveldorganisaties
extra publicitaire aandacht kan geven aan de Ad als nieuw kwalificatieniveau
in het hoger onderwijs. Dit wil ik doen in samenhang met de vervolgstappen
voor de Ad die onder punt 8 van deze brief aan de orde komt.
 
 De samenwerking van hogescholen en BVE-instellingen is in de tussenevaluatie
nog duidelijk onderbelicht gebleven. Ik zal de monitoring op dit punt aanscherpen.
Voorlopig beeld is dat een derde van de hogescholen aangeeft samen te werken
met BVE-instellingen om de doorstroom te bevorderen.
 Vaak worden hierover formele afspraken gemaakt, ook met betrekking tot
het curriculum.
 
 Voor het goed kunnen meten van een effect op de instroom in de bacheloropleidingen
komt deze tussenevaluatie te vroeg, aldus SEO. De komende periode van de pilots
zal moeten uitwijzen in hoeverre Ad’ers doorstromen naar het bacheloreindniveau.
Ook zal de komende tijd meer duidelijk worden over de overstap van afgestudeerde
Ad’ers naar de arbeidsmarkt. De Ad-Monitor zal deze ontwikkelingen meenemen
in de eindevaluatie van de pilots in 2010.
 5 Standpunten betrokken partijen
 Deze tussenevaluatie heb ik, zoals aangekondigd, voorgelegd aan alle betrokken
partijen. In deze paragraaf sta ik graag stil bij de standpunten van de belangrijkste
actoren. De reacties die ik van enkele afzonderlijke hogescholen mocht ontvangen
en die van enkele andere organisaties zijn in de bijlage bij deze brief opgenomen.
 Werkgeversorganisaties
 MKB-Nederland en VNO-NCW pleiten voor een permanente status voor de Ad
in het Nederlands onderwijsstelsel en willen die zo spoedig mogelijk zien
ingevoerd. De Ad voorziet in de (stijgende) behoefte aan een hoger kennisniveau.
Als gevolg van ontwikkelingen als internationalisering, mondiger consumenten,
nieuwe wet- en regelgeving en snelle technologische ontwikkelingen is er in
het MKB behoefte aan een hoger kennisniveau.
 MKB-Nederland en VNO-NCW hechten eraan dat de Ad blijft ingebed in de
bacheloropleiding. Het zou slecht zijn, zo geven zij aan, wanneer de band
met de bacheloropleiding zo los wordt dat er de facto weer zelfstandige tweejarige
opleidingen in het hbo ontstaan. Zij pleiten daarom voor handhaving van de
oorspronkelijke uitgangspunten en zijn dus tegen een «harde knip».
 HBO-raad
 De HBO-raad geeft aan dat de tussenevaluatie laat zien dat het de hogescholen
lukt om ook nieuwe doelgroepen te bereiken. Een deel van de studenten die
kiezen voor een Ad-programma had anders waarschijnlijk niet voor het hoger
onderwijs gekozen. Daarmee geven hogescholen via de Ad invulling aan hun emancipatoire
doelstelling.
 De eis van aantoonbare arbeidsmarktrelevantie heeft bij een aantal pilots
geleid tot een meer functiegerichte oriëntatie met onvoldoende mogelijkheid
te komen tot voldoende breedte en diepgang. Dit levert spanning op tussen
enerzijds een eigen civiel effect en anderzijds de mogelijkheid om de
bacheloropleiding te voltooien met 120 ECTS vrijstelling. Tegen deze achtergrond
pleit de HBO-raad voor een harde knip tussen de Ad en de studiejaren 3 en
4 van de bachelor in plaats van het huidige doorstroomrecht. De HBO-raad acht
het niet haalbaar om de aanvankelijke doelstellingen van de tweejarige programma’s –
binnen twee jaar enerzijds opleiden voor de arbeidsmarkt en anderzijds voldoende
breedte en diepgang bieden voor een naadloze droomstroom naar de vervolgfase
van de bijbehorende bachelor – zonder risico’s voor de kwaliteit
te realiseren. De raad dringt aan op ontkoppeling van de Ad-trajecten van
de bacheloropleiding en wil deze positioneren als zelfstandige opleidingen
op niveau 5 van het hoger onderwijs met een eigenstandige
accreditatie. In het onlangs door de HBO-raad uitgebrachte beleidsdocument «Kwaliteit als opdracht» met de prioriteiten
van de hogescholen voor de komende jaren herhaalt de HBO-raad zijn pleidooi
voor een eigenstandige positionering van de Ad.
 PAEPON
 PAEPON meent dat met de Ad, gezien de nauwe relatie tussen opleiding en
beroepspraktijk en de overzichtelijke duur, een opleiding is geïntroduceerd
die veel afgestudeerde mbo’ers zal verleiden tot een «schepje
erbovenop». Het feit dat de Ad vervolgens de bachelor binnen handbereik
brengt zal ongetwijfeld effect sorteren. PAEPON pleit dan ook voor een permanente
status van de Ad en de ontwikkeling van nieuwe Ad’s, juist in deze tijd,
te stimuleren. PAEPON is tegen het eigenstandig positioneren van de Ad en
het loslaten van het doorstroomrecht binnen de bacheloropleiding.
 MBO Raad
 Naast de nadruk die de MBO Raad legt op de emancipatoire kracht geeft
de raad het belang aan van een sterk civiel effect. Een diploma zonder eigen
civiel effect heeft op de arbeidsmarkt geen enkele waarde. Net als de HBO-raad
vraagt de MBO Raad zich af of, indien het eigen civiel effect voorop staat,
de inbedding in de hbo-bachelor haalbaar is. De MBO Raad stelt voor de huidige
strakke regelgeving los te laten en dat zeker op plaatsen waar hogescholen
geen Ad willen of kunnen verzorgen de BVE-instellingen in beeld moeten zijn
om – onder licentie van een hogeschool – de Ad te laten vormgeven.
 Studentenorganisaties
 De Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) en het Interstedelijk Studenten
Overleg (ISO) lieten mij beide weten van oordeel te zijn dat de pilotfase
in dit stadium (nog) niet als beëindigd kan worden en dat het te vroeg
is om de Ad definitief in te voeren. Zij oordelen dat er onvoldoende inzicht
in de langetermijneffecten is en nog weinig informatie vanuit de werkgevers.
Ondanks de positieve ontwikkeling zijn er op dit moment nog te veel onzekerheden.
Een eindevaluatie zou met name meer zicht moeten geven op de arbeidsmarktpositie
van de Ad-afgestudeerden. Het concept «Ad» is nog te fragiel om
definitief in te voeren, zo vinden zij.
 Commissie Associate degree
 Deze commissie, die mij adviseert bij de besluitvorming over voorstellen
voor deelname aan Ad-pilots, stelt vast dat twee belangrijke doelstellingen
van de Ad (vergroting van de deelname aan het hoger onderwijs en verbetering
van de aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt) zijn bereikt al zijn
er nog verbeterpunten. De commissie doelt op meer inhoudelijke interactie
tussen de hogescholen en het werkveld en op vergroting van de
kennis bij hogescholen over de potentiële arbeidsmarkten van Ad’ers.
De commissie vindt verder dat de samenwerking tussen hogeschool en BVE-instelling
vooralsnog beperkt is en ook dat er nog geen grote risico’s zijn voor
afglijden van Ad’s naar een functiegerichte profilering. De commissie
stelt vast dat het huidige doorstroomrecht van de Ad naar de volwaardige bachelor
voor een grote meerderheid van de studenten een belangrijke overweging is
om voor de Ad te kiezen. Tenslotte ziet de commissie de Ad als prima mogelijkheid
om in tijden van conjuncturele neergang te investeren in upgrading van de
beroepskwalificaties van werkenden.
 6 Reactie op de ingebrachte standpunten
 Doorstroom van Ad naar vervolgfase bachelor
 De doorstroommogelijkheid van de Ad-programma’s naar het bachelorniveau
heb ik wettelijk verplicht gesteld. Bij de meerderheid van de hogescholen
is deze doorstroom geen probleem, zo blijkt uit de tussenevaluatie. Ook blijkt
uit de tussenevaluatie dat een meerderheid van de Ad-studenten na het behalen
van het Ad-getuigschrift graag verder wil studeren om het bachelorgetuigschrift
te behalen. Dat is ook geheel in lijn met de ambitie van de overheid om tot
meer hoger opgeleiden te komen. Tegen deze achtergrond moeten er harde argumenten
zijn om de huidige doorstroomgarantie te beëindigen. Hoewel ik wel kan
meevoelen met de spanning die er volgens HBO-raad en MBO Raad kan zijn tussen
enerzijds het sterk werkveld gerelateerde civiel effect van de Ad en de doorstroom
naar de vervolgfase van de bachelor, bestaat hiervan nog geen duidelijk beeld
dat berust op onderzoeksresultaten. De Ad-Monitor geeft nog geen inzicht in
de doorstroom naar bachelor-3 (deze komt pas vanaf dit jaar aan de orde) en
de betreding van de arbeidsmarkt. De hogescholen waarbij de overstap van Ad
naar de vervolgfase binnen de bachelor nu minder voor de hand ligt zou ik
willen oproepen via aanpassingen in de programmering alsnog meer ruimte voor
deze overstap te creëren.
 
 De tussenevaluatie als zodanig geeft mij geen aanleiding te geloven dat
in dit opzicht de mogelijkheden al zijn uitgeput. Mocht het zo zijn dat er
bij de eindevaluatie onoverkomelijke hindernissen in de doorstroom naar de
vervolgfase van de bachelor naar voren komen en er te weinig ruimte zou zijn
voor een eigenstandige profilering van de Ad, dan ben ik uiteraard bereid
de positionering van de Ad opnieuw te bezien. Daarnaast kan ook de eerdergenoemde
vergelijking van ons hoger onderwijsstelsel met toonaangevende stelsels elders
in de wereld en de verdere gedachtevorming daarover hiertoe aanleiding geven.
Nu we nog niet beschikken over de prestaties van de Ad op de twee essentiële
functionaliteiten «doorstroom» en «civiel effect»,
vind ik het prematuur nu al definitieve uitspraken te doen over (de positionering
van) de Ad binnen het hbo.
 Aanbieden bij een BVE-instelling
 Gezien de doelgroep van de Ad’s en de noodzaak om aan te sluiten
bij de behoeften van de regionale arbeidsmarkt is samenwerking tussen BVE-instellingen
en hogescholen een beslissende voorwaarde voor een goede positionering van
deze programma’s. Ik ben het op dat punt volkomen eens met de MBO Raad
en de HBO-raad. Een hogeschool en een BVE-instelling in een regio kunnen in
onderling overleg bepalen hoe een Ad het beste kan worden vormgegeven. Daarbij
kan ook de vraag aan de orde zijn op welke locatie het onderwijs het best
kan worden verzorgd. Voor de mbo’er die twijfelt over doorstroom naar
het hbo kan de mogelijkheid om het Ad-onderwijs (deels) op een BVE-instelling
te volgen de aantrekkingskracht van een Ad vergroten en de overgang naar het
hbo versoepelen. In de praktijk zijn daarvan al enkele voorbeelden te zien. Een dergelijke beweging zien we ook in verband
met de overgang vmbo-mbo: vmbo- en mbo-opleidingen op niveau 1 worden ook
op verschillende plekken opéén locatie aangeboden. Deze ontwikkeling
juich ik toe: het is van groot belang voor mensen die de beroepskolom doorlopen
dat de scharnierpunten in het beroepsonderwijs beter gaan functioneren. Ook
kan het van belang zijn de Ad op locatie van een BVE-instellingen te verzorgen
als daarmee de bereikbaarheid voor werkenden aanmerkelijk verbetert.
 
 In de «Strategische Agenda BVE Werken aan vakmanschap» is daarom ook aangegeven dat een positieve uitkomst van de tussenevaluatie
aangrijpingspunt kan zijn om de weg vrij te maken voor experimenten met Ad’s
die gezamenlijk met een hogeschool geheel of gedeeltelijk op de locatie van
een BVE-instelling worden verzorgd. Deze experimenten moeten inzicht geven
in de specifieke rol en de meerwaarde van het mbo bij het ontwerp en de uitvoering
van de Ad. Voorwaarde is een nauwe samenwerking met een hogeschool. Ik behandel
dit aspect verder in de volgende paragrafen.
 Pilots versus definitief invoeren
 Om de redenen die ik onder punt 6 heb aangegeven en gezien het voorbehoud
van de studentenorganisaties, ben ik van mening dat het zeker te vroeg is
om de Ad definitief in te voeren. In de volgende paragrafen zet ik uiteen
hoe ik, in afwachting van de latere besluitvorming over de eindevaluatie,
wil opereren.
 7 Bestuurlijk Overleg HBO-raad
 Op 24 september heb ik met de HBO-raad bestuurlijk overleg gevoerd
over de conceptbeleidsreactie op de tussenevaluatie van de Ad-pilots. Hoewel
de raad bij zijn standpunt blijft dat de huidige positionering van de Ad binnen
de bachelor met een doorstroomrecht van 120 ECTS tot het bacheloreindniveau
spanning oplevert voor een goede profilering van de Ad en de kwaliteit van
de doorstroom, stemt hij er, gezien de maatschappelijke knelpunten op scholingsgebied,
mee in het aantal Ad’s uit te breiden in het kader van deze pilots.
Bij de eindevaluatie moet dan blijken of de bestaande constellatie aanpassing
behoeft mede in het perspectief van de stelselvergelijking.
 8 Vervolgstappen
 Algemeen
 Op basis van de resultaten in de tussenevaluatie, de standpunten van werkgeversorganisaties,
de studentenorganisaties, de onderwijskoepels HBO-raad, PAEPON en MBO Raad
en enkele hogescholen die afzonderlijk hebben gereageerd kom ik tot de conclusie
dat er bij werkgevers en onderwijskoepels voldoende draagvlak is voor de Ad
als nieuw kwalificatieniveau binnen ons stelsel van hoger onderwijs. Nederland
loopt hierbij in de pas met ontwikkelingen in andere landen. Overigens is
het succes van de lopende pilots nog met de nodige relativering omkleed. De
deelname (in kwantitatieve zin) aan de Ad’s is nog niet groot te noemen.
Deze bedraagt in 2007/2008 in totaal 2096 studenten en per Ad-programma –
in dat studiejaar waren er 57 Ad’s – is dat gemiddeld nog geen
40 studenten, waarbij er ook enkele programma’s zijn met een deelname
van minder dan 5 studenten. Ik vind dit op zich kwetsbaar, maar ik zie op
basis van de trend voor het studiejaar 2009/2010 dat de belangstelling voor
de Ad enigszins aantrekt en dit zou mede het gevolg kunnen zijn van de situatie op de arbeidsmarkt. Het zou dan ook goed zijn als de eindevaluatie
meer aandacht geeft aan de motieven van studenten om al dan niet voor de Ad
te kiezen.
 Een extra inspanning in de sfeer van voorlichting kan ook helpen om de
toeloop naar de Ad te bevorderen.
 
 Het belang van de Ad als schakel in de op- en doorstroom van jongeren
lijkt gezien de eerste bevindingen aanwezig te zijn. Dat belang zit voor mij
in de meerwaarde die de Ad kan hebben voor veel mbo’ers, voor degenen
die twijfelen over wat aantrekkelijker is: de keuze verder te studeren in
een tweejarig Ad-programma of een vierjarige bachelor. Voor hen kan een tweejarig
Ad-programma aantrekkelijker zijn dan een vierjarige bachelor. Ook voor werkenden
die erover denken weer een studie op te pakken kan een Ad-programma een passende
keuze zijn. Dit zijn doelgroepen die blijkens de tussenevaluatie ook daadwerkelijk
bereikt worden. Om deze doelgroepen ging het bij de ontwikkeling van de Ad-programma’s,
beredeneerd vanuit de wens om de deelname aan het hoger onderwijs te stimuleren.
Deze noodzaak is er nog steeds, maar de situatie op de arbeidsmarkt is als
gevolg van de economische crisis inmiddels dramatisch verslechterd. De Ad
kan daarom de komende tijd een welkome en noodzakelijke rol vervullen bij
het opscholen van mensen die nog even de arbeidsmarkt niet op willen of kunnen.
In tijden van oplopende jeugdwerkeloosheid zijn aantrekkelijke en toegankelijke
onderwijsroutes, zoals de Ad, van eminent belang om geen talent van jongeren
onnodig te verspelen.
 
 Tenslotte zie ik de Ad als belangrijke impuls om werk te blijven maken
van goede doorlopende leerlijnen van mbo naar hbo. Inmiddels is in meerdere
regio’s de samenwerking tussen hogescholen en BVE-instellingen goed
van de grond gekomen, maar op landelijke schaal zie ik deze ontwikkeling nog
te weinig.
 Dat baart mij zorgen, want dit heeft reële gevolgen voor de mate
waarin jongeren worden voorbereid op succesvolle doorstroom naar het hbo.
Ik zie de samenwerking rond de Ad als kansrijke route om dit meer generieke
probleem in de aansluiting op een stimulerende manier aan te pakken. De arbeidsmarkt
vraagt immers ook om een opleidingsniveau tussen een mbo-4 getuigschrift en
een hbo-bachelorgetuigschrift in. En als BVE-instellingen en hogescholen rond
de Ad inhoudelijk, programmatisch en organisatorisch succesvol samenwerken,
kan dit het vliegwiel zijn waarmee de overige (landelijke) benodigde samenwerking
wellicht ook beter tot stand komt.
 Het verdere invoeringstraject van de pilots
 Ik ben tevreden over het zorgvuldig doorlopen invoeringstraject tot nu
toe en wil deze zorgvuldigheid ook bij de uitbouw met de extra pilots die
ik voorsta vasthouden. Zorgvuldigheid is des te belangrijker, omdat er naast
de steun onder werkgevers en onderwijskoepels voor de Ad als blijvend onderdeel
van het hoger onderwijsstelsel nog enkele elementen grondig onderzocht moeten
worden alvorens verantwoord een besluit te kunnen nemen tot definitieve invoering
van de Ad. Met name is het van belang meer ervaringen te kunnen monitoren
van jongeren die met een Ad op zak op de arbeidsmarkt aan de slag gaan (civiel
effect) of doorstromen naar de vervolgfase van de bacheloropleiding. Ten tijde
van de tussenevaluatie hebben, gegeven de nog beperkte looptijd van de pilots,
nog te weinig jongeren deze stap gemaakt om sluitende conclusies te kunnen
trekken over zaken als de doorstroom naar de vervolgfase van de bachelor.
Daarom houd ik vast aan de oorspronkelijke uitgangspunten voor de pilots en
roep de hogescholen op al het mogelijke te doen de programmering zo in te
richten dat de Ad’er, nu of in een later stadium, het vervolg binnen
de bachelor met succes kan afronden.
 Definitieve besluitvorming in 2010
 De bestaande pilots zullen doorlopen tot en met 2010. In dat jaar is de
eindevaluatie van de pilotfase voorzien. Ik stel voor om op basis van de genoemde
resultaten van de tussenevaluatie de vraagstelling voor de eindevaluatie aan
te scherpen. Ik denk hier met name aan:
 • de doorstroom van de Ad-afgestudeerde binnen de bacheloropleiding
waarvan de Ad onderdeel is;
 • de betreding van de arbeidsmarkt (civiel effect);
 • de bekendheid bij bedrijven met de Ad en de communicatie tussen
hogescholen en werkgevers over het programma;
 • de rol van de BVE-instellingen, voor zover het gaat om bestaande
pilots, waarbij de Ad (deels) wordt aangeboden op de locatie van een BVE-instelling;
 • de deelname van studenten.
 Op basis van de uitkomsten hiervan en de uitkomsten van de eerdergenoemde
vergelijking van ons onderwijsstelsel met toonaangevende stelsels elders in
de wereld wil ik in de loop van 2010 een besluit nemen over definitieve invoering
van de Ad.
 Uitbreiding Ad-aanbod in de pilotfase
 Ik wil op zo kort mogelijke termijn tot een uitbreiding van het aantal
Ad’s komen. De bevindingen uit de tussenevaluatie en in het bijzonder
het gegeven dat vooral de beoogde doelgroepen aan de Ad’s deelnemen
geven daartoe aanleiding. Daarbij komt dat de situatie op de arbeidsmarkt
noopt tot meer flexibiliteit en verruiming van het aanbod aan studiemogelijkheden
binnen het hoger onderwijs. Allereerst stel ik de hogescholen die een Ad zijn
gestart in het kader van de pilotrondes 1, 2A en 2B in de gelegenheid voor
de studiejaren 2009/2010 en 2010/2011 nog een extra eerste instroom van studenten
te realiseren. Dit vind ik van belang om de capaciteit en de leereffecten
van de bestaande Ad maximaal te benutten en tevens om te voorkomen dat de
continuïteit in de bedrijfsvoering van de betrokken hogescholen gevaar
loopt. Na een positief besluit tot invoering van de Ad verwerven alle Ad-programma’s
die zijn gestart in de pilotrondes 1, 2A, 2B en 3, alsmede de maximaal 40
Ad’s die in het kader van pilotronde 4 kunnen starten, een definitieve
status.
 Gezien de maatschappelijke urgentie wat betreft het bieden van voldoende
scholingsmogelijkheden en differentiatie in het aanbod wil ik voorzien in
een substantiële uitbreiding van het Ad-aanbod.
 Het gaat om de volgende uitbreidingsmodaliteiten:
 • uitbreiding van bestaande Ad’s met een of meer nieuwe vestigingsplaatsen.
De «Beleidsregel doelmatigheid hoger onderwijs» die op 1 augustus 2009 in werking is getreden biedt hiertoe
de mogelijkheid op voorwaarde van een met positief gevolg doorlopen beoordeling
van de doelmatigheid. Daarnaast kunnen hogescholen ertoe besluiten tot maximaal
eenderde van de studielast van de Ad zonder beoordeling van de doelmatigheid
in een andere vestigingsplaats te gaan verzorgen. Ook kunnen hogescholen een
bestaande Ad uitbreiden met een nieuwe locatie door gebruik te maken van een
reeds in het Centraal register opleidingen hoger onderwijs voor de desbetreffende
bacheloropleiding opgenomen vestigingsplaats. Doelmatigheidstoetsing is hierbij
niet aan de orde. Doelmatigheidstoetsing is evenmin aan de orde voor de Ad’s
die verbonden zijn aan aangewezen hogescholen;
 • een nieuwe (vierde) ronde Ad-pilots waarop de hogescholen kunnen
intekenen. Hierbij gaat het om maximaal 40 Ad’s gespreid over verschillende
domeinen, hogescholen en regio’s met start in het studiejaar 2010/2011.
Hiervoor geldt het beoordelingskader dat ook van toepassing was op vorige
pilotrondes. Ik kies er bewust niet voor het bestaande aanbod zondermeer te
dupliceren. Met de bijkomende pilots wil ik nieuwe accenten leggen
en dan doel ik met name op maatschappelijke knelpuntsectoren als gezondheidszorg
en techniek. Daarnaast wil ik aangewezen hogescholen de ruimte geven om hun
presentie in het Ad-aanbod te verstevigen nu zij met de accreditatie van hun
bacheloropleidingen een inhaalslag hebben kunnen maken. Hiermee kan het volume
aan privaat gefinancierde Ad’s toenemen;
 • pilots met Ad’s (deels) op locatie van een BVE-instelling,
in de «Strategische Agenda BVE» aangeduid
als experimenten, waarvoor een hogeschool verantwoordelijk is en als aanvragende
instantie optreedt maar waaraan ik de voorwaarde verbind dat de aanvraag is
gebaseerd op een gezamenlijk initiatief van de hogeschool en een BVE-instelling
dan wel op een (regionaal) op de Ad gericht samenwerkingsverband. Ook een
BVE-instelling kan het initiatief nemen tot zo’n samenwerkingsverband.
Bij deze pilots werken BVE-instellingen en hogescholen vanuit een zo gelijkwaardig
mogelijke rol samen, zoals aangekondigd in de «Strategische
Agenda BVE». Het gaat hierbij om maximaal 20 Ad’s, verspreid
over twee cohorten: de studiejaren 2010/2011 en 2011/2012. Ik verwacht van
de betrokken hogescholen en BVE-instellingen dat zij in de samenwerkingsovereenkomsten
die aan deze pilots ten grondslag liggen aangeven hoe zij samenwerken bij
de curriculumontwikkeling, het detecteren van de werkveldbehoeften, «warme
overdracht» en de begeleiding van studenten, alsmede helder maken waar
het onderwijs wordt verzorgd. Hoewel het uitgangspunt is dat BVE-instellingen
hier een sterke positie hebben, moet wel duidelijk zijn, dat met deze pilots
geen «franchisemodel» wordt beoogd, waarbij de BVE-instelling
feitelijk de Ad verzorgt en de hogeschool het getuigschrift alleen maar «afstempelt».
Het blijft bij de Ad gaan om hbo. De hogeschool is integraal verantwoordelijk
voor het onderwijs, de uitvoering evenals voor de aspecten waarop de Ad conform
de WHW wordt geaccrediteerd (zoals doelstellingen en resultaten van het onderwijs
en interne kwaliteitszorg). De bekostiging van de bij de Ad ingeschreven studenten
loopt via de hogeschool. Ik zal bezien of voor deze pilots aansluiting kan
worden gevonden bij de Ad-Monitor.
 
 De hiervoor geschetste uitbreidingsmodaliteiten voor de Ad moeten resulteren
in een zo robuust en evenwichtig mogelijk samengesteld aanbod en een voldoende
spreiding met het oog op de toegankelijkheid voor verschillende doelgroepen,
waarbij tevens de sterktes van de bestaande Ad’s zo goed mogelijk worden
benut. Daarom wil ik de besluitvorming over genoemde uitbreidingsmodaliteiten
in samenhang laten plaatsvinden, zodat de uitbreiding van het Ad-aanbod op
een zo goed mogelijke manier z’n beslag kan krijgen (beheerste uitrol).
Dit betekent dat ik de HBO-raad verzoek initiatieven voor uitbreiding van
bestaande Ad’s met nieuwe vestigingsplaatsen waar mogelijk actief te
coördineren. Hopelijk willen de HBO-raad en PAEPON ook bevorderen dat
de hogescholen zorgen voor zoveel mogelijk transparantie in de naamgeving
van de Ad, zodat de herkenbaarheid van dit nieuwe onderwijstype zo goed mogelijk
verzekerd is.
 
 Voor de vierde ronde Ad-pilots en voor de Ad-pilots met de Ad op locatie
van een BVE-instelling gelden de volgende uitgangspunten:
 • de Ad is een onderwijsprogramma van tenminste 120 studiepunten
binnen een hbo-bacheloropleiding dat leidt tot een (nieuwe) wettelijke graad,
de Ad;
 • de Ad valt onder de WHW-accreditatie als onderdeel van de accreditatie
van de bacheloropleiding waar de Ad deel van uitmaakt. Wat betreft aanvragen
voor de vierde ronde pilots en aanvragen voor pilots met de Ad op locatie
van een BVE-instelling is de NVAO belast met de advisering aangaande het civiel
effect van de Ad en de inbedding van de Ad in de bachelor;
 • de Commissie Associate degree adviseert de minister over beide
categorieën aanvragen wat betreft de overige voorwaarden in het nog te
bekend te maken beoordelingskader;
 • voor de pilots met Ad’s die (deels) worden verzorgd op locatie
van een BVE-instelling geldt dat er sprake moet zijn van een samenwerkingsverband
met een hogeschool. Tot die samenwerking kan zowel de BVE-instelling als de
hogeschool het initiatief nemen en dit zal moeten uitmonden in een aanvraag
van de hogeschool voor deelname aan de pilots;
 • ik ga ervan uit dat de pilots, te verzorgen op locatie van een
BVE-instelling, binnen dezelfde kader kunnen plaatsvinden als de pilots die
in het kader van de vierde ronde worden gerealiseerd. Het is echter denkbaar
dat BVE-instellingen en hogescholen bij de praktische uitwerking van hun samenwerkingsovereenkomst
aanlopen tegen wettelijke belemmeringen. Het wetsvoorstel «Versterking Besturing» (wijzigingswet WHW), dat onlangs
bij de Eerste Kamer is ingediend, bevat met artikel 1.7a een experimenteermogelijkheid.
In bijzondere gevallen kan er op grond van dit artikel bij AMvB in worden
voorzien dat dergelijke belemmeringen in verband met deze pilots worden weggenomen.
Over de precieze inhoud van deze AMvB voer ik nog overleg met de vertegenwoordigers
van de hogescholen en met de BVE-instellingen;
 • voor de pilots met Ad’s op locatie van een BVE-instelling
geldt dat deze een tijdelijke status kennen totdat die pilots zijn geëvalueerd
en daarover besluitvorming heeft plaastgevonden. Die evaluatie is voorzien
in 2014, dat is een jaar nadat het tweede studiejaar van het tweede cohort
is voltooid;
 • voor de vierde pilotronde en voor de pilots op locatie van een
BVE-instelling zal het beoordelingskader van toepassing zijn dat ook is gehanteerd
voor de besluitvorming over deelname aan de vorige pilotrondes, met dien verstande
dat het ook mogelijk is binnen ongegradeerde of tweedegraads lerarenopleidingen
Ad’s te starten gericht op het beroep van Onderwijsondersteuner van
het hogere niveau. Voor deelname aan de pilots met een Ad op locatie van een
BVE-instelling zullen daarnaast specifieke voorwaarden worden geformuleerd
die zien op de aard van de samenwerking tussen BVE-instelling en hogeschool
en op de meerwaarde die dit kan hebben voor het bevorderen van doorlopende
leerlijnen.
 Vakschool Schoonhoven
 Door uw Kamer is in het Algemeen Overleg van 10 juni 2009 over het
kunstvakonderwijs aandacht gevraagd voor de mogelijkheid van een Ad bij de
opleiding tot zilversmeden (van de Vakschool Schoonhoven). Deze opleiding
kent geen pendant in het hbo.
 Ik heb inmiddels begrepen dat de Vakschool Schoonhoven in verband met
deelname aan de eerdergenoemde experimenten eerste verkennende gesprekken
heeft gevoerd over een mogelijk samenwerkingsverband met ArtEZ (hogeschool
voor de kunsten) en zo overeenkomstig de hiervoor genoemde uitgangspunten
een Ad kan ontwikkelen.
 Met betrekking tot het vraagstuk over de naam: een leerling die aan de
Vakschool Schoonhoven afstudeert voor een opleiding goud of zilversmid ontvangt
een diploma waarop deze benaming staat. Deze leerling mag zich dus zilversmid
of goudsmid noemen, het is geen beschermd beroep.
 
 Binnenkort zal ik de kaderstelling voor de vierde pilotronde en voor de
pilots met de Ad (deels) op locatie van een BVE-instelling uitwerken en de
bekostigde en aangewezen hogescholen uitnodigen om voorstellen in te dienen.
 
 De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 
 mede namens de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart
 en namens de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
 R. H. A. Plasterk
 
 Bijlage bij brief HO&S/154 602: beleidsreactie
op de tussenevaluatie van de pilots met Associate-degreeprogramma’s
in het hoger beroepsonderwijs
 Standpunten van enkele afzonderlijke hogescholen en enkele andere organisaties.
 Hogeschool INHolland
 Hogeschool INHolland concludeert dat de tussenevaluatie een overwegend
positief beeld laat zien. INHolland ondersteunt van harte een snelle invoering
van de Ad, maar vindt dat een aantal vragen rond de Ad nog wel beantwoording
vereisen. De Ad zorgt voor nieuwe dynamiek in de relatie met het BVE-werkveld
en de BVE-instelling als locatie voor de Ad is een aantrekkelijk perspectief,
al zou niet de volledige Ad buiten de hogeschool verzorgd moeten worden. INHolland
stelt vast dat er weinig Ad’s in de Randstad zijn gesitueerd, waardoor
de emancipatoire werking van de Ad niet kan worden benut. Verder stelt INHolland
vast dat de bestaande Ad’s een relatief sterke mate van functiegerichtheid
hebben wat is ingegeven door de vereiste arbeidsmarktrelevantie. INHolland
pleit voor de mogelijkheid van breder georiënteerde Ad’s maar met
behoud van voldoende arbeidsmarktrelevantie. Tenslotte wil INHolland dat de
verplichting om de doorstroom van Ad’ers binnen een totale studieduur
van vier jaar te realiseren beperkt zou moeten worden.
 NHTV Internationale Hogeschool Breda
 De NHTV vindt het prematuur om op basis van de tussenevaluatie vergaande
conclusies te trekken over de Ad en wil daarom de pilotfase met een aantal
jaren verlengen om een grondige verzameling van allerlei gegevens met voldoende
substantie mogelijk te maken. Verder zou de Ad alleen betekenis hebben voor
een aantal specifieke beroepssectoren.
 SCHOEVERS
 De aangewezen hogeschool SCHOEVERS sluit zich aan bij de reactie van PAEPON.
Daarnaast merkt de hogeschool op dat haar Ad Officemanagement, binnen de totale
deelname aan de Ad, een van de hoogste aantallen studenten telt (188 ingeschrevenen
in het studiejaar 2007/2008) en dat verreweg de meeste studenten van de havo
afkomstig zijn en dat die havisten bewust voor deze Ad kiezen, omdat zij een
vierjarige opleiding te lang vinden. Voor hen is de Ad een goede tussenstap
en een groeiend percentage geeft aan direct na de Ad het bachelorgetuigschrift
te willen halen.
 HDMI
 De aangewezen hogeschool HDMI (Informatiedienstverlening) concludeert
dat haar Ad SOD-II een gewaardeerde en volwaardige plaats inneemt en dat deze
Ad in de afgelopen twee jaar reeds zijn nut heeft bewezen.
 NVAO
 De Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie vindt het gezien vanuit
haar opdracht als beoordelende instantie niet aangewezen is om nu stelling
te nemen ten aanzien van de bevindingen over de onderzoeksvragen in de tussenevaluatie.
Algemene elementen in haar adviezen over de beoordeelde aanvragen voor de
pilotrondes 1, 2A, 2B en 3 zijn reeds aan de minister ter hand gesteld.
 Landelijk Expertise- en Informatiecentrum Duaal Onderwijs
(LEIDO)
 LEIDO is op mijn verzoek betrokken bij de Ad-Monitor die wordt uitgevoerd
door SEO. LEIDO heeft mij in samenspraak met SEO een rapport gezonden over
een recent uitgevoerd onderzoek onder alle opleidingen die over één
of meer Ad-pilots beschikken. Dit onderzoek betrof de inbedding van de Ad
in de bachelor met het oog op de doorstroom binnen de bachelor. Belangrijkste
conclusie is dat geen van de ondervraagde betrokkenen bij de Ad-pilots op
dit moment problemen ondervindt dan wel verwacht te krijgen als het gaat om
de vormgeving van de doorstroom vanuit de Ad naar (het resterende programma
van) de bachelor.
 
 
 
 Monitor Associate degree – Tussenevaluatie – SEO Economisch
Onderzoek – SEO – Rapport nr. 2008–79 – Amsterdam,
november 2008
 
 
 Mid Term Review, Het Beste Onderwijs, december 2008.
 
 
 Zie ook: Green Paper – Naar een nieuwe verenigingsagenda –
HBO-raad – januari 2009.
 
 
 Zie ook: «Werken aan vakmanschap» – Strategische Agenda
Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie 2008–2011 – Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
 
 
 Op bijv. ROC De Leijgraaf bestaat de mogelijkheid om een Associate degree
in technische bedrijfskunde te volgen. Deze wordt aangeboden in samenwerking
met Fontys Hogescholen.