Enquête Opsporingsmethoden; Rapport 'Inzake opsporing' van de Enquêtecommissie Opsporingsmethoden
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24072, nr. 11

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

01-02-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

24072 nr. 11

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUDSOPGAVETEN GELEIDEOndertekeningLichaamHOOFDSTUK 1 INLEIDING 1.1 Voorgeschiedenis en instelling 1.1.1 Instelling commissie1.1.2 Vragen Opsporing gezocht1.1.3 Definities en indelingenI ObservatieII InformantenIII InfiltratieIV Informatie1.1.4 Beoordelingsvragen1.2 Procedure en werkwijze1.2.1 Opzet onderzoekGeorganiseerde criminaliteitMethodenOrganisaties1.2.2 De staf1.2.3 Afspraken ministers1.2.4 Uitvoering onderzoek1.2.5 Openbare verhoren1.3 Opbouw rapport en bijlagenHOOFDSTUK 2 GEORGANISEERDE CRIMINALITEIT IN NEDERLAND 2.1 Inleiding2.2 Definitie2.3 Bestaand beeld2.3.1 Kwalitatief beeld2.3.2 Kwantitatief beeld2.3.3 Beoordeling2.4 Onderzoek georganiseerde criminaliteit2.5 Autochtone groepen2.5.1 Aanleiding onderzoek2.5.2 Geschiedenis2.5.3 Huidige criminele groepen2.5.4 Netwerken op middenniveau en uitvoerders2.5.5 Beoordeling2.6 Buitenlandse en allochtone groepen 2.6.1 Aanleiding onderzoek2.6.2 De Surinaamse connectie2.6.3 Turkse criminele groeperingen in Nederland2.6.4 Marokkaanse groepen in Nederland2.6.5 De Chinese georganiseerde criminaliteit in Nederland2.6.6 Andere buitenlandse en allochtone groepen De Italiaanse mafiaDe Colombiaanse kartelsDe Nigeriaanse en Ghanese criminele netwerkenRussische mafiaJoegoslavische bendes2.6.7 Beoordeling2.7 Branches 2.7.1 Aanleiding onderzoek2.7.2 Autobranche en autocriminaliteit2.7.3 Transportbranche2.7.4. Haven Rotterdam en Schiphol2.7.5 Horeca2.7.6 Afvalverwerkingsbranche2.7.7 Bouwnijverheid2.7.8 Overige branches2.7.9 Beoordeling2.8 Vrije beroepsbeoefenaren 2.8.1 Aanleiding onderzoek2.8.2 Advocatuur2.8.3 Het notariaat2.8.4 Accountancy2.8.5 Beoordeling2.9 Fraude, misbruik legale constructies en witwassen 2.9.1 Aanleiding onderzoek2.9.2 Fraude2.9.3 Afscherming2.9.4 Misbruik van rechtsfiguren2.9.5 Witwassen2.9.6 Beoordeling2.10 Lokale studies: Amsterdam, Arnhem, Nijmegen en Enschede 2.10.1 Aanleiding lokale onderzoeken2.10.2 AmsterdamActuele vormen van georganiseerde criminaliteitAllochtone groepen en georganiseerde criminaliteit in
AmsterdamLegale branches2.10.3 Het oosten van Nederland EnschedeNijmegenArnhem2.10.4 Beoordeling2.11 Contra-strategieën 2.11.1 Aanleiding onderzoek2.11.2 Contra-observatie2.11.3 Intimidatie en bedreiging2.11.4 Corruptie2.11.5 Beïnvloeding via de media2.11.6 BeoordelingHOOFDSTUK 3 DE DELTA-METHODE: DOORLATEN VAN DRUGS ONDER
REGIE VAN POLITIE EN JUSTITIE 3.1 Inleiding3.2 Omschrijving methode3.3 Ontstaansgeschiedenis3.4 Delta-methode IRT Noord-Holland/Utrecht 3.4.1 Inleiding3.4.2 IRT Noord-Holland/Utrecht OprichtingKolibrie-affaireToestemming procureur-generaalDriehoek AmsterdamMethodeInformatie IRT-onderzoekCorruptiebeschuldigingen Amsterdam3.4.3 Delta-methode3.4.4 Onduidelijkheden rol informant 13.4.5 Doorgelaten softdrugs3.4.6 Harddrugs en groei-informant3.4.7 Oude Bildtzijl: drugs en semtex3.4.8 XTC-traject3.5 Commissie-Wierenga en politieke besluitvorming 3.5.1 Instelling en rapport commissie-Wierenga3.5.2 Geheime bijlagen3.5.3 Debatten Tweede Kamer AmbtsberichtenBrief SorgdragerCommissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdienstenKamerdebatten en functioneringsgesprekken3.6 Kennemerland3.6.1 Afbouw trajecten informantenInformant 1: 6.000 kiloInformant 2: 2 miljoen3.6.2 Methode verder ontwikkeld3.6.3 Doorlaten harddrugs3.6.4 De sapmanBegin contact sapmanReis Van Vondel en sapmanBedrijf Zuid-AmerikaBorgrekening onder pseudo-identiteitZuster van LangendoenAfkopen van sapman en het achterhouden van informatie3.6.5 Andere dekladingen3.6.6 Dekmantelfirma's en valse identiteitsbewijzen Dekmantelfirma'sValse identiteitsbewijzen3.6.7 Administratie Kennemerland3.7 Betrokkenheid FIOD/douanerecherche 3.7.1 Doorlaten van containers3.7.2 CID-activiteiten FIOD3.7.3 Sigarettensmokkel3.8 Beveronderzoek Rotterdam3.9 Gooi en Vechtstreek 3.9.1 Doorgelaten containers Gooi en Vechtstreek3.9.2 Zaken en banden 5.000 kilo zaakBandenFeitelijke uitvoering methode3.9.3 Onderzoek van de CID door het openbaar ministerie3.9.4 Stopzetten onderzoeken3.10 Verdiensten en criminele gelden 3.10.1 Verdiensten3.10.2 Gebruik criminele gelden3.11 Totaal aantal containers en kilo's3.12 Kennis en verantwoordelijkheid3.12.1 Politiële en justitiële leiding IRT3.12.2 Korpsleiding Amsterdam3.12.3 Openbaar Ministerie Amsterdam3.12.4 Bestuur Amsterdam3.12.5 Korpsleiding Kennemerland3.12.6 Bestuur Haarlem3.12.7 Openbaar ministerie Haarlem3.12.8 Openbaar ministerie Rotterdam3.12.9 Ressort Amsterdam3.12.10 Vergadering van procureurs-generaal3.12.11 Minister van Justitie3.12.12 Minister van Binnenlandse Zaken3.13 Beoordeling3.13.1 Delta-methode3.13.2 XTC-traject3.13.3 Informatie IRT-onderzoek3.13.4 Afbouw informanten3.13.5 Saptraject3.13.6 Dekmantelfirma's en valse identiteitsbewijzen3.13.7 Beveronderzoek Rotterdam3.13.8 Gooi en Vechtstreek3.13.9 Criminele gelden en verdiensten3.13.10 Doorgelaten drugs3.13.11 De opheffing van het IRT Noord-Holland/Utrecht,
de commissie-Wierenga en de Tweede Kamer.AfsluitingHOOFDSTUK 4 OBSERVATIE 4.1 Inleiding4.2 Vormen van observatieAssistentieaanvragen in recherchezaken van alle regio's
aan de DTOO in 1995 en 1994 4.3 Juridische structuur en organisatie4.4 Bevindingen 4.4.1 Aftappen telecommunicatieAantal geplaatste taps in Nederland, aandelen per arrondissement
(bron, rapport WODC). 4.4.2 Scannen4.4.3 Direct afluisteren4.4.4 Observeren en volgen4.4.5 Plaatsbepalingsapparatuur4.4.6 Foto- en video-apparatuur4.4.7 Inkijkoperaties4.4.8 Andere observatiemethoden4.5 Casusonderzoek 4.5.1 De zaak Charles Z. Een casus ter illustratie van de rechterlijke beoordeling
van bijzondere opsporingsmethoden Feiten en omstandighedenPolitieel en justitieel onderzoekOpsporingsmethoden ObservatieScannenVuilnissnuffelInformantenInkijkoperatiesHet onderzoek ter terechtzittingObservatieInformantenScannenInkijkoperatiesObservatie en het gebruik van informantenScannenInkijkoperatiesVuilnissnuffel4.5.2 De zaak Henk R. Een casus ter illustratie van de problemen die zich kunnen
voordoen bij het geheim houden van opsporingsmethoden. Feiten en omstandighedenPolitieel en justitieel onderzoekInkijkoperaties, betreden van een loods en een vrachtauto
om een peilzender aan te brengenScannen van mobiele telefoonsVideo-observatieHet onderzoek ter terechtzittingInkijkoperatiesBetreden van een loods om peilzender te plaatsenScannen mobiele telefoon (ATF)4.5.3 Tanker Cleaning Amsterdam en Rotterdam (TCA/TCR) Een casus ter illustratie van de inzet van technische
observatiemiddelen in een recent milieu-onderzoek. Feiten en omstandighedenHet politieel en justitieel onderzoekHet onderzoek ter terechtzitting4.6 BeoordelingHOOFDSTUK 5 INFORMANTEN 5.1 Omschrijving5.2 Juridische basis en omvang5.3 Bevindingen 5.3.1 Werving en registratie5.3.2 Anonimiteit en bescherming5.3.3 Runnen van informanten5.3.4 Activiteiten informanten5.3.5 Strafbare feiten5.3.6 Informatie en bewijs5.3.7 BeloningenUitbetaalde tipgelden 1995–1990 5.3.8 Afspraken met informanten5.3.9 Sturing en controle5.3.10 CorruptiegevoeligheidContacten tussen informanten en runnersHet risico van financieel voordeel: tipgeldOmkopingControle5.4 Casusonderzoek Laundry Een casus ter illustratie van een verdovende middelenzaak
waarin een kroongetuigeregeling wordt gehanteerd. Feiten en omstandighedenHet politieel en justitieel onderzoekKroongetuigeHet onderzoek ter terechtzitting5.5 BeoordelingHOOFDSTUK 6 INFILTRATIE 6.1 Omschrijving6.2 Juridische grondslag, toetsing en omvangAantal aangemelde infiltratie-acties in 1995 en beslissingen
CTC 6.3 Bevindingen 6.3.1 Pseudo-koop en pseudo-verkoopVoorkoopgelden 1995–1990 6.3.2 Politie-infiltratie Organisatie en omvangInfiltratie en selectieSturing en controle6.3.3 Burgerinfiltratie Omschrijving en omvangSturing en controle6.3.4 Frontstore6.3.5 Gecontroleerde aflevering6.3.6 Doorlaten6.3.7 CorruptiegevoeligheidHet risico van normafwijkend gedrag en het lekken van
informatieHet risico van financieel voordeelHet risico van het medeplegen van strafbare feiten6.4 Casusonderzoek 6.4.1 RAMOLA (Rabo Money Laundering) Feiten en omstandighedenPolitieel en justitieel onderzoekVooraankopenHet onderzoek ter terechtzitting6.4.2 COPA (Colombia-Paramaribo) OpsporingsonderzoekCID-trajectenTraject ATraject BCID-traject C6.4.3 Verantwoording van de Prisma-methode Beslissing onderzoek en de GroepMethoden COPA-onderzoekMeningsverschil Sorgdrager – Blok6.4.4 AH Oosterbeek De overval op het AH-filiaal te OosterbeekPolitiële infiltratieHet onderzoek ter terechtzitting6.4.5 Exportzaak TwentePolitieel en justitieel onderzoekBurgerinfiltratie6.5 Combinatie van methoden6.6 BeoordelingHOOFDSTUK 7 OMGAAN MET INFORMATIE EN INTERNATIONALE OPSPORING 7.1 Inleiding7.2 Bevindingen 7.2.1 Informatie-inwinning bij derden7.2.2 Misdaadanalyse7.2.3 Fenomeenonderzoek7.2.4 Financieel rechercheren7.2.5 Beoordeling7.3 Informatiehuishouding 7.3.1 Omschrijving7.3.2 Bevindingen Aanleg en opslag van gegevensVerstrekking van gegevensDesinformatie7.3.3 Beoordeling7.4 Bestuurlijke rechtshandhaving 7.4.1 Omschrijving7.4.2 Bevindingen7.4.3 Beoordeling7.5 Internationale opsporing 7.5.1 Inleiding7.5.2 Juridische structuur en organisatie7.5.3 Informatie-uitwisseling7.5.4 Uitvoering van buitenlandse assistentieverzoeken
door Nederland7.5.5 Uitvoering van Nederlandse assistentieverzoeken
in het buitenland7.5.6 BeoordelingHOOFDSTUK 8 OPSPORINGSORGANISATIES EN INLICHTINGENDIENSTEN 8.1 Inleiding8.2 Criminele inlichtingendiensten 8.2.1 Inleiding8.2.2 Organisatie Verschijningsvormen en juridische basisTaakOrganisatievormen en opleidingNationale coördinatie8.2.3 ZakenRunnen van informantenVastlegging en verstrekking gegevens8.2.4 Samenwerking Tactische recherche – CIDSamenwerking met andere CID-enNationale CIDInternationale samenwerking8.2.5 Sturing en controle Openbaar ministerieKorpsleidingKorpsbeheerdersRechter8.2.6 Beoordeling Wettelijke basisBevoegdheden, verantwoordelijkheden en samenwerkingVerslagleggingEffectiviteitSturing en controle8.3 Tactische recherche 8.3.1 Inleiding8.3.2 Organisatie Organisatie, juridische basis en opleiding8.3.3 Onderzoeken en methoden8.3.4 Samenwerking Tactische recherche en CIDRecherche onderling8.3.5 Sturing en controle Openbaar ministerieKorpsleiding en korpsbeheerder8.3.6 Beoordeling8.4 Ondersteunende diensten 8.4.1 Inleiding8.4.2 Werkzaamheden, juridische basis en omvangAssistentie aanvragen in recherchezaken van alle regio's
aan het DTOO in 1995 en 1994 Opleiding en coördinatie8.4.3 Methoden Geheimhouding en openbaarheidMethoden OT'sMethoden AT'sMethoden STO'sMethoden DTOOMethoden PITMethoden BFO8.4.4 Sturing en controle8.4.5 Beoordeling8.5 Kernteams 8.5.1 Inleiding8.5.2 Taken en organisatieVariatie organisatie en het LRT8.5.3 Zaken en prioriteiten8.5.4 Methoden8.5.5 Sturing en controle BeheerGezagCoördinerend rechters-commissarissen8.5.6 Beoordeling8.6 Bijzondere opsporingsdiensten 8.6.1 Inleiding8.6.2 Organisatie en samenwerking8.6.3 Opsporings- en controlebevoegdheden8.6.4 Methoden FIOD: douanerechercheFIOD: fiscale rechercheAIDECDMilieubijstandsteamDienst Recherchezaken VROM8.6.5 Sturing en controle8.6.6 Beoordeling8.7 Koninklijke marechaussee en Rijksrecherche 8.7.1 Inleiding8.7.2 Koninklijke marechaussee OrganisatieMethoden8.7.3 Rijksrecherche8.7.4 Beoordeling8.8 Binnenlandse veiligheidsdienst 8.8.1 Inleiding8.8.2 Organisatie en samenwerkingBVD en politie8.8.3 Methoden Methoden BVDUitwisseling informatie BVD – politieGebruik technische kennis8.8.4 Sturing en controle Algemene sturing en controle BVDLandelijk officier van justitie8.8.5 BeoordelingHOOFDSTUK 9 STURING EN CONTROLE VAN DE OPSPORING 9.1 Inleiding9.2 Openbaar ministerie 9.2.1 Inleiding9.2.2 Organisatie en samenwerking Autonomie, afstandelijkheid en variatieZaaksofficier, CID-officier en kernteamofficierRessortelijke adviescommissies zware criminaliteitCoördinerend Beleidsoverleg (CBO)Vergadering van procureurs-generaalCollege van procureurs-generaal9.2.3 Sturing en controle door het openbaar ministerieSelectie onderzoekenAfstandelijkheid ten aanzien van de methodenDoorlichtingInhoudelijke criteriaSturing politieCID-officieren en zaaksofficieren9.2.4 Centrale toetsingscommissie Instelling en takenFunctioneren CTCBeslissing minister9.2.5 Beoordeling OrganisatieSelectie onderzoekenSturing en controle methoden9.3 Rechters-commissarissen 9.3.1 Inleiding9.3.2 Organisatie Rol rechter-commissarisOnafhankelijkheid, beleid en hiërarchieCoördinerend rechter-commissarisVerhouding met anderen9.3.3 Methoden Inzicht methodenInhoud controle9.3.4 Beoordeling9.4 De korpsleiding 9.4.1 Bevindingen9.4.2 Beoordeling9.5 Korpsbeheerders9.5.1 Bevindingen9.5.2 Beoordeling9.6 Ministeries 9.6.1 Inleiding9.6.2 Ministerie van Justitie OrganisatieGeorganiseerde criminaliteitWetgeving methodenDirecte bemoeienisRegeling tip-, toon- en voorkoopgeldenKernteams en prioriteitenstelling9.6.3 Ministerie van Binnenlandse ZakenMethodenBinnenlandse Zaken en Justitie9.6.4 Beoordeling9.7 Tweede Kamer 9.7.1 Bevindingen Onderzoek commissieGeorganiseerde criminaliteit en methodenCommissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten9.7.2 BeoordelingHOOFDSTUK 10 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN 10.1 VerantwoordingMeer dan een «IRT-enquête»MethodenOrganisatiesAard, omvang en ernst van de georganiseerde criminaliteit10.2 Crisis in de opsporing10.3 Aard, ernst en omvang van de georganiseerde criminaliteit A. DefinitieB. Beter beeldC. DifferentiatieD. Handel in drugsE. Hollandse netwerkenF. Allochtone en buitenlandse groepenG. DrugbeleidH. Verwevenheid onderwereld en bovenwereldI. FraudeJ. Vrije beroepsgroepenK. Contra-strategieënL. Aard, omvang en ernstM. Prioriteiten10.4 De Delta-methode 10.4.1 Uitvoering Delta-methode A. Delta-methode onverantwoordB. Rol informantC. Kennis en verantwoordelijkheidD. XTC-trajectE. Informatie IRT-onderzoekF. Afbouw informantenG. SaptrajectH. Dekmantelfirma's en valse identiteitsbewijzenI. Beveronderzoek RotterdamJ. Gooi en VechtstreekK. Criminele gelden en verdienstenL. Het faciliteren door de politieM. Doorgelaten drugs10.4.2 De opheffing van het IRT Noord-Holland/Utrecht;
de commissie-Wierenga; de Tweede Kamer A. Verhoudingen politie en OMB. Kennis methodeC. Opheffing IRTD. Commissie-WierengaE. Oordeel kabinet over methodeF. Geheime deelH. Oordeel Kamer over methodeI. Eindoordeel10.5 De opsporingsmethoden 10.5.1 Opsporingsmethoden algemeen A. Gebrek aan normeringB. Geheime methodenC. Geen kennis van methodenD. Onverantwoord gebrek aan kennis10.5.2 Observatie A. Geen specifieke wettelijke basisB. Onduidelijke bevoegdheden en controleC. Gebrekkige verslagleggingD. Criteria inzetE. Schade10.5.3 Informanten A. Geen specifieke wettelijke basisB. Onduidelijke bevoegdhedenC. Runnen van informantenD. Anonimiteit informantenE. TipgeldenF. Wie runt wie?G. Deals met criminelen10.5.4 Infiltranten A. Geen specifieke wettelijke basisB. Politiële infiltratieC. Buitenlandse politie-infiltratieD. FrontstoresE. Informanten en burgerinfiltrantenF. Gecontroleerde afleveringG. DoorlatingH. Het Copa-onderzoek10.5.5 Overige informatie-inwinning A. Informatie-inwinning bij derdenB. Fenomeenonderzoek, misdaadanalyse en financieel rechercherenC. InformatiehuishoudingD. Bestuurlijke rechtshandhavingE. Internationale uitwisseling10.6 Organisatie van de opsporing 10.6.1 Organisatie algemeen A. Algemene conclusiesB. Normering organisatieC. Vertrouwelijk en openbaarD. Specialisme en integratieE. Sturing en controle10.6.2 Criminele inlichtingendiensten A. Rol CIDB. Wettelijke basisC. Variatie CIDD. GegevensverwerkingE. Kennis CIDF. CID onderdeel rechercheG. Samenwerking CID-enH. Sturing en controle10.6.3 Tactische recherche A. TaakB. MethodenC. Openbaar ministerieD. Korpsleiding en korpsbeheerders10.6.4 Ondersteunende eenheden A. Ondersteunende eenhedenB. Taken en bevoegdhedenC. Vastlegging methodenD. Sturing en controle OME. ObservatieteamsF. ArrestatieteamsG. Dienst technisch operationele ondersteuningH. Politiële infiltratieG. Bureaus financiële ondersteuning10.6.5 Kernteams A. Wettelijke basis en bevoegdhedenB. Organisatie en samenwerkingC. Keuze onderzoekenD. Werkwijze en controleE. KorpsbeheerdersF. Toegevoegde waarde10.6.6 Bijzondere opsporingsdienten A. BevoegdhedenB. MethodenC. CIDD. GegevensuitwisselingD. Koninklijke marechaussee (Kmar)E. Rijksrecherche10.6.7 Binnenlandse veiligheidsdienst A. Georganiseerde criminaliteitB. Politie – BVDC. Gebruik BVD-informatieD. BVD-officierE. Methoden10.6.8 Openbaar ministerie A. Omvang OMB. Organisatie OMC. Gezag OMD. PrioriteitenstellingE. CTCF. Gebrek aan gezagG. Verantwoordelijken openbaar ministerie10.6.9 Rechters-commissarissen en zittende magistratuur A. Toerusting rechters-commissarissenB. MethodenC. ToetsingD. Coördinerend rechter-commissarisE. Zittende magistratuur10.6.10 Korpsleiding en korpsbeheerders A. KorpsleidingB. KorpsbeheerdersC. Democratische controle10.6.11 Ministeries A. Minister van JustitieB. Ambtenaren ministerie van JustitieC. Regeling tipgeldD. WetgevingE. KernteamsF. Sorgdrager – BlokG. Binnenlandse ZakenH. Binnenlandse Zaken en Justitie10.6.12 De Tweede Kamer A. WetgevingB. ControleC. Commissie voor de Inlichtingen en veiligheidsdiensten10.7 Aanbevelingen 10.7.1 Inleiding10.7.2 Algemene uitgangspunten van de opsporing1. Wettelijke basis2. Wettelijke bevoegdheden3. Vastlegging methoden4. Hogere autoriteiten bij zwaardere ingrepen5. Objectieve toetsingscriteria6. Openbare verantwoording7. Gezag8. Integratie kennis10.8 Normering van de methoden algemeen 10.8.1 Definitie opsporing Opsporing in Wetboek van StrafvorderingOpsporing en vervolgingDefinitie opsporing10.8.2 Criteria inzet methodeFasen van opsporingErnst strafbaar feitToestemming en toetsingTermijn methode10.8.3 Procedure verantwoordingProcessen-verbaalVertrouwelijke informatieZittingsrechterGeen geheime trajecten10.9 Voorstellen normering observatiemethodenA. Aftappen telecommunicatieB. Direct afluisterenC. Observeren en volgenD. PlaatsbepalingsapparatuurE. InkijkoperatiesVoorwaarden observatiemethoden 10.10 Gebruik van informanten en infiltranten A. InformantenB. Deals met criminelenC. GetuigenbeschermingD. KroongetuigenE. InfiltratieTabel Voorwaarden informanten en infiltratie 10.11 Overige methoden A. Inwinning, opslag en gebruik van informatieB. Gegevens ten behoeve van bestuurlijke rechtshandhavingC. MisdaadanalyseD. Combinatie van opsporingsmethodenNoot10.12 Aanbevelingen organisatie opsporing10.12.1 Algemeen A. IntegratieB. RecherchechefC. Recherche-officierD. ZaaksofficierE. Structuur10.12.2 Criminele inlichtingendiensten A. GegevensverzamelingB. Recherche-officierC. CID-subjectD. OrganisatieE. BeheerF. InformantenG. KernteamH. OpleidingI. Inwinning informatie10.12.3 Tactische recherche A. VerslagleggingB. Overleg10.12.4 Ondersteunende diensten A. Taakomschrijving krachtens wetB. Processen-verbaalC. Politie-infiltranten10.12.5 Kernteams A. TaakomschrijvingB. PrioriteitenstellingC. LRTD. FinancieringE. FenomeenonderzoekF. GezagG. Inhoudelijke betekenis10.12.6 Bijzondere opsporingsdiensten A. WetgevingB. SamenwerkingC. CIDD. De uitwisseling van gegevensE. RijksrechercheF. Recherche-officier bijzondere opsporingsdiensten10.12.7 Binnenlandse Veiligheidsdienst A. TakenB. De BVD-officierC. Onderzoeksmethoden10.13 Sturing en controle 10.13.1 Openbaar ministerie A. VersterkingB. ReorganisatieC. College van procureurs-generaalD. TaakomschrijvingE. Het CBO10.13.2 Rechters-commissarissen A. Rol rechter-commissarisB. Functie-eisenC. Toetsing10.13.3 De korpsbeheerders en de korpsleiding A. KorpsbeheerdersB. Korpschefs10.13.4 De ministeries A. De minister van JustitieB. Het ministerie van JustitieC. TipgeldregelingD. ControleE. College procureurs-generaalF. Minister van Binnenlandse Zaken10.13.5 Tweede Kamer A. ControleB. WetgevingC. Commissie IVD10.14 Toekomstige enquêtesA. Geen geheimhoudingsplichtB. Besloten verhoor onder edeC. DraaiboekD. StafE. Permanente ruimteF. VertrouwelijkheidG. ArchiefH. Belang van de staatI. AttenderingsbulletinsJ. VerhorenK. PersbriefingL. Verhoren op televisieM. Internationaal onderzoekLijst van verhoren Lijst van enige afkortingen 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24072Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 1,4 Mb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 072Enquête Opsporingsmethodennr. 11EINDRAPPORTINHOUDSOPGAVETen geleide9   Hoofdstuk
1 Inleiding111.1 Voorgeschiedenis
en instelling11 1.1.1Instelling commissie111.1.2Vragen Opsporing gezocht11 1.1.3Definities
en indelingen12 1.1.4Beoordelingsvragen14    1.2Procedure
en werkwijze14 1.2.1Opzet onderzoek14 1.2.2De
staf16 1.2.3Afspraken ministers17 1.2.4Uitvoering
onderzoek18 1.2.5Openbare verhoren19    1.3Opbouw
rapport en bijlagen21    Hoofdstuk 2 Georganiseerde
criminaliteit in Nederland23   2.1Inleiding23   2.2Definitie24    2.3Bestaand beeld262.3.1Kwalitatief beeld26 2.3.2Kwantitatief beeld292.3.3Beoordeling31    2.4Onderzoek georganiseerde
criminaliteit32    2.5Autochtone groepen34 2.5.1Aanleiding
onderzoek34 2.5.2Geschiedenis34 2.5.3Huidige
criminele groepen34 2.5.4Netwerken op middenniveau en uitvoerders362.5.5Beoordeling36    2.6Buitenlandse en
allochtone groepen37 2.6.1Aanleiding onderzoek37 2.6.2De
Surinaamse connectie38 2.6.3Turkse criminele groeperingen
in Nederland39 2.6.4Marokkaanse groepen in Nederland402.6.5De Chinese georganiseerde criminaliteit in Nederland412.6.6Andere buitenlandse en allochtone groepen42 2.6.7Beoordeling43   2.7Branches44 2.7.1Aanleiding onderzoek442.7.2Autobranche en autocriminaliteit44 2.7.3Transportbranche462.7.4Haven Rotterdam en Schiphol47 2.7.5Horeca472.7.6Afvalverwerkingsbranche48 2.7.7Bouwnijverheid492.7.8Overige branches50 2.7.9Beoordeling50   2.8Vrije beroepsbeoefenaren51 2.8.1Aanleiding
onderzoek51 2.8.2Advocatuur52 2.8.3Het
notariaat54 2.8.4Accountancy55 2.8.5Beoordeling56   2.9Fraude, misbruik legale constructies en witwassen562.9.1Aanleiding onderzoek56 2.9.2Fraude572.9.3Afscherming58 2.9.4Misbruik van rechtsfiguren592.9.5Witwassen59 2.9.6Beoordeling60    2.10Lokale
studies: Amsterdam, Arnhem, Nijmegen en Enschede60 2.10.1Aanleiding
lokale onderzoeken60 2.10.2Amsterdam61 2.10.3Het
oosten van Nederland63 2.10.4Beoordeling66   2.11Contra-strategieën662.11.1Aanleiding
onderzoek662.11.2Contra-observatie672.11.3Intimidatie
en bedreiging672.11.4Corruptie672.11.5Beïnvloeding
via de media682.11.6Beoordeling71    Hoofdstuk
3 De Delta-methode: doorlaten van drugs onder regie van politie en justitie72   3.1Inleiding72    3.2Omschrijving methode72   3.3Ontstaansgeschiedenis74    3.4Delta-methode
IRT Noord-Holland/Utrecht75 3.4.1Inleiding75 3.4.2IRT
Noord-Holland/Utrecht75 3.4.3Delta-methode85 3.4.4Onduidelijkheden
rol informant 188 3.4.5Doorgelaten softdrugs89 3.4.6Harddrugs
en groei-informant89 3.4.7Oude Bildtzijl: drugs en semtex913.4.8XTC-traject92    3.5Commissie-Wierenga
en politieke besluitvorming97 3.5.1Instelling en rapport
commissie-Wierenga97 3.5.2Geheime bijlagen100 3.5.3Debatten
Tweede Kamer105    3.6Kennemerland114 3.6.1Afbouwtrajecten
informanten114 3.6.2Methode verder ontwikkeld118 3.6.3Doorlaten
harddrugs118 3.6.4De sapman119 3.6.5Andere
dekladingen123 3.6.6Dekmantelfirma's en valse identiteisbewijzen1243.6.7Administratie Kennemerland125    3.7Betrokkenheid
FIOD/douanerecherche125 3.7.1Doorlating containers1253.7.2CID-activiteiten FIOD127 3.7.3Sigarettensmokkel128   3.8Beveronderzoek Rotterdam129    3.9Gooi
en Vechtstreek133 3.9.1Doorgelaten containers Gooi en Vechtstreek1333.9.2Zaken en banden134 3.9.3Onderzoek van de
CID door het openbaar ministerie137 3.9.4Stopzetten onderzoeken138   3.10Verdiensten en criminele gelden141 3.10.1Verdiensten1413.10.2Gebruik criminele gelden142    3.11Totaal
aantal containers en kilo's144    3.12Kennis en verantwoordelijkheid1453.12.1Politiële en justitiële leiding IRT145 3.12.2Korpsleiding
Amsterdam146 3.12.3Openbaar ministerie Amsterdam1473.12.4Bestuur Amsterdam148 3.12.5Korpsleiding
Kennemerland149 3.12.6Bestuur Haarlem150 3.12.7Openbaar
ministerie Haarlem150 3.12.8Openbaar ministerie Rotterdam1513.12.9Ressort Amsterdam152 3.12.10Vergadering
van procureurs-generaal153 3.12.11Minister van Justitie1543.12.12Minister van Binnenlandse Zaken156    3.13Beoordeling1573.13.1Delta-methode157 3.13.2XTC-traject1583.13.3Informatie IRT-onderzoek158 3.13.4Afbouw
informanten158 3.13.5Saptraject159 3.13.6Dekmantelfirma's
en valse identiteisbewijzen159 3.13.7Beveronderzoek Rotterdam1603.13.8Gooi en Vechtstreek160 3.13.9Criminele
gelden en verdiensten161 3.13.10Doorgelaten drugs1613.13.11De opheffing van het IRT Noord-Holland/Utrecht, de commissie-Wierenga
en de Tweede Kamer161    Hoofdstuk 4 Observatie165   4.1Inleiding165    4.2Vormen van observatie166   4.3Juridische structuur en organisatie167    4.4Bevindingen1684.4.1Aftappen telecommunicatie168 4.4.2Scannen1694.4.3Direct afluisteren171 4.4.4Observeren en
volgen173 4.4.5Plaatsbepalingsapparatuur174 4.4.6Foto-
en video-apparatuur176 4.4.7Inkijkoperaties177 4.4.8Andere
observatiemethoden180    4.5Casusonderzoek180 4.5.1De
zaak Charles Z.180 4.5.2De zaak Henk R.189 4.5.3Tanker
Cleaning Amsterdam en Rotterdam (TCA/TCR)197    4.6Beoordeling201   Hoofdstuk 5 Informanten204   5.1Omschrijving204   5.2Juridische basis en omvang205    5.3Bevindingen2055.3.1Werving en registratie205 5.3.2Anonimiteit
en bescherming207 5.3.3Runnen van informanten208 5.3.4Activiteiten
informanten210 5.3.5Strafbare feiten211 5.3.6Informatie
en bewijs212 5.3.7Beloningen213 5.3.8Afspraken
met informanten214 5.3.9Sturing en controle217 5.3.10Corruptiegevoeligheid217   5.4Casusonderzoek Laundry221    5.5Beoordeling226   Hoofdstuk 6 Infiltratie229   6.1Omschrijving229   6.2Juridische grondslag, toetsing en omvang230    6.3Bevindingen2326.3.1Pseudo-koop en pseudo-verkoop232 6.3.2Politie-infiltratie2336.3.3Burgerinfiltratie237 6.3.4Frontstore2396.3.5Gecontroleerde aflevering240 6.3.6Doorlaten2436.3.7Corruptiegevoeligheid245    6.4Casusonderzoek2496.4.1Ramola (Rabo Money Laundering)249 6.4.2Copa
(Colombia-Paramaribo)255 6.4.3Verantwoording van de Prisma-methode261 6.4.4AH Oosterbeek264 6.4.5Exportzaak
Twente267    6.5Combinatie van methoden268    6.6Beoordeling269   Hoofdstuk 7 Omgaan met informatie en internationale opsporing272   7.1Inleiding272    7.2Bevindingen2727.2.1Informatie-inwinning bij derden272 7.2.2Misdaadanalyse2747.2.3Fenomeenonderzoek275 7.2.4Financieel rechercheren2777.2.5Beoordeling280    7.3Informatiehuishouding2817.3.1Omschrijving281 7.3.2Bevindingen2817.3.3Beoordeling284    7.4Bestuurlijke rechtshandhaving2857.4.1Omschrijving285 7.4.2Bevindingen2857.4.3Beoordeling288    7.5Internationale
opsporing288 7.5.1Inleiding288 7.5.2Juridische
structuur en organisatie289 7.5.3Informatie-uitwisseling2907.5.4Uitvoering van buitenlandse assistentieverzoeken door Nederland2917.5.5Uitvoering van Nederlandse assistentieverzoeken in het buitenland2957.5.6Beoordeling299  Hoofdstuk 8
Opsporingsorganisaties en inlichtingendiensten300   8.1Inleiding300   8.2Criminele inlichtingendiensten300 8.2.1Inleiding3008.2.2Organisatie300 8.2.3Zaken303 8.2.4Samenwerking3078.2.5Sturing en controle309 8.2.6Beoordeling312   8.3Tactische recherche314 8.3.1Inleiding3148.3.2Organisatie314 8.3.3Onderzoeken en methoden3158.3.4Samenwerking316 8.3.5Sturing en controle3178.3.6Beoordeling318    8.4Ondersteunende
diensten319 8.4.1Inleiding319 8.4.2Werkzaamheden,
juridische basis en omvang319 8.4.3Methoden323 8.4.4Sturing
en controle327 8.4.5Beoordeling329    8.5Kernteams3308.5.1Inleiding330 8.5.2Taken en organisatie3318.5.3Zaken en prioriteiten333 8.5.4Methoden3348.5.5Sturing en controle335 8.5.6Beoordeling337   8.6Bijzondere opsporingsdiensten338 8.6.1Inleiding3388.6.2Organisatie en samenwerking339 8.6.3Opsporings-
en controlebevoegdheden340 8.6.4Methoden340 8.6.5Sturing
en controle346 8.6.6Beoordeling346    8.7Koninklijke
marechaussee en Rijksrecherche347 8.7.1Inleiding3478.7.2Koninklijke marechaussee347 8.7.3Rijksrecherche3488.7.4Beoordeling349    8.8Binnenlandse veiligheidsdienst3498.8.1Inleiding349 8.8.2Organisatie en samenwerking3508.8.3Methoden351 8.8.4Sturing en controle3538.8.5Beoordeling354    Hoofdstuk 9 Sturing
en controle van de opsporing355   9.1Inleiding355   9.2Openbaar ministerie355 9.2.1Inleiding3559.2.2Organisatie en samenwerking355 9.2.3Sturing
en controle door het openbaar ministerie361 9.2.4Centrale
toetsingscommissie371 9.2.5Beoordeling378    9.3Rechters-commissarissen3799.3.1Inleiding379 9.3.2Organisatie3809.3.3Methoden382 9.3.4Beoordeling384    9.4De
korpsleiding385 9.4.1Bevindingen385 9.4.2Beoordeling387   9.5Korpsbeheerders387 9.5.1Bevindingen3879.5.2Beoordeling391    9.6Ministeries3919.6.1Inleiding391 9.6.2Ministerie van Justitie3919.6.3Ministerie van Binnenlandse Zaken401 9.6.4Beoordeling404   9.7Tweede Kamer405 9.7.1Bevindingen4059.7.2Beoordeling410    Hoofdstuk 10 Conclusies
en aanbevelingen412   10.1Verantwoording412   10.2Crisis in de opsporing413    10.3Aard,
ernst en omvang van de georganiseerde criminaliteit415    10.4De
Delta-methode420 10.4.1Uitvoering Delta-methode42010.4.2De opheffing van het IRT Noord-Holland/Utrecht; de commissie-Wierenga;
de Tweede Kamer424    10.5De opsporingsmethoden42710.5.1Opsporingsmethoden algemeen427 10.5.2Observatie42910.5.3Informanten429 10.5.4Infiltranten43010.5.5Overige informatie-inwinning432    10.6Organisatie
van de opsporing433 10.6.1Organisatie algemeen43310.6.2Criminele inlichtingendiensten435 10.6.3Tactische
recherche437 10.6.4Ondersteunende eenheden437    10.6.5Kernteams43810.6.6Bijzondere opsporingsdiensten440 10.6.7Binnenlandse
veiligheidsdienst441 10.6.8Openbaar ministerie44110.6.9Rechters-commissarissen en zittende magistratuur44410.6.10Korpsleiding en korpsbeheerders 444 10.6.11Ministeries44510.6.12De Tweede Kamer447    10.7Aanbevelingen44710.7.1Inleiding44710.7.2Algemene uitgangspunten
van de opsporing448   10.8Normering methoden algemeen44910.8.1Definitie opsporing449 10.8.2Criteria
inzet methode452 10.8.3Procedure verantwoording454   10.9Voorstel normering observatiemethode456    10.10Gebruik
van informanten en infiltranten460    10.11Overige methoden465      10.12Aanbevelingen organisatie opsporing46710.12.1Algemeen468 10.12.2Criminele inlichtingendiensten46810.12.3Tactische recherche470 10.12.4Ondersteunende
diensten470 10.12.5Kernteams470 10.12.6Bijzondere
opsporingsdiensten471 10.12.7Binnenlandse veiligheidsdienst472   10.13Sturing en controle472 10.13.1Openbaar
ministerie472 10.13.2Rechters-commissarissen473 10.13.3Korpsbeheerders
en korpsleiding474 10.13.4Ministeries474 10.13.5De
Tweede Kamer475    10.14Toekomstige enquêtes475Lijst
van verhoren478Lijst van enige afkortingen483TEN GELEIDEDe parlementaire enquêtecommissie opsporingsmethoden presenteert
hierbij haar eindrapport Inzake opsporing.Het rapport beschrijft de georganiseerde criminaliteit, de opsporingsmethoden
van justitie en politie en de organisatie van de opsporing in Nederland. Het
is de neerslag van een jaar onderzoek. De conclusies en aanbevelingen van
dit rapport geven een duidelijk antwoord op de hoofdvraag in deze enquête:
wat er moet, wat er mag en wat er niet mag bij de opsporing en bestrijding
van georganiseerde criminaliteit in Nederland. Het is hoog tijd dat iedereen
weet waar men aan toe is.Bij de opsporing en bestrijding van georganiseerde criminaliteit
blijkt te vaak gezondigd tegen de gulden regel: geen bevoegdheid zonder verantwoordelijkheid,
geen verantwoordelijkheid zonder verantwoording. De normstelling is onvoldoende,
in de organisatie is onduidelijk wie waarvoor verantwoordelijk is en het openbaar
ministerie heeft te weinig gezag over de politie. Daarom spreken wij van een
crisis in de opsporing.De IRT-affaire heeft meer schade aangericht dan de commissie bij haar
aantreden voor mogelijk hield. Om die schade te herstellen moesten de feiten
boven water komen. Tonnen drugs zijn Nederland binnengekomen onder regie van
politie en justitie. De CID-Kennemerland kon zich ontwikkelen tot een staatje
in de staat.Belangrijker nog is vast te stellen waar de verantwoordelijkheden lagen
en waarom de zaak zo lang heeft doorgeziekt. Op basis van dit rapport kan
en moet de IRT-strijdbijl nu begraven worden om een nieuwe start te maken.
De enquête was meer dan een IRT-enquête.Gezag en vertrouwen moeten worden hersteld. Er moet veel veranderen in
regels, persoonlijke verhoudingen, gedragingen en opvattingen. De verhoren
van de enquêtecommissie hebben dat naar onze mening treffend aangetoond.
De crisis in de opsporing gaat diep. Zij raakt de legitimiteit van de rechtshandhaving.
Eenvoudige oplossingen zijn dus niet voorhanden. Nieuwe regels blijven papier
zonder het bewustzijn dat rechtmatige, effectieve en verantwoorde opsporing
in de democratische rechtsstaat voorwaarde is voor een verantwoorde bestrijding
van georganiseerde criminaliteit.De commissie vraagt de Kamer een oordeel over de aanbevelingen te geven.Wat moet er gebeuren?De wetgever moet betere normen stellen. Het parlement moet zijn taak als
controleur en medewetgever zorgvuldiger uitoefenen.De rechter zal zich, mede op grond van betere normering, actiever met
de controle op de opsporing bezig moeten houden. De rechter-commissaris krijgt
daarin een belangrijker taak die hij ten volle zal moeten uitoefenen.Het openbaar ministerie moet het gezag over de opsporing volledig uitoefenen.
De minister van Justitie draagt daarvoor de politieke verantwoordelijkheid,
zonder uitzondering.De conclusies en aanbevelingen van dit rapport moeten volledig betrokken
worden bij de reorganisatie van het openbaar ministerie. De juiste officier
dient op de juiste plaats te zitten. De beheerders moeten hun beheersverantwoordelijkheid nemen. De politie
moet weten dat zij in een democratische rechtsstaat nooit buiten het gezag
en beheer van openbaar ministerie en bestuur kan werken. De soms diepe kloof
tussen te afstandelijke gezagsdragers en de werkelijkheid van de rechtshandhaving
dient te worden gedicht.De commissie beveelt geen nieuwe reorganisatie van het politiebestel aan.
Maar ook de politie mag de conclusies en aanbevelingen van dit rapport niet
laten passeren. Wat geldt voor het openbaar ministerie geldt voor de politie.
De crisis in de opsporing is niet op te lossen zonder dat de politie beter
gaat werken.De politiek verantwoordelijken moeten de oude en nieuwe generatie van
leidinggevenden bij de politie doordringen van de noodzaak van samenwerking,
vertrouwen en verantwoorde bestrijding van de georganiseerde criminaliteit.
Goed rechercheren volgens de regels kan en moet synoniem zijn met effectieve
bestrijding van de georganiseerde criminaliteit.De commissie is verantwoordelijk en staat in de schijnwerpers, maar commissieleden
zijn nergens zonder staf. In twee personen, de griffier Nicolle Coenen en
de secretaris Erwin Muller, wil de commissie de hele staf en de adviseurs
danken voor hun fabelachtige inzet. Vermeld zij ook de warme gastvrijheid
van de Eerste Kamer, waar de commissie meer dan een jaar gewerkt heeft.Namens de commissie,M. van Traavoorzitter HOOFDSTUK 1 INLEIDING 1.1 Voorgeschiedenis en instelling 1.1.1 Instelling commissieAan het einde van het kamerdebat van 7 april 1994 over de opheffing van
het interregionaal rechercheteam (IRT) Noord-Holland/Utrecht nam de Kamer
de motie Dijkstal c.s. aan.1 Deze motie bracht
de wens tot uitdrukking om een parlementair onderzoek in te stellen naar de
opsporingsmethoden die in Nederland gebruikt worden en de controle erop. Hier
ligt het begin van het werk van de parlementaire enquête opsporingsmethoden.
Het was duidelijk dat de Kamer, tegen de achtergrond van de IRT-affaire, beter
geïnformeerd wilde zijn over dit onderwerp.De Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden werd op 1 juni 1994 ingesteld
door de vaste commissie voor Justitie om een voorstel terzake voor te bereiden.2 Op 21 oktober 1994 bracht zij haar rapport Opsporing
gezocht uit met daarin de aanbeveling aan de Kamer om een parlementaire
enquête over dit onderwerp te houden. Na het debat op 16 november van
dat jaar werd daartoe door de Kamer besloten.3
Op 6 december 1994 stelde de voorzitter van de Kamer de enquêtecommissie
opsporingsmethoden in. Zij kent de volgende leden: 4M. van Traa (voorzitter, PvdA)Th.C. de Graaf (vice-voorzitter, D66)A.K. Koekkoek (CDA)O.P.G. Vos (VVD)M. Rabbae (GroenLinks)A. Rouvoet (RPF)E.G. Aiking-Van Wageningen (AOV, thans Groep Nijpels)De enquêtecommissie (verder genoemd de commissie) had de opdracht
onderzoek te doen naar: –de aard, ernst en omvang van de zware, georganiseerde
criminaliteit;–de feitelijke toepassing, de rechtmatigheid, het verantwoord
zijn en de effectiviteit van de opsporingsmethoden;–de organisatie,
het functioneren van en de controle op de opsporing. 1.1.2 Vragen Opsporing gezochtHet rapport Opsporing gezocht van de Werkgroep vooronderzoek
opsporingsmethoden vormde de basis voor de beslissing van de Kamer tot instelling
van de enquêtecommissie.5 Het primaire
doel van het nadere onderzoek was het verkrijgen van informatie met het oog
op het normeren van methoden die door politie, bijzondere opsporingsdiensten
en justitie kunnen worden gehanteerd. De 77 vragen die de Werkgroep vooronderzoek
opsporingsmethoden in haar rapport had vermeld, vormden de belangrijkste leidraad.
De vragen van de werkgroep kunnen worden verdeeld in vragen waarop een feitelijk
antwoord moet worden gezocht en vragen waarop een normerend antwoord noodzakelijk
is. De commissie heeft in haar onderzoek beide proberen te beantwoorden.De commissie heeft er voor gekozen de bevindingen van het rapport Opsporing gezocht als uitgangspunten te hanteren voor nader en verder
onderzoek. De werkgroep heeft een algemeen beeld geschetst van de problematiek.
De commissie meende dat het noodzakelijk was te bezien in hoeverre dat algemene
beeld bevestigd kon worden door nader systematisch onderzoek.
De algemene bevindingen van de werkgroep zijn daarmee tevens onderwerp van
onderzoek.De Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden kon niet aan alle onderwerpen
evenveel aandacht besteden. De commissie heeft vastgesteld dat op enkele onderdelen
nieuw en aanvullend onderzoek noodzakelijk was. Zo heeft de werkgroep bijvoorbeeld
slechts in hoofdlijnen aandacht besteed aan de bijzondere opsporingsdiensten.
De commissie besloot een meer diepgaand onderzoek naar deze diensten te doen.
De aard en omvang van de zware, georganiseerde criminaliteit bleef voor de
werkgroep onduidelijk. De commissie kwam tot de conclusie dat nieuw onderzoek
noodzakelijk was om uitspraken te kunnen doen over deze thematiek.Hoewel het rapport Opsporing gezocht de basis vormde voor de
opzet van het werk van de commissie, heeft de commissie vanaf het begin besloten
het onderzoek naar de drie genoemde thema's zodanig in te richten dat op systematische
wijze de bevindingen van de werkgroep getoetst konden worden. 1.1.3 Definities en indelingenHet rapport Opsporing gezocht geeft de volgende definitie van
het begrip opsporingsmethode:Het verzamelen, registreren en verwerken van gegevens en informatie
door overheidsorganisaties over (de voorbereiding van) crimineel handelen
en criminele organisaties met het doel te komen tot vervolging danwel tot
het voorkomen of beëindigen van crimineel handelen of criminele organisaties.De werkgroep heeft gewerkt met deze brede definitie, die al het overheidshandelen
dat ingezet wordt om crimineel handelen te bestrijden, wil omvatten. De commissie
heeft ook met deze brede definitie gewerkt om alle verschillende verschijningsvormen
van opsporingsmethoden zo goed mogelijk in kaart te brengen. De commissie
verstaat onder crimineel handelen het plegen van strafbare feiten.Dit zegt echter niet alles over de vraag of het ook wenselijk is opsporing
een zo ruim bereik te geven. Daarmee kunnen alle activiteiten van de overheid
die gericht zijn op voorkomen of beëindigen van crimineel handelen of
criminele organisaties, zoals preventiebeleid of anti-corruptiemaatregelen,
ook opsporingsmethoden genoemd gaan worden. Bij deze ruime omschrijving vervaagt
het begrip opsporing teveel en dreigt de primaire doelstelling van opsporen:
het ophelderen van strafbare feiten om te komen tot een strafrechtelijke sanctie,
uit het oog te worden verloren.1 Opsporen, als
vorm van strafrechtelijk onderzoek, dient altijd dat primaire doel te hebben.
Daartoe dienen bevoegdheden om bepaalde methoden te gebruiken. In het laatste
hoofdstuk komt de commissie hierop terug. De hier gehanteerde definitie is
dus niet de norm, maar de door de commissie onderzochte feitelijke situatie.
Hoe worden deze methoden toegepast? Hoe worden ze georganiseerd en gecontroleerd?In het rapport Opsporing gezocht wordt een verschil gemaakt
tussen de begrippen opsporingsmethode en opsporingsmiddel, als aanduiding
van een concrete opsporingsactiviteit. In de praktijk blijkt dat onderscheid
soms moeilijk te hanteren. Het gaat bijvoorbeeld bij het doorlaten van drugs
om een aantal handelingen die niet altijd elk afzonderlijk als opsporingsmiddel
zijn aan te merken, maar wel gezamenlijk een opsporingsmethode vormen. De volgende opsporingsmethoden, onderverdeeld in een aantal categorieën,
heeft de commissie onderzocht: I Observatie– aftappen telecommunicatie (telefoon, fax, semafoon)– inzage computerbestanden– scannen mobiele telefoons en semafoons– afluisteren met technische hulpmiddelen zoals richtmicrofoons– observeren en volgen– gebruik plaatsbepalingsapparatuur– postvang (schending postgeheim)– fotograferen en het maken van video-opnames– inkijkoperaties II Informanten– informant/tipgever– informanten– gestuurde informantenBij informanten is aandacht besteed aan:– werving en registratie– beloning informanten– strafbare feiten door informanten– anonimiteit en bescherming– afspraken (deals) met criminelen– kroongetuigen– corruptiegevoeligheid III Infiltratie– pseudo-koop, voorkoop en toonkoop– pseudo-verkoop– projectmatige infiltratie– gecontroleerde aflevering– doorlaten– frontstoreBij elke infiltratiemethode is de vraag wie infiltreert:– politie-infiltrant– criminele burgerinfiltrant– niet-criminele burgerinfiltrant IV Informatie– informatie-inwinning bij derden– misdaadanalyse– fenomeenonderzoek– financieel rechercherenIn de afzonderlijke hoofdstukken zullen omschrijvingen gegeven worden
van de centrale begrippen. Definities blijken essentieel in dit onderzoek.
Misverstanden waren veelal terug te voeren op verschillende definities van
begrippen.De commissie heeft, in navolging van de werkgroep, niet alle opsporingsmethoden
onderzocht. Zij heeft zich in de eerste plaats op opsporingsmethoden gericht,
die ingezet worden ter bestrijding van de georganiseerde criminaliteit. Zo
is bijvoorbeeld geen aandacht besteed aan het verhoor, de confrontatie en
het sporenonderzoek zoals door de technische recherche en het gerechtelijk
laboratorium worden verricht. 1.1.4 BeoordelingsvragenDe commissie heeft verschillende beoordelingsvragen gehanteerd teneinde
haar oordeel over de opsporingsmethoden, de organisaties van en de controle
op de opsporing te kunnen onderbouwen. Bij de beoordeling van de bevindingen
stelde de commissie zich de volgende vragen:a Hebben de gebruikte methoden een wettelijke of jurisprudentiële
basis? Is het gebruik van de methode rechtmatig?b Zijn de bevoegdheden vastgelegd? Zijn de bevoegdheden duidelijk?c Zijn de gebruikte methoden controleerbaar? Is het gebruik van de methoden
vastgelegd?d Is vooraf toestemming gegeven voor het gebruik van de methoden? Heeft
controle achteraf plaatsgevonden op het gebruik van de methoden?e Zijn de gebruikte methoden, de toestemming vooraf en/of de controle
achteraf openbaar? Is het gebruik van de methode geheel of gedeeltelijk geheim
gehouden?f Zijn de gebruikte methoden verantwoord? In welke mate zijn de methoden
subsidiair en proportioneel? In hoeverre zijn risico's genomen door het gebruik
van methoden?g Zijn de methoden effectief? In hoeverre heeft het gebruik van methoden
bijgedragen aan het resultaat van de opsporing?h Functioneren de organisaties die een rol hebben in de opsporing effectief
en efficiënt?i Hebben functionarissen hun verantwoordelijkheid genomen? Zijn bevoegdheden
uitgeoefend?De commissie heeft deze beoordelingsvragen normatief geformuleerd teneinde
tot een beoordeling te kunnen komen over de methoden en organisatie van de
opsporing. Het gaat bij de beantwoording van deze vragen steeds om een oordeel
van de commissie en niet om een beschrijving van feiten. 1.2 Procedure en werkwijzeIn bijlage 1 wordt uitgebreid ingegaan op de werkwijze van de commissie
en de procedures waarlangs tot beslissingen is gekomen. In deze paragraaf
zullen de hoofdlijnen van de gevolgde procedures en de werkwijze van de commissie
aan de orde komen. 1.2.1 Opzet onderzoekDe commissie besloot een onderscheid te maken tussen interne onderzoeken
en een extern onderzoek.1 De interne onderzoeken
vonden plaats door de commissie en haar staf. Het externe onderzoek werd onder
verantwoordelijkheid van de commissie uitgevoerd door onafhankelijke wetenschappers.
De interne en externe onderzoeken zijn als bijlagen bij dit eindrapport van
de commissie gevoegd. Georganiseerde criminaliteitDe commissie heeft vier hoogleraren criminologie verzocht onderzoek te
doen naar de aard en omvang van de georganiseerde criminaliteit in Nederland.
Prof. dr C.J.C.F. Fijnaut (onderzoeksleider), prof. dr F. Bovenkerk, prof.
dr G.J.N. Bruinsma en prof. dr H.G. van de Bunt hebben een uitgebreid onderzoek
gedaan naar de navolgende onderwerpen:a georganiseerde criminaliteit door autochtone groepen;b georganiseerde criminaliteit door buitenlandse en allochtone groepen;c betrokkenheid van enkele branches bij de georganiseerde criminaliteit;d betrokkenheid van vrije beroepsgroepen (advocaten, notarissen en accountants)
bij de georganiseerde criminaliteit;e fraude en witwassen;f georganiseerde criminaliteit in Amsterdam;g georganiseerde criminaliteit in Nijmegen, Arnhem en Enschede;h contra-strategieën door criminele organisaties.In afzonderlijke rapportages is de onderzoeksgroep ingegaan op deze onderwerpen.
De bevindingen van deze deelonderzoeken worden verwoord in aparte rapporten
in de bijlagen 8 tot en met 11.Het onderzoek van de groep Fijnaut vond plaats onder verantwoordelijkheid
van de commissie. Binnen die verantwoordelijkheid is het een onafhankelijk
wetenschappelijk oordeel over de aard en omvang van de zware, georganiseerde
criminaliteit. De commissie geeft in hoofdstuk 2 van dit rapport haar oordeel
over de bevindingen van de onderzoeksgroep. MethodenDe commissie heeft gekozen voor de volgende onderzoeken naar methoden
en thema's:a observatie;b informanten;c infiltratie;d andere wijzen van omgaan met informatie: zoals misdaadanalyse, financieel
rechercheren en fenomeenonderzoek;e informatiehuishouding (opslag en verstrekking van gegevens) en bestuurlijke
rechtshandhaving;f corruptiegevoeligheid van methoden;g internationale opsporing;h rechtsvergelijking (België, Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Verenigde
Staten).Bij de onderzoeken observatie, informanten, infiltratie en andere wijzen
van omgaan met informatie is steeds aandacht besteed aan de omschrijving van
de methode, waarbij de verschillende verschijningsvormen aan de orde komen,
de juridische grondslag (regelgeving en jurisprudentie), de feitelijke vormen
waarin de methoden worden toegepast, de sturing en controle van de methoden
en de verslaglegging van de inzet van de methoden.Naast deze studies heeft de commissie besloten dat het wenselijk en noodzakelijk
was nader en diepgaander onderzoek te doen naar enkele bijzondere gevallen.
In Nederland hebben zich enkele grote strafzaken voorgedaan die een beeld
geven van het functioneren van politie en justitie bij de inzet van opsporingsmethoden.
De commissie heeft gekeken naar de zaak Charles Z., de zaak Henk R., de Ramola-zaak,
de Laundry-zaak, het Copa-onderzoek, de AH Oosterbeek-zaak, het Export-onderzoek in Twente en het TCR/TCA-onderzoek. De casusbeschrijvingen zijn hoofdzakelijk
gestoeld op de stukken die ter terechtzitting door het openbaar ministerie
zijn gepresenteerd en de uitspraken van rechtbank, gerechtshof en Hoge Raad,
aangevuld met informatie uit de openbare verhoren van zowel bij deze zaken
betrokken leden van het politieel onderzoeksteam als de zittende en staande
magistratuur. Verder komen de Delta-methode, het Beveronderzoek, het functioneren
van de CID Kennemerland en de CID Gooi en Vechtstreek in een apart hoofdstuk
aan de orde. In de hoofdstukken 3, 4, 5 en 6 geeft de commissie haar bevindingen
over deze casus. OrganisatiesDe commissie en haar staf hebben onderzoek gedaan naar verschillende organisaties
die een rol spelen bij de opsporing. Daarbij stonden verschillende vragen
centraal. Welke opsporingsmethoden worden op welke wijze door deze organisaties
gebruikt? Hoe is de interne organisatie vormgegeven? Hoe zijn de leden van
de organisatie opgeleid? Met welke organisaties wordt samengewerkt bij de
opsporing? Wie bepaalt of en hoe de opsporingsmethoden worden ingezet? Hoe
vindt de controle op de inzet van de opsporingsmethoden plaats? Het antwoord
op deze vragen moet bijdragen aan het antwoord op de vraag naar rechtmatigheid,
effectiviteit en verantwoord zijn van de gebruikte opsporingsmethoden.De volgende organisaties zijn onderwerp van onderzoek geweest:a criminele inlichtingendiensten;b tactische recherche en ondersteunende diensten (observatieteams, arrestatieteams,
secties technische ondersteuning, Dienst technische operationele ondersteuning
van het Korps landelijke politiediensten, politiële infiltratieteams
en bureaus financiële ondersteuning);c kernteams, inclusief het landelijk rechercheteam;d bijzondere opsporingsdiensten (Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst,
Algemene inspectiedienst, Economische controledienst, Dienst recherchezaken,
Milieubijstandsteam);e Binnenlandse veiligheidsdienst en de politieke ofwel regionale inlichtingendiensten;f Koninklijke marechaussee op Schiphol en de Rijksrecherche;g openbaar ministerie;h rechters-commissarissen;i korpsbeheerders en burgemeesters;j ministeries van Justitie en van Binnenlandse Zaken.In algemene zin is aandacht besteed aan de advocatuur, de zittingsrechters,
de Tweede Kamer en de particuliere recherchebureaus. 1.2.2 De stafDe commissie kon beschikken over een uitgebreide staf.1 De leiding van de staf, de coördinatie van het onderzoek, van
de interviews, voorgesprekken en verhoren en de redactie van de rapporten
waren in handen van mr N.J.P. Coenen, griffier van de enquêtecommissie
(plaatsvervangend griffier Tweede Kamer) en mr dr E.R. Muller, inhoudelijk
secretaris en onderzoekscoördinator van de enquêtecommissie (Crisis
Onderzoek Team, Vakgroep Bestuurskunde, Rijksuniversiteit Leiden en Erasmus
Universiteit Rotterdam).De deelonderzoeken van de commissie werden geleid en geredigeerd door
prof. mr Y. Buruma, Vakgroep Strafrecht en Strafprocesrecht, Katholieke Universiteit
Nijmegen; mr J. Mooijen, officier van justitie te Den Haag; J. Schipper, commissaris
van politie Haaglanden; mr P.C. Vegter, rechter-commissaris te
Arnhem en mr P.G. Wiewel, Vakgroep Strafrecht en Strafprocesrecht, Universiteit
van Amsterdam. Zij hadden tevens een rol in de voorbereiding van de voorgesprekken
en de verhoren.De verschillende deelonderzoeken van de commissie werden uitgevoerd en
geschreven door de volgende onderzoekers: dr M. den Boer, Nederlands Studiecentrum
voor Criminaliteit en Rechtshandhaving, Rijksuniversiteit Leiden; mr D. Ph.
van Boetzelaer, substituut officier van justitie Den Haag; mr G.P.M. Grootscholten,
strafrechtjuriste; drs M.L.M. Hertogh, Studiecentrum Recht en Beleid, Rijksuniversiteit
Leiden; J. Klijnsmit, inspecteur van politie Rotterdam-Rijnmond; drs A.G.
Roubos, bestuurskundige; drs A. van Schaardenburgh, Vakgroep Arbeids- en Organisatiepsychologie,
Universiteit van Amsterdam; drs P.H. van Toorn, afgestudeerd Europese Studies
en bestuurskundige; A.J. Wolfs, doctoraal student bestuurskunde en strafrecht
Rijksuniversiteit Leiden; mr D. Nava, assistent-griffier. Een deel van de
onderzoekers heeft meegewerkt aan de voorbereiding van voorgesprekken en verhoren.De commissie werd ondersteund door A.W. de Kool, documentalist; M. Leeflang,
documentalist; P. Hercules, medewerker secretariaat; L. Peters, medewerker
secretariaat; K. Rangoe, bode en S. van Wageningen, bode.De commissie heeft veelvuldig gebruik gemaakt van de adviezen van beide
inhoudelijke adviseurs: prof. dr U. Rosenthal, Crisis Onderzoek Team, Vakgroep
Bestuurskunde, Rijksuniversiteit Leiden en Erasmus Universiteit Rotterdam
en prof. mr G. Knigge, Vakgroep Strafrecht en Strafprocesrecht, Rijksuniversiteit
Groningen.Door de combinatie van de verschillende disciplines van de stafleden kon
optimaal gebruik gemaakt worden van een ieders kennis en kunde. Elk van de
stafleden heeft een veiligheidsonderzoek ondergaan en heeft een geheimhoudingsplicht
getekend.De commissie en haar staf hebben tijdens het onderzoek gebruik kunnen
maken van de ruimten van de Eerste Kamer. De commissie is de Eerste Kamer
zeer erkentelijk dat zij deze ruimten en ondersteuning ter beschikking heeft
gesteld. Zij heeft zich thuis gevoeld in de beschermde omgeving van de Eerste
Kamer. De stenografische dienst heeft woordelijke verslagen gemaakt van alle
gesprekken en verhoren. Daarnaast heeft zij enkele interviews, die op band
zijn opgenomen, woordelijk uitgewerkt. De commissie heeft het zeer op prijs
gesteld dat de stenografische dienst te allen tijde bereid was tot het snel
vervaardigen van verslagen van de vele gesprekken van de commissie. 1.2.3 Afspraken ministersVanaf de aanvang van het onderzoek was duidelijk dat recht gedaan moest
worden aan zowel de noodzaak van bescherming van gevoelige informatie als
de rechten en bevoegdheden van de enquêtecommissie. Daartoe heeft de
commissie afspraken gemaakt met de ministers van Justitie en van Binnenlandse
Zaken.1In het kader van deze afspraken zijn de voorzitter en de vice-voorzitter
van de commissie uitgebreid op de hoogte gehouden van de bevindingen van het
rijksrechercheteam dat een onderzoek doet naar de gebeurtenissen bij de CID-Kennemerland,
het zogenaamde Fortteam. Dit team, onder leiding van de advocaten-generaal
mr S. Zwerwer en mr P.H.A.J. Cremers en de commissaris van politie, toegevoegd
aan de procureur-generaal te 's-Hertogenbosch mr D. Pijl, is de commissie
bij haar werk zeer behulpzaam geweest.De commissie heeft zich verplicht criminele inlichtingen, waaronder gegevens
uit CID-registers, vertrouwelijk te behandelen om geen afbreuk te doen aan
de belangen van opsporing van strafbare feiten en privacy. Indien
de commissie gegevens wilde hebben die volgens de verstrekker herleidbaar
waren tot de persoon van een informant of volgens de verstrekker tot levensbedreigende
situaties aanleiding kan geven, kon de ambtenaar de gegevens anonimiseren
en/of coderen zodat zij niet meer herleidbaar waren tot de bron van de criminele
inlichtingen. Vervolgens konden de gegevens worden voorgelegd aan de officieren
van justitie mr M. van Erve en mr A. van der Kerk die onderzochten of de anonimisering
en/of codering in overeenstemming was met de afspraken. Deze procedure is
verschillende malen gevolgd bij gegevens afkomstig van de criminele inlichtingendiensten
en van de centrale toetsingscommissie van het openbaar ministerie.De commissie, in de persoon van haar voorzitter of bij diens ontstentenis
de vice-voorzitter, kon alle gegevens die ter kennis kwamen van de commissie,
haar medewerkers of de onderzoeksgroep Fijnaut, verifiëren door kennisname
van niet-geanonimiseerde en/of niet-gecodeerde gegevens. Bij de stukken waarbij
sprake was van anonimisering en/of codering is regelmatig geverifieerd door
de voorzitter of de vice-voorzitter wat de werkelijke gegevens waren. In een
enkel geval leidde dat tot wijziging van de anonimisering.De commissie heeft pas na langdurig overleg inzage gekregen in de complete
geheime bijlagen bij de rapportage van de commissie-Wierenga. De geheime bijlagen
bestaan uit een aanbiedingsbrief, delen van processen-verbaal van de gesprekken
van de commissie-Wierenga met getuigen, en twee processen-verbaal van commissaris
van politie te Rotterdam H.A. Jansen. Pas tijdens de verhoren bleek de commissie
dat er sprake was van een inhoudelijke aanbiedingsbrief, met daarin belangrijke
conclusies over de methode van het IRT Noord-Holland/Utrecht. Eerder had de
commissie deze aanbiedingsbrief niet ter inzage gekregen van het ministerie
van Justitie. Volgens de minister van Justitie was dit slechts te wijten aan
een misverstand.Op 20 oktober 1995 kreeg de commissie de beschikking over de aanbiedingsbrief
en de processen-verbaal van Jansen. De ministers van Justitie en van Binnenlandse
Zaken weigerden de geheime delen van de processen-verbaal van de getuigen
van de commissie- Wierenga aan de commissie ter beschikking te stellen. Tien
getuigen maakten bezwaar dat de commissie de beschikking kreeg over de geheime
delen van hun processen-verbaal. Na intensieve gesprekken tussen de commissie
en het kabinet is op 10 november 1995 afgesproken dat de commissie de beschikking
krijgt over alle delen van de geheime bijlagen. Indien geciteerd wordt uit
proces-verbaal van verhoren van getuigen die daartegen bezwaar hebben, wordt
in overleg getreden met de minister van Binnenlandse Zaken.1 Hiermee werd voorkomen dat de commissie een oordeel aan de Kamer zou
moeten vragen of het belang van de staat door de ministers zou kunnen worden
ingeroepen. De commissie heeft, door te kunnen beschikken over de geheime
bijlagen, een oordeel kunnen geven over de complete bevindingen van de commissie-Wierenga,
in het licht van haar eigen onderzoek over de zogenaamde Delta-methode, die
een bijzondere opsporingsmethode bij uitstek bleek te zijn.De commissie meent dat deze afspraken hebben bijgedragen aan de mogelijkheden
van de enquêtecommissie om verantwoord onderzoek te doen. Nadat in het
begin de nodige verwarring was opgetreden, kon de commissie lopende het onderzoek
beschikken over alle door haar gewenste gegevens. De rechten en bevoegdheden
van de commissie zijn door de afspraken niet tekort gedaan. 1.2.4 Uitvoering onderzoekDe commissie heeft zeer veel documenten verzameld. In bijlage 1 is een
lijst opgenomen van de documenten waarover de commissie kon beschikken.
Indien een verstrekker een document als vertrouwelijk bestempelde, werd door
de commissie daar als zodanig mee omgegaan. Dat neemt niet weg dat de commissie
besloot in het belang van een verantwoorde rapportage in enkele gevallen over
te gaan tot openbaarmaking van gedeelten van bepaalde documenten die eerder
als vertrouwelijk waren bestempeld.1In de periode januari tot en met mei 1995 heeft de commissie zich gericht
op het verzamelen en bestuderen van documenten en het interviewen van betrokken
personen. In totaal zijn met name door de stafleden ruim driehonderd personen
geïnterviewd. In bijlage 1 is een lijst opgenomen van de geïnterviewde
personen. De geïnterviewden werd toegezegd dat de informatie vertrouwelijk
zou worden behandeld en dat niet rechtstreeks zou worden geciteerd uit de
gesprekken dan met toestemming van de betrokkene.Leden van de commissie en de staf hebben vele personen en organisaties
bezocht in binnen- en buitenland. Op deze manier heeft de commissie getracht
zich een beeld te vormen van de feitelijke opsporing. Enkele leden van de
commissie en de staf zijn op bezoek geweest bij politie- en justitiefunctionarissen
in België en Engeland.De documentenanalyse en de gesprekken resulteerden in een lijst van voorlopige
bevindingen, die als basis diende voor het verdere vervolg van het onderzoek
en de selectie van de personen die de commissie zou willen horen. Hieraan
werd tevens een discussie gekoppeld over de normering van methoden en organisatie.In de maanden juni 1995 tot januari 1996 werden 128 gesprekken gevoerd
door de commissie. In bijlage 1 is een lijst opgenomen met deze gesprekken.
Deze gesprekken dienden een tweeledig doel. In de eerste plaats was het de
bedoeling nadere gegevens van een bepaald persoon te verkrijgen over het onderwerp
van de enquête. In de tweede plaats werden de gesprekken gebruikt als
een selectiemiddel voor de te verhoren personen. Enkele gesprekken volgend
op de verhoren dienden om vragen die waren ontstaan naar aanleiding van de
verhoren te kunnen beantwoorden. De gesprekken vonden alle plaats in het gebouw
van de Eerste Kamer. Van elk gesprek werd een stenografisch verslag gemaakt
dat de geïnterviewde werd voorgelegd. Deze verslagen worden niet openbaar
gemaakt. Zij dienden ter ondersteuning van de openbare verhoren en zijn gebruikt
als achtergrondinformatie bij het opstellen van de rapporten.Medio 1995 werden door de staf en de externe onderzoeksgroep de verschillende
deelonderzoeken verder uitgewerkt. Daarmee werd bereikt dat eind augustus
van alle deelonderzoeken een concept-rapportage beschikbaar was. Deze concept-rapportages
alsmede de voorgesprekken vormden de basis voor een lijst van bevindingen. 1.2.5 Openbare verhorenHet openbaar verhoren van getuigen is een essentieel onderdeel van een
parlementaire enquête. Alle getuigen zijn door de commissie onder ede
gesteld. De verhoren dienden vijf doelen. In de eerste plaats de waarheidsvinding.
In de tweede plaats werd zo kennis genomen van de opvattingen van getuigen.
Ten derde werden onduidelijkheden opgehelderd die uit de verschillende deelonderzoeken
naar voren waren gekomen. In de vierde plaats verkreeg de commissie op deze
wijze een openbare bevestiging van haar bevindingen. Tenslotte werd het publiek
inzicht gegeven in de praktijk van opsporing en criminaliteitsbestrijding.
De verhoren hadden tevens een publieke verantwoordingsfunctie. De commissie
heeft zich terdege gerealiseerd dat de openbare verhoren bepalend zijn voor
de meningsvorming over de enquête.Om deze verschillende doelen zo goed mogelijk te verwezenlijken heeft
de commissie gekozen voor een weloverwogen opbouw van de openbare verhoren.
In de eerste verhoren werd een beeld gegeven van de georganiseerde criminaliteit
in Nederland door de vier hoogleraren en enkele functionarissen uit de praktijk
van politie en justitie. Vervolgens gaven getuigen inzicht in algemene aspecten
van de verschillende methoden en organisaties van opsporing. Daarna werd expliciet
aandacht besteed aan een aantal casus: de Delta-methode, het vervolg van de
Delta-methode (CID Kennemerland, Gooi en Vechtstreek, Beveronderzoek), de
zaak Charles Z., de zaak Henk R., de zaak AH Oosterbeek, de Laundry-zaak,
de Ramola-zaak, de TCR/TCA-zaak, de infiltratiezaak Twente en de Copa-zaak.
De verhoren eindigden met getuigen die politieel, justitieel, bestuurlijk
en politiek verantwoordelijk zijn voor de sturing en controle van de opsporing
en zodoende deze aspecten konden verduidelijken. De commissie heeft met de
keuze van de te horen personen veel aandacht besteed aan gerezen moeilijkheden
bij de opsporing. Deze aandacht was noodzakelijk om de feiten in de organisatie
beter te begrijpen en een goed oordeel ten behoeve van de toekomst van de
opsporing te kunnen vormen.De voorgesprekken, de concept-rapportages en de lijst van bevindingen
vormden de basis waarop besloten werd welke personen zouden worden verhoord.
De commissie besloot dat telkens een week voordat verhoren plaatsvonden bekend
zou worden gemaakt wie er die week zou worden verhoord. Daarmee was het voor
de commissie mogelijk in te spelen op ontwikkelingen tijdens de verhoren.
De oorspronkelijke lijst is daardoor sterk gewijzigd.De commissie heeft 93 openbare verhoren gehouden in tien weken. In totaal
zijn 88 personen in het openbaar verhoord. Een aantal personen is verzocht
terug te komen voor een tweede verhoor. Voor de eerste keer werden de openbare
verhoren van een enquêtecommissie rechtstreeks uitgezonden op televisie.
De NOS heeft daartoe zelf het besluit genomen, waarmee de commissie heeft
ingestemd. Ongetwijfeld heeft de enquête door deze rechtstreekse uitzendingen
een extra dimensie gekregen. De commissie erkent dat de rechtstreekse uitzending
voor sommige getuigen moeilijk kan zijn, maar voor het werk van de commissie
zijn deze integrale live-uitzendingen positief geweest. Op deze manier was
voor een ieder zichtbaar hoe in het openbaar verantwoording werd afgelegd
voor en door de commissie.Bij de verhoren van enkele getuigen zijn specifieke veiligheidsmaatregelen
getroffen (vermommingen, begeleid binnenkomen en vertrekken, specifieke camera-opstelling,
verbod op inzoomen, en filmen en fotograferen op de rug). Over deze veiligheidsmaatregelen
vond steeds overleg plaats tussen de betrokken getuige, de betrokken minister
en de commissie. Het verhoor van getuige Karstens1
op 25 september 1995 kon geen doorgang vinden toen de commissie op het allerlaatste
moment werd geconfronteerd met voorwaarden van de minister van Justitie waarvan
de commissie niet eerder in kennis was gesteld. Aangezien geen tijd meer was
om tot nader overleg te komen, besloot de commissie zich er officieel van
te vergewissen of getuige Karstens aanwezig was. Nadat de voorzitter de getuige
had opgeroepen, bleek hij niet te verschijnen. Daarop was overleg met de minister
van Justitie noodzakelijk. Dit overleg resulteerde in nadere afspraken over
de voorwaarden waaronder personen zouden kunnen verschijnen in de openbare
verhoren. Karstens is alsnog verhoord, zij het vermomd, op 2 oktober 1995.Er hebben geen besloten verhoren onder ede plaats gevonden. De commissie
was van mening dat de meerwaarde van een besloten verhoor voor haar werkzaamheden
gering zou zijn. Het is, gezien de Wet op de Parlementaire Enquête,
niet mogelijk een besloten verhoor rechtstreeks te gebruiken in een openbare
rapportage. De commissie besloot geen geheime rapportage te schrijven om te
voorkómen dat het openbare politieke debat slechts over een deel van
de bevindingen zou kunnen gaan. Zij werd hierin gesterkt door
de verwikkelingen rond de geheime bijlagen van de commissie-Wierenga.Enkele getuigen bleken vanwege hun gezondheidstoestand niet in staat verhoord
te worden door de commissie.1 De commissie heeft
zich vergewist van de onmogelijkheid van een verhoor. Getuige Kuitert2 gaf persoonlijke redenen op om niet in het openbaar
verhoord te kunnen worden. Op basis van schriftelijke vragen van de commissie
heeft de getuige een ondertekend proces-verbaal gemaakt met de antwoorden
op de vragen van de commissie. Dit proces-verbaal is opgenomen in bijlage
1.De commissie constateert dat de Wet op de Parlementaire Enquête
geen ruimte laat voor het uitbrengen van een openbaar verslag van een besloten
verhoor. Zij heeft, in tegenstelling tot vorige enquêtecommissies, van
die regel niet willen afwijken. 1.3 Opbouw rapport en bijlagenIn het eindrapport wordt het oordeel van de commissie over de bevindingen
gegeven en worden aanbevelingen gedaan voor normering van organisatie en methoden.
In elk hoofdstuk geeft de commissie een beschrijving van haar bevindingen,
gevolgd door een beoordeling hiervan op basis van de beoordelingsvragen, die
in paragraaf 1.4 van dit hoofdstuk zijn weergegeven.In hoofdstuk 2 geeft de commissie haar beeld van de aard, ernst en omvang
van de georganiseerde criminaliteit in Nederland. In dit hoofdstuk komen de
resultaten van de onderzoeksgroep Fijnaut aan de orde.In hoofdstuk 3 wordt een uitgebreide beschrijving en beoordeling van het
ontstaan, de werking en het vervolg van de Delta-methode gegeven. In hoofdstuk
4 gaat de commissie in op het gebruik van observatiemethoden en de zaak Charles
Z., de zaak Henk R. en de TCR/TCA zaak. Hoofdstuk 5 gaat in op het runnen
van informanten, waarbij tevens aandacht wordt besteed aan de Laundry-zaak.
In hoofdstuk 6 beschrijft de commissie de vele aspecten van infiltratie. In
dit hoofdstuk gaat de commissie in op de Ramola-zaak, AH Oosterbeek, Exportzaak
Twente en de Copa-zaak. Tevens komt de combinatie van methoden aan de orde.
In hoofdstuk 7 besteedt de commissie aandacht aan andere vormen van omgaan
met informatie, zoals fenomeenonderzoek, financieel rechercheren en aan bestuurlijke
rechtshandhaving. Bovendien komt de internationale dimensie van opsporing
aan de orde.In hoofdstuk 8 geeft de commissie haar bevindingen weer over de opsporingsorganisaties
en inlichtingendiensten. In hoofdstuk 9 staat de sturing en controle van de
opsporing centraal. Het eindrapport wordt afgesloten met hoofdstuk 10 dat
de verantwoording, conclusies en voorstellen tot normering van methoden en
organisaties bevat.De commissie heeft naast het eindrapport elf bijlagen gepubliceerd.In bijlage 1 wordt een uitgebreid overzicht gegeven van de werkwijze en
de gevolgde procedures van de commissie. In deze bijlage zijn tevens enkele
documenten opgenomen die de commissie openbaar wil maken. Aangezien tijdens
deze enquête vertrouwelijke gegevens een essentiële rol speelden,
is het van belang duidelijkheid te scheppen over de precieze procedure en
werkwijze. Tevens wordt geprobeerd enkele aanbevelingen te doen voor toekomstige
enquêtes.De bijlagen 2, 3 en 4 worden gevormd door de stenografische verslagen
van alle openbare verhoren.Bijlage 5 geeft de resultaten weer van de onderzoeken van de commissie
naar de gebruikte methoden en enkele relevante thema's. In deze bijlage worden
de methoden observatie, infiltratie, informanten en andere vormen
van omgaan met informatie uitgebreid beschreven. Tevens komen aan de orde
de corruptiegevoeligheid van methoden, de informatiehuishouding, de internationale
opsporing, rechtsvergelijking en de meest relevante jurisprudentie. In bijlage
6 komen de bevindingen van de interne organisatie-onderzoeken aan de orde.
Alle relevante organisaties in de opsporing worden hier nader beschreven.De bijlagen 7, 8, 9, 10 en 11 worden gevormd door de rapporten van de
onderzoeksgroep Fijnaut. Bijlage 7 is het eindrapport van de leden van de
onderzoeksgroep. De andere vier bijlagen worden gevormd door de deelstudies
van de onderzoeksgroep Fijnaut. In bijlage 8 komen de autochtone en allochtone
criminele organisaties aan de orde. In bijlage 9 wordt een weergave gegeven
van de georganiseerde criminaliteit in de branches. Bijlage 10 geeft een beeld
van de fraude en het witwassen in georganiseerd verband en de verbindingen
tussen vrije beroepsgroepen (advocaten, notarissen en accountants) en de georganiseerde
criminaliteit. In bijlage 11 tenslotte zijn de studies naar de georganiseerde
criminaliteit in Amsterdam, Arnhem, Nijmegen en Enschede opgenomen. HOOFDSTUK 2 GEORGANISEERDE CRIMINALITEIT IN NEDERLAND 2.1 InleidingVerantwoorde uitspraken over organisatie en methoden van opsporing vereist
onderzoek naar de aard, omvang en ernst van de georganiseerde criminaliteit
in Nederland. De Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden heeft geconstateerd
dat een eenduidig beeld van de aard, omvang en ernst van de georganiseerde
criminaliteit in Nederland ontbreekt. Er bestaan zeer verschillende beelden
van en opvattingen over de georganiseerde criminaliteit. Uitkomsten van wetenschappelijke
studies over de georganiseerde criminaliteit komen niet steeds overeen met
de door politie en justitie geschetste beelden. De werkgroep stelde een aantal
vragen over de georganiseerde criminaliteit:a. Welke categorieën misdrijven vallen onder noemer van de georganiseerde
criminaliteit? Welke andere elementen dienen onderdeel uit te maken van een
omschrijving van georganiseerde criminaliteit?b. Wat is de aard van de georganiseerde criminaliteit in Nederland?c. Waar bestaat het gevaar van verweving van de «onderwereld»
en de «bovenwereld»?d. Is uit de beschrijving van de aard van georganiseerde criminaliteit
een beeld te herleiden van de omvang van de georganiseerde criminaliteit?e. In hoeverre vormt de georganiseerde criminaliteit een bedreiging voor
de democratische rechtsstaat?Tevens vroeg de werkgroep aandacht voor het verschijnsel van contra-observatie:
het door criminelen afluisteren en achtervolgen van politie- en justitiefunctionarissen.
De werkgroep hoopte dat door nader onderzoek een beter kwalitatief beeld zou
kunnen worden geboden van de georganiseerde criminaliteit in Nederland. Daarbij
besefte de werkgroep dat het een illusie was te denken dat een parlementair
onderzoek een alomvattend beeld zou kunnen opleveren. Een volledig kwantitatief
onderzoek zou niet haalbaar zijn uit de aard van de zaak. Bij het betreffende
onderzoeksonderwerp 'de criminele wereld' staat, zoals een ingewijde de voorzitter
meldde, «de waarheidsvinding niet centraal».1De commissie besloot tot een omvangrijk onderzoek naar de aard en omvang
van de georganiseerde criminaliteit. Daarbij moesten bronnen worden gebruikt
die in de al bestaande analyses van de georganiseerde criminaliteit nog niet
systematisch zouden zijn verwerkt. Op een andere wijze dan tot nu toe zouden
alle beschikbare gegevens moeten worden beschreven en geanalyseerd. De commissie
heeft vier wetenschappers gevraagd onder haar verantwoordelijkheid het onderzoek
naar de aard en omvang van de georganiseerde criminaliteit te verrichten.
Deze verantwoordelijkheid van de commissie laat onverlet de wetenschappelijke
onafhankelijkheid van de betrokken onderzoekers. De hoogleraren prof. dr C.J.C.F.
Fijnaut (onderzoeksleider), prof. dr F. Bovenkerk, prof. dr G.J.N. Bruinsma
en prof. dr H.G. van de Bunt hebben dit onderzoek in de periode februari 1995
tot en met augustus 1995 uitgevoerd. In de bijlagen 7 tot en met 11 zijn de
rapporten van de onderzoeksgroep Fijnaut gepubliceerd. Zij heeft op extensieve
wijze van politie-informatie, met inbegrip van CID-informatie, gebruik kunnen
maken.De commissie onderschrijft de bevindingen van de onderzoeksgroep Fijnaut.
De commissie meent dat de onderzoeksgroep Fijnaut een goed beeld heeft geschetst
van de georganiseerde criminaliteit in Nederland. De combinatie van onderzoeksgegevens
en de verwerking van vertrouwelijke politiegegevens geven evidente meerwaarde
ten opzichte van de bestaande analyses. Dit onderzoek biedt een veelomvattend
beeld van de omvang en aard van de georganiseerde criminaliteit.
Op basis van dit omvattende beeld kan de commissie een meer gefundeerd oordeel
geven over de ernst van de georganiseerde criminaliteit in Nederland. De ernst
van de georganiseerde criminaliteit kan worden beoordeeld als een beeld bestaat
van de aard en omvang van de georganiseerde criminaliteit alsmede de schade
die de georganiseerde criminaliteit aanricht.In paragraaf 2 wordt kort ingegaan op de definitie van georganiseerde
criminaliteit. In paragraaf 3 wordt een kort overzicht gegeven van de bestaande
kennis op het terrein van de georganiseerde criminaliteit. De mogelijkheden
en beperkingen van onderzoek naar de georganiseerde criminaliteit komen in
paragraaf 4 aan de orde. In de paragrafen 5 tot en met 11 geeft de commissie
een overzicht van de belangrijkste bevindingen van de onderzoeksgroep Fijnaut.
Per onderdeel geeft de commissie een beoordeling van de aangetroffen situatie. 2.2 DefinitieDe definitie van de georganiseerde criminaliteit geeft aanleiding tot
veel verwarring. Velen hanteren een verschillende definitie. Het debat over
de georganiseerde criminaliteit blijft vaak steken in discussies over de definitie
van het verschijnsel. Zo hanteert de Divisie centrale recherche-informatie
(CRI) een lijst van kenmerken om te kunnen bepalen of een groepering valt
binnen de categorie van georganiseerde criminaliteit. Met behulp van de antwoorden
op enkele vragen kan de organisatiegraad van de verschillende groepen worden
aangegeven.1. Is er binnen de groep sprake van een hiërarchische structuur met
een min of meer vaste taakverdeling?2. Is er sprake van een intern sanctiesysteem?3. Tracht de groep zijn concurrentiepositie in de criminele wereld te
handhaven door geweld te gebruiken tegen personen binnen het criminele milieu?4. Houdt de groep zich bezig met het witwassen van geld?5. Is er sprake van criminele contacten met overheidsfunctionarissen of
met personen uit overigens legale bedrijven?6. Wordt door de groep gebruik gemaakt van dekmantelfirma's?7. Hebben de activiteiten van de groep zich reeds over een langere periode
uitgestrekt?8. Maakt de groep zich schuldig aan het plegen van meerdere soorten delicten?1Indien een groep voldoet aan 0, 1 of 2 criteria dan wordt gesproken van
laag georganisseerd. Als een criminele groep voldoet aan 3, 4 of 5 van deze
criteria dan wordt de groep middelhoog georganiseerd genoemd. Een groep die
aan 6, 7 of 8 criteria voldoet wordt hoog georganiseerd genoemd. In navolging
van de CRI worden in stukken van politie en justitie criminele groeperingen
beschreven aan de hand van deze kenmerken.2De commissie vindt een meer open definitie van de georganiseerde criminaliteit
noodzakelijk.3 De kenmerken van de CRI veronderstellen
teveel een op zichzelf staande organisatie die volgens bureaucratische principes
werkt. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat een dergelijk bureaucratisch
beeld van de georganiseerde criminaliteit niet realistisch is.4 De commissie heeft gekozen voor de definitie van de onderzoeksgroep
Fijnaut aangezien deze definitie alle wezenlijke elementen in zich heeft,
terwijl niet eenzijdig wordt uitgegaan van één perspectief op
de georganiseerde criminaliteit. In navolging van de onderzoeksgroep Fijnaut
spreekt de commissie steeds over georganiseerde criminaliteit. De toevoeging
«zware» is niet steeds noodzakelijk. Van georganiseerde criminaliteit is sprake wanneer groepen van personen
die:a. primair gericht zijn op illegaal gewin,b. systematisch misdaden plegen met ernstige gevolgen voor de samenleving
enc. in staat zijn deze misdaden op betrekkelijk effectieve wijze af te
schermen, in het bijzonder door de bereidheid te tonen fysiek geweld te gebruiken
of personen door corruptie uit te schakelen.Het plegen van fysiek geweld door criminele groepen is niet alleen gericht
op afscherming, maar kan ook andere doelen dienen zoals het dwingen of afstraffen
van personen. De levering van illegale goederen en diensten op de bijbehorende
zwarte markten (prostitutie, gokken, drugs, etc.) vormt de basis voor de georganiseerde
criminaliteit. Daarnaast bestaan echter vormen van georganiseerde criminaliteit
waarbij illegale activiteiten worden ontplooid om geld te verdienen in legale
bedrijfstakken en nijverheden.De commissie maakt een duidelijk onderscheid tussen georganiseerde criminaliteit
en organisatiecriminaliteit. Van organisatiecriminaliteit is sprake indien
leden van een legale organisatie participeren in het plegen van strafbare
feiten zonder dat de organisatie als zodanig functioneert als een criminele
organisatie. Leden van een legale organisatie plegen misdrijven in het kader
van de uitoefening van hun reguliere taken, bijvoorbeeld bedrijven die systematisch
frauderen met het betalen van belastingen en het afdragen van premies.De heerVan de Bunt: Organisatiecriminaliteit
is witte-boordencriminaliteit. Daarbij gaat het om misdrijven die worden gepleegd
door gewone organisaties, in hun gewone dagelijkse doen. Men denke aan een
transportbedrijf dat incidenteel een of twee vrachtwagens inzet voor het transport
van bijvoorbeeld hasj van Marokko naar Nederland. Daarmee is er nog geen sprake
van een georganiseerde misdaadbende. Het is een legaal en bona fide transportbedrijf
dat zo nu en dan illegale bijverdiensten heeft. Dat noemen wij, «in
de wetenschap», organisatiemisdaad. Het kan hierbij ook gaan om bakkerijen,
wasserettes enz. die de belasting oplichten en die opbrengsten wegsluizen.
Georganiseerde misdaad is heel wat anders. In die sfeer organiseren de mensen
zich niet om een produkt te leveren, om te transporteren of brood te bakken.
Daar is de organisatie primair gericht op het plegen van misdrijven, het verkrijgen
van illegaal gewin. Eigenlijk moeten wij in dit kader niet spreken over organisaties
omdat het geen organisaties zijn met een hiërarchische structuur, statuten
en notulen van vergaderingen. Zo formeel gaat het natuurlijk niet. Het zijn
groepen, vaste verbanden, die met elkaar samenwerken om misdrijven te plegen.
Dat is de kern van het verschil tussen organisatiemisdaad en georganiseerde
misdaad.1De heerDe Graaf: (...) Andere onderzoekers
maken onderscheid tussen georganiseerde criminaliteit en wat men noemt organisatiecriminaliteit.
Hanteert u dat onderscheid ook?De heerVan Duyne: Ja. Bij organisatiecriminaliteit
gaat het om misdadige ondernemers, met de klemtoon op ondernemers. Zij plegen
fraude om hun onderneming gaande te houden. Daarentegen hebben misdaadondernemers,
in handel en nijverheid, zo'n bedrijfstrouw niet. Het eerste wat ze willen
is gewoon poen maken, keiharde poen en het bedrijf mag afbranden, vervangen
worden door een ander bedrijf en ga maar door. Daar tussenin zit natuurlijk
wel een grijs gebied. In het dagelijks leven is niet alles zo helder uit elkaar
te splitsen. Je kan grofweg zeggen dat bij een misdaadondernemer de klemtoon
op misdaad ligt. Bij een misdadige ondernemer kan je zeggen dat zijn bedrijf
niet puur afhankelijk is van het bedrog en de fraude die hij pleegt.22.3 Bestaand beeldHet beeld van de georganiseerde criminaliteit bij politie en justitie
is zeer divers.De heerDe Graaf: (...) Hebt u nu het gevoel
dat er een eenduidig – eenduidig is een germanisme, maar ik gebruik
het woord toch maar – beeld bestaat bij u en uw collega's wat nu eigenlijk
de bedreiging, de ernst en de omvang van de georganiseerde criminaliteit is?
Is dat er op het niveau van de korpschefs? Of is er een heel divers beeld?De heerIJzerman: Ik denk dat het algemene
beeld redelijk overeenkomt, maar dat er sprake is van volstrekt verschillende
persoonlijke ervaringen en volstrekt verschillende betrokkenheid, afhankelijk
van de plek in het land waar je werkt. De informatie over ontwikkelingen wordt
vrij algemeen gedeeld en is bekend.1De CRI heeft in verschillende analyses getracht een kwantitatief beeld
te geven van de criminele groepen die in Nederland actief zijn. De beleidsmaatregelen
van de regering zijn grotendeels gebaseerd op dit kwantitatieve beeld. Wilzing,
voormalig hoofd CRI, heeft in een rapport getracht de kwantitatieve gegevens
in perspectief te plaatsen. Wetenschappelijk onderzoeker Van Duyne en anderen
hebben in verschillende publicaties getracht op basis van empirisch onderzoek
een kwalitatief beeld te geven van de georganiseerde misdaad.22.3.1 Kwalitatief beeldIn vervolg op het rapport Misdaadondernemingen uit 1990 heeft
onderzoeker Van Duyne van het ministerie van Justitie nader onderzoek gedaan
naar misdaadondernemers in Nederland.3De heerDe Graaf: (...) U hebt uw boek de titel
meegegeven «Het spook en de dreiging van georganiseerde misdaad».
Daar lijkt een zekere tegenstelling in te zitten. Is het een echte tegenstelling
of een paradox?De heerVan Duyne: Het is geen paradox, het
is een echte tegenstelling.De heerDe Graaf: Wat is er zo spookachtig
aan de georganiseerde criminaliteit?De heerVan Duyne: In het voorwoord heb ik
geschreven: het spookachtige zit in ons zelf, in onze voorstelling van de
misdaad. Spoken zijn dingen van de geest en geen dingen van de stoffelijke
werkelijkheid.De heerDe Graaf: Spoken bestaan niet.De heerVan Duyne: Wel. Voor degenen die ze
waarnemen, zijn ze heel echt. Bij de kamerbehandeling in 1992 zag je spoken
als echtheden rondwaren.De heerDe Graaf: Het zijn geesten die verschijnen.
Je kunt je afvragen of ze daadwerkelijk bestaan, maar in de ogen velen bestaan
ze. Wat is nou het spookachtige?De heerVan Duyne: Het spookachtige is een
voorstelling van zaken in de zin van: de misdaad rukt op, de opmars van de
misdaad. De ene keer was het de mafia, toen kwamen de Russische horden aanzetten.
Iedere keer weer ontstond een dreigingsbeeld.De heerDe Graaf: En dat dreigingsbeeld deugt
niet?De heerVan Duyne: Op een belangrijk aantal
punten is het dreigingsbeeld als een fantoom voorgesteld. Er is zeer wel dreiging.
Daarom spreek ik ook over het spook en de dreiging. Van het spook moeten wij
af; de dreiging moeten wij onderkennen.4Van Duyne beschouwt georganiseerde criminelen als illegale ondernemers
die er op uit zijn om zoveel mogelijk winst te maken bij het vervullen van
illegale functies, zoals het leveren van illegale goederen en diensten. Van
Duyne spreekt van misdaadhandel in plaats van georganiseerde misdaad en hij
gaat uit van een grote beweeglijkheid van misdaadmarkten: verschillende misdaadondernemers
zijn op steeds wisselende markten actief onder steeds variërende omstandigheden.
Hij geeft in 1995 een inhoudelijke schets van de roesmiddelenmarkt (hasj, heroïne, cocaïne, XTC) en de georganiseerde bedrijfsmatige
misdaad na de bestudering van verschillende strafzaken. Van Duyne verwoordt
het als volgt:De vraag die beleid en politiek steevast stellen is: «Hoe erg
is het nu met de georganiseerde misdaad. De uitkomsten van dit onderzoek laten
zien, dat het op de georganiseerde misdaadmarkten behoorlijk onheilspellend
kan spoken, Dit is slechts een algemeenheid. Maar hoe erg? Juist op deze vraag
kan geen ondubbelzinnig antwoord gegeven worden. (...) Misdaadondernemers
zijn ondermijnende, maar niet-revolutionaire burgers, die in hun normen en
waarden veel minder afwijken van de geldende norm dan de nette burgers denken.
Onze rechtsorde is ook zijn rechtsorde.1De heerDe Graaf: Zoals u het beschrijft, komt
het op mij een beetje over alsof de Hollandse georganiseerde criminaliteit
echt oer-Hollands is: knus, gezellig, het valt allemaal wel mee en het is
allemaal handel. Vroeger deed men in kaas en boter, nu in drugs, maar verder
is er niets aan de hand. Is dat niet een beetje een karikatuur?De heerVan Duyne: Nee, dat is geen karikatuur.
Als het om een bepaalde vorm van handel gaat, moet je kijken naar het omringende
landschap. De meeste mensen komen geestelijk niet verder dan de straat waarin
zij geboren zijn. Dat geldt voor u en mij en ook voor mijnheer Bruinsma en
andere misdadigers.Devoorzitter: Dat heeft u niet kunnen vaststellen,
maar dat is uw oordeel.De heerVan Duyne: De handel is samengesteld.
Wij hebben, zoals door Bovenkerk is beschreven, natuurlijk minderhedeneconomieën,
maar dat is ook heel aards. Wat is natuurlijker dan dat, als een Turkse minderheid
die in hoge mate toegang heeft tot een bronland wil gaan handelen, deze niet
in koekoeksklokken gaat handelen maar in heroïne?De heerDe Graaf: Hebt u geen Zwitsers in uw
onderzoek betrokken?De heerVan Duyne: Nee. Niemand gaat moeilijk
doen. Je kan gerust zeggen dat iedereen altijd grijpt naar dat organisatiemodel
en die handel welke het dichtst bij de deur liggen. Het gaat om heel pragmatische
mensen.De heerDe Graaf: En ze bedreigen de orde van
de samenleving niet?De heerVan Duyne: Zij bedreigen wel onze rechtsorde,
maar het zijn geen uitdagers.2Volgens Van Duyne is geweld niet altijd kenmerkend voor de georganiseerde
criminaliteit:De heerDe Graaf: Terug naar de basisvraag.
U zegt: geweld is niet erg essentieel. Kent u markten die u onder georganiseerde
criminaliteit laat vallen, waarin geweld en zelfs het dreigen ermee nagenoeg
afwezig is?De heerVan Duyne: Ja. Het is mij wel opgevallen
dat een aantal Hollandse hasjhandelaren als gewone grondstoffenhandelaren
te werk gingen. Alleen mag in die grondstof niet gehandeld worden. De chauffeurs
werden goed betaald. Als die niet wilden smokkelen, mochten zij sinaasappelen
vervoeren. Eigenlijk was iedereen tevreden. Zij maakten wel deel uit van de
misdaadmarkt waarin geweldsporen te vinden zijn, maar zij wilden als ondernemers
gewoon een onderneming hebben. In één geval stapte iemand zelfs
uit zijn onderneming – ik heb dat beschreven – omdat zijn compagnon
ook wat in cocaïne wilde doen. Hij zei: dat doe ik niet, want cocaïne
is besmet met geweld en ik wil gewoon verkopen. Het is in hoge mate een eigen
keus. Geweld is geen natuurverschijnsel, het is een keus en vaak een irrationele
keus.3Wilzing constateert in een vertrouwelijk rapport van maart 1994 een professionalisering
van criminele organisaties.4De heerDe Graaf: U sprak over professionaliteit,
verdergaande professionalisering van georganiseerde misdaadgroepen. Betekent
dit nu ook dat men zich op verschillende terreinen gaat begeven in dezelfde
organisatie, die zowel in drugs kan handelen en natuurlijk een systeem moet
hebben om het geld weg te sluizen als ook op andere markten: milieu, afvalverwerking?De heerWilzing: De diversiteit in de verschillende
markten is er echt in de tweede helft van de jaren tachtig nadrukkelijk gekomen.
Dat is ook het hele punt. Het ligt eraan waar je je informatie vandaan haalt
en waar je je informatie op richt. Kijk je naar de milieumarkt en
zet je een stuk van de criminele inlichtingendienst met name op dat gedeelte,
dan trek je daar ook steeds meer informatie uit. Hetzelfde zagen wij heel
sterk in het informele Meldpunt ongebruikelijke transacties. Als je je sterk
op die financiële markt richt, dan zie je heel andere patronen bovenkomen.
Je koppelt systemen. Je koppelt legale systemen aan criminele systemen. Je
koppelt de landelijke criminele inlichtingendienst aan een systeem als Vennoot,
waar steeds nieuwe vennootschapjes worden opgericht en wat door justitie wordt
bekeken, aan een kamer van koophandel. Dan krijg je een beeld, een palet dat
er net weer even anders uitziet dan wanneer je vanuit de onderwereld naar
boven kijkt. Wij zijn natuurlijk als politiebedrijf traditioneel – zo
hebben wij de criminele inlichtingendiensten van huis uit opgebouwd; daar
zit een enorme ontwikkeling, een veranderingsfase in – begonnen met
kroegen bezoeken, de onderkant van de markt bekijken en proberen op die manier
naar boven te kruipen. Dat is ons niet altijd even goed bevallen, om het zo
te zeggen. Dat liep ook niet altijd even goed. Wij hebben wat dat betreft
onze strategie veranderd. Dan praten wij misschien wat makkelijker over de
divisie geweld of de divisie financiën, maar zo zit het natuurlijk niet
bureaucratisch in elkaar. Dat is alleen om in grote brokken aan te geven wat
de systemen zijn die in dit soort organisaties werken.In toenemende mate trachten
criminele organisaties zich af te schermen.1In toenemende mate trachten criminele organisaties zich volgens Wilzing
af te schermen. Liquidaties, corruptie en proactief optreden van criminele
groepen (contra-observatie) komen steeds vaker voor.De heerDe Graaf: Ik kom bij mijn laatste vraag
over de aard, ernst en omvang van de georganiseerde criminaliteit. Het gaat
dan om het onderwerp corruptie, zoals ook vanochtend behandeld in verschillende
gradaties. Wat is uw eigen beeld daarvan, dus van de ernst en de omvang? U
heeft eerder gezegd dat u het als een wezenlijk element ziet, de kans op corruptie
van de georganiseerde criminaliteit. Ziet u een trend van toenemende corruptie?De heerWilzing: Ja.De heerDe Graaf: Van toenemende risico's?De heerWilzing: Ook als ik kijk naar de contacten
die op de verschillende niveaus ontstaan tussen de criminele organisaties
in de periode dat ik daarnaar kon kijken – ik praat dan over een stuk
van mijn ambtelijke verleden – dan is het iets waar wij best bezorgd
over waren. Dat is eigenlijk ook de reden waarom wij een soort revival hebben
willen creëren, een soort bewustheid: let erop, ga ermee aan de gang,
schoon daarop je eigen organisatie, kijk of de mensen er zuiver in zitten.
In alle politiekorpsen zijn op het ogenblik projectgroepen aan de gang, die
met name met politiële integriteit bezig zijn.De heerDe Graaf: Bij corruptie gaat het niet
alleen om corruptie in de politieorganisatie, maar veel breder. Ook de overheid.De heerWilzing: Ja.De heerDe Graaf: Ziet u ook in uw eigen korps,
in uw eigen regio dat dat toeneemt?De heerWilzing: Ik zie het binnen mijn eigen
organisatie niet direct echt toenemen. Wat ik wel merk, is dat wij zelf harder
en consequenter worden als er iets misgaat. Er is gelekt. Dan wordt er ook
harder aangepakt.2Daarbij wordt niet geschroomd gebruik te maken van het verspreiden van
onjuiste informatie (desinformatie) door criminele organisaties waardoor functionarissen
van politie en justitie in een kwaad daglicht kunnen komen te staan.Criminele groepen zijn steeds vaker op de internationale markt actief.
Daarbij veroorzaakt vooral het internationale karakter van geldstromen moeilijkheden
voor de opsporing. Wilzing spreekt tevens over het innestelen in de bovenwereld
door de investering van criminele gelden die niet meer voor eigen consumptie
worden aangewend. Beroepsgroepen zoals notarissen, advocaten en accountants
zouden worden gecorrumpeerd om dekmantelfirma's op te richten. Ten slotte
waarschuwt Wilzing voor het gevaar van corruptiepogingen ten aanzien van de
overheid door criminele groepen. 2.3.2 Kwantitatief beeldIn het verleden zijn er verschillende pogingen gedaan om een kwantitatief
beeld te geven van de georganiseerde criminaliteit.1 De onderlinge vergelijkbaarheid van deze analyses is gering.2 Het meest recente kwantitatieve beeld wordt gegeven
in de landelijke inventarisatie criminele groeperingen 1995 door het Coördinerend
beleidsoverleg (CBO).3 Deze inventarisatie vond
plaats op basis van ter beschikking gestelde politiegegevens, waaronder CID-gegevens.
Het CBO benadrukt dat de waarde van de kwantitatieve gegevens relatief is
vanwege de geringe betrouwbaarheid van CID-gegevens en de afhankelijkheid
van de subjectieve interpretatie van de criteria door de personen die de gegevens
leverden. Een vergelijking tussen de cijfers van de kwantitatieve analyses
en de kwalitatieve analyses is vaak moeizaam.De heerDe Graaf: Verschillen die inventarisaties,
die vier die er zijn geweest, onderling in methode voorzover u weet?De heerWilzing: De methode is elke keer verfijnd
en aangepast. In 1985 beslissen wij dat wij met misdaadanalyse komen. In 1987
hebben wij de eerste misdaadanalisten opgeleid en wordt er een besluit genomen
door een kleine groep hoofdcommissarissen, de directeur-generaal Politie van
Justitie en de generaal van de rijkspolitie, toen nog in de oude organisatie,
om toch eens een inventarisatie te maken van, zoals dat toen heette –
dan moet ik dat even erbij halen – ook criminele groeperingen. Dat heet
dus even anders, veel algemener. Dat is gebaseerd op, zoals wij dat toen noemden,
omvang, aard, niet de ernst, en werkgebied van criminele doelgroepen in Nederland.
Vanuit dat beeld, dat plaatje is dat destijds door Sietsma, dus door de Amsterdamse
club, heel sterk gepromoot. Toen hadden wij eigenlijk een vijftal criteria,
de meest eenvoudige criteria: hiërarchische opbouw, sancties, witwassen,
corruptie en meer delicten of minder delicten. Dat systeem was sterk afhankelijk
van wat de criminele inlichtingendiensten aanleverden. De criminele inlichtingendiensten
zijn officieel pas in 1987 gestart. Later is dat beeld veranderd en ging het
er ook anders uitzien. In 1989 waren wij verder en hadden wij een hoger aantal
criteria. Alleen hadden wij elke keer het probleem bij deze analyses dat,
als wij meldden dat wij 599 formulieren terug hadden gekregen, dat ook werd
beschouwd als 599 groepen. Daar zaten dan misschien nog wel wat dubbeltellingen
in. Die werden er ook uitgehaald. Vervolgens kreeg je de indruk dat alles
wat met drie of meer bij elkaar zat en criminaliteit bleek een criminele organisatie
was. Voor ons was dat wel eens moeilijk als wij in het buitenland kwamen.
Dan zeiden de Italianen: wij hebben drie criminele organisaties. Wij hadden
er dan 599. Het was buitengewoon vervelend om dat uit te leggen. Zij spraken
over stromingen en wij werkten dat eigenlijk kil, klinisch uit. Vanuit die
positie kreeg je een bepaald beeld, waarbij wij wel eens met een variant op
de belasting zeiden: leuker kunnen wij het ook niet maken.Devoorzitter: Die term was er toen nog niet.De heerWilzing: Neen, dat klopt. Maar wij
hadden wel het voortdurende probleem dat wij vastliepen op het feit dat de
boodschapper van het nieuws enigszins werd afgemaakt. Het was onprettig nieuws.
Het was bovendien allemaal informatie – zo hoorde het ook – van
de korpsen. Daarvoor hadden wij een formule bedacht, waar ikzelf een groot
voorstander van was. Het waren dus ook niet onze inventarisaties. Het waren
de inventarisaties van de Centrale politie- en recherchecommissie. Het waren
de inventarisaties later van het CBO. U vraagt misschien: waarom maakten jullie
niet een verhaal zoals Fijnaut vanmorgen heeft gepresenteerd? Daar waren die
inventarisaties niet voor. Dat was ook onze taak niet. Dat zou een taak horen
te zijn of kunnen zijn voor bijvoorbeeld een Wetenschappelijk onderzoek- en
documentatiecentrum. Dan zie je ook het schuiven van de ene naar de andere
kant. Wij begonnen met ons een beeld te verschaffen en het werd steeds meer
een «management-tool» – zo heb ik het ook genoemd –
om groepen aan te pakken. Neem de derde analyse in 1993. Daar hoort ook een
dossier onder te liggen waarin alle groepen op naam en toenaam precies zijn
uitgewerkt en waarbij je kunt zeggen: dat zouden de groepen horen te zijn
die wij moeten kunnen aanpakken. Dan kom je op het probleem: kun je ze aanpakken
of is het niet relevant? Kun je het alleen rigide aan de hand van de criteria
doen of – dat is een stap verder – zou je het op een andere manier
moeten doen? Als er bijvoorbeeld plotseling een liquidatie plaatsvindt of
er gaat iets anders gebeuren, dan is er een prioriteitsstelling
die er net weer even anders uitkomt. Bij de laatste analyse waren wij zover
dat wij ook het beeld konden geven van de groepen die aangepakt waren.De heerDe Graaf: Dat hebben wij begrepen.
Nou is er nogal wat verschil in die analyses door de jaren heen. Dat heeft
naar ik aanneem ook te maken met het voortschrijdend inzicht. Toch is het
op zichzelf opmerkelijk dat in de eerste analyse van heel veel groepen er
uiteindelijk drie worden gedefinieerd als «hooggeorganiseerd»
en dat er in volgende analyses, twee en vier jaar later, plotseling 98 respectievelijk
100 groepen hooggeorganiseerd zijn. Heeft dat te maken met de enorme ontwikkeling
van de georganiseerde criminaliteit in vier, vijf jaar tijd? Of zegt u: de
eerste analyse was gewoon te gebrekkig wat de methode betreft; wij hebben
daarna veel verfijnder kunnen werken en dus kregen wij veel meer informatie?De heerWilzing: Ik denk dat je mag zeggen
dat wij in de loop van de tijd een beter inzicht hebben gekregen, dat wij
gedifferentieerder met ons meetinstrument aan de gang konden en dat wij daardoor
ook een duidelijker zicht kregen. Je ziet ook in de analyses zoals die zich
ontwikkelen van 1993 naar 1995 een meer constante vorm. Fijnaut spreekt over
30 à 35 groepen. Wij komen met 100 groepen. Het hangt er ook van af
hoe je scala, je meetinstrument is. Twee criteria is laag, zeer laag, van
drie tot vijf is midden en van zes tot acht is hoog. Misschien moet je zeggen
«alleen acht», maar omdat wij elke keer vragen en ook kritiek
kregen, hebben wij gezegd: wij kunnen het op dit moment niet beter bedenken;
als u een beter systeem heeft, graag. Wij hebben ook alle wetenschappers bij
elkaar gezet in 1993. Wij hebben een uitstekende bijeenkomst gehad. Ik ben
er helaas maar heel even bij geweest. Wij hebben toen gezegd: wie het beter
kan, mag het zeggen, graag. Elke keer, in elke inventarisatie hebben wij steeds
twee problemen. Ten eerste, het wordt enorm zwaar opgepakt en dat wilden wij
helemaal niet, onder geen voorwaarde. Ten tweede, het is voortdurend relativeren
wat erin staat. Wij hebben de wijsheid niet in pacht, wij zoeken naar een
goede methode, vooralsnog lijkt ons dit een methode; wie het weet, mag het
zeggen.1In totaal leverde de inventarisatie 1995 450 actieve criminele groepen
op, waarvan het merendeel actief was in de handel in harddrugs (66%) en in
softdrugs (39%). In totaal werden 100 groepen als hoog georganiseerd gekwalificeerd.Van de 100 hoog georganiseerde groepen zijn 44 homogeen van Nederlandse
afkomst en 21 groepen zijn homogeen van buitenlandse afkomst (10 groepen afkomstig
uit Turkije, 11 overige groepen uit Marokko, Suriname, Iran, China en Oost-Europa).
De andere criminele groepen zijn heterogeen samengesteld. Van de 100 hoog
georganiseerde groepen hebben 77 groepen criminele contacten met politie,
bijzondere opsporingsdiensten, justitie, bedrijfsleven, openbaar bestuur,
advocaten, notarissen en accountants. De aard van de criminele contacten blijft
onduidelijk.2In totaal zijn tot nu toe 33 hoog georganiseerde groepen ontmanteld. Volgens
de inventarisatie zijn er op dit moment nog 100 criminele groepen actief.
Tegen 34 van deze groepen loopt momenteel een recherche-onderzoek.De heerWilzing: Op grond van de informatie
en de kwaliteit daarvan die wij over die periode konden genereren bij de politie,
denk ik dat wij naar beste kunnen de groepen eruit hebben gehaald. Wij hebben
alleen bij het analyseren daarvan geconstateerd dat groepen die door de betreffende
criminele inlichtingendienst aangegeven werden als buitengewoon belangrijk
en aan te pakken niet altijd als hoogste op de lijst kwamen en dus ook daadwerkelijk
werden aangepakt.3Vergelijking met de eerdere kwantitatieve analyses is nauwelijks mogelijk
aangezien bij elke analyse een andere vragenlijst is gehanteerd en andere
personen zijn benaderd. De inventarisatie geeft daarmee een beeld van een
bepaald moment. De auteurs stellen nadrukkelijk dat het primaire doel van
de inventarisatie ook is om te kunnen bepalen welke criminele groepen bij
voorrang dienen te worden aangepakt. Slechts secundair geeft
de inventarisatie inzicht in de aard en omvang van de georganiseerde criminaliteit
in Nederland. De inventarisatie geeft een beeld, maar dat beeld is maar beperkt.De heerGonsalves: (...) Wij zijn er nog niet;
wij zijn op weg. Vandaar ook dat in de recente conferentie van het CBO heel
lang is gesproken over de werking van de criteria. Wij hebben geconstateerd
dat wij op dit moment niet beter hebben, maar wij hadden wel het gevoel dat
het beter zou moeten. Daarom hebben wij afgesproken dat wij ermee door gaan.
Er zijn twee werkgroepen bezig om nog voor het eind van het jaar een nieuwe
conferentie te organiseren, waarin wij echt gaan proberen er verder in te
gaan. Wij hebben ook gezegd dat wij moeten profiteren van onderzoeken van
de heer Fijnaut en de zijnen en bekijken of wij daar methodieken uit kunnen
halen om de prioriteitsstelling te verbeteren. Het is dus maar een voorlopige
methode, maar wij hebben gezegd: wij moeten nu wat doen; wij kunnen niet eindeloos
studeren en wachten, want de criminaliteit moet nu worden aangepakt en laten
wij daarom proberen om een aantal criteria vast te stellen.12.3.3 BeoordelingHet is moeilijk op basis van deze gegevens een onderbouwd oordeel te geven
over de aard en omvang van de georganiseerde criminaliteit in Nederland. De
minister van Justitie concludeerde in de nota De georganiseerde criminaliteit
in Nederland (1992) het volgende:De dreiging die van de hedendaagse criminele organisaties uitgaat
voor de Nederlandse samenleving moet naar ons oordeel vanwege de vergaande
economische en morele implicaties zeer ernstig worden genomen.2Dit oordeel werd in deze nota niet door kwalitatief onderzoek nader onderbouwd.
Ontegenzeggelijk is de laatste jaren de kennis over het verschijnsel georganiseerde
criminaliteit toegenomen. De nadruk heeft binnen politie en justitie vooral
gelegen bij de kwantitatieve analyses op basis van het CRI-model.De commissie meent dat een beter kwalitatief en kwantitatief beeld
van de georganiseerde criminaliteit kan worden geschetst. In de afgelopen
jaren ontbrak naar het oordeel van de commissie een dergelijk beeld. De noodzaak
tot een meer actieve bestrijding van de georganiseerde criminaliteit werd
allerwegen gevoeld. Dat leidde binnen politie, justitie, bestuur en politiek
tot veel discussie, maar ook tot misverstanden over de ernst van de problematiek.
Het ontbreken van een algemeen aanvaard beeld maakte dat er ook meningsverschillen
ontstonden over de te nemen maatregelen. Omdat politie, justitie, bestuur
en politiek het probleem van de georganiseerde criminaliteit verschillend
interpreteerden, ontstonden er verschillen in de beoordeling van de te gebruiken
methoden. De vertrouwelijkheid van de CRI-analyses droeg bij aan deze verscheidenheid.Een beter onderbouwd kwalitatief en kwantitatief beeld van de georganiseerde
criminaliteit was wenselijk geweest, vooral om een werkelijke inschatting
van het probleem en betere keuzes te kunnen maken. De basis voor het te voeren
beleid zou minder ter discussie hebben gestaan. De keuze van de te onderzoeken
zaken zou meer richtinggevend zijn geweest. Regering en parlement, maar ook
de Nederlandse publieke opinie zouden de werkelijke problematiek van de georganiseerde
criminaliteit beter hebben kunnen beoordelen. 2.4 Onderzoek georganiseerde criminaliteitDe commissie heeft de vier hoogleraren gevraagd onderzoek te doen naar
drie onderdelen:– inventarisatie van de problematiek rond de definiëring van
het begrip georganiseerde criminaliteit;– mogelijkheden en beperkingen van onderzoeksmethoden naar georganiseerde
criminaliteit;– feitelijke aard en omvang van de georganiseerde criminaliteit.De eerste twee vragen zijn beantwoord in het eindrapport van de onderzoeksgroep
Fijnaut. Ter beantwoording van de derde vraag stonden de navolgende vragen
centraal:– Wat voor groepen maken zich in dit land schuldig aan georganiseerde
criminaliteit?– Welke vormen van georganiseerde criminaliteit worden door deze
groepen bedreven?– Op wat voor manieren worden deze vormen van georganiseerde criminaliteit
gepleegd?– En hoe worden de inkomsten uit het plegen van georganiseerde criminaliteit
besteed?De onderzoeksgroep Fijnaut heeft een onderzoeksstrategie gehanteerd waarbij
enerzijds op nationaal niveau een aantal deelstudies is gemaakt en anderzijds
op lokaal niveau onderzoek werd verricht. Zowel in het nationale onderzoek
als in de lokale onderzoeken is aan de hand van een analyseschema onderzocht
welke groepen zijn betrokken bij het plegen van georganiseerde criminaliteit
en welke vormen van georganiseerde criminaliteit door deze groepen worden
bedreven.Om deze vragen te kunnen beantwoorden is gebruik gemaakt van verschillende
bronnen en methoden. De onderzoeksgroep heeft de openbare literatuur en rapporten
over de thematiek geanalyseerd. Daarnaast zijn vele gesprekken gevoerd met
politie- en justitiefunctionarissen en vertegenwoordigers van branches, allochtone
groepen en vrije beroepsbeoefenaren, die een schat aan informatie opleverden
over de georganiseerde criminaliteit in Nederland. Op basis van de bevoegdheden
van de commissie heeft de onderzoeksgroep inzage gekregen in een breed scala
aan documenten.1 Een groot deel van deze documenten
is vertrouwelijk. Het gaat hierbij deels om vertrouwelijke rapporten over
concrete strafrechtelijke onderzoeken en deels om informatie van de criminele
inlichtingendiensten. Dit betreft voornamelijk analyses van specifieke criminele
groeperingen die door een CID of een tactische recherche-eenheid waren vervaardigd.2Het gebruik van politiebronnen, en meer specifiek van CID-gegevens, herbergt
verschillende risico's. Het is onduidelijk in hoeverre de verzamelde gegevens
met de werkelijkheid overeenstemmen. Het gaat namelijk vaak om gegevens waarvan
de juistheid door nader onderzoek nog niet definitief is vastgesteld. Sommige
politiegegevens geven een meer vaststaand beeld weer. Bovendien is het beeld
dat ontstaat door een analyse van politiebronnen per definitie vertekend.
De onderzoekers zien datgene waaraan de politie de afgelopen jaren aandacht
heeft besteed. Criminaliteit waaraan de politie een geringe prioriteit heeft
gegeven of milieus waarin zij geen informanten heeft, blijven al vlug buiten
het beeld van de politie. Het feit dat de politie pas in de jaren tachtig
aandacht heeft besteed aan de georganiseerde criminaliteit betekent dat slechts
een beperkt beeld beschikbaar is. De kwaliteit van de rapporten en analyses
is daarenboven zeer verschillend naar omvattendheid en inhoud. De analyses
richten zich primair op die aspecten die strafrechtelijk van belang zijn en
dat zijn niet altijd de aspecten die van belang zijn voor een goed beeld van
de georganiseerde criminaliteit. De onderzoekers konden echter op
deze manier beschikken over gegevens van politie-onderzoeken waaraan veel
tijd en aandacht is besteed. De beschikbare politie-onderzoeken gaven een
grondig onderzocht beeld van een deel van de georganiseerde criminaliteit.Devoorzitter: Heeft u een goede afweging kunnen
maken van de waarde van de gegevens van de politie ten opzichte van andere
gegevens? Ik kan mij voorstellen dat er ten aanzien van sommige groepen veel
meer gegevens zijn dan ten aanzien van andere of dat er ten aanzien van sommige
activiteiten veel meer bekend is dan ten aanzien van andere.De heerFijnaut: Die onevenwichtigheid, kwantitatief
en kwalitatief, in de politiedocumentatie maakt het zeer moeilijk om vanuit
een algemeen stramien een evenwichtig, afgewogen beeld van de situatie te
schetsen. Wij hebben geprobeerd om de drie bronnen van de politie, de algemene
verslagen, rapportages en politie-informatie, op elkaar te betrekken en om
nooit op één bron af te gaan, om op die wijze, wat betrouwbaarheid
betreft, een zo goed mogelijk beeld te krijgen. Het feit dat over bepaalde
groepen in Nederland heel weinig bekend is, gewoon omdat er niet systematisch
onderzoek naar is verricht door politie en justitie of door anderen, heeft
ons genoopt tot een rapport ten aanzien waarvan wij zeggen dat wij op een
aantal terreinen vrij goed zijn ingeschoten en een beeld kunnen voorzetten
dat naar onze smaak deugt, maar dat wij op andere terreinen moeten erkennen
dat wij veel minder of heel weinig weten.1Een en ander impliceert dat op onderdelen de nodige voorzichtigheid geboden
is bij de interpretatie van de gegevens. Desalniettemin is de commissie van
oordeel dat de onderzoeksgroep Fijnaut door de combinatie van bronnen en de
wijze waarop in het onderzoek is omgegaan met vertrouwelijke informatie, een
uniek beeld geeft van de georganiseerde criminaliteit in Nederland. Het beeld
dat in dit rapport wordt geschetst, is het best mogelijke beeld op dit moment.Devoorzitter: Maar als uw eindrapportage klaar
is, mogen wij er dan van uitgaan dat de enquêtecommissie, en daarmee
hoop ik ook Nederland, toch beter weet hoe de werkelijkheid in elkaar steekt?De heerFijnaut: Ja, daar ben ik van overtuigd.
Anders had ik dit onderzoek nooit aangenomen. Ik denk dat de meerwaarde van
dit project op twee manieren in elkaar zit. Als je er dag en nacht aan werkt,
vraag je je ook wel eens af waar je mee bezig bent en of het de moeite loont.
Mijn idee is dat de meerwaarde, en daarmee de betekenis, in tweeërlei
opzichten verduidelijkt kan worden. In de eerste plaats is volgens mij de
meerwaarde gelegen in de aanpak, de methode. Wij hebben geprobeerd om zo systematisch
mogelijk te werken, naar illegale activiteiten, branches, nationaal en lokaal,
met een zo breed mogelijke systematische raadpleging van de beschikbare bronnen.
Dat geeft in elk geval een stuk minder onzekerheid over wat in Nederland de
problemen zijn. In de tweede plaats durven wij, als je naar de resultaten
kijkt, in een aantal opzichten te zeggen dat ons beeld beter, scherper en
nuttiger is, ook met het oog op de normeringsproblemen.2In de onderstaande paragrafen worden de belangrijkste bevindingen uit
de rapportages van de onderzoeksgroep Fijnaut weergegeven. Deze bevindingen
vormden voor de commissie de uitgangspunten voor haar oordeel over de ernst
van de georganiseerde criminaliteit. Nadat de commissie over de onderscheiden
onderdelen een oordeel heeft geformuleerd over de ernst van de problematiek,
volgt in de laatste paragraaf van dit hoofdstuk een omvattend oordeel over
de aard, omvang en ernst van de georganiseerde criminaliteit in Nederland.
Het is wezenlijk per onderdeel een oordeel te vormen aangezien de omvang,
aard en ernst van de georganiseerde criminaliteit variëren per type groep
en type criminaliteit. 2.5 Autochtone groepenHet onderzoek naar criminele groepen in Nederland is onderverdeeld in
twee delen: autochtone groepen en allochtone en buitenlandse groepen. Dit
onderscheid is gemaakt omdat belangrijke verschillen bestaan tussen deze soorten
groepen. De «Hollandse netwerken» hebben hun basis in Nederland
zelf, terwijl in allochtone gemeenschappen in Nederland criminaliteit voorkomt
die direct verbonden is met de drugeconomie in het land van herkomst, te weten
Suriname, Turkije en Marokko. De verbinding met de drugeconomie in deze landen
heeft duidelijk andere effecten op de allochtone gemeenschappen in Nederland
dan op de Hollandse netwerken, waarin allochtonen overigens ook een rol kunnen
vervullen. Daarnaast zijn er buitenlandse criminele groepen die nauwelijks
een binding hebben met personen van die nationaliteit in Nederland. In deze
paragraaf komen de autochtone criminele groepen aan de orde. 2.5.1 Aanleiding onderzoekDe zogeheten Hollandse netwerken spelen een belangrijke rol in de georganiseerde
criminaliteit in Nederland. Het gaat daarbij om criminele organisaties waarvan
de deelnemers overwegend bestaan uit personen die Nederland als land van herkomst
hebben. 2.5.2 GeschiedenisIn de Nederlandse geschiedenis hebben bendes bestaan die voldoen aan de
hedendaagse definitie van georganiseerde criminaliteit. Georganiseerde criminaliteit
is in Nederland geen recent verschijnsel. Het is ook geen verschijnsel dat
recent door buitenlanders en allochtonen naar Nederland is gebracht. De georganiseerde
criminaliteit heeft diepe wortels in de Nederlandse samenleving.De Bruinsma-clan was in de voorbije decennia de eerste groep die met behulp
van geweld een weg naar de top van de hasjgroothandel vond. Klaas Bruinsma
had organisatietalent waardoor hij in staat was een harde kern van tien man
te sturen. Daarnaast werd Bruinsma constant geadviseerd door allerlei personen
die legale bedrijven hadden. Opvallend was het gebruik van excessief geweld.
De Bruinsma-clan bleef lang buiten schot van de politie. Er zijn aanwijzingen
dat Bruinsma het geld dat hij verdiende, investeerde in legale activiteiten. 2.5.3 Huidige criminele groepenDe autochtone georganiseerde criminaliteit van dit moment houdt zich vooral
bezig met grootschalige drugshandel. De onderzoeksgroep Fijnaut heeft zeven
toonaangevende criminele groepen nader bezien. Deze groepen zijn hoofdzakelijk
actief in de grootschalige hasjhandel en in mindere mate in de handel in cocaïne
en heroïne, amfetamine en XTC-preparaten, en nederwiet. De autochtone
georganiseerde criminaliteit is klassiek van aard: levering van illegale goederen
en diensten.Het begrip «octopus» dat wel als aanduiding van bepaalde criminele
groepen in Nederland is gebruikt, verwart eerder dan dat het een duidelijk
beeld geeft.De heerFijnaut: Dat beeld lijkt mij absoluut
verkeerd. Er zijn meerdere groepen en zij werken zeker samen, daar ben ik
van overtuigd. Zij wisselen relaties uit. Zij – ik gaf het voorbeeld
van Zeewolde – investeren samen in één of twee grote partijen.
Zij lenen misschien elkaars transporteurs uit. Van dat soort verbindingen,
contacten en samenwerking is zeker sprake. Ik merk daar direct
bij op dat, evenals ten aanzien van het probleem van het geld, veel onderzoeken
door de Nederlandse politie zijn ingesteld naar deze groepen, maar die onderzoeken
houden precies op waar de samenwerking tussen de verschillende groepen begint,
omdat men vreest in eindeloze onderzoeken terecht te komen.1Het gaat om duizenden individuen, groepen en netwerken die soms met elkaar
samenwerken, soms elkaar tegenwerken, waarbij sommigen een zekere coördinatie
bewerkstelligen. De Nederlandse georganiseerde criminaliteit vormt een diffuus
en constant veranderend netwerk van individuen en groepen.Devoorzitter: Het valt mij op dat u niet spreekt
van de criminele organisatie met een duidelijke structuur van boven naar beneden.De heerFijnaut: Ik ben een beetje huiverig
voor het begrip «organisatie» in dit verband, vooral ook omdat
het al vlug associaties oproept met een stukje bureaucratie waarin de verhoudingen
helder zijn, zowel functioneel als naar verantwoordelijkheid, in de zin dat
duidelijk is wie de baas is en wat het middenkader en het voetvolk is. Als
je echt goed kijkt naar groepen, liggen die verhoudingen meestal veel diffuser.
Dat is begrijpelijk. Als men illegaal opereert, als men een illegale onderneming
runt, loopt men natuurlijk groot risico om door de overheid aangepakt te worden.
Dus je hebt er alle baat bij om je zo onhelder mogelijk te organiseren. Alle
helderheid is in feite een cadeau aan politie en justitie om meer en sneller
zicht op je werkwijze, je verhoudingen en je handel te krijgen. Dat begrip
«organisatie» sluit eigenlijk niet goed aan op wat de werkelijkheid
in onze ogen te zien geeft.2De onderzochte autochtone criminele organisaties kennen een verschillende
interne structuur. De enkelvoudig samengestelde druggroothandelgroepen exploiteren
één druglijn. Zij trachten eventueel overheidsoptreden in hun
richting te voorkomen door middel van contra-observatie, corruptie en intimidatie.Groep A exploiteerde een hasjlijn op Marokko. De harde kern van groep
A bestond uit ongeveer 30 tot 40 personen waaronder vijf transporteurs, twee
monteurs en drie incasseerders. De voorman van groep A had de nodige moeite
de groep bij elkaar te houden. Hij moest vaak dreigen met geweld. Het ophalen
van de hasj gebeurde met tevoren geprepareerde vrachtwagens, deels per schip
en deels per containers. Groep A verkocht de hasj zo snel mogelijk naar een
vijftal netwerken van coffeeshops in de eigen streek. Jaarlijks maakt groep
A 10 tot 20 miljoen winst. Dit geld werd voor een klein deel besteed aan eigen
welzijn maar voor een groot deel werd het geïnvesteerd in auto-bedrijven.
De leider van groep A bemoeide zich intensief met het operationele werk. Groep
A deed in omvangrijke mate aan contra-observatieDaarnaast zijn er meervoudig samengestelde druggroothandelsgroepen, die
zich richten op druglijnen naar meer landen. De inkomsten van deze groepen
worden deels teruggeleid in de criminele handel en deels legaal geïnvesteerd
in Nederland en in het buitenland.Groep B werd geleid door «kamper» C die gezien werd als
een van de grootste handelaren in Nederland. Hij controleerde drie hasjlijnen
uit Pakistan en Libanon, in 1988 samen goed voor ongeveer 30 ton. Politie
en justitie twijfelden er niet aan dat C verschillende mensen had laten ombrengen.
C was niet zo zeer leider van een criminele groep maar eerder een makelaar
in illegale goederen. C probeerde het risico van de hasjtransporten ook zo
veel mogelijk te spreiden. Groep B heeft zich toegelegd op zeer riskante,
maar ook zeer lucratieve grote partijen drugs.Daarnaast zijn er groepen die zich tussen beide andere groepen bevinden.
De leiders daarvan stammen uit de kring van de woonwagenbewoners. De bazen
bemoeien zich nog intensief met het exploiteren van de drugslijnen. Er is
een grote bereidheid tot het gebruik van geweld. Groep D had een leider E die de naam had een geweldenaar te zijn.
Hij ripte partijen drugs uit handen van andere criminele organisaties. Hij
wordt verantwoordelijk gehouden voor liquidaties van ettelijke personen. E
kon terugvallen op een omvangrijke groep handlangers, maar ook op een advocaat,
een accountant, een bankemployé en een medewerker van een Kamer van
Koophandel. De belangrijkste drugslijn die groep D exploiteerde was een lijn
op Marokko. Langzaam werden hasjlijnen met andere landen uitgebouwd. De groep
deed al het mogelijke om de interne communicatie geheim te houden.Slechts een enkeling investeert in legale sectoren. Het merendeel van
deze criminele organisaties gebruikt het met criminele activiteiten verdiende
geld voor eigen consumptie en verbetering van de bedrijfsvoering. Van substantile
vermenging van crimineel geld met legale geldstromen is voor wat betreft deze
groepen geen sprake. Deze criminele organisaties kunnen over zeer omvangrijke
geldbedragen beschikken.De heerFijnaut:(...) Als ik spreek over die
zeven groepen en ik kijk naar de transporteurs en naar de becijferingen die
zijn gemaakt van de omzet die is gedraaid over twee, drie, vier jaar, dan
heb je het misschien over 40, 50, 60, 70 miljoen per groep. Daar moeten dan
nog allerlei kosten vanaf.Devoorzitter: Bruto?De heerFijnaut: Ja, bruto. Er moet van alles
vanaf; tickets voor het vliegtuig, benzine voor de roeiboot! Bij die meervoudige
groothandelsgroepen spreek je al vlug over honderden miljoenen: 400, 500,
600 miljoen. Dat zijn gigantische bedragen.1Een verantwoorde schatting van de totale omvang van het door criminele
organisaties verdiende geld is nauwelijks mogelijk.2Het zijn vooral de autochtone criminele topgroepen die contra-strategieën
toepassen. Op verschillende wijzen trachten enkele criminele organisaties
door observatie van politie- en justitiefunctionarissen en corrumperende activiteiten
het functioneren van politie en justitie te frustreren. 2.5.4 Netwerken op middenniveau en uitvoerdersNaast de top van de criminele organisaties bevinden zich criminele netwerken
waarbij de leiders contact hebben met leden van de onderzochte zeven organisaties
en de criminele uitvoerders. Zij vormen deels groepen op zichzelf. Netwerken
op het middenniveau zijn er zeer veel. De leden van een aantal van die netwerken
hebben voortdurend contact met elkaar.De Hells Angels vormen een dergelijke tussengroep. Zij investeren
in horeca-ondernemingen, motorhandel en onroerend goed. De financiële
middelen komen uit de handel in verdovende middelen, wapenhandel en de protectie
op de Wallen.Mede vanwege de aandacht van politie en justitie voor de top van criminele
organisaties is er nauwelijks zicht op de basis van de georganiseerde criminaliteit. 2.5.5 BeoordelingHet onderzoek naar de autochtone criminele groepen levert een gedifferentieerd
beeld op. Het gaat om enkele tientallen autochtone criminele organisaties
die zich vooral bezig houden met de traditionele georganiseerde criminaliteit,
waarbij de handel in softdrugs de boventoon voert. Deze criminele organisaties
plegen zware misdrijven. Van structurele vermenging tussen de criminele groepen
en de legale bovenwereld is weinig gebleken. Er bestaat slechts
zelden een duidelijk hiërarchische structuur. Veelal is sprake van losse
netwerken.De Hollandse netwerken vormen een belangrijk deel van de georganiseerde
criminaliteit in Nederland. Zij zijn grotendeels verantwoordelijk voor de
georganiseerde criminaliteit voor wat betreft de handel in softdrugs. Deze
handel in softdrugs wordt omringd met andere vormen van georganiseerde criminaliteit
waaronder de handel in harddrugs. De omvang van Hollandse netwerken kan groot
zijn: sommige bestaan uit meer dan 100 personen. Daarbij is te zien dat criminele
groepen steeds vaker samenwerken met criminele groepen in andere landen. Het
geweldgebruik door deze criminele groepen is in een aantal gevallen intensief.
Als zodanig vormen de autochtone criminele groepen een cruciaal object van
onderzoek door politie en justitie. Politie en justitie besteden aan de Hollandse
criminele netwerken in vergelijking met andere criminele groepen terecht veel
aandacht. Van enige inmenging in de bovenwereld door investeringen van crimineel
geld door deze groepen is in een enkele branche gebleken. Verontrustend is
verder de constatering dat enkele van deze groepen zich systematisch bezig
houden met contra-strategieën tegen de overheid. In het verhoor van officier
van justitie Valente kwam aan de orde dat één van de criminele
organisaties gewoon verder functioneerde ondanks het feit dat de leider in
de gevangenis zat.1 De mogelijkheden tot het
daadwerkelijk doen beëindigen van de activiteiten van criminele groepen
zijn beperkt. Op dit moment lijkt het hoogst haalbare het frustreren van de
criminele bedrijfsvoering door het arresteren en laten veroordelen van enkele
sleutelfiguren. De commissie constateert dat een criminele organisatie nog
nooit volledig ontmanteld is. 2.6 Buitenlandse en allochtone groepen 2.6.1 Aanleiding onderzoekOnderzoek naar buitenlandse en allochtone groepen en georganiseerde criminaliteit
is een gevoelige aangelegenheid. Het kan, als er niet zorgvuldig mee wordt
omgegaan, gemakkelijk voedsel geven aan racistische vooroordelen. Tot nu toe
is aan het onderwerp nauwelijks aandacht besteed. Er bestaat geen duidelijk
beeld over de rol van buitenlandse en allochtone groepen in de georganiseerde
criminaliteit in Nederland. De CRI-analyses geven daar slechts zijdelings
antwoord op.De eventuele betrokkenheid van etnische gemeenschappen bij de activiteiten
van buitenlandse en allochtone criminele groepen kan verschillende negatieve
effecten hebben op deze gemeenschappen. Landgenoten zijn de eerste slachtoffers
van de georganiseerde misdaad die stamt uit hun land van herkomst. Associatie
met georganiseerde criminaliteit kan desastreuze gevolgen hebben voor het
aanzien van de gehele etnische groep. In een aantal gevallen zijn criminele
organisaties uitvoerders van machthebbers in het land van herkomst. Ten slotte
versterkt de betrokkenheid van delen van de etnische groep bij de georganiseerde
criminaliteit de vorming van een etnische onderklasse. Deze redenen noodzaken
de commissie ertoe aandacht te besteden aan de betrokkenheid van etnische
groepen in Nederland bij de georganiseerde criminaliteit.De vraag naar de activiteiten van internationaal opererende misdaadorganisaties
roept de vraag op naar de operationele, financiële en ruimere sociale
relaties tussen buitenlandse criminele groepen en de (autochtone en allochtone)
groepen die in Nederland genesteld zijn. Gekozen is voor onderzoek naar criminele
groepen van verschillende nationaliteit en ethische afkomst waarover de politie
informatie beschikbaar had: Surinaamse groepen, Turkse organisaties, Marokkaanse
netwerken, Chinese triades, Italiaanse mafia, Colombiaanse kartels,
Nigeriaanse en Ghanese netwerken, Russische mafia en Joegoslavische groepen. 2.6.2 De Surinaamse connectieIn Suriname houden verschillende criminele groepen zich bezig met de handel
in cocaïne. Suriname dient als tussenstation voor de levering van drugs
aan Europa. Enkelen in Suriname zijn zeer rijk geworden van deze drughandel.
Er zijn allerlei aanwijzingen voor betrokkenheid van de voormalige legerleiding
bij de handel en het transport van cocaïne.Er is sprake van enige betrokkenheid van Surinamers in Nederland bij de
georganiseerde criminaliteit: drugs, illegale autohandel, prostitutie. Deels
bestaat de drughandel uit harddrug-smokkel van grote partijen, zoals uit het
Copa-onderzoek blijkt.1 Met behulp van koeriers
en reizigers worden, ook via een deel van het uitgebreide distributie-apparaat
van het Surinaamse bedrijfsleven, kleine hoeveelheden drugs Nederland binnengesmokkeld.
Op die manier is een bepaald segment van de bevolkingsgroep direct betrokken
bij de drughandel.Devoorzitter: Maar is er nu ook in Nederland
sprake van georganiseerde criminaliteit in de zin van een hechtere groep of
van groepen die een monopolie hebben in de cocaïnehandel met Suriname?
Of gaat het om kleinere transporten, waardoor er in Nederland ook geen sprake
is van duidelijk georganiseerde groepen?De heerBovenkerk: Allebei. Je treft netwerken
aan van mensen die soms met elkaar samenwerken en dan weer eens iets alleen
proberen, met hier en daar een kristallisatiepunt. Er zijn ook wel groepen
die wat sterker zijn, maar dat is niet het overheersende beeld. De handel
is niet in handen van enkelen, het is een veel breder verschijnsel, er is
een heel groot aantal mensen op de een of andere manier bij betrokken.Devoorzitter: En wat doen die mensen in de
Surinaamse gemeenschap? Wat gebeurt er als er een pakje hier gekomen is?De heerBovenkerk: Dat zal in het algemeen
verkocht worden. Hoe het precies verloopt, heb ik niet uit het politiemateriaal
kunnen afleiden, want daar houdt het op. De politie kijkt naar wat er binnenkomt;
wij weten eigenlijk betrekkelijk weinig van de manier waarop die kleinere
hoeveelheden verder worden gedistribueerd, maar wij kunnen ons wel voorstellen
dat het via een netwerk gaat.Devoorzitter: En is het dan een Surinaams
distributienetwerk of komt bijvoorbeeld cocaïne naar uw mening voor de
verspreiding onder autochtone Nederlanders ook in andere handen?De heerBovenkerk: Ik denk dat de drugs in
eerste instantie in de Surinaamse infrastructuur terechtkomt. De Surinaamse
bevolking heeft in Nederland een eigen winkelstand ontwikkeld, handel in allerlei
tropische produkten, goudsmederijen, eethuizen en wat al niet. Ik denk dat
een aantal van die etablissementen – niet allemaal; je moet bij dit
onderwerp buitengewoon goed oppassen – als distributiepunt fungeert,
soms zelfs zonder dat men er zelf weet van heeft. Dat klinkt gek, maar het
geeft aan hoe normaal die handel geworden is. Ik kan dit wel met een anekdote
toelichten. Een Surinamer kocht bij een Surinaamse groentehandelaar in een
grote stad in Nederland bananen en hij merkte thuis dat er een vreemd wit
poeder in zat. Hij ging naar de politie en de handelaar claimde voor de rechter
dat hij niet wist dat het spul erin zat. Maar dit wekt de suggestie dat de
machtige georganiseerde misdaad in Suriname via die goederenstroom drugs distribueert,
zelfs zonder dat men ervan weet.Devoorzitter: Er is dus in Nederland geen
sprake van een apart, hecht georganiseerd netwerk, het is veeleer wijd verbreid?De heerBovenkerk: Het is wijd verbreid.2Over de omvang van deze betrokkenheid zijn geen onderbouwde uitspraken
te doen. De gegevens zijn daarvoor te verschillend en te weinig onderbouwd.In het begin van de jaren negentig waren er serieuze aanwijzingen dat
de Surinaamse legerleiding een poging ondernam om (Surinaamse) politiemensen
binnen te sluizen in de Nederlandse politie met het oog op het verlenen van
diensten aan haar regime. Diepgaand onderzoek naar deze vorm van infiltratie
is uitgebleven. Daarnaast is, met name in Amsterdam, vastgesteld dat enkele
politiemensen van Surinaamse origine frequent twijfelachtige contacten onderhielden
met drughandelaren die een prominente positie innemen in criminele groepen.
Herhaalde waarschuwingen van de korpsleiding om die contacten te vermijden,
bleken niet te helpen.Devoorzitter: Zijn er nu signalen dat er vanuit
Suriname, de Surinaamse groep, speciaal geprobeerd wordt om strategieën
toe te passen om te corrumperen? Is dat gebeurd?De heerBovenkerk: Ja, zonder meer.Devoorzitter: Is dat succesvol geweest?De heerBovenkerk: Ja. Ik geloof dat Surinamers
op individuele basis en in de vorm van samenwerkende groepjes, waar wij het
over hebben, op vrij aanzienlijke schaal kans hebben gezien om mensen bij
de Nederlandse politie te corrumperen en om ambtenaren bij gemeenten te corrumperen,
bijvoorbeeld ambtenaren die paspoorten uitgeven die essentieel zijn voor illegale
immigranten. Dit geldt ook voor mensen bij sociale diensten, alsook bijvoorbeeld
bij het bewakingspersoneel van Schiphol en bij de marechaussee. Daar zijn
dus ook mensen gecorrumpeerd. Dat zijn soms Hollanders, maar in het overgrote
deel van die gevallen gaat het om Surinamers; dat wil zeggen Surinaamse Nederlanders.1De Surinaamse drughandelaren gebruiken het merendeel van het verdiende
criminele geld voor eigen gebruik of voor investering in de eigen organisatie.
Er is nauwelijks sprake van investering in de Nederlandse economie. Wel zijn
er signalen dat een deel van de Surinaamse infrastructuur in Nederland gebruikt
wordt voor het witwassen van crimineel geld. 2.6.3 Turkse criminele groeperingen in NederlandDe Balkanroute maakt Turkije tot een belangrijk land in de doorvoer van
illegale goederen. Daarbij worden veelvuldig douane-ambtenaren omgekocht.
De Turkse mafia is intensief verbonden met overheidsdiensten en de zakenwereld
in Turkije. Naast de klassieke mafia wordt een deel van de georganiseerde
misdaad uitgevoerd door politiek-criminele groeperingen.De Turkse mafia heeft zich vanaf 1980 snel over de verschillende Europese
landen verspreid mede vanwege het grote aantal gastarbeiders dat zich hier
heeft gevestigd en de families die via volgmigratie zijn herenigd. De Turkse
georganiseerde misdaad is voor Nederlandse begrippen ongekend gewelddadig.
Wapenbezit komt binnen de Turkse georganiseerde criminaliteit veelvuldig voor.
De emigrantengemeenschappen in de verschillende Europese landen hebben intensieve
contacten met elkaar, waardoor smokkelaars, geweldsspecialisten en politieke
dissidenten gemakkelijk van het ene naar het andere land kunnen worden overgebracht.Onderzoek naar de Turkse georganiseerde criminaliteit is een essentieel
onderdeel van de activiteiten van politie en justitie in Nederland. Bij de
Nederlandse politie werken verschillende «Turken-specialisten».
Enkele politiemensen spreken nu echter van «Turken-moeheid»: jarenlange
strafrechtelijke onderzoeken doen groepen en individuen verdwijnen, maar nieuwe
duiken weer op of de oude organisaties continueren gewoon hun werkzaamheden.De heerBovenkerk: (...) Als je tien jaar of
langer steeds hetzelfde type van zaken draait, achter Turkse families aan
loopt, vaak met succes – de politie zelf noemt het in het algemeen domme
zaken, dus betrekkelijk gemakkelijk te doen – er worden mensen enige tijd achter slot en grendel gezet en je ziet vervolgens dat in dezelfde
stad de zaak gewoon doorgaat en door anderen of door andere familieleden wordt
overgenomen, kan ik mij voorstellen dat je enigszins hulpeloos neerzit en
denkt: waarom doe ik dit allemaal?1De Turkse criminele organisaties houden zich primair bezig met drughandel.
Daarbij is sprake van spreiding over Nederland. Nederland wordt door een fijnmazig
Turks distributienetwerk bediend.Tijdens zijn eerste verhoor deed Bovenkerk de volgende uitspraak:
«De enige conclusie die ik trek, is dat enkele tientallen procenten
van de volwassen Turkse mannen in Amsterdam in enigerlei functie bij de georganiseerde
misdaad betrokken zijn. Ik vind dat een spectaculair hoog percentage.»2 Deze uitspraak leek te zijn gebaseerd op gegevens uit
een bestand van de Amsterdamse politie. Nader onderzoek moest een meer precies
beeld geven van de betrokkenheid van de Turkse gemeenschap bij de georganiseerde
criminaliteit. Op 25 september werd Bovenkerk hierover voor de tweede maal
verhoord. Bovenkerk hield tijdens het tweede verhoor staande dat een aanzienlijk
deel van de Turkse mannelijke bevolking bij de georganiseerde criminaliteit
betrokken is. In dit verhoor maakte Bovenkerk echter duidelijk dat er geen
bestand bestond of dat er andere cijfers waren die de conclusie konden onderbouwen
dat enkele tientallen procenten van de volwassen Turkse mannen bij de georganiseerde
criminaliteit betrokken zijn. In het bestand van de Amsterdamse politie waren
na hertelling ongeveer 2000 Turkse mannen aangetroffen die in de periode 1990 –
1995 op de een of andere wijze betrokken zijn geweest bij de georganiseerde
criminaliteit. Het bleek niet mogelijk tot een verantwoord percentage van
het aandeel van de Turkse bevolking in de georganiseerde criminaliteit te
komen.3De Turkse criminele organisaties veranderen langzaam van strak geleide,
hiërarchische organisaties tot lossere netwerken. De Turkse drughandelaren
leiden een onopvallend bestaan: velen ontvangen een uitkering. Er zijn enkele
gevallen gevonden waarbij Turkse criminele organisaties in Nederlandse onroerend-goedprojecten
investeren. Het merendeel van het crimineel verdiende geld wordt evenwel geïnvesteerd
in Turkije en in het bijzonder in de toeristenindustrie. De gewelddadigheid
van de Turkse organisaties is extreem in vergelijking met andere criminele
organisaties.De gewelddadigheid van Turkse criminele organisaties blijkt bijvoorbeeld
in de zaak rond de Turkse familie B. Alle leden van criminele organisatie/familie
gedragen zich onopvallend. Alle leden ontvangen een uitkering van de Sociale
Dienst. Deze groep laat een Surinaamse dealer vermoorden die betalingsproblemen
had. Tevens werd een andere Turkse drugshandelaar vermoord aangezien hij trachtte
de hegemonie van de familie aan te tasten. Vervolgens wordt een Turk die voor
de familie een safehouse beheert doodgeschoten. Nog later wordt drie aanwezigen
bij een rip deal de keel afgesneden. Bij een wraakactie komen weer drie personen
om; hun lijken worden in stukken gesneden en verkoold in het Brielsemeer aangetroffen.
De totaalscore aan moorden bedraagt elf in een half jaar.De betrokkenheid van de PKK bij de georganiseerde misdaad manifesteert
zich in de afpersing van Koerden in Nederland. De Turkse georganiseerde misdaad
is zodanig in Nederland geïntegreerd dat sommige overheidsdienaren van
Turkse afkomst (politiefunctionarissen, tolken) gebruikt worden voor criminele
doeleinden. In één geval is een poging waargenomen om te infiltreren
in de plaatselijke politiek. 2.6.4 Marokkaanse groepen in NederlandDe georganiseerde misdaad uit Marokko heeft zich vooral toegelegd op de
cannabishandel en in toenemende mate op harddrugs. Er zijn aanwijzingen dat
delen van de Marokkaanse overheid en het hof meewerken aan de
cannabis-economie. De Marokkaanse georganiseerde criminaliteit heeft daarmee
naast een crimineel tevens een politiek karakter. De cannabis-branche is wezenlijk
geworden voor de staathuishouding in Marokko. Vele Marokkaanse drughandelaren
investeren intensief in Marokko.De Marokkaanse gemeenschap in Nederland bevindt zich in een sociale achterstandspositie.
De voedingsbodem voor criminaliteit is groot. Er zijn signalen van omvangrijke
autodiefstal, mensenhandel, maar vooral cannabishandel. Voor deze laatste
zijn ingenieuze smokkelsystemen ontworpen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van
een netwerk van cannabisgroothandelaren en detaillisten. Marokkaanse instituties
worden er diep door geraakt. De Marokkaanse georganiseerde misdaad is opvallend
weinig gewelddadig.Politie en justitie hebben weinig informatie over deze groepering. Over
de omvang van de Marokkaanse georganiseerde criminaliteit is weinig te zeggen.
Er is nauwelijks sprake van informatie-uitwisseling tussen de Nederlandse
en Marokkaanse politie. Het lijkt erop dat de Marokkaanse zware criminaliteit
in Nederland een belangrijk steunpunt heeft gevonden. Het netwerk van Marokkaanse
instituties in Nederland is moeilijk te doorgronden aangezien het politieke
beheersingssysteem vanuit Marokko wordt geleid.De Rotterdamse politie krijgt zicht op een Marokkaanse criminele
groep na een melding van een ongebruikelijke transactie. Een onopvallende
Marokkaanse man wisselt wekelijks grote hoeveelheden geld bij een filiaal
van de Rabobank. Het filiaal kan het niet meer aan. Het hoofdkantoor werkt
samen met de politie en de politie krijgt een uniek inzicht in de hoeveelheid
geld die omgaat in de drugshandel in de Rotterdamse wijk Spangen. Het geld
kwam grotendeels terecht in Marokko. In totaal leverde het onderzoek 40 verdachten
op. De criminele organisaties hebben in totaal minimaal 470 miljoen gulden
naar Marokko overgemaakt. In Nederland leefden de leden van die organisatie
van een uitkering. Hun levensstijl kwam overeen met die van andere Marokkanen
in Spangen.2.6.5 De Chinese georganiseerde criminaliteit in NederlandDe Chinese georganiseerde criminaliteit wordt veelal gelijkgeschakeld
met de triadestructuur. Naar Chinese georganiseerde criminaliteit in Europa
is weinig systematisch onderzoek gedaan. Uit onderzoek in andere landen wordt
duidelijk dat een omvangrijke Chinese gemeenschap een voorwaarde is voor de
Chinese georganiseerde criminaliteit om tot ontplooiing te komen.De Chinese georganiseerde criminaliteit in Nederland houdt zich met verschillende
criminele activiteiten bezig: afpersing en overvallen (vooral op Chinese bedrijven)
waarbij veel geweld wordt gebruikt of met geweld wordt gedreigd, uiteenlopende
vormen van mensenhandel, handel in heroïne voor de Nederlandse en de
buitenlandse markt, vervaardiging van valse credit-cards en het illegale gokwezen.In Nederland zijn drie Chinese triades actief. Tussen deze triades is
sprake van constant wijzigende machtsverhoudingen waarbij veel geweld wordt
gebruikt. Zij zijn niet alleen verantwoordelijk voor de Chinese georganiseerde
criminaliteit.Er zijn weinig berichten van pogingen van Chinezen om de politie om te
kopen. Advocaten en notarissen spelen nauwelijks een rol. Het is onduidelijk
in hoeverre crimineel geld in Nederland wordt geïnvesteerd.De Chinese gemeenschap in Nederland is aan de ene kant goed geïntegreerd
terwijl zij aan de andere kant in sociaal en cultureel opzicht een wereld
op zich vormt. Nederland kent in tegenstelling tot enkele andere landen geen
China-towns. In hoeverre de Chinese gemeenschap betrokken is bij de georganiseerde
criminaliteit blijft onduidelijk. Duidelijk is wel geworden dat de actieve
triades gebruik maken van verschillende Chinese restaurants,
gokbedrijven en videotheken. Daarbij is vooral verontrustend de mate waarin
afpersing van legale Chinese bedrijven plaatsvindt. 2.6.6 Andere buitenlandse en allochtone groepen De Italiaanse mafiaDe verschillende mafia's in Italië – cosa nostra, 'ndrangheta,
camorra en de sacra corona unita – zijn de laatste jaren steeds meer
naar elkaar toegegroeid. Ondersteuning van elkaars criminele activiteiten
komt steeds meer voor. Er is in toenemende mate sprake van één
echte Italiaanse mafia. De Italiaanse mafia is uitgewaaierd over Europa.Vanaf het einde van de jaren tachtig is de Italiaanse mafia actief in
Nederland. Dat geldt voor de camorra, die actief is in de cocaïnehandel.
Nederland wordt daarbij vooral gebruikt als handelsplaats. Het gaat met name
om het treffen van logistieke voorzieningen.Daarnaast zijn andere Italianen (niet-mafia) crimineel actief in Nederland.
De omvang van de Italiaanse georganiseerde criminaliteit in Nederland is omvangrijker
dan menigeen had verwacht of voor mogelijk had gehouden. De precieze omvang
blijft ook hier onduidelijk. Van een directe betrokkenheid van de kleine Italiaanse
gemeenschap in Nederland bij mafiapraktijken is weinig gebleken. De Colombiaanse kartelsDe Colombiaanse drugkartels zijn de laatste jaren razendsnel opgekomen.
Ongeveer driekwart van de cocaïne komt uit Colombia. De kartels zijn
zoveel mogelijk celsgewijs georganiseerd. De Colombianen hebben zich in Europa
voorzien van een aanzienlijke handelsbasis.Nederland kent een kleine Colombiaanse gemeenschap, waarvan een deel waarschijnlijk
betrokken is bij de Colombiaanse drughandel. De Colombiaanse georganiseerde
criminaliteit is met vier groepen actief in Nederland. Het gaat nagenoeg volledig
om drughandel. Nederland is voor de kartels vooral van logistiek belang. De
opbrengsten vloeien nagenoeg geheel terug naar Colombia. In Nederland hebben
zich enkele liquidaties en ontsnappingen met hulp van bewakingspersoneel voorgedaan. De Nigeriaanse en Ghanese criminele netwerkenNigeriaanse georganiseerde criminelen houden zich vooral bezig met internationale
drughandel, illegale autohandel, oplichtingspraktijken en mensenhandel. Er
is weinig bekend over de Nigeriaanse en Ghanese netwerken. Politie en justitie
hebben weinig gericht onderzoek gedaan naar deze vorm van criminaliteit. De
Nigeriaanse organisaties die in Nederland actief zijn, vormen de uiteinden
van grotere criminele organisaties. In een aantal gevallen zijn samenwerkingen
tussen Nederlandse en Nigeriaanse criminele organisaties aangetoond. De actieve
Ghanese criminele groepen in Nederland kennen vooral betrokkenheid bij de
drughandel. Russische mafiaDe Russische mafia kreeg vooral kansen na de val van de Muur. Over het
aantal misdaadgroepen in Rusland valt weinig te zeggen. Er is sprake van een
uitgebreide internationalisering van de Russische mafia, die mede
op gang is gekomen via de tot voor kort in Duitsland verblijvende troepen
uit de voormalige Sovjet-Unie. Over de Russische mafia in Nederland is echter
weinig bekend. Wel is er sprake van afpersing van Nederlandse bedrijven in
Rusland.De Russische gemeenschap in Nederland is niet groot. Er zijn aanwijzingen
dat Russische criminelen op beperkte schaal op Nederlands grondgebied actief
zijn in vrouwenhandel, illegale autohandel, afpersing, wapenhandel en drughandel.
De Russische mafia heeft zich echter nog niet genesteld in Nederland. Eerdere
berichten van vooral de BVD over de dreiging van de Russische mafia worden
niet onderbouwd met harde gegevens. Joegoslavische bendesIn verschillende steden in Nederland zijn Joegoslavische benden actief
in de vrouwenhandel, autohandel, inbraken en overvallen. Daarbij wordt veel
geweld gebruikt. Er is geen sprake van een «Joego-mafia». Het
zijn afzonderlijke groepen die wel onderlinge relaties hebben, maar door etnische
verschillen allerminst een eenheid vormen. De Joegoslavische bendes schrikken
er niet voor terug politie en justitie te intimideren. Hun harde opstelling
tegenover de overheid is opvallend. 2.6.7 BeoordelingDe grote verscheidenheid van organisaties, daders en delicten is kenmerkend
voor de rol van allochtone en buitenlandse groepen in Nederland. Er valt nauwelijks
een algemeen oordeel te geven over de buitenlandse criminele organisaties
en de betrokkenheid van etnische gemeenschappen in Nederland bij de georganiseerde
criminaliteit. Het is noodzakelijk steeds te differentiëren naar de verschillende
buitenlandse en allochtone criminele groepen.De commissie meent desondanks enkele verontrustende ontwikkelingen waar
te nemen. Verontrustend is dat in verschillende gevallen is aangetoond dat
delen van etnische gemeenschappen in Nederland intensief betrokken zijn bij
de georganiseerde criminaliteit uit hun herkomstland. Deels gaat het dan om
het ondersteunen van smokkelroutes, deels gaat het om een directe betrokkenheid
bij de handel in en het transport van vooral drugs. Het probleem van die betrokkenheid
moet met grote voortvarendheid worden aangepakt. Het risico van verloedering
van deze groepen mede door betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit
is reëel. Deze criminaliteit brengt in eerste instantie schade toe aan
in de etnische gemeenschappen zelf.Daarbij moet echter de kanttekening worden geplaatst dat weinig gezegd
kan worden over de precieze omvang van de betrokkenheid. De cijfers op grond
waarvan eventuele percentages zouden kunnen worden genoemd zijn te zacht,
te verschillend en te onzeker. De omvang van het probleem blijft daardoor
onduidelijk. De commissie meent wel dat voldoende is aangetoond dat sprake
is van een ernstig probleem, vooral binnen de Surinaamse, Turkse en Marokkaanse
gemeenschappen.Tevens meent de commissie dat enkele andere aspecten van de buitenlandse
georganiseerde criminaliteit in Nederland verontrustend zijn. In de eerste
plaats valt op dat politieke verwevenheid een veel belangrijker rol speelt
in de buitenlandse georganiseerde criminaliteit dan in de autochtone georganiseerde
criminaliteit. De verwevenheid van de georganiseerde criminaliteit met de
machthebbers in het land van herkomst plaatst politie en justitie voor grote
problemen. In de tweede plaats baart de gewelddadigheid van verschillende
vormen van buitenlandse georganiseerde criminaliteit de commissie zorgen.
Deze gewelddadigheid maakt op zeer directe wijze inbreuk op het
functioneren van de Nederlandse samenleving. Door liquidaties en andere vormen
van geweldgebruik en afpersing wordt de maatschappij rechtstreeks geconfronteerd
met de uitwassen van de georganiseerde criminaliteit. Ten slotte trachten
enkele buitenlandse criminele groepen organisaties binnen de Nederlandse overheid
te corrumperen. Het gevaar van beïnvloeding van het Nederlandse openbaar
bestuur door buitenlandse criminele groepen mag niet worden uitgevlakt.Er zijn enkele bevindingen die de dreiging van de buitenlandse georganiseerde
criminaliteit relativeren. De hoofdzetels van buitenlandse criminele groepen
bevinden zich zelden in Nederland. Het gaat in Nederland steeds om de uitvoerders
van de criminele organisaties. Vooral in het transport van illegale goederen
spelen de Nederlandse vertakkingen van buitenlandse criminele groepen een
belangrijke rol. Er wordt slechts in de Nederlandse economie geïnvesteerd
voor zover noodzakelijk voor het uitvoeren van de illegale activiteiten. Nagenoeg
alle criminele revenuen vloeien terug naar het land van herkomst. De meeste
leden van allochtone misdaadorganisaties leggen een sobere levensstijl aan
de dag. Van een vermenging van de Nederlandse legale bovenwereld en de buitenlandse
criminele organisaties is weinig gebleken.Er is reden tot zorg over de betrokkenheid van etnische gemeenschappen
in Nederland bij buitenlandse en allochtone criminele groepen. Het gaat niet
om incidentele betrokkenheid van enkelen, maar om structurele betrokkenheid
van een deel van de etnische gemeenschappen bij de georganiseerde criminaliteit.
In vergelijking met de aandacht van politie en justitie voor Hollandse netwerken,
wordt minder prioriteit gegeven aan politieel en justitieel onderzoek naar
allochtone en buitenlandse criminele groepen. De commissie is van oordeel
dat het verminderen van de betrokkenheid van etnische gemeenschappen bij de
georganiseerde criminaliteit hoge priorititeit van politie en justitie verdient.
Het kan dan niet zo zijn dat politie en justitie bijvoorbeeld door «Turken-moeheid»
minder aandacht zouden besteden aan dit probleem.Het behoeft geen betoog dat de overheid naast repressieve maatregelen
expliciet aandacht dient te besteden aan de preventie van betrokkenheid van
etnische gemeenschappen bij georganiseerde criminaliteit. 2.7 Branches 2.7.1 Aanleiding onderzoekOnderzoek in andere landen toont aan dat de ernst van de georganiseerde
criminaliteit tevens kan worden afgemeten aan de mate waarin legale branches
betrokken zijn bij de georganiseerde criminaliteit. Deze betrokkenheid kan
verschillende vormen aannemen. De organisaties binnen de branches kunnen zelf
participeren in de georganiseerde criminaliteit. Daarnaast kunnen criminele
groepen trachten delen van de branches onder controle te krijgen, waarmee
ze gebruik kunnen maken van de infrastructuur van de branches voor hun criminele
activiteiten. De onderzoeksgroep Fijnaut heeft daarom systematisch een aantal
branches doorgelicht op betrokkenheid bij de georganiseerde criminaliteit.
Dit onderzoek biedt een beeld van de vervlechting van de legale «bovenwereld»
met de criminele «onderwereld». 2.7.2 Autobranche en autocriminaliteitOnderzoek naar autodiefstal krijgt weinig aandacht van politie en justitie.
Er zijn weinig grootschalige opsporingsonderzoeken naar autodiefstallen gedaan.
Daardoor zijn slechts weinig gegevens beschikbaar. De autobranche
zelf is weinig openhartig over misstanden binnen de branche.De organisaties binnen de branche kunnen op vele wijzen slachtoffer worden
van criminaliteit (stelen van auto's, overvallen, inbraken). Daarnaast zijn
verschillende vormen van organisatiecriminaliteit te onderkennen (laten betalen
voor werkzaamheden die niet verricht zijn, minder kilometers op de teller,
bewust gestolen of omgekatte auto's verkopen, betalen met zwart geld). Bij
beide is het onduidelijk in hoeverre de georganiseerde criminaliteit daar
de hand in heeft.Er zijn verschillende particuliere en publieke registratiesystemen voor
autodiefstallen. Er kan derhalve geen volledige duidelijkheid worden gegeven
over de omvang van het probleem. Jaarlijks worden ongeveer 35 000 personenauto's
gestolen. Het terugvindpercentage varieert van 60% tot 85%. Daarnaast worden
ongeveer 150 vrachtauto-combinaties per jaar ontvreemd, waarvan slechts 17
in het buitenland. Het blijft onduidelijk welk aandeel de georganiseerde criminaliteit
heeft in het stelen van personenauto's. Men mag aannemen dat het stelen van
vrachtwagens vrijwel altijd het werk is van professionele dieven. De schade
als gevolg van diefstallen door criminele groepen bedraagt tussen de 205 en
240 miljoen. De verzekeringsmaatschappijen hebben de neiging het aantal door
de georganiseerde misdaad gestolen auto's te majoreren.De gemiddelde autochtone criminele groep die zich bezig houdt met autodiefstallen
opereert lokaal en regionaal. Veelvuldig zijn «kampers» actief
in de autodiefstallen. Daarnaast zijn er sinds 1992 enkele internationale
criminele groepen actief die veel grootschaliger functioneren. Het gaat dan
vooral om Oost-Europese criminele groepen. Autodiefstallen door criminele
groepen bestaan uit verschillende deelactiviteiten:– diefstal van de auto's,– verplaatsing van de auto's door koeriers,– omkatten van auto's (een andere identiteit geven aan de auto),– legalisering van de auto's en aflevering aan de klant.Devoorzitter: Zijn er nu duidelijk georganiseerde
groepen aan te wijzen die zich richten op die 5000 à 7000 auto's die
niet meer terugkomen?De heerBruinsma: Ja. Ik heb gebruik gemaakt
van de diverse politiedossiers die mij ter beschikking zijn gesteld door de
regiokorpsen en door de CRI. Daaruit blijkt dat je speciale groepen hebt die
zich richten op de diefstal van auto's. Misschien kan ik daar iets over zeggen.
De groepjes waar wij het over hebben, bestaan meestal uit ongeveer 4 tot 5
personen. Het zijn allemaal mannen; vrouwen vind je in deze branche nauwelijks
meer terug. Meestal zijn het mensen die al een groot strafblad hebben, vaak
ook voor andere criminele activiteiten zoals inbraken, heling en ook wel geweld.
Zij zijn daarvoor eerder veroordeeld. Zij kennen elkaar vaak al heel lang.
Er is een soort onderlinge werkverdeling zonder dat er sprake is van een type
leiderschap. De «leider» is meer een regelaar die daarachter zit,
die vaak de beschikking heeft over een autosloperij, over een garage of over
een loods waarin de auto die eenmaal gestolen is, kan worden gezet. Hij regelt
alles en zorgt er ook voor dat er valse kentekenpapieren komen. Je hebt een
monteur in dat groepje zitten, de technicus om het zo maar te noemen. Hij
moet de auto omkatten, hij moet nieuwe nummers slaan in het chassis van de
auto, hij moet ook vaak delen lassen en weer repareren. Dat is vaak de monteur,
meestal ook een oude bekende van de regelaar. Verder hebben we meestal iemand
die de auto's steelt en wij hebben iemand die de auto's vervolgens weer in
de legale branche terugbrengt. Er is dus een kleine werkverdeling, maar dat
is niet een vaste, eeuwigdurende werkverdeling.1Om dit soort activiteiten te kunnen verrichten is een zekere organisatie
en leiding noodzakelijk. Het vergt bovendien samenwerking tussen criminele
groepen en legale garagebedrijven. Volgens schatting zijn twee- tot driehonderd
bedrijven bij autodiefstallen betrokken. Steeds vaker worden lease-auto's
door criminelen gebruikt om tot een optimale afscherming te komen. Devoorzitter: Tot slot, kunnen wij spreken
van een innesteling van de georganiseerde criminaliteit in de autobranche?De heerBruinsma: Ik denk dat van innesteling
absoluut geen sprake is, omdat het ook helemaal niet nodig is. Het is zelfs
heel onverstandig van dit soort groepen om zich in te nestelen en een vaste
plaats te verkrijgen, met eigen bedrijven en eigen dingen. Een samenwerkingsverband
aangaan, is veel handiger. Ik heb in het rapport dat ik heb geschreven, ook
geschat dat er toch wel een paar honderd garages en autosloperijen betrokken
zijn bij deze handel in gestolen auto's.1Opsporing van gestolen auto's heeft voor de politie een lage prioriteit.
De politie stelt zich passief op en doet slechts het meest noodzakelijke administratieve
werk. De meldingssystemen van gestolen auto's zijn in handen van verschillende
private en publieke organisaties.Steeds vaker zijn zogenaamde carhunters actief die voor geld gestolen
auto's terugbezorgen. In veel gevallen zijn voormalige politie-ambtenaren
betrokken bij deze bedrijven. Verzekeringsmaatschappijen werken bepaalde vormen
van corruptie bij opsporingsambtenaren in de hand door buiten de officiële
kanalen om opsporingsambtenaren te betalen voor hun tips.Devoorzitter: Kunt u ongeveer de schade aangeven
die deze vorm van criminaliteit aanricht in Nederland?De heerBruinsma: Ik heb een schatting proberen
te maken van het aantal weggebleven auto's. Ik heb een schadebedrag berekend,
ook gebaseerd op eerder onderzoek dat ik heb verricht. Het is ongeveer zo'n
f.17 000 per auto. Dan komen wij op ongeveer 85 tot 120 mln. aan personenauto's
dat per jaar gestolen wordt. Bij vrachtwagens komen wij ongeveer op een vergelijkbaar
bedrag. Dan komt de totale schade als gevolg van autodiefstal in Nederland
op zo'n 220 mln. per jaar.22.7.3 TransportbrancheDe transportbranche schetst zelf een zwart beeld van de economische positie
van de 9700 aangesloten bedrijven. De huidige malaise moet echter gezien worden
tegen de achtergrond van jarenlange positief stijgende resultaten. De problemen
doen zich vooral voor bij de grote groep van zeer kleine tot middelgrote ondernemingen.
Deze groep is te groot. De onderlinge concurrentie aan de onderkant van de
branche is steeds harder geworden.Transportondernemers werken nauwelijks samen. Er bestaat een felle concurrentieslag.
Dat veroorzaakt een sterke geslotenheid. Het onderwerp criminaliteit is nauwelijks
bespreekbaar. Misdaadbestrijding staat bij transportondernemers en chauffeurs
niet hoog op de agenda.In de transportbranche doen zich verschillende vormen van georganiseerde
criminaliteit voor. Transportondernemingen kunnen gebruikt worden voor het
witwassen van zwart geld. Malafide organisaties kopen noodlijdende transportondernemingen
op om zwart geld wit te wassen. Het is onduidelijk in welk mate dit voorkomt.
Het huidige aantal noodlijdende transportbedrijven geeft hiertoe wel de gelegenheid.Slechts weinigen in de Nederlandse transportbranche richten zich op systematische
misbruik van Europese regels, subsidies en belastingen. Wel bestaat er een
aanzienlijke smokkel van illegale goederen in vrachtwagens. Vooral drugs spelen
daarbij een grote rol. Het zijn vooral koelwagens die worden gebruikt voor
smokkeldoeleinden. De organisatie van de smokkel varieert van incidentele
smokkelaars tot omvangrijke organisaties. Soms smokkelen chauffeurs willens
en wetens, soms zijn ze niet op de hoogte. In een aantal gevallen is sprake
van dekmantelfirma's voor de smokkel van illegale goederen. Het geweldgebruik
is gering. Er is voor de chauffeurs een mogelijkheid om smokkelen te weigeren. 2.7.4. Haven Rotterdam en SchipholDe georganiseerde criminaliteit in de Rotterdamse haven bestaat voornamelijk
uit de smokkel van drugs. De meeste drugs worden gesmokkeld in containers.
Hoeveel drugs er zijn verstopt in de ongeveer drie miljoen containers die
jaarlijks de haven passeren, is niet te zeggen. In 1994 is 188 000 kilo
aan drugs door de douane in beslag genomen. Er zijn in de Rotterdamse haven
geen criminele groepen aangetroffen die hun activiteiten primair op de haven
richten, laat staan dat er groepen zijn die controle hebben over bepaalde
havenactiviteiten.Luchthaven Schiphol heeft vooral te maken met smokkel van drugs, mensen
en bedreigde dier- en plantensoorten. De drugsmokkel bestaat voornamelijk
uit cocaïnesmokkel. In 1994 is in totaal 600 kilo cocaïne bij koeriers
in beslag genomen.De smokkel van cocaïne op Schiphol gebeurt in een aantal gevallen
ook met hulp van personeel van de luchthaven. Kwetsbare sectoren op de luchthaven,
waar mensen als hulp voor criminele groepen zijn gestationeerd, zijn de vrachtafhandeling,
de vrachtloodsen en de opsporingsdiensten.1 Hoewel
geen aanwijzingen bestaan dat de georganiseerde criminaliteit op de luchthaven
een vaste plaats heeft verworven, is geconstateerd dat het aantal corruptiegevallen
bij opsporingsorganisaties en andere organisaties op de luchthaven in verband
met mensen- en drugsmokkel meer dan incidenteel te noemen is. 2.7.5 HorecaDoor verschillende factoren is de horeca interessant voor de georganiseerde
criminaliteit: aanwezigheid van alcohol en eventueel drugs, gokken, goedkope
goederen en de noodzaak van kapitaal. De horeca vormt het «natuurlijke»
werkterrein van criminelen. De publieke toegankelijkheid verhoogt de kwetsbaarheid
van de horeca voor infiltratie door de georganiseerde criminaliteit.2De belangen van de horecabranche worden behartigd door de Koninklijke
Horeca Nederland. De organisatiegraad van de horeca is slechts 30%. De horeca
heeft over het algemeen een sterk gesloten karakter. Dat veroorzaakt problemen
bij de aanpak van criminaliteit. Er is sprake van een «conspiracy of
silence»: criminaliteit en geweldgebruik worden slechts zelden gemeld.In de horeca komen verschillende vormen van criminaliteit voor. In sommige
gevallen is sprake van betrokkenheid van de georganiseerde criminaliteit.a. Protectie door afpersingsorganisaties: horeca-ondernemers worden gedwongen
portiers te huren van criminele organisaties. Zo heeft veertig tot zestig
procent van de horeca-ondernemers in het centrum van Utrecht te maken met
deze ongewenste beschermers.b. Afpersing van horeca-gelegenheden van buitenlanders
door politieke organisaties uit het land van herkomst.c. Gedwongen overnames.
Er zijn aanwijzingen dat de georganiseerde misdaad op grote schaal bezig is
met het opkopen van horeca-gelegenheden. In totaal zouden inmiddels ongeveer
vierhonderd horeca-ondernemingen in Nederland zijn opgekocht. Vooral in de
steden Amsterdam, Rotterdam en Den Haag worden veel zaken opgekocht.d. Witwassen:
het opkopen van horeca-gelegenheden wordt vooral gedaan om via deze gelegenheden
misdaadgeld wit te wassen. De horeca-omzet is nauwelijks te controleren.De horecabranche is zeer aantrekkelijk voor malafide ondernemers, vooral
omdat zij vele mogelijkheden biedt om zwart geld wit te wassen. In 1986 werd de exploitatie van de geld uitkerende kansspelautomaten bij
wet geregeld. In 86% van de cafés staan gokkasten. Voor de kleine ondernemers
vormen de gokkasten een cruciale bron van inkomsten. Het gaat om een omzet
van 1,5 miljard gulden. In totaal zijn 850 speelautomatenexploitanten actief.
De controle op de gokautomaten is gering, zowel preventief als repressief.
Het imago van de gokautomatenbranche is niet goed. De Vereniging Automatenhandel
Nederland is de branche-organisatie waarbij iets meer dan de helft van de
exploitanten is aangesloten.Verschillende vormen van (georganiseerde) criminaliteit doen zich voor
in de gokautomatenbranche:– illegale plaatsing en illegale gokkasten,– gedwongen verpachting en leningverstrekking door automatenhandelaren,– gedwongen afname van gokkasten,– witwassen van misdaadgeld.Het blijft onduidelijk in hoeverre de georganiseerde misdaad een hand
heeft in deze activiteiten. Verschillende deelonderzoeken tonen een vervlechting
tussen de georganiseerde misdaad en de gokautomatenbranche. 2.7.6 AfvalverwerkingsbrancheDe milieubranche is in korte tijd uitgegroeid tot een complexe en onoverzichtelijke
bedrijfstak. Vele verschillende typen organisaties maken deel uit van de milieubranche.
In de afvalverwerkingsbranche zijn ongeveer 1000 bedrijven werkzaam. Vele
kleine brancheverenigingen zijn op dit terrein actief. Er zijn zeer verschillende
afvalstromen die voor zeer verschillende prijzen worden behandeld. Er bestaat
een spanning tussen de hoeveelheid aangeboden soorten afval en de verwerkingscapaciteit.
De afvalmarkt is sterk in beweging. De internationale concurrentie zal toenemen.
De totale hoeveelheid afval neemt af. Vooral kleinere familiebedrijven zullen
in de problemen komen.Devoorzitter: We gaan over naar de afvalverwerkingsbranche.
Kunt u ons kort uitleggen waarom we, als we het over het milieucriminaliteit
hebben, dat speciaal in de afvalverwerkingsbranche moeten zoeken?De heerBruinsma: We moeten ervan uitgaan dat
in Nederland de bevolking, de overheid en allerlei bedrijven en instellingen
het milieu vervuilen. Daarbij gaat het ook om bedrijven die in hun produktieproces
allerlei uitlaatgassen de lucht in stoten en afval gewoon via het water of
de riolering afvoeren. Dat soort criminaliteit gebeurt natuurlijk op een bepaalde
schaal, en daar moet ook nadrukkelijk naar gekeken worden. Waar ik mij in
mijn onderzoek op heb geconcentreerd, is wat er gebeurt vanaf het inzamelen
van het afval en het verwerken daarvan, tot het transport en het doelmatig
uitschakelen van de giftigheid van het afval. Het cynische is dat in de afgelopen
20 jaar die branche heel sterk is gegroeid. Eerst was afval een waardeloos
goed, dat je zomaar ergens dumpte, totdat afval heel veel geld waard werd.
De markt heeft zich snel ontwikkeld tot allerlei onoverzichtelijke bedrijfjes
en bedrijven. De overheid heeft in de afgelopen jaren een beleid gevoerd om
die markt zoveel mogelijk open, vrij en zelfstandig te laten, dat wil zeggen
te privatiseren. De controle is pas recentelijk wat meer op gang gekomen.
Er is dus een soort gebied ontstaan waar bedrijven makkelijk, mede door het
grote geld dat daarin omgaat, in de verleiding kunnen komen om afval niet
ordentelijk te verwerken, maar ergens te lozen op oppervlaktewater, of te
verwerken tot compost of anderszins.1De officiële cijfers geven weinig zicht op de werkelijke milieucriminaliteit.
Waarschijnlijk bestaat er een aanzienlijk «dark number», aangezien
politie en justitie slechts recent begonnen zijn met de opsporing van milieucriminaliteit. Er is een gelegenheidsstructuur voor (georganiseerde) criminaliteit in
deze branche. De afvalverwerkingsbranche wordt geconfronteerd met complexe
wet- en regelgeving. De handhaving van deze regels is gebrekkig. Steeds meer
wordt zelfregulering in deze branche toegepast. Daarmee wordt de overheid
buiten de deur gehouden. Het toenemende gebruik van convenanten biedt weinig
waarborgen. Afvalmakelaars, dit zijn tussenpersonen die bemiddelen bij de
(internationale) handel in afval, vervullen een afschermende rol zodat de
herkomst, route en bestemming van afval geheim kunnen blijven. Te vaak is
de overheid in een afhankelijke positie ten opzichte van de afvalverwerkers.
Kartelvorming en monopolie in deze sector dragen daaraan bij. Ten slotte zijn
de hoge winstmarges en de geringe pakkans belangrijke motieven voor illegale
activiteiten.In Nederland staat het opsporingsonderzoek naar milieuzaken door politie
en justitie nog in de kinderschoenen. De politie beschikt nog over weinig
informatie. De onderzoeksgroep Fijnaut beschrijft enkele gevallen van (omvangrijke)
organisatiecriminaliteit in deze branche.Het is onwaarschijnlijk dat criminele groepen zich in de afvalverwerkingsbranche
hebben genesteld. De georganiseerde criminaliteit is niet in deze branche
actief.Devoorzitter: Is er nu sprake van zware, georganiseerde
milieucriminaliteit?De heerBruinsma: Ik zou dat absoluut niet
willen definiëren in de vorm van zware, georganiseerde criminaliteit.
Ik zou dat een vorm van organisatiecriminaliteit willen noemen die naar mijn
oordeel wel ernstig van aard is.12.7.7 BouwnijverheidDe Nederlandse bouwnijverheid heeft een aantal aspecten dat de gevoeligheid
en aantrekkelijkheid voor de georganiseerde misdaad mede bepaalt. Er gaat
zeer veel geld om in deze branche. Tevens is sprake van omvangrijke concurrentie.
Het is eenvoudig om tot de branche toe te treden. Daarnaast zijn er veel bedrijven
die (te) weinig personeel in dienst hebben. Het werk moet bijna altijd onder
grote tijdsdruk plaatsvinden. Veelal moet daarbij gebruik worden gemaakt van
onderaannemers.In Nederland is de bouwnijverheid slachtoffer van diefstallen van bouwmateriaal
en vernielingen. Geweld, ontvoeringen, liquidaties, intimidatie en afpersing
komen in Nederland in deze branche niet voor. In andere landen vormen deze
criminele activiteiten mede een indicator voor de mate waarin de georganiseerde
criminaliteit geïnfiltreerd is in de bouwnijverheid. Daarnaast kunnen
zich verschillende vormen van organisatiecriminaliteit voordoen. Er zijn vele
vormen van fraude mogelijk. Door gebrek aan registratie bestaat nauwelijks
zicht op de omvang van al deze mogelijke vormen van organisatiecriminaliteit.In het verleden speelde koppelbazerij in deze branche een belangrijke
rol. Koppelbazen stellen werknemers ter beschikking voor wie veelal geen sociale
premies en belastingen werden afgedragen. Na invoering van de Wet ketenaansprakelijkheid,
begin jaren tachtig, is de koppelbazerij verminderd. Tegenwoordig komt de
koppelbazerij weer op, maar nu onder de term arbeidsbemiddeling. Door personeel
als zelfstandigen in dienst te nemen ontloopt de arbeidsbemiddelaar de verplichting
om premies en belastingen af te dragen. De moderne koppelbazen hebben contacten
met het criminele milieu in hun woonplaats.Hoewel de Nederlandse bouwnijverheid kwetsbaar en gevoelig is voor penetratie
en innesteling van criminele groepen moet uit de analyse van het beperkte
materiaal de conclusie worden getrokken dat de georganiseerde misdaad niet
actief is in de bouwnijverheid. Ook de vakbonden in deze branche zijn op geen
enkele wijze verbonden met de georganiseerde criminaliteit. 2.7.8 Overige branchesEr zijn nauwelijks gegevens bekend over de rol van de georganiseerde misdaad
in de verzekeringsbranche. Alle branche-organisaties stellen dat zij niet
te maken heeft met georganiseerde misdaad. Er is alleen sprake van een toename
van het aantal fraudes door klanten van de verzekeringsmaatschappijen. Bemiddelingsbureaus
en assurantievertegenwoordigers zouden kwetsbaar kunnen zijn voor criminele
groepen.De Wet bedreigde uitheemse diersoorten beschermt in Nederland de bedreigde
diersoorten.Het gaat om de volgende soorten criminele handelingen:– smokkelen van dieren en planten,– valselijk opmaken of vervalsen van de vereiste documenten,– omkopen van overheidsvertegenwoordigers.De wildlifehandel in Nederland wordt uitgevoerd door eigenaren van dieren-
en plantenwinkels die soms hun legale handel vermengen met illegale activiteiten.
In Nederland bestaan geen aparte statistieken voor smokkel en illegale handel
in «wildlife». Op grond van de beperkte gegevens kan niet worden
aangenomen dat de illegale handel in uitheemse diersoorten en planten in Nederland
een grote omvang heeft. Er zijn geen aanwijzingen voor groepscriminaliteit
of van georganiseerde misdaad.Uit onderzoek is niets gebleken van illegale handel in nucleair materiaal
in Nederland. Wel is er bij de ECD een centraal coördinatiepunt ingesteld
voor de illegale handel in nucleair materiaal. 2.7.9 BeoordelingHet onderzoek heeft aangetoond dat geen van de onderzochte branches stelselmatig
geïnfiltreerd wordt door criminele organisaties. Deze constatering is
van groot belang voor de beoordeling van de ernst van de georganiseerde criminaliteit
in Nederland. Criminele organisaties zijn er (nog) niet in geslaagd legale
branches in brede zin te infecteren. Geen van de branches wordt gedomineerd
door de georganiseerde criminaliteit. In de meeste branches zijn ook geen
pogingen tot infiltratie door criminele organisaties aangetroffen.De enige sectoren met aantoonbare relaties met de georganiseerde criminaliteit
zijn de horeca- en de transportbranche. In de horeca doen zich zeer ernstige
ontwikkelingen voor, zoals het opkopen van horeca-ondernemingen door criminele
organisaties teneinde crimineel geld te kunnen witwassen. Daarnaast bestaan
vele aanwijzingen dat de transportsector op allerlei manieren betrokken is
bij de georganiseerde criminaliteit voor wat betreft de smokkel van illegale
goederen. Het aantal corruptiegevallen op Schiphol, waarbij sprake was van
betrokkenheid van de georganiseerde criminaliteit, is verontrustend.De kwetsbaarheid van enkele branches voor de georganiseerde criminaliteit
is verontrustend. Zij hebben kenmerken waardoor hun aantrekkelijkheid voor
de georganiseerde criminaliteit toeneemt. Vooral de horecabranche kent vele
ingangen voor de georganiseerde criminaliteit. De gelegenheidsstructuur in
de afvalverwerkingsbranche roept tevens bezorgdheid op. Hetzelfde geldt ook
voor de autobranche en de bouwnijverheid. Daarbij dient tevens het risico
genoemd te worden dat de soms omvangrijke organisatiecriminaliteit in de branches
verwordt tot georganiseerde criminaliteit.De commissie meent dat een intensief preventief beleid moet worden gevoerd
om de aantrekkelijkheid van deze branches voor de georganiseerde criminaliteit
te verminderen. Dat betekent vooral dat binnen de branches het eventuele bestaan
van georganiseerde criminaliteit moet worden onderkend. Het is
onwenselijk dat vormen van georganiseerde criminaliteit binnen branches niet
aan de orde worden gesteld. Het moet de georganiseerde criminaliteit moeilijker
worden gemaakt om te kunnen infiltreren in deze branches. Op het moment dat
de georganiseerde criminaliteit daadwerkelijk infiltreert in deze branches,
bestaat het risico van ontwrichting van delen van de Nederlandse samenleving. 2.8 Vrije beroepsbeoefenaren 2.8.1 Aanleiding onderzoekVrije beroepsbeoefenaren, zoals advocaten, notarissen, accountants en
belastingadviseurs, kunnen een belangrijke faciliterende rol vervullen voor
de georganiseerde misdaad. Zij zijn in staat de benodigde deskundigheid te
verschaffen om financiële transacties te verrichten of zij kunnen dergelijke
transacties autoriseren. Daarnaast bieden de vrije beroepsbeoefenaren goede
mogelijkheden tot afscherming. Hun betrokkenheid bij transacties kan de schijn
van vertrouwen wekken; de geheimhoudingsplicht en het verschoningsrecht bieden
een belangrijke bescherming aan de cliënten. Vrije beroepsbeoefenaren
zijn om deze redenen aantrekkelijk voor de georganiseerde criminaliteit.De onderzoeksgroep Fijnaut heeft gevallen van verwijtbare betrokkenheid
van de vrije beroepsgroepen in kaart gebracht. Van verwijtbare betrokkenheid
van vrije beroepsbeoefenaren bij strafbare handelingen van criminele organisaties
kan in tweeërlei zin sprake zijn. Ten eerste kan een beroepsbeoefenaar
in strafrechtelijke zin betrokken zijn bij de strafbare gedragingen. Deze
betrokkenheid kan bestaan uit het medeplegen van of medeplichtig zijn aan
de strafbare feiten van de criminele groep, uit het begunstigen van de plegers
van deze feiten, bijvoorbeeld door het plegen van heling, of door het belemmeren
of bemoeilijken van de opsporing van de misdrijven en de uit misdrijf verkregen
opbrengsten (vgl. art. 189 WvSr.). Hier is sprake van verwijtbare betrokkenheid
in enge zin. Ten tweede is er verwijtbare betrokkenheid in ruime zin. Hiervan
is sprake als de beroepsbeoefenaar in de uitoefening van zijn beroep niet
de nodige zorgvuldigheid in acht neemt ter voorkoming van misbruik van zijn
beroepsuitoefening voor criminele doeleinden. Er is dan weliswaar geen sprake
van het welbewust en opzettelijk meewerken aan strafbare handelingen, maar
wel kan worden verweten dat de betrokkene had moeten of kunnen weten dat van
zijn diensten misbruik is gemaakt voor criminele doeleinden.De heerVan de Bunt: (...) Juist daarom probeer
ik uit te leggen hoe belangrijk het is om onderscheid te maken tussen betrokkenheid
en verwijtbare betrokkenheid. Betrokken ben je als juridische dienstverlener
altijd, maar als je niet weet dat je wordt misbruikt, bijvoorbeeld bij de
oprichting van rechtspersonen, valt het je niet euvel te duiden en kan er
niet over verwijtbare betrokkenheid worden gesproken. Er is sprake van verwijtbare
betrokkenheid wanneer je willens en wetens – het is de strafrechtelijke
variant – meewerkt aan de volvoering van misdadige activiteiten. Als
je als notaris weet dat de BV die bij jou wordt opgericht, zal worden gebruikt
voor criminele doeleinden en daarvoor ook wordt opgericht, ben je in mijn
definitie verwijtbaar betrokken. Zo'n geval ben ik tegengekomen: een notaris
die wist wat hij deed. Er is nog een tweede variant van verwijtbare betrokkenheid.
Wat mij betreft blijft dit niet beperkt tot strafrechtelijke betrokkenheid.
Er is ook een andere, wat moeilijker af te palen zone waarin je vrije beroepsbeoefenaars
kunt verwijten dat ze nalatig of onzorgvuldig zijn geweest. Waar ze het vermoeden
hadden móeten hebben dat er iets niet klopte, hebben ze toch hun diensten
verleend. Ze hebben niet doorgevraagd en ze hebben niet geweigerd om hun diensten
te verlenen. Het in strijd handelen met het zorgvuldigheidsbegrip is een element
van mijn definitie. Als voorbeeld noem ik een advocaat die wordt gevraagd
om een bepaalde procedure te voeren met betrekking tot een bepaalde som geld.
Hij kan weten dat er met dat geld iets loos is maar laat na om
te verifiëren of wat zijn cliënt hem zegt wel klopt. Die advocaat
is volgens mijn definitie verwijtbaar betrokken bij die handeling.12.8.2 AdvocatuurDe 8000 Nederlandse advocaten vormen samen de Nederlandse Orde van Advocaten.
Advocaten dienen zich steeds te bewegen tussen de onafhankelijk uitoefening
van hun beroep en partijdigheid ten opzichte van hun cliënten. De geheimhoudingsplicht
en het verschoningsrecht zijn noodzakelijke onderdelen van het functioneren
van een advocaat. De advocatuur is vanwege haar relevante kennis en het verschoningsrecht
aantrekkelijk voor criminele organisaties. De commercialisering van de advocatuur
veroorzaakt dat de traditionele professionele normering aan kracht inboet.Over de omvang van de verwijtbare betrokkenheid van de advocatuur bij
de georganiseerde criminaliteit is moeilijk iets te zeggen. In de media zijn
verschillende berichten verschenen over de omvang van die betrokkenheid. Daarbij
kwam steeds aan de orde dat een lijst zou bestaan van corrupte advocaten.2 In het verhoor van Wilzing, voormalig hoofd CRI en korpschef
IJsselland, kwam dat lijstje aan de orde:De heerDe Graaf: Bestaat dat lijstje? Bestond
dat lijstje? Heeft u het zelf gezien?De heerWilzing: Ik heb nu een unieke kans
om het uit te leggen. Ik denk ook dat dat goed is. Wij hebben gezwegen over
de hele periode die achter ons ligt, omdat wij vonden dat wij moesten zwijgen.
Ik heb hierop in de krant geen toelichting kunnen geven.De heerDe Graaf: Gaat uw gang hier!De heerWilzing: Ik ga dat nu doen. In de zomermaanden
van 1993, nadat de CBO-analyse was verschenen, hebben wij een soort scan van
het bedrijf gemaakt. Wij hebben daarbij gezegd: wat zijn de ontwikkelingen
waarmee wij op dit moment bezig zijn, wat zijn bijzondere zaken? Met name
binnen financieel-economische criminaliteit, een expertisecentrum dat een
zwaardere rol begon te spelen, werden mij deze verhalen over advocaten en
notarissen in voorbeelden aangereikt. Wij hadden een kleine innovatieve voorhoede,
een groep van een man of zes zeven die scande en keek wat er aan de hand was,
wat de ontwikkelingen waren en hoe daarmee verder moest worden gegaan. Toen
heb ik gezegd: ja, jullie kunnen wel vertellen hoe het precies is gegaan,
maar geef mij aan de hand van casussen de situatie weer van wat je daadwerkelijk
aantreft. Dat is een lijstje van nog net geen tweeëneenhalf kantje, waarop
elke keer bij zeer kleine alineaatjes staat: advocatenkantoor, zus en zo;
notarissenkantoor dit en dat; het pand wordt drie keer gepasseerd op één
dag en gaat van 7 naar 21 mln. bij die en die; ziet er dubieus uit. Wij hebben
ook gesproken van dubieuze zaken. Ik gaf zojuist al aan dat bij het verschijnen
van de CBO-analyse in de totale informatie ook informatie naar boven kwam
die met name ging over de rol van advocaten en notarissen. (...) Er werd op
geen enkele wijze bij de CRI systematisch bijgehouden dat wij een lijst of
een register hadden. (...).3Een analyse van de tuchtrechtspraak door het Hof van discipline in de
jaren 1990 – 1995 laat enkele gevallen van verwijtbare betrokkenheid
van advocaten bij handelingen van criminele organisaties zien. De toegang
tot de tuchtrechter is beperkt tot de rechtstreeks belanghebbenden en de deken.De onderzoeksgroep Fijnaut heeft op basis van verschillende bronnen –
een bestand van verdachte financiële transacties, landelijke CRI-inventarisaties,
meldingen LCID en de ter beschikking gestelde politie- en CID-rapportages –
in totaal 29 advocaten aangetroffen die verwijtbaar betrokken zijn bij criminele
organisaties. Er zijn gevallen aangetroffen waarbij advocaten in hun «partijdigheid»
te ver gingen, en gevallen waarin advocaten geheel in het belang van een criminele
organisatie handelden. De heerDe Graaf: Mijnheer Van de Bunt, bent
u nu ook advocaten tegengekomen in uw onderzoek die echt, zoals zij dat noemen,
als consiglieri werken, als de juridische adviseur van een criminele organisatie,
en die daar deel van uitmaken?De heerVan de Bunt: Ik ben enkele advocaten
tegengekomen die inderdaad meer dan eens verwijtbaar betrokken waren bij bepaalde
handelingen van criminele organisaties, van wie je moet vermoeden dat zij
dus kennelijk in dienst van zo'n organisatie werkzaam zijn. Ik heb daar een
aantal voorbeelden van aangetroffen.1Een hasjtransport wordt in het buitenland onderschept. Enkele Nederlandse
verdachten worden aangehouden. Met behulp van een Nederlandse advocaat, die
hiervoor naar het buitenland afreist, overhandigt de toegevoegde advocaat
het briefje met de volgende tekst: «Hou je rustig, er is genoeg verkeerd
gegaan, probeer het goed te maken want we weten je te vinden, (naam afzender).Daarnaast zijn gevallen aangetroffen van civiele advocaten die proberen
criminele vermogens voor de fiscus en justitie te verstoppen. Een voorbeeld:Een drugsdealer zit in voorlopige hechtenis onder alle beperkingen.
Hij is er bevreesd voor dat justitie beslag zal leggen op zijn banktegoeden
in Zwitserland. De advocaat verzint een mogelijkheid om de tegoeden van de
rekening af te halen en voert het plan vervolgens persoonlijk uit.Ten slotte zijn er voorbeelden van advocaten die bijdragen aan de afscherming
van criminele activiteiten. In deze gevallen worden advocaten gebruikt om
financiële transacties af te schermen.Een bekende, in het buitenland gevestigde, non-profit organisatie
wordt opgelicht voor 10 miljoen gulden door enkele personen, van wie één
bekend staat vanwege zijn banden met de mafia in New York. Ook wordt een Amerikaanse
burger voor ruim 1 miljoen gulden opgelicht. Bij het doorsluizen van een deel
van de gelden speelt een Nederlander, samen met zijn (civiele) advocaat een
belangrijke rol. De advocaat wordt op een aantal manieren gebruikt: hij houdt
de slachtoffers lange tijd in de waan dat alles goed zit door brieven te ondertekenen
waarin wordt verklaard dat spoedig terugbetaling zal volgen, en hij ontvangt
gelden op zijn kantoorrekening en gaat als ware bankieren voor de Nederlandse
verdachte. Deze verdachte neemt geld op van de kantoorrekening en laat via
de rekening hoge bedragen doorboeken naar buitenlandse rekeningen. Op deze
manier wordt de «papertrail» tussen het geld en de verdachte doorbroken.Inmiddels heeft de Orde van Advocaten richtlijnen opgesteld om te voorkomen
dat advocaten betrokken raken bij criminele organisaties. De richtlijnen verplichten
de advocaten tot nader onderzoek en verbieden bijvoorbeeld het aanvaarden
van contante betalingen van meer dan 25.000 gulden.Devoorzitter: (...) waarom zijn er (...) richtlijnen
ter voorkoming van betrokkenheid van de advocaat bij criminele handelingen
gekomen?De heerDe Waard: Ik heb aan het begin van
het gesprek al gezegd dat dit is gebeurd vanuit de optiek dat voor iedere
organisatie in de samenleving, de overheid, de politie, het bedrijfsleven
en ook voor de vrije beroepen, geldt dat de waakzaamheid ten opzichte van
de betrokkenheid bij criminaliteit vergroot moet worden nu er zulke grote
sommen geld in de bovenwereld worden geïnvesteerd. Dat is de eerste reden.
In de tweede plaats zijn advocaten van oudsher gewend steeds moeilijke beslissingen
te nemen, bijvoorbeeld of zij een zaak wel of niet aannemen. Een advocaat
wordt er altijd bij geroepen wanneer het moeilijk is, wanneer de cliënten
in moeilijkheden verkeren en er snel iets moet gebeuren. Allerlei dingen vragen
op korte termijn tegelijk de aandacht van de advocaat. In die situatie moeten
advocaten regelmatig beslissen of zij een zaak, een cliënt wel of niet
nemen. Nieuw voor ons is het verschijnsel van de investeringen in de bovenwereld.
Althans dat was in 1993 nieuw voor ons, maar dat is nu allang niet meer het
geval. Op dat gebied was er nog geen vorm van gedragsrecht. Wij vonden het
binnen de orde wenselijk dat de advocatuur ook op die gevaren
gewezen zou worden. Daarom vonden wij het nodig dat er richtlijnen zouden
komen.(..)De heerDe Waard: Die richtlijnen waar we net
over spraken, gaan daar ook over. Die richtlijnen geven de advocaat aanwijzingen.
De advocaat moet altijd de vraag stellen: «Waarom word ik hierbij ingeschakeld?
Word ik hierbij wel ingeschakeld als advocaat, als iemand die opkomt voor
de rechten en belangen van mensen die bedreigd worden, dus rechtsbijstand
verleent? Of wordt mij iets anders gevraagd, wat net zo goed een boekhouder
of een bank zou kunnen doen?» Die advocaat moet zich daar kritisch op
bezinnen. Als hij tot de slotsom komt dat het niet echt advocatenwerk is en
als hij het niet vertrouwt, moet hij het niet doen.Devoorzitter: Moet hij dat nu kritischer doen
dan vroeger?De heerDe Waard: Zeker. De hoofdregel blijft
dat je mag afgaan op datgene wat je cliënt zegt. Als je echter redelijke
aanwijzingen hebt dat die transacties kunnen dienen ter afscherming van criminaliteit,
dan mag je de opdracht niet aanvaarden of moet je deze neerleggen. Dat betekent
dus dat je onderzoeksplicht verzwaard is.Devoorzitter: Hoeveel moet je er als advocaat
voor doen om dat na te gaan?De heerDe Waard: Je moet in de eerste plaats
de identiteit van de cliënt goed vaststellen, ook als het een rechtspersoon
is of als er sprake is van een tussenpersoon. Je moet geen genoegen nemen
met de tussenpersoon, maar ook de identiteit willen weten van de achterliggende
opdrachtgever. Je moet dus goed doorvragen totdat het je helemaal duidelijk
is waar de zaak over gaat, waarom je wordt ingeschakeld en waar het geld vandaan
komt. Bij een kantoorgenoot van mij komt bijvoorbeeld een mijnheer die een
groot bouwwerk in Malawi wil gaan starten. Hij zegt dat ze daar tot nu toe
nooit Nederlandse bedrijven voor namen, maar dat hij daar nu een kans krijgt.
Hij vraagt mijn kantoorgenoot om daar de contracten voor te maken. Hij zegt
150 mln. bij elkaar te brengen om dat te financieren. Mijn kantoorgenoot vraagt
waar dat geld vandaan komt. Die mijnheer zegt dat hij nog een beetje op zoek
is. Hij is in gesprek met banken, hij weet het nog niet helemaal, maar hij
krijgt het geld vast wel en hij weet over een paar dagen meer. Een paar dagen
later komt hij terug. Hij zegt de 150 mln. bij elkaar te hebben. Mijn kantoorgenoot
vraagt of dat geld van de bank komt. De mijnheer zegt dat het van een aantal
privé-investeerders komt. Mijn kantoorgenoot vraagt wie dat zijn. Die
mijnheer zegt dat hij helaas niet de vrijheid heeft om dat te zeggen. Waarop
mijn kantoorgenoot zegt: «Dan kan ik niets voor u doen. Goedemiddag.»
Je vraagt dus door. Je neemt geen genoegen met ontwijkende antwoorden. Krijg
je geen bevredigende antwoorden, dan doe je het niet.1Na de onrust die ontstaan was binnen de Nederlandse Orde van Advocaten
over het bestaan van de lijst van Wilzing heeft de voorzitter van het College
van procureurs-generaal, Docters van Leeuwen, met de Orde de volgende afspraak
gemaakt. Een op het gebied van het gedragsrecht ervaren advocaat krijgt inzage
in de vertrouwelijke informatie uit het zogenaamde Finpol-bestand van de CRI,
waar meldingen van ongebruikelijke transacties verwerkt worden. Deze advocaat
zal het OM adviseren of die informatie concrete gegevens bevat die tuchtrechtelijke
stappen tegen advocaten kunnen rechtvaardigen. Deze advocaat krijgt echter
geen inzage in informatie uit lopende tactische onderszoeken en in CID-informatie
omdat deze zich gezien hun «zachte» karakter niet zouden lenen
voor tuchtrechtelijk ingrijpen.22.8.3 Het notariaatDe notaris is als openbaar ambtenaar de functionaris wiens tussenkomst
dwingend is voorgeschreven bij allerlei rechtshandelingen. De notaris heeft
nauwelijks de mogelijkheid een cliënt te weigeren: de notaris heeft een
plicht tot dienstverlening (ministerieplicht). Voor de notaris zijn onpartijdigheid
en onafhankelijkheid cruciale onderdelen van zijn taakuitoefening. Geheimhouding
en verschoningsrecht zijn daarbij instrumenten.De positie van de notaris is om verschillende redenen kwetsbaar voor infiltratie en gebruik door criminele organisaties. De tussenkomst
van notarissen is wettelijk voorgeschreven bij verschillende rechtshandelingen.
De notaris vormt daarnaast een goede dekmantel voor criminele activiteiten.
Daar staat tegenover dat notarissen slechts een geringe weerbaarheid hebben
ten opzichte van de criminele groepen. Een notaris heeft nauwelijks mogelijkheden
een cliënt nader te onderzoeken.Het tuchtrecht en enkele aanvullende bronnen laten voorbeelden zien van
notarissen die betrokken zijn bij de georganiseerde criminaliteit.1 Het gaat dan steeds om gevallen waarbij sprake is van
verwijtbare betrokkenheid. In totaal zijn 13 gevallen van verwijtbare betrokkenheid
van notarissen gevonden.In één geval had een notaris connecties met personen uit
belangrijke criminele organisaties. De betrokken notaris is uit zijn ambt
ontzet. Andere gevallen hadden betrekking op ambtelijke dienstverlening die
niet verricht had moeten worden De notaris is de criminele organisatie behulpzaam.
De notaris weet dat er iets niet deugt, maar neemt er geen actie tegen. Twee
voorbeelden:Een drugshandelaar koopt met medewerking van een notaris een groot
aantal huizen op. Hierna worden de huizen door een makelaar voor de driedubbele
waarde getaxeerd waarna de huizen via dezelfde notaris weer worden verkocht
aan personen met een criminele achtergrond. In veel gevallen werden op deze
basis hoge hypotheken verstrekt waarbij kopers de leningen niet aflosten en
met de noorderzon vertrokken.Een notaris passeert op een dag driemaal een transportakte met betrekking
tot hetzelfde pand waarbij de waarde toeneemt van 7 naar 14 naar 21 miljoen
gulden. De notaris verricht de ambtelijke dienstverlening zonder meer.Daarnaast zijn enkele voorbeelden gevonden waarbij de notaris werd gebruikt
als afscherming. De notaris dient als façade om de werkelijke bedoelingen
van de criminele organisatie af te schermen.Door een drugsorganisatie wordt getracht via een Nederlandse bank
een bedrag van 16 miljoen dollar over te boeken naar een bank in Zuid-Amerika.
Een Zwitserse bank zou garant staan. Een notaris waarmerkt de handtekeningen
op het leencontract voor authentiek zonder gegevens van betrokkenen te verifiëren
waarmee een schijn van betrouwbaarheid aan het contract wordt gegeven die
niet gerechtvaardigd is.De Koninklijke Notariële Broederschap heeft richtlijnen uitgevaardigd
om te voorkomen dat notarissen betrokken raken bij georganiseerde criminaliteit.De heerRabbae: Begrijp ik goed dat de Koninklijke
Broederschap van Notarissen in het kader van een zelfregulering ermee ingestemd
heeft om een soort eigen meldplicht in acht te nemen in de richting van de
CRI, de Centrale recherche- en informatiedienst?De heerVan de Bunt: Ja, maar dat is wel via
heel veel filters. Er is een vertrouwensarts... Nee, vertrouwensnotaris ingesteld
die als een soort filter werkt. Een notaris die iets niet vertrouwt of ergens
mee zit, zijn diensten heeft geweigerd aan een cliënt en vindt dat voorkomen
moet worden dat de cliënt nu naar een ander loopt, omdat het een ernstig
geval is, kan zijn ervaringen kwijt bij een vertrouwensarts...Devoorzitter: Vertrouwensnotaris.De heerVan de Bunt: Ja, vertrouwensnotaris.
En in dat overleg met de vertrouwensnotaris kan dan worden besloten om de
zaak te melden aan de CRI.22.8.4 AccountancyAccountants stellen de betrouwbaarheid van financiële informatie
vast. Daardoor zijn zij aantrekkelijk voor criminele organisaties die crimineel
verdiend geld zo kunnen legitimeren. Accountants treden ook steeds vaker
op als adviseurs op administratief en financieel terrein. Accountants hebben
een functionele geheimhoudingsplicht, maar kunnen zich niet beroepen op een
verschoningsrecht.Inmiddels zijn accountants onderworpen aan een wettelijk geregelde tuchtrechtspraak.
In zeven gevallen bleken accountants betrokken te zijn bij het afdekken van
zwarte geldcircuits, het geven van adviezen in witwasconstructies of valsheid
in geschrifte. De betrokkenheid komt vooral voor bij kleinere kantoren. Betrokkenheid
vindt vooral plaats in het voortraject, waarin advies gegeven wordt over constructies
en slechts zelden in het natraject van financiële controle.De beroepsgroepen trachten door richtlijnen de accountants af te houden
van criminele handelingen. Na lange discussie is een meldingsplicht ingevoerd. 2.8.5 BeoordelingIn Nederland doet zich geen stelselmatige infiltratie door de georganiseerde
criminaliteit in de onderzochte vrije beroepsgroepen voor. De gevallen waarin
sprake was van verwijtbare betrokkenheid van vrije beroepsbeoefenaren bij
criminele organisaties lijken incidenten te zijn. Dat is van groot belang
voor het oordeel over de ernst van de georganiseerde criminaliteit. Het functioneren
van de rechtsstaat zou ernstig belemmerd zijn indien sprake was van stelselmatige
infiltratie van de georganiseerde criminaliteit in de vrije beroepsgroepen.Niettemin neemt de commissie de gevallen van verwijtbare betrokkenheid
bij vooral de advocatuur en het notariaat ernstig. Het aantal incidenten en
de aard van de verwijtbare handelingen van de kant van deze advocaten en notarissen
zijn verontrustend. Door deze criminele activiteiten kan het aanzien van de
gehele beroepsgroep in gevaar komen. Daardoor bestaat het risico dat een politieke
discussie ontstaat over de noodzaak van afschaffing van het verschoningsrecht
of de geheimhoudingsplicht voor deze vrije beroepsbeoefenaren.De commissie ziet op dit moment geen aanleiding een dergelijke politieke
discussie te beginnen. Wel zal het noodzakelijk zijn de beroepsgroepen ervan
te doordringen dat alleen richtlijnen onvoldoende zijn om ook in de toekomst
criminele organisaties buiten de deur te houden. Advocaten en notarissen zijn
aantrekkelijk voor criminele organisaties. Die aantrekkelijkheid moet verminderen.
Daarnaast zal bezien moeten worden op welke wijze de officier van justitie
de bevoegdheid kan verkrijgen binnen de kaders van de Advocatenwet om een
klacht in te dienen bij de tuchtrechtelijke colleges indien vermoedens bestaan
van verwijtbare betrokkenheid van vrije beroepsbeoefenaren. 2.9 Fraude, misbruik legale constructies en witwassen 2.9.1 Aanleiding onderzoekOnderzoek naar de georganiseerde criminaliteit beperkt zich veelal tot
de traditionele vormen van georganiseerde criminaliteit: drugshandel, wapenhandel,
vrouwenhandel en andere vormen van handel in illegale goederen en diensten.
Maar ook bij financieel-economische criminaliteit (fraude, witwassen, misbruik
van legale constructies) kan sprake zijn van georganiseerde criminaliteit.
Bevindingen over de aard en omvang van deze financieel-economische georganiseerde
criminaliteit bieden inzicht in de aard, omvang en ernst van de georganiseerde
criminaliteit in Nederland. De heerRabbae: Kunt u middels concrete voorbeelden
aangeven langs welke vormen dit misbruik van vertrouwen zich manifesteert
in deze sector?De heerVan de Bunt: Ik heb drie grote vormen,
drie verschillende vormen van dat misbruik van vertrouwen, van het wekken
van de valse schijn, bestudeerd. Eén betreft frauduleuze feiten. Ik
heb in totaal achttien grote fraudezaken bestudeerd, die neerkomen op het
misbruik maken van het vertrouwen, waardoor schade is ontstaan bij anderen.
Een tweede vorm van valse schijn wekken is het misbruik maken van rechtspersonen.
Dat is overigens ook vaak het gereedschap, de schroevedraaier als het ware,
van de fraudeur, de rechtspersoon. Maar daar hebben wij ook over geschreven
hoe het komt dat vooral rechtspersonen zich zo goed lenen voor dat misbruik.
Een derde vorm – en dan komen wij weer terug op witwassen – het
wekken van een valse schijn omtrent de herkomst van het geld.12.9.2 FraudeFraude wordt opgevat als het misbruik van vertrouwen dat ertoe strekt
zichzelf of anderen wederrechtelijk te bevoordelen. In de georganiseerde vormen
van fraude kan de volgende onderverdeling worden gemaakt:– misbruik door valse activiteiten die de schijn wekken dat de actor
solvabel is of die de ware herkomst, bestemming of aard van de handelswaar
verdoezelen,– misbruik door het ontlopen van persoonlijke aansprakelijkheid
voor gewraakte handelswijzen,– voorwenden van een legale herkomst van wederrechtelijk verkregen
voordeel (witwassen).De onderzoeksgroep Fijnaut heeft 18 grote fraudezaken nader onderzocht.
Er zijn verschillende parasitaire vormen van fraude te onderscheiden: fraudevormen
waarin de actoren op de wettige markt primair als slachtoffers moeten worden
aangemerkt. Voorbeelden van deze parasitaire fraude zijn: het opkopen en leegplunderen
van slecht lopende bedrijven, de zwendel met gefingeerde waardepapieren, methoden
om beleggers te misleiden en BTW-fraude.Daarnaast onderscheidt de onderzoeksgroep Fijnaut symbiotische fraude:
fraude waarin ook sprake is van verwijtbare betrokkenheid van een deel van
de wettige nijverheid. Sommige vormen van EG-fraude (het gefingeerd in- en
uitvoeren van EG-goederen), BTW-fraude en merkvervalsing voldoen aan de definitie
van deze vorm van fraude. Sommige wettige deelnemers aan de markt deinzen
niet terug voor verwijtbare betrokkenheid bij de fraudeketen, vooral in de
rol van afnemers van de besmette goederen en diensten. Deze symbiotische fraudezaken
doen zich vooral voor in de olie-, vlees-, zuivel-, tabak- en textielsector.De heerRabbae: In het kader van de fraude
kom je wel eens de termen tegen van parasitaire fraude en symbiotische fraude.
Dat komt eigenlijk ook terug in uw eigen concept-studie. Kunt u dat uitleggen?De heerVan de Bunt: Ja. Parasitaire fraudes
zijn fraudes die een groot financieel nadeel berokkenen. De winst voor de
criminele organisatie is het verlies, de schade voor het slachtoffer. Dat
drukt het woord «parasitair» uit. Je zuigt een bedrijf of je zuigt
een bepaalde bedrijfstak leeg en je gaat er met de winst vandoor. Het is dus
ook vaak een vluchtige fraudevorm, want als eenmaal de klap is gevallen, maak
je je snel uit de voeten.Bij symbiotische fraude – en dat is eigenlijk wat gevaarlijker –
zie je dat er een zekere verwevenheid optreedt, dat bepaalde onderdelen van
een branche meeprofiteren van de fraude. Heel simpel, wanneer je een BTW-fraude
pleegt, kun je onder de prijs bepaalde produkten doorverkopen. En bepaalde
andere bedrijven, de wettige bedrijven, vinden dat aantrekkelijk en kopen
dat ook. Zij kunnen dus mede voordeel behalen uit de gepleegde fraude. Dat
is dus een fraude die zich wat makkelijker innestelt en een wat duurzamer
leven leidt dan de fraude waar ik net op doelde.2De fraudedelicten worden door verschillende personen en groepen gepleegd.1 Het gaat steeds om mannen van middelbare leeftijd met
een autochtone achtergrond. Buitenlandse criminele groepen zijn zelden georganiseerd
actief op de fraudemarkt. Daarnaast is het opvallend dat het aandeel van woonwagenbewoners
in de fraudezaken onevenredig groot is. Veel daders hadden eerder fraude gepleegd.Er is sprake van criminele netwerken die ad hoc worden samengesteld bij
verschillende fraudevormen. Binnen de netwerken bestaan interne sanctiesystemen
met een nadruk op positieve sancties: vooral het bieden van meer geld. Desondanks
zijn er ook bedreigingen met geweld. Uit de onderzochte fraudezaken valt af
te leiden dat menige vorm van criminele samenwerking ten einde kwam door interne
verdeeldheid. Daarbij speelde tevens een rol dat medewerkers van criminele
organisaties fraudeconstructies voor zichzelf gingen opzetten. De verschillende
dadergroepen hebben onderling regelmatig contact. Er is geen duurzame relatie
tussen de drughandel en grootschalige fraude aangetoond.De omvang van de georganiseerde fraude blijft onduidelijk. Schattingen
van de schade van frauduleuze praktijken zijn nagenoeg onmogelijk. De vormen
van georganiseerde fraude die zijn gevonden, grijpen diep in het economische
verkeer in. Fraudes met een symbiotisch karakter veroorzaken niet alleen materiële
schade, maar verstoren tevens de concurrentieverhoudingen.De heerRabbae: Wij hebben het over de aard,
de omvang en de ernst van criminaliteit. Als wij dit projecteren op deze groepen,
rijst de vraag of er iets te zeggen valt over de omvang van de vermogens die
door middel van deze activiteiten zijn verkregen.De heerVan de Bunt: Laten wij eens beginnen
met de schade die deze groepen veroorzaken. Die schade viel niet in alle gevallen
te becijferen. Wanneer je marktontwrichtend werkt en op die manier schade
veroorzaakt aan bona fide bedrijven is dat moeilijk te becijferen. In de gevallen
waarin de schade wèl te becijferen viel, een twaalftal zaken, kwam
de schade neer op 330 mln.De heerRabbae: Schade aan wie?De heerVan de Bunt: Dat hangt af van de fraude
waarover wij spreken. Als wij het hebben over BTW-fraude die erop neerkomt
dat je de overheid laat uitbetalen, dan betaalt de overheid ten onrechte.22.9.3 AfschermingDe aangetroffen constructies waarmee criminele organisaties zich afschermen
voor gedupeerden en opsporingsorganisaties variëren van zeer ingewikkeld
tot zeer eenvoudig. De meeste criminele organisaties concentreren zich wat
afscherming betreft op beperking en manipulatie van informatiestromen (het
slechts in beperkte kring bekend maken van de activiteiten, verbod op onderling
contact, etc.). In een enkel geval zijn onoirbare externe contacten bij de
uitvoering van de fraudeconstructie gevonden, zoals de medewerking van bankmedewerkers
bij criminele handelingen. In enkele zaken is aantoonbaar sprake van contacten
tussen criminele groepen en vertegenwoordigers van Nederlandse opsporingsinstanties.
Het gaat hierbij steeds om opsporingsambtenaren die informatie omtrent het
verloop van het strafrechtelijk onderzoek hebben laten weglekken naar de criminele
organisatie.Toch is slechts een gering aantal fraudeurs in staat beschutting te vinden
in respectabele sociaal-culturele netwerken. In de bestudeerde fraudezaken
is slechts een gering aantal verdachten hiertoe geneigd en in staat het wederrechtelijk
verkregen vermogen te investeren in produktiemiddelen, aandelen of andere
minder tastbare waarden. Ook hier lijkt van een systematisch vermenging van
de legale bovenwereld met de criminele organisaties nauwelijks sprake te zijn. 2.9.4 Misbruik van rechtsfigurenCriminele organisaties maken gebruik van verschillende rechtsfiguren om
hun criminele activiteiten te verbergen. Ondanks het verscherpt toezicht op
het gebruik van rechtspersonen bestaat in de praktijk de nodige ruimte voor
het ontwikkelen van schijnconstructies. De meest vergaande vorm van afscherming
is gelegen in de constructie van het scheiden van juridische en economische
eigendom. Criminele groepen wijken steeds meer uit naar buitenlandse rechtspersonen.Ten aanzien van de besloten vennootschap is een aantal criminaliteitsgevoelige
factoren te onderscheiden. Daarbij blijft de vaststelling van de identiteit
van de oprichters van een besloten vennootschap een probleem. Justitie komt
nauwelijks tot een grondige kwalitatieve toets van de aanvraag. De overdracht
van aandelen geschiedt sinds 1993 bij notariële akte, maar een antecedentenonderzoek
blijft daarbij achterwege. Vanwege de geringe mogelijkheden tot controle wint
de stichting van een besloten vennootschap in het criminele circuit aan populariteit.Er bestaat een levendige handel in rechtspersonen. Daarbij spelen tussenpersonen
een cruciale rol. Over de omvang van deze markt blijft veel onduidelijkheid
bestaan. 2.9.5 WitwassenDe heerRabbae: Is het witwassen een ernstig
probleem of is het een symptoom van de georganiseerde criminaliteit? Is het
een probleem op zich of is het een afgeleide van?De heerVan de Bunt: Tot voor kort werden het
misdaadgeld en het witwassen gezien als een staartje van het eigenlijke probleem.
In de visie van velen ging het primair om de drugfeiten en niet zozeer om
de druggelden. Ik denk dat nu bij steeds meer mensen het besef doordringt
dat niet de drugs voor de samenleving het grootste probleem zijn, ook al vormen
zij natuurlijk wel een belangrijk volksgezondheidsprobleem, maar dat vooral
de illegale opbrengst een wezenlijk probleem is. Ik zou dit dan ook zeker
niet willen zien als een afgeleide, een symptoom van het eigenlijke probleem.
Gisteren werd hier al gezegd dat wij eigenlijk niet weten hoe groot dat zwarte
gat is. Als wij niet weten hoeveel misdaadgeld er in de samenleving in omloop
is, kunnen wij ook niet gerust achterover leunen en zeggen: het valt wel mee
met de georganiseerde misdaad. Het is een belangrijk probleem dat veel aandacht
vergt.1Het is moeilijk een goed beeld te krijgen van de omvang van het witwassen
van misdaadgeld en van de omvang van investeringen in de legale economie.
Het Meldpunt Ongebruikelijke Transacties heeft, in de periode van februari
1994 tot februari 1995, 2.638 verdachte transacties aangemeld bij de CRI.
Het totaalbedrag dat met deze meldingen is gemoeid is drie miljard gulden.
Deze cijfers geven een indicatie van de omvang van een deel van de witwaspraktijken
in Nederland. Aangezien politie en justitie pas recent bezig zijn met strafrechtelijke
onderzoeken naar witwaspraktijken ontbreekt informatie over de omvang van
het probleem.Het fysiek verplaatsen van geld in weekendtassen of per post komt geregeld
voor. Eén van de mogelijkheden om geld over te maken zonder een papieren
spoor achter te laten wordt geboden door «ondergrondse banken».
Ondergronds bankieren is een systeem waarbij een persoon geld of waardepapieren
overbrengt naar een begunstigde in een ander land zonder dat de autoriteiten
in beide landen daarvan ook maar enige kennis of bewijsmateriaal bezitten.
In het recente verleden werden wisselkantoren gebruikt als eerste schakel
in een witwastraject.Er zijn twee basispatronen van witwassen te onderkennen. In de eerste
plaats is er het lenen van zichzelf. In de tweede plaats wordt misdaadgeld
witgewassen via de effectenhandel en door te handelen in onroerend goed. Misdaadgeld
wordt ook gebruikt voor het verstrekken van «legale» leningen.
Het merendeel van de witwastechnieken valt onder het creëren van een
«legale» winst, omzet of inkomen. Van een directe relatie tussen
criminele organisaties en de effectenhandel is niet duidelijk gebleken. 2.9.6 BeoordelingFinancieel-economische criminaliteit maakt een belangrijk onderdeel uit
van het scala van activiteiten van criminele organisaties in Nederland. Er
bestaat echter weinig directe verbinding tussen deze criminaliteit en de klassieke
drugcriminaliteit. Bij fraude en witwassen bestaat meer verweving van de «bovenwereld»
met de «onderwereld» dan bij de meer traditionele vormen van georganiseerde
criminaliteit (drughandel). Georganiseerde criminaliteit in Nederland beperkt
zich derhalve niet tot drughandel of handel in andere illegale goederen. De
activiteiten van politie en justitie zouden zich niet alleen moeten richten
op het witwassen van druggeld, maar ook op andere vormen van financieel-economische
criminaliteit.De omvang van de financieel-economische georganiseerde criminaliteit is
nauwelijks aan te geven, maar er zijn duidelijke aanwijzingen dat de omvang
toeneemt. Het lijkt erop dat, mede doordat politie en justitie deze vorm van
georganiseerde criminaliteit pas recent in onderzoek hebben genomen, het inzicht
minder groot is dan bij andere verschijningsvormen van de georganiseerde criminaliteit.
De commissie acht het ongewenst dat zo weinig inzicht in de omvang van de
problematiek bestaat.De financieel-economische georganiseerde criminaliteit in Nederland is
ernstig. Uit het vooral kwalitatieve beeld blijkt in ieder geval dat financieel-economische
georganiseerde criminaliteit zeer schadelijk kan zijn voor het functioneren
van de economie. Zij kan nationale en internationale concurrentieverhoudingen
aantasten. De potentiële schade van de financieel-economische criminaliteit
voor de samenleving is groot. In de onderzochte gevallen is voor honderden
miljoenen guldens gefraudeerd. De commissie heeft niet de indruk dat op dit
moment sprake is van een structurele vermenging van de legale economische
bovenwereld met criminele organisaties. Dat neemt niet weg dat de commissie
meent dat verhoogde aandacht voor deze vorm van georganiseerde criminaliteit
zeer wenselijk is. 2.10 Lokale studies: Amsterdam, Arnhem, Nijmegen en Enschede 2.10.1 Aanleiding lokale onderzoekenDe onderzoeksgroep Fijnaut heeft ter verdieping en verbreding van haar
inzichten aan de hand van de landelijke onderzoeken, tevens de georganiseerde
criminaliteit in een aantal steden meer nauwkeurig onderzocht. Amsterdam,
Enschede, Arnhem en Nijmegen zijn op een systematische wijze bezien op de
omvang, aard en ernst van de georganiseerde criminaliteit. De keuze voor Amsterdam
ligt voor de hand. Veel activiteiten van een groot aantal criminele organisaties
vinden hun oorsprong in Amsterdam. Georganiseerde criminaliteit in de rest
van Nederland heeft veelal raakvlakken met Amsterdam. De steden in het oosten
van Nederland zijn onderzocht, om tevens een beeld te krijgen van de niet-randstedelijke
georganiseerde criminaliteit. De keuze voor deze steden hangt samen met het
feit dat de hoogleraren Bruinsma en Van de Bunt in het verleden al onderzoek
hadden gedaan in deze steden en daardoor goed bekend waren met de thematiek.Devoorzitter: Is er nog een stad waar niets
aan de hand is in Nederland? De heerFijnaut: Ik denk dat dit een Romeinse
idylle is. Als ik kijk naar middelgrote en grote steden in Nederland, dan
heeft elkeen zijn deel. Mijn inschatting is wel dat in termen van georganiseerde
criminaliteit en zeker in termen van hoogwaardige beroepscriminaliteit, de
Randstad toch wel een spijtige koploper is in dit verband en dat Amsterdam
in dat opzicht het zwaartepunt vormt in de ontwikkelingen.12.10.2 AmsterdamDevoorzitter: Wordt de samenleving, onze rechtsstaat,
nu bedreigt door vormen van georganiseerde criminaliteit?De heerFijnaut: In algemene zin, omdat men
meestal nog ontwijkende strategieën hanteert, zou ik daar niet in grote
woorden over durven te spreken. Maar inderdaad, de Amsterdamse setting laat
zien dat men het probleem toch niet moet veronachtzamen en dat men alert moet
zijn op wat daar gebeurt. In de voorbije jaren hebben de Amsterdamse politie,
justitie en de mensen daaromheen, ook lang gedacht dat het toch eigenlijk
maar incidenten waren, dat het minder systeem had en niet op grote schaal
gebeurde. Maar het laatste anderhalf jaar heeft men toch ingezien dat die
strategieën niet alleen afzonderlijk worden toegepast, maar ook in combinatie
worden gehanteerd en dat men mensen kan corrumperen die men vervolgens gaat
intimideren, om weer valse verklaringen af te leggen tegen diegenen die juist
in de opsporingsonderzoeken betrokken zijn. Je krijgt een soort verknoping
van de strategieën. Als dat systeem wordt, kan je met grote problemen
te maken krijgen.2De Amsterdamse politie beschikt niet over een op schrift gesteld algemeen
beeld van de georganiseerde criminaliteit. De kennis van de Amsterdamse politie
is gefragmenteerd. Het beeld van de politie in Amsterdam over de georganiseerde
criminaliteit zegt meer over haar eigen beleid in dezen dan over deze vorm
van criminaliteit.Reeds vanaf de jaren zestig-zeventig komen in Amsterdam vormen van criminaliteit
voor die traditioneel zonder twijfel worden gerekend tot de georganiseerde
criminaliteit: internationale handel in verdovende middelen en organisatie
van gokken. De opgang van de heroïnehandel en het (Chinese) gokwezen
veroorzaakte een bijverschijnsel: corruptie van politie-ambtenaren.De georganiseerde criminaliteit in Amsterdam bestond grotendeels uit de
handel in verdovende middelen. Wapenhandel en diefstallen waren in enkele
gevallen wellicht geen onbelangrijke nevenactiviteiten. Amsterdam vormde een
knooppunt in een wereldwijde illegale markt. De georganiseerde misdaad in
Amsterdam was bevolkt geraakt met groepen van allerhande etnische origine. Actuele vormen van georganiseerde criminaliteitAmsterdam vormt tegenwoordig een internationale markt voor verdovende
middelen. De groothandel in drugs is geheel in handen van de georganiseerde
misdaad. Politie en justitie richten zich nagenoeg zonder uitzondering op
de bestrijding van deze drughandel. De reden dat Amsterdam zich heeft ontwikkeld
tot een internationale markt wordt deels veroorzaakt door de geografische
ligging van de stad en deels door de aanwezigheid van een gevarieerde immigrantenbevolking.
Daardoor ontstaat een geschikte infrastructuur voor drughandel.In Amsterdam zijn verschillende Nederlandse criminele groepen actief die
zich bezig houden met drughandel. Deze groepen ontwikkelen in toenemende mate
contra-strategieën ten opzichte van politie en justitie. Daarnaast dienen
de Hells Angels apart genoemd te worden als criminele groep die onder andere
actief is in de drughandel.Naast de handel in drugs doen zich in Amsterdam tevens andere vormen van
traditionele georganiseerde criminaliteit voor. In Amsterdam zijn
enkele criminele groepen actief in de vrouwenhandel. De omvang van de vrouwenhandel
in Amsterdam kan nauwelijks worden vastgesteld. De illegale handel in vuurwapens
is een blinde vlek voor de Amsterdamse politie. In Amsterdam zijn ongeveer
tien groepen professionele autodieven actief. Maar ook voor dit type criminaliteit
geldt dat weinig gegevens beschikbaar zijn. Allochtone groepen en georganiseerde criminaliteit in
AmsterdamBuitenlandse en allochtone criminele groepen spelen een belangrijke rol
op de drugmarkt: Colombianen, Surinamers, Antillianen, Arubanen, Turken, Marokkanen,
Pakistanen, Chinezen, Italiaanse mafia, Joegoslaven, Nigerianen, Ghanezen
en Britten. De politie heeft met name veel informatie over de betrokkenheid
van Turkse en Surinaamse personen in de drughandel. De precieze omvang van
de betrokkenheid van de allochtone gemeenschappen in Amsterdam bij de georganiseerde
criminaliteit is niet goed vast te stellen. De betrokkenheid varieert van
het daadwerkelijk deelnemen aan een criminele organisatie en haar werkzaamheden,
tot het eenmalig transporteren van drugs.De precieze omvang van de betrokkenheid van Turkse mannen bij de georganiseerde
criminaliteit en dan vooral drughandel is niet vast te stellen.1 Uit analyses van een bestand van de Amsterdamse politie lijkt de conclusie
te kunnen worden getrokken dat ongeveer 1.880 tot 2.250 Turkse mannen ouder
dan 18 jaar in de jaren 1990 – 1995 op enigerlei wijze in de belangstelling
van de politie hebben gestaan vanwege betrokkenheid bij criminele organisaties
die actief zijn in de drughandel.2 Een schatting
van hun betrokkenheid in termen van procenten blijkt op basis van het bestaande
materiaal niet onderbouwd te kunnen worden.Opmerkelijk is dat Duitse, Franse of Belgische criminele groepen niet
zijn aangetroffen. Wel heeft de politie onderzoek gedaan naar Britse criminele
groepen. Legale branchesHet Horeca Interventie Team van de Amsterdamse politie komt tot de conclusie
dat tenminste één vijfde van alle horeca-ondernemingen in Amsterdam
direct of indirect wordt «gecontroleerd» door de georganiseerde
misdaad. Daarmee zou de georganiseerde misdaad een infrastructuur in handen
hebben voor verdere criminele handelingen.Van georganiseerde misdaad in de branche van de Turkse naai-ateliers is
niet of nauwelijks sprake. Er zijn enkele aanwijzingen dat georganiseerde
misdaad in de bouwnijverheid pogingen onderneemt, maar die aanwijzingen zijn
niet hard gemaakt. In het particulier vervoer in Amsterdam is wel sprake van
systematische fraude, maar er bestaat geen bewijs dat de georganiseerde misdaad
is geïnfiltreerd.De Amsterdamse politie voert een preventieproject uit om infiltratie door
de georganiseerde criminaliteit bij de voorgenomen aanleg van de Noord-Zuid
metroverbinding te voorkomen. Dit project heeft eerder preventieve betekenis
dan dat er duidelijke aanwijzingen zijn van het optreden van criminele aannemers.Op en rond 'de Wallen' is de georganiseerde misdaad zeer actief. Verschillende
criminele organisaties hebben hier hun criminele verdiensten geïnvesteerd
in de horeca en in onroerend goed.Devoorzitter: (...) U heeft samen met de heer
Fijnaut specifiek aandacht besteed aan de binnenstad van Amsterdam, aan de
Wallen. Wat heeft u daar gevonden op het gebied van de besteding van crimineel
geld en de uitwerking daarvan? De heerBovenkerk: Wij hebben gekeken of de
politie zicht had op het eigenaarschap van horecabedrijven. En dat bleek het
geval te zijn in zeker één district, namelijk district twee
rond de wallen, rond de Warmoesstraat. Daarvan heeft men een analyse gemaakt
die erop neerkomt dat de problemen die je op straat tegenkomt en in de vitrines
met allerlei uitstallingen van bijvoorbeeld seksapparaten en de aanbiedingen
die daar gedaan worden, het enigszins verloederde karakter van althans sommige
delen van het wallengebied, wel eens te maken zouden kunnen hebben met de
vraag wie er eigenlijk achter die gevels zaten, dus wie de eigenaren waren.
Men heeft eenvoudig van al die panden, voorzover men kon nagaan, in de horecasfeer
gekeken tot wie die behoorden. Men kwam tot de conclusie dat er een groot
aantal ondernemers waren met duidelijk criminele antecedenten. (...)Maar er waren enkele groepen die in Amsterdam bekend zijn als harde
kernen van georganiseerde misdaad, dertien of veertien groepen of groepjes,
die over een substantieel deel bleken te beschikken van dat wallengebied.
(...) Wij konden in ieder geval vaststellen op basis van die politieanalyse
dat dertien of veertien van die groeperingen zich grote concentraties hadden
verworven in dat stukje van de binnenstad. Onder hen bevinden zich bijvoorbeeld
mensen die zich ooit met een zware ontvoering bezig hadden gehouden, een belangrijke
pornokoning, de Hells Angels, een bekende drugshandelaar, een beruchte onroerend-goedhandelaar,
een eigenaar van illegale naai-ateliers, althans vroeger, de eigenaar van
een overigens heel onopvallende shoarmazaak, maar die zeer zwaar in de georganiseerde
misdaad zit, mensen van wisselkantoren, bijvoorbeeld van Israëlische
afkomst. Die groepen beheersen in feite een zeer belangrijk deel van de horeca
in de binnenstad.Devoorzitter: Dus dat zou je als het ware
een soort innesteling in een ander gebied kunnen noemen?De heerBovenkerk: Zeker, omdat de functie
iets verder reikt dan alleen maar ondersteuning voor hun criminele activiteiten.
Ik bedoel: als je drugs wilt verkopen, doe je dat bijvoorbeeld via een koffieshop.
Daar heb je een koffieshop voor nodig. Maar als je gaat investeren in andere
dingen, in cafés die er eigenlijk organiek geen relatie mee hebben,
dan kan je dat zeggen. Nou, dat is inderdaad het geval. In deze buurt zie
je dat voor het eerst gebeuren. Ik denk dat dit het meest duidelijke geval
is in Nederland van racketeering.12.10.3 Het oosten van Nederland EnschedeIn Enschede is al jarenlang sprake van een zorgelijke economische situatie.
De onveiligheidsgevoelens nemen onder de bevolking sneller toe dan landelijk
het geval is. Een aantal wijken in de stad is duidelijk verpauperd en er vindt
volgens sommige zegslieden een zwakke vorm van gettovorming plaats. Enschede
heeft de naam een gewelddadige stad te zijn. De informatiepositie van de Enschedese
politie is door de reorganisatie van de politie veranderd. Er is sprake van
een grote versnippering van relevante kennis binnen het korps. Een deel van
de kennis over de stad en haar criminaliteit is verloren gegaan of verouderd.De handel in heroïne en cocaïne is in Enschede in handen van
verschillende allochtone en autochtone groepen. Daarnaast heeft Enschede al
van oudsher een actieve softdrughandel, waarbij vooral woonwagenbewoners een
belangrijke rol spelen. De georganiseerde drughandel is niet zodanig zichtbaar
op straat dat sprake is van overlast voor inwoners. Daarnaast doen zich op
beperktere schaal autodiefstallen en vrouwenhandel voor.In Enschede is een voorbeeld aangetroffen van een omvangrijke fraudezaak:
activa van noodlijdende bedrijven werden overgeheveld naar besloten vennootschappen
van een crimineel. De korpschef van Twente sprak tijdens zijn verhoor over
een voorbeeld van financieel-economische criminaliteit: De heerDe Graaf: U sprak over facilitators
uit legale sectoren, waarvan groepen uit de georganiseerde criminaliteit gebruik
maken. Vindt u dat inderdaad een bedreiging? Ziet u daarin een bepaalde ontwikkeling?
Wordt er steeds misbruik of gebruik gemaakt van diensten van adviseurs uit
de legale vrije beroepsgroepen?De heerIJzerman: Ja, ik zie dat. Ik lees dat
ook in rapportages van collega's. Ik ben daarmee ook zelf geconfronteerd geworden.De heerDe Graaf: In uw hoedanigheid als korpschef
van de regio Twente?De heerIJzerman: Ja.De heerDe Graaf: Ik zal niet vragen naar een
specifieke zaak, zeker niet als die nog loopt. Maar wat kan de politie daaraan
doen? Gaat het om strafbare feiten die worden gepleegd, of gaat het om een
betrokkenheid waarvan je niet kunt vaststellen of die strafbaar is, doch waarvan
je zegt dat het de criminele organisaties wel helpt?De heerIJzerman: Ik heb informatie, zonder
dat die voor ons op dat moment exploitabel is.Devoorzitter: Kunt u dat uitleggen? Dat is
zo'n vakterm.De heerIJzerman: De heer De Graaf vroeg of
het een strafbaar feit is. Wij vragen ons dan onmiddellijk af of je proces-verbaal
kunt opmaken en een strafvervolging opstarten. Als ik zeg dat die informatie
niet exploitabel is, bedoel ik dat het niet kan. Maar ik heb informatie dat
er vanuit de dienstverlenende sfeer, zoals ik het in heel algemene termen
maar noem, ondersteunende activiteiten plaatsvinden die als strafbare feiten
te betitelen zouden zijn.De heerDe Graaf: Kortom, er is geen sprake
van een zodanige verdenking dat er echt een opsporingsonderzoek plaatsvindt.
Uw indicatie is dat er strafbare feiten worden gepleegd door mensen uit de
groepen die werden aangegeven.De heerIJzerman: Feiten die als strafbaar
feit te definiëren zouden zijn.Devoorzitter: Zouden wij dat even precies
mogen hebben, want het luistert nauw. U zegt dat u informatie hebt. Zijn dat
feiten en omstandigheden die aannemelijk maken dat het strafbare feiten zijn?De heerIJzerman: Het zijn gegevens die voldoende
aanleiding zouden kunnen vormen om, in vaktermen, artikel 27 te gaan onderbouwen
en aan te tonen.Devoorzitter: Zou u dan iets preciezer kunnen
zijn waar u het over heeft, zodat dat niet blijft hangen?De heerIJzerman: Ik denk dat ik daarover op
dit moment, onder deze omstandigheden, in het openbaar geen verdere mededelingen
over kan en mag doen.Devoorzitter: U moet iets preciezer zijn waar
u het over heeft. U zegt dat er nog geen sprake is van verdenkingen en verdachten.
Over wat voor gedragingen en wat voor situaties heeft u het?De heerIJzerman: Als ik daar meer concrete
informatie over geef, ligt het open. Ik kan dat niet voor mijn rekening nemen.Devoorzitter: U kunt toch gewoon zeggen wat
u er in algemene zin mee bedoelt? Wij vragen u toch niet naar een speciale
zaak, een speciale casus?De heerIJzerman: Dan gaat het om diensten
aanbieden en mogelijkheden aanreiken, niet alleen in adviezen, maar feitelijk,
aan lieden die onderdeel uitmaken van een crimineel netwerk.Devoorzitter: Wat voor diensten en mogelijkheden?De heerIJzerman: Bijvoorbeeld om crimineel
geld ergens weer op een legale manier op te laten duiken.Devoorzitter: Dus om mee te werken in een
witwas-constructie?De heerIJzerman: Bijvoorbeeld ja.De heerDe Graaf: U hebt het specifiek over
de beroepsgroepen die ik net even aanduidde: advocaten, notarissen, belastingadviseurs?
Moet ik in die termen denken?De heerIJzerman: In algemene zin aan alle
dienstverlenende organisaties die een faciliterende rol vervullen.1NijmegenNijmegen heeft lang bekend gestaan om de aanwezigheid van koppelbazen.
Enkele koppelbazen zijn nu weer actief, maar op een moderne wijze: zij hebben
een respectabele status verworven als onroerend-goedexploitant
en als min of meer legale bemiddelaar in arbeidskracht.De harddrughandel wordt gedomineerd door Turkse groepen. Daarnaast nemen
enkele andere groepen deel aan deze handel. Net zoals in de andere steden
is een deel van de Turkse gemeenschap in de stad betrokken bij deze criminele
handel. Maar ook hier bestaat onvoldoende basis om tot eenduidige kwantitatieve
uitspraken te komen. Er is de nodige onrust tussen de verschillende criminele
groepen in Nijmegen. De handel in softdrugs is verspreid over verschillende
ondernemers en ondernemertjes. Veel politie-ambtenaren stellen dat door het
ontbreken van effectieve tegenmaatregelen jonge criminelen carrière
hebben kunnen maken in de softdrughandel. De georganiseerde drughandel is
op straat nauwelijks merkbaar.Andere vormen van georganiseerde misdaad doen zich nauwelijks voor. Er
zijn op dit moment geen aanwijzingen voor vrouwenhandel in Nijmegen. Er zijn
wel enkele pogingen gedaan om door middel van intimidatie en geweld in discotheken
te infiltreren. Intimidatie van justitie en openbaar bestuur is in de afgelopen
jaren enkele malen gesignaleerd. ArnhemHet straatbeeld in Arnhem wordt meer en meer door de harddrugs bepaald.
De georganiseerde drughandel is duidelijk op straat merkbaar. Arnhem is een
belangrijk knooppunt voor de import en doorvoer van heroïne uit Turkije.
De harddrugs hebben de laatste jaren een stempel gedrukt op de stad en haar
zichtbaar veranderd. De heroïnehandel is in handen van enkele Turkse
criminele groepen.De plaatselijke straathandel in cocaïne wordt overgelaten aan Antilliaanse
en Surinaamse groepen. Het aantal gewelddadige confrontaties tussen criminele
organisaties blijft beperkt en is de laatste jaren stabiel gebleven.Tijdens enkele verhoren kwam de vergelijking tussen de drie steden aan
de orde:Devoorzitter: Heeft u een algemeen omvattend
oordeel te geven over deze drie steden, vergeleken met Amsterdam?De heerBruinsma: Deze drie steden zijn natuurlijk
moeilijk te vergelijken met de grote hoofdstad. Ik heb net al de algehele
conclusie getrokken dat de drugshandel daar evenals in Amsterdam heel belangrijk
is en dat over de infiltratie in legale branches, afgezien van de horeca,
hetzelfde beeld wordt aangetroffen als in Amsterdam. Het is wel van belang
dat de kwaliteit en kwantiteit, de aard en de omvang van de georganiseerde
criminaliteit, in Amsterdam van een andere orde zijn dan in de drie steden.
Dat wil niet zeggen dat er in de drie steden geen sprake van is, want dat
is niet het geval. Dat heb ik net verteld. Wel is in Amsterdam veel meer sprake
van variatie. Buitenlandse groepen, zoals Italianen, Chinezen en Joegoslaven,
zijn nadrukkelijker in Amsterdam actief en veel minder of niet aanwezig in
de drie steden. De aard van de georganiseerde criminaliteit in Amsterdam is
dan ook veel gevarieerder, heeft een veel breder scala. Er zijn ook veel meer
contacten met het buitenland. In het oosten is dat wat beperkter van aard
en ook van omvang.1Devoorzitter: (...) Als u heel in het kort
een schets moet geven van de zwaar georganiseerde criminaliteit in de Randstad
en in Enschede, hoe verhoudt zich dat?De heerIJzerman: Ook uit de presentaties van
de heren Fijnaut en Bovenkerk gisteren bleek duidelijk dat de aard, omvang
en ernst hiervan in de Randstad – en met name in Amsterdam – beduidend
groter is dan in het oosten van het land. Niettemin zien wij op een aantal
terreinen ontwikkelingen en feiten, die daarmee vergelijkbaar zijn en in de
toekomst wellicht ernstiger kunnen worden als wij daarop niet adequaat reageren.Devoorzitter: Welke gevaren ziet u speciaal? De heerIJzerman: Ik denk aan de mobiliteit,
de transportsector, de ontwikkelingen in Oost-Europa. De heer Fijnaut sprak
gisteren over de transportlijnen in de drugseconomie. Daarvan zie je uiteraard
de vertakkingen in het oosten van het land op verschillende punten samenkomen.
Ik verwacht, ook op grond van publikaties, dat de verdere ontwikkeling van
Oost-Europa in dat opzicht een factor van betekenis kan worden.12.10.4 BeoordelingDe lokale studies bevestigen en verdiepen het eerder geschetste beeld
van de aard, omvang en ernst van de georganiseerde criminaliteit. Dergelijke
lokale studies van de georganiseerde criminaliteit maken een betere keuze
van te onderzoeken zaken in de betreffende steden mogelijk. Dat neemt niet
weg dat ook in deze studies slechts weinig eenduidige kwantitatieve uitspraken
gedaan kunnen worden over de omvang van de georganiseerde criminaliteit. Geen
van de politiekorpsen in de onderzochte steden beschikte over een omvattend
beeld van de georganiseerde criminaliteit in de stad. De lokale studies voorzagen
in een expliciete behoefte bij politie, justitie en bestuur.De uitkomsten van de lokale studies tonen dat de drughandel de belangrijkste
criminele activiteit van de in deze steden actieve criminele organisaties
is. Andere vormen van georganiseerde criminaliteit doen zich wel voor, maar
niet in de omvang die de drughandel heeft aangenomen.Het meest zorgwekkende in deze lokale studies is de gebleken betrokkenheid
van lokale etnische gemeenschappen bij de georganiseerde criminaliteit. Verontrustend
is tevens dat in delen van de steden de georganiseerde misdaad zo actief is
dat zij in belangrijke mate economische macht uitoefent. Vooral in Amsterdam
en Arnhem lijken wijken te zijn waar de criminele organisaties vanuit hun
economische machtspositie schadelijke invloed kunnen uitoefenen, ook op het
functioneren van politie, bestuur en justitie.Aan de andere kant tonen deze studies dat van infiltratie in branches
of vrije beroepsgroepen door de criminele organisaties in het algemeen geen
sprake is. Een uitzondering vormt de horeca, waarvan is vastgesteld dat een
aanzienlijk deel in handen is of dreigt te komen van enkele criminele organisaties.De lokale studies onderbouwen het gedifferentieerde beeld van de georganiseerde
criminaliteit dat het onderzoek oplevert. In een aantal branches is sprake
van verontrustende vormen van georganiseerde criminaliteit, andere sectoren
lijken nauwelijks geïnfecteerd te zijn door activiteiten van criminele
organisaties. 2.11 Contra-strategieën 2.11.1 Aanleiding onderzoekUit het onderzoek door de onderzoeksgroep Fijnaut blijkt dat contra-strategieën
door criminele organisaties tegen politie en justitie een wezenlijk onderdeel
vormen van de hedendaagse georganiseerde criminaliteit. Onder contra-strategieën
worden verstaan: observatie door criminele organisaties van politieen justitiefunctionarissen,
intimidatie en bedreiging van politie en justitie door leden van criminele
organisaties, corruptie bij politie en justitie waarbij de georganiseerde
criminaliteit een rol speelt en oneigenlijke beïnvloeding van de media.
Contra-strategieën door criminele organisaties vormen een nieuw verschijnsel
waarmee politie en justitie in het verleden nauwelijks geconfronteerd werden.De heerFijnaut: (...) Onze algemene conclusie
is dat de Nederlandse overheid im grossen und ganzen zeker niet een gecorrumpeerde
of geïnfiltreerde overheid is, lokaal of nationaal. Dat
sluiten wij absoluut uit, maar je ziet een aantal gevallen waarbij er aanwijzingen,
signalen zijn dat mensen, somtijds op belangrijke sleutelposities in operationele
sfeer, bedenkelijke relaties hebben met groepen of mensen binnen groepen.1Criminele groepen hanteren verschillende contra-strategieën om het
functioneren van politie en justitie te bemoeilijken. Contra-strategieën
worden vooral gehanteerd door autochtone criminele organisaties. 2.11.2 Contra-observatieGevallen van contra-observatie worden aangemeld bij de CRI. In 1994 waren
96 voorvallen aangemeld, terwijl in 1995 tot augustus 52 gevallen waren aangemeld.
Het gaat daarbij met name om een groep scanner-freaks die constant tracht
de politie te lokaliseren. Zij is onder andere actief in Amsterdam. Deze groep
«contra-observanten» zou volgens de politie in opdracht van andere
criminele organisaties functionarissen bij politie en justitie volgen en afluisteren.
Deze «contra-observanten» volgen dus daadwerkelijk politiële
observatie- en arrestatieteams. Daarbij gaat het niet alleen om het volgen,
maar ook om het afluisteren van telefoonlijnen en portofoonverbindingen. Het
afluisteren van officier van justitie Valente en politiefunctionaris Woelders
vormen belangrijke voorbeelden. Politie en justitie zijn een strafrechtelijk
onderzoek begonnen tegen deze groep. Inmiddels zijn enkele arrestaties in
dit kader verricht.22.11.3 Intimidatie en bedreigingIntimidatie en bedreiging van politie en justitie hebben zich in verschillende
gedaanten voorgedaan. Hierbij moet worden gedacht aan het opvallend «thuisbrengen»
van politiefunctionarissen, bedreigingen en fysiek geweld, inbraken bij politie-
en justitie-ambtenaren waarbij persoonlijke en zakelijke eigendommen werden
gestolen en dreigbrieven. Buiten Amsterdam zijn echter weinig harde voorbeelden
gevonden van dergelijke intimidatiepraktijken die gericht zijn tegen politie-
of justitiefunctionarissen. Wel zijn in de drie steden in het oosten ambtenaren
van politie en leden van de zittende en staande magistratuur meermalen bedreigd. 2.11.4 CorruptieIn de afgelopen drie jaar waren er in Amsterdam vijftien gevallen waarin
een vorm van corruptie is aangetoond die in verband stond met de georganiseerde
misdaad. Het gaat daarbij steeds om politiemensen in de laagste rangen. Zij
waren vaak meerdere malen door de korpsleiding gewaarschuwd. Het gaat bij
deze corruptiegevallen naar verhouding vooral om Surinaamse politie-agenten
die geen weerstand kunnen bieden aan de druk van hun familie, sociale of etnische
omgeving. Via een minderhedencoördinator van de Amsterdamse politie werd
systematisch getracht Surinaamse politiemensen, die een intensieve relatie
onderhielden met Surinaamse criminele organisaties, te laten infiltreren in
de Amsterdamse politie. Ook in Arnhem en Enschede zijn gevallen bekend van
ongewenste contacten tussen politiefunctionarissen en criminele organisaties.
In alle steden zijn contacten tussen politiemensen en zware criminelen aangetroffen,
waarbij niet steeds was vast te stellen in hoeverre sprake was van ongewenste
contacten.Door de commissie is geen bewijs aangetroffen van corruptie bij de Amsterdamse
korpsleiding of in de Amsterdamse politiek. Ook van enige ongewenste
contacten tussen de Amsterdamse politietop of de Amsterdamse politiek met
criminele organisaties is bij nader onderzoek door de commissie niets gebleken.
Aanwijzingen over mogelijke betrokkenheid van hoge Amsterdamse politie-ambtenaren
of Amsterdamse politici bij de georganiseerde criminaliteit zijn door de commissie
zo goed mogelijk onderzocht en hebben tot de voorgaande conclusies geleid.
Op de nasleep van de corruptiebeschuldigingen rond de opheffing van het IRT
Noord-Holland/Utrecht komt de commissie terug in hoofdstuk 3.Devoorzitter: U heeft, zo is mij gebleken,
geen aanwijzingen aangetroffen voor corruptie in de hogere regionen. U heeft
zich nog wel met het volgende beziggehouden. In november 1993 maakt de hoofdcommissaris
van Amsterdam melding van politieke infiltratie. De BVD heeft de zaak naar
aanleiding van die berichten van de heer Nordholt ook onderzocht en de dienst
heeft uiteindelijk in een ambtsbericht aan de minister van Binnenlandse Zaken
de conclusie neergelegd dat er van corruptie geen sprake was. Dit mede op
basis van een rapport van de Amsterdamse politie, geaccordeerd door het openbaar
ministerie. Van welke mogelijke politieke infiltraties was er nu sprake en
zijn deze als geslaagd te beschouwen?De heerBovenkerk: Wij hebben inderdaad inzage
gehad in dat rapport. Het gaat om vijf personen in Amsterdam, alle «minor
figures» in de politiek. Het waren kandidaten voor een deelraad en iemand
die zichzelf kandidaat had gesteld om bij een belangrijke politieke partij
aangesloten te geraken. In drie van die gevallen is het eenvoudigweg niet
doorgegaan omdat de betrokkenen zich terugtrokken. Er was een advocaat bij
die zich politiek probeerde te manifesteren, maar die heeft zich op tijd teruggetrokken.
Overbleef een parlementariër die zich veelvuldig in schietverenigingen
ophield waarin ook geregeld allerlei mensen uit het criminele milieu verkeerden,
waar misdadigers trainden. Dat was eigenlijk de oogst: vier mensen die zich
teruggetrokken hadden en een parlementariër. Je kunt je dus afvragen
of het werkelijk waar was wat Nordholt zei, namelijk dat de integriteit van
de Nederlandse politiek op het spel stond. In de kern had hij er natuurlijk
wel gelijk in dat er een begin van was dat dit mogelijk zou gebeuren, maar
op grond van het materiaal dat ik onder ogen heb gehad, zou ik mij persoonlijk
minder stellig hebben uitgelaten.1In Arnhem is wel een Turks gemeenteraadslid aangetroffen dat zijn huis
als opslagruimte liet gebruiken door een criminele organisatie, omdat de kans
dat de politie bij een gemeenteraadslid zou binnenvallen, klein werd geacht. 2.11.5 Beïnvloeding via de mediaTeamleider van het kernteam Randstad Noord en Midden, de niet-Amsterdamse
tak van het voormalig IRT, Dros, stelde in zijn verhoor dat er aanwijzingen
waren dat «vanuit de criminele wereld journalisten gebruikt worden om
criminele doelen te dienen».2 Hij sprak
van een vierde contra-strategie, namelijk «het manipuleren van de media».
Gonzales, officier van justitie van hetzelfde kernteam, meende dat journalisten
zich voor een «karretje lieten spannen om zand in de machine te gooien».
Zij heeft bij de FIOD leggers gelicht van bepaalde journalisten van De Telegraaf
om te bezien of er sprake kon zijn van hand- en spandiensten voor criminele
organisaties.3 Deze aktie leverde overigens niets
op. Over het zand in de machine werd het volgende verklaard:De heerDros: (...) Wij hebben heel sterke
aanwijzingen dat ontdekt is door criminelen dat er door middel van publikaties
in kranten zand in de machine gestrooid kan worden.Devoorzitter: Over welke krant heeft u het
dan?De heerDros: Dat wil ik niet zeggen.De heerDe Graaf: Ik zal het anders formuleren.
Er zijn in de afgelopen maanden, het afgelopen halfjaar, misschien wel eerder,
berichten in verschillende kranten verschenen over medewerkers van u.De heerDros: Exact. De heerDe Graaf: Heeft u het oog op dat soort
berichten?De heerDros: Mede.Devoorzitter: U vindt dus dat berichten die
in de pers verschenen zijn over huidige medewerkers van u daar een voorbeeld
van zijn?De heerDros: Laat ik het als volgt formuleren.
Wij hebben signalen, gegenereerd vanuit verschillende bronnen, dat criminelen
heel bewust bezig zijn met het manipuleren van nieuws om zand in de machine
te gooien.Devoorzitter: U wilt niet zeggen waar het
precies om gaat en dit kan zo niet blijven hangen. Er zijn nu twee mogelijkheden.
Of u kunt nu alsnog zeggen waar het om gaat of u geeft ons de map met artikelen.De heerDros: U kunt zonder meer vertrouwelijk
kennis nemen van de dingen die wij verzameld hebben.Devoorzitter: Dan moet u ons de map met artikelen
geven met de aanwijzingen die u daarbij heeft. Dan kunnen wij in onze eindrapportage
beslissen hoe wij dat behandelen. Dat moet u dan doen.De heerDros: Dat is geen enkel probleem.Devoorzitter: Dat wilt u dus doen.De heerDros: Ja.Devoorzitter: Dus wij krijgen van u de complete
map met stukken, met daarbij de aanwijzingen die daarvoor gelden?De heerDros: U krijgt van mij de aanwijzingen
die wij in ons lopende onderzoek hebben verzameld. Die ondersteunen dat er
sprake zou kunnen zijn van een vierde contrastrategie.Devoorzitter: «Zou kunnen zijn»
zegt u nu.De heerDros: Zo voorzichtig heb ik het ook
geformuleerd.Devoorzitter: Wij krijgen van u die map en
wij krijgen van u die aanwijzingen. Die wilt u vertrouwelijk aan ons geven.De heerDros: Dat is geen enkel probleem.Devoorzitter: En u wilt aan ons het oordeel
overlaten over de wijze waarop wij er verder mee omgaan.De heerDros: Ja, naar ik hoop met inachtneming
van onze operationele belangen in het lopende onderzoek.Devoorzitter: Ja, die zullen wij in het oog
houden. Maar het kan niet zo blijven liggen, als u het nu niet wilt zeggen.
Anders moeten wij schorsen en u toch vragen om de waarheid erover te zeggen.De heerDros: U hebt tot nu toe alleen maar
de waarheid gehoord.Devoorzitter: Maar u wilt bepaalde dingen
niet zeggen.De heerDros: Dat is juist.Devoorzitter: Daar moeten wij toch achter
zien te komen. Anders kan ons eindrapport er niet duidelijk over zijn.1Na zijn verhoor heeft Dros de commissie op 16 oktober 1995 een notitie,
de zogenaamde «map van Dros», doen toekomen waarin Gonzales en
hij hun standpunt onderbouwen. Op 28 november 1995 heeft een nader gesprek
hierover tussen Dros, Gonzales en de voorzitter van de commissie plaatsgevonden.
Het mapje betreft artikelen van de misdaadjournalisten De Haas en Van den
Heuvel in De Telegraaf. Deze artikelen hebben betrekking op het onderzoek
naar de criminele organisatie van één van de erven-Bruinsma,
vermeende schandalen bij de Utrechtse en de Haarlemse politie, de toepassing
van de IRT-methode, de situatie bij de CID Kennemerland, de onopgeloste moord
op Van der Heiden in Alkmaar en het gebrek aan vertrouwen dat tussen verschillende
CID-en in Nederland zou bestaan.Dros en Gonzales hebben aanwijzingen dat bepaalde criminelen verklaard
zouden hebben eropuit te zijn zand in de machine van politie en justitie te
strooien. Het is de commissie gebleken dat de door Dros en Gonzales genoemde
artikelen niet alleen betrekking hebben op het onderzoek van het kernteam
Randstad Noord- en Midden maar ook op velerlei problemen die in de enquête
aan de orde geweest zijn, zoals het functioneren van de CID in Haarlem. Voor
deze artikelen zijn ongetwijfeld vele andere bronnen gebruikt binnen politie
en justitie zelf. Met andere woorden «de map van Dros»
onderbouwt de stelling niet dat sprake is van mediamanipulatie. Er is niet
gebleken van een directe afhankelijkheidsrelatie tussen genoemde journalisten
en de criminele wereld. Wel is duidelijk dat personen binnen het criminele
milieu mogelijkheden zoeken om hun perscontacten te hunnen voordele te gebruiken.Nadat de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) intrekking van
de beschuldigingen tegen de journalisten gevraagd had, heeft de voorzitter
van het College van procureurs-generaal, Docters van Leeuwen, per brief van
6 oktober 1995 laten weten dat in het geval van de journalisten van De Telegraaf
geen sprake is van «een vermoeden van enig strafbaar feit».1 Hiermee was de zaak, wat betreft de NVJ en De Telegraaf,
afgedaan.2 In zijn verhoor op 9 november 1995
bleef Docters van Leeuwen echter bij de opvatting dat er aanwijzingen waren
voor mogelijke betrokkenheid.Devoorzitter: Betekent dat nou ook dat er
geen aanwijzingen waren voor mogelijke betrokkenheid?De heerDocters van Leeuwen: Er waren wel aanwijzingen.
Staat u mij, gelet op de gevoeligheid van de herkomst van die aanwijzingen,
toe daar in het openbaar niet verder over te verklaren, maar die aanwijzingen
wezen toch in de richting van een contact dat betrekking had op heden, verleden
en toekomst.Devoorzitter: Dus een contact met criminelen
van de journalisten buiten het kader van hun gewone werk?De heerDocters van Leeuwen: Ja. Ik vond ze
nogal intensief en ik vond ze nogal intens. Ik heb wel aan de hoofdredacteur
gevraagd: volgt u dit? Hij heeft mij toen medegedeeld dat hij ervan op de
hoogte was. Ik zei: als ik in die situatie was, zou ik dat nauwkeurig volgen.
Dat was desgevraagd een collegiaal advies.Devoorzitter: U bent toch geen collega van
die man?De heerDocters van Leeuwen: Nee, maar je kunt
nog wel collegiaal met elkaar omgaan, ook al ben je geen collega.Devoorzitter: Natuurlijk. Hebt u dit, wat
u een aanwijzing zou willen noemen, ook allemaal gemeld?De heerDocters van Leeuwen: Ik heb gemeld
wat ik nu gezegd heb.Devoorzitter: Daarmee was de zaak voor de
Nederlandse Vereniging van Journalisten uit de wereld?De heerDocters van Leeuwen: Ja. Althans: nee;
ik heb het nu over het gesprek met de hoofdredacteur van De Telegraaf.Devoorzitter: U hebt gelijk.De heerDocters van Leeuwen: Ik heb, met goedvinden
van de hoofdredacteur van De Telegraaf, een afschrift van die brief gezonden
aan de Nederlandse Vereniging van Journalisten. Daarmee was ook wat hen betreft
deze zaak uit de wereld. Zij hadden al gevraagd om een gesprek. Ik heb gezegd:
dat lijkt mij een prima idee. Dat gesprek zal binnenkort plaatsvinden.3Docters van Leeuwen heeft de hoofdredacteur van De Telegraaf gewezen op
intensieve contacten die bestaan tussen de journalisten en criminelen. Bestudering
van de «map van Dros» leidt de commissie niet tot de conclusie
dat er sprake is van mediamanipulatie. Hoogstens is er sprake van pogingen
tot wederzijdse beïnvloeding.De journalisten Salverda en De Vries, werkzaam voor onder meer respectievelijk
Veronica en RTL 4, zijn vervolgd door het OM wegens hun gebruik van bij politie
en justitie gestolen en afgeluisterde informatie waarvoor mogelijk ook betaald
zou zijn. De Amsterdamse rechtbank heeft deze journalisten bij vonnis van
2 januari 1996 niet veroordeeld. Volgens de Amsterdamse rechtbank kan informatie
niet geheeld worden. Salverda en De Vries werden vrijgesproken en op sommige
punten ontslagen van rechtsvervolging. Het OM heeft aangekondigd tegen dit
vonnis in hoger beroep te gaan. 2.11.6 BeoordelingDe commissie vat de genoemde contra-strategieën ernstig op. Het functioneren
van politie en justitie wordt hierdoor geschaad. Voor de individuele politieman
en officier van justitie zijn de contra-strategieën zeer bedreigend.
Op onaanvaardbare wijze proberen criminele organisaties greep te krijgen op
het functioneren van politie en justitie. Deze contra-strategieën kunnen
er namelijk voor zorgen dat politie en justitie in Nederland hun werk onvoldoende
kunnen uitoefenen. Corruptie heeft tot gevolg dat een ongewenste vermenging
ontstaat tussen politie, justitie, bestuur, politiek en criminele organisaties.
Hoewel de commissie enkele corruptiegevallen heeft aangetroffen, is van systematische
pogingen van criminele organisaties om politie, bestuur en justitie te corrumperen
geen sprake.De omvang van het gebruik van contra-strategieën door criminele organisaties
neemt toe. De commissie meent dat het probleem van de contra-strategieën
door criminele organisaties hoge prioriteit moet krijgen van politie en justitie.
Voorkomen moet worden dat deze activiteiten van criminele organisaties effect
hebben op de rechtshandhaving. HOOFDSTUK 3 DE DELTA-METHODE: DOORLATEN VAN DRUGS ONDER
REGIE VAN POLITIE EN JUSTITIE 3.1 InleidingDe commissie heeft intensief onderzoek gedaan naar de methode van het
bewust doorlaten van drugs onder verantwoordelijkheid van politie en justitie,
waarbij gestuurde informanten of beter gezegd burgerinfiltranten behulpzaam
zijn. Deze methode, die bekend is geraakt als de Delta-methode, heeft mede
ten grondslag gelegen aan de opheffing van het interregionaal rechercheteam
Noord-Holland/Utrecht (IRT), eind 1993.Bij haar aantreden in december 1994 stond voor de commissie vast dat ook
de methode die gebruikt werd door het opgeheven IRT nader onderzocht moest
worden. Zij kon toen nog niet voorzien dat deze Delta-methode ook na de opheffing
van het IRT door de CID in Kennemerland was voortgezet. Daarvoor kreeg zij
de eerste aanwijzingen in maart 1995. De commissie beschikte over informatie
dat een informant in Rotterdam actief was geweest bij het doorlaten van drugs
nadat het IRT was opgeheven. Het ging hier om de zaak die later bekend werd
onder de naam «Bever». Op grond van deze gegevens en nieuwe feiten
rond sigarettensmokkel is een rijksrecherche-onderzoek begonnen op aanvraag
van de korpschef en de hoofdofficier van justitie in Haarlem en de hoofdofficier
te Rotterdam. Nadat deze zaak in de openbaarheid was gekomen, heeft het College
van procureurs-generaal in april 1995 een algemeen rijksrecherche-onderzoek
gelast naar het functioneren van de CID Kennemerland. Vanaf het begin is de
commissie in de persoon van haar voorzitter en de vice-voorzitter op de hoogte
gehouden van de voortgang van het rijksrecherche-onderzoek. De commissie heeft
gekozen voor een breder onderzoek dan de rijksrecherche. Niet alleen de politieregio
Kennemerland was onderwerp van onderzoek, maar de commissie heeft ook gekeken
naar enkele andere regio's waar sprake was van het doorlaten van drugs onder
regie van de politie, zoals Rotterdam, Gooi en Vechtstreek, Twente en Haaglanden.1De commissie wilde niet het onderzoek van de commissie-Wierenga, die onderzoek
deed naar de redenen voor de opheffing van het IRT, volledig over doen. De
bestuurlijke en organisatorische verhoudingen rondom het IRT zijn derhalve
geen direct onderwerp van onderzoek geweest van de commissie. De methode van
het IRT en het oordeel van de commissie-Wierenga hierover daarentegen des
te meer.Het onderzoek van de commissie naar deze methode leverde veel gegevens
op. De commissie heeft noodgedwongen een selectie moeten maken uit deze gegevens.
Tijdens het onderzoek naar deze methode werd de commissie geconfronteerd met
elkaar tegensprekende verklaringen van leden van het OM en politiefunctionarissen.
Indien mogelijk heeft de commissie een oordeel gegeven over de verschillende
verklaringen. In een aantal gevallen bleek het niet mogelijk tot een oordeel
te komen. Sommige feiten waren niet meer te achterhalen. Desondanks wordt
in dit hoofdstuk een zo goed mogelijke chronologische weergave gegeven van
de gebeurtenissen. 3.2 Omschrijving methodeDe methode bestaat uit het onder regie van politie en justitie gebruik
maken van informanten die criminele organisaties facilitair ondersteunen.
De politie gebruikt de informanten om informatie te verzamelen over het functioneren
van de criminele organisatie. De informanten hebben op één of
andere wijze contact met leden van criminele organisaties. Het gaat onder
andere om informanten die werkzaam zijn in de transportwereld.2De politie wordt door een informant in kennis gesteld van de verwachte aankomst van een container waarin verdovende middelen zijn verborgen.
De informant draagt kennis van de gegevens van de container, het schip en
de vermoedelijke datum van aankomst. De politie zorgt er met hulp van FIOD-medewerker(s),
voor dat de container niet door de douane wordt gecontroleerd. De FIOD/politie
heeft afspraken met de douane dat indien de FIOD/politie daarom vraagt bepaalde
containers zonder verder vragen door de douane worden geloodst. Onder regie
van de politie en door tussenkomst van de FIOD wordt de container dan door
een burgerchauffeur, die met de politie samenwerkt, uit het havengebied gereden
en getransporteerd naar een neutraal terrein, bijvoorbeeld een parkeerplaats.
Vervolgens zorgt politiepersoneel of de burgerchauffeur voor transport naar
een loods. Een medewerker van de FIOD zorgt inmiddels voor de inklaring van
de containers en de daarvoor benodigde documenten. In een aantal gevallen
vervoeren politiemensen zelf de container vanaf het haventerrein naar de loods.In de loods wordt door politiefunctionarissen de lading in de container
gecontroleerd. De politie weegt de hoeveelheid verdovende middelen. De lading
drugs wordt opgesplitst en op afroep door de politie vervoerd naar een plaats
die door leden van de criminele organisatie is opgegeven aan de burgerinfiltrant.
De deklading (de lading die noodzakelijk is om de drugs te verstoppen) wordt
apart gezet en eventueel later verkocht, dan wel «om niet» aan
bepaalde bedrijven weggegeven. In andere gevallen heeft de politie geen bemoeienis
met de dekladingen.Het door informanten binnenhalen van containers onder regie van de politie
gebeurt op verschillende manieren. Hieronder geeft de commissie enkele varianten
die zij tijdens haar onderzoek heeft aangetroffen.1 De informant krijgt van de criminele organisatie een volledig ingevulde
«bill of lading» (vervoersdocument) van een bepaalde container.
De criminele organisatie heeft dan zelfstandig de deklading, de container,
het afzendadres, het «notify»-adres (bestemmingsadres) en het
transport en opslag geregeld. De informant hoeft slechts te zorgen dat de
container van het haventerrein af komt.2 De tweede variant vraagt een meer actieve informant. De informant wordt
door de criminele organisatie gevraagd om voor het binnenhalen en de opslag
van de containers te zorgen, waarbij de informant invloed heeft op de gegevens
die op de bill of lading dienen te worden vermeld. De informant kan dan fake-adressen van de politie hanteren als bestemmingsadres, het adres
dat op de bill of lading komt te staan als bestemmingsadres van de goederen.
De politie draagt dan de zorg voor de instandhouding van een dergelijk adres.
Het moet de indruk wekken van een bestaand bedrijf.3 De derde variant is een informant die een groter aandeel verzorgt in
het transport. Deze informant organiseert vervoer vanaf het land van herkomst.
De informant zorgt dan, onder regie van de politie, voor de bill of lading,
de deklading, afzend- en bestemmingsadressen, transport en opslag in Nederland.
In deze variant is de informant veel eerder op de hoogte van de te verzenden
containers. De informant heeft contact met het land van herkomst.Wat er vervolgens met de doorgevoerde partijen drugs gebeurt, varieert.
In sommige gevallen worden de drugs in beslag genomen nadat de politie heeft
vastgesteld aan wie de drugs zijn afgeleverd. Observatieteams houden de verschillende
partijen drugs dan in de gaten. In andere gevallen wordt besloten de partijen
bewust door te laten gaan om de informant te beschermen of in aanzien te laten
groeien binnen de criminele organisatie. In weer andere gevallen raakt de
politie de partijen drugs kwijt doordat niet alle zendingen kunnen worden
geobserveerd.Voor deze transportactiviteiten wordt de informant betaald door de criminele
organisatie. De informant mag deze gelden houden en hoeft ze niet
af te dragen aan de politie. Met dit geld worden door tussenkomst van de politie
diverse kosten betaald, zoals de invoerrechten, de kosten van de chauffeur,
loodsen, transportmiddelen en communicatiemiddelen.Het doel van deze methode is het distributienetwerk van de criminele organisatie
in kaart te brengen alsmede zicht te krijgen op de leidende personen in de
criminele organisatie. Een ander doel van deze methode is om een burgerinfiltrant
een belangrijker positie te geven ten opzichte van de organisatie zodat het
mogelijk wordt dat hij in vertrouwen wint bij de top van de criminele organisatie.
Om de infiltrant te laten «groeien», moeten dan soms partijen
drugs worden doorgelaten. 3.3 OntstaansgeschiedenisVanaf het begin van de jaren tachtig werkte het Duitse Bundeskriminalamt
(BKA) samen met de Nederlandse politie bij gecontroleerde afleveringen.1 Deze gecontroleerde afleveringen werden over het algemeen
in beslag genomen nadat zij door de ontvangende organisatie aan anderen waren
doorverkocht. Daarbij speelden zowel de lokale CID-en als de NCID een belangrijke
rol. Het BKA maakte voor de financiering van een deel van dat traject gebruik
van crimineel geld.De kosten van deze operaties en een belangrijk deel van de onkosten
van de informant werden gefinancierd met gelden die door de criminele organisatie
aan de informant ter beschikking werden gesteld. Door de criminele organisatie
werden na de overdracht van de partij hasj de transportkosten aan de informant
betaald. Door de informant werd dit geld overgedragen aan het BKA, die het
transport, de kosten van opslag en de onkosten van de informant daarmee financierde.2Dit hele traject werd buiten de processtukken gehouden. Daarbij is incidenteel
ook een proefzending op de markt terecht gekomen. De Nederlandse politie deed
op deze manier in de jaren tachtig de eerste ervaringen op met gecontroleerde
afleveringen die later in het traject in beslag werden genomen.Het begin van de specifieke Delta-methode door de Nederlandse politie
ligt naar alle waarschijnlijkheid aan het eind van de jaren tachtig in Dordrecht.
Een medewerker van de CRI en een FIOD-ambtenaar benaderen dan de CID van de
Rijkspolitie in Dordrecht met de vraag om een informant, die goed ingevoerd
was in de Hollandse netwerken, via het doorlaten van drugs meer informatie
over deze criminele groepen te laten verkrijgen. In 1989 wordt deze methode
in eenvoudiger vorm feitelijk voor het eerst gebruikt door de CID Dordrecht
onder leiding van de CID-chef Van der Putten.De heerVan der Putten: Laat ik het als volgt
formuleren. Ik heb de afgelopen maanden natuurlijk zitten denken hoe een en
ander is ontstaan. Ik durf rustig te stellen dat ik misschien de architect
ben van het systeem. Maar op dat systeem kunnen weer variaties gemaakt worden.
Laat ik zeggen dat ik de basis gelegd heb voor hetgeen later gevolgd is.3In nauwe samenwerking met een medewerker van de FIOD/douanerecherche,
De Jongh, worden containers ingeklaard en buiten het douaneterrein gebracht.
De Jongh draagt er zorg voor dat de containers niet worden gecontroleerd.
Daarvoor heeft hij afspraken gemaakt met de douane. Indien De Jongh verzoekt
een bepaalde container niet te controleren dan laat de douane deze container
doorgaan. De Jongh krijgt de informatie over de containers met drugs van de
betrokken CID-functionarissen.De vrachtwagen met containers worden gereden door een chauffeur, hier
te noemen M., die een transportbedrijf heeft. In eerste instantie heeft CID-chef
Dordrecht Van der Putten geprobeerd een politiechauffeur te krijgen
van een infiltratieteam. Naar het oordeel van Van der Putten hadden deze chauffeurs
onvoldoende kwaliteiten, zodat hij zich gedwongen zag een burgerchauffeur
te gebruiken.In de periode 1989–1990 huurt de CID Dordrecht een loods waar de
drugs worden opgeslagen.1 De CID Dordrecht maakt
gebruik van verschillende loodsen die alle betaald worden door criminelen.
In totaal wordt ongeveer fl. 150 000,– huur betaald voor de loodsen.2De CID Dordrecht richt tevens een aantal gefingeerde bedrijven op ten
behoeve van het verzorgen van de bestemmingsadressen. In de periode 1991–1992
worden twee nepbedrijven opgericht die dienen als bestemmingsadres. De kosten
van deze nepbedrijven worden betaald met geld van de criminele organisatie
door tussenkomst van de informant.3Eén van deze gefingeerde bedrijven was een bedrijf in kleding
met een vestigingsplaats in het buitenland en in Nederland. Men heeft getracht
door het zenden naar en ontvangen van post op het fake-adres het bedrijf een
enigszins realistisch aanzien te geven.Het blijft onduidelijk hoeveel containers in deze periode zijn doorgelaten
met medeweten van politie en justitie. Naar de indruk van de commissie gaat
het hier om enkele containers met drugs die op de beschreven wijze zijn binnengehaald.
Hiervoor is door officier van justitie Berserik toestemming verleend. De drugs
in deze containers zouden grotendeels in beslag zijn genomen. Een deel van
de drugs in deze containers is op de markt terecht gekomen.4 Vast staat dat de methode van het doorlaten van softdrugs met behulp
van een informant al is begonnen voordat het IRT daar mee bezig was.53.4 Delta-methode IRT Noord-Holland/Utrecht 3.4.1 InleidingMedio 1992 was er contact tussen CID-chef Dordrecht Van der Putten en
CID-chef Haarlem Langendoen, waarbij de problematiek van het invoeren van
containers met verdovende middelen aan de orde kwam.6 Langendoen zocht een chauffeur om een container uit de haven te halen.
Van der Putten introduceerde chauffeur M. bij Langendoen. Langendoen verklaart
dat chauffeur M. vanaf 1992 ook daadwerkelijk is ingeschreven bij de CID Haarlem.
De commissie heeft dat niet kunnen vaststellen. M. was behulpzaam bij het
binnenhalen van containers voor het IRT. Daarmee was de Delta-methode voor
het IRT begonnen. 3.4.2 IRT Noord-Holland/Utrecht OprichtingVanaf 1987 is begonnen met de vormgeving van interregionale samenwerking
tussen politiekorpsen ter bestrijding van de georganiseerde criminaliteit.
De oprichting van het eerste interregionale team ging gepaard met de nodige
strubbelingen.7 Begin december 1988 kwam een
convenant tot stand tussen de samenwerkingsorganen van de deelnemende regio's,
het OM en het bestuur. Partijen spraken af om een interregionaal rechercheteam
(IRT) op te richten ter bestrijding van de georganiseerde criminaliteit. Er
kwam een complexe beheersstructuur tot stand met verschillende commissies
waarin alle betrokkenen een stem hadden.MevrouwSchmitz: Ik moet zeggen dat de verhoudingen
zo ongeveer vanaf het eerste uur moeilijk zijn geweest. Terwijl een ieder
gehoopt had op stevige samenwerking in het belang van de aanpak
van de zware criminaliteit, hebben wij toch tal van praktische moeilijkheden
en onderlinge strubbelingen in de samenwerking gehad.1In de beheerscommissie werd nooit gesproken over de opsporingsmethoden
die door het IRT zouden worden gebruikt. De beheerscommissie verdiepte zich
niet in hoe het IRT feitelijk werkte.2Vanaf begin 1989 werd begonnen met de opbouw van het IRT. Lith, commissaris
te Utrecht, werd aangewezen als teamleider voor het IRT. Augusteijn werd chef
CID van het IRT. Daarbij werd samengewerkt met de CID Kennemerland, vanaf
1991 onder leiding van Langendoen. De verhouding tussen de CID Kennemerland
en de CID van het kernteam was onduidelijk.De heerDe Graaf: Maar de heer Augusteijn was
toch niet uw chef?De heerLangendoen: Normaal gesproken niet
omdat dit twee aparte organisaties zijn, maar in deze constructie wel.De heerDe Graaf: Is dat ooit zo afgesproken?De heerLangendoen: Dat is zo afgesproken met
de heer Lith.3Officier van justitie Franken van Bloemendaal werd belast met het dagelijkse
justitiële gezag over het IRT. Hij werd op 21 mei 1992 opgevolgd door
de Alkmaarse officier van justitie Van Riel. In december 1992 kreeg de Haarlemse
officier van justitie, Van der Veen, het gezag over het IRT. Toen werd opening
van zaken gegeven:De heerKoekkoek: (...) U heeft zelf als CID-chef
van Kennemerland de methode besproken met de IRT-officier?De heerLangendoen: Nee, met de heer Van der
Veen, op het moment dat de heer Van der Veen kwam. En omdat de heer Van der
Veen uit Haarlem kwam, heb ik heel nadrukkelijk de methode met alle ins en
outs, inclusief de namen van de informanten met hem besproken. Maar in het
traject daarvoor hebben de heer Van Riel en de heer Van Bloemendaal niet zelf
aan dat gesprek deelgenomen.4In de periode 1989–1992 wist het IRT verschillende zaken succesvol
af te ronden. Kolibrie-affaireVanaf eind 1992 volgden opmerkelijke gebeurtenissen elkaar snel op. De
zogenoemde Kolibrie-affaire belastte de interne verhoudingen binnen het IRT
en tussen het IRT en de Amsterdamse recherche. Deze affaire hield in dat het
Amsterdamse parket meende dat IRT-teamleider Lith informatie had achtergehouden
voor het OM en voor het team van de douanerecherche die een onderzoek deden
dat overlap bleek te hebben met het onderzoek van het IRT.Devoorzitter: .... U heeft het over de zogenaamde
Kolibrie-affaire?De heerValente: Ja.Devoorzitter: Dat speelt begin 1993. Wat is
daar volgens u misgegaan?De heerValente: Je ziet dat daar toch een
meningsverschil ontstaat tussen twee teams over een grote partij verdovende
middelen. Ik laat in het midden wie er gelijk had.De heerDe Graaf: Een politieteam en een FIOD-team?De heerValente: Ja. Je ziet dat er een gebrek
aan communicatie ontstaat. De informatie wordt gewoon niet op een gezonde
manier van het ene team naar het andere team doorgegeven. Daardoor ontstaan
er problemen. Dat zie ik, ook meer in zijn algemeenheid...De heerDe Graaf: Ook nu nog?De heerValente: Ook nu nog is er een gebrekkige
communicatie.5De commissie-Wierenga concludeert dat teamleider Lith niets te verwijten
viel. De commissie-Wierenga was van oordeel dat «de positie van de heer
Lith langer dan nodig omstreden is gebleven, hetgeen zijn weerslag heeft gehad
op het functioneren van het IRT in die periode en ook de verdere ontwikkeling
nadeling heeft beïnvloed».1In een persoonlijke brief verwoordde de burgemeester van Haarlem, Schmitz,
haar ongenoegen met deze gebeurtenissen:Ik vind het uitermate treurig, om niet te zeggen schandelijk dat
een en ander zo is gelopen. De interne gevechten binnen het openbaar ministerie,
tussen openbaar ministerie en team en ook tussen politie onderling belemmeren
op deze wijze de bestrijding van de zware criminaliteit en dat in het ressort
Amsterdam.2Toestemming procureur-generaalHet was onduidelijk wie binnen het OM, boven de IRT-officier van justitie,
verantwoordelijk was voor het IRT: de hoofdofficier van justitie in Haarlem
of Amsterdam of de procureur-generaal. IRT-officier van justitie Van der Veen
ging naar de procureur-generaal voor toestemming voor het gebruik van een
methode.In januari 1993 gaf procureur-generaal Van Randwijck toestemming voor
de invoer van 130 kilo cocaïne op voorstel van de IRT-leiding en officier
van justitie Van der Veen. Het gebruik van deze methode zou noodzakelijk zijn
om voldoende bewijs tegen een bepaalde doelgroep van het IRT (de erven Bruinsma)
te verzamelen. Van der Veen zegt hierover:Devoorzitter: (...) U gaat naar de procureur-generaal
omdat u twijfel heeft over het doorlaten van harddrugs.De heerVan der Veen: Ja, ik wilde aftasten
of de politieke dekking goed was.Devoorzitter: U had geen twijfel over de juridische
haken en ogen daaraan?De heerVan der Veen: Neen.(...)De heerVan der Veen: Door dit soort ervaringen
in de praktijk komen er wat piketpalen in je geest te staan.3De procureur-generaal verklaart over deze bijeenkomst:De heerVan Randwijck: Er is gesproken over –
laat ik het zo omschrijven – handelingen met betrekking tot 130 kilo.
Ik besefte daarbij heel goed dat het risico dat het op de vrije markt zou
komen meer dan gemiddeld aanwezig was.De heerKoekkoek: Heeft u toen enig verband
gelegd met de richtlijn over infiltratie?De heerVan Randwijck: Nee. Dat heb ik niet
gedaan.De heerKoekkoek: Met enige andere richtlijn
van het openbaar ministerie?De heerVan Randwijck: Nee.4Op deze wijze werd bewust het risico genomen dat de partij cocaïne
in het milieu terecht zou komen. Van Randwijck lichtte de minister van Justitie
hierover niet in. De operatie is uiteindelijk niet doorgegaan. Hieronder zal
blijken dat de toestemming van de procureur-generaal nadrukkelijk niet het
doorlaten van grote hoeveelheden softdrugs betrof. Driehoek AmsterdamVanwege de moeizame beheers- en gezagsverhoudingen ten aanzien van het
IRT werd in maart 1993 besloten de gezags- en beheersverantwoordelijkheid
over te hevelen naar de Amsterdamse hoofdofficier, korpschef en burgemeester.5 Vanaf 1 juni 1993 werd de Amsterdamse driehoek daarmee
verantwoordelijk voor het functioneren van het IRT.6De Amsterdamse driehoek was in juni 1993 niet op de hoogte van de methode
die door het IRT werd gebruikt. De korpschef en de hoofdofficier zeggen hierover
het volgende:Devoorzitter: (...) Wat wist u op 1 juli?
Wat wist u van het onderzoek? Wat wist u van de methode? En wat wist u op
23 augustus? Want u was wel verantwoordelijk.De heerNordholt: Zeker. Op 1 juli wist ik
waar het onderzoek over zou gaan, namelijk de erven-Bruinsma. Inhoudelijk
was ik er dus van op de hoogte dat dat onderzoek liep. Op 1 juli was ik niet
op de hoogte van welke methode dan ook.1De heerVrakking: Ik heb gevraagd wat er speelde.
En dat was een onderzoek; en dat liep.Devoorzitter: Aan wie heeft u dat toen gevraagd?De heerVrakking: Aan de heer Van Capelle,
die namens mij daar de teamleider, althans de kernteam-officier, de IRT-officier,
was.Devoorzitter: En aan hem heeft u gevraagd:
wat speelt er?De heerVrakking: Wat voor onderzoek is het
en hoe loopt het? Nou, het was een groot onderzoek. Hij heeft mij iets uitgelegd
over de bovenlaag en de onderlaag en waar zij mee bezig waren. Maar niet wat
wij nu weten, nee.Devoorzitter: Dat begrijp ik wel, maar wat
heeft hij u toen precies gezegd?De heerVrakking: Hij heeft, zeg maar, de doelgroepen
genoemd. Hij heeft ook gezegd dat men bezig was met rechercheren.Devoorzitter: En niets over de specifieke
methoden?De heerVrakking: Nee. Ik had niet eens het
duistere vermoeden dat een dergelijk specifieke methode bestond. Dat was vrij
uniek, zou ik zo zeggen.2Met de overheveling naar Amsterdam nam Van Kastel, commissaris te Amsterdam,
de leiding van het IRT over. Pas eind september 1993 trad hij aan als full
time teamleider. Van een overdacht van lopende zaken door Lith aan Van Kastel
is geen sprake geweest. De verhoudingen tussen deze politiefunctionarissen
waren verstoord. Van Capelle, officier van justitie te Amsterdam, nam het
gezag over het team over per 25 juni 1993. Van der Veen lichtte Van Capelle
wel in over de gehanteerde methode en de positie van de informant daarin.Devoorzitter: Mogen wij dan gaan naar 25 juni
1993? Dan heeft u een bespreking met de heer Van der Veen. Die legt u de CID-fase
van het Delta-onderzoek uit. Wat legt de heer Van der Veen u precies uit over
de werkmethode?De heerVan Capelle: Wat de heer Van der Veen
mij over de methode heeft uitgelegd, komt er in essentie op neer dat het betrof
de constructie waarbij een informant door het kunnen aannemen van steeds belangrijker
opdrachten van een criminele organisatie voor die organisatie in belang zou
groeien. Daardoor zou hij uiteindelijk niet alleen zicht kunnen krijgen op
wie er in de top van de organisatie zat. In het algemeen, en hier ook, werkt
het zo dat naarmate de opdrachten belangrijker worden er hogere mensen in
de criminele organisatie mee belast zijn. Die gaan zich er dan mee bemoeien.
Het was ook de bedoeling hem zover te laten doorgroeien, dat wij door het
softdrugstraject heen zouden kunnen groeien, om het zo te zeggen, om in de
harddrugs terecht te komen.Devoorzitter: Hij heeft u toen al uitgelegd
dat dit de bedoeling was?De heerVan Capelle: Ja!3De Amsterdamse officier van justitie Wortel werd in het voorjaar 1993
verzocht om op te treden als zaaksofficier van justitie voor het IRT.De heerWortel: (...) Voorts bleek mij dat
gekozen was voor – weer iets modieus – een methodiek en die methodiek
hield in dat als de informant kwam met het bericht: ik ben weer benaderd en
weet dat er weer een partij moet komen, de politie daarvan in kennis werd
gesteld en in overleg met de leiding van het IRT werd bezien of het voor het
onderzoek van waarde zou zijn als men de bewuste hoeveelheid verdovende middelen
liet komen en die onder observatie hield. Men kon die partij dan eventueel
registreren en zien wat er verder mee gebeurde. Ik heb toen heel goed begrepen,
dat het in verband met de veiligheid van de bron in ieder geval niet mogelijk
zou zijn om rechtstreeks in de omgeving daarvan in te grijpen
en dat afhankelijk van de omstandigheden van het geval, het zeer wel denkbaar
zou zijn, dat zulke partijen of delen daarvan niet in de tweede of derde hand
in beslag genomen konden worden en dat die dus ongemoeid gelaten zouden moeten
worden. (...) Devoorzitter: Kende u de specifieke rol
van de CID-Kennemerland?De heerWortel: Nee. Ik weet dat het informatieve
contact gerund werd door wat toen nog de RCID-Haarlem heette. Van wat verder
in de loop van de jaren 1994 en 1995 als geruchten of mededelingen met zekerheid
bekend is geworden, was ik niet op de hoogte.Devoorzitter: Had u dat moeten weten?De heerWortel: Ja.1De stand van zaken was dat bepaalde officieren van justitie wel op de
hoogte waren van de hoofdlijnen van de methode, maar de leden van de Amsterdamse
driehoek niet. MethodeTeamleider Van Kastel ontdekte eind oktober 1993 dat binnen het IRT een
methode werd gehanteerd waarvoor hij geen verantwoordelijkheid wenste te dragen.
Op het moment dat Van Kastel van de methode hoorde, gaf hij CID-chef Augusteijn
de opdracht de methode te doen stoppen.In het weekend van 6 en 7 november 1993 lichtte Van Kastel het lid van
de korpsleiding Amsterdam-Amstelland die belast was met recherchezaken, Van
Riessen, in. Maandag 8 november informeerden Van Kastel en Van Riessen de
korpschef van Amsterdam, Nordholt.Devoorzitter: Wat begreep u op dat moment?De heerNordholt: Ik begreep dat men in het
onderzoek dat door het IRT werd verricht een informant/infiltrant runde, dat
die man kon en moest groeien in het milieu, dat hij in dat verband in de gelegenheid
werd gesteld, duizenden kilo's softdrugs ons land binnen te brengen, dat er
inmiddels een bestelling was gedaan voor 5.000 kilo cocaïne, waarbij
een aantal partijen eerst zouden komen als proefzendingen die zouden worden
doorgelaten. Dat was de eerste keer dat ik dat woord hoorde. Ik kreeg ook
te horen – dat is erg belangrijk, want ik heb die vraag gesteld omdat
ik het in eerste instantie niet begreep – dat de man die dat deed ook
de verdienste mocht houden.2Van Kastel schreef diezelfde dag een nota over de gebruikte methode.3 Nordholt en Van Riessen gingen onmiddellijk naar hoofdofficier
van justitie Vrakking, en later ook naar procureur-generaal Van Randwijck,
om hen in te lichten over de gebruikte methode.De heerVan Riessen: (...) Wat ik gemeld heb
aan de heer Vrakking, is het volgende. Er is sprake van een drugslijn waar
de politie onder regie van het openbaar ministerie leiding aan geeft. U moet
dat zo zien dat er als het ware een deal is gesloten tussen politie en openbaar
ministerie en informant dan wel informanten, met enerzijds de toestemming
aan de informant vanuit de overheid om zijn dan wel haar drugslijn onder dekking
van die overheid te organiseren dan wel in stand te laten (het kon zijn dat
die al bestond), en anderzijds als tegenprestatie een informant die groeit
in een organisatie en uiteindelijk de politie informatie levert. Als het zo
wordt bekeken – zo heb ik het ook verteld aan de heer Vrakking –
is er op dat moment ook over geld gesproken, omdat dit een vast gegeven is.
De informant mag onder regie van de overheid, met de inbouw van een bypass
en al die dingen die erbij horen, gewoon zijn drugslijn runnen. Die drugslijn
kan gebruikt worden voor de Delta-operatie, maar ook voor andere operaties.4Vrakking en Van Randwijck waren niet op de hoogte van het gebruik van
deze methode. Hoewel procureur-generaal Van Randwijck in januari 1993 toestemming
had gegeven voor een vergelijkbare methode, namelijk het doorlaten van harddrugs,
was toen niet gesproken over deze zaak. Met hem was door de IRT-officieren
van justitie Van der Veen of Van Capelle niet gesproken over
het doorlaten van softdrugs. Van der Veen en Van Capelle hadden zelfstandig
toestemming voor deze methode gegeven.De heerKoekkoek: Het doorlaten van harddrugs
in een behoorlijke hoeveelheid kon onder omstandigheden. Het was dan zeker
mogelijk om behoorlijke hoeveelheden softdrugs door te laten. Dat is dan toch
uw referentiekader?De heerVan der Veen: Ja, maar de causaliteit
die u nu in uw vraagstelling legt, vind ik wat te strak. Maar zo werkt het
wel een beetje door.1Later die dag werden ook minister van Justitie Hirsch Ballin en burgemeester
van Amsterdam Van Thijn ingelicht.De heerVan Thijn: Bij mij vervoegden zich
de heren Vrakking en Nordholt. Zij zeiden: wij hebben een ernstig probleem,
wij runnen een drugslijn.Devoorzitter: Niet een cokelijn? Een drugslijn?De heerVan Thijn: Wij runnen een drugslijn
en er is een grote partij cocaïne onderweg. De heer Vrakking zei bij
die gelegenheid: daar wens ik als bevoegd gezag geen verantwoordelijkheid
voor te dragen. De heer Nordholt zei: dat geldt ook voor mij.2Naar aanleiding van deze meldingen werd besloten tot een oriënterend
onderzoek door de rijksrecherche, dat enkele dagen later weer werd ingetrokken.
Op 17 november 1993 had een ressortsvergadering van alle hoofdofficieren van
justitie in het ressort Amsterdam en de procureur-generaal plaats. De hoofdofficieren
verschilden van mening over de te volgen procedure. De gemoederen liepen hoog
op tijdens deze vergadering. Vrakking liep boos weg. In de vergadering werd
niet gesproken over de inhoud van de methode.Vrakking besloot de volgende ochtend dat hij niet langer de verantwoordelijkheid
voor het IRT wenste te dragen. Het IRT maakte gebruik van opsporingsmethoden
die hij weigerde te aanvaarden.Op 26 november 1993 liet Van Riessen aan Langendoen weten dat gestopt
diende te worden met de methode. De Amsterdamse driehoek had daartoe besloten
in een vergadering van 22 november 1993.3De heerDe Graaf: Maar er zijn na 26 november
toch nog allerlei containers binnengekomen?De heerNordholt: Dat zeg ik u: je kunt wel
zeggen dat je wilt dat het niet meer gebeurt, maar de containers kwamen binnen;
enerzijds had je het stopzetten van de methode, maar anderzijds kwam de argumentatie
dat de zaak door moest lopen, omdat anders de informanten in gevaar zouden
komen.4Op 1 december werd op het ministerie van Binnenlandse Zaken een bespreking
gehouden met de beide ministers om te bezien hoe verder te handelen. De uitkomst
van deze bespreking is op verschillende manieren uitgelegd. Minister van Justitie
Hirsch Ballin meende dat er een voorstel zou komen voor herstructurering van
het IRT. Ook Van Randwijck was die mening toegedaan. Minister van Binnenlandse
Zaken Dales stelde daar dat «het team tot de grond toe moet worden afgebroken».
De Amsterdamse driehoek meende dat besloten was het IRT te ontbinden.5Op 7 december 1993 werd via een persbericht bekend gemaakt dat het IRT
werd opgeheven. Voor de consternatie die de opheffing van het IRT tot gevolg
had, verwijst de commissie naar het rapport van de commissie-Wierenga. De
commissie geeft hier enkele citaten uit de openbare verhoren die de problematiek
rond de opheffing illustreren.De heerKoekkoek: (...) In een periode waarin
u ziek bent, neemt u kennis van de opheffing van het IRT via het persbericht
en het krantebericht. Wat was uw eerste reactie daarop?MevrouwSchmitz: Via het persbericht, via het
krantebericht en het telefoontje van de heer Straver dat ik indertijd kreeg.
Tijdens de weken waarin ik ziek was, heeft hij mij absoluut niet
lastig gevallen, maar toen was hij dusdanig geschokt dat hij mij wel degelijk
heeft opgebeld. Ik was ook geschokt. Ik heb daar geen ander woord voor. Ik
was buitengewoon boos.De heerKoekkoek: In welke termen uitte u uw
boosheid?MevrouwSchmitz: Ik weet niet eens of ik mij
geuit heb, maar ik heb minstens gedacht «het is ze toch gelukt».
U moet zich dat een beetje voorstellen in het licht van jaren lang werken
en erin geloven dat wij met elkaar de criminaliteit moesten aanpakken. Je
ziet dat het niet goed van de grond komt. Je hebt dan, na al die strubbelingen,
een nieuwe koers zien ontstaan. Je gelooft daarin. Je denkt dat het nu dan
wel goed gaat. En dan hoor je een half jaar later dat het is opgeheven, dat
het is afgelopen met die zaak. Dan heb je echt het gevoel dat je voor niks
hebt gewerkt.1Devoorzitter: Kunt u om de zaak helder te
houden even kort, in minder dan anderhalve minuut, een aantal dingen verklaren?
Wat is er volgens u op de beroemde vergadering op 1 december 1993, waar in
ieder geval geen notulist aanwezig was, gebeurd? Wilt u daarna ingaan op het
persbericht? Daarna wordt u minister en dan geeft u daar weer een oordeel
over, namelijk op 26 januari 1994.Wilt u die drie dingen op een rij zetten?De heerVan Thijn: Ja. Ik zal het heel kort
doen.Op de vergadering van 1 december op het departement van Binnenlandse
Zaken in Den Haag – er was geen notulist – heb ik aan de minister
van Justitie gevraagd of hij de mening van de hoofdofficier deelde, namelijk
dat deze methode ontoelaatbaar is. Het antwoord daarop was ja. Dat was in
tien seconden afgehandeld. Toen zei ik: dan weet ik genoeg. Het tweede onderwerp
was: als wij de methode stopzetten – en er is besloten om de methode
stop te zetten – wat betekent dit dan voor het IRT? De mening van de
toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, die heel dominant aanwezig was,
is algemeen bekend: afbreken die hap. Wij hebben toen uitdrukkelijk de vraag
besproken of je die methode kon stopzetten zonder het team op te heffen. Dat
is uitdrukkelijk besproken. Door de politie werd daarop meegedeeld dat dit
het enige lopende onderzoek was en dat alles een uitvloeisel was van het Delta-onderzoek.
Zij deelde mede dat zij de mensen, die vanaf die dag werkloos waren, in ieder
geval terug moest sturen naar de kazernes. Toen legde de heer Nordholt zijn
plan op tafel voor de aanpak in de toekomst en toen heeft de minister van
Justitie gezegd: dat wil ik wel eens op papier zien. En daar had hij groot
gelijk in. Dat is wat er is gebeurd.Ik kan u trouwens inmiddels een brief overhandigen die ik tussen
de stukken vond naar aanleiding van de vergadering op 1 december. Daaruit
blijkt, dat de opheffing van het team in ieder geval voor Binnenlandse Zaken
een uitvloeisel was van die vergadering. Wij hebben toen zelfs nog even gesproken
over de publiciteit: als de heer Van Riessen in de komende dagen de mensen
van het IRT meedeelt dat zij per 1 januari terug moeten naar hun korpsen van
herkomst, dan zullen wij dat toch ook in de publiciteit moeten brengen, want
er zal een deining ontstaan onder die mensen. Dat was de aanleiding om te
overwegen. Het is niet die avond beslist, maar het was wel een logisch gevolg
van de beslissingen die daaraan voorafgaan, om een persbericht uit te brengen.De heerKoekkoek: Als je vraagt om nieuwe voorstellen,
is het dan niet verstandig om oude schoenen pas weg te gooien als je nieuwe
hebt?De heerVan Thijn: Dat is heel verstandig,
maar de mensen van het IRT moesten geïnformeerd worden over hetgeen er
ging gebeuren. Zij moesten namelijk ophouden met werken. Als je nog geen nieuwe
schoenen hebt – wij hadden ze wel, maar de minister wilde de zaken eerst
op schrift hebben – dan kun je dat toch niet in het midden laten? Je
kunt in deze mediatijd toch niet verwachten dat de pers het niet merkt als
je zo'n ingrijpende beslissing neemt en iedereen zo op tilt slaat? Wij hebben
dus gemeend, dan maar zelf een persbericht te moeten geven.De heerKoekkoek: Voor de opheffing van het
team?De heerVan Thijn: Ja.Devoorzitter: Dat gebeurt 7 december. De gezagscrisis
wordt daarin niet genoemd. Dat hebben wij allemaal kunnen zien en dat staat
ook in het rapport-Wierenga beschreven. Er was natuurlijk wel een gezagscrisis.De heerVan Thijn: Ja. Ik heb mij nooit zo
kunnen opwinden over de vraag of het nu om een gezagscrisis of om de opsporingsmethode
ging.2De heerDe Graaf: U zegt dat het team had kunnen
blijven bestaan, als de methode was opgeheven.De heerNordholt: Als de methode zou zijn gestopt,
als er helderheid zou zijn geweest dat wij daarvoor geen verantwoordelijkheid
konden nemen, als volstrekt helder zou zijn geweest dat de zaak moest worden
afgebouwd en omgebogen, dan was het team niet ontbonden. Wij zijn niet op
8 november naar mijnheer Vrakking gegaan om het team te ontbinden. Wij zijn
ook niet naar de procureur-generaal gegaan om dat te doen. Zelfs in de situatie
van 1 december had het nog anders gekund als men het anders had gewild.1De heerKoekkoek: Voorzitter, ik stel voor,
dat wij overgaan naar begin december 1993. Wat was volgens u, mijnheer Wiarda,
naar uw huidig inzicht de belangrijkste reden voor opheffing van het IRT Noord-Holland/Utrecht?De heerWiarda: De belangrijkste reden... Ik
moet u zeggen, dat ik afgelopen zondag het rapport Wierenga nog weer eens
van voor tot na heb gelezen. Het is een vraagstuk dat mij voortdurend heeft
beziggehouden. Ik ben er niet uit. Ik had mij op deze vraag geprepareerd.
Ik wil er het volgende over zeggen. Ik denk dat het te maken heeft met het
falen van de politiële en justitiële organisatie. Het falen in termen
van: praat men goed met elkaar; bestaat er voldoende vertrouwen in elkaar;
weet men elkaar voldoende te vinden op momenten dat het moeilijk is en er
snel moeilijke beslissingen genomen moeten worden. Als u, zoals Wierenga het
ook beschreven heeft, de historie bekijkt van ons gezamenlijk team dan ziet
u dat er op dat terrein voortdurend struikelpartijen zijn geweest.2Ook ongeveer twee jaar na de opheffing blijkt dat de betrokken hoofdrolspelers
een verschillende lezing blijven geven van de redenen die geleid hebben tot
de opheffing van het IRT. Duidelijk is dat de gewraakte methode niet zonder
meer had hoeven te leiden tot de opheffing van het team. Informatie IRT-onderzoekDe informatie die op basis van de Delta-methode was verzameld, mocht niet
meer gebruikt worden. In een ressortsvergadering eind 1993 – begin 1994
is dat volgens hoofdofficier De Beaufort van Haarlem besloten. De procesrisico's
van het gebruik van deze informatie werden te groot geacht.3De heerDros: .... Op enig moment is de knoop
doorgehakt in een ressortvergadering OM en is gezegd: er wordt gestart met
een nieuw onderzoek en alle informatie uit het oude Delta-onderzoek is niet
beschikbaar voor het nieuwe onderzoek.De heerDe Graaf: Dus de boeken zijn dichtgedaan
en de dossiers zijn weggehaald?De heerDros: De boeken zijn dichtgegaan. De
dossiers zijn voor een deel vernietigd, voor een deel bestaan ze nog.4De heerVos: Ik ben gefrappeerd door het feit
dat mijnheer De Beaufort nauwelijks weet wat de inhoud van het IRT-archief
was. U heeft er wel gezamenlijk een besluit over genomen. U heeft ook een
kernteam geërfd dat weer aan het werk is getogen en mogelijk gebruik
zou kunnen maken van delen van de informatie. Maar u heeft zich niet bemoeid
met de inhoud; dat was voor u onbelangrijk. Hoe kunt u gezamenlijk met de
PG's een besluit nemen zonder enige kennis te dragen van de inhoud?De heerDe Beaufort: Uw vraag ligt voor de
hand. Maar het uitgangspunt was dat het in zijn totaliteit onbruikbaar was
geworden. Dat nieuwe team moest echt met een volstrekt schone lei beginnen.
Inhoud betekent altijd papier: processen-verbaal. Als je daar een proces-verbaal
uit zou halen en het alleen maar zou lezen, dan word je daarmee belast. Het
eruit halen en overbrengen naar een nieuw team veroorzaakt de problemen waar
ik zojuist op wees.Devoorzitter: Waarom was het nu besmet?De heerDe Beaufort: Door de lading die het
in zijn totaliteit had gekregen. De methodiek was buitengewoon omstreden.
Wierenga heeft er weliswaar een oordeel over gegeven, maar de
methodiek bleef omstreden. Wij hebben allemaal gemerkt, ook in zaken die daarna
in Amsterdam hebben gediend, welke complicaties die veroorzaakte. Getuigen
moesten komen en dergelijke. Dus: daar maar even niet aan komen.1Mogelijk belangrijke informatie over de daders van de moord op de drugshandelaar
Van der Heiden in Alkmaar op 10 april 1993 kon hierdoor niet gebruikt worden.De heerDe Graaf: Betekent dit dat er naar
uw oordeel informatie in de IRT-archieven zit die, na het opheffen van het
IRT, dus na de beslissing daarover van de ressortsvergadering, niet meer kan
worden gebruikt, terwijl daarmee potentieel een moord kan worden opgelost?De heerVan der Veen: Ja, dat is de consequentie.2Corruptiebeschuldigingen AmsterdamVrijwel onmiddelijk na de opheffing van het IRT op 7 december 1993 werden
corruptiebeschuldigingen geuit in de richting van de politie van Amsterdam.
Er bestond een lijst van achttien corruptie-incidenten binnen de Amsterdamse
politie, die was opgesteld door de CID-chef van het IRT, Augusteijn. In een
artikel in het NRC Handelsblad van 22 januari 1994 werd gemeld dat corruptie
binnen de Amsterdams politie de werkelijke reden was voor de opheffing van
het IRT.De heerKoekkoek: Mijnheer Wiarda, op 22 januari
1994 verschijnt er een bericht op de voorpagina van NRC Handelsblad. Volgens
dat bericht zegt u, dat een bepaalde vorm van corruptie de ware reden is voor
de opheffing van het IRT. Die vorm van corruptie bestaat dan in het lekken
uit het Amsterdamse korps naar criminele organisaties. Bent u nog steeds die
mening toegedaan, dat dat de ware reden was? Bent u nog steeds de mening toegedaan
dat dat de ware reden was?De heerWiarda: De publikatie in de NRC is
voor rekening van degene die haar geschreven heeft. Het was geen interview;
ik ben daar niet aan het woord op enige manier. Het is informatie die uit
het circuit van autoriteiten stukje bij beetje is opgebouwd. Ik was nadat
men ons gezamenlijk team had opgeheven verwoestend kwaad.De heerKoekkoek: Verwoestend kwaad?De heerWiarda: Verwoestend kwaad, ja. Ik moet
dat bekennen.De heerKoekkoek: Dat klinkt erg dreigend.De heerWiarda: Ik moet erkennen dat ik zelden
in mijn ambtelijke loopbaan zo geëmotioneerd ben geweest als toen. Na
alles wat wij gedaan hadden, na alles wat je ook persoonlijk hebt afgezien
om het voor elkaar te krijgen en waarbij je steeds weer stapjes hebt terug
gedaan om geen irritaties op te wekken, enzovoorts, enzovoorts, na alles wat
onze mensen erin hebben gedaan, wat Van Baarle en Lith en mevrouw Vos en mevrouw
Schmitz daarin hebben gedaan om het hele geval goed van de grond te krijgen...)De heerKoekkoek: Maar u komt wel uit bij de
corruptie, hè?De heerWiarda: Ja, ja. Maar ik wil eerst zeggen
waarom ik zo ongelooflijk gefrustreerd was daarover. Ik heb mij daar toen
geweldig woedend over uitgelaten in allerlei richtingen en op allerlei plaatsen.
Begin januari zijn er de nieuwjaarsrecepties waar allerlei gesprekken over
actuele toestanden plaatsvinden en ik heb daar dingen gezegd als: je houdt
het toch niet voor mogelijk dat het nu is opgeheven; de methode kan niet de
echte reden zijn – dat heb ik dus toen gezegd – er moet meer achter
zitten; zitten er mensen in de klem waarbij mensen dingen van elkaar weten
die men graag verborgen wil hebben op grond waarvan men het noodzakelijk vind
om van dat team af te geraken? Het was niet goed van mij dat ik dat zo heb
opgeroepen, dat ik dergelijke discussies heb opgeroepen. Er ging natuurlijk
wel enig geruis. Bij de oprichting van het team waren lekken een heel belangrijke
overweging om tot een gesloten, krachtig team te komen. Onderweg heeft dat
team een aantal belangrijke corruptie-onderzoeken gedaan. Er lag toen in de
besprekingen die wij onmiddellijk na de opheffing met de vier andere korpschefs
voerden, een serie indicaties...Devoorzitter: De zogenaamde map van Augusteijn? De heerWiarda: Ja, de achttien gevallen. En
als je die indicaties gaat onderzoeken, dan leidt natuurlijk geen ervan tot
een zaak. Je kunt dan concluderen dat al die indicaties er niet hadden mogen
zijn, maar dat bestrijd ik. Die indicaties waren indicaties. Dat je op grond
van die indicaties niet tot een bewijsconstructie komt, is een andere zaak
en ik erken dat je op grond daarvan niet in het openbaar al te fel te keer
mag gaan over wat nu wel de ware reden zou kunnen zijn. Ik had dat toen niet
zo moeten doen.De heerKoekkoek: Dus u betreurt het dat u
aanleiding hebt gegeven tot die publikatie?De heerWiarda: Ja, u wrijft het er nog maar
weer even verder in. Ja, dus!1Procureur-generaal te Amsterdam Van Randwijck kondigde vervolgens een
rijksrecherche-onderzoek aan naar de corruptiebeschuldigingen. Dit was aanleiding
voor een felle confrontatie tussen de procureur-generaal en de korpschef in
Amsterdam. De heerKoekkoek: Ik wil met u verdergaan over
de sturing die het openbaar ministerie aan de politie kan geven. Ik wil beginnen
met een incident uit januari 1994, waarbij u geconfronteerd wordt met corruptiebeschuldigingen
aan het adres van de Amsterdamse politie. U wilt een rijksrecherche-onderzoek
instellen en heeft daarover contact met de heer Nordholt. U heeft zelf gezegd
hoe dat gesprek verliep. De heer Nordholt zei namelijk dat als u dat zou doen,
hij naar de minister zou stappen, een persconferentie zou geven en hij zei
daarnaast, ik citeer: «Ik haal je integraal door». Was deze wijze
van omgaan met u voor u geen aanleiding om naar de minister te stappen en
te zeggen: hij eruit of ik eruit?De heerVan Randwijck: Ja. Het probleem was
alleen dat de minister niet te bereiken was. Ik hem geprobeerd hem te bereiken.
Hij zat op dat moment – als ik het mij goed herinner – bij een
partijcongres in de Veluwe. Ik heb hem dus niet kunnen bereiken. Daarnaast
is het zo dat het onderzoek wel gewoon is doorgegaan.Devoorzitter: U kunt het natuurlijk ook een
dag later zeggen.De heerVan Randwijck: Ja, maar het onderzoek
is wel doorgegaan in de richting van die beschuldigingen.De heerKoekkoek: Zeker, zeker. Ik gebruik
het als voorbeeld hoe moeilijk het kan zijn voor het openbaar ministerie om
leiding te geven aan de politie als de ondergeschikten, want ook de heer Nordholt
is een ondergeschikte, zo met het gezag omgaat.De heerVan Randwijck: Kijk. Ik ben een jaar
of tien hoofdofficier in Den Haag geweest. Zeker als je op een wat, laat ik
zeggen, amicale toon met elkaar omgaat...De heerKoekkoek: Dit was niet amicaal.De heerVan Randwijck: Nee, laat ik zeggen
dat zeker als je normaal met elkaar omgaat, je weleens stevige dingen tegen
elkaar pleegt te zeggen. Dat hoeft overigens geen enkele aanleiding te zijn
tot beschadiging van de persoonlijke verhoudingen. In dit verband heb ik het
eigenlijk nogal verbijsterend gevonden. Er gebeurde echter wel wat ik wilde:
het recherche-onderzoek ging gewoon door.De heerKoekkoek: U heeft het naast u neergelegd?De heerVan Randwijck: Ja, ik heb het naast
mij neergelegd.De heerRabbae: Maar als u de minister toen
had kunnen bereiken, zou u dan inderdaad gezegd hebben «hij eruit of
ik eruit»?De heerVan Randwijck: Dat zou ik nooit gezegd
hebben, want er zijn belangrijker redenen om op te stappen.2Devoorzitter: (...) U zegt tegen de heer Van
Randwijck als hij een rijksrechercheonderzoek zou willen instellen: als je
dat doet, bel ik de minister, dan is het oorlog, ik beleg een persconferentie
en trek jou integraal door. Zijn die woorden juist?De heerNordholt: Nee.Devoorzitter: Die zijn niet juist.De heerNordholt: Die zijn niet juist.Devoorzitter: Wat hebt u wel gezegd? (...)
De heerNordholt: Die kwalificaties zou u niet direct
uit mijn mond horen. Ik ben boos geworden en ik heb tegen hem gezegd: ik vind
dat niet juist. In de eerste plaats, als iemand weet dat de ontbinding van
dit team niets met corruptie te maken heeft, dan ben jij het wel. Op het moment
dat iemand ons van corruptie beschuldigt en zegt dat de ontbinding van het
team te maken heeft met corruptie tot in de hogere regionen van het korps –
ik geloof dat daarmee de rechercheleiding werd bedoeld – dan vind ik
dat een aantijging die niet kan. Op het moment dat de procureur-generaal
zegt: daar stel ik een onderzoek naar in, terwijl hij als een van de hoofdrolspelers
weet hoe de ontbinding is gegaan, dan vind ik dat onjuist. Hij zei toen tegen
mij: ik trek mij daar niets van aan, dat bericht gaat zo uit. Toen heb ik
gezegd: als je dat doet, dan moet je ermee rekenen dat ik in ieder geval de
minister opbel. Want ik vind dat dit bericht niet uit mag gaan op deze manier.
Als je dat doet, dan zeg ik dat op die persconferentie. Dan komt alle stront
boven. Zo heb ik het gezegd. Hij heeft waarschijnlijk dat woord geassocieerd
met doortrekken. (...) Devoorzitter: Eigenlijk betekent
dit dat u weinig respect had voor dat gezag boven u?De heerNordholt: Als u het zo zegt «dat
gezag» dan hebt u gelijk.Devoorzitter: Is het weer goed gekomen met
de procureur-generaal?De heerNordholt: Ik heb hem daarna niet veel
meer gezien.Devoorzitter: Dat vroeg ik niet.De heerNordholt: Maar dat is misschien het
beste antwoord.1Het rijksrecherche-onderzoek wees uit dat er geen sprake was van corruptie
in de genoemde achttien gevallen. De commissie heeft evenmin kunnen vaststellen
dat deze corruptiebeschuldigingen in enigerlei mate gefundeerd waren. 3.4.3 Delta-methodeNa dit overzicht van de gebeurtenissen rond de opheffing van het IRT wil
de commissie zich nu concentreren op de Delta-methode. Sommige betrokkenen
blijken zich slechts langzaam de volle omvang van de methode te zijn gaan
realiseren.Het IRT deed onderzoek naar de criminele organisatie van Bruinsma. Na
de moord op Bruinsma richtte het IRT zich op de erven Bruinsma die bestond
uit drie criminele leiders. Dit drietal was de reden dat het IRT-onderzoek
de naam Delta kreeg. De criminele organisatie hield zich primair bezig met
de handel in verdovende middelen, maar ook met handel in vuurwapens inclusief
explosieven en vermoedelijk met liquidaties.De leiding van het IRT verwachtte niet dat met de gebruikelijke opsporingsmethoden
een causale relatie tussen het driemanschap en de deelnemers in het criminele
netwerk aangetoond zou kunnen worden. Daarom werd nieuw, creatief onderzoek
noodzakelijk geacht.2De heerVan der Veen: (...) Kijk, u moet goed
in de gaten houden wat mijn opdracht was. Mijn opdracht was niet om een criminele
organisatie een blauw oog te slaan, maar om een criminele organisatie knock-out
te slaan.Devoorzitter: Ja, dat begrijp ik, maar...De heerVan der Veen: In die context maak ik
mijn afwegingen van proportionaliteit en subsidiariteit. Voor mij was deze
beslissing, zoals ik tegen mijn vorige minister heb gezegd, een «ABC-tje».Devoorzitter: Een ABC-tje?De heerDe Graaf: «ABC-tje» staat
voor iets wat gebruikelijk is, wat bij iedereen bekend is?De heerVan der Veen: Neen. Met «ABC-tje»
wil ik zeggen dat de afweging van proportionaliteit, subsidiariteit en zorgvuldigheid,
overwegingen van redelijkheid en billijkheid die om de hoek komen kijken,
in de context van mijn opdracht – de criminele organisatie knock-out
slaan –...Devoorzitter: Van wie had u die opdracht gekregen?De heerVan der Veen: Dat onderzoek vond plaats
onder gezag van de ressortsvergadering. Die had die opdracht gegeven.Devoorzitter: Stond er op een briefje: de
criminele organisatie knock-out slaan?De heerVan der Veen: Neen. Devoorzitter: Voor de opdracht is een algemeen
kader. Dat staat ook bij Wierenga beschreven. Maar daar is toch niet uit op
te maken dat u carte blanche had gekregen om methodieken aan te wenden om
de organisatie knock-out te slaan?De heerVan der Veen: In die woorden wordt
dat natuurlijk niet opgeschreven, maar materieel lag het zo. Vanuit de democratische
rechtsorde bekeken, ging het om een groepering die uiterst bedreigend was,
die nummer één in Nederland stond op het lijstje van meest bedreigende
groeperingen. In die tijd – dat was ook verwoord in de nota «De
georganiseerde criminaliteit in Nederland» van de beide politieministers,
de ministers Hirsch Ballin en Dales, «Dreigingsbeeld en plan van aanpak» –...Devoorzitter: ...1992...De heerVan der Veen: ...was dat ook het gevaar
waar de nadruk op werd gelegd.Devoorzitter: Daarom stelde ik u aan het begin
de vraag of u van de ministeries de opdracht had gekregen om die organisaties
knock-out te slaan. Dat kan natuurlijk ook. U had aan het begin ook meegewerkt
aan die nota, u komt uit het departement, u gaat naar het IRT, dus ik vroeg
aan het begin of iemand op het departement had gezegd – de minister
of de ministers – «dat ga jij nu zo aanpakken»?De heerVan der Veen: Neen, dan heb ik uw vraag
net niet helemaal goed begrepen. Kijk, het klopt, ik heb aan de voorbereiding
van die nota meegedaan en de nota's geschreven in de context van het dreigingsbeeld
in onze democratische rechtsorde. Hoe ga je daar als officier van justitie
mee om in de dagelijkse praktijk, althans zoals ik het doe? Dan zit je natuurlijk
in een spanningsveld. Als de opdracht is «knock-out slaan», zoals
ik hem samenvat, dan komen daar natuurlijk andere opsporingsmiddelen aan te
pas dan wanneer de opdracht is «een blauw oog slaan» of «iemand
het ziekenhuis in slaan». Dan praat je over andere opsporingsmiddelen.
En bij deze groepering waar wij voor stonden, waren dat heel zware opsporingsmiddelen.
Wat voor spanning ga je nou tegenkomen op een gegeven moment, althans ik,
in mijn praktijk? Je gaat je afvragen of de middelen die ingezet moeten worden
op zichzelf niet een bedreiging voor de democratische rechtsorde zouden kunnen
opleveren. In dat spanningsveld doe ik dus mijn werk; dat is mijn vak. (...)Nee, het was een ontdekkingsreis, zo heb ik het tenminste ervaren,
zoals Columbus...1In 1991 werd binnen het IRT al gesproken over het doorlaten van drugs
om een beter zicht te kunnen krijgen op de criminele organisatie. De methode
is toen in gesprekken tussen de CID en officier van justitie Franken van Bloemendaal
aan de orde geweest. Franken van Bloemendaal heeft dat in 1991 niet door laten
gaan. Het laten groeien van een informant en het doorlaten van drugs (ook
naar het buitenland) zou op problemen stuiten bij de minister. Het zou gaan
om een verboden methode.2Het IRT-onderzoek naar deze criminele organisatie richtte zich op de handel
in softdrugs en mogelijk XTC. Het IRT kreeg informatie van een informant (verder
aan te duiden als informant 1) die contacten had met de criminele organisatie.
Informant 1 had zich gemeld bij de CID te Haarlem. Omdat de CID Haarlem, i.c.
Langendoen, bekend was met het feit dat het IRT onderzoek deed naar de erven
Bruinsma, werd de informant door de CID Haarlem gerund ten behoeve van het
IRT. Al deze informatie kwam via Langendoen en CID-rechercheur Van Vondel
ter beschikking van het IRT.Vanaf juli 1992 werden onder regie van het IRT en met behulp van informanten
containers met drugs doorgelaten. De eerste containers met softdrugs zijn
doorgelaten onder gezag van IRT-officier van justitie Van Riel. Zijn opvolger
Van der Veen heeft de methode verder uitgebreid. Van der Veen gaf in 1993
toestemming om deze informant te laten «groeien» zodat hij meer
vertrouwen zou krijgen van de top van de criminele organisatie.3Devoorzitter: Op 11 januari 1993 neemt u de
belangrijke beslissing dat, terwijl er in het traject voordat u officier bent
al is doorgelaten, de informant opgewaardeerd wordt tot de zogenaamde groei-informant,
dat er meer van hetzelfde gaat komen.De heerVan der Veen: Er moest een principiële
keus gemaakt worden om van betrokken informanten gebruik te blijven maken.
Bij deze ene waar u op doelt, was doorslaggevend, of een belangrijk
argument voor mij in de context van proportionaliteit, dat deze man het in
zich had om in krediet en vertrouwen te groeien in de ogen van de criminelen.Devoorzitter: Wat heeft u toen verder precies
beslist, behalve dat die man meer vertrouwen kon gaan wekken bij de criminele
doelgroepen?De heerVan der Veen: Het beoogde effect was
het verkrijgen van informatief zicht op hoe en door wie in het Delta-netwerk
de feitelijke opdrachten tot criminele activiteiten tot stand kwamen. Met
andere woorden: wie trokken er aan de touwtjes, hoe zat het precies in elkaar?
In die context mocht met deze informant worden doorgegaan zolang dat meerwaarde
had in de context van deze doelstelling. Bij die beslissing hebben wij, commissaris
Lith en ik, toen een aantal randvoorwaarden gesteld. De informanten moesten
uitnodigingen vanuit het Delta-netwerk tot het doen van bestellingen afwijzen.
Met andere woorden: geen uitlokking, geen organiserende rol.1Informant 1 hield zich bezig met het regelen van transporten van drugs.
Hij maakte deel uit van een criminele organisatie die zich kenmerkt door het
verlenen van faciliteiten aan diverse andere criminele organisaties in de
zogenaamde Hollandse netwerken.2 Daarvoor kreeg
hij van de criminele organisatie de bill of lading. In het criminele milieu
had informant 1 bekend gemaakt dat er sprake was van een corrupte douane-ambtenaar.
Informant 1 zorgde ervoor dat de containers waarin de drugs zaten verstopt
in handen van de politie kwamen.De politie zorgde er in samenwerking met de douane voor dat deze
ladingen bij de invoer in Nederland ongemoeid werden gelaten. Vervolgens werd
de lading door de politie geïnspecteerd en door de politie afgeleverd
op de plaats van bestemming. Daar werden de verdovende middelen door de Delta-organisatie
overgenomen.3Deze methode, waarvan CID-chef Van der Putten de grondlegger is, is waarschijnlijkerwijs
uitgewerkt door CID-chef Langendoen:Devoorzitter: Bent u nu ook de bedenker van
de methodiek?De heerVan Vondel: Ik ben niet de bedenker,
maar ik ben wel de meedenker van de methodiek.Devoorzitter: Wie was de bedenker?De heerVan Vondel: De bedenker was in mijn
ogen Klaas Langendoen. Dat is de man die met het idee gekomen is. Toen was
nog niet het hele model klaar. Daar werd over gediscussieerd.4Van der Veen gaf in zijn rapport van januari 1994 aan dat deze methode
vele voordelen had ten aanzien van de stuurbaarheid en controleerbaarheid
van de informant.Dankzij deze voor Nederland nieuwe werkwijze werd voorzien in een
verhoogde controleerbaarheid en aanstuurbaarheid van de informant, werd voorzien
in het verkrijgen van zicht op illegale verdovende middelenstromen, werd voorzien
in betere aansturingsmogelijkheden in de opsporing en waarheidsvinding en
werd voorzien in betere toetsingsmogelijkheden voor de IRT-officier in diens
beslissingen over het al dan niet toestaan aan informant tot het plegen van
strafbare begunstiging, vanwege de betere garanties dat informant niet vervalt
in mededaderschap omdat zulks direct zichtbaar zou worden. Kortom een nieuwe
werkwijze in de inlichtingenmethodiek met verbeterde controle-mogelijkheden
en verbeterde juridische waarborgen.5Gedurende langere tijd was daar volgens hem specifiek op gelet. De commissie
heeft niet kunnen vaststellen of en hoe de betrouwbaarheid, stuurbaarheid
en controleerbaarheid van de informant door het IRT werd gecontroleerd.Van der Veen vermeldt dat bij elke container expliciet door Lith, Langendoen,
Augusteijn en hemzelf beoordeeld werd of het doorlaten van deze container
effectief en verantwoord was. Onder verwijzing naar de jurisprudentie van de Hoge Raad over het
onderwerp materiële wederrechtelijkheid is in de toegestane gevallen
telkens vastgesteld dat de door de informant gepleegde strafbare feiten proportioneel,
d.w.z. evenredig zijn, aan het hogere doel, dat dankzij het verkrijgen van
deze strafbare feiten kon worden bereikt, namelijk het verkrijgen van zicht
op en inzicht in het criminele netwerk van Delta, welk zicht en inzicht een
conditio sine qua non is om tot ontmanteling daarvan te kunnen overgaan. Wat
betreft de toetsing op het beginsel van subsidiariteit is hierover reeds opgemerkt
dat zonder de informatie van informanten geen mogelijkheden aanwezig waren
voor een opsporingsonderzoek naar feiten en omstandigheden als grondslag van
een verdenking.1Over de termijn waarin de methode kon worden ingezet door het IRT bestond
geen duidelijkheid.Devoorzitter: Had het jaren kunnen duren?De heerVan Vondel: Ja, het had jaren kunnen
duren. In mijn beleving had het zelfs nog wel vier jaar kunnen duren.Devoorzitter: Vier jaar! Vier jaar er doorheen
en er doorheen en er doorheen?De heerVan Vondel: U praat alleen maar over
«er doorheen en er doorheen en er doorheen». U vergeet even de
organisatie die uiteindelijk de doelstelling was. U legt het middel heel zwaar
uit. Ik ben het volledig met u eens dat het een zwaar middel is. Wij hebben
dat echter ingezet om een hele zware mafia-organisatie onderuit te halen.2Devoorzitter: Het punt van de hoeveelheden
of de duur. Een van de runners, de heer Van Vondel, heeft hier eergisteren
gezegd: het kon wel vier jaar duren. Heeft u over de duur toen iets afgesproken?De heerVan der Veen: De heer Lith en ik waren
verantwoordelijk voor het proces. Een van de randvoorwaarden die is afgesproken,
is dat er telkens en per geval besloten werd. Dus het was heel korte-termijnwerk.
Het was geen carte blanche, het was geen traject, per geval en telkens per
geval beoordeling.33.4.4 Onduidelijkheden rol informant 1Over de precieze activiteiten van informant 1 blijven onduidelijkheden
bestaan. Volgens Lith, Van der Veen en Langendoen importeerde informant 1
niet zelfstandig drugs. Hij zou slechts een rol gespeeld hebben bij het transport
van de binnengekomen containers. De commissie heeft geconstateerd dat informant
1 enkele malen naar Zuid-Amerika is geweest. Het blijft onduidelijk wat informant
1 daar deed.De korpsleiding van de Amsterdamse politie stelde dat de informant de
levensader van het Delta-onderzoek was. Naar het oordeel van de Amsterdamse
politie was informant 1 verantwoordelijk voor:1. de acquisitie van deals in Zuid-Amerika,2 het vervoer van de partijen verdovende middelen naar Nederland,3 de invoer in Nederland door de douane,4 het stashen/opslag van de partijen,5 de distributie van de partijen verdovende middelen in Nederland.4Volgens hoofdofficier Vrakking en commissaris Van Riessen had invoer slechts
plaats nadat betrokkene naar Zuid-Amerika was geweest en «het licht
op groen had gezet».5Van Kastel verwoordde zijn twijfels in een notitie aan Van Riessen:In theorie is het mogelijk dat de informant niet slechts behulpzaam
is bij het verkrijgen van partijen voor anderen doch dat hijzelf – onder
regie van politie en justitie partijen aanschaft en doorverkoopt en zich als
belangrijke zelfstandige binnen het criminele milieu kan manifesteren. Op
die manier is hij in staat zijn criminele praktijken te ontplooien en zich
daardoor te verrijken, volledig gedekt door de autoriteiten. (...) Zou het
echt zo (kunnen) zijn dat wij politie en justitie – in dit geval een
stimulerende invloed hebben op de criminaliteit, die wij vervolgens
weer te vuur en te zwaard bestrijden? Ik zeg niet dat het zo is, maar wie
overtuigt mij ervan dat het niet zo is?1CID-chef Kennemerland, Langendoen, verklaart dat de informant nooit zelfstandig
bestellingen heeft gedaan in Zuid-Amerika. Langendoen stelt dat de informant
slechts in Zuid-Amerika was om zijn rol in het traject van de verdovende middelen
te kunnen regelen. De acquisitie zou steeds zijn uitgegaan van de criminele
organisatie.2Het is voor de commissie onduidelijk gebleven of en in hoeverre informant
1 zelf een rol speelde bij de bestelling van drugs in Zuid-Amerika. Vanwege
de feitelijk geringe controleerbaarheid en stuurbaarheid van deze informant
valt achteraf niet meer vast te stellen welke activiteiten hij heeft verricht.Devoorzitter: Zegt u nu dat in het IRT-traject
in feite de informant de regie had?De heerSnijders: Dat zeg ik niet. Als ik er
goed naar kijk, neig ik ernaar te zeggen dat er een omslagpunt is geweest
en dat de informanten – ik spreek in het meervoud, want voorzover ik
heb kunnen vaststellen, gaat het om meerdere informanten – ons aanstuurden.
Laat ik volstaan met de kanttekening dat wij niet altijd de regie hadden.Devoorzitter: Ik kom er nog op terug hoe u
dat precies vaststelt. U moet toch iets preciezer zijn. Wat bedoelt u als
u zegt: wij zijn de sturing kwijtgeraakt?De heerSnijders: Op het moment dat de informant
zegt dat hij het op een bepaalde manier wil hebben – ik laat even in
het midden hoe, want dan zitten wij erg kort op de trajecten en de handelingen
die hij pleegt – is het al foute boel. Hij mag geen invloed hebben op
de gebeurtenissen.33.4.5 Doorgelaten softdrugsIn totaal zijn via deze methode in de periode juli 1992 tot en met 1 juli
1993 vijf zendingen met drugs binnengekomen onder gezag van teamleider Lith
en de officieren van justitie Van Riel en Van der Veen.4 In totaal zijn daarbij 19 500 kilo softdrugs doorgelaten, waarvan
4000 kilo in beslag zijn genomen.5 Na 1 juli
1993 tot en met december 1993 zijn tien zendingen binnengekomen. Onder verantwoordelijkheid
van officier van justitie Van Capelle zijn ongeveer 30 000 kilo drugs
op de markt terecht gekomen.In totaal zijn ongeveer 45 000 kilo softdrugs niet onderschept door
het IRT. Een deel van deze 45 000 kilo is volgens de officieren Van der
Veen en Wortel «weggetipt» aan politie in het buitenland onder
andere aan Israël, Denemarken en Letland. Het is onaannemelijk dat deze
partijen daar ook daadwerkelijk in beslag zijn genomen. Er is geen enkele
terugmelding van in het buitenland in beslag genomen partijen te vinden.De commissie-Wierenga maakt in haar geheime aanbiedingsbrief bij de geheime
delen van de processen-verbaal expliciet melding van deze 45 000 kilo.
De ministers en de kamercommissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
zijn op de hoogte van deze aanbiedingsbrief. In het openbare rapport van de
commissie wordt geen melding gemaakt van het doorlaten van softdrugs.63.4.6 Harddrugs en groei-informantDe politiële en justitiële leiding van het IRT, i.c. Lith en
Van der Veen, hoopten dat het doorlaten van de partijen softdrugs tot gevolg
had dat het vertrouwen en aanzien van informant 1 bij de leden van de criminele
organisatie Delta zou groeien, zodat hij contact zou krijgen met de top van
de Delta-organisatie. Met het doorlaten van de grote hoeveelheden softdrugs
is slechts een enkele keer zicht geweest op leden van het driemanschap: In januari 1993 is gesproken over de wenselijkheid om, in het geval
dat de informant door de top van de organisatie zou worden benaderd om medewerking
te verlenen aan een door de criminele organisatie voorgenomen cocaïne-invoer,
die criminele organisatie te ontmantelen, onder meer door de aanhouding van
de hoofdverdachten. In september 1993 is wederom gesproken over de mogelijkheid
van een dergelijke situatie, die zich overigens niet eerder dan in de loop
van 1994 zou voordoen.1Op 7 september 1993 werd door Van Capelle besloten dat proefzendingen
cocaïne van in totaal 100 kilo doorgelaten konden worden om zicht te
krijgen op een mogelijke megazending van 5.000 kilo cocaïne waardoor
de top van de organisatie zou kunnen worden aangehouden.2Devoorzitter: Maar nu is er op 7 september
ook weer een bijeenkomst met in ieder geval de heer Augusteijn. Daar wordt
gesproken over uw toestemming om vier kleinere partijen van honderd kilo door
te laten gaan.De heerVan Capelle: Dat is opgenomen in het
CID-journaal, met een wat cryptische omschrijving. Er staat: afhankelijk van
de omstandigheden.Devoorzitter: Als u dat zelf eerder al gezegd
heeft, in het gesprek van 25 juni, als u de zaak overneemt van Van der Veen,
in algemene zin en niet precies over de details en de uitvoering, dan kon
de politie, de uitvoerders, er op dat moment toch van uitgaan dat u akkoord
was gegaan met de proefzending?De heerVan Capelle: Nee, ik denk dat het anders
ligt. De methode waar wij over spreken had betrekking op softdrugs. De bedoeling
was om de organisatie bij wege van de invoering van een grote hoeveelheid
harddrugs te ontmantelen. Nu hangt het er maar helemaal van af hoe je met
een proefzending omgaat en waar die uiteindelijk terecht komt, of je dat traject
kunt voortzetten.Ik zal een voorbeeld geven. Het hangt er een beetje van af hoe het
loopt, maar je zou kunnen denken dat het een vooraankoop is. Je kunt de politie
er dan tussen schuiven, die dan de partij in de markt vangt, zodat die niet
het milieu in gaat.Devoorzitter: Wilt u dan zeggen dat de mededeling
dat toestemming is gegeven om vier kleine partijen van honderd kilo door te
laten gaan onjuist is?De heerVan Capelle: Nee, die toestemming is
zo niet gegeven. Er is toestemming gegeven om de informant in gesprek te laten
blijven, ook waar het gaat om proefzendingen. Afhankelijk van de omstandigheden,
dus afhankelijk van hoe een en ander in zijn werk gaat en vooral – dat
staat er niet met zoveel woorden, maar het is wat daar is overwogen –
om te voorkomen dat het in het milieu terecht kwam, was of je het helemaal
kon afwerken.Devoorzitter: In het CID-journaal staat: door
laten gaan. Dan is het toch volstrekt duidelijk waarover het gaat? U zegt
zelf dat de uitvoering aan de politie moet worden overgelaten en dat u er
voor de grote lijnen bent.De heerVan Capelle: Neen, dit is iets anders
dan in het voetspoor voortgaan in de zin dat je moet terugvallen op de grote
lijnen. Dit is een grote-lijnbeslissing. Het kan aldus worden samengevat:
de informant mag van mij met de criminele organisatie in gesprek blijven,
maar ik wil tot op de laatste centimeter precies weten hoe het met de proefzendingen
verloopt om te voorkomen dat die het milieu ingaan.Devoorzitter: Er is een tweede deel van de
bijeenkomst op 7 september 1993. Blijkbaar was daar de teamleider niet bij,
maar wel anderen van het team. Er is ook gesproken over 5 000 kilo cocaïne
die mogelijk gepakt moeten worden. Om die te kunnen pakken moest er, gezien
de situatie van de informant, een proefzending komen. Daarvan zei u dat u
dat kon doen.De heerVan Capelle: Nogmaals, het zal aan
mij liggen dat ik dit niet helemaal aan u duidelijk kan maken, maar het hangt
ervan af hoe je die proefzending behandelt. U moet goed begrijpen dat als
het gaat om het laten doorgaan van softdrugs, er op een andere manier werd
geopereerd dan gebruikelijk is bij harddrugs. Je spreekt dan over een stof
met een onaanvaardbaar risico voor de volksgezondheid.De heerDe Graaf: Maar de methode was precies
dezelfde.De heerVan Capelle: De methode wel, maar de
manier waarop je vervolgens controleert waar de drugs blijven, had ik liever
anders gezien.Devoorzitter: Het was toch niet mogelijk om,
met de manier waarop de informant werkte, de eerste partij gelijk af te vangen?
Daar kreeg je die andere toch niet mee? De heerVan Capelle: Wij hebben dat toen niet
zo uitputtend besproken. Ik herhaal dat bij mij voorop stond dat moest worden
voorkomen dat zo maar een partij harddrugs in het milieu terecht zou komen.
Het hangt ook van de omvang van de proefzending af. Een proefzending van 5 000
kilo cocaïne is ongelooflijk veel, maar een proefzending van bijvoorbeeld
100 kilo kon op zichzelf voldoende zijn geweest, bij alle andere feiten waarover
wij beschikten, om de organisatie te ontmantelen.Devoorzitter: Als het bovenste niveau van
die organisatie bereid was om zijn handen in die 100 kilo te zetten. Anders
was u nog even ver.De heerVan Capelle: Dat is een feitelijke
afweging die je op dat moment maakt. Hoe worden afspraken gemaakt? Welke zekerheden
kun je inbouwen? Je kunt dit niet van tevoren met een schaartje knippen.1De verwachting van de direct betrokkenen was dat bij een megazending van
5.000 kilo de top van de criminele organisatie zichtbaar zou worden. Bij de
zendingen softdrugs was daar geen sprake van geweest. Noch de leiding van
het OM, noch de Amsterdamse korpsleiding en teamleider Van Kastel waren hiervan
op de hoogte. Het is de commissie niet gebleken dat deze plannen zijn uitgevoerd. 3.4.7 Oude Bildtzijl: drugs en semtexIn augustus 1992 werd onder observatie van het IRT een container met in
totaal vermoedelijk 2.500 kilo marihuana naar Oude Bildtzijl (Friesland) vervoerd.
Begin november 1992 kwam in de Amsterdamse haven wederom een schip met 6.000
kilo marihuana aan volgens de bovengenoemde methode. Het transport van deze
partij werd ook door het IRT geobserveerd. Het OT van het IRT stelde vast
dat een deel van deze partij werd afgeleverd bij een boerderij in Oude Bildtzijl.
Het IRT verrichtte vervolgens een inkijkoperatie in de schuur van de boerderij
om vast te kunnen stellen of daadwerkelijk marihuana aanwezig was.Dit binnentreden vond plaats ter verificatie in verband met een voorgenomen
inbeslagneming in opdracht van de officier van justitie Van Riel. Het binnentreden
werd verricht door slechts één opsporingsambtenaar, die zich
via een soort luik aan de binnenkant van de schuur zich toegang tot een soort
zolderverdieping kon verschaffen. Direct bij binnenkomst trof deze opsporingsambtenaar
een partij softdrugs aan in open bruine dozen, terwijl hij tevens een plakbandapparaat
zag liggen. Gelet op zijn opdracht slechts te constateren of er verdovende
middelen lagen opgeslagen in genoemde schuur en hij deze vrijwel onmiddellijk
op een klein zoldergedeelte aantrof, heeft hij de schuur via hetzelfde luik
onmiddellijk verlaten, waardoor de actie slechts maximaal vier à vijf
minuten heeft geduurd. Door de korte duur van de actie en het feit, dat er
nagenoeg geen licht kon worden gemaakt in verband met ontdekking, zijn er
geen andere feiten of omstandigheden waargenomen. Slechts het gedeelte waar
de opsporingsambtenaar via het genoemde luik was binnengekomen, was bekeken.
De rest van de zolderverdieping en de overige delen van de schuur, dus ook
de begane grond werden niet bekeken, waardoor ook niet werd ontdekt, dat er
nog meer verdovende middelen (XTC), handgranaten en explosief materiaal waren
opgeslagen, zoals later bij inbeslagneming bleek.2IRT-officier Van Riel en IRT-teamleider Lith besloten dat deze partij
gepakt moest worden en zij tipten de politie in Friesland. Deze werd echter
niet geïnformeerd over de precieze achtergrond van deze tip, namelijk
het gebruik van de Delta-methode, aangezien het hier ging om een gesloten
CID-traject. Toen de politie van Friesland de schuur doorzocht, werden naast
enkele tonnen drugs en een paar duizend XTC-pillen ook 100 kilo semtex, 25
handgranaten en andere springstoffen gevonden. De politie heeft nooit kunnen
achterhalen wie de semtex daar had neergezet.De leiding van het IRT wilde niet bekend maken dat de partij Nederland
binnen was gekomen als onderdeel van de Delta-methode. De rol van informant
1 zou op die manier aan het licht kunnen komen. De eigenaar van
de boerderij werd eind 1993 veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf. De rechtbank
was toen niet op de hoogte van de connectie met het IRT. Na perspublicaties
vroeg het OM te Leeuwarden Lith om een aanvullend proces-verbaal. Het hof
sprak in hoger beroep de eigenaar van de boerderij vrij van betrokkenheid
bij de opslag van de partij. 3.4.8 XTC-trajectBinnen het IRT werden nog andere onderzoeken verricht, onder andere naar
de handel in XTC-pillen. Deze XTC-pillen werden verhandeld naar Engeland en
Duitsland. Vanaf 1991 was binnen het IRT aan de orde of XTC-pillen moesten
worden doorgelaten naar Engeland. IRT-officier van justitie Franken van Bloemendaal
ging daarmee niet akkoord.1Het IRT ontving in november 1992 informatie van een informant van de CID
Kennemerland over mogelijke drugstransporten naar Engeland door de Delta-organisatie.
Het transport zou geschieden door middel van een geheime bergplaats in een
tankauto.2 Het IRT beschikte over informatie over het prepareren van
de tankauto.De wijze van prepareren was buitengewoon ingenieus. Er was een inwendig
schot aangebracht, evenals een soort luik aan de bovenzijde, verborgen onder
een looprek aan de bovenkant van de oplegger. Alleen iemand met gedetailleerde
informatie, die slechts in heel beperkte kring voorhanden was, zou de verborgen
ruimte kunnen vinden.3In de nacht van 12 op 13 januari 1993 werd door het IRT een tankauto afgeleverd
bij de Dienst technische operationele ondersteuning (DTOO) van het KLPD, waar
de tankauto werd voorzien van een peilbaken.4Devoorzitter: Heeft u daar toestemming voor
gegeven?De heerVan der Veen: Dat is juist.5Devoorzitter: (...) Waarom plak je een peilbaken
onder een auto als er eigenlijk helemaal niets aan de hand is en je niets
kunt zien?De heerWortel: Als je informatie krijgt dat
X, Y en Z met iets bezig zijn dat te maken heeft met harddrugs en dat er stevig
wordt geïnvesteerd om iets te doen wat valt onder de wettelijke omschrijving
van opzettelijk vervoeren, verkopen, afleveren, enz. van verdovende middelen,
dan moet je je de vraag stellen of je dat naast je neer wilt leggen als zijnde
onvoldoende specifiek om een redelijke verdenking op te baseren of dat je
wilt proberen om dat uit te zoeken.6Overigens verkeerde de DTOO in Driebergen in de veronderstelling dat het
hier om een politievoertuig van het IRT ging waarop zonder toestemming van
een officier een peilbaken kon worden aangebracht. Van de door Van der Veen
gegeven toestemming is in het archief van de DTOO niets terug te vinden.Het observatieteam van het IRT heeft het laden van de tankauto verschillende
malen geobserveerd. In de periode januari 1993 tot en met mei 1993 is de tankauto
acht maal naar Engeland en enkele malen naar Duitsland, België, Frankrijk
en Italië geweest. Het is onduidelijk of tijdens deze transporten steeds
XTC-pillen werden vervoerd. Duidelijk is wel dat het IRT voldoende vermoeden
had om een peilbaken te laten plaatsen. Zo is op 16 maart 1993 door Van der
Veen expliciet toestemming gegeven om een transport XTC-pillen waarvan de
omvang niet bekend is, door te laten gaan naar Engeland. In enkele transporten
terug naar Nederland zou geld verborgen zijn in de geheime bergplaats in de
tankauto. In april 1993 heeft zaaksofficier Wortel een gerechtelijk vooronderzoek
geopend, mede gericht op XTC-transporten naar Engeland.In een overleg tussen teamleider Lith en de Engelse liaison-officer in
Nederland in het najaar van 1992 is de casus in zijn algemeenheid ter sprake gekomen. De liaison-officer stelde dat Lith alles diende te
vertellen. Lith achtte het niet mogelijk de Engelsen op de hoogte te stellen
van alle operationele gegevens.De heerLith: Wij hadden regelmatig contact
met de Engelse liaisons, alleen al geboren uit het feit dat wij die andere
XTC-zaak hadden gehad. En ik heb op een goed moment eens gesproken met een
Engelse liason, zoals dat ook wel met de anderen ging, over soortgelijke casustiek.
Ik liep toen aan tegen het punt dat het rechtsstelsel in Engeland anders was
als bij ons als het gaat om besluitvorming en hetgeen in het vermogen ligt
van de officier van justitie en de rechterlijke macht. Heel concreet heb ik
met hem gesproken over de vraag hoe wij dat oplossen. Uit dat gesprek is mij
volstrekt helder geworden dat hij zei: kijk, als je zoiets zou hebben en je
zou mij het vermoeden aanreiken dat zoiets zou gebeuren, dan moet ik ervoor
zorgen dat er gecontroleerd en ingegrepen wordt, omdat dit zo past binnen
ons stelsel. Dan moet ik u toch zeggen dat dit niet paste in de methodiek
van bestrijding van georganiseerde criminaliteit waarin je probeert niet alleen
de kilo's en de kerels te pakken maar ook om het gehele traject er uit te
lichten.1Bij een XTC-transport in mei 1993 naar Engeland is de chauffeur van de
tankauto gearresteerd en is de vrachtwagen in beslag genomen. In de dubbele
wand van de tankauto bevonden zich anderhalf miljoen pillen XTC. De chauffeur
had de tankauto steeds op een bepaalde plaats moeten achterlaten op de avond
voorafgaand aan zijn reis naar Engeland. In de tankauto werd tevens geld (miljoenen)
van Engeland naar Nederland gebracht. De chauffeur is veroordeeld tot langdurige
gevangenisstraf.De heerRouvoet: Mijnheer Wortel. Ik wil nog
een vraagje stellen over het eventueel tippen van de Engelse politie. U zegt:
naar mijn beste weten is er niet getipt. Ik meen mij goed te herinneren, dat
de heer Vrakking hier heeft verklaard, dat u tegen hem gezegd heeft: er moet
wel iemand de Engelsen getipt hebben. Staat u nog bij dat u dat tegen de heer
Vrakking heeft gezegd?De heerWortel: Er is een misverstand ontstaan.
Ik heb gezegd: de rijksrechercheurs houden mij dingen voor die ik als schrikbarend
wil omschrijven, maar het gaat daarbij uitdrukkelijk om aanwijzingen die zij
tegenkomen, maar waarvoor ze nog bevestigingen moeten vinden. Ik weet tot
op de dag van vandaag niets anders dan wat ik u zoëven verteld heb.De heerRouvoet: U hebt nooit het vermoeden
uitgesproken: er zal wel getipt moeten zijn?De heerWortel: Nee.2De commissie beschikt niet over gegevens dat vanuit Nederland de Engelse
politie is getipt over de transporten. De loods waar de chauffeur is gearresteerd
werd al geobserveerd door de Engelse politie omdat zij politie vermoedde dat
gestolen goederen waren opgeslagen en werden verkocht. De chauffeur zou op
de hoogte zijn geweest van het feit dat hij in de tankauto XTC-pillen vervoerde.Over het XTC-traject werden verschillende kamervragen gesteld. Op 26 oktober
1994 stelden de kamerleden Kalsbeek, Dittrich, Korthals en Soutendijk de vraag
of met medeweten van het IRT grote hoeveelheden marihuana, XTC en amfetamine
naar Groot-Brittannië zijn vervoerd zonder dat de Engelse politie of
justitie daarvan op de hoogte waren gebracht. Ten behoeve van de beantwoording
van deze vragen stuurden de officieren van justitie Van der Veen en Wortel
ambtsberichten aan de minister van Justitie. De ambtsberichten bleven beperkt
tot oppervlakkige en tactische antwoorden teneinde te voorkomen dat alsnog
de veiligheid van personen in gevaar zou komen.3Devoorzitter: Met zo'n peilbaken erbij kom
je toch eerder in de richting van een verdenking?De heerVan der Veen: Ja, natuurlijk, dat is
logisch. Devoorzitter: Die was in de beantwoording
van die twee XTC-vragen als het ware mijlenver weg?De heerVan der Veen: Er was geen verdenking,
tot op het laatste moment niet.Devoorzitter: Maar in ieder geval was er toch
meer dan een vaag vermoeden.De heerVan der Veen: Ja, meer dan een vaag
vermoeden.1Op 28 november 1994 vond een bespreking plaats tussen minister van Justitie
Sorgdrager, procureur-generaal Van Randwijck, officier van justitie Van der
Veen en het hoofd directie politie van het ministerie van Justitie, Wooldrik.2 In deze bespreking gaf Van der Veen aan dat bij verschillende
transporten XTC-pillen en marihuana doorgelaten waren. Van der Veen stelde
dat de informatie niet kon worden doorgegeven aan de Engelsen, aangezien sprake
was van 00-informatie. De veiligheid van de informant zou daardoor in gevaar
komen. Op dat moment was de informant echter al afgebouwd. Van der Veen vermeldde
niet dat de tankauto was voorzien van een peilbaken. Van der Veen meldde ook
niet dat er al een gerechtelijk vooronderzoek was geopend.3De minister van Justitie antwoordde op 12 december 1994 aan de Kamer dat
het onjuist is te stellen dat grote hoeveelheden XTC, marihuana en amfetamine
onder verantwoordelijkheid van het IRT naar Engeland zijn vervoerd zonder
dat de politie of justitie van dat land daarvan op de hoogte is gebracht.
De minister benadrukte dat nadere gegevens de veiligheid van informanten in
gevaar konden brengen.4Op 16 december 1994 stelden de kamerleden Kalsbeek, Scheltema, Korthals
en Soutendijk andermaal de vraag of sprake is geweest van medeweten van het
IRT over de invoer van drugs naar Engeland. De kamerleden waren van oordeel
dat onvoldoende informatie was verstrekt en stelden nieuwe vragen.5 De minister van
Justitie antwoordde nu als volgt:Het begrip medeweten kent verschillende gradaties, zoals zeker weten,
redelijk vermoeden en vaag vermoeden. Van zekere weten of van feiten en omstandigheden
die een redelijk vermoeden van schuld konden rechtvaardigen was bij de door
de vragenstellers bedoelde drugstransporten naar Groot-Brittannië geen
sprake. Wel beschikt het IRT over informatie die een vaag vermoeden opleverde.
Deze informatie was echter van dien aard dat het onvoldoende was voor een
verdenking ex artikel 27 van het Wetboek van Strafvordering. Aangezien het
in de onderhavige gevallen dus ging om strafvorderlijk niet hanteerbare gegevens,
zijn de Britse autoriteiten niet over deze mogelijk drugstransporten door
het IRT of het OM op de hoogte gesteld.6De heerRouvoet: Ik wil vaststellen, uit het
antwoord van de minister, dat zij zegt dat in de tweede serie antwoorden wordt
gesproken van medeweten en dat dit een toch wel heel juridisch begrip is.
Zij had daar een ander woord voor moeten kiezen, zegt zij.MevrouwSorgdrager: Het woord medeweten stond
in de vragen. Je gaat het dan heel juridisch behandelen.De heerRouvoet: U gaat er in het antwoord
op in. Er was niet meer dan sprake van een vaag vermoeden. Nu zegt u dat het
toch wel wat meer was dan dat.MevrouwSorgdrager: Het was wel wat meer dan
een vaag vermoeden.De heerRouvoet: Er was meer dan een vaag vermoeden
bij de politie over wat er aan de hand was?MevrouwSorgdrager: Ja. Medeweten is misschien
wat sterk gezegd. Ik had de term vaag vermoeden niet gebruikt.7Zaaksofficier Wortel gaf in oktober 1995 te kennen, dat de minister van
Justitie daarmee een onjuist antwoord aan de Kamer gaf:Aan de Kamer is een bericht gestuurd waarin alleen staat dat wij
onvoldoende aanleiding hadden gehad om de Britten te waarschuwen. Dat heeft
de minister ook de Kamer meegedeeld. Op zichzelf beschouwd is dat natuurlijk
onjuist. Er waren voldoende aanwijzingen, nog afgezien van de vertrouwelijke
informatie. Gezien is destijds dat de trailer in een loods van
onze verdachten heeft gestaan. Vervolgens is er schimmig mee gereden, inclusief
een oponthoud op een parkeerplaats waar ook één van de verdachten
in diens eigen auto verscheen.1Hoofdofficier Vrakking verklaarde in zijn verhoor voor de commissie het
volgende:De heerVrakking: Ik heb van de heer Wortel
een bericht gekregen waarin hij mij heeft uitgelegd hoe het zat. Die XTC is
willens en wetens tot waarschijnlijk drie keer toe naar het Verenigd Koninkrijk
gevoerd. (...) Devoorzitter: Weet u om welke hoeveelheden
het gaat? Heeft uw zaaksofficier u dat verteld?De heerVrakking: Dat heb ik gevraagd. Waarschijnlijk
ging het drie keer om 1,5 miljoen pillekens. En de laatste keer zat er nog
behoorlijk wat cocaïne bij.Devoorzitter: Om hoeveel geld ging dat?De heerVrakking: Tientallen miljoenen.2Zaaksofficier van justitie Wortel nuanceerde de verklaring van zijn hoofdofficier:Devoorzitter: Maar uw hoofdofficier heeft
hier meerdere keren verklaard dat het ging om anderhalf miljoen pillen.De heerWortel: Daar is een misverstand gerezen.
Van de laatste rit weten wij wat er in zat. Overigens heb ik daar zelf een
fout gemaakt. In het bericht aan de hoofdofficier heb ik geschreven dat het
ging om anderhalf miljoen pillen en een kilo coke. Dat was een fout in mijn
herinnering. Het ging niet om coke, maar om 154 kilo MDA. Over eerdere ritten
van de auto kunnen wij niet zeggen of er iets mee vervoerd is en, zo ja, wat.
Wij weten dat eenvoudigweg niet.3Naar aanleiding van zijn openbare verhoor door de commissie schreef Wooldrik
een nota aan de minister van Justitie, waarin hij stelde dat de Kamer op twee
punten mogelijk onjuist is ingelicht: het peilbaken op de tankauto en de mogelijkheid
de Engelse autoriteiten in te lichten.4 Van der Veen vertelde het ministerie van Justitie niet dat op basis van inlichtingen
van een informant een peilbaken was aangebracht. Tevens meldde hij niet dat
er een gerechtelijk vooronderzoek was geopend en daarmee sprake was van een
verdenking van een strafbaar feit.Devoorzitter: Mijnheer Wooldrik ik wil u nog
kort vragen over het punt van de mogelijke XTC-transporten naar Engeland...De heerWooldrik: Daar begon u mee, voorzitter.Devoorzitter: ...aangezien hier enige getuigen
verklaard hebben dat er verscheidene transporten hebben plaatsgevonden en
de heer Vrakking noemt meer dan 1 miljoen pillen. Vervolgens is ons gebleken
dat er sprake is geweest van een geplaatst peilbaken in die bewuste auto waarmee
die transporten gedaan zijn. Die informatie hadden wij nog niet toen wij u
de vorige keer daarover bevroegen. Blijft u bij het punt dat u, c.q. de minister,
in feite genoeg wist om te antwoorden zoals er geantwoord is? Dat er dus in
feite van medeweten geen sprake kon zijn?De heerWooldrik: Ik blijf bij de uiteenzetting
die ik u de vorige keer heb gegeven, voorzitter.Devoorzitter: Maar toen heeft u ons niet verteld
dat er een peilbaken was aangebracht.De heerWooldrik: Maar dat was ook niet de
informatie waarover de minister beschikte.Devoorzitter: Maar beschikte u daarover?De heerWooldrik: U moet goed onderscheiden
wat er vorig jaar november aan de hand van kamervragen aan informatie is binnengekomen
bij mij en wat ik mijn minister heb geadviseerd te antwoorden. Daar zat dat
element van het peilbaken niet bij.Devoorzitter: Dat wist zij toen niet?De heerWooldrik: Dat wist zij niet. Op basis
van de gegevens die wij toen hadden, is de Kamer geïnformeerd. Inmiddels
blijkt dat er, zo begrijp ik uit informatie die later is binnengekomen, wel
degelijk een peilbaken op was aangebracht. Dat hadden wij toen ook graag willen
weten. Devoorzitter: Hoe weet u dat nu?De heerWooldrik: Omdat ons dat verteld is
door de behandelend officier van justitie.Devoorzitter: Dat was de heer...?De heerWooldrik: De heer Van der Veen.Devoorzitter: En wanneer heeft hij u dat verteld?De heerWooldrik: Ik meen in de zomer.Devoorzitter: Maar dat had u dan toch op 11
september aan de commissie kunnen vertellen?De heerWooldrik: Ik?Devoorzitter: Ja. Omdat wij u vroegen...De heerWooldrik: Het kan ook zijn dat het
na 11 september geweest is. Dat is ook mogelijk. In ieder geval...Devoorzitter: Wanneer heeft u nu gehoord van
dat peilbaken?De heerWooldrik: Ja, onlangs heb ik daarvan
gehoord.Devoorzitter: Maar wanneer dan?De heerWooldrik: Het kan ook in de maand september
geweest zijn. Maar ik heb mij niet geprepareerd op dat dossier. Dat wilde
ik aan het begin al zeggen. Dus ik zal nog wel voor u nagaan wanneer ik iets
wist. Hoe belangrijk is dat nu eigenlijk?Devoorzitter: Maar heeft u, nadat wij u op
dit punt bevraagd hadden, toch actie ondernomen?De heerWooldrik: Nou, actie ondernomen. Er
is uiteraard nog weer enige ontwikkeling geweest. De minister wilde er ook
meer over weten. Ik heb in ieder geval na 11 september een gesprek gehad met
de heer Van der Veen over onder andere dit geheel...Devoorzitter: Na 11 september?De heerWooldrik: Ja, na 11 september, ook
naar aanleiding van het onderzoek van de rijksrecherche dat zich ook hierop
richt. Toen heeft de heer Van der Veen mij verteld, dat hij het element van
het peilbaken niet in november van het vorige jaar aan de minister en aan
mij en aan de heer Van Randwijck die er toen ook bij was, heeft verteld.Devoorzitter: En waarom niet?De heerWooldrik: Dat weet ik niet.Devoorzitter: Omdat hij meende dat het om
een gesloten CID-traject ging waar...De heerWooldrik: Ik heb begrepen dat hij dat
bij u heeft verklaard.Devoorzitter: Is de minister, doordat dit
feit niet aan de minister gemeld is, daardoor volledig geïnformeerd geweest?De heerWooldrik: De minister, zo heb ik begrepen,
had dat vorig jaar graag willen weten en ik zelf eerlijk gezegd ook wel.Devoorzitter: Had u de minister dan anders
geadviseerd over het antwoord?De heerWooldrik: Dat kan ik achteraf niet
meer beoordelen. Ik denk dat de strekking van de antwoorden overigens hetzelfde
zou zijn geweest, namelijk dat er onvoldoende reden was om de Engelse autoriteiten
te informeren. Want dat was de vraag.Devoorzitter: Heeft u inmiddels al opgehelderd
of er wel of niet een politietip is gegeven?De heerWooldrik: Wij hebben nog eens gekeken
of er van Engelse zijde over die zaak nog rechtshulpverzoeken bij Nederland
zijn binnengekomen. Dat is inderdaad het geval. Naar aanleiding van het Engelse
optreden hebben wij een rechtshulpverzoek gekregen waarin zij verzochten om
bij de Nederlandse verdachte huiszoeking te doen en nog een aantal andere
huiszoekingen in verschillende plaatsen in Nederland. Uit de uiteenzetting
van de feiten die de Engelsen ons hebben gegeven, blijkt eigenlijk het volgende.
De Engelsen hadden gewoon een eigen informatietraject. Die zaten als het ware
op de kant van de Engelse afnemers. Die groepering hadden zij in beeld. Zij
hadden observatie op een loods en daar is die vrachtauto toen ingereden. De
Engelsen hebben een half uur gewacht, zo blijkt uit hun feitelijke weergave.
Ze zijn toen naar binnen gegaan en zij hebben vervolgens de mensen aangehouden.
Inmiddels waren de goederen waar het om ging, al uitgepakt. De politie hoefde
dus de geheime bergplaats niet meer te zoeken want die was al bekend: de spullen
lagen als het ware op de grond. Dat is de informatie die wij van de Engelsen
hebben gekregen.1Naar aanleiding van de nota van Wooldrik stuurde de minister van Justitie
op 10 oktober 1995 een vertrouwelijke brief aan de voorzitter van de Tweede
Kamer. Zij bracht daarin naar voren dat deze nieuwe informatie mogelijk
een ander licht werpt op de in de kamervragen aan de orde gestelde kwestie.1Devoorzitter: Wij hebben in het verhoor met
de heer Van der Burg hedenochtend aan de orde gehad een vertrouwelijke brief
die u gestuurd heeft ter beantwoording van vragen over de XTC-lijn. Daar zijn
wij in de verhoren verschillende keren op ingegaan. Denkt u nu dat u de Kamer
onvolledig heeft geïnformeerd?MevrouwSorgdrager: Ik denk dat naar wat ik
toen wist, dat ik de Kamer toen op grond van mijn wetenschap goed heb geïnformeerd.
Naar wat ik nu weet, weet ik dat het niet helemaal klopt.Devoorzitter: Dat het niet klopt, dat het
niet helemaal klopt?MevrouwSorgdrager: Nee.Devoorzitter: Wat klopt er niet?MevrouwSorgdrager: Er wordt het woord «medeweten»
gebruikt. Er wordt gesproken van een verdachte in de zin van artikel 27 Sv.
Ik denk dat die beide elementen niet beantwoord hadden moeten worden zoals
gebeurd is.Devoorzitter: Wat is er volgens u wel gebeurd?MevrouwSorgdrager: Ik denk dat je wel had
kunnen spreken van een verdachte in de zin van artikel 27 Sv en dat het medeweten
zo ontzettend juridisch is geformuleerd, achteraf bezien, dat ik dat wat meer
in gewone-mensentaal had neergezet.23.5 Commissie-Wierenga en politieke besluitvorming 3.5.1 Instelling en rapport commissie-WierengaOp 26 januari 1994 lichtten de ministers van Justitie en van Binnenlandse
Zaken de Kamer in over de opheffing van het IRT.3 In deze
brief werd gesproken over «het uit de hand lopen van een op zichzelf
geoorloofde methode». In de brief en in het daarop volgende debat werd
een nader onderzoek toegezegd.De heerKoekkoek: In de brief van 26 januari
1994 van de beide ministers wordt het een en ander uit de doeken gedaan over
de opheffing van het team. Daarin wordt gesproken over de methode, de bestuurlijke
problemen. De Kamer werd toch geïnformeerd. Dat was het eerste punt.
Daarna, het tweede punt, de beschuldigingen van corruptie. Zowel over de organisatorische
problemen als over de methode leek het toch wel aangewezen om na te gaan hoe
het precies gegaan was.De heerDijkstal: Ja, dat vond ik ook. Dat
hadden de bewindslieden ook gewoon aan de Kamer kunnen meedelen. Het punt
is dat de regering naar mijn overtuiging al een heleboel wist. Dat kon ook
niet anders. Ze hebben er in maart 1993 uitgebreid over gesproken, in juli
1993 staan de kranten er vol van. Ze hebben allerlei vergaderingen met iedereen
gehouden. De regering had dus een hoop informatie beschikbaar. Die had zij
uitgebreid aan de Kamer over moeten leggen. Om een of andere reden –
laat ik daar nu maar neutraal in blijven – heeft zij dat niet willen
doen.Devoorzitter: Om welke reden?De heerDijkstal: Ik moet aannemen dat dat
toch van meer politieke aard was dan van inhoudelijke aard. Zo heb ik het
althans ervaren.Devoorzitter: Politieke aard?De heerDijkstal: Omdat men vreesde dat het
debat van januari zo'n snelle afloop kon hebben, in termen van moties van
afkeuring of iets dergelijks, dat men tijd heeft willen winnen door te zeggen
«laten wij maar een commissie instellen, dan kunnen wij wat tijd winnen».
Dat is een bekende methode in Den Haag. Even los van de corruptiezaak, want
dat is wat mij betreft eigenlijk een apart traject.De heerRabbae: Dus u was bang dat het kabinet,
met een onderzoeksopdracht in handen, eigenlijk een vertragingstactiek wilde
toepassen?De heerDijkstal: Ja. (...) De heerKoekkoek: U had het gevoel dat de ministers informatie achterhielden
op dat moment?De heerDijkstal: Ja.4Bij besluit van 31 januari 1994 werd de bijzondere onderzoekscommissie
IRT onder voorzitterschap van H. Wierenga, burgemeester van Enschede en voormalig
lid van de Tweede Kamer voor de PvdA, ingesteld. De commissie had de volgende
opdracht:1. een onafhankelijk onderzoek instellen naar de ontwikkelingen inzake
het ontstaan, het functioneren en het ontbinden van het IRT,2 het vaststellen en beoordelen van de gronden waarop tot ontbinding
werd besloten en de wijze waarop dit besluit is uitgevoerd,3 het formuleren van conclusies en aanbevelingen.1Op 24 maart 1994 bood de commissie-Wierenga haar rapport aan de beide
ministers aan.Devoorzitter: Was de tijd die u voor het maken
van een rapport had, voldoende?De heerWierenga: Nadat wij een paar dagen
hadden gesproken over de taak en de invulling van de commissie, gingen wij
op 30 januari van start. De Kamer had aan de bewindslieden gevraagd, een commissie
in te stellen die in vier weken klaar zou zijn met haar werk. De ministers
hebben de Kamer er toen van overtuigd dat het alleen al op grond van logistieke
overwegingen – stukken verzamelen, verhoren afnemen, met elkaar praten,
conclusies trekken en een rapport laten drukken – nooit binnen vier
weken zou lukken en zij hebben de Kamer er toen van overtuigd dat de commissie
in ieder geval zes weken nodig zou hebben. Daar hebben wij ons ook praktisch
aan gehouden. Ik vind de tijd die wij ervoor hadden, nog steeds erg kort.2De commissie-Wierenga gaf in haar openbare rapport de volgende beschrijving
van de methode:a. In het kader van een onderzoek naar een criminele organisatie
is gebruik gemaakt van de diensten van een informant. De betrouwbaarheid en
de stuurbaarheid van deze informant is aan een zorgvuldige toetsing door de
bevoegde officieren van justitie onderworpen.b De handelingen die door de informant in het kader van het onderzoek
zijn verricht, hebben steeds de instemming van de bevoegde officieren van
justitie verkregen. Hij heeft zich beperkt tot een zekere rol in de keten
met betrekking tot de handel in softdrugs.c In het kader van de werkmethodiek zijn geen harddrugs in ons land
gebracht, evenmin zijn daarvoor concrete voorbereidende maatregelen getroffen.d De werkmethodiek was het resultaat van een goed doordachte en zorgvuldig
voorbereide operatie in het kader van een onderzoek naar een ernstige vorm
van georganiseerde criminaliteit.e De activiteiten die in het kader van de werkmethodiek en het onderzoek
werden ontplooid en de beslissingen die zijn genomen, zijn op een zorgvuldige
en voorzover dit kan worden beoordeeld, volledige wijze vastgelegd.f Gezien de doelstelling van het onderhavige onderzoek heeft de officier
van justitie verantwoord tot het besluit kunnen komen om de methodiek waarvan
de commissie heeft kennis genomen, toe te passenAnders dan in het persbericht wordt vermeld, is de werkmethodiek
slechts in één onderzoek en niet langer dan een jaar toegepast.
(...) De commissie heeft geen aanwijzingen gevonden die de conclusie rechtvaardigen
dat er sprake is geweest van het uit de hand lopen van een opsporingsmethode.3De commissie-Wierenga kwam op basis van haar onderzoek in de openbare
rapportage tot het volgende oordeel over de methode:Ten aanzien van de door het IRT toegepaste werkmethodiek heeft de
commissie vastgesteld dat deze op een weloverwogen en zorgvuldige wijze en
niet onrechtmatig is toegepast. De commissie is voorts van oordeel dat de
toepassing viel binnen het kader van de door het openbaar ministerie vastgestelde
richtlijnen. Over de toepassing van een methodiek als de onderhavige zowel
in het algemeen als in concrete gevallen blijven verschillen van inzicht mogelijk.
Het oordeel komt uiteraard toe aan het openbaar ministerie. De
minister van Justitie moet voor dat oordeel politieke verantwoordelijkheid
kunnen dragen. De commissie is echter van oordeel, dat gelet op de doelstelling
van het onderhavige onderzoek, toepassing van de methodiek verantwoord was.1De heerDe Graaf: Dus ook met de wetenschap
van nu zegt u dat u toen gehoord hebt wat u nodig had voor het vellen van
een oordeel?De heerWierenga: Ik vind dat wij een verantwoord
oordeel hebben geveld. Ik accepteer dat er nog eens goed naar gekeken wordt,
ik vind dat zelfs grote winst, maar ik vind niet dat wij ons zelf zouden moeten
beschuldigen in die zin dat wij een volstrekt verkeerde conclusie zouden hebben
getrokken. Dat is mijns inziens niet het geval.2De ministers van Justitie en van Binnenlandse Zaken en de minister-president
gaven in een brief van 25 maart 1994 een oordeel over het rapport van de commissie-Wierenga.
Zij deden daarin ook een uitspraak over de gehanteerde methode.Met enige verbazing hebben wij in het rapport gelezen hoe door vele
betrokkenen met de zogenoemde werkmethodiek van het IRT is omgegaan. Die verbazing
heeft vooral betrekking op het feit dat de precieze aard en inhoud van deze
reeds gevolgde en door de commissie als juist bevonden methodiek pas in zo'n
laat stadium, wellicht pas bij de hoorzittingen van de commissie zelf, voor
het bevoegd gezag helder zou zijn geworden. Ook bij nalezing van het rapport
moet worden geconcludeerd, dat voor de toedracht van dit gegeven geen verklaring
wordt gegeven. Dit betekent, dat conclusies omtrent de reden en toedracht
van de opheffing van het IRT vooral ook moeten worden bezien in het licht
van het niet beschikbaar zijn van die voor het oordeel van de commissie nu
relevante informatie, zoals die op dat moment werd aangeleverd en zoals die
door betrokkenen toen werd gepercipieerd. (...) Met inachtneming van hetgeen
hiervoor in deze brief is overwogen, achten wij het op zich niet onbegrijpelijk
dat op grond van de toen ter beschikking gestelde informatie het openbaar
ministerie heeft besloten het onderzoek te doen staken en dat het openbaar
ministerie vervolgens heeft gemeend ons ten spoedigste te moeten informeren.
Terecht merkt de commissie op, dat de inzet van deze werkmethodiek verschillend
kan worden beoordeeld en ook in deze kwestie verschillend is beoordeeld. Omtrent
het concept van dit opsporingsmiddel heeft tot voor kort binnen het openbaar
ministerie geen richtinggevende besluitvorming plaatsgevonden. Inmiddels heeft
deze besluitvorming overigens wèl plaatsgevonden, namelijk in de vergadering
van procureurs-generaal, d.d. 9 maart, op basis van de bevindingen van de
werkgroep-De Wit.Op grond van het vorenstaande achten wij het begrijpelijk dat de
hoofdofficier van justitie en de procureur-generaal in november 1993 tot de
conclusie zijn gekomen dat het noodzakelijk was om het opsporingsonderzoek
in de toen gepercipieerde schaal te beëindigen.3Volgens de commissie-Wierenga waren er geen aanwijzingen te vinden, die
«de conclusies rechtvaardigen dat er sprake is geweest van het uit de
hand lopen van een opsporingsmethode».4 Blijkbaar plaatsten de beide
ministers bij deze bevindingen vraagtekens.Naar ons oordeel dient, meer nog dan in het rapport is gedaan, een
onderscheid te worden gemaakt tussen een beoordeling van de door het IRT gevolgde
methodiek als zodanig en de beoordeling van de noodzaak tot het beëindigen
van de toen spelende specifieke actie.5Dit moeilijk te doorgronden oordeel kwam tot stand in een situatie waarbij,
zoals tijdens de verhoren gebleken is, beide ministers duidelijk van mening
verschilden over de vraag of de methode verantwoord was. In de publieke discussie
na het uitkomen van het rapport van de commissie-Wierenga bleef onduidelijk
of en hoeveel verdovende middelen op de markt verdwenen waren. Twee opeenvolgende
ambtsberichten van Van Capelle droegen niet bij aan meer duidelijkheid. Naar
aanleiding van elkaar tegensprekende perspublicaties bevestigde de
commissie-Wierenga in een brief op 5 april 1994 haar oordeel over de methode.Van nieuwe feiten die tot een ander oordeel zouden moeten leiden
is dan ook geen sprake. (...) De wijze waarop de methodiek werd toegepast,
voldeed aan de eisen van controleerbaarheid, betrouwbaarheid en stuurbaarheid.13.5.2 Geheime bijlagenDe commissie-Wierenga voegde een aantal geheime bijlagen bij haar rapport.
De geheime bijlagen bestaan uit een aanbiedingsbrief, gedeelten van processen-verbaal
van de hoorzittingen van 27 personen, twee processen-verbaal van bevindingen
van verhoren van Van der Veen en Woelders, opgemaakt door de, aan de commissie
toegevoegde, commissaris van politie Jansen.2 Vanwege het gevaar belangen van derden te schaden adviseerde de commissie-Wierenga
de ministers de geheime bijlagen geheim te houden. De minister-president,
de vice-premier, de minister van Binnenlandse Zaken en de minister van Justitie
namen deze aanbeveling over. De commissie-Wierenga had getuigen toegezegd
dat bepaalde verklaringen in een geheim proces-verbaal zouden worden vastgelegd.
Ook deze geheimhoudingsverplichting nam de regering over.In haar brief van 5 april 1994 benadrukte de commissie-Wierenga nogmaals
de noodzaak tot geheimhouding:Alles afwegende blijft de commissie evenwel bij haar standpunt dat,
gelet op de belangen van de rechtshandhaving en de noodzaak dat de overheid
haar aan een informant gegeven woord gestand doet, het niet op de weg van
de commissie ligt te adviseren om de eerder door haar als zeer geheim gerubriceerde
stukken alsnog openbaar te maken.3Devoorzitter: Voordat het rapport van de commissie-Wierenga
uitkomt op 14 maart, krijgt u nog een ambtsbericht van de procureur-generaal.
De hoofdofficier heeft het dan over 20 ton. Nogmaals de vraag: waarom konden
die gegevens die ik zojuist noemde, onder andere van die 45 ton, niet aan
de Kamer gemeld worden?De heerHirsch Ballin: Niet in mijn belang,
voor alle duidelijkheid, ook niet op mijn persoonlijk verlangen, voorzover
iemand dat zou mogen denken, maar omdat er zeer dringend werd gevraagd om
niets naar buiten te brengen dat zou kunnen leiden tot het identificeren van
de informant in kwestie.Devoorzitter: Wie vroeg u dat?De heerHirsch Ballin: Het werd zeer dringend
gevraagd vanuit het openbaar ministerie.Devoorzitter: Door de heer Van der Veen?De heerHirsch Ballin: Door de procureur-generaal.Devoorzitter: Door welke procureur-generaal?De heerHirsch Ballin: De heer Van Randwijck,
de procureur-generaal in Amsterdam.4De commissie heeft kennis genomen van de geheime bijlagen. De beschrijving
van de IRT-methode in de aanbiedingsbrief verschilt op belangrijke onderdelen
van de weergave in het openbare deel van de rapportage van de commissie-Wierenga.
De geheime delen kwamen slechts ter kennis van de betrokken ministers en de
commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten. De overige leden van
de Kamer waren niet op de hoogte van de toen bekende gegevens over de methode
op het moment dat met de regering een debat moest worden gevoerd over de opheffing
van het IRT, te weten op 7 april 1994. Om tot een verantwoorde vergelijking
te kunnen komen tussen de informatie in het openbare deel en het geheime deel,
citeert de commissie hieronder de weergave van de methode in de geheime aanbiedingsbrief
bij de rapportage van de commissie-Wierenga: a. De criminele organisatie is de Delta-organisatie (...). De organisatie
kent een celstructuur en een daarbij behorende taakverdeling. De onderdelen
houden zich onder meer bezig met de handel in verschillende soorten verdovende
middelen.b Het IRT-onderzoek naar de Delta-organisatie was gericht op het
onderdeel dat zich bezig hield met de handel in softdrugs (weed). Dit hing
samen met de omstandigheid dat zich in de loop van 1992 een informant had
gemeld bij de RCID Haarlem. Deze onderhield contacten met de Delta-organisatie.
Omdat het de RCID Haarlem bekend was dat het IRT bezig was met de Delta-organisatie
werd de informant overgedragen aan de CID van het IRT. De betrokken persoon
is uitsluitend als informant gebruikt.c De informant hield zich bezig met het regelen van de transporten
van de door de Delta-organisatie bestelde partijen weed. In dat kader is hij
verschillende malen naar [een Zuid-Amerikaans land] gereisd.d Nadat besloten was om gebruik te maken van de diensten van de informant,
was de werkwijze aldus dat de informant de transportpapieren van de ladingen
waarin de drugs verborgen waren, aan de politie overhandigde. De politie zorgde
er in samenwerking met de douane voor dat deze ladingen bij de invoer in Nederland
ongemoeid werden gelaten. Vervolgens werd de lading door de politie geïnspecteerd
en door de politie afgeleverd op de plaats van bestemming. Daar werden de
verdovende middelen door de Delta-organisatie overgenomen. De geanonimiseerde
beschrijving van deze werkwijze vindt u op pagina's 160–161 van het
rapport.e Op de hierboven omschreven wijze zijn 9 partijen binnengekomen,
één daarvan bleek slechts rijst te bevatten. In totaal is met
toestemming van het openbaar ministerie ongeveer 45 000 kilogram softdrugs
niet door de politie onderschept.f In het kader van de hierboven omschreven werkmethodiek is geen
cocaïne binnengebracht. Wel is uit de verhoren van de betrokken officieren
van justitie naar voren gekomen dat zij in het kader van de werkmethodiek
daarmee rekening hielden. Er zou niet worden toegelaten dat harddrugs in het
verkeer zouden worden gebracht.1Daarbij maakt de commissie-Wierenga onder andere nog de volgende opmerkingen:c. de afspraken en de beslissingen met betrekking tot de inhoud van
het traject en de rol van de informant daarbij waren voorwerp van overleg
tussen de betrokken officier van justitie, de teamleider van het IRT en de
betrokken chefs CID. Omdat dit overleg frequent plaatshad en er sprake was
van een nauwe samenwerking tussen betrokkenen, oordeelde men het niet nodig
om deze op schrift te stellen. Dit onderdeel kan de commissie billijken. (...)e De commissie heeft op 25 februari 1994 kennis genomen van stukken
die betrekking hebben op de nzet van de informant en de toepassing van de
werkmethodiek. Naar de commissie heeft kunnen vaststellen, werden de activiteiten
met betrekking tot de informant en de inlichtingenmethode op zorgvuldige wijze
in registraties vastgelegd. In onderling verband en samenhang bezien geven
deze een controleerbaar beeld over het besluitvormingsproces van de inlichtingenmethode.2Het geheime deel verschilt op de volgende onderdelen van het openbare
deel. In het geheime deel wordt aangegeven dat softdrugs op de markt zijn
gekomen; in het openbare deel wordt dat niet vermeld. Wel wordt vermeld dat
er geen harddrugs worden doorgelaten. Tevens wordt in het geheime deel aangegeven
hoeveel softdrugs op de markt zijn terecht gekomen. De rol van de informant
is meer uitgebreid beschreven in het geheime deel, waarbij aan de orde kwam
dat de informant een rol speelde tijdens het transport van drugs en daarvoor
ook naar het land van herkomst reisde. In het geheime deel komt de rol van
de politie en de douane bij de methode expliciet aan de orde, terwijl daarover
in het openbare deel niets over wordt gezegd.Devoorzitter: Ik wil nog even terugkomen op
het feit dat er een groot verschil blijft tussen uw geheime aanbiedingsbrief
en uw publieke aanbiedingsbrief. In de geheime aanbiedingsbrief wordt een
heleboel zaken uit de doeken gedaan die publiek absoluut niet duidelijk werden.
Ik noem hoe de methode in elkaar zat. In de geheime brief wordt gesproken
van 45 ton. Ook noem ik het feit dat u billijkt dat afspraken en beslissingen
met betrekking tot het traject en de rol van de informant niet vastgelegd
worden, afgezien van de vraag wat precies de rol van de informant was. Had
niet een heleboel ellende achteraf bespaard kunnen worden als u in uw publieke
aanbiedingsbrief, ook de brief van 5 april, niet veel explicieter was geweest
over wat er nu werkelijk aan de hand was?De heerWierenga: Ook dat is een vraag die
je achteraf moet beantwoorden. Ik wil wel even zeggen wat er toen verder is
gebeurd. Wij hebben het rapport overgedragen aan de ministers. Toen is er
kennelijk een discussie geweest tussen de ministers binnen het kabinet –
ik weet dat verder niet – om een deel van het geheime rapport alsnog
te publiceren. Nadat wij 's ochtends het rapport aan de ministers hadden gegeven,
is er eerst door ons en later door de ministers of andersom – dat weet
ik niet meer precies – een persconferentie gegeven. Toen heeft de heer
Lubbers mij gevraagd: vind jij het goed dat wij nog eens kijken naar het geheime
deel om na te gaan wat daarvan op dit moment publiek kan worden gemaakt? Ik
heb toen gezegd: daar heb ik geen bezwaar tegen, mits er mensen worden gevonden
die dat met kennis van zaken kunnen doen. De heer Lubbers kwam toen met de
suggestie om de heer Van der Veen te vragen die selectie te maken. Ik heb
toen gezegd dat ik daar geen bezwaar tegen had, maar dat ik het wel op prijs
zou stellen als een lid van onze commissie, in dit geval de heer Bleichrodt,
die de beste jurist in onze club was, er mede naar zou kijken, omdat ik niet
alleen een ander wilde laten beslissen over welk deel van het geheime rapport
alsnog gepubliceerd zou worden. Ik heb dat met de heer Bleichrodt overlegd
en hij wilde dat graag doen. Daarna is er een stilzwijgen gevallen van de
zijde van het kabinet. Mij is later meegedeeld dat daarna in een zitting van
het kabinet of de groep die er over ging – dat waren toen de premier,
de ministers van Binnenlandse Zaken en van Justitie en...Devoorzitter: En de heer Kok, waarschijnlijk.
De premier, de vice-premier, toen nog de heer Kok.De heerWierenga: Ja. Toen is voor de tweede
maal besloten om het vertrouwelijke deel van het rapport niet te splitsen
en het alleen maar te geven aan de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Dat is bij een aantal fractievoorzitters bekend geworden.Devoorzitter: Maar u had toch zelf het voorstel
gedaan om het alleen aan de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
te geven?De heerWierenga: Het is in discussie geweest;
wij hadden er geen bezwaar tegen als nog wat verder bekeken zou worden of
er nog iets meer uit het rapport kon worden gelicht.1De commissie heeft tevens de beschikking gekregen over de geheime delen
van de processen-verbaal van de hoorzittingen van de commissie-Wierenga. Hieronder
volgt een aantal voor het onderzoek van de commissie relevante citaten uit
deze geheime processen-verbaal:Straver(korpschef regiopolitie Kennemerland):
U zult morgen met een man (Langendoen) worden geconfronteerd, die de afgelopen
twee maanden heeft moeten ervaren hoe iedere vertrouwelijke informatie op
straat is komen te liggen. Hij heeft moeten ervaren dat het belang van het
onderzoek tegen de »Bruinsma-organisatie« en het belang van de
veiligheid van de informant en de betrokken rechercheurs niet de belangrijkste
rol spelen. Hij zal u veel kunnen vertellen over het hele verloop van het
proces, de rol van het openbaar ministerie en de rol van de Amsterdamse politie
daarin, maar hij zal niet met u spreken over de inhoud van de operatie en
ook niet over corruptie binnen het Amsterdamse korps.Van Kastel(teamleider IRT Noord-Holland/Utrecht
vanaf 1 juli 1993): Op mijn vraag of datgene wat men deed, er nog eens toe
zou leiden dat het doel nog een keer zou worden bereikt, heeft de chef CID
van het IRT gezegd dat geenszins kon worden aangenomen dat met dat cocaïnetransport
de Delta zou worden geraakt. Hij zei dat er dan wel met iets anders zou worden
doorgegaan. (...)Als je dit hele scala ziet, dan praat je niet meer over het onder
voorwaarden inzetten van een informant in de schakel van een keten, maar van
het heel actief runnen van een burgerinfiltrant, die zich niet onder de regie
van de politie laat plaatsen. Deze infiltrant is in staat geweest om datgene
wat hij misschien voor die tijd volkomen illegaal en ongecontroleerd heeft
kunnen doen nu onder de vlag van justitie en politie te doen. (...) Er is tonnen aan handel voorbij gegaan en er is praktisch niets van
gepakt. Ook zijn er anderhalf miljoen XTC-pillen naar het buitenland vervoerd,
terwijl de autoriteiten van elders niet zijn geinformeerd over de mogelijke
komst van zo'n partij. (...)In die keten is dus door politie en justitie niet ingegrepen en is
de informant daarvan dus gewoon rijk geworden. Ik heb het dan over miljoenen,
ongeveer 15–20 miljoen.(...)Van Randwijck(procureur-generaal te Amsterdam):
(...) De partij waar we over spreken zou de finale klap worden. Door het gebrek
aan informatie kreeg ik niet zonder meer de zekerheid dat wij hier niet te
maken hadden met een man die onder bescherming van de politie een fantastische
privéhandel opgezet had en dat waarschijnlijk ook gedaan heeft.(...)Hij heeft er waarschijnlijk schatten aan verdiend.(...)De heerWortel(officier van justitie te Amsterdam,
zaaks-officier van justitie IRT Noord-Holland/Utrecht): Op uw vraag of het
nieuwe aan de methode was dat de politie als het ware zelf een rolletje speelde
in het transporttraject, antwoord ik dat ik vorig jaar een container met hasj
gecontroleerd heb laten doorgaan. Het transport werd verricht onder het toeziend
oog en de nauwlettende bewaking van de douane. De partij hasj was met mijn
medeweten door de douane ingeklaard en onder observatie door een transporteur
vervoerd, die verder van niets wist. Dit heb ik vaker gedaan. De tonnen hasj
en weed die ik heb laten doorgaan om op die manier een beeld en inzicht te
krijgen in wie het afnemen, zou ik niet meer durven tellen.Van Capelle(officier van justitie te Amsterdam
voor het IRT Noord-Holland/Utrecht vanaf 1 juli 1993): De nadrukkelijke afspraak
was, dat als er harddrugs binnen Nederland zouden worden gebracht, dat dat
dan het moment zou zijn om bij gelegenheid van die invoer de kernfiguren uit
de organisatie op te pakken. Daarbij was de planning gemaakt, dat wij niet
eerder dan media 1994 die stap zouden kunnen zetten. (...) Concreet was er
dus nog niks (...) Er was op een gegeven moment wel een getal opgekomen, omdat
één van de Deltafiguren liet weten wel interesse te hebben in
een hele grote partij. Dat was inderdaad de 5.000 kilo (...) Zover zijn wij
dus nooit gekomen. En toen was daar in één keer het ethisch
reveil van de heer Van Kastel.(...)Op uw vraag of ik iets weet van het element van die methode, dat
de politie zou zorgdragen voor het transport van de haven naar de loods, antwoord
ik ontkennend. Het is ook nooit met mij besproken en ik zou het ook niet goed
vinden.(...)Franken van Bloemendaal(officier van justitie
te Amsterdam voor het IRT Noord-Holland/Utrecht tot 1 juni 1992): Er was in
die tijd, dat ik met het IRT werkte, contact tussen de heer Lith en de Haarlemse
CID, die contact had met een informant die veel wist. Er is in die tijd in
het wekelijks contact tussen de heer Lith en mij in ieder geval aan de orde
geweest, dat er een informant zou zijn die ons wilde helpen, voor ons wilde
werken, maar die dan eerst één of twee transporten voor zijn
eigen rekening zou mogen nemen. Als wij zouden weten, dat er een hasjzending
Nederland zou binnen komen, dan zouden wij het in het oog houden of het pakken,
maar het willens en wetens het milieu in laten gaan was er niet bij. Het andere,
namelijk de mogelijkheid dat die mijnheer enige transporten voor eigen rekening
zou nemen, zou in wezen inhouden, dat het openbaar ministerie een licentie
zou verstrekken aan criminelen om hier hun gang te gaan. Dat is toen ook niet
gebeurd.Augusteijn(chef criminele inlichtingendienst
van het IRT Noord-Holland/Utrecht): «Bij dat gesprek op 26 november
informeerde ik Van Riessen naar de inhoud van het traject. Toen werd mij ook
duidelijk dat Van Riessen dacht dat de partij drugs al op de stoep stond.
Langendoen heeft hem toen de rol van de informant uitgelegd. Van Riessen wilde
er toen mee stoppen. Op dat ogenblik waren Langendoen en ik ook niet erg enthousiast,
maar om een heel andere reden. Wij wilden ook niet zo graag verder meer, omdat
al zoveel mensen hiervan afwisten, de afscherming van Kennemerland al dermate
zoek was, dat wij ons ernstig zorgen maakten over de veiligheid van de informant.
Wij hadden dus een heel andere reden om te stoppen dan Van Kastel en Van Riessen.
Mij viel nog op hoe Van Riessen een paar keer zei: »Als ik wil dat het
stopt, dat stopt het.« Dat hij dat zomaar zei verwonderde mij. Justitie
had daar toch ook een duidelijke, zelfs finale rol in? Toen wij uit
elkaar gingen zou Langendoen onderzoeken of de mogelijkheid er wel was, de
informant er langs de weg van de geleidelijkheid uit te halen. Daarvoor moest
hij contact opnemen met zijn informant. Wij hebben helder gesteld dat er mensenlevens
in gevaar waren.Van Baarle(commissaris van politie regiopolitie
Utrecht, verantwoordelijk voor het IRT Noord-Holland/Utrecht): «Het
was ook duidelijk dat het in de methode om softdrugs ging, waarbij open was
gelaten of er misschien ooit een moment kwam dat we daar verder in zouden
gaan. Maar het besluit lag er. Ik heb daar met de procureur-generaal een paar
keer over gesproken. Wij hebben een moeilijker zaak, in een veel crimineler
milieu, met de procureur-generaal besproken waarbij het om harddrugs ging.
Het ging om het zwaarste milieu dat wij ons kunnen voorstellen, waarin het
ging om hele concrete risico's voor informanten. In dat geval ging het om
een zodanige grote afstand dat aansturing op korte termijn niet mogelijk was.
Voor dat geval kregen wij groen licht.Lith(teamleider IRT Noord-Holland/Utrecht
tot 1 juli 1993): Misschien mag ik afsluiten met de opmerking dat het mij
echt verbaast, dat in de brief van de ministers de huidige werkmethodiek wordt
gerelateerd aan een op zichzelf gelijk geval, dat door de procureur-generaal
is goedgekeurd. Dat ging echter veel verder dan wat hier gebeurde. Daar ging
het namelijk om coke, waarbij de heer Van Baarle en ikzelf hebben gezegd dat
we daar toch heel terughoudend in moesten zijn, maar waarin wij groen licht
hebben gekregen. In dat onderzoek ging het om iets dat op dat moment voor
die actie in eerste aanleg gevaarlijker, ingrijpender en grensverleggender
was dan in deze werkmethode. Ik vind dat men dat echt niet af kan doen met
de opmerking dat het nog niet heeft plaatsgevonden en het dus niet zo erg
was, want zo beschouw ik de opmerking in de brief een beetje. Het loopt allemaal
nog wel door. De zaak op zich kun je niet zomaar afbouwen; de processen lopen
door. Wij hadden voor dat geval (...) op 12 januari 1993 toestemming gekregen
van de procureur-generaal. De week daarop heeft de heer Van der Veen, als
verantwoordelijke officier van justitie, het besluit genomen om deze werkmethode
toe te passen.Langendoen(chef regionale criminele inlichtingendienst
Kennemerland): De organisatie X had de beschikking over dusdanig corrumperende
contacten in het korps Amsterdam, dat ieder onderzoek zou falen. Betrokken
informanten waren voort niet erg bereid informatie over organisatie X te verstrekken,
omdat zij voor hun leven vreesden. (....)In totaal hebben zeven officieren van justitie, enkele hoofdofficieren
en in sommige gevallen de procureur-generaal de gezette stappen in het CID-onderzoek
goedgekeurd en gesteund.Van der Veen(officier van justitie te Haarlem
voor het IRT Noord-Holland/Utrecht van 1 december 1992 tot 1 juli 1993) :
Ik had met de procureur-generaal een concreet, vergelijkbaar, geval besproken.
Ik heb met de procureur-generaal dus niet de methode besproken. Die casus
stoelde op de methode. De uitvoering van de omstreden methode was kwalitatief
aanzienlijk beter dan in die casus. De mogelijkheden die wij in de omstreden
methode hebben toegepast, gaven opsporingstactisch grote garanties om de informant
te controleren en om de verdovende middelen tot op de gram te controleren.
De methode gaf de officier veel grotere mogelijkheden om verantwoord te beslissen,
dan tot dan toe gebruikelijk was. Dat was nieuw in Nederland.Met deze citaten heeft de commissie de belangrijkste onderdelen met betrekking
tot de Delta-methode uit het geheime deel weergegeven. Verder geeft het geheime
deel een nog beter inzicht in de verstoorde verhoudingen tussen Amsterdam
en de andere verantwoordelijken. Het is evident dat bij sommigen de mogelijke
aanwijzingen over corruptie een hindernis vormden om de politie in Amsterdam
volledig te vertrouwen en in te lichten. Dat zou ook een overweging geweest
zijn voor de voorwaarde van informant 1 dat aan Amsterdam absoluut geen informatie
kon worden doorgegeven. In de door de commissie geraadpleegde documenten van
het IRT is niets van die expliciete voorwaarde van de informant terug te vinden.
Twee punten die duidelijk naar voren komen in de hierboven geciteerde delen,
maar niet in de aanbiedingsbrief zijn vermeld, zijn: de doorlating
in het XTC-traject en het feit dat de criminele informant miljoenen heeft
verdiend en dus blijkbaar zijn criminele winst kon behouden.In het proces-verbaal van het verhoor van Van der Veen, opgemaakt door
commissaris Jansen, wordt een verduidelijking gegeven van de praktische werkwijze
van de politie om de distributie van drugs te organiseren. De politie is volgens
Van der Veen «een onmisbare schakel in de distributieketen». De
methode was volgens Van der Veen zodanig opgezet dat deze buiten de controle
van de rechter zou blijven. In dit proces-verbaal komen de verdiensten van
de informant niet aan de orde.1De Kamer als geheel was in maart 1994 niet op de hoogte van deze wezenlijke
elementen van de IRT-methode die inmiddels wel bekend waren bij de commissie-Wierenga,
de minister van Binnenlandse Zaken Van Thijn, de minister van Justitie Hirsch
Ballin, vice-premier Kok en minister-president Lubbers, en de leden van de
commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten Brinkman, Wöltgens,
Van Mierlo en Bolkestein.Devoorzitter: Maar uw conclusies, die op een
paar punten duidelijk afwijken van wat er in het publieke deel is gesteld,
hadden toch voor een groot deel wel openbaar gemaakt kunnen en misschien wel
moeten worden?De heerWierenga: Wij hebben dat afgewogen.
U moet de zaak toch in de tijd plaatsen. De afbouw van de informant was misschien
nog niet volledig geregeld; dat weet ik niet precies meer en ik had daar uiteraard
ook geen bemoeienis mee. Maar er stonden ook allerlei andere zaken op het
spel waardoor wij gezegd hebben: je behoort daar als commissie uiterst terughoudend
bij te zijn. Ik heb liever het verwijt dat wij te weinig gepubliceerd hebben
dan dat wij te veel zouden hebben gepubliceerd en daardoor ongelukken zouden
hebben veroorzaakt. Dat wilden wij niet en wij hebben ook precies in het rapport
aangegeven, welke criteria wij gehanteerd hebben: verstoring van de rechtsgang
of het in gevaar brengen van de veiligheid van personen.Devoorzitter: Omdat het toch belangrijk is
voor wat er verder met uw rapport gebeurd is en ook voor de politieke discussie,
zou ik u nog willen vragen of het niet een boel ellende had voorkomen als
u in het publieke deel veel duidelijker was geweest over wat er werkelijk
aan de hand was.De heerWierenga: Als wij de wetenschap hadden
gehad dat wij daarmee problemen – u gebruikt het woord «ellende» –
hadden kunnen voorkomen zonder negatieve effecten, dan zeg ik daar natuurlijk
«ja» op. Maar wij hebben een bepaalde keuze gemaakt en anderen
zouden uiteraard een andere keuze hebben kunnen maken. Als er verschillende
mensen over oordelen, volgen er ook verschillende besluiten. Wij hebben mensen
gehoord die bereid waren om dingen te vertellen die op geen enkele voorwaarde
in het openbare deel terecht zouden mogen komen. Dat hebben wij afgewogen,
maar er zou dan weer een hele ronde nodig zijn geweest om die mensen te raadplegen,
omdat de uitspraken te herleiden zouden zijn geweest naar de heer Van Capelle,
de heer Augusteijn of wie dan ook.23.5.3 Debatten Tweede Kamer AmbtsberichtenTer voorbereiding op het debat met de Kamer over het rapport van de commissie-Wierenga
ontving minister van Justitie Hirsch Ballin van verschillende kanten informatie.
Officier van justitie Van der Veen is een keer bij de minister op bezoek geweest
om nadere toelichting te geven. Hoofdofficier van justitie Vrakking stuurde
op 20 maart een ambtsbericht aan de minister. Officier van justitie Van Capelle
stuurde twee verschillende ambtsberichten. In eerste aanleg suggereerde hij
dat alle drugs zouden zijn gepakt, maar naar aanleiding van perspublicaties
kwam hij hier weer op terug. In het eerste ambtsbericht stelde Van Capelle
dat zodra de veiligheid van de informant dat toeliet, de partijen softdrugs
aan andere politiefunctionarissen werden weggetipt. In het tweede
ambtsbericht moest Van Capelle erkennen dat «zodra» gelezen moest
worden als «indien» en dat grote hoeveelheden softdrugs in het
milieu waren verdwenen.Inmiddels was Hirsch Ballin gaan twijfelen of de methode nu wel terecht
gestopt was, zoals hij eerder had geconcludeerd na de eerste meldingen vanuit
Amsterdam. Tijdens de verhoren bleek dat de minister van Justitie al in december
1993 werd ingelicht dat in Rotterdam en Den Haag ook verdovende middelen werden
doorgelaten.Devoorzitter: (...) Hoe komt het dat er ook daarna
niemand geweest is, voorzover wij kunnen nagaan, op het departement of uzelf
die gezegd heeft «wat ik nu gehoord heb, daar flapperen mijn oren van
af en, jongens, is dat overal gestopt?»? Afgezien van alle commissies,
alle officiële clubs, alle PG's. Het idee is: het wordt allemaal doorgeschoven.
Heeft u nu gezegd bij alle sores die u toen had «jongens, wat is dit
nou, is dit nou afgelopen, gebeurt het elders nog?»?De heerHirsch Ballin: Ik heb, toen dit bericht
zo kwam, geconcludeerd met de hoofdofficier van justitie in Amsterdam en de
procureur-generaal, dat dit niet kan en dat het moet worden gestopt. Dat gaf
dus ook geen enkele aanleiding om te veronderstellen dat het openbaar ministerie,
de procureurs-generaal bij buitenissigheden, toen door hen beschreven als
het runnen van een drugslijn en het voorbereiden van de invoer van zeer omvangrijke
partijen cocaïne, niet hun rol vervulden, daar negatief op reageerden.Vervolgens kwamen er in december 1993 enige aanwijzingen dat daar
wellicht door anderen anders over werd geoordeeld. Maar op dat moment...Devoorzitter: Wie waren die anderen?De heerHirsch Ballin: Dat was tweeërlei:
officieren van justitie die ook betrokken waren bij de presentatie, in een
besloten overleg, aan de Tweede Kamer van de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit hadden vernomen van het stoppen van het werk van het IRT en
op dat moment ook al het ontbinden van het IRT.Devoorzitter: Dat was een persbericht; dat
had in de krant gestaan.De heerHirsch Ballin: Precies.Devoorzitter: Welke officier was dat?De heerHirsch Ballin: Er waren toen enkele
officieren van justitie. Ik noem de heer De Groot, die ook gehoord is door
uw commissie, en...Devoorzitter: Er zijn er twee.De heerHirsch Ballin: En de heer Van Eck.Devoorzitter: Welke mijnheer De Groot?De heerHirsch Ballin: Rolf de Groot, om de
voornaam er maar bij te geven.Devoorzitter: De man uit Rotterdam?De heerHirsch Ballin: Ja. Er zijn twee officieren
van justitie met dezelfde naam. Mijn identificatie was niet geheel duidelijk.Devoorzitter: Die zei: nou, dat gaat wel ver
als je er helemaal mee stopt. Maar heeft u nu zelf gevraagd: jongens, is dit
nou gestopt, gebeurt dit nog, hoe zit dat?De heerHirsch Ballin: Er was op dat moment
een onduidelijkheid en zelfs een onbespreekbaarheid wat het precies was.Devoorzitter: Onbespreekbaar wat het was?De heerHirsch Ballin: Ik zal u dat toelichten:
wat er precies was gestopt. Het was dus ook onmogelijk, na te gaan of dat
waarvan die officieren van justitie dachten dat het vergelijkbaar was met
wat zij deden, er inderdaad mee vergelijkbaar was.Devoorzitter: Heeft de heer De Groot uit Rotterdam
u toen gezegd dat hij er zelf ook, zij het op een andere manier, toe overgegaan
was of ging?De heerHirsch Ballin: Het was een terloops
gesprek van de strekking: als dit niet kan, zijn er ook dingen bij ons die
niet zouden kunnen. Dat was de strekking van...Devoorzitter: Dat heeft hij u toen gezegd?De heerHirsch Ballin: ...dat gesprek. Dat
was voor mij, naast de informatie die ik in dezelfde maand kreeg, dat er een
verschil van inzicht was binnen het ressort Amsterdam...Devoorzitter: tussen...De heerHirsch Ballin: ...over de vraag of
er terecht gebroken was met de toepassing van de methode, kennis, op grond
waarvan ik toen en nu voor juist houd de conclusie: als er deze
onzekerheid is over wat een methode inhoudt en of die toelaatbaar is, dan
moet daar een krachtige, centrale toetsende voorziening voor...Devoorzitter: Maar mijnheer Hirsch Ballin,
dat is interessant. Toen mijnheer De Groot uit Rotterdam u vertelde «dan
kan ik niet meer verder gaan» dan vraagt u hem toch terzijde, vertrouwelijk
blijkbaar in de Tweede Kamer: wat doe je dan, wat is dat dan?De heerHirsch Ballin: Hij zei niet: ik kan
hier niet mee verder gaan. Hij...Devoorzitter: Maar de puzzel past nu. Want
zoals u weet, neemt de heer De Groot eind 1993 een informant, althans informatie
over uit Haarlem, die dan nog door Haarlem gerund wordt met een vergelijkbare
methode. Dan vraagt u toch na alle commotie: maar wat is dat dan?De heerHirsch Ballin: Mijnheer de voorzitter,
ik heb in november en december een melding gekregen van het openbaar ministerie
in Amsterdam waarbij mij uitdrukkelijk op het hart is gebonden: bespreek alsjeblieft
geen enkel detail uit deze melding, want dat leidt tot een blootstelling van
de informant aan ontmaskering en aan represailles. Ik kreeg een vage en niet
gespecificeerde aanwijzing, waarvan ik op dat moment niet kon nagaan waarop
die precies betrekking had.Devoorzitter: U kunt dat toch vragen? U bent
toch als minister van Justitie de figuur die aan officieren van justitie kan
vragen: wat is hier aan de hand?De heerHirsch Ballin: Er was op dat moment
geen enkele gelegenheid toe. De vervolgvraag is dan uiteraard: maar is het
dan op een ander moment anders? Ik neem aan dat ik dit ook heb besproken met
degenen die mij daarin terzijde stonden op het departement.Devoorzitter: Met wie?De heerHirsch Ballin: Uiteraard de secretaris-generaal
en de directeur-generaal politie en criminaliteitsbestrijding, maar ik heb
daar geen specifieke informatie over. Ik had de gewoonte om alle relevante
punten die mij ook wel eens in gesprekken en marge ter ore kwamen, te bespreken.
Wij hebben toen zeer snel, ook wetend van het verschil van inzicht of het
geoorloofd of niet geoorloofd te achten was wat er in Amsterdam gebeurde,
de conclusie getrokken: wij moeten een voorziening treffen om dat te toetsen.
Dat is aan de orde geweest in de vergadering van procureurs-generaal. Daar
waren dus alle procureurs-generaal van op de hoogte.Devoorzitter: U geeft ons nu nieuwe informatie.
Volgens het synthetisch verslag heeft u in de vergadering van 9 december gezegd:
kennelijk hebben mensen uit dat team onorthodoxe wegen bewandeld; wel staat
vast dat een en ander gebeurt met inachtneming van de eisen van de rechtsstaat.
Dat zei u toen. Op 26 januari 1994 schrijft u: de directe aanleiding is het
uit de hand lopen van een op zichzelf geoorloofde opsporingsmethode. Wat u
ons nu vertelt, is dat de heer De Groot uit Rotterdam dus blijkbaar uw opinie
over of het nu wel of niet kon, deed veranderen, zonder dat u hem vroeg wat
er dan precies aan de hand was.De heerHirsch Ballin: Hij deed mijn opinie
niet veranderen, maar hij zaaide wel twijfel.1Brief SorgdragerTijdens het openbare verhoor verklaarde Hirsch Ballin dat hij voor het
debat in de Kamer op 7 april 1994 met verschillende procureurs-generaal over
de zaak had gesproken. Dat waren Van Randwijck en Gonsalves. Op 30 maart 1994
ontving hij een fax van de toenmalige procureur-generaal te Den Haag, Sorgdrager.Devoorzitter: In het vorige verhoor werden
wij bekend met het bestaan van een brief die u op 30 maart heeft geschreven
aan de heer Hirsch Ballin. Wij hebben van hem een afschrift van die brief
gekregen. In die brief gaat u nader op de IRT-affaire in. De heer Hirsch Ballin
zei in feite dat het van uw kant een brief was om toch niet afkeurend over
de methode te oordelen. Ziet u dat ook zo? Ik kan hem wel voorlezen als u
dat goed vindt.MevrouwSorgdrager: Ik heb dat in die brief
geschreven. Dat is ook zo. Wij moeten dan even een goed onderscheid maken
tussen het concept van de methode, hoe die is opgezet in haar zuivere vorm,
en de uiteindelijke uitvoering. Wij wisten toen nog niet zozeer hoe die uitvoering
uit de hand was gelopen. Wij weten daar nu natuurlijk nog veel meer van. Het
idee van de methode, zoals die is bedacht, is een idee dat op zichzelf niet
onaanvaardbaar is, althans niet hoeft te zijn.2De commissie constateert dat voorzitter Wierenga de toenmalig procureur-generaal
Sorgdrager voor 30 maart 1994 informeerde over de resultaten van de commissie-Wierenga.1 Zij informeerde
minister Hirsch Ballin over wat Wierenga haar had verteld.2MevrouwSorgdrager: Wat ik heb gehoord uit
mijn bron, heb ik voor mijn toenmalige minister opgeschreven. Ik vond dat
hij dat moest weten.3Sorgdrager wist niet van het bestaan van de geheime aanbiedingsbrief,
die minister van Justitie Hirsch Ballin wel had gezien. Commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdienstenDe commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten werd op 25 januari
1994 over de opheffing van het IRT ingelicht door de ministers van Binnenlandse
Zaken en van Justitie. De vier fractievoorzitters werden op hoofdlijnen ingelicht
over de reden van de opheffing. Zij besloten zich niet verder inhoudelijk
met deze zaak bezig te houden en het rapport van de te vormen commissie en
het daarop volgende debat in de Kamer af te wachten.De heerRabbae: Wat hebt u in dat gesprek precies
vernomen van beide ministers over de Delta-methode?De heerBrinkman: Ook hier is het niet aan
mij om geheime informatie naar buiten te brengen, maar ik zal het globaal
melden. De ministers, in het bijzonder de minister van Justitie, meldden dat
er toestanden waren in een deel van het land, in het bijzonder in de streek
van Amsterdam, Haarlem en Utrecht. Die toestanden kwamen erop neer dat er
invoer van harddrugs dreigde. Daarbij werd een omvang genoemd en welke bedragen
daarbij in het geding waren.Devoorzitter: Welke omvang werd toen genoemd?De heerBrinkman: Wij hebben het precies gehoord
in de commissie, laat ik het zo zeggen.Devoorzitter: U kunt dat wel met ons uitwisselen,
gezien het feit dat velen voor u deze gegevens hier hebben gemeld.De heerBrinkman: Dat is op zichzelf nog geen
sluitend argument voor mij om die geheimhouding te doorbreken. De minister
van Justitie heeft gezegd: er dreigt invoer van enkele duizenden kilo's cocaïne,
met een waarde van enkele tientallen miljoenen guldens. Gelet op het feit
dat het om cocaïne dreigde te gaan, en gelet op het feit dat het weliswaar
oogde als een vervolg op eerdere gecontroleerde of ogenschijnlijk gecontroleerde
invoer van softdrugs, had de minister van Justitie de indruk dat het niet
zo werkte. De ogenschijnlijk gecontroleerde invoer van softdrugs bleek niet
zo gecontroleerd te zijn. Hij vond dus dat die methodiek nader onder de loep
moest worden genomen.Bovendien waren er dusdanige competentiegeschillen gerezen in het
desbetreffende ressort dat de minister van Justitie vond dat het niet langer
zo voort kon gaan. Hij vond dat er een onderzoek moest worden ingesteld en
hij had daartoe een aantal maatregelen genomen.De commissie heeft toen indringend naar details gevraagd over de
methodiek en over datgene wat fout leek te lopen, en die ook gekregen. Zij
heeft indringend gevraagd of de minister er zeker van kon zijn dat die harddrugs
niet op de markt zouden zijn gekomen. Dat is toen bevestigd.Devoorzitter: Welke andere details hebt u
gehoord over de methode tot dan toe?De heerBrinkman: Er werd een informant gebruikt
om zo dicht mogelijk bij een met naam en toenaam genoemde misdaadorganisatie
te komen.Devoorzitter: Is toen ook gemeld hoeveel die
informant daarmee verdiend zou hebben?De heerBrinkman: Niet in die bespreking.Devoorzitter: Is daarbij gemeld hoeveel kilo's
er al ongeveer doorgelaten zouden zijn?De heerBrinkman: Nee. Door de commissie is
toen gevraagd naar de voorgeschiedenis, met praktische getallen. Er is gesproken
over vele duizenden kilo's met een straatwaarde van vele miljoenen guldens.
Vervolgens werd meegedeeld dat een commissie die zaak verder
zou uitzoeken. Dat is later de commissie-Wierenga geworden. In het rapport
dat uw commissie formeel niet ter beschikking staat, is daarover meer in detail
mededeling gedaan, zowel in de verhoren als in de begeleidende stukken van
de commissie-Wierenga.1Op 25 maart 1994 kreeg de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
vertrouwelijk vijf exemplaren van de geheime bijlage bij de rapportage van
de commissie-Wierenga.2De heerVan der Burg: (...) Ik was ongelukkig
met de procedure. Ik vond het onjuist dat dit rapport in handen werd gesteld
van de BVD-commissie. Het had de vaste commissie voor Justitie moeten zijn.
Naar mijn waarneming hebben de toenmalige voorzitter en ondervoorzitter daar
niet op aangedrongen.Devoorzitter: Eerder heeft de commissie voor
Politie gevraagd om vertrouwelijke toezending.De heerVan der Burg: Vanwege het strafvorderlijke
element...Devoorzitter: ...had de commissie voor Justitie
in de rede gelegen. Maar dat is niet gebeurd. U dacht dus dat er meer aan
de hand was. Zeg ik het zo goed?De heerVan der Burg: In ieder geval meer dan
een gezagscrisis alleen. (...)De heerVan der Burg: Naar mijn mening had
een weg gevonden moeten worden om de vaste commissie voor Justitie vertrouwelijk
in te lichten, zodat daar over de methode, voorzover mogelijk vertrouwelijk
en later in het openbaar, kon worden gedebatteerd. Dan zou er volgens mij
nooit een commissie-Van Traa zijn geweest. In het begin is de fout gemaakt
te snel in de gang van de BVD te zoeken naar een oplossing.3De commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft niet meer
gesproken met de betrokken ministers over de inhoud van de geheime bijlage.
Er is ook geen formele vergadering van de commissie over belegd.Devoorzitter: Ik kom nog even terug op 25
maart. Er kwamen toen vijf pakketten, maar daar werd helemaal niet over vergaderd.De heerBrinkman: Er is in die tijd gesproken,
maar u moet zich herinneren dat het een wat hectische tijd was, met verkiezingen.Devoorzitter: Het was toch belangrijk genoeg
om een uur uit te trekken om daarover te vergaderen? Maar dat is niet gebeurd.De heerBrinkman: Jawel.Devoorzitter: Wanneer dan?De heerBrinkman: Er is een bespreking geweest,
heel kort nadat het rapport er was.Devoorzitter: Dat is nergens terug te vinden.(...)De heerBrinkman: Wij hebben een bespreking
gehad, waarbij ik niet uitsluit dat een van de leden op het laatste moment
verhinderd was, maar dan moet ik in mijn geheugen graven. Het kan zijn dat
collega Wöltgens op het laatste moment verhinderd was. Dat sluit ik niet
uit. Ik zei al dat het een hectische tijd was.Devoorzitter: Wij proberen het te reconstrueren.
Op 14 april is er wel een bijeenkomst geweest, maar die ging over de zaak
Wilman.De heerBrinkman: Ja, maar er zijn tussendoor...Devoorzitter: Tussendoor is niets terug te
vinden dat wijst op enig samenzijn van de vier leden van de commissie voor
dit doel in enige ruimte.De heerBrinkman: Ik zeg al: niet in de officiële
zin van een commissievergadering met een griffier, maar over dit onderwerp
is wel degelijk een- en andermaal gesproken.4Tijdens de verhoren kwam aan de orde in hoeverre de leden van de commissie
voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten daadwerkelijk kennis hebben genomen
van het gehele geheime deel. Het is moeilijk na te gaan of de fractievoorzitters
voldoende op de hoogte zijn geraakt van alle belangrijke punten in het geheime
deel.Devoorzitter: U kreeg die geheime bijlage
op 25 maart. Wie heeft die toen gelezen?De heerBrinkman: De leden van de commissie. Devoorzitter: Weet u dat zeker?De heerBrinkman: Ja, ik herinner mij dat zij
dat hebben bevestigd, zowel in de bespreking die wij hebben gehad, als in
de onderlinge contacten die wij regelmatig hadden.1Devoorzitter: Heeft de heer Bolkestein u ooit
iets gezegd over dat geheime deel?De heerDijkstal: Nooit.Devoorzitter: Heeft hij dat geheime deel gelezen?De heerDijkstal: Dat weet ik niet.Devoorzitter: Er is geen vergadering meer
geweest, zo hebben wij kunnen vaststellen, van de commissie voor de Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten nadat het geheime deel was gedeponeerd door Binnenlandse
Zaken.De heerDijkstal: Dat weet ik niet. Ik denk
van wel, maar hij heeft mij er niets over meegedeeld. Ik heb hem er ook niets
over gevraagd.2Devoorzitter: Ik wil u nog een vraag stellen
over de heer Wöltgens als lid van de commissie voor de Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten. Had hij volgens u het geheime deel gelezen?De heerStoffelen: Ik had daar twijfels over.Devoorzitter: Heeft hij u enige informatie
gegeven? Gaf u hem de informatie?De heerStoffelen: Nee, niets.Devoorzitter: Volgens u wist hij minder dan
u?De heerStoffelen: Die indruk had ik, al dan
niet gerechtvaardigd.3De heerVan Thijn: Ik ben er niet zeker van
dat zij alle vier het rapport hebben gelezen.4De commissie heeft na de verhoren de toenmalige vice-premier Kok en premier
Lubbers en de erbij betrokken fractievoorzitters, Bolkestein, Van Mierlo en
Wöltgens schriftelijk gevraagd nadere informatie te verstrekken. Met
Kok en Lubbers heeft de commissie een gesprek gevoerd.Alle fractievoorzitters verklaren de stukken gelezen te hebben (Van Mierlo
en Wöltgens) dan wel er kennis van genomen te hebben (Bolkestein). Van
Mierlo en Bolkestein herinneren zich niet dat er over het geheimhouden van
de bedoelde bijlage overleg is gevoerd met het kabinet. Bolkestein kan zich
overleg herinneren «en marge» van andere bijeenkomsten over de
inhoud van het geheime deel. Van Mierlo en Wöltgens herinneren zich dat
niet.Het besluit om verder geen actie te ondernemen en het geheime deel geheim
te laten is niet expliciet genomen. Bolkestein voegt daaraan toe dat «geheimhouding
immers wordt verondersteld. Bovendien kon de commissie niet eenzijdig een
classificatie wijzigen of opheffen. Een verder gevolg zou worden gegeven in
een plenair debat en niet in de commissie.» Volgens Van Mierlo en Wöltgens
heeft de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten geen oordeel
gegeven over de detamethode. Bolkestein meent dat de commissie Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten de opvatting van de minister van Justitie deelde dat
«een op handen zijnde levering van 2.000 kilo, zonder de noodzakelijke
waarborgen, niet aanvaardbaar was.»5Lubbers maakte in zijn gesprek met de commissie de volgende punten duidelijk.
Bij hem was het springende punt in het geheime deel de beschijving van de
menselijke spanningen die een rol speelden bij de opheffing van het IRT. Hem
is minder opgevallen dat het ging om het doorlaten van 45 ton softdrugs. Met
Wierenga besprak hij op 24 maart 1994 de mogelijkheid om een gedeelte van
het geheime deel alsnog openbaar te maken.Daar werd na advies van de toenmalige secretarissen-generaal op Algemene
Zaken, Justitie en Binnenlandse Zaken, respectievelijk Hoekstra, Van Dinter
en Van Aartsen, door de vier betrokken ministers van af gezien.De beslissing om het geheime deel slechts aan de commissie voor de Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten ter beschikking te stellen is genomen op twee gronden.
De vier fractievoorzitters van de grootste partijen waren derhalve op de hoogte
en de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten houdt geheime
zaken geheim. Er is niet overwogen de vaste commissie voor Justitie in te
lichten.Het geheime deel zelf is niet aan de ministerraad voorgelegd. Wel is in
de ministerraad de concept-brief met de eerste reactie op het rapport-Wierenga
aan de orde geweest.Ten aanzien van het debat op 7 april onderstreepte Lubbers de politieke
situatie waarin het plaats vond. Men zat in een redelijk vergiftigde situatie.1Kok deelde de commissie mee dat het politieke klimaat een grote rol speelde
bij de afwikkeling van het rapport van de commissie-Wierenga. Alles gebeurde
fragmentarisch, zes weken voor de Tweede Kamerverkiezingen. Ook bij Kok is
het geen punt van discussie geweest dat de geheime bijlage geheim moest worden
gehouden.Drie afwegingen speelden daarbij een rol. Het geheime deel bevatte operationele
gegevens. De toezegging van de commissie-Wierenga om geheimhouding te bewaren,
waar het woord voor gegeven was, moest bekennen dat de verkregen inlichtingen
als geheim zouden worden gehanteerd. Door de commissie voor de Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten in te schakelen was de geheimhouding verzekerd en konden
toch de fractievoorzitters geïnformeerd worden. Een formele afweging
of dit wel een zaak voor de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
was, is niet aan de orde geweest.Ook Kok is destijds niet werkelijk opgevallen dat 45 ton softdrugs niet
in beslaggenomen waren. Meer viel hem op dat er geen sprake was van cocaïne.
Kok staat niet bij dat Van Thijn geen gehoor vond om de methode met Lubbers
en hem te bespreken. Wel heeft Van Thijn – bijvoorbeeld in de derde
week van maart – veel naar voren gebracht waarvan Kok en Lubbers, wat
betreft de methode, kennelijk nog onvoldoende wisten.2Uit de gesprekken met beiden concludeert de commissie dat de aanbiedingsbrief
van de commissie Wierenga niet uitdrukkelijk is besproken door de vier betrokken
ministers. Kamerdebatten en functioneringsgesprekkenDe kamerdebatten van 7 april en 25 mei 1994 stonden vooral in het teken
van de opheffing van het IRT en van de organisatorische oorzaken die daarvoor
door de commissie-Wierenga waren aangewezen.3 Mede omdat de
inhoud van de methode grotendeels vertrouwelijk bleef, was het voor de Kamer
niet mogelijk tot een goed oordeel te komen over de gebruikte methode.De heerKoekkoek: In het kamerdebat van 7 april
doet u daar toch belangrijke uitspraken over. U aanvaardt dat de vaste commissie
voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten het geheime deel van de commissie-Wierenga
ontvangt. Dan doet u de uitspraak: als de fractievoorzitters vinden dat de
Kamer de verkeerde kant op koerst, zullen zij daartegen zeker iets doen. Nu
lag gisteren de vraag op tafel – vandaag stel ik ook u deze vraag –
of de Kamer niet eigenlijk de verkeerde kant op koerste, doordat zij te weinig
wist over de methode.De heerDijkstal: Dat weet ik niet. Op dat
moment was dat deel van het rapport geheim. Dus de discussie over de vraag
wat nu precies de methode was, hoeveel kilo's waarvan waren, en al dat soort
dingen meer, kon in de Kamer in het openbaar niet gevoerd worden. Het was
de Kamer ook bekend dat de informatie daarover aan de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten werd gegeven. Daar hield
het dan een beetje op. De enige vraag die dan nog interessant is, is wat de
vier fractievoorzitters met de informatie doen. Zij kunnen er niet veel mee
doen, want zij kunnen er geen melding van maken naar buiten toe. Niet naar
buiten toe betekent ook: niet in de fractievergadering. Dat is ook niet gebeurd,
althans in het geval van mijn fractievoorzitter. De enige mogelijkheid die
je dan nog kunt bedenken, is dat een fractievoorzitter, kennis genomen hebbend
van het geheime deel, in de fractievergadering tegen mij zou hebben gezegd:
luister eens, jullie hebben nu in de fractie een lijn die die of die kant
op gaat. Ik kan je geen mededeling doen, maar dit kan niet.1Devoorzitter: Bent u op het verkeerde been
gezet?De heerVan der Burg: Ik ben in ieder geval
niet adequaat genoeg geïnformeerd om een oordeel te kunnen vormen.2Devoorzitter: Beschikte u toen, als kamerlid,
over het maximum aan informatie om een goed oordeel te kunnen vellen?De heerWolffensperger: Over de opsporingsmethode
evident niet, voor het politieke oordeel -dat overigens nog een zeer genuanceerd
oordeel was, maar u weet hoe het gelopen is – wèl. De Kamer heeft
zich natuurlijk gebaseerd op het rapport van de commissie-Wierenga en het
standpunt van het kabinet daarover. Dat is het aanknopingspunt geweest voor
de drie plenaire debatten die zijn gevoerd. De opsporingsmethode daarbij is
vrij marginaal geweest.3De heerVan Thijn: Ik vind het onbegrijpelijk
dat de Kamer niet heeft gedebatteerd over de kern van de zaak. Men heeft een
onderscheid gemaakt – en daarom zit u nu hier – tussen het functioneren
van allerlei personen in deze zaak en de beoordeling van de opsporingsmethode.
Men heeft gezegd: dat doen wij in een later stadium. Daar is een aparte motie
over aangenomen. Ik heb nooit begrepen hoe je nu functioneringsgesprekken
kunt voeren en tegen personen kunt zeggen «jij hebt dit fout gedaan
en jij hebt dat fout gedaan», als er geen oordeel is over de opsporingsmethode.
Ik had verwacht en gehoopt dat de fractievoorzitters, die in die commissie
zaten en die toch de regie voeren in een parlementair debat – dat was
tenminste tot voor kort gebruikelijk...4Devoorzitter: Het gaat erom dat de relevante
informatie op dat moment aan de Kamer onthouden was.De heerKorthals: Als er op dat moment gezegd
was dat er van die opsporingsmethode gebruik gemaakt werd, had de Kamer inderdaad
onmiddellijk kunnen zeggen dat het niet kon of juist wel. In dit geval staat
het voor mij vast dat het niet had gekund.De heerKoekkoek: De Kamer heeft er toen, op
7 april 1994, genoegen mee genomen dat de informatie niet werd gegeven.De heerKorthals: Ja. Je moet wel onderscheid
maken. Voor de politieke gevolgen maakt het voor ons geen verschil. Het was
misschien inderdaad wel beter geweest dat wij die informatie wel gekregen
hadden.5Klaarblijkelijk kende het PvdA-kamerlid Stoffelen meer bijzonderheden
van de methode. Andere kamerleden gaven geen blijk van deze kennis of zeiden
over andere informatie te beschikken. Dit was het geval bij de woordvoerder
van D66, Kohnstamm.De Graaf: Het is opmerkelijk dat u in dat debat
op 7 april 1994 heel specifieke cijfers noemt. U spreekt over duizenden kilo's
weed en over de hoeveelheid geld die gemoeid was met de omzet. U noemt 40
ton weed die zou zijn doorgelaten. Daarvan zou slechts 4 ton zijn gepakt.
U spreekt over een bepaalde straatwaarde. Uit dat debat blijkt dat andere
woordvoerders die informatie niet hadden en zich afvroegen of uw informatie
wel klopte. Zij hadden wellicht andere informatie. Hoe kwam u aan die informatie?De heerStoffelen: Via precies dezelfde methode.
Ik belde net zolang...De heerDe Graaf: Ik begrijp dat u mensen hebt
gesproken. Waar kwam die informatie vandaan?De heerStoffelen: Ik kreeg die informatie
van iemand die bij de politie werkzaam was.De heerDe Graaf: Dat mag ik aannemen. Devoorzitter: Dat zijn er 40 000 in Nederland.
Mogen wij u even helpen? Kwam die informatie uit Amsterdam?De heerStoffelen: Zeker.De heerDe Graaf: De informatie kwam uit Amsterdam.
Het betrof een van de mensen die betrokken was bij de opheffing van het IRT?De heerStoffelen: Het betrof iemand die ter
zake zeer deskundig is. Ja.De heerDe Graaf: Het is op zichzelf zeer opmerkelijk
dat gegevens die grosso modo overeenkomen met hetgeen u noemde tijdens dat
debat in het geheime deel van het rapport-Wierenga stonden dat de woordvoerders
absoluut niet mochten zien, terwijl u kennelijk vrij gemakkelijk aan die informatie
kwam uit het Amsterdamse korps.De heerStoffelen: Wat mij tot de dag van vandaag
buitengewoon irriteert, is dat de Kamer zelfs geen flauw benul heeft van wat
er in het geheime deel staat. Iedere vergelijking is mogelijk. Het zal best.
U kent dat geheime deel. Ik niet.Devoorzitter: Was het een Amsterdamse commissaris?De heerStoffelen: Ja.Devoorzitter: Het was dus de commissaris die
direct verantwoordelijk was, de heer Van Riessen?De heerStoffelen: Ja.1Devoorzitter: U heeft blijkbaar ook niet de
aandrang gevoeld in het debat om aan één van de ministers te
vragen: is dat juist van die 40 000 kilo?De heerDijkstal: Nee, die aandrang heb ik
niet gehad.Devoorzitter: Nee, want u heeft dat niet gedaan.De heerDijkstal: Dat is juist.Devoorzitter: Waarom heeft op dat punt eigenlijk
niemand doorgevraagd?De heerDijkstal: Volgens mij omdat de regering
ons had meegedeeld dat er om bepaalde redenen informatie in een geheim rapport
stond. Dat geheime rapport was door de regering aan de Kamer overgelegd, zij
het in die specifieke vorm.2Na informele consultatie tijdens het debat van 7 april 1994 met de andere
leden van de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten verwoordde
de voorzitter Brinkman het oordeel dat de geheime stukken geen reden vormden
tot twijfel aan de inhoud van de brief van de commissie-Wierenga van 5 april
1994.3 In de verhoren verwoordde
Brinkman het oordeel aldus: «datgene wat in de geheime bijlage stond,
dekt datgene wat het kabinet in de openbare stukken had gezegd.»4Het debat op 7 april ging in de eerste plaats over de verantwoordelijkheid
van beide ministers voor de beheersmatige en bestuurlijke moeilijkheden die
aan het licht waren gekomen door het rapport van de commissie-Wierenga. Een
motie van afkeuring terzake, ingediend door de oppositie, werd verworpen.
Een motie Dijkstal c.s. die oorspronkelijk bedoeld was om specifiek parlementair
onderzoek in te stellen naar de IRT-methode, werd omgebogen in de richting
van een algemeen parlementair onderzoek naar de opsporingsmethoden, opdat
de regeringsfracties daar ook voor zouden stemmen. Die aldus geformuleerde
motie Dijkstal c.s. vormde de aanleiding voor de instelling van de Werkgroep
vooronderzoek opsporingsmethoden. Uitkomst van het debat was dat de ministers
van Binnenlandse Zaken en van Justitie functioneringsgesprekken zouden houden
met de meest betrokken politie- en justitiefunctionarissen.Onvrede over de uitkomst van die functioneringsgesprekken en de verhouding
tussen de ministers waren een belangrijke reden voor de meerderheid van de
Kamer om in het debat van 25 mei 1994 een motie aan te nemen, die leidde tot
het vertrek van de toen demissionaire ministers Hirsch Ballin en Van Thijn.Het rapport van de commissie-Wierenga en de uitkomst van het kamerdebat
op 7 april 1994 hebben tot de volgende ontwikkelingen geleid. De betrokkenen in Amsterdam, zoals Vrakking, Nordholt en Van Riessen werden
gestaafd in hun opvatting dat hun werkelijke motieven volstrekt verkeerd begrepen
waren. In de verhoren ging de Amsterdamse commissaris Welten zelfs zo ver
om te spreken van een affaire Wierenga. De samenwerking met andere politiekorpsen
en binnen het OM in het ressort Amsterdam werd niet hersteld. Procureur-generaal
Van Randwijck zag geen reden meer, zo bleek uit de verhoren, de IRT-affaire
nader te evalueren binnen het Amsterdamse ressort of expliciet aan de orde
te stellen in de Vergadering van procureurs-generaal.De andere hoofdrolspelers in Haarlem en Utrecht voelden zich gesterkt
in de opvatting dat de methode rechtmatig was. Noch de commissie-Wierenga,
noch het kabinet, noch de Tweede Kamer had zich expliciet uitgesproken tegen
deze methode. Integendeel, de toepassing van de methode was door de commissie-Wierenga
verantwoord en niet onrechtmatig geacht, mede gezien het doel een belangrijke
criminele organisatie in Nederland uit te schakelen. Men kon de energie richten
op het nieuwe IRT: het kernteam Randstad Noord en Midden. 3.6 KennemerlandBij het IRT en het verdere vervolg van de Delta-methode speelde de CID
van de politieregio Kennemerland een belangrijke rol. Onder verantwoordelijkheid
van de CID Kennemerland blijkt de methode ook na de ophefffing van het IRT
te zijn toegepast. In het onderzoek van de commissie zijn nieuwe feiten naar
voren gekomen die een ander licht werpen op de door het IRT toegepaste Delta-methode. 3.6.1 Afbouw trajecten informantenNa de opheffing van het IRT werd besloten enkele informanten formeel af
te bouwen, dat wil zeggen niet meer van hun diensten gebruik te maken. De
politie in Haarlem was van mening dat de informanten daadwerkelijk het risico
liepen geliquideerd te worden. Langendoen stelde dat dit het geval was. Langendoen
en Van Vondel brachten vervolgens een bezoek aan de informant in een ver buitenland.
Ten behoeve van de afbouw van informant 1 werd Van Vondel, die inmiddels een
particulier recherchebureau was begonnen, weer in dienst van de politie Kennemerland
genomen.Devoorzitter: Op 1 februari 1994 gaat u weg,
maar u blijft daarna betrokken bij het runnen van informanten.De heerVan Vondel: Ja.Devoorzitter: Hoe kan dat? U bent niet meer
in politiedienst, maar blijft toch informanten runnen.De heerVan Vondel: Op een gegeven moment ben
ik bij de politie weggegaan. Op uitdrukkelijk verzoek van mijnheer Straver
van het regiokorps Kennemerland ben ik toen teruggekomen. Door publikaties
in de pers waren heel veel mensen zodanig in problemen gekomen, dat zij ondersteuning
nodig hadden. Mijnheer Straver heeft mij toen gevraagd om terug te komen.1Ten behoeve van de informanten 1 en 2 werden specifieke maatregelen getroffen. Informant 1: 6.000 kiloInformant 1 moest naar het oordeel van de politie van Kennemerland worden
afgebouwd. Er was echter nog een partij van 6.000 kilo softdrugs
onderweg. Indien deze partij van 6.000 kilo in beslag zou worden genomen,
zou de identiteit van de informant bekend worden, aldus Langendoen. De verwachting
was dat de informant vervolgens geliquideerd zou worden.De heerDe Beaufort: (...) Wat was er nou aan
de hand? Er was een oude IRT-informant die – ik praat uit mijn hoofd
en daarom is het mogelijk dat ik me hierbij vergis – was benaderd vanuit
de criminele wereld en er moet iets gezegd zijn in de volgende trant: luister
eens, wij hadden nog een afspraak dat jij 6.000 kilo voor ons zou doorleveren
en ons daarbij zou assisteren; als je dat niet doet, zwaait er wat voor je.
«Zwaait er wat voor je» is voorzichtig uitgedrukt. Dat er iets
zwaaide voor die informant was manifest duidelijk. Iedereen in Haarlem kon
begrijpen dat dat een realiteit was, tenzij er hier van een verschrikkelijk
complot sprake was, waardoor wij allemaal op het verkeerde been werden gezet.
Dat er dreigingen waren aan het adres van die informant, was op het eerste
gezicht evident.1De politie in Kennemerland, het OM in Haarlem en de procureur-generaal
in het ressort Amsterdam gingen in de zomer van 1994 akkoord met het doorlaten
van 6.000 kilo softdrugs. Onder regie van politie en justitie is daardoor
6.000 kilo softdrugs op de markt terecht gekomen.Devoorzitter: Voelde u zich toen ook voor
het blok gesteld?De heerStraver: Het was verrassend dat het
zo lang duurde. Kijk, die pijplijn kon op ieder moment worden afgestopt. De
heer Lith heeft dat ook heel goed aangegeven. Als de criminele organisatie
weer een partij in het buitenland wilde bestellen en daarbij de medewerking
van de informant nodig had, dan werd dat besproken. Maar als door het OM het
sein eenmaal op groen was gezet voor de levering van een partij, dan moest
die wel uit de pijplijn komen. Dat was al voorzien in november 1993.Devoorzitter: Maar het is toch eigenlijk niet
meer terug te vinden waar het OM precies toestemming voor gegeven heeft? Dat
geldt ook voor die laatste partij, die afbouwpartij. De heer De Beaufort zei
hier: ik voelde mij voor het blok gesteld, het was een zaak van leven en dood,
de korpsleiding vroeg het mij.De heerStraver: Ja, dat klopt.Devoorzitter: Voelde u zich dan niet voor
het blok gesteld?De heerStraver: Ja, ik voelde mij ook voor
het blok gesteld. Kijk, mijnheer Van Traa, u moet dat zo zien. Als er normaal
nog een partij was gekomen die in de pijplijn zat, had die misschien best
kunnen worden geveegd. Dan had de informant misschien best aan een verhaal
kunnen worden geholpen waarmee hij zich bij de criminele organisatie kon verantwoorden.
Maar wij zaten in een heel andere situatie, namelijk dat de positie van de
informant door alle gelek rondom de methode uitermate precair was geworden.2Procureur-generaal Van Randwijck was dezelfde mening toegedaan.De heerKoekkoek: (...) Vond u het in dit geval
nodig om het aan de minister van Justitie te melden?De heerVan Randwijck: Dat heb ik niet gedaan.
Ik vond het op dat moment ook niet nodig, omdat wij in een fuik waren gelopen.
Wij konden geen kant uit.Devoorzitter: De informant had dus in feite
de sturing overgenomen.De heerVan Randwijck: Nee, die had de sturing
niet overgenomen, want in een dergelijke noodtoestand kun je nauwelijks nog
van sturing spreken. Een noodtoestand houdt een volstrekt gebrek aan sturing
in.De heerKoekkoek: U wilt hiermee zeggen dat
de toen zittende minister er toch niets aan had kunnen veranderen, zodat het
geen zin had om het hem te melden, ondanks dat er inmiddels een werkgroep-Van
Traa aan de gang was? Er was geen andere keuze?De heerVan Randwijck: Juist.3Daarnaast werden nog meerder containers doorgelaten om de veiligheid van
de informant te waarborgen. De commissie heeft gerede twijfels of daadwerkelijk
sprake was van een bedreiging van de informanten. Informant 1 was feitelijk,
na het bezoek van Van Langendoen en Van Vondel aan hem in het
buitenland, afgebouwd. Opmerkelijk is dat informant 1 in juni 1994 onder een
andere naam weer als informant bij de CID Kennemerland wordt ingeschreven.
Het is de vraag in hoeverre Langendoen en Van Vondel de bedreiging van de
informanten «gebruikt» hebben om de methode doorgang te kunnen
laten vinden. Zij hebben de Haarlemse korpsleiding en de betrokken leden van
het OM hierover niet ingelicht. Informant 2: 2 miljoenInformant 2 was gedurende enige jaren informant bij de CID Kennemerland
en was onder meer betrokken bij de XTC-transporten naar Engeland. Na de opheffing
van het IRT was de relatie met informant 2 beëindigd. In de zomer van
1994 voelde informant 2 zich bedreigd vanuit de Delta-organisatie. Perspublicaties
die volgens de CID en de CRI zijn identiteit zouden kunnen onthullen, waren
aanleiding om hem te beveiligen. De hoofdofficier van Justitie en de landsadvocaat
meenden dat de bedreiging mede was veroorzaakt door onzorgvuldig optreden
van de overheid. De informant eiste een grote afkoopsom en dreigde publiciteit
te zoeken en de staat in kort geding te dagvaarden. Om die reden werd door
het ministerie besloten om informant 2 een bedrag te geven om hem in staat
te stellen op een onbekende plaats een nieuw bestaan op te bouwen. Uit een
onderzoek door een CRI-accountant naar de gewenste hoogte van dit bedrag,
bleek dat informant 2 criminele inkomsten had behouden en geen tipgelden had
ontvangen. Ook bleek dat hij nog een grote vordering op de criminele organisatie
had wegens zijn diensten bij een «omvangrijke transactie».1 In verband met de ontvangst van dit bedrag zou informant 2 hebben afgezien
van tipgeld. Hij eiste nu compensatie door de staat. Hoofdofficier De Beaufort
stelde in een ambtsbericht van 18 augustus 1994 dat hem inmiddels was gebleken
dat het wegstrepen van tipgelden tegen behouden criminele winsten vaker voorkwam
en dat in contacten met criminele informanten regelmatig dergelijke afspraken
werden gemaakt. De Beaufort erkende in zijn ambtsbericht dat sprake was van
mogelijkheden tot chantage van de overheid.2 Hij stelde korpsbeheerder Schmitz op
de hoogte van de voorgenomen afbouw.Het ministerie meende dat het onverstandig is om als overheid zelf veiligheidsrisico's
te dragen, maar dat de overheid wel gehouden is om de informant naar redelijkheid
in de positie te brengen waarin deze zelf maatregelen kan nemen.3 Op de dag van haar ambtsaanvaarding werd minister Sorgdrager de
zaak voorgelegd. Zij besloot conform de adviezen van de landsadvocaat en de
ambtelijke top informant 2 een bedrag toe te kennen van 2 miljoen gulden.
Dit bedrag was gebaseerd op de kosten voor identiteitsverandering, reis- en
verblijfkosten, levensonderhoud gedurende een aantal jaren, alsnog tipgeld
en een vergoeding voor immateriële schade. De uit te keren afbouw vond
plaats door middel van een door de staat en de informant ondertekende akte
van dading.De heerDe Graaf: Dan de afbouw van een informant.
Er heeft vorig jaar een afbouw plaatsgevonden, zoals het in het jargon is
genoemd. Wat betekent dat precies, een afbouw?De heerWooldrik: Het IRT was ontploft en de
informant kon, doordat het IRT er niet meer was, zijn activiteiten niet meer
ontplooien. Door allerlei rumoer eromheen, het bekend worden in de pers en
wat dies meer zij, was er de vrees dat zijn identiteit bekend kon worden.
Hij moest dus uit die operatie worden teruggetrokken op een zodanige manier
dat zijn identiteit geheim bleef. Dat noemen wij het afbouwen van een informant.De heerDe Graaf: Heel concreet, wat gebeurt
er van de zijde van uw ministerie?De heerWooldrik: U hebt het over dat ene geval,
hè?De heerDe Graaf: Ik heb het over dat ene geval. De heerWooldrik: Ik heb het niet zelf behandeld.
Vorig jaar zomer is het afgewikkeld. Er is een voorstel gedaan door, ik dacht,
in dit geval de regio Kennemerland om de informant op een bepaalde manier
af te bouwen. Er is advies gevraagd aan de landsadvocaat. Er is ook een soort
accountantsonderzoek van de CRI geweest om te zien wat de vermogenspositie
van deze informant was. Op grond daarvan en van de bijdrage die hij in het
verleden had geleverd, is op een gegeven moment een bepaald bedrag tot stand
gekomen.De heerDe Graaf: Als de CRI-accountant een
vermogensonderzoek deed, was de informant dus ook bij die accountant bekend.De heerWooldrik: Ja.De heerDe Graaf: Met naam en toenaam?De heerWooldrik: De informant was niet bij
ons, maar wel bij het veld bekend.De heerDe Graaf: Bij wie in het veld?De heerWooldrik: In dit geval de CID-officier
Haarlem, denk ik.De heerDe Graaf: Ook bij de CRI?De heerWooldrik: Bij de CRI denk ik ook wel.De heerDe Graaf: U zegt dat een vermogensonderzoek
heeft plaatsgevonden. Dan moet iemand bij de CRI weten wie het is.De heerWooldrik: Of je de naam moet weten
of voldoende gegevens kunt krijgen om een oordeel te vormen, is natuurlijk
de kwestie. Er is een rapport over gemaakt.Devoorzitter: Waar kreeg die mijnheer of mevrouw
nu voor betaald?De heerWooldrik: Dat is nu het geheim van
de dading. Dat laat je in het midden. Er is een claim, een wens, een verlangen.
Het element van schadevergoeding is ook van de andere kant naar voren gebracht.
Wij hebben in het midden gelaten waar het voor is. Wij vonden dat de Staat
der Nederlanden ervoor verantwoordelijk was dat de man dreigde af te branden.
Er waren in de pers gesprekken gepubliceerd die konden leiden tot vaststelling
van de identiteit van deze figuur. Het was een morele verplichting die de
Staat der Nederlanden op zich had genomen. Wij vonden dat het leven van die
man moest worden beschermd en dat wij hem bovendien de kans moesten geven,
zijn schepen hier achter zich te verbranden en ergens anders opnieuw te beginnen.
Daar is een bepaald bedrag uit gekomen.Devoorzitter: Als ik bij Justitie kom en ik
zeg dat ik mijn schepen achter mij wil verbranden, zegt Justitie niet: komt
u binnen, wij zullen een accountant naar u toe sturen.De heerWooldrik: Mijn antwoord duurde vrij
lang, omdat ik een heleboel argumenten heb genoemd die van belang zijn geweest
voor die dading.Devoorzitter: Een morele verplichting schept
toch nog geen verbintenis?De heerWooldrik: De overheid, de Staat der
Nederlanden, heeft gedurende enige tijd gebruik gemaakt van die informant.
Door een geweldige ontploffing verdween het team, om welke reden dan ook;
die laat ik nu maar in het midden. Hierdoor kwam zijn veiligheid in gevaar.
Er waren ook andere dingen in de publiciteit gekomen. Ik vind dat de Staat
der Nederlanden dan wel een zekere verantwoordelijkheid heeft.De heerDe Graaf: Als er een bedrag wordt gereserveerd
om een informant weg te helpen, moet er enige aanleiding zijn om dat geld
ter beschikking te stellen. Heeft die informant niet zelf vermogen uit criminele
activiteiten opgebouwd?De heerWooldrik: Dat was het onderwerp van
het vermogensonderzoek van de CRI. De accountant moest bekijken hoe het zat,
voorzover je daar ooit achter komt.De heerDe Graaf: Wilt u mijn vraag beantwoorden?
Was dat zo?De heerWooldrik: Hij had ook criminele inkomsten,
ja. Degene die de informant heeft ingeschakeld en van hem gebruik heeft gemaakt,
wist dat. Die heeft dat namens de Staat der Nederlanden gedaan.Devoorzitter: Hoe weten wij dat hij het namens
de Staat der Nederlanden heeft gedaan? Of gaan wij daarvan uit?De heerWooldrik: Als politie en justitie iets
doen, doen zij dat, denk ik, namens de Staat der Nederlanden.Devoorzitter: Hebben die een onbeperkte vertegenwoordigingsbevoegdheid
voor de abstractie de Staat der Nederlanden?De heerWooldrik: Nee, nu komt u met allerlei
civielrechtelijke constructies aanzetten. Ik houd het heel simpel.Devoorzitter: Hoeveel kreeg die man nu mee?De heerWooldrik: U wilt het bedrag weten?
U weet het al. Devoorzitter: Ik weet het niet exact.De heerWooldrik: Ik dacht dat de heer De Graaf
het wel weet. Ik zeg het liever niet.Devoorzitter: Maar het is meer dan 1 mln.?De heerWooldrik: Ja.13.6.2 Methode verder ontwikkeldNadat het IRT in december 1993 werd opgeheven, werd de methode van het
doorlaten van drugs met hulp van een criminele burgerinfiltrant en onder regie
van de politie gecontinueerd. Onder leiding van CID-chef Kennemerland Langendoen
en CID-runner van Kennemerland Van Vondel werden vele containers Nederland
binnengebracht zonder dat politie en justitie de drugs in beslag namen. Van
Vondel was gedurende een deel van deze periode niet meer in dienst bij de
politie, maar had een eigen recherchebureau. Ten behoeve van onderzoeken voor
de politieregio's Rotterdam-Rijnmond en Gooi en Vechtstreek werden containers
met drugs doorgelaten. Op die manier hoopten betrokkenen voldoende informatie
te verzamelen over de activiteiten van de verschillende criminele organisaties.Begin 1995 ontvingen de hoofdofficieren in Haarlem en Rotterdam berichten
dat de methode nog steeds werd gebruikt, waarbij medewerkers van de RCID Kennemerland
actief waren. Mede op voorstel van de Haarlemse korpschef en hoofdsofficier,
en de Rotterdamse hoofdofficier stelde het College van procureurs-generaal
een rijksrecherche-onderzoek in. In mei 1995 ging het rijksrecherche-onderzoek
van start naar de organisatie en het functioneren van de RCID Kennemerland
en, in relatie daarmee, het functioneren van de korpsleiding van het regiokorps
Kennemerland alsmede de verantwoordelijke leden van het OM te Haarlem. De
opdracht aan het rijksrechercheteam luidde:Het verrichten van een zo grondig mogelijk feitenonderzoek over de
activiteiten, het functioneren en de werkwijze van de RCID Kennemerland gedurende
de periode 1990 – heden. Bijzondere aandacht behoort daarbij te worden
geschonken aan het gebruik van bijzondere opsporingsmethoden. Tevens dienen
de verantwoordelijkheid voor de RCID en de RCID-operaties, zowel bij politie
als OM in kaart te worden gebracht. Het onderzoek moet resulteren in een rapportage
met conclusies en aanbevelingen.2Het onderzoek heeft tot doel, om mede op basis van een aantal concrete
CID-operaties, het feitelijk functioneren van de CID in kaart te brengen,
afgezet wat op basis van de geldende wettelijke – en andere regelingen
en een adequaat functionerend toezicht op deze dienst, zou mogen worden verwacht.
In het onderzoek zal de relatie en communicatie van de CID met de eigen korpsleiding
en het terzake bevoegde en verantwoordelijke OM mede worden geëvalueerd.3De commissie heeft zich doorlopend op de hoogte laten stellen van de voortgang
van het rijksrecherche-onderzoek. De commissie heeft enkele malen met beide
ministers gesproken over de voortgang van het onderzoek. 3.6.3 Doorlaten harddrugsDe commissie heeft enkele gevallen aangetroffen waarin harddrugs met medeweten
van politie op de markt terecht zijn gekomen.In 1991 bezochten twee medewerkers van de CID Kennemerland met een informant
de haven van Rotterdam. De informant heeft daarbij vijf kilo harddrugs van
het schip gehaald. Het is onduidelijk wat er met deze vijf kilo is gebeurd.
Het is aannemelijk dat deze kilo's op de markt terecht zijn gekomen. Volgens de douane is medio 1992 door twee medewerkers van de CID-Kennemerland
een container in Amsterdam gecontroleerd. In die container werd 30 kilo harddrugs
aangetroffen, die werd meegenomen door de rechercheurs. De betreffende container
maakte deel uit van een zending van twee containers met koffie. De CID Kennemerland
gaf aan voor de andere container geen belangstelling te hebben. Toen de douane
deze container toch controleerde, werden twee koffers met elk 26 kilo harddrugs
aangetroffen.In juni en november 1992 is een aantal kilo cocaïne doorgelaten in
Rotterdam. De CID Kennemerland runde in deze zaak een informant. Volgens Langendoen
is de cocaïne in het milieu terecht gekomen, doordat een communicatiefout
ontstond tussen het observatieteam en de tactische recherche in Rotterdam,
waardoor ze de partij kwijt raakten. Vanuit Rotterdam is verklaard dat de
cocaïne moest worden doorgelaten om de informant in de ogen van de criminele
organisatie meer vertrouwen te laten krijgen. Langendoen ontkent dit ten stelligste.13.6.4 De sapmanDe commissie heeft tijdens haar onderzoek geconstateerd dat de CID Kennemerland
betrokken was bij de verwerking van de deklading van de containers waarin
de drugs waren verborgen. Het ging deels om vaten met extracten van vruchtensappen,
waarin de drugs verborgen zaten. De CID Kennemerland had intensief contact
met een producent van limonade in België, aangeduid als de sapman. Via
de sapman kon de CID Kennemerland zonder problemen dekladingen van containers
met drugs afvoeren. De relatie tussen de sapman en medewerkers van de CID
Kennemerland was dermate intensief dat nader onderzoek noodzakelijk bleek. Begin contact sapmanDe sapman kwam voor het eerst in contact met de CID Kennemerland na de
cocaïne-vangst in IJmuiden in 1989. Toen was cocaïne verstopt in
vaten vruchtenextract. De sapman kon de politie helpen bij het verwerken van
deze vruchtenextracten.In september 1991 ging het bedrijf van de sapman failliet. Hij verkocht
het bedrijf aan een ander. Het nieuwe bedrijf wilde vruchtensappen gaan importeren
vanuit Marokko. De veronderstelling van sapman was dat de nieuwe eigenaar
daarbij tevens drugs zou importeren. De sapman meldde zich bij de tactische
recherche in Haarlem, die sapman overdroeg aan de CID. Vanaf dat moment ontstond
intensief contact tussen de sapman en de CID Kennemerland.Volgens CID-chef Langendoen en CID-medewerker Van Vondel was sapman ingeschreven
als informant.2 In het informantenregister van de CID Kennemerland komt
de sapman echter niet voor. De sapman verschafte de CID Kennemerland informatie
over softdruglijnen en de algemene produktie en verwerking van vruchtensappen.3De sapman verwerkte in de navolgende periode alle vruchtensappen die als
deklading werd gebruikt bij de containers met drugs die door de CID Kennemerland
werden doorgeleverd. De CID Kennemerland scheidde de deklading van de drugs,
vervoerde de drugs naar de criminele organisatie en schonk de deklading «om
niet» aan de sapfabrikant. Volgens Langendoen zijn honderden tonnen
vruchtensappen naar de sapfabrikant gegaan vanaf de CID Kennemerland.4Volgens de sapman gaat het om veel minder dan honderden tonnen sap. Hij
verklaart naast sap geld van de CID Kennemerland verkregen te hebben dat ook
gestort is op een borgrekening onder valse naam. Reis Van Vondel en sapmanDe verhouding tussen Van Vondel en de sapman roept de nodige vragen op.
Van Vondel is in 1992 met de sapman op vakantie geweest naar Marokko. Van
Vondel stelt uitdrukkelijk dat het hier gaat om een privé-reis. Langendoen
heeft Van Vondel afgeraden naar Marokko te gaan met de sapman. Van Vondel
erkende tijdens zijn openbare verhoor dat deze reis beter niet had kunnen
worden gemaakt: achteraf gezien achtte Van Vondel dat niet professioneel.1 Het blijft onduidelijk wat de sapman en Van Vondel beiden
in Marokko hebben gedaan. Het is zeker dat zij een aantal vruchtensapfabrieken
hebben bekeken. Bedrijf Zuid-AmerikaIn het voorjaar van 1992 ontstonden problemen tussen de sapman en de nieuwe
eigenaar. In een daarop volgende rechtszaak dreigde sapman te verliezen. Hij
dreigde op de zitting zijn samenwerking met de CID Haarlem uit de doeken te
doen. Van Vondel heeft hem ontraden op de zitting iets te vertellen over zijn
informantenrol. Van Vondel stelt echter dat hij sapman niets heeft aangeboden.2De sapman zegt in een gesprek met de commissie, via Van Vondel, te zijn
benaderd door X, een investeerder uit Haarlem. X was een pseudo-identiteit
van CID-chef Langendoen, die gebruik maakte van de naam van een bestaand persoon.
Deze X zou volgens de sapman hem 200.000 gulden hebben gegeven om zijn activiteiten
voort te zetten en een bedrijf in Zuid-Amerika op te bouwen dat sappen zou
moeten exporteren naar Nederland. De sapman verklaart dat hij van Van Vondel
en Langendoen meer dan drie miljoen gulden heeft gekregen. De sapman heeft
daadwerkelijk een bedrijf opgericht in Zuid-Amerika eind 1993.Langendoen en Van Vondel ontkennen in hun openbare verhoren deze weergave
van de gebeurtenissen door de sapman. De sapman zou van hen nooit geld gekregen
hebben om een bedrijf in vruchtensappen op te richten. Langendoen en Van Vondel
zouden nooit met de sapman hebben gesproken over de mogelijke rol van het
bedrijf. Langendoen zou nooit als X geld hebben aangeboden aan sapman. Wel
hebben Van Vondel en Langendoen met elkaar besproken of het bedrijf in Zuid-Amerika
gebruikt kon worden als aanleverbedrijf voor vruchtenextracten aan criminele
organisaties zodat zij nog meer controle zouden kunnen uitoefenen op de aanlevering
van drugs. Die gedachte kwam op toen bleek dat de Colombianen in eigen land
niet meer voldoende vruchtensappen konden krijgen als coverlading voor hun
drugtransporten. De vier proefzendingen cocaïne van elk 25 kilo en de
cocaïnelevering van 5.000 kilo zouden via dit saptraject worden geleverd.
Deze cocaïne-leveringen hebben nooit plaatsgevonden. Borgrekening onder pseudo-identiteitMedio 1993 hebben Langendoen en Van Vondel een borgrekening geopend. Op
deze rekening is ongeveer een half miljoen gulden gestort. Van Vondel heeft
zijn handtekening gezet onder het formulier waarmee de valse rekening werd
geopend. Van Vondel en Langendoen stellen dat het verstrekken van deze identiteit
nodig was om ervan verzekerd te kunnen zijn dat de dekladingen konden worden
weggewerkt.3De heerVan Vondel: Het was absoluut noodzakelijk
dat dat traject in stand bleef. Ik heb er niet echt zo specifiek over nagedacht.
We hebben toen in de uitvoering van dit traject de beslissing genomen om dit
zo te doen, zodat de voortgang gewaarborgd bleef.De heerVos: En wist de officier van justitie
hiervan? De heerVan Vondel: Nee, hij wist hier niet
van.1Volgens Van Vondel was deze rekening een uitweg voor sapman om zijn zwarte
verdiensten uit de verkoop van vruchtensappen op een rekening te zetten. Het
is echter nauwelijks aannemelijk dat de sapman medio 1993 al een half miljoen
gulden verdiend zou kunnen hebben met het verkopen van door de CID Kennemerland
aangeleverde vruchtensappen. Het overzicht van de containers die onder regie
van de CID Kennemerland zijn ingevoerd maakt het zeer aannemelijk dat grote
hoeveelheden sap pas in de tweede helft van 1993 op gang komen. Zuster van LangendoenOp 8 januari 1996 ontving de commissie van de rijksrecherche een verklaring
van de zuster van Langendoen aan de rijksrecherche. Uit de verhoren was gebleken
dat zij een rol speelde in het saptraject. Deze verklaring geeft meer inzicht
over haar rol en duidt op een verdergaande betrokkenheid van Langendoen en
Van Vondel bij de sapfabriek in Zuid-Amerika. Het onderstaande is gebasserd
op de verklaring van Langendoens zuster.De commissie wil hierbij het volgende aantekenen. De zuster van Langendoen
heeft op 18 december 1995 een verklaring afgelegd ten overstaan van een notaris
waarin zij stelt haar verklaringen aan de rijksrecherche onder druk te hebben
afgelegd. De betrokken rijksrechercheur ontkent dit bij rapport van 19 januari
1996. De twee rijksrechercheurs die haar verhoord hebben verklaren dat haar
medewerking geheel vrijwillig was en dat het hier niet om een strafrechtelijk
onderzoek ging.De zuster van CID-chef Langendoen ging op verzoek van Langendoen bij het
bedrijf van sapman werken. Volgens de zuster is niet expliciet gesproken over
de reden waarom Langendoen voorstelde dat zij bij deze fabriek ging werken.
Langendoen en Van Vondel verklaren dat zij haar op die manier alleen aan een
baan wilden helpen. De sapman verklaart dat de zuster tevens een rol diende
te spelen bij het opzetten van een frontstore in het buitenland, waarvan de
CID Kennemerland later gebruik kon maken.De zuster van Langendoen verklaart dat de sapman Langendoen bij hun eerste
bezoek aansprak als X en dat de sapman de naam Langendoen niet kende. De sapman
wist niet dat Langendoen politieman was. De zuster mocht aan de sapman van
Langendoen niet vertellen dat X in werkelijkheid Langendoen was en bij de
politie werkte. Het is voor de zuster onduidelijk waarom zij die informatie
niet mocht geven.De zuster ging vervolgens werken bij de fabriek van sapman in Zuid-Amerika.
Zij werd «gerente» (wettelijk vertegenwoordiger) van de fabriek.
Eind 1994 vroeg de sapman aan de zuster of zij contact wilde leggen met Langendoen
omdat de sapman zich in financiële moeilijkheden bevond. De zuster van
Langendoen is in maart 1995 op verzoek van Langendoen naar Nederland gekomen
om de documenten van de fabriek te tonen. Langendoen heeft zijn zuster toen
minstens 10.000 dollar gegeven om de schulden van de fabriek af te lossen
en om achterstallig loon te betalen. In 1995 is een andere medewerker van
de CID Kennemerland naar Zuid-Amerika gereisd om een video te maken van de
fabriek. De man werd door Langendoen aangekondigd bij zijn zuster. Hij gaf
als reden dat eventuele kopers een indruk wilde krijgen van de fabriek. Langendoen
zou zijn zuster hebben gesuggereerd de fabriek over te nemen. In 1995 is Van
Vondel naar Zuid-Amerika gegaan om te bezien of de fabriek kon worden verkocht.
De zuster van Langendoen verklaart dat Langendoen haar heeft gebeld met de
mededeling dat Van Vondel zou komen om de schulden van de fabriek
te betalen. Zij zou van Van Vondel in totaal 40.000 dollar hebben ontvangen.De zuster van Langendoen is ervan overtuigd dat de sapman geld kreeg van
de politie in Haarlem en dat de politie op de één of andere
wijze financiële belangen had in de fabriek in Zuid-Amerika. Langendoen
spande zich in 1995 in om een afvloeiingsregeling voor zijn zuster te regelen.
Die regeling is tot stand gekomen. Afkopen van sapman en het achterhouden van informatieOok nadat Van Vondel bij de politie weg was gegaan en zijn eigen recherche-bureau
begonnen was, bleef contact bestaan tussen de sapman en Van Vondel. Eind 1994
verkeerde de sapman in financiële en emotionele moeilijkheden. Van Vondel
verklaart dat hij toen zelfstandig heeft besloten maatregelen te nemen om
de sapman te beschermen.De sapman kreeg in 1995 van Van Vondel een bedrag tussen de 500.000 en
1 miljoen gulden om uit de problemen te komen en zijn bedrijf te kunnen voortzetten.
De sapman heeft dat geld mede gekregen van Van Vondel om met zijn familie
voor zes maanden naar de Verenigde Staten te gaan. Van Vondel wilde op die
manier voorkomen dat de sapman door de rijksrecherche of de commissie zou
worden gehoord. Van Vondel kreeg dit geld naar eigen zeggen van informant
1. Van Vondel bestempelde dit als een lening. Volgens Van Vondel wilde informant
1 het geld geven aan de sapman om te voorkomen dat de sapman in de openbaarheid
zou vertellen over de saptrajecten.1 Van Vondel stelt dat hij zich, ook al was hij geen politieman
meer, emotioneel verplicht voelde de anonimiteit van de sapman te beschermen. De heerVan Vondel: Ik ben ook niet blij met
datgene wat ik uiteindelijk gedaan heb, maar ik heb die beslissing wel overwogen
en met een emotionele achtergrond genomen. Ik sta daar nu voor.2Van Vondel stelt nadrukkelijk dat hij zelf besloten heeft tot deze activiteiten.
Langendoen zou niet op de hoogte zijn geweest van de betalingen. In 1994 en
1995 hebben Langendoen, Van Vondel en sapman verschillende malen contact gehad.
Van Vondel en Langendoen verklaren beiden dat tijdens deze gesprekken nooit
is gesproken over deze betalingen.3Uit een opgenomen gesprek tussen sapman en Van Vondel blijkt dat Van Vondel
verschillende malen heeft gezegd dat, indien de rijksrecherche of de commissie
sapman wil horen, hij contact moet opnemen met Langendoen om af te spreken
hoe om te gaan met de informatie dat hij als informant had gefunctioneerd.
Uit dit gesprek kan echter niet geconcludeerd worden dat Langendoen daadwerkelijk
op de hoogte was van de betaling aan de sapman. Het gesprek toont dat Van
Vondel probeerde om samen met de sapman een verhaal te construeren voor het
geval hij verhoord zou worden door de rijksrecherche of de commissie.Het blijft onduidelijk in hoeverre Van Vondel in opdracht of met medeweten
van anderen handelde. Het is onaannemelijk dat Van Vondel niemand heeft ingelicht
over zijn beslissing de sapman geld te betalen dat afkomstig was van informant
1. Langendoen was in het verleden steeds op de hoogte van alle handelingen
van Van Vondel.De heerVan Vondel: Kijk, wij zijn pioniers
geweest met de methode. Ook daarin hebben wij dingen gedaan, waarvan je nu
zegt: is het wel verstandig geweest dat je het zo gedaan hebt? Maar toen in
dat tijdsbeeld hebben wij die verantwoordelijkheid, die beslissing zo genomen.
Uiteraard ligt er ook een gedeelte bij mijzelf. In het geheel bezien word
ik dus gegijzeld door de omstandigheden. De heerKoekkoek: Mijnheer Van Vondel, waarom
zegt u nu achteraf: ik had het niet moeten doen?De heerVan Vondel: Omdat het toch allemaal
openbaar geworden is.De heerKoekkoek: En dat wilde u net voorkomen?De heerVan Vondel: Dat wilde ik voorkomen.De heerKoekkoek: Dus het was vergeefse moeite?De heerVan Vondel: Het is vergeefse moeite
geweest.13.6.5 Andere dekladingenDe containers met drugs bevatten allerlei andere soorten deklading naast
vruchtensappen. Er bestaat veel onduidelijkheid over wat precies is gebeurd
met deze andere dekladingen. Er is geen administratie van de verwerking van
deze dekladingen van de doorgelaten containers. De commissie constateert dat
deze dekladingen op verschillende wijzen door de CID zijn weggewerkt. De dekladingen
zijn deels aan de chauffeur gegeven om zelf te verhandelen en deels op een
andere wijze weggewerkt. Humanitaire hulpDevoorzitter: Hebt u te maken gehad met dekladingen
van andere partijen die via de methode binnenkomen?De heerVan Vondel: Ja, daar heb ik ook mee
te maken.Devoorzitter: Wat doet u daarmee?De heerVan Vondel: Als je iets hebt, moet
je dat kwijt, want het kan een obstakel zijn in je werkzaamheden. Je moet
dat dus netjes opruimen.Devoorzitter: Waar gaat het dan naartoe?De heerVan Vondel: Het is voor een groot gedeelte
naar het buitenland vertrokken.Devoorzitter: Kunt u daar iets preciezer over
zijn? Waar gaat het naartoe? Wat moeten wij ons voorstellen?De heerVan Vondel: U moet zich voorstellen
dat iets wat nog bruikbaar is, als humanitaire hulp naar het buitenland is
gegaan, naar Oostbloklanden.2TegeltjesDe heerTeeven: Het waren Colombiaanse tegeltjes
en bij dat bedrijf troffen wij nog een tegeltje aan dat op de achterzijde
vermeldde: «made in Colombia». Die tegeltjes werden daar gebracht
en contant afgerekend. Wij hebben kunnen vaststellen dat de tegeltjes die
hier per container zijn binnengekomen, ook de tegeltjes zijn die daar zijn
afgeleverd. Dat kan je zien aan de hand van de factuur maar ook aan de hand
van de ladingspapieren. Die bescheiden hebben wij uiteraard aan de rijksrecherche
gegeven, ten behoeve van haar onderzoek.Devoorzitter: Er is betaald. Wat gebeurt er
met het geld? Er wordt zo vaak betaald. Als ik tegels kom aanbieden, word
ik ook betaald.De heerTeeven: Interessant was de verklaring
van de directeur van dat bedrijf. Hij deelde mee dat die tegeltjes waren aangeboden
door een familielid van iemand die bij hem werkte. Er werkte dus een personeelslid
bij dat bedrijf en de tegeltjes werden aangeboden door een familielid van
hem. Welnu, dat was een politieman uit Noord-Holland. De naam is bij mij bekend
maar die zal ik nu niet in het openbaar noemen.De heerDe Graaf: Kennemerland?De heerTeeven: Een politieman uit Kennemerland,
die daar een familielid had werken.De heerDe Graaf: En daar is voor betaald?De heerTeeven: Daar is contant een betrekkelijk
gering bedrag voor betaald en dat is ook afgetekend op de factuur met «voldaan».3Devoorzitter: Mijnheer Van Vondel, zijn er
ooit tegeltjes geweest als deklading?De heerVan Vondel: Dan moet ik weer terugkomen
op mijn verhaal.Devoorzitter: Wilt u zeggen «ja»
of «nee»? De heerVan Vondel: Ik zeg daarop geen «ja»
en geen «nee». U vraagt naar specifieke goederen. Specifieke goederen
zijn altijd gerelateerd aan zaken. Ik kan dus geen «ja» of «nee»
zeggen.Devoorzitter: Daar zitten wij nou. Vanochtend
heeft de heer Teeven het specifiek gehad over tegeltjes die er als deklading
uit zouden zijn gekomen. Is u daarvan iets bekend?De heerVan Vondel: Mijnheer de voorzitter,
daarop kan ik geen antwoord geven. Ik kom elke keer weer terug op hetzelfde
verhaal. Goederen zijn gerelateerd aan zaken. Als ik over goederen spreek,
kunnen informanten in de problemen komen. Ik kan dat niet doen. Als wij in
een besloten zitting zijn, kan ik daarover spreken. Ik kan dat hier niet doen
voor de camera. (...)1De heerVan Vondel: Er is eenmaal een partij
geweest waarin ik zelf een rol heb gespeeld.De heerDe Graaf: Waarom heeft u dat gedaan?
Waarom heeft u het toen niet om niet weggedaan?De heerVan Vondel: Wij hebben toen meteen
geleerd dat dit veel te veel risico's geeft. Vandaar dat wij voor die andere
mogelijkheid hebben gekozen.Devoorzitter: U zegt dus: er is een keer iets
geweest waarvoor wij geld ontvangen hebben? Waar is dat geld gebleven?De heerVan Vondel: Dat is naar de informant
teruggegaan. Die heeft het aangewend voor de financiering van andere zaken.De heerDe Graaf: Het gaat toch niet om grote
bedragen?De heerVan Vondel: Dat was een heel klein
beetje.23.6.6 Dekmantelfirma's en valse identiteitsbewijzen Dekmantelfirma'sDe CID Kennemerland maakte gebruik van verschillende dekmantelfirma's.
De CID richtte deze firma's op. De firma's werden gebruikt als organisaties
waar de containers naar toe konden worden gestuurd. Zij dienden als «notify-adresses»
op de «bills of lading». De CID Kennemerland heeft onder verschillende
namen verscheidene van deze dekmantelfirma's opgezet.Bij het oprichten van deze dekmantelfirma's is gebruik gemaakt van namen
van bestaande personen. In enkele gevallen zouden deze personen achteraf op
de hoogte gesteld zijn van het gebruik van hun naam. Langendoen stelt dat
de betrokken personen indirect toestemming hebben gegeven.3 Het blijft onduidelijk wat daaronder
moet worden verstaan.De heerRouvoet: U sprak van indirecte toestemming.
Als daar in indirecte zin toestemming voor is gegeven, betekent dat dan dat
u voor gebruikmaking van personalia carte blanche had? Werd er eenmalig gezegd
dat u van personalia gebruik kon maken en kon u dan zelf bepalen wat u daarmee
deed? En zou dat verklaren dat betrokkenen niet op de hoogte waren van het
gebruik maken voor het oprichten van bijvoorbeeld een bedrijfje? Mag ik u
zo verstaan?De heerLangendoen: Ik denk dat u het goed
ziet. (...) De heerRouvoet: Ik heb nog een vraagje
over het gebruik van die naam. U zei eerder op een vraag van mij dat u carte
blanche had gekregen. Ik begrijp nu dat, als u weggaat, u die carte blanche
achterlaat en dat u op dat moment niet terug moet naar de betrokkene om dit
terug te geven, te regelen of hier afspraken over te maken met degene die
aan uw bureau komt te zitten.De heerLangendoen: Neen.De heerRouvoet: Die carte blanche blijft er
liggen en er kan van alles mee gedaan worden, zonder dat u daar zicht op hebt
en daar verantwoordelijkheid voor draagt.De heerLangendoen: Ja.4Valse identiteitsbewijzenDe CID Kennemerland kon beschikken over valse identiteiten die door de Haarlemse burgemeester ter beschikking waren gesteld. Het ging
om een aantal paspoorten en rijbewijzen waarop onjuiste persoonsgegevens stonden
vermeld. Deze bevonden zich in de kluis van de Haarlemse politie. De paspoorten
en rijbewijzen zouden gebruikt worden voor het huren van auto's ten behoeve
van observatie en het huren van ruimten.Devoorzitter: Heeft u ooit daarna gevraagd
wat ermee gebeurde?MevrouwSchmitz: Indertijd heb ik er niet naar
gevraagd, maar ik heb nu gehoord dat men die drie keer heeft gebruikt. Tweemaal
om naar een informant te reizen in de Verenigde Staten en eenmaal voor de
veiligheid. De heer Langendoen verbleef toen met zijn gezin twee weken in
het buitenland.1Met de burgemeester van Haarlem was afgesproken dat de CID verslag zou
doen wat met deze valse identiteitsbewijzen zou gebeuren. Van dergelijke verslagen
is geen sprake.2De heerDe Graaf: Heeft u, buiten dat specifieke
geval, andere identiteiten gebruikt? Heeft u andere namen gebruikt zonder
dat u daarbij de benodigde papieren had? Of is dat niet nodig in het runnen
van informanten?De heerVan Vondel: Ik heb wel eens een andere
naam gebruikt. Ik heb mij wel eens anders voorgesteld dan degene die ik was.Devoorzitter: Ook voor het opzetten van fakebedrijfjes?De heerVan Vondel: Ja, dat klopt.3De commissie heeft geconstateerd dat in verschillende regio's gebruik
is gemaakt van valse identiteitsbewijzen door de lokale politie of door de
CRI (ANCPI).4 Het gaat niet alleen om de regio's
Kennemerland en Gooi en Vechtstreek, maar ook om Utrecht, Zuid-Holland-Zuid,
Den Bosch en Amsterdam. Het ontbreekt echter aan een eenduidige wettelijke
basis voor het verstrekken van valse identiteitsbewijzen door gemeenten. In
verschillende gemeenten werden dan ook verschillende voorwaarden gesteld aan
het gebruik van de valse identiteitsbewijzen. De CRI verstrekt in principe
geen valse identiteisbewijzen aan CID-en. 3.6.7 Administratie KennemerlandIn de administratie van de CID Kennemerland zijn vele hiaten aangetroffen.
Cruciale onderdelen van het werk van de CID werden niet of onvolledig vastgelegd.
De commissie constateert dat door de gebrekkige administratie belangrijke
vragen over het functioneren van de medewerkers van de CID Kennemerland en
de informanten onbeantwoord zullen blijven. Aangezien het niet mogelijk is
op basis van documenten een oordeel te geven over de gebeurtenissen is de
commissie genoodzaakt alleen verklaringen van personen als basis voor het
oordeel te gebruiken. De betrouwbaarheid van deze verklaringen is niet altijd
eenduidig te beoordelen. 3.7 Betrokkenheid FIOD/douanerecherche 3.7.1 Doorlaten van containersDe douane en de douanerecherche waren van wezenlijk belang voor de uitvoering
van deze methode. De douane diende op verzoek van de politie controle van
bepaalde containers achterwege te laten, ook al waren er signalen dat zich
in de containers drugs bevonden. Het Douane Informatie Centrum (DIC) selecteerde
de containers waarmee mogelijk iets aan de hand was. Ongeveer 30 tot 40 %
van de geselecteerde containers werd op verzoek van de politie doorgelaten. De heerRabbae: Wat is de normale procedure?De heerHuisman: Als een zending door moet
gaan, moet er normaal aangifte bij de douane worden gedaan.De heerRabbae: Door wie?De heerHuisman: Meestal door een agent, een
expediteur of een cargadoor. Zodra er aangifte gedaan wordt, bestaat er altijd
nog het risico dat een douanier op een post de aangifte wil controleren. Bij
doorlevering werd er ook voor gezorgd dat er geen controle plaatsvond.De heerRabbae: En wie gaf de opdracht om niet
te controleren?De heerHuisman: Die opdracht kwam van de FIOD.
Wij stelden dan uiteraard wel de vraag of er contact over was geweest met
een officier van justitie. Dat is in alle gevallen bevestigd en vanaf begin
1994 hebben wij van de teamleider van de FIOD ook steeds een getekende verklaring
gekregen met de naam van de betreffende officier.De heerRabbae: Maar u krijgt ook de verklaring
van de officier zelf te zien?De heerHuisman: Nee, wij krijgen alleen de
verklaring van de teamleider van de FIOD, waarbij de naam van de behandelende
officier wordt vermeld, dus geen verklaring van de officier zelf.Devoorzitter: En geeft u dan het seintje aan
de douane dat men een container ongemoeid moet laten?De heerHuisman: Dat is wat wisselend geweest;
in een aantal gevallen ging het via onze dienst, in andere gevallen via surveillanceposten,
maar dan wisten wij er wel van.De heerRabbae: Maar waarom ging het via uw
dienst? U heeft geen directe gezagsrelatie tot de FIOD.De heerHuisman: Ik heb wel contacten binnen
de douanewereld.De heerRabbae: Informele contacten.De heerHuisman: Nee, ook heel formele.De heerRabbae: Maar de formele lijn loopt
dus...De heerHuisman: Er loopt geen gezagslijn direct
van de FIOD naar de douane.De heerRabbae: Dus u krijgt een signaal van
de FIOD dat u een bepaalde lading ongemoeid moet laten, maar het gaat niet
via de directeur van de FIOD naar uw directeur en via u naar de uitvoerende
mensen?De heerHuisman: Nee, maar zoiets heeft ook
een bepaalde historie. Het begint met een rechtstreeks contact tussen de FIOD
en mij of mijn mensen. Dan wordt er gevraagd of de zaak afgedekt is door de
justitie en dan is het antwoord positief. Op een bepaald moment denk je: dit
worden er toch wel wat veel. Daar praat je dan over met je eigen dienstleiding
en dat heeft ertoe geleid dat wij in het begin van dit jaar een bespreking
op het ministerie hebben gehad om te bekijken of dit nu de lijn was: als een
officier van justitie het in het belang van een onderzoek vindt dat een container
zijn normale weg vervolgt, werken wij daar dan aan mee? Het beleid dat in
de praktijk ontwikkeld was, is toen herbevestigd en het is dus staand beleid.1De verzoeken van CID-en tot doorlating van containers werden door de FIOD
sinds 1993 in een formulier vastgelegd. De beslissing daarover werd genomen
door een teamleider van de FIOD. Het formulier werd vervolgens doorgestuurd
naar de regionale douane waar de feitelijke controle moest plaatsvinden. De
container werd vervolgens zonder controle overgedragen aan de chauffeur, veelal
een informant.Op verzoek van de RCID kunnen wij de inhoud van een bepaalde container
voordat deze wordt afgehaald, onderzoeken op verdovende middelen. Soms is
het verzoek van de RCID zo opgesteld dat er door de douane niet in de container
wordt gekeken.2De CID, die een verzoek deed voor het doorlaten van een container, diende
volgens de afspraken naar de FIOD terug te koppelen wat er vervolgens met
de container was gebeurd en of de drugs in beslag waren genomen. De commissie
constateert dat deze terugkoppeling in veel gevallen niet heeft plaatsgevonden. 3.7.2 CID-activiteiten FIODDe FIOD, en meer specifiek de douanerecherche, heeft in de afgelopen jaren
verschillende informanten gerund, waaronder chauffeur M. Volgens toenmalig
teamleider Teeven werden door de FIOD tien informanten gerund, zonder dat
de FIOD beschikte over de CID-status.1FIOD-medewerker De Jongh werkte ten behoeve van verschillende CID-en om
de methode van het doorlaten van containers te kunnen verwezenlijken.De heerTeeven: Ik heb uiteraard doorgevraagd
wat de taak van De Jongh zou zijn in Dordrecht en in Haarlem. Zijn taak zou
zijn, ervoor te zorgen dat de containers die binnenkwamen de haven konden
verlaten. Daarbij moest de douanerecherche, mijn medewerker, ervoor zorgen
dat die containers niet werden gecontroleerd door de douane. Voor die taak
moest ik toestemming geven. Ik moest zeggen: kijk niet naar die container.
Daarnaast heeft hij, in combinatie met politiepersoneel, bepaalde informanten
gerund die ofwel van oudsher van de douanerecherche ofwel van de politie waren.(...) De heerDe Graaf: Waarom runde mijnheer
De Jongh dan eigenlijk de informant? Hij was toch geen CID'er?De heerTeeven: De Jongh had een bepaalde know-how
op een bepaald vlak terwijl het CID-personeel dat niet had. Bij het runnen
van bepaalde informanten was het gewenst dat die kennis beschikbaar was.2De verantwoordelijkheid voor de handelingen van De Jongh blijkt onduidelijk:De heerDe Graaf: U bent toch verantwoordelijk
voor datgene wat uw medewerker in zo'n traject doet?De heerTeeven: Terecht vraagt u daarover door.
Uiteraard ben ik verantwoordelijk voor wat hij doet. Maar als hij in een ander
politieteam opereert, dan is het niet vreemd dat de formeel verantwoordelijke
chef niet van alle ins en outs op de hoogte is, zeker in die jaren niet als
het om CID-trajecten ging.3In Kennemerland heeft de samenwerking tussen de FIOD en de CID plaatsgevonden
zonder dat afspraken over informatie-uitwisseling zijn vastgelegd. De FIOD
en de korpsleiding Haarlem betwisten elkaars verantwoordelijkheid voor de
specifieke activiteiten van De Jongh die ertoe leidden dat de containers ongemoeid
werden gelaten. Volgens de korpsleiding Haarlem was de FIOD verantwoordelijk,
volgens de FIOD was de CID Kennemerland verantwoordelijk. FIOD teamleider
Bakker ging tot maart 1995 ervan uit dat alle bewust niet gecontroleerde containers
op een later moment in beslag genomen zouden worden.Devoorzitter: Toen u de opheffing van het
IRT zag, hebt u toen nooit het idee gekregen dat daartussen containers hadden
kunnen zitten die via deze methode binnen waren gekomen?De heerBakker: Natuurlijk, ik heb ook de IRT-zaak
gevolgd. Ik heb het rapport-Wierenga diverse keren gelezen. Ik heb de publikaties
van meneer Middelburg gevolgd. Mijn les uit de IRT was om gewoon precies te
weten te komen wat er gebeurt. Ik mag graag precies weten, wat er gebeurt
in mijn omgeving. Daarom heb ik de procedure zoals die was, vastgelegd op
papier. Ik wilde gewoon precies weten, wat er gebeurde. Ik moet u zeggen dat,
toen ik er in maart 1995 kennis van kreeg dat ik eigenlijk gewoon belazerd
was in het jaar daarvoor – excuses voor het woord – was ik daar
goed ziek van. Ik heb mij ook afgevraagd, hoe dat kwam. Waar het eigenlijk
op neerkomt, is het volgende. Ik sta achter de duinen, meneer Van Traa, en
wat er gebeurt, gebeurt op de vloedlijn, en ik kan niet zien wat er op die
vloedlijn gebeurt. Er is sprake van politieonderzoeken. Wil ik goed weten
wat daar gebeurt, dan moet ik de aanvangsprocessen-verbaal kennen, ik moet
de zaaksprocessen-verbaal kennen, ik moet de OT-rapportages kennen, ik moet
de inbeslagnemingen kennen, en dat past gewoon niet in de wijze, waarop die
informatie tot mij zou kunnen komen. Er is sprake van embargo-onderzoeken,
van onderzoeken waarin ik gewoon geen inzicht heb. Ik kon dat inzicht niet
hebben in die onderzoeken.Devoorzitter: Maar de heer...De heerBakker: Het enige wat ik kon doen,
was de waarnemingen in de haven goed te registreren. Het alternatief is om,
als je dat zicht niet hebt, die man terug te trekken en dus geen intermediair
tussen de politie en de douane te zetten. Wat er dan gebeurt, is dat douane-ambtenaren
in containers onderzoekingen gaan doen die passen in opsporingsonderzoeken.
Douane en politie gaan dan containers in, en er komt een stammenstrijd in
het havengebied. Op deze wijze, door de intermediair-rol te vervullen tussen
de politie en de douane, wilde ik dat voorkomen. Door een goede administratie
en vastlegging wilde ik zicht krijgen op wat er daadwerkelijk gebeurde. (...)
De heerDe Graaf: Een tijdje geleden zei u tijdens dit
verhoor dat u zich belazerd voelde. U werd er ook goed ziek van. Door wie
bent u eigenlijk belazerd, althans voelde u zich belazerd?De heerBakker: Ik voelde mij belazerd door
de dienst die de informatie aangeleverd heeft dat in alle gevallen in beslag
werd genomen.De heerDe Graaf: En dat was de RCID?De heerBakker: Ja. De RCID-Kennemerland.1In december 1994 hebben de nieuwe CID-chef Woest en FIOD teamleider Bakker
in een convenant vastgelegd hoe de samenwerking vorm zal krijgen. Afgesproken
is dat alle CID-activiteiten en -registraties plaatsvinden bij de CID Kennemerland
en onder de verantwoordelijkheid van de CID-chef Kennemerland.2DIC-chef Huisman kreeg in de loop van 1994 het vermoeden dat containers
met drugs in het milieu verdwenen. Vanuit de douane in Amsterdam kwamen ook
signalen dat er eventueel iets mis zou kunnen zijn met de gecontroleerde afleveringen.
De leiding van de douane in Amsterdam en de directeur van de FIOD, Van Blijswijk,
hadden over deze vermoedens een bespreking op het ministerie van Financiën
op 10 januari 1995.De heerVan Blijswijk: Uit dat gesprek is naar
voren gekomen dat de aanwezigen geen enkele aanwijzing hadden dat er iets
anders gebeurde dan gecontroleerde aflevering. We hebben verder geconstateerd
dat de methode, die wij al jaren kenden, correct was en dat wij medewerking
zouden blijven verlenenals onder verantwoordelijkheid en op verzoek van het
OM onze bijstand werd gevraagd.3In maart 1995 komt Van Blijswijk tot een andere conclusie.De heerVan Blijswijk: Ik moet constateren
dat velen met mij binnen de FIOD en Financien ergens in maart jongstleden
tot de schokkende ontdekking kwamen, terwijl wij altijd dachten dat er gecontroleerd
was afgeleverd en spullen in beslag waren genomen, dit in een aantal gevallen
niet juist bleek te zijn.43.7.3 SigarettensmokkelBij de doorlating van criminele goederen ging het niet alleen om drugs.
Ook met sigaretten werden vergelijkbare doorlatingstrajecten met hulp van
een criminele burgerinfiltrant door politie en justitie verwezenlijkt.Zoals al eerder aan de orde is gekomen had de medewerker van de FIOD,
De Jongh, vanaf 1988 contact met chauffeur M. Volgens De Jongh is hij vanaf
31 januari 1993 ingeschreven als informant bij de FIOD.5 Volgens teamleider
Bakker is deze informant overgedragen aan de RCID Kennemerland in 1992. De
RCID ontkent dit. Volgens CID-chef Langendoen is chauffeur M. slechts gebruikt
als chauffeur voor transporten verdovende middelen en niet als informant.
Chauffeur M. zou zijn gerund door FIOD-medewerker De Jongh en RCID Kennemerland
medewerker Van Vondel. De afspraak zou zijn dat de informatie via de RCID
Haarlem als CID informatie naar de FIOD zou gaan. Chauffeur
M. heeft een intensieve rol gespeeld tijdens de hierboven beschreven transporten.Chauffeur M. is daarnaast betrokken geweest bij het vervoeren van niet
gebanderolleerde sigaretten. Chauffeur M. nam steeds contact op met De Jongh
als een sigarettentransport werd voorbereid. De Jongh gaf dan de opdracht
aan M. de transporten in de gaten te blijven houden. Samen met een Duitse
douane-ambtenaar wilde De Jongh in de gaten blijven houden hoe de sigarettentransporten
feitelijk verliepen. In totaal zou chauffeur M. in de periode eind 1992 tot
en met januari 1994 bij 85 transporten met sigaretten betrokken zijn. Deze
transporten gingen volgens de bescheiden over de buitengrenzen van de Europese
Unie, terwijl zij in feite binnen de Europese Unie werden afgezet. Op die
manier werd per zending anderhalf miljoen aan accijnzen ontdoken. In totaal
is 150 miljoen aan accijnzen ontdoken. Op 24 januari 1994 verongelukte een
transportwagen van chauffeur M. in Duitsland. De lading bestond uit niet gebanderolleerde
sigaretten. Chauffeur M. verklaarde toen dat de Duitse en Nederlandse autoriteiten
op de hoogte waren van de transporten.De heerKoekkoek: Ik wil nog een vraag stellen
over de sigarettensmokkel. Is mijn indruk juist dat de informant betrokken
was bij die smokkel en dat hij heeft geprobeerd, die smokkel voort te zetten
onder de dekmantel van de RCID?De heerTeeven: Achteraf kon ik constateren –
ik heb het van Bakker begrepen; het is dus niet uit eigen wetenschap –
dat dat inderdaad het geval was. Uw zienswijze is dus juist.1In augustus 1993 heeft zowel binnen de FIOD als de politieregio Kennemerland
overleg plaatsgehad over proeftransporten sigaretten die inzicht moesten verschaffen
in de sigarettenfraude. De FIOD had hiervoor belangstelling, de tactische
recherche van Haarlem niet. Volgens FIOD-medewerker De Jongh kreeg hij toestemming
van het hoofd van de douanerecherche Tjalkes voor enkele proeftransporten,
die vervolgens ook werden uitgevoerd.2 Het is niet
gebleken dat hierover enig overleg met het OM heeft plaatsgevonden of dat
daarvoor toestemming is gegeven.Het heeft er alle schijn van dat chauffeur M. illegale sigarettentransporten
heeft uitgevoerd en dat hij die nadien heeft trachten te legitimeren door
te stellen dat hij voor de CID werkte. De eventuele afspraken met chauffeur
M. zijn niet vastgelegd. Het is onduidelijk wat chauffeur M. mocht doen met
de criminele opbrengsten. Het blijft onduidelijk onder wiens of wier verantwoordelijkheid
de proeftransporten hebben plaatsgevonden. De verklaringen van Langendoen,
Van Vondel en De Jongh spreken elkaar hier tegen. Aangezien M. in Duitsland
verblijft en geen prijs stelde op contact met de commissie heeft geen gesprek
met hem kunnen plaatsvinden. Wel is duidelijk dat hij vele jaren een belangrijke
schakel is geweest binnen de illegale transporten en daarvan zonder twijfel
heeft geprofiteerd. 3.8 Beveronderzoek RotterdamIn de zomer van 1992 werd in Rotterdam het Haveninformatieproject gestart.
Het doel van het project was de informatie van verschillende diensten over
de georganiseerde criminaliteit in de haven bij elkaar te brengen. Uit het
Haveninformatieproject bleek dat een aantal personen zich in georganiseerd
verband bezig hield met strafbare feiten. De Rotterdamse recherche en CID
startten mede naar aanleiding hiervan een onderzoek tegen een handelaar in
verdovende middelen die al meermalen veroordeeld was. Onder de codenaam Bever
werd zodoende eind 1993 een onderzoek gestart door het kernteam Rotterdam-Rijnmond.De RCID Rotterdam had contact met de RCID Kennemerland. Uit dit contact
bleek dat de RCID Kennemerland een informant runde die voor het
Beveronderzoek belangrijke informatie zou kunnen bieden (hier verder informant
3 genoemd).Omdat de organisatie van het onderzoekssubject zeer gesloten was
en professioneel te werk ging, was de inschatting dat het zeer moeilijk zou
zijn een goede informatiepositie te verkrijgen in dit onderzoek. De mededeling
van de RCID Kennemerland kwam derhalve voor het onderzoek van het kernteam
op een buitengewoon goed moment.1Op 21 december 1993 vond overleg plaats tussen vertegenwoordigers van
de CID Kennemerland, waaronder CID-chef Langendoen en CID-rechercheur Van
Vondel, de CID-chef Rotterdam In 't Veld en CID-officier van justitie te Rotterdam
De Groot. De RCID Kennemerland vertelde dat de informant, gezien zijn contacten,
zeer gedetailleerde informatie kon leveren over de invoer in Nederland van
containers met softdrugs door het onderzoekssubject in het Beveronderzoek.
Volgens het verslag van deze bijeenkomst meldde Langendoen dat de CID Kennemerland
nu tijd had, omdat het IRT was opgeheven en de voordelen van de methode in
Amsterdam niet begrepen werden.De CID Kennemerland zou de container vervoeren naar een door de politie
gecontroleerde loods. De container zou in die loods worden gecontroleerd op
softdrugs en andere verdovende middelen. Indien alleen softdrugs in de container
aanwezig zouden zijn, zou een gecontroleerde aflevering doorgang kunnen vinden.
Het onderzoekssubject zou één of meer auto's beschikbaar stellen
om de softdrugs op de door het onderzoekssubject bepaalde plaats af te leveren.
Het voertuig zou worden beladen door de RCID Kennemerland en onder begeleiding
van het observatieteam door een van de CID-rechercheurs van Kennemerland worden
neergezet op een lokatie te behoeve van het onderzoekssubject.2Volgens De Groot stelde Langendoen in dit gesprek dat hij al eerder deze
methode had gebruikt en daarvoor toestemming had van de officier van justitie
in Haarlem.Het OM Haarlem bevestigt het verlenen van een dergelijke toestemming
niet. Zaken waarbij van de hier bedoelde methodiek gebruik is gemaakt, zijn
op het Haarlemse parket niet bekend. Wel is bekend dat in het oude IRT waarin
sommige van dezelfde dramatis personae participeerden als in het Kennemer
CID-veld werkzaam waren, van een vergelijkbare methodiek gebruik is gemaakt.
Van een direct contact tussen Rotterdams en Haarlems OM teneinde uitdrukkelijk
na te gaan in hoeverre deze methodiek in Kennemerland – buiten IRT verband –
was geaccordeerd, is geen sprake geweest.3Langendoen zou tevens in dit gesprek gezegd hebben dat het OM Haarlem
de informant toestemming had gegeven zijn verdiensten te behouden. De informant
zou zelf de verschillende kosten moeten betalen. Volgens De Groot werd de
afspraak gemaakt dat elke levering van softdrugs, behoudens bijzondere omstandigheden,
in beslag zou worden genomen. De commissie heeft geconstateerd dat in het
CID-verslag van deze vergadering vermeld staat dat doorlating vanwege de geloofwaardigheid
van de informant tot de mogelijkheden behoorde.4De heerDe Graaf: Maar de eis die u nu formuleert,
namelijk dat alles in beslag zou moeten worden genomen bij de zendingen, was
toch niet zo absoluut als u hem nu formuleert?De heerDe Groot: Die was wèl absoluut.
Ik heb er wel bij gezegd – dat is zo langzamerhand een kwestie van algemene
bekendheid, in ieder geval in ons vak – dat ik mij natuurlijk realiseer
dat het niet op alle momenten mogelijk is, door wat voor soort omstandigheden
dan ook.De heerDe Graaf: Maar in die vergadering van
21 december 1993 is het zo geformuleerd – als wij goed geïnformeerd
zijn – dat gecontroleerde doorlevering zou kunnen om redenen van geloofwaardigheid. De heerDe Groot: Nee, helemaal niet. Daar
hebben wij het niet over gehad. Die man was al hartstikke geloofwaardig, werd
ons verteld.Devoorzitter: Ik kan mij ontzettend vergissen,
maar in het verslag dat door uw eigen CID is gemaakt van de vergadering van
21 december, staat met zoveel woorden dat het natuurlijk gericht is op het
tactisch maken, maar dat doorlaten in het milieu om redenen van geloofwaardigheid
niet kan worden uitgesloten.De heerDe Groot: Van geloofwaardigheid, van
veiligheid, dat is maar hoe je erover praat.1CID-officier De Groot zag deze methode als een «normale vorm van
gecontroleerde aflevering».2 De Groot keurde de methode
dan ook goed.3 Hoofdofficier van justitie
De Haas gaf op een globale vraag van De Groot te kennen dat hij deze trajecten
overliet aan De Groot. Gezien de mededelingen van Langendoen over de toestemming
van het Haarlemse OM achtte De Groot dit alles toelaatbaar. De Groot stemde
ermee in dat de informant zijn verdiensten mocht behouden.4De heerDe Graaf: Uw hoofdofficier schrijft
in een begeleidend schrijven bij uw ambtsbericht, in zijn brief aan de procureur-generaal,
de heer Docters van Leeuwen, dat politie en openbaar ministerie Rotterdam
te zeer blind lijken te hebben gevaren op informatie uit een traject dat zij
niet zelf geheel onder controle hadden of geheel konden doorzien. Dat lijkt
mij niet prettig om te lezen. Of bent u het daarmee eens?De heerDe Groot: Ik denk dat het de waarheid
is.De heerDe Graaf: Vindt u zelf dat u te makkelijk
te blind heeft gevaren?De heerDe Groot: Ik denk dat wij achteraf
kunnen constateren dat wij te veel zijn uitgegaan van mededelingen en dat
wij niet hebben doorgevraagd c.q. niet medegedeeld hebben gekregen hoe het
precies werkte.5De Groot ging ervan uit dat de RCID Kennemerland informant 3 zou blijven
runnen onder de verantwoordelijkheid van de CID-officier Kennemerland. Desondanks
werd informant 3 wel ingeschreven als informant bij de RCID Rotterdam. De
RCID Rotterdam moest verschillende malen vragen om het informantendossier
van informant 3. Uiteindelijk kreeg de RCID Rotterdam slechts enkele summiere
gegevens over de informant.De informant mocht slechts activiteiten verrichten met betrekking tot
de invoer van softdrugs indien door De Groot toestemming zou zijn gegeven.
De Groot ging ervan uit dat informant 3 alleen voor Rotterdam zou worden gerund
en niet voor andere regio's. De Groot had hierover geen contact met CID-officier
van justitie uit Haarlem Kuitert.Wel deelde de Rotterdamse CID-OvJ op 11 januari 1994 terloops –
in een vergadering die op een geheel andere aangelegenheid betrekking had –
aan het unithoofd van de Haarlemse CID-OvJ mede dat in Rotterdam gebruik werd
gemaakt van de methodiek uit de zogenaamde IRT-affaire met behulp van een
Haarlemse informant. Nadere gedachtenwisseling heeft niet plaats gehad.6Vervolgens werden op de afgesproken wijze verschillende partijen drugs
Nederland ingevoerd. Begin 1994 verloor het observatieteam een partij van
meer dan 2.000 kilo softdrugs uit het oog die vervolgens in het milieu terecht
kwam. Midden 1994 werden ruim 8.000 kilo softdrugs afgeleverd. Daarvan is
6.550 kilo in beslag genomen. In deze periode werden enkele duizenden kilo's
softdrugs Nederland ingevoerd die achteraf niet voor de criminele organisatie
bleken te zijn, waarnaar de Rotterdamse politie onderzoek deed. Door het observatieteam
werden twee opslagplaatsen in Amsterdam vastgesteld. Deze hoeveelheden zijn
niet in beslag genomen.Inmiddels besloot de CID Rotterdam de informant af te bouwen. De CID Rotterdam
werd met teveel onverwachte zaken geconfronteerd. Tevens ontstond
twijfel of met deze methode relevante informatie kon worden verzameld. Het
afbouwen bleek veel tijd te nemen.De heerDe Graaf: Wanneer heeft u besloten
dat het moest worden afgebouwd?De heerDe Groot: In juli.De heerDe Graaf: Waarom?De heerDe Groot: Omdat wij bij de laatste
zending op het laatste moment met een probleem geconfronteerd werden, waar
wij niet op gerekend hadden. Dat maakte het ons onmogelijk, die hoeveelheid
verdovende middelen in beslag te nemen.De heerDe Graaf: En toen had u er genoeg van?De heerDe Groot: Nou, niet genoeg van, want
op zichzelf had ik graag nog wel wat bewijsmateriaal bij elkaar gehaald. Maar
dan krijg je toch het idee dat je niet meer precies weet of de regie nog wel
goed is.1Eind 1994 raakte het observatieteam enkele honderden kilo's softdrugs
kwijt doordat het vliegtuig dat de aflevering volgde, in verband met weersomstandigheden
was gedwongen te landen. Tevens werden enkele duizenden kilo's doorgelaten
om de veiligheid van de informant te waarborgen. Eind 1994 werd de voornoemde
6.500 kilo in beslag genomen.Intussen was in Kennemerland bij het OM gebleken dat voor Rotterdam een
informant werd gerund. Noch de vorige CID-officier Kuitert, noch de huidige
CID-officier Snijders was op de hoogte. Op 6 februari 1995 overlegde CID-chef
Rotterdam In 't Velt met de CID-officier Kennemerland Snijders en de nieuwe
CID-chef Kennemerland Woest. Zij besloten informant 3 te laten runnen door
Rotterdam. Pas na dit gesprek had een eerste contact plaats tussen CID-officier
Rotterdam De Groot en CID-officier Kennemerland Snijders.De criminele organisatie eiste een «goedmaker» van informant
3 voor alle in beslag genomen partijen. Informant 3 leek onder de druk van
de criminele organisatie te bezwijken. Hij uitte serieuze bedreigingen richting
de CID Kennemerland en de Haarlemse korpschef Straver. Tevens dreigde de informant
zichzelf en zijn familie van het leven te beroven. De CID Rotterdam en het
OM Rotterdam waren bereid onder strikte voorwaarden nog een container door
te laten om de veiligheid van de informant te waarborgen. In deze periode
kreeg de informant van een andere criminele organisatie de bill of lading
van een container. De informant raakte in paniek en vreesde voor zijn leven
als deze container in beslag zou worden genomen. Informant 3 had inmiddels
bedreigingen thuis ontvangen.Indien de partij niet zou worden binnengehaald door de overheid,
vreesde hij dat de criminele groepering hem zou liquideren. In dat geval zou
hij echter van tevoren Van Vondel, Langendoen en Straver meenemen.2De CID Kennemerland, CID Rotterdam en de CID Gooi en Vechtstreek bespraken
de ontstane situatie. Besloten werd de informant mede te delen dat geen containers
meer zouden worden ingevoerd en dat de informant vanaf dat moment onder observatie
van de politie zou staan om bij eventuele dreigingen te kunnen ingrijpen.
De informant kreeg van de politie een geloofwaardig verhaal voor de criminele
organisatie.In het Bevertraject zijn in totaal 44.000 kilo softdrugs doorgelaten.
Daarvan is aantoonbaar 26.000 kilo in beslag genomen en 18.000 kilo op de
markt terecht gekomen door ofwel de onmogelijkheid van observatieteams om
de transporten te volgen ofwel bewust doorgelaten vanwege de veiligheid van
de informant. Ook deze informant mocht zijn verdiensten behouden en diende
alle kosten van het huren van de loods, het loon van de chauffeur en de benodigde
papieren zelf te betalen.De commissie heeft zelf kunnen constateren dat informant 3 verklaart nog
steeds te worden geconfronteerd met containers met drugs. De criminele organisaties
eisen dat hij de containers Nederland binnen brengt. Nog onlangs
probeerde informant 3 de overheid ertoe te brengen om deze containers door
te laten. Hij heeft een aanbod voor een beschermingsprogramma afgeslagen.
Dat is in een convenant tussen informant 3, de RCID chef Kennemerland en de
RCID chef Rotterdam vastgelegd. Nog steeds worden bedreigingen geuit door
en tegen de informant. De positie van de informant is nog steeds penibel.De heerDe Graaf: Mijn laatste vraag op dit
punt. De Bever-zaak is gestopt?De heerDe Groot: De Bever-zaak is niet gestopt.De heerDe Graaf: Het tactisch onderzoek is
niet gestopt?De heerDe Groot: Wij zijn nog steeds met de
Bever-zaak bezig, zij het op een andere wijze.De heerDe Graaf: Op een andere wijze? Niet
meer via deze methode?De heerDe Groot: Nee, niet meer via deze methode.De heerDe Graaf: U heeft nog steeds goede
hoop dat het een goede afloop krijgt?De heerDe Groot: Ja, want anders zouden wij
helemaal gezegd hebben dat er niks meer gedaan moest worden. Wij proberen
er in ieder geval nog iets van te maken.13.9 Gooi en Vechtstreek 3.9.1 Doorgelaten containers Gooi en VechtstreekUit het onderzoek van de commissie blijkt dat de politieregio Gooi en
Vechtstreek verschillende malen betrokken is geweest bij gecontroleerde afleveringen.
De drugs zouden wel steeds in beslag zijn genomen. CID-chef Van der Putten
vertrok van de politie Dordrecht naar de politie Gooi en Vechtstreek. Van
der Putten introduceerde FIOD-medewerker De Jongh bij de CID Gooi en Vechtstreek.
Voor de activiteiten van De Jongh voor Gooi en Vechtstreek is een convenant
afgesloten tussen de FIOD en de politie Gooi en Vechtstreek.Het OM zou voor deze gecontroleerde afleveringen toestemming hebben gegeven.
Het is echter onduidelijk of toenmalig CID-officier van justitie Van der Kerk
ook op de hoogte is gesteld van de rol van de politie. De commissie heeft
verschillende voorbeelden aangetroffen in de regio Gooi en Vechtstreek van
het gebruik van deze methode.InformantIn september 1994 werd een container met 11.000 kilo softdrugs via
een gecontroleerd traject binnengebracht en in beslag genomen. Daarbij is
een vergelijkbare methode gehanteerd als hiervoor is beschreven. Een criminele
organisatie heeft een informant benaderd om een partij van ongeveer 10.000
kilo «binnen te trekken». De informant zou daarvoor de beschikking
krijgen over de bill of lading. Een andere informant zou met hulp van de politie
de drugs naar een loods vervoeren, waarna de politie de drugs verder zou verspreiden
naar de adressen die de criminele organisatie zou opgeven.De regio Gooi en Vechtstreek runde deze informant zelf. De RCID Kennemerland
verleende echter ook hand- en spandiensten bij de uitvoering van de methode
in Gooi en Vechtstreek. Gezien problemen met de sturing van de informant,
heeft de RCID Gooi en Vechtstsreek verder afgezien van gebruik van deze informant.Zaak 17.000 kilo In een zaak zou volgens een informant een container
met 5.000 kilo marihuana binnenkomen. Gaandeweg het traject werd door de informant
gemeld dat het niet om 5.000 kilo, maar om 17.500 kilo zou gaan. Op 18 oktober
1994 is uiteindelijk een hoeveelheid van 17.000 kilo in beslag genomen. Voorzover
bekend is de rol van de informant beperkt gebleven tot het afgeven aan de
politie van een bill of lading. De informant heeft vermoedelijk geen rol gespeeld
bij het transport van de drugs uit het verzendland en evenmin bij de totstandkoming
van het notify-adres.De politie van Gooi en Vechtstreek heeft het OM Amsterdam gevraagd
een deel van de 17.000 kilo door te laten. In een brief van mei 1995 stelt
Bijlsma, hoofd recherche Hilversum, dat vanwege de veiligheid
van de informant drugs moeten worden doorgelaten. De heerVrakking: Daarin schrijft een politieman: wij beschikken over informatie,
wij moeten een bepaald traject in, doet u dat niet, dan zullen wij die informatie
teruggeven aan de crimineel en dan moet u ervan uitgaan dat de container in
het milieu terechtkomt. Dat staat er. (...)Devoorzitter: Dit impliceert, schrijft de
heer Bijlsma, dat er sterk rekening mee gehouden moet worden dat circa zeventien
ton softdrugs op de Nederlandse markt zal komen.De heerVrakking: Ja.Devoorzitter: Er komen natuurlijk meer softdrugs
op de markt waar wij geen zicht op hebben.De heerVrakking: Wat daar staat is: ga met
die informant in zee, want anders komt het op de markt.Devoorzitter: En dat vindt u onaanvaardbaar?De heerVrakking: Ja, als je die vrachtbrief
hebt, zeg je tegen de informant «goedendag» en je belt door waar
de container staat. Dan ga je dat ding toch niet teruggeven?De heerRabbae: Vindt u dit een soort chantage?De heerVrakking: Ja.1In deze zaak kon de informant de financiering niet realiseren, waarna
met toestemming van het OM door de politie Gooi en Vechtstreek een bedrag
van 28.000 gulden ter beschikking werd gesteld voor opslag en transport. CID-officier
van justitie Van der Kerk heeft hiervoor toestemming gegeven. 3.9.2 Zaken en banden 5.000 kilo zaakDe politieregio's Gooi en Vechtstreek en Flevoland deden een onderzoek
naar de criminele organisatie V. In dit onderzoek werd gebruik gemaakt van
een informant, die informatie leverde over verschillende drugtransporten.
Daarbij werden verschillende partijen drugs in beslag genomen.Op 19 april 1995 spraken CID Gooi en Vechtstreek en het OM Amsterdam over
een nieuw onderzoek. In deze bijeenkomst, waar CID-chef Van der Putten en
CID-officier Valente aanwezig waren, is volgens Van der Putten het volgende
afgesproken:De heerVan der Putten: Dat wij een loods zouden
huren, dat wij zouden zorgen dat de container binnengehaald zou worden, dat
wij de container over zouden nemen op een bepaalde plaats, dat wij met die
container naar een loods zouden rijden, dat wij de handel over zouden pakken
en dat de handel in een bestelbus uitgereden zou worden. Daarbij moesten wij
de desbetreffende informanten sturen om een ander gerealiseerd te krijgen.2Op 24 april 1995 had in Naarden overleg plaats tussen CID-officier van
justitie Valente, CID-chef Van der Putten en de CID-medewerkers Lijnschoten
en Dorst. Er werd een presentatie gegeven van de voortgang van het onderzoek.
Tevens werd overleg gevoerd over nieuwe trajecten, waaronder een traject van
5.000 kilo softdrugs uit Pakistan. Valente gaf toestemming aan de CID om de
container te laten binnenhalen en overpakken in een door de CID gehuurde loods
en vervolgens «tactisch uit te rijden». Op een geschikt moment
zouden de drugs in beslag genomen worden. Op die manier kon de informant afdoende
afgeschermd worden.Het inklaren bij de douane, het vrijstellen bij de rederij, het transport
vanuit de haven en het huren van een loods zouden worden gefinancierd door
de informant met criminele gelden. Van der Putten stelde Valente daarvan
op de hoogte.1 Valente ging akkoord met het feit
dat de criminele organisatie deze loods zou betalen. Valente stelt echter
niet op de hoogte te zijn geweest van de verdiensten van de informant.2Op 26 april, tijdens een bijeenkomst te Bussum in een restaurant, werd
nogmaals gesproken over de 5.000 kilo softdrugs. Valente deelde tijdens de
bespreking nogmaals mee dat inbeslagneming van de drugs uitgangspunt moest
blijven. Valente zou tegen Van der Putten hebben gezegd dat hij de zaak had
besproken met hoofdofficier Vrakking.In zijn tweede verhoor stelt Valente echter dat hij op een dag voor de
bijeenkomst in Bussum besefte dat hij in een Delta-achtig traject was terecht
gekomen en dat hij het traject wilde stoppen. Hij kreeg van de hoofdofficier
de opdracht de situatie in Gooi en Vechtstreek te onderzoeken. Valente liet
naar eigen zeggen Van der Putten nog even in de waan om te bezien of hij nog
meer informatie kon krijgen voor zijn eigen onderzoek naar de situatie in
Gooi en Vechtstreek.3BandenUit het openbare verhoor van Van der Putten is duidelijk geworden dat
hij alle telefonische contacten op een cassetteband opnam zonder dat zijn
gesprekspartners hiervan op de hoogte waren.De heerDe Graaf: Mijnheer Van der Putten,
is het niet uiterst raar dat u een gesprek met degene die gezag over u uitoefent,
van het openbaar ministerie, opneemt zonder dat de ander dat weet? Dat is
toch niet de normale verhouding?De heerVan der Putten: Ik heb dat al jaren
gedaan. Ze hebben nu tegen mij gezegd dat dat een soort plichtsverzuim is.
Ik zie het eerder als plichtsbesef. Ik heb alles heel nauwkeurig vastgelegd.
Normaliter is er verder niets mee aan de hand, want dan worden alle banden
gedemagnetiseerd. Maar nu is er wel iets aan de hand.Devoorzitter: Maar is het niet zo dat u met
de officier iets anders omgaat dan met een mogelijke verdachte, op wie u een
politie-infiltrant afstuurt en die afgeluisterd mag worden met medeweten van
een van de deelnemers aan dat gesprek?De heerVan der Putten: Mijnheer Van Traa,
ik denk dat wij moeten voorkomen om te stellen dat het allemaal geënt
is geweest op de officieren van justitie, want er staan ook collega's op;
er staan meerdere mensen op.Devoorzitter: Maar is het niet normaal in
het werkverkeer dat je dat zegt? Een man die dat niet deed, was president
Nixon: die liet ook alles opnemen wat er maar gezegd werd. Daar liep het uiteindelijk
niet goed mee af.De heerVan der Putten: Ik heb daar niet geheimzinnig
over gedaan, zeker niet op de afdeling. Maar als men dit nu heel vreemd vindt,
ja, dan wil ik wel...Devoorzitter: Ik belde u laatst op. Heeft
u dat ook opgenomen?De heerVan der Putten: Dat heb ik niet opgenomen.Devoorzitter: Het zou kunnen zijn.De heerDe Graaf: Maar de officier van justitie
wel. Uw collega's weten het wel, maar de officier van justitie niet.De heerVan der Putten: Nee.De heerDe Graaf: En dat al jaren, dus niet
alleen die ene officier van justitie, de heer Valente, maar ook zijn collega's?De heerVan der Putten: Nu, jaren... Als ik
een actie draai, dan neem ik meestal de gesprekken op.4De commissie heeft de beschikking gekregen over enkele van deze banden.
Van der Putten achtte het noodzakelijk deze gesprekken op te nemen om later
te kunnen verdedigen welke beslissingen genomen zijn. Van der Putten stelt
in zijn verhoor van 27 oktober 1995 dat hij de gesprekken heeft opgenomen
uit zorgvuldigheid.Devoorzitter: Waarom heeft u niet gewoon aan
gemeld aan de officieren, luister eens, dit doe ik? De heerVan der Putten: Ja, ik heb er niet
bij stilgestaan om dat te melden. Dat is gewoon in een automatisch traject
gegaan. (...).1Valente verklaarde in zijn verhoor dat hij het opnemen van deze gesprekken
niet aanvaardbaar vindt.2In een opgenomen gesprek van Van der Putten en Valente op 27 april zei
Valente geen zaaksofficier ter beschikking te hebben voor het traject van
de 5.000 kilo. Volgens Valente paste het traject in geen van de tactische
onderzoeken. Van der Putten stelde daartegenover dat het CID-traject paste
in een tactisch onderzoek van zaaksofficier Teeven. Valente was het daar niet
mee eens. Hij wilde dat het traject gestopt werd. Een duidelijke afspraak
dat het traject gestopt zou moeten worden is echter niet terug te vinden op
de banden. Inmiddels waren de loodsen al gehuurd door de CID.Van der Putten had tevens telefonisch contact met voormalig CID-officier
Van der Kerk om te bezien of Valente niet onjuist handelde. Van der Kerk adviseerde
Van der Putten contact op te nemen met Brilman, de nieuwe CID-officier in
Amsterdam. Van der Putten stelt in zijn verhoor dat communicatiestoornissen
binnen het Amsterdamse parket ertoe hebben geleid dat uiteindelijk de toestemming
voor de methode werd ingetrokken.In een telefoongesprek van 1 mei 1995 over een ander onderzoek (Midden-Nederland
traject) tussen Van der Putten en Valente gaf Valente aan dat hij geen vergaande
trajecten met informanten wilde:Ik wil niet dat informanten misdrijven plegen. Ik heb geen vertrouwen
in dat traject en ik heb op het ogenblik een hele harde lijn en dat is mijn
informanten plegen geen misdrijven.3Eerder had Valente in ditzelfde onderzoek wel toestemming gegeven. Valente
had ermee ingestemd dat de informant periodiek als chauffeur een transport
softdrugs zou rijden voor een criminele organisatie. Nadat hij meer informatie
had verkregen over de activiteiten van de informant besloot hij de zaak niet
door te laten gaan.4De heerValente: Wat u krijgt, is een blik
in mijn afwegingen. U krijgt via gesprekken en de stukken gewoon inzicht in
het feit dat ik ook wankel. Uiteindelijk kom ik toch op mijn pootjes terecht.
Dat kunt u niet ontkennen. Ik doe het niet en u kunt niet hard maken dat ik
het wel doe.5Feitelijke uitvoering methodeCID Gooi en Vechtstreek heeft in mei 1995 daadwerkelijk de volgende activiteiten
verricht. De criminele organisatie zorgde voor de inklaring van de container
en tevens voor transport naar een neutrale plaats, zoals een parkeerplaats.
Daarvandaan werd de container door een gewoon transportbedrijf, dat door de
politie was ingehuurd, overgebracht naar de politieloods. Vanuit de politieloods
is een gedeelte van de partij door een politiechauffeur overgedragen aan de
criminele groepering. Het resterende deel is in beslag genomen zonder dat
overdracht aan de criminele organisatie had plaatsgevonden en zonder dat aanhoudingen
zijn verricht. De huur van de loods en de kosten voor het inhuren van het
transportbedrijf zijn betaald met crimineel geld, dat via de informanten van
de criminele groepering aan de politie werd gegeven.Op 16 mei 1995 komt Valente aan de weet dat Van der Putten een bedrag
van 50.000 gulden van een informant heeft aangenomen voor de huur van een
loods voor zes maanden. Van der Putten zou nooit melding hebben gemaakt van
het feit dat de RCID een zo groot bedrag had ontvangen. Van der Putten stelt
dat hij dit wel gemeld heeft.6Valente en Teeven stellen dat zij niet op de hoogte waren van het feit
dat de informanten de criminele winsten mochten behouden. Van der Putten stelt
expliciet dat hij Valente heeft ingelicht over de verdiensten van de informanten.
In de zaak van de 5.000 kilo zou de informant fl. 250,– per kilogram
krijgen.In verschillende onderzoeken in Gooi en Vechtstreek is volgens Valente
en Teeven gebruik gemaakt van informanten die tevens in het Delta-onderzoek
en het Bever-onderzoek actief zijn geweest. De CID-officier was in beide gevallen
niet op de hoogte. De chef CID Gooi en Vechtstreek Van der Putten was hiervan
wel op de hoogte, volgens Teeven en Valente. Van der Putten ontkent dit. Van
der Putten erkent dat hij een chauffeur heeft gebruikt die tevens een rol
speelde in het IRT-onderzoek en dat hij het OM daarvan niet op de hoogte heeft
gesteld.1 De informanten zouden niet geregistreerd zijn in Gooi en Vechtstreek. Van
der Putten ontkent dit en stelt dat de informanten in ieder geval steeds bij
de CID Gooi en Vechtstreek of bij CID Kennemerland waren ingeschreven.In Gooi en Vechtstreek heeft de CID bemoeienis gehad met criminele gelden.
Zo verklaarde Van der Putten in zijn verhoor dat in de periode 1991–1992
door een CID-rechercheur gelden naar leden van een criminele organisatie werden
overgemaakt. De criminele organisatie vroeg een informant dat te doen. Omdat
de CID Dordrecht de identiteit van de informant wilde beschermen werd door
de CID het geld overgemaakt. De CID ontving het geld van de informant, die
het had verkregen van de criminele organisatie. Het ging steeds om enkele
duizenden dollars.23.9.3 Onderzoek van de CID door het openbaar ministerieOp 1 mei 1995 bleek uit onderzoek van zaaksofficier Teeven en CID-officier
Valente dat de container van de 5.000 kilo onder de aandacht van de NCID was
gebracht. De beide officieren stelden tevens vast dat de container «qua
modus operandi, afzender en coverlading» geheel overeenkwam met een
container uit een Delta-traject. Teeven en Valente stellen dat Van der Putten
hen daarover nooit heeft ingelicht.De officieren van justitie Teeven en Valente kregen argwaan na een bespreking
met CID-chef Van der Putten over het gecontroleerd afleveren van een container
softdrugs. Het afzendadres bleek eerder te zijn gebruikt. Beide officieren
kregen het idee dat de CID-chef hen onvoldoende had ingelicht over de rol
van informanten/infiltranten. Valente en Teeven begonnen een eigen onderzoek
(zie voor algemene resultaten hierboven). Het bleek niet mogelijk van alle
containers de herkomst en de aflevering te traceren. De archivering van de
doorgelaten containers was zeer gebrekkig.Mede naar aanleiding van deze gebeurtenissen kregen de officieren van
justitie Teeven en Valente de opdracht van hoofdofficier Vrakking om ten behoeve
van het rijksrecherche-onderzoek een analyse te maken van transporten verdovende
middelen over de periode april 1992 tot en met mei 1995. Vrakking meende dat
de 'smeerpijp« van de Delta-methode nu in Gooi en Vechtstreek was neergelegd.3Uit het onderzoek van de officieren Teeven en Valente komen vele gegevens
die nu worden beoordeeld door de rijksrecherche.4 In het
voorgaande zijn de resultaten van het onderzoek verwerkt.Op 4 juli resulteerde het onderzoek van Teeven en Valente in een rapport
waarin zij stelden dat het vertrouwen tussen RCID-chef Van der Putten en het
Amsterdamse OM ontbrak vanwege:1. bewuste onvolledige en onjuiste voorlichting van het OM door Van
der Putten in de periode van februari 1994 tot heden, 2 het onder verantwoordelijkheid van het hoofd RCID laten verrichten
van infiltratie-activiteiten door informanten zonder vooroverleg met het OM
(...),3 het aangaan van financiële afspraken met een informant zonder
voorafgaande toestemming van het OM,4 het overnemen van informanten van andere RCID-en zonder voorafgaande
toestemming van het OM terwijl het hoofd RCID bekend was met het feit dat
hier sprake was van risico-informanten in relatie tot de Delta en Bever projecten.1Teeven en Valente achtten het niet meer mogelijk de CID Gooi en Vechtstreek
te laten leiden door Van der Putten.Devoorzitter: U heeft een conflict gekregen
met de chef van de Criminele inlichtingendienst in de regio Gooi en Vechtstreek.De heerValente: Ik heb geen conflict met de
chef van de inlichtingendienst. Het is zo dat ik het oneens ben met de wijze
waarop deze inlichtingendienst heeft gefunctioneerd jegens het openbaar ministerie.
Er is niets persoonlijks. Het is niet zo dat ik iets tegen de persoon heb.
Er is alleen gebrekkige informatie gegeven aan het openbaar ministerie. Er
is soms een beeld gegeven dat niet volledig was. Mijn grootste probleem was
op een gegeven moment niet zozeer de informatie in de tijd dat ik CID-officier
was, maar de informatie in de tijd dat mijn voorganger, Van der Kerk, CID-officier
was. Bij nader onderzoek is mij gebleken dat in twee trajecten gebruik is
gemaakt van infiltranten, terwijl de heer Van der Kerk zegt dat hij over de
daadwerkelijke persoon van de infiltrant niet is ingelicht.Devoorzitter: Niet is ingelicht of te laat
is ingelicht?De heerValente: Nee, over de personen is hij
niet ingelicht.2Na deze vertrouwensbreuk werd Van der Putten door de korpsleiding overgeplaatst
naar de vreemdelingenpolitie, waar hij als chef zou optreden. Na overleg tussen
Van der Putten en de korpsleiding is deze overplaatsing van de baan en blijft
hij op non-actief in afwachting van een een onafhankelijk onderzoek naar de
gebeurtenissen. 3.9.4 Stopzetten onderzoekenIn de politieregio Gooi en Vechtstreek zijn in de zomer van 1995 twee
onderzoeken stopgezet. De CID Gooi en Vechtstreek kon naar het oordeel van
het OM Amsterdam onvoldoende duidelijk maken welke methoden in deze onderzoeken
waren gebruikt. Aangezien het OM Amsterdam geen risico wilde nemen, besloot
het de onderzoeken stop te zetten.De heerDe Graaf: Goed. Een onderzoek dat in
samenwerking met of mede onder verantwoordelijkheid van het kernteam Amsterdam
liep, is recentelijk stopgezet in verband met het runnen van informanten door
een andere regio. De Kamer heeft daarover een brief gehad van de minister
van Justitie, mede naar aanleiding van vragen uit de Kamer. Dat betrof dus
een onderzoek waar u mee te maken had. Kunt u ons daarover iets meer vertellen?De heerWoelders: Ja, dat kan. November vorig
jaar is binnen de groep van de heer Behling de principebeslissing genomen
dat wij een onderzoek zouden krijgen dat is voorbereid in een andere regio.
Dat zou operationeel naar het kernteam toe moeten.Devoorzitter: In welke regio was dat voorbereid.De heerWoelders: Gooi en Vechtstreek. Het
heeft er feitelijk toe geleid dat wij er inhoudelijk naar hebben gekeken en,
ook gezien de opbouw van het kernteam, hebben gezegd: met ingang van januari
kan de informatie naar onze CID toe komen; daar kunnen wij controleren of
die informatie klopt en bekijken of wij informatieposities verder kunnen uitbreiden;
met ingang van 1 juli 1995 wordt het onderzoek operationeel, dan gaan wij
er tactisch mee aan de gang. Dat had ook te maken met de opbouw van het kernteam,
het operationeel worden en het opleiden van mensen. Wij hebben die informatie
gekregen middels een inhoudelijk proces-verbaal. Daarin stond wat de doelgroep
inhield, wat ze deden en waar zij van verdacht werden. Op zich was dat een
keurig verbaal. Het was alleen net in de periode dat op het
gebied van methodieken, met name in de zaak-Z., wat meer dingen helder zijn
geworden. Toen is binnen Amsterdam met de heer Valente afgesproken, dat er
bij elke start van een onderzoek in een grote zaak, los van de inhoud van
CID-informatie, een methodieken-proces-verbaal komt waarin staat welke methoden
zijn toegepast.Devoorzitter: Dus dat was de les uit de zaak-Z.De heerWoelders: Ja. Wij hebben toen aan de
desbetreffende CID om dat methodieken-proces-verbaal gevraagd. Het heeft een
maand of drie, vier geduurd voordat wij dat kregen. Daar is een aantal telefoontjes
overheen gegaan. Uiteindelijk heb ik met de desbetreffende collega-recherchechef
daar gebeld en uiteindelijk hebben wij dat proces-verbaal gekregen.De heerDe Graaf: De collega-recherchechef
of de CID-chef?De heerWoelders: Er is in eerste instantie
contact geweest tussen mijn CID-chef en hun CID-chef. Toen wij het na een
paar maanden niet kregen, heb ik zijn baas gebeld en gezegd: dat is de afspraak,
ik wil dat verbaal alsnog, want anders kan ik niet starten met het onderzoek.
Dat verbaal heb ik gehad, maar het was zeer summier: een regeltje of vijf,
zes. Ik heb dat neergelegd bij de toenmalige CID-officier, de heer Valente.
Ik heb toen gezegd: ik wil van jullie het fiat hebben of ik op grond van dit
verbaal met het onderzoek kan starten of niet. Daar is toen binnen het OM
een onderzoek naar gestart. Dat heeft enige maanden geduurd. Dat heeft er
in ieder geval toe geleid dat wij in juli niet tactisch aan de gang mochten
met dat onderzoek. Uiteindelijk is, denk ik, in augustus door de hoofdofficier –
ik dacht zelfs in overleg met de minister – beslist dat het onderzoek
niet inhoudelijk gestart kon worden. Dat had te maken met met name de wijze
waarop daar toentertijd informanten zijn gerund en met de vraag of dat gemeld
was.Devoorzitter: Waar gemeld?De heerWoelders: Bij de desbetreffende officier
van justitie.Devoorzitter: Maar er is blijkbaar verschil
van mening tussen Gooi en Vechtstreek en Amsterdam over de precieze reden
van het niet doorzetten van die zaken.De heerWoelders: Dan doelt u op het verschil
van mening tussen het OM Amsterdam en de regio.Devoorzitter: Ja, want daar hebben wij over
gelezen.De heerWoelders: Ik ben niet inhoudelijk in
die discussie betrokken. Ik ben er wel van op de hoogte geweest. Ik weet dat
Gooi en Vechtstreek zegt: die achtergrond is gewoon goed, er is niks mee aan
de hand. Aan de kant van het OM zegt men: er is wel het een en ander mee aan
de hand; wij zien straks op de zitting dusdanige risico's, dat wij die op
voorhand niet willen lopen, dus wij leggen het onderzoek stil.De heerDe Graaf: Heeft u zich daarover ook
geen oordeel gevormd, omdat u er onvoldoende kennis van heeft? Wij zullen
dat dan met andere mensen moeten opnemen, want u bent er zelf niet over gegaan.
Maar als u er een oordeel over heeft, dan horen wij dat graag.De heerWoelders: Ik heb daar wel een oordeel
over. Als er bij het OM uiteindelijk twijfel is over de achtergrond van de
informatie en daar kennelijk niet volledig helder is hoe dingen zijn gegaan,
dan kun je het onderzoek tactisch niet starten. Dan zou je immers de ellende
over je heen trekken als je straks op de zitting komt. Het moet volkomen transparant
zijn hoe je een onderzoek start: het moet rechtmatig zijn en het moet getoetst
zijn. Op het moment dat degene die hier toetst, in dit geval justitie, vindt
dat het niet kan, moet je er niet aan beginnen. Of er rare dingen gebeurd
zijn, weet ik dus niet. Maar het is kennelijk niet helder. En dan moet je
er dus niet aan beginnen.1Het eerste onderzoek werd stopgezet omdat het OM Amsterdam van mening
was dat de informant in dit onderzoek een te groot risico vormde voor het
onderzoek.Het tweede stopgezette onderzoek richtte zich op ex-medewerkers van Bruinsma.
In oktober 1994 werd getracht een deel van het onderzoek te laten uitvoeren
door het kernteam Amsterdam. Op 20 januari 1995 werd op het verzoek van het
kernteam het dossier overgedragen. Op 9 mei 1995 stuurde Van der Putten een
kort proces-verbaal waarin hij meldde dat geen bijzondere opsporingsmethoden
waren gebruikt.2 De CID-officier van justitie achtte
de aangeleverde informatie over de gebruikte methoden onvoldoende
en vroeg om nadere informatie. In een proces-verbaal van 12 juni 1995 gaf
CID-chef Van der Putten nadere informatie. In dit proces-verbaal vermeldde
Van der Putten dat in het onderzoek geen infiltratie-acties en geen trajecten
hadden plaatsgehad met informanten die tot inbeslagneming en aanhoudingen
hadden geleid.1 Het
proces-verbaal was voor het OM Amsterdam onvoldoende. Het OM Amsterdam besloot
vervolgens het onderzoek stop te zetten. De processen-verbaal gaven volgens
het OM Amsterdam een minieme aanduiding van de gebruikte methoden. In het
onderzoek werd gebruik gemaakt van informanten en van pogingen tot gecontroleerde
afleveringen.Devoorzitter: Ook hebben wij vernomen, zowel
door antwoorden van de minister op kamervragen als uit de pers, dat twee onderzoeken
gestaakt zijn. Daar heeft de heer Woelders ook over gesproken.De heerValente: Ja.Devoorzitter: Mede blijkbaar door het volgens
het parket Amsterdam niet voldoende zijn van de informatie die uit de CID
Gooi en Vechtstreek kwam.De heerValente: Dat is juist, hoewel ik niet...
Ik kan er niet veel over zeggen, in de zin, zoals u ook kunt lezen in het
ambtsbericht van de hoofdofficier, dat voor de objectiviteit, nadat de heer
Teeven en ik een deel van het onderzoek hebben verricht, twee andere officieren
ermee zijn belast om na te gaan of de twee onderzoeken die in aanloop waren,
wel voldeden aan de eis. Naar de inhoud van een onderzoek heb ik niet gekeken.
Naar het andere onderzoek heb ik wel gekeken. Ik heb de hoofdofficier medegedeeld
dat, indien ik als CID-officier opgeroepen zou worden om als getuige te verschijnen –
een deel van het onderzoek is gedeeltelijk onder mijn verantwoordelijk voorbereid –
ik tegen de rechter zou moeten zeggen dat ik niet de zekerheid kon geven dat
er geen sprake was van infiltratie in die zaak.Devoorzitter: Maar dat had wellicht toch gewoon
gevraagd kunnen worden aan de CID Gooi en Vechtstreek? Het probleem was ook
dat er blijkbaar twee processen-verbaal van methodieken waren. Het ene waarover
de heer Woelders het heeft gehad en dat vanuit de Gooi en Vechtstreek op 9
mei is binnengekomen. Het andere is van juni, dat weer iets uitgebreider is.
Heeft u daar kennis van?De heerValente: Ja. Dat proces-verbaal heb
ik ook gezien.Devoorzitter: Maar dat vond u niet voldoende?De heerValente: Ik vond het niet voldoende,
in de zin dat ik de onderliggende stukken graag wilde hebben. Die heb ik allemaal
niet gehad. Toen is mijn opvolger Brilman verder doorgegaan en die heeft ook
alle onderliggende stukken gekregen. Kennelijk heeft hij zelf in dat onderzoek
de conclusie getrokken dat het niet voldeed aan de normen, om het zo maar
te stellen.Devoorzitter: Het is toch een dramatische
beslissing om iets te stoppen, waarin klaarblijkelijk veel werk is geïnvesteerd?De heerValente: Het is beter nu dan later.
Als ik kijk naar onderzoeken elders in het land die in een veel later stadium
van onderzoek zijn stopgezet, denk ik dat het verstandiger is om in de aanlooptijd...
Het is juist dat het op zichzelf dramatisch is, maar u moet ook bedenken dat
het opbouwen van een onderzoek verschillende beleidsmomenten kent. Een van
die beleidsmomenten is de beslissing of je overgaat naar de volgende fase.
Voordat je die beslissing neemt – dat is inderdaad iets wat na het arrest
van het hof in de zaak Zwolsman mede door mij is ingevoerd -moet je ook kijken
naar de gebruikte methodieken. Die methodieken zijn gewogen en kennelijk heeft
de hoofdofficier na advies van verschillende officieren van justitie –
bij mijn weten zijn er vier bij betrokken geweest, inclusief mijn persoon –
en nadat hij ook met de korpschef had gesproken, besloten een eind aan het
onderzoek te maken. Ik heb begrepen uit het ambtsbericht dat een onderzoek
nog doorgaat, maar dat kunt u beter aan de mensen vragen die na mijn tijd
in het Amsterdamse bezig zijn.2Devoorzitter: Dat begrijp ik wel, maar wij
moeten gewoon constateren dat door een verschil van mening dergelijke onderzoeken
stopgezet worden.De heerVan der Putten: Ik zou dat niet doen.Devoorzitter: Het is een feit dat u niet tot
overeenstemming komt met het kernteam Amsterdam en de CID van dat kernteam. De heerVan der Putten: Er is nooit meer iets
gevraagd over een methodieken-proces-verbaal. Ik heb er twee ingeleverd.Devoorzitter: De heer Woelders heeft hier
in zijn verhoor verklaard dat hij het verschillende keren aan u gevraagd heeft
en dat het maar steeds niet kwam. Hij zegt: in mei komt er iets van vier regels
en dat was ons onvoldoende. Daarna, op 12 juni, schrijft u inderdaad een langer
verhaal.De heerVan der Putten: En daarna heb ik niets
meer gehoord.Devoorzitter: Maar toen was het u toch al
tig keer gevraagd?De heerVan der Putten: Toen heb ik het ook
aangeleverd.De heerKoekkoek: Had u het desgewenst nog
veel uitvoeriger kunnen maken en kunnen aankleden?De heerVan der Putten: Het tweede proces-verbaal
heb ik er al uit moeten persen, want ik heb niet meer: ik heb echt niet meer.De heerKoekkoek: Is dat niet vreemd: u hebt
een aantal mappen, heel veel informatie, en er komt een proces-verbaal van
één A-viertje uit?De heerVan der Putten: Nee, zo werkt het niet,
mijnheer Koekkoek. Er is een ander proces-verbaal aan voorafgegaan. Zij hebben
dus al een proces-verbaal gehad. Dan geef ik nog een keer de mappen die ten
grondslag hebben gelegen aan dat proces-verbaal, en dan geef ik nog een keer
twee methodieken-processen-verbaal.De heerKoekkoek: Maar had dat methodieken-proces-verbaal
nog meer aangekleed kunnen worden of kon u er niet meer uit persen?De heerVan der Putten: Nee, ik zou niet weten
wat.13.10 Verdiensten en criminele gelden 3.10.1 VerdienstenTijdens het onderzoek stuitte de commissie op het feit dat informanten
de gelden die zij verdienden met het binnenhalen van de containers mochten
behouden. De criminele organisaties betaalden de informanten voor het binnenhalen
van de containers. Eén informant heeft de commissie meegedeeld dat
hij per container gemiddeld 1 miljoen gulden verdiende. Dit geld behoefden
de informanten niet af te dragen aan de politie. Verschillende informanten
hebben vele miljoenen guldens verdiend aan deze activiteiten. De informanten
moesten wel zorgdragen voor het huren van een loods, de benodigde papieren
en het betalen van de chauffeur. De informant gaf het geld voor deze betalingen
aan de politie, die vervolgens de betalingen verrichtte.Devoorzitter: Als wij spreken over 45 ton,
die er volgens de laatste telling doorheen is gegaan, waar praten wij dan
over?De heerSnijders: Dat is koffiedik kijken.
Het is mij bekend dat informanten zo'n 8 mln. bruto hebben verdiend.Devoorzitter: Betekenen die grote bedragen
dat zij de zaak in feite gerund hebben?De heerSnijders: Dat waren in ieder geval
de revenuen en zij hadden er erg veel belang bij dat het zo ging als zij wensten.
Dat hebben wij bij die informant ook vast kunnen stellen.2Devoorzitter: Had u in uw hoofd hoeveel geld
de criminelen daarmee eventueel konden verdienen? Had u daaraan een grens
gesteld?De heerVan Vondel: Dat was voor mij van geen
enkel belang.Devoorzitter: Van geen belang?De heerVan Vondel: Nee, dat was voor mij van
geen belang.Devoorzitter: Dat criminelen er mede doordat
de politie meewerkt, indirect c.q. direct, veel geld kunnen verdienen, was
ook niet van belang?De heerVan Vondel: Nee. In mijn visie moesten
wij zorgvuldig omgaan met het gekozen middel en kon er voor de doelstelling –
het onderuit halen van die mafia-organisatie – veel wijken.3De verdiensten van de informanten voor het binnenhalen van de containers
werden niet afgedragen aan politie en justitie.Devoorzitter: Mijn opmerking was dat wat er
uiteindelijk mee verdiend is door informanten, veel meer is geweest dan de
tip-, toon- en voorkoopregeling ooit had kunnen goedmaken.De heerVan Vondel: Ja, dat is correct.(...)Devoorzitter: Sommige informanten hebben er
toch miljoenen mee verdiend?De heerVan Vondel: Ja, dat is ook correct.Devoorzitter: Dat zijn toch bedragen die wij
niet in de tip-, toon- en voorkoopregeling tegenkomen of bij de f.500 aanmoedigingspremie
voor iemand die u als informant iets vertelt over een gestolen huisbrandkachel?De heerVan Vondel: Ja, dat is mij bekend.
Dat ligt ook heel anders.De heerDe Graaf: Bent u ervan overtuigd dat,
als het openbaar ministerie wel met uw stelling akkoord was gegaan, de betrokken
informanten u precies hadden verteld hoe groot hun winst was en die dan ook
volledig hadden afgedragen?De heerVan Vondel: Laat ik zeggen dat ik daar
vertrouwen in had.13.10.2 Gebruik criminele geldenDe commissie heeft geconstateerd dat de politie enkele malen gebruik heeft
gemaakt van criminele gelden om delen van de methode te financieren. Zo werd
de huur van de loods veelal betaald door de informant met criminele gelden.
In enkele gevallen is gebleken dat ook kosten voor de oprichting van coverbedrijven
met deze gelden zijn betaald. Het inklaren van de goederen en de betalingen
van de chauffeur kwamen tevens voor rekening van de informant die deze kosten
betaalde met crimineel geld. Op deze manier werd met crimineel geld de methode
gefinancierd.Devoorzitter: De financiering van dat hele
traject kost natuurlijk geld.De heerLangendoen: Dat is duidelijk.Devoorzitter: Wat voor geld gebruikt u daarvoor
als politie?De heerLangendoen: Daarvoor wordt crimineel
geld aangewend, dus geld afkomstig van een criminele organisatie.Devoorzitter: Waar gebruikt u dat geld van
die criminele organisatie voor?De heerLangendoen: Voor het realiseren van
de dingen die u zojuist noemde, namelijk vervoer en loods.Devoorzitter: En eventueel ook automobielen?De heerLangendoen: Eventueel, ja.De heerDe Graaf: Hebt u materiaal aangeschaft
met dat geld?De heerLangendoen: Er is met dat geld materiaal
aangeschaft.Devoorzitter: Is het niet vreemd dat de politie
crimineel geld gebruikt om materiaal en communicatiemiddelen aan te schaffen?De heerLangendoen: Dat is nieuw, denk ik.Devoorzitter: Is het nou zo dat daar ook die
burgerchauffeur in de haven van betaald wordt?De heerLangendoen: Ook dat is juist.2De commissie constateert tevens dat de CID Kennemerland met criminele
gelden auto's en telefoons aanschafte.De heerKoekkoek: Ontving u dat geld?De heerVan Vondel: Ik ontving dat geld.Devoorzitter: Hoeveel geld?De heerVan Vondel: Veel geld.Devoorzitter: Is het door uw vingers gegaan?De heerVan Vondel: Geld is mij feitelijk door
de handen gegaan.Devoorzitter: Hoeveel geld? De heerVan Vondel: Tonnen.Devoorzitter: Waar legde u dat dan neer? Onder
uw hoofdkussen? Waar ging dat geld naartoe? Of is ook dat geheim?De heerVan Vondel: Ik heb uitgelegd dat wij
voor de uitvoering van dat middel gereedschappen nodig hadden. Die gereedschappen
zijn betaald. Ik kreeg het geld in de hand en betaalde het gereedschap. That's
it. U moet het niet zien alsof ik een of andere pot heb aangelegd. Als er
geld nodig was, werd dat gemeld. Dan kwam het geld op tafel en betaalde ik
de kosten.Devoorzitter: Dus het geld was er op afroep?De heerVan Vondel: Ja.De heerKoekkoek: Van de informant?De heerVan Vondel: Van informanten.Devoorzitter: Daarmee werd u toch nog extra
afhankelijk van die informanten? U had toch beter naar mijnheer Straver kunnen
lopen en kunnen zeggen: ik heb een auto nodig, of een telefoon?De heerVan Vondel: De afspraak is gemaakt
om het doel te bereiken en het zo te doen. Dan heb ik er verder geen probleem
mee.De heerDe Graaf: Waren alle dingen die zijn
aangeschaft, voor die specifieke methode dringend noodzakelijk?De heerVan Vondel: Die waren enkel en alleen
voor die specifieke actie.1Slechts enkele medewerkers van de CID waren op de hoogte van het feit
dat informanten de criminele gelden mochten behouden. Ook de meeste officieren
van justitie waren daarvan niet op de hoogte. Slechts een enkeling binnen
de CID wist dat met criminele gelden opsporingsactiviteiten en -middelen werden
gefinancierd. Enkele honderduizenden guldens zijn hiermee gemoeid in Kennemerland.
CID-chef Langendoen heeft een soort kasboek aangelegd van deze betalingen.
Het kasboek was alleen bekend bij Langendoen, Van Vondel en De Jongh. Noch
de korpsleiding, noch de officieren van justitie waren hiervan op de hoogte.Devoorzitter: (...) Hoeveel geld is er nu
geïnvesteerd of gesubsidieerd in de periode dat u hiermee bezig bent
geweest?De heerLangendoen: Enkele honderdduizenden
guldens.Devoorzitter: En hebt u dat bijgehouden?De heerLangendoen: Ja, dat heb ik bijgehouden.Devoorzitter: Hebt u daar een kasboek van?De heerLangendoen: Daar is een soort kasboek
van.Devoorzitter: Waar is dat?De heerLangendoen: Dat is op een veilige plek.Devoorzitter: Is binnen uw korps bekend waar
dat kasboek van u is?De heerLangendoen: Neen.2Langendoen heeft geen verklaring voor het niet inlichten van de korpsleiding
of het OM over dit kasboek.3Het kasboek, dat slechts bestaat uit enkele vellen papier, geeft een summier
en onvolledig overzicht van de betalingen aan informanten vanaf de zomer 1992.
Het kasboek is pas nadat de betalingen zijn verricht opgemaakt. Het kasboek
geeft de uitgaven en inkomsten via de politie van twee informanten aan. Daarbij
staan bijvoorbeeld auto's opgevoerd en zijn de betalingen aan de chauffeur
vermeld. In het kasboek worden 31 containers vermeld waarmee de CID Kennemerland
onder leiding van Langendoen bemoeienis heeft gehad. Van containers voor de
zomer van 1992 weet Langendoen niets.4De chauffeur kreeg per container fl. 25.000,–. In een aantal gevallen
kreeg de chauffeur volgens het kasboek fl. 2.500,– indien sprake was
van legale lading. In het geval van een container als lijntester, waarin geen
drugs zaten, kreeg de chauffeur niettemin fl. 25.000,–. De chauffeur
M. verklaart echter dat hij steeds fl. 25.000,– kreeg voor de transporten
die hij moest rijden. Chauffeur M. verklaart eveneens aan de rijksrecherche
dat hij minimaal 65 keer een container heeft gereden. Deze 65
containers zijn niet allemaal vermeld in het kasboek.Het geld dat aan de douane werd betaald is nergens verantwoord. Van een
financiële administratie van de dekladingen was geen sprake. Indien de
informant zelf aankopen deed ten behoeve van het binnenhalen van de containers
werd dat niet geadministreerd.CID-medewerker Van Vondel heeft getracht, zoals hiervoor is beschreven,
met crimineel geld een informant te bewegen geen informatie te verstrekken. 3.11 Totaal aantal containers en kilo'sHet is duidelijk dat grote hoeveelheden verdovende middelen met medeweten
en onder regie van politie en justitie op de markt verdwenen zijn. Een dag
voor het begin van de openbare verhoren van de commissie, op 5 september 1995,
sprak de minister van Justitie in de Kamer van 100 tot 400 ton softdrugs die
waren doorgeleverd. Hoeveel daarvan op de markt was gekomen was nog onderwerp
van onderzoek.Devoorzitter: Op 5 september van dit jaar
noemt u in antwoord op kamervragen het cijfer van 100 tot 400 ton. Op welke
basis deed u dat, het noemen van die cijfers in het publiek, en waarom op
dat moment?MevrouwSorgdrager: Het was zo dat ik eind
mei een rapportage kreeg van het rijksrechercheonderzoek. Daaruit kwam een
groot aantal containers dat het land binnengekomen zou zijn. Dat wist men
met een grote mate van zekerheid, dat het zoveel containers waren. Toen is
een schatting gemaakt van wat er in de containers zou hebben gezeten, ook
op basis van de gegevens die men toen had. Men wist niet hoeveel daarvan in
beslag was genomen en op de markt was gekomen, maar wel dat het ging om 100
tot 400 ton.Devoorzitter: Die eventueel 100 tot 400 ton
waar?MevrouwSorgdrager: 100 tot 400 ton softdrugs
die Nederland binnengekomen zouden zijn, onder regie van de politie.Devoorzitter: Zouden die zijn doorgelaten
of zouden die gepakt zijn?MevrouwSorgdrager: Dat was dus niet helemaal
duidelijk. Onder regie van de politie binnengekomen, waarvan een deel in beslag
genomen en een deel doorgelaten. Dat was niet helemaal duidelijk.(...) De
heerKoekkoek: Vond u die aanduiding «100 tot
400 ton» niet een beetje een slag in de lucht? Want dat maakt nogal
wat verschil, 100 of 400 ton.MevrouwSorgdrager: Dat is ook zo. Dat is gewoon
wat er geschat was in dat onderzoek. Omdat ook dezelfde getallen in de pers
waren genoemd en dit inderdaad overeenkwam met die schatting, heb ik die getallen
ook gebruikt.1Het is moeilijk een volledig beeld te geven van het aantal containers
en de hoeveelheid drugs die Nederland binnen zijn gekomen in de afgelopen
jaren. De administraties van de verschillende organisaties zijn dermate verschillend
van kwaliteit dat harde gegevens onvoldoende beschikbaar zijn. De commissie
heeft zich gebaseerd op de gegevens van het DIC, de rijksrecherche en de lijsten
van de officieren van justitie Teeven en Valente.De heerTeeven: De douane heeft bij 293 ton
niet gecontroleerd op verzoek van de RCID's. Voorzover ik dat kan zien en
aan de hand van informatie feitelijk kan vaststellen, is er 40 ton in het
vrije verkeer terechtgekomen. Daarnaast is er een heel groot percentage –
dan praat je over 150, 160 ton – feitelijk waarschijnlijk in beslag
genomen, als je kijkt naar de informatie. Daar moet je dan voorzichtig mee
zijn. Als er wordt gerapporteerd «het is in beslag genomen», zou
je in feite moeten zeggen: is er een proces-verbaal van vernietiging? Je kan
natuurlijk wel terugrapporteren als CID dat het in beslag is genomen, maar
in feite moeten die verdovende middelen dan onder ambtelijk toezicht worden
vernietigd. Er zou dus ergens bij een CID een administratie moeten zijn waaruit
blijkt dat het onder ambtelijk toezicht is vernietigd.De heerVos: Heeft u die verbalen gevonden? De heerTeeven: Neen, maar daar heb ik ook
niet naar gezocht. Ik denk dat dat een taak is van de rijksrecherche. Verder
heb ik omtrent 84 ton absoluut geen duidelijkheid. Dat kan in beslag genomen
zijn, maar dat kan ook het milieu ingegaan zijn. Daar bedoel ik mee: als je
het totaal schetst van die 293 ton, dan houd ik een restcategorie over van
84 ton waar helemaal niks over gerapporteerd is, nergens........ Ik praat
dan over de periode van april 1992 tot en met mei 19951De rijksrecherche komt op basis van haar onderzoek bij de CID Kennemerland
tot de conclusie dat in totaal 285 ton softdrugs is doorgelaten. Daarvan is
in ieder geval 175 ton in beslag genomen en 98 ton is in ieder geval op de
markt terecht gekomen. Van 12 ton is onduidelijk wat ermee is gebeurd.De commissie komt op basis van de beschikbare gegevens tot de conclusie
dat ongeveer 100.000 kilo softdrugs op de markt terecht is gekomen onder regie
van de politie. 3.12 Kennis en verantwoordelijkheidIn het onderzoek heeft de commissie getracht te achterhalen wat verantwoordelijke
politiefunctionarissen, bestuurders en officier van justitie wisten. Wat wisten
de betrokkenen en hoe hebben zij hun verantwoordelijkheden uitgeoefend? De
commissie gaat daarbij ervan uit dat, voor het kunnen uitoefenen van het gezag
over de politie, het OM op de hoogte dient te zijn van de gebruikte methoden
en het functioneren van de CID en haar medewerkers. Ook de korpsleiding dient
naar het oordeel van de commissie weet te hebben van de activiteiten van de
CID om tot een verantwoorde sturing van de CID te kunnen komen. Korpsleiding
en OM hebben naar het oordeel van de commssie de verantwoordelijkheid zich
op de hoogte te stellen van de activiteiten van de CID. Dat neemt niet weg
dat de commissie tevens van oordeel is dat het de verantwoordelijkheid van
betrokken CID-functionarissen is om de korpsleiding en het OM op de hoogte
te stellen van hun activiteiten.23.12.1 Politiële en justitiële leiding IRTSlechts Langendoen en Van Vondel blijken volledig op de hoogte te zijn
geweest van alle aspecten van de Delta-methode. Lith, Van der Veen, Van Capelle,
Wortel en Augusteijn waren niet van alle belangrijke elementen op de hoogte.
Van der Veen, Lith, Langendoen en Augusteijn hebben de beslissing genomen
om er een gesloten CID-traject van te maken waarover verder niemand diende
te worden ingelicht. Opvallend is dat de officieren van justitie, die betrokken
waren bij de beslissingen om door te laten, zo weinig bij Langendoen hebben
doorgevraagd om te weten te komen hoe de methode nu in de praktijk werkte.
Wortel en Van Capelle namen belangrijke beslissingen over doorlatingen, maar
wisten minder dan Van der Veen en Lith. Van Kastel is als nieuwe teamleider
niet op de hoogte gebracht van de belangrijke beslissingen rond de Delta-methode.
Zijn reacties daarop zijn in het voorgaande uitgebreid beschreven.Franken van Bloemendaal, de eerste IRT-officier, voelde niets voor het
«verstrekken van een licentie aan criminelen». De tweede IRT-officier,
Van Riel is nauwelijks bij de methode betrokken geweest, alhoewel onder zijn
gezag meerdere zendingen zijn doorgelaten.De CID-officier in Haarlem, Kuitert, heeft zich op het standpunt gesteld
dat zij geen directe verantwoordelijkheid droeg en derhalve niet op de hoogte
behoefde te zijn van alle details van de Delta-methode. Zij kwam pas in beeld
nadat het IRT is opgeheven en de informanten moeten worden afgebouwd. Maar
van de afkoopsom van twee miljoen gulden aan informant 2 is zij niet op de
hoogte geweest. Van der Veen stelt in zijn brief van 22 januari 1994 dat hij hoofdofficier
van justitie De Wit, in zijn kwaliteit van voorzitter van de Werkgroep infiltratie,
om een standpunt heeft gevraagd over deze methode. De Werkgroep infiltratie
achtte het niet wenselijk een oordeel uit te spreken. Van der Veen vatte dit
op als een beslissing dat geen beleidsmatige of politieke bezwaren zouden
bestaan over deze methode.In het aldus namens de minister gewekte vertrouwen werd ik enkele
dagen nadien bevestigd in een gesprek met de procureur-generaal over een vergelijkbare
inlichtingenmethode, waartegen de procureur-generaal geen beleidsmatige bezwaren
had (...).1Devoorzitter: Maar was er daardoor door de
minister gewekt vertrouwen. Ik maak dat er niet uit op.De heerVan der Veen: In die zin dat ik niet
voor gek verklaard werd.2Van der Veen en Lith hebben zich niet op de hoogte gesteld van de specifieke
details van de financiële vergoeding voor de informanten door de criminele
organisaties.De heerKoekkoek: (...) Ik wil even met u terug
naar de financiën. U hebt daarover gebrainstormd. Er was in feite geen
oplossing voor. Is mijn constatering juist dat het eigenlijk wel goed uitkwam
bij de heer Langendoen niet verder te vragen hoe het nu met de financiën
zat en wat was afgesproken met de informanten?De heerLith: Nee. Ik heb lopende de rit dat
ooit nog eens gevraagd aan Klaas. Ik heb toen gezegd: goh, krijgen wij daar
nou eens zicht op? Hij heeft hier volgens mij ook gezegd dat hij dat niet
weet. Dat is het moeilijkste onderdeel.De heerKoekkoek: U hebt nooit gevraagd: wat
is er afgesproken met de informant over de financiën? Dat hebt u nooit
gevraagd?De heerLith: Het enige wat duidelijk was,
was dat alle kosten en alle zaken verder voor hem waren en dat er ook winst
over zou blijven. Daarover is niet gesproken in aantallen of hoogte van bedragen.De heerKoekkoek: De afspraak was dus: kosten
voor de informant?De heerLith: Ja.De heerKoekkoek: Ja. En de winsten ook.3De heerDe Graaf: Heeft u, nu u dat achteraf
wel weet en het tijdens deze openbare verhoren heeft gehoord, niet het gevoel
dat u volstrekt onvolledig bent geïnformeerd door de mensen die voor
u werkten?Devoorzitter: En dat u niet hebt doorgevraagd?De heerLith: Ik zal eerst de vraag van de
heer De Graaf beantwoorden. Ik sta er volstrekt achter als het gaat om de
operatie, de besturing, de beheersbaarheid en alles wat er aan besluitvorming
heeft plaatsgevonden. Had dat soort dingen niet wat anders geregeld moeten
worden? Had het besproken moeten worden met de teamleiding en met de officier?
Had ik dat moeten weten? Had het ergens anders geregeld moeten worden? Had
het anders geregistreerd moeten worden? Op al die vragen antwoord ik nu: had
dat beter geregeld met elkaar.43.12.2 Korpsleiding AmsterdamNa het overnemen van de directe verantwoordelijkheid voor het IRT door
Amsterdam heeft noch de korpsleiding, noch de aangewezen teamleider Van Kastel
zich weten te informeren over de inhoud van de methode. Officier Van Capelle
heeft hun daarover niets specifieks verteld. Hij heeft in de praktijk de zaken
slechts met CID-chef Augusteijn afgehandeld. Pas begin november 1993 kwam
Van Kastel erachter wat er aan de hand was, en informeerde hij de korpsleiding.
Daarop namen Van Riessen en Nordholt de eerder beschreven stappen in de richting
van Vrakking en Van Randwijck. De vraag blijft hoe en wanneer de Amsterdamse korpsleiding gepoogd heeft
werkelijk een einde te maken aan de uitvoering van de methode.De heerVos: (...) Ik begrijp niet waarom u
niet direct tegen Van Kastel hebt gezegd: schort de uitvoering van de methode
voorlopig op, want ik ga de justitiële lijn in; in de tussentijd voorlopig
dus niks meer.De heerNordholt: Als je op 8 november 1993
om 9 uur de informatie krijgt die ik heb gekregen en die Joop van Riessen
twee of drie keer aan mij heeft moeten uitleggen en als je dan om 10 uur het
reguliere overleg hebt met je hoofdofficier, zou het heel bizar zijn geweest
als ik daarover niet met de heer Vrakking zou hebben gesproken. Het zou niet
alleen bizar zijn geweest; het zou in de gegeven omstandigheden in Amsterdam
uiterst merkwaardig en zelfs gevaarlijk zijn geweest.De heerVos: Ik heb groot begrip voor het feit
dat u daarover met de heer Vrakking bent gaan praten, maar ik begrijp moeilijk
waarom u niet tegen de uitvoerende figuur gezegd hebt: jongens, stop voorlopig
even.De heerNordholt: Eigenlijk heeft Van Kastel
al op 1 november gezegd: «ik wil dit niet». Hij heeft dat tegen
de officier, Van Capelle, gezegd. Op een gegeven moment heeft hij gezegd:
nu ga ik ook naar mijn bazen toe. Dat heeft hij gedaan. (...) Devoorzitter: Is de conclusie terecht dat wellicht iedereen als het
ware op een muur liep, mede door de weigering van de CID Kennemerland om te
vertellen wat er gebeurd is, waarbij het dus niet mogelijk is gebleken dat
het gezag werd uitgeoefend? Het gezag werd immers niet uitgeoefend.De heerNordholt: Als ik daarop terugkijk,
denk ik dat u het zo goed formuleert.1Van Riessen formuleerde het als volgt:De heerVan Riessen: (...) U legt de vinger
op een heel zere plek, in die zin dat het gezag toen gewoon had moeten opstaan
en een standpunt had moeten innemen.2De commissie constateert dat de korpsleiding van Amsterdam in feite niet
in staat was haar beslissing tot het doen stoppen van de methode ook daadwerkelijk
te laten uitvoeren. 3.12.3 Openbaar Ministerie AmsterdamBinnen het parket Amsterdam waren sommigen wel, anderen niet op de hoogte
van de methode van het IRT. IRT-officier van justitie Van Capelle was grotendeels
op de hoogte. Hij meende zelf de beslissingen over de in te zetten methode
te kunnen nemen.Devoorzitter: Ik ga terug naar de richtlijnen
voor infiltratie. U had het voor derden moeten vastleggen. De hoofdofficier
had er zeker aan te pas moeten komen. Er zit namelijk een formulier bij de
richtlijnen dat ingevuld moet worden, zeker als het over zoiets gaat. De procureur-generaal
heeft in een vergelijkbaar geval in januari aan de heer Van der Veen toestemming
gegeven. Dat heeft Wierenga ook beschreven. Zowel over de trajecten die u
hebt doorgelaten bij de softdrugs, en dat zijn er drie, als over deze beslissing
is door u nooit met de hoofdofficier gesproken. Waarom niet? Het was toch
een zaak van enorme omvang. Men ging op 5 000 kilo af. Als je de stukken
leest, zijn de ruzies duidelijk na 8 november. Er is verschil van inzicht
over de methodiek. Maar waarom is er voor die tijd over die methodiek nooit
met de hoofdofficier gesproken?De heerVan Capelle: Ik begin met mijn perceptie
over de beslissing van de procureur-generaal. Nadat ik aan de toetsing van
een groot aantal criteria had voldaan, heb ik bij de overdracht van de zaken
aan Van der Veen gevraagd of hij voor deze methode dekking had van de procureur-generaal.
Van der Veen antwoordde: ja, ik ben in het begin van het jaar met de toenmalige
teamleider bij de PG geweest; ik heb het verhaal uitgelegd en ik heb daar
het consent gekregen voor de te hanteren methode. Ik heb Van der Veen gevraagd
of die afspraken nog golden. Het was hetzelfde team en hetzelfde onderzoek.
Alleen de figuranten wisselden. Betekende het nu dat je, iedere keer wanneer
zich een zending voordeed of als een opsporingsbeweging werd gemaakt, terug
moest naar de PG om daarover verantwoording af te leggen en
te vragen om toestemming? Toen heeft Van der Veen mij gezegd: neen, dat hoeft
niet; zolang dat meer van hetzelfde is in hetzelfde traject hoeft dat niet.Devoorzitter: U kreeg per 1 juli toch een
andere gezagsrelatie? Per 1 juli wordt toch Vrakking de verantwoordelijke
hoofdofficier omdat er een andere constructie voor het IRT wordt gekozen?De heerVan Capelle: Maar geen andere PG, degene
die de eindverantwoordelijkheid droeg, zoals mij was gezegd.1Maar ook Van Capelle was niet op de hoogte van de precieze financiële
afspraken die waren gemaakt met de informanten. Evenmin wist hij dat met crimineel
geld politie-activiteiten werden gefinancierd.Devoorzitter: Ik kom terug bij de politieactiviteiten
in het traject waarvan u precies kennis droeg. Wist u dat de politie zelf
loodsen huurde?De heerVan Capelle: Ik wist dat de politie
moest beschikken over voor haar toegankelijke loodsen. Ik heb, naar ik me
herinner, toen niet gevraagd of die loodsen door de politie gehuurd of gefinancierd
werden.Devoorzitter: Hebt u zich niet afgevraagd
waar de politie dat van moest betalen?De heerVan Capelle: Ik heb er niet naar gevraagd.
Dus heb ik ook niet over huurprijzen gesproken. Als je terugkijkt kun je hoogstens
zeggen dat de financiering daarvan uit reguliere middelen moest komen. Ik
noem bijvoorbeeld het BOP-geld.Devoorzitter: Is dat gebeurd?De heerVan Capelle: Ik heb daar toen niet
naar gevraagd. Ik weet het dus niet.2Hoofdofficier Vrakking wist van niets omtrent deze methode. Pas op 8 november
1993 werd hem duidelijk wat er toen aan de hand was. Van Capelle had hem nooit
ingelicht over de methode ondanks zeer frequente contacten met de hoofdofficier
die hij elke dag sprak. Naar het oordeel van Vrakking had hij dit moeten doen.
Vrakking stelt expliciet dat hij in dat geval de methode zou hebben verboden. 3.12.4 Bestuur AmsterdamDe korpsbeheerder in Amsterdam, Van Thijn, was vrij intensief betrokken
geweest bij de overgang van de beheersverantwoordelijkheid van het IRT naar
Amsterdam. Hij heeft zich tot 8 november 1993 niet direct bezig gehouden met
het inhoudelijke werk van het IRT.De heerKoekkoek: Ik kom toch nog even terug
op uw periode als korpsbeheerder. Bent u in de periode 1 juni 1993 tot 8 november
1993 op enigerlei wijze door de korpsleiding in Amsterdam op de hoogte gesteld
over hoe het nu ging met het IRT?De heerVan Thijn: Nee, merkwaardigerwijs,
want de hoofdrolspelers, met name de heer Van Riessen, sprak ik regelmatig
over de perikelen bij de Vreemdelingendienst. Daar heb ik achteraan gejaagd,
opdat de problemen daar, de lange rijen, enz., nu eindelijk een keer werden
opgelost; ik wilde dat daar werd ingegrepen. Dat heb ik hem ook kwalijk genomen.
Zoals u weet, is in de gesprekken die wij nadien hebben gevoerd, van die kant
geen gewag gemaakt van de overgangsperikelen. Ik hoorde het pas op 8 november.
Ik neem daar de verantwoordelijkheid voor. Ik zeg en ik geef ook toe –
dat heb ik ook in het befaamde ambtsbericht gedaan – dat ik mij misschien
had moeten realiseren dat de race op 1 juli niet gelopen was, integendeel.De heerKoekkoek: Was dat beheer op afstand
toch niet ook afstandelijkheid?De heerVan Thijn: Ja. Misschien te afstandelijk.De heerKoekkoek: Je vraagt niet hoe het nu
met dat team gaat waarover zoveel te doen is geweest of hoe het nu loopt?
Die vraag is niet bij u opgekomen?De heerVan Thijn: Nee. Ik moet het eerlijk
zeggen: mijn betrokkenheid bij de politie in Amsterdam was zeer bekend. Ik
had een aantal zeer gekwalificeerde ambtenaren rondlopen die ook bij de recherche,
overal, een oogje in het zeil hielden en een second opinion
gaven, een piepsysteem. Dat functioneerde zo goed, dat ik dacht «geen
bericht, goed bericht». Dat is een verkeerde beoordeling geweest.De heerKoekkoek: Het piepsysteem werkte niet.De heerVan Thijn: In dit geval niet.1De heerVan Thijn: Het is van tweeën een.
Of het justitiële bevoegd gezag is op de hoogte gesteld. Dat was in ieder
geval niet de hoofdofficier van justitie in Amsterdam. Hij wist van niks.
En dat is mijn gesprekspartner. Hij was formeel verantwoordelijk. Als het
bevoegd gezag op de hoogte is gesteld, had men nooit mogen instemmen met de
overdracht van het team aan Amsterdam. Amsterdam mocht immers per definitie
niets weten. Of het bevoegd gezag was niet op de hoogte gesteld en dat vind
ik dan een onaanvaardbare zaak. Het gaat bij dit alles niet alleen om de werkmethoden
en de mate waarin de politie grensverleggend werkt, de rekkelijken en de preciezen.
Het gaat erom, of dit gebeurt onder toezicht van het bevoegd gezag.23.12.5 Korpsleiding KennemerlandDe korpschef van Kennemerland Straver, zijn plaatsvervanger Van der Berg
en recherchechef Menckhorst waren niet op de hoogte van de methoden die door
het IRT werden gehanteerd. Straver wist welke criminele organisatie door het
IRT werd onderzocht, maar hij wist niet van de gebruikte methoden.Devoorzitter: Heeft u zich, voordat de hele
affaire losbarst, tijdens de gewone werkzaamheden van het IRT waaraan uw CID
een belangrijke bijdrage leverde, toen ook met de zaaksaspecten beziggehouden?De heerStraver: Zeker niet. De afspraak over
het onderzoek van het IRT luidde dat het een afgeschermd onderzoek zou zijn.
De operationele leiding lag in die tijd bij de heer Van Baarle als gemandateerde
namens alle korpschefs. De tweede man was feitelijk de heer Lith.3Langendoen informeerde Straver pas op 15 november 1993 over onderdelen
van de methode. In dit gesprek hoorde Straver dat het ging om gecontroleerde
doorlevering met betrokkenheid van politie en justitie. Nadat het IRT was
opgeheven, ging al zijn aandacht naar de opzet van het nieuwe kernteam, los
van Amsterdam, en naar de beveiliging van Langendoen en Van Vondel en de afbouw
van informanten. Ook hij stelde niet de vraag aan Langendoen of vergelijkbare
methoden nog werden toegepast.Noch Straver, noch een ander lid van de Haarlemse korpsleiding was op
de hoogte van het feit dat met behulp van de CID Kennemerland in het Beveronderzoek
een vergelijkbare methode werd gehanteerd. Hij wist niet dat Van Vondel ook
in Rotterdam actief was. Langendoen heeft hem dat niet verteld. Pas halverwege
1995 was Straver op de hoogte van het saptraject. Tevens was Straver niet
op de hoogte van de verdiensten van de informanten en de financiering van
politie-activiteiten met crimineel geld. Achteraf meent Straver dat Langendoen
hem daarvan op de hoogte had moeten stellen.Devoorzitter: (...) Hoe is het mogelijk dat
u het hem niet vraagt en hij het u niet vertelt?De heerStraver: Dat heeft te maken met de
oude CID-cultuur waar afscherming van methoden en bronnen ertoe leidt dat
hogeren in de hiërarchie, en dit geldt ook voor het OM en de politie,
niet werden geïnformeerd. Als u me vraagt wat ik daarvan vind, zeg ik:
dat moet niet meer.4De heerStraver: Mijn korps is zeer beschadigd.
Mensen in mijn korps zijn beschadigd. Ik heb in een vorig gesprek al eens
tegen u gezegd dat geen enkel korps, tenzij het ethisch helemaal ontspoord
is, het verdient om zo gecriminaliseerd te worden als het mijne. (...)Devoorzitter: En wie heeft er belang bij om
uw korps te criminaliseren? Welke officier van justitie of politieman die
goed bij z'n hoofd is kan daar belang bij hebben?De heerStraver: Ik denk in z'n algemeenheid
dat hoe zwarter de werkmethode en de mensen die daarbij betrokken zijn wordt
afgeschilderd, hoe belangrijker het is voor mensen die menen dat de methoden
destijds de oorzaak van het opheffen van IRT zijn geweest.1Langendoen heeft Straver steeds achteraf op de hoogte gebracht van activiteiten
van de CID. De korpschef van Kennemerland werd keer op keer met nieuwe informatie
geconfronteerd. 3.12.6 Bestuur HaarlemDe burgemeester van Haarlem, Schmitz, heeft veel bemoeienis gehad met
het beheer van het IRT vòòr de overgang naar Amsterdam. Het
betrof dan zaken als extra financiering, moeilijkheden in de samenwerking
met Amsterdam, etc. Zij wist wel dat de Delta-groep het object van onderzoek
was, maar wist niets van gebruikte methoden. Zij werd slechts gedeeltelijk
op de hoogte gebracht van alle ontwikkelingen. Pas in maart 1994 werd zij
op de hoogte gesteld van het afbouwen van de informanten. Schmitz werd niet
geïnformeerd over de doorlating van de 6.000 kilo die noodzakelijk was
om een informant te beschermen. Zij was ook niet op de hoogte van het feit
dat de methode na de opheffing van het IRT mede onder leiding van de CID Kennemerland
werd voortgezet. Schmitz acht zich medeverantwoordelijk voor alles wat gebeurd
is na de opheffing van het IRT. Zij is van oordeel dat de korpschef van Haarlem
haar meer had kunnen vertellen.23.12.7 Openbaar ministerie HaarlemBinnen het Haarlemse OM liep de kennis over de methode, die door het IRT
werd gehanteerd, uiteen. IRT-officier van justitie Van der Veen was nagenoeg
volledig op de hoogte.Devoorzitter: Mag ik hier nu uit concluderen
dat u over de groeimethode waarover wij nu al enige dagen spreken, nooit met
hem heeft gesproken?De heerVan der Veen: Met de procureur-generaal?Devoorzitter: Ja.De heerVan der Veen: Neen.Devoorzitter: Daar heeft u nooit over gesproken?De heerVan der Veen: Neen.Devoorzitter: Heeft u daar ooit met enig hoofdofficier
over gesproken?De heerVan der Veen: Neen, neen. Krachtens
de taakomschrijving had ik een mandaat om beslissingen te nemen, zolang er
nog geen zaaksofficier was aangewezen.3CID-officier van justitie Kuitert verklaarde aan de commissie met haar
hoofdofficier te hebben afgesproken «dat de IRT-officier verantwoordelijk
was voor de samenwerking met CID kennemerland in een CID-traject.»4 Zij was
slechts zeer ten dele op de hoogte van de activiteiten van de Haarlemse CID
in de Delta-methode.Het was geen periode waarin je alles vastlegde. Ik hoorde van de
heer Van der veen dat hij in nauw overleg werkte met de heer Lith en de heer
Augustijn. Ik begreep dat dit trio alle zaken doorsprak en het IRT-onderzoek
volstrekt onder controle had. Ik heb er in die periode niet aan gedacht om
te vragen of dat zwart op wit stond. De heer Lith heeft verklaard dat ten
behoeve van het IRT de heer Langendien een informant rinde en de heer Van
Vondel meerder en dat het ging om allerlei operationele activiteiten met loodsen
en busjes. Ik heb dit globaal geweten. Voorzover ik daar zicht
op had, betrof het een CID-traject.1Hoofdofficier De Beaufort was niet op de hoogte van het gebruik van de
methode door het IRT. Hij heeft hierover geen nadere vragen gesteld aan de
beide officieren.Van de verdere voortgang van de methode na de opheffing van het IRT waren
CID-officier Kuitert en hoofdofficier De Beaufort niet op de hoogte. Dat daarbij
Haarlemse CID-functionarissen waren betrokken, wist het Haarlemse OM niet.
Hoofdofficier De Beaufort stelt dat hij geen verantwoordelijkheid had voor
activiteiten van Haarlemse CID-ers buiten zijn arrondissement. Deze verantwoordelijkheid
lag volgens hem bij de officier van justitie in het aanvragende arrondissement.2Devoorzitter: Dit betekent dat het gezag over
de CID Kennemerland voor u blijkbaar ophoudt als het niet een zaak is die
in Haarlem zelf gaat spelen. Dat kan toch niet?De heerDe Beaufort: Zodra een lokaal parket,
Rotterdam, Amsterdam of waar dan ook, toestemming of opdracht geeft, zoals
de Politiewet schrijft, is naar mijn idee de kous af. Dan kan de Rotterdamse
officier zeggen: ik doe dit of ik doe dit niet.Devoorzitter: Maar dit betekent dat u alleen
verantwoordelijk bent voor zaken die in Haarlem spelen. Er zijn dan misschien
wel vijf of zes verschillende officieren verantwoordelijk voor het werk van
uw CID.De heerDe Beaufort: Die mensen zijn op dat
moment niet meer mijn CID.Devoorzitter: Wat zijn zij dan wel?De heerDe Beaufort: Wat ik u zeg. Het bevoegd
gezag voor die mensen – dat is, dacht ik, wat de Politiewet schrijft –
is op dat moment het gezag aldaar. Anders zou het parket Haarlem verantwoordelijkheid
moeten gaan dragen voor zaken die in Amsterdam, Rotterdam, Enschede of waar
dan ook spelen. Als dat de constructie zou zijn, dan komen wij naar mijn idee
in conflict met de op dit punt nogal duidelijke adviezen van de commissie-Wierenga.
Die heeft gezegd: denk eraan, één kapitein op het schip. U zegt
dan: op een gegeven moment is er dan geen enkele kapitein meer. Maar naar
mijn idee is het volstrekt duidelijk: het is de kapitein in het parket dat
het aangaat.3Van het verdienen van criminele gelden door de informant, het financieren
van politie-activiteiten met crimineel geld en het saptraject was De Beaufort
niet op de hoogte. De nieuwe Haarlemse CID-officier Snijders heeft pas kennis
genomen van de methode toen hij vernam van het Bever-onderzoek. 3.12.8 Openbaar ministerie RotterdamHet Rotterdamse OM meent dat de verantwoordelijkheid grotendeels bij Haarlem
lag voor het optreden van de CID Kennemerland in de Beverzaak:De heerDe Graaf: En het is toch uw verantwoordelijkheid?De heerDe Groot: Maar, zo hebben wij gezegd,
omdat niet wij die man runnen, maar Haarlem, en wij alleen de informatie krijgen
over wat er gebeurt en niet zelfstandig met hem kunnen praten, doen wij ook
niet de andere activiteiten. Immers, alles werd gedaan door Haarlem. Het enige
wat wij deden, was: kijken, als wij bericht kregen dat er een partij aankomt.
Dan zorgden wij ervoor dat ons observatieteam in staat was om die partijen
verder te volgen en het tactische bewijs bij elkaar te krijgen.De heerDe Graaf: Ik begrijp wat u heeft gedaan,
mijnheer De Groot, maar de vraag was naar de verantwoordelijkheid. Nu zegt
de heer De Beaufort: kijk eens, als politiemensen elders in het land, buiten
mijn arrondissement, werkzaam zijn ten behoeve van zaken buiten hun arrondissement,
dan is het openbaar ministerie in Haarlem niet verantwoordelijk, ook niet
voor wat daar gebeurt.De heerDe Groot: Dat is een opvatting die
de hoofdofficier in Rotterdam en ik in ieder geval niet delen, en trouwens
anderen met mij ook niet.4Gerding, plaatsvervangend hoofdofficier te Rotterdam, was secretaris van
de commissie-Wierenga. Ondanks de in die hoedanigheid opgedane kennis heeft
hij in het eigen parket niet systematisch nagevraagd of ook daar gebruik werd
gemaakt van de methode. Hij was dan ook niet op de hoogte van de methode in
de Beverzaak en werd ook niet op de hoogte gesteld. Hoofdofficier De Wit heeft
niet verder doorgevraagd op het moment dat hem in september 1994 werd gemeld
dat gewerkt zou worden in Rotterdam met een informant uit Haarlem.Devoorzitter: Toen u in september 1994 hoorde
van Kennemerland, ging toen niet bij u de bel rinkelen van: kan het niet ongeveer
vergelijkbaar zijn met de IRT-methode?De heerDe Wit: Nee, er is geen bel gaan rinkelen.Devoorzitter: Wanneer is die bel wel gaan
rinkelen?De heerDe Wit: Die IRT-bel is bij mij niet
gaan rinkelen.Devoorzitter: Die moet toch wel bij u zijn
gaan rinkelen. In de doorlichting wordt deze zaak zeer verhuld gemaakt. Daaruit
is op 9 maart niet op te maken dat het ook gaat om doorleveren?De heerDe Wit: Waarom zou bij mij de IRT-bel
gaan rinkelen? Het onderzoek naar de IRT-methode heeft als resultaat dat deze
methode niet onrechtmatig werd geacht. Zo is dat ook aan het OM bericht. Wij
spreken bijna dagelijks, zeker in de grootstedelijke praktijk, over gecontroleerde
afleveringen en doorleveringen. Ik hoor dat een bepaald traject zeer tijdelijk
van aard is geweest en dat de afbouwbeslissing is genomen. Dan gaan geen bellen
rinkelen, want dat behoort gewoon tot de alledaagse opsporingspraktijk.13.12.9 Ressort AmsterdamProcureur-generaal van het ressort Amsterdam Van Randwijck was van mening
dat de hoofdofficier van het arrondissement waar de IRT-officier van justitie
vandaan kwam, verantwoordelijk was voor het justitiële gezag over het
IRT. Van een directe gezagsrelatie tussen hem en de IRT-officier was volgens
hem geen sprake.2 Dit staat evenwel op
gespannen voet met de bemoeienis van Van Randwijck met het plan voor invoer
van 130 kilo cocaïne in januari 1993. Toen kwamen de politiële leiding
en officier van justitie Van der Veen naar Van Randwijck om toestemming te
vragen voor deze invoer.3 Van Randwijck verklaart
expliciet dat hij van de Delta-methode niets heeft afgeweten tot het moment
dat de Amsterdamse politieleiding in november 1993 hem ervan op de hoogte
kwam stellen. Van der Veen heeft nooit toestemming gevraagd aan Van Randwijck
voor het opzetten van de Delta-methode als zodanig.4Devoorzitter: Voor de grote Delta-zaak is
dus nooit toestemming gegeven?De heerVan Randwijck: Juist.De heerKoekkoek: Vindt u dat u dat had moeten
weten?De heerVan Randwijck: Ja.5Van Randwijck acht de groeimethode echter nog steeds verantwoord:De heerVan Randwijck: (...) Ik heb er behoefte
aan, een verklaring ervoor te geven waarom ik de groeimethode in beginsel
nog steeds verantwoord vind. Politie en justitie zijn – dat zal u ongetwijfeld
bekend zijn – dagelijks of in ieder geval geregeld bezig met het vegen
van partijen, hetzij in containers, hetzij in koffers of rugzakken. Wij komen
nooit verder in de lijn; de bedoeling van de groeimethode en de Delta-methode
was en is, verder zicht te krijgen op de lijn: doorlevering voor het vergaren
van informatie. Dat is de reden waarom ik toen vond en ook nu vind dat het
verantwoord is, binnen zekere grenzen etc. etc.6Van het behouden van criminele winsten door de informant heeft Van Randwijck
niet geweten. In zijn verhoor maakte Van Randwijck tevens duidelijk geen weet te hebben
van cruciale verschillen van inzicht over het gebruik van methoden binnen
zijn ressort.De heerKoekkoek: (...)Ik zou verder willen
gaan met de wijze waarop het openbaar ministerie leiding geeft aan de politie.
Als het openbaar ministerie zelf verdeeld is, soms binnen een parket, maar
soms ook binnen een ressort, hoe kan het dan leiding geven aan de politie?De heerVan Randwijck: Wat bedoelt u met «verdeeld»?De heerKoekkoek: Heel concreet: in het parket
Amsterdam wordt anders gedacht over het omgaan met informanten dan in het
parket Haarlem. In Amsterdam zegt men: wij sturen geen informanten. Misschien
zou men moeten zeggen: wij sturen ze niet meer. Dat is al iets anders. In
Haarlem heeft men daar andere opvattingen over, zodat je kunt spreken van
een verdeeld huis. Hoe kan het openbaar ministerie leiding geven aan de politie
als de zaken er zo voorstaan?De heerVan Randwijck: Die verdeeldheid –
ik vermoedde wel waarop u doelde – is mij sinds twee weken bekend. Ik
wist wel dat Amsterdam, zoals de hoofdofficier in de ressortsvergadering gezegd
heeft, de strikte weg bewandelt. Daar kon ik mij na de IRT-geschiedenis iets
bij voorstellen, maar dat het zo ver ging in die mate van detaillering, was
mij volstrekt onbekend.De heerKoekkoek: Dat is u pas gebleken naar
aanleiding van de openbare verhoren?De heerVan Randwijck: Ja, omdat mij dat nooit
gemeld is. Vrakking heeft nooit tegen mij gezegd: wij gaan zelfs zo ver dat
wij er een informant op uitsturen.Devoorzitter: Maar het kan toch niet zo zijn
dat u via de enquêtecommissie verneemt wat er in uw ressort gebeurt?De heerVan Randwijck: Deze detaillering was
mij onbekend. U kunt mij wel vragen waarom ik het niet weet, maar dan zou
ik op mijn beurt de vraag willen opwerpen, waarom het mij niet gemeld wordt.
Althans, als het genoemde voorbeeld maatgevend is.De heerKoekkoek: En waarom wordt het u niet
gemeld?De heerVan Randwijck: Tja, de informatievoorziening
is een van de problemen bij het streven naar eenduidige beleidsvoering. Informatie
wordt soms om heel veel redenen niet verschaft.13.12.10 Vergadering van procureurs-generaalIn de Vergadering van procureurs-generaal is de methode van het IRT slechts
gemeld en niet ter discussie gesteld.Devoorzitter: Maar ik wil terug naar de vergadering
van procureurs-generaal op 21 december 1993. Ik heb het ook aan de heer Gonsalves
gevraagd. Toen is niet gewoon gezegd: «Nu gaan wij een uur praten over
de vraag...»De heerVan Randwijck: Precies, dat is ook
niet gebeurd.Devoorzitter: Dat is nu zo verbazingwekkend.
Toen was er nog geen sprake van de commissie-Wierenga, de instelling daarvan
is een politieke beslissing geweest.De heerVan Randwijck: Wat u zegt, is juist.
Er is in ieder geval niet in het ressort, maar ook niet in de PG-vergadering
over deze methode gediscussieerd.Devoorzitter: Dat vinden wij toch moeilijk
te vatten.De heerVan Randwijck: Dat begrijp ik, maar
ik wil er toch de nadruk op leggen – dat is nog niet boven tafel gekomen –
dat ik op de PG-vergadering van 21 of 22 december tegen mijn ambtgenoten en
de voorzitter, de heer Van Dinter, heb gezegd: «Dit is er aan de hand,
er zijn verschillende opvattingen over infiltratie; wat kunnen wij doen, wat
zijn uiteindelijk de...Devoorzitter: Maar het gekke is dat de procureurs-generaal
er niet zelf over praten, maar de zaak als het ware doorschuiven naar de commissie-De
Wit.De heerVan Randwijck: Juist, dat is gebeurd.
Dat beoogde ik ook te zeggen; wij hebben er toen niet inhoudelijk over gesproken,
wij hebben besloten, de commissie-De Wit dit probleem te laten uitwerken.Devoorzitter: Is het nu zo dat ook daarvoor
in de vergaderingen van de procureurs-generaal nooit over casussen werd gesproken? De heerVan Randwijck: Nooit. Er is nooit gesproken
over bepaalde gevallen.Devoorzitter: Er is nooit gevraagd: Wat vind
je nu van de aantallen, de duur, de lengte, de diepte van...De heerVan Randwijck: Daar is nooit over gesproken.
(...)Devoorzitter: Maar heeft nooit iemand de behoefte
gehad, ook niet in andere ressorten – het gaat nu steeds alleen over
uw ressort; dat is misschien niet eens rechtvaardig – waar het doorlaten
of eventueel andere methoden, zoals inkijkoperaties of weet ik wat, ook aan
de orde kwam, om te zeggen: «Wij zijn uiteindelijk het gezag, wij geven
de richtlijnen.»?De heerVan Randwijck: U vraagt of de behoefte
is gevoeld. Dat kan ik natuurlijk niet beoordelen. Ik kan wel vaststellen
dat het nooit aan de orde is geweest.Devoorzitter: Is er dan ook nooit, of vanuit
het departement of vanuit uw eigen stafbureaus of door een hoofdofficier gezegd
van...De heerVan Randwijck: Ik wil mij niet excuseren,
verklaren of wat dan ook. Ik wil wel gezegd hebben dat de neiging of de behoefte –
ik kan alleen maar over mijzelf spreken – om dat aan de orde te stellen
niet meer aanwezig was omdat de commissie-Wierenga eind maart het groene licht
had gegeven op a. de methode en b. de wijze waarop het IRT die had uitgevoerd.1Door de Vergadering van procureurs-generaal werd besloten de commissie-De
Wit een advies te laten uitbrengen over de problematiek van infiltratie. De
methode die door het IRT werd gehanteerd, is in deze vergadering nooit expliciet
aan de orde geweest.MevrouwSorgdrager: Ja. Het lijkt alsof het
helemaal niet aan de orde is geweest. Ik herinner mij nog goed dat op de vergadering
in december 1993...Devoorzitter: 21 december 1993?MevrouwSorgdrager: Ja. Ik herinner mij nog
goed dat toen gesproken is over wat er in Amsterdam aan de hand was. Dat had
twee aspecten.Devoorzitter: Luistert u eens! Neemt u mij
niet kwalijk, maar hoe kan het nu dat de heer Van Randwijck zegt dat er niet
over gesproken is.MevrouwSorgdrager: Dat begrijp ik ook niet.
Ik heb daar met stijgende verbazing naar zitten luisteren. Het staat zelfs
op papier.Devoorzitter: Nou, op papier. In de papieren
die wij hebben gezien, de notulen...MevrouwSorgdrager: ...staat in dat hij mededelingen
heeft gedaan over wat er aan de hand was.Devoorzitter: Daar kun je ook een procedurele
mededinging uit destilleren.MevrouwSorgdrager: Zo was het niet. Er is
echt over gesproken en hij heeft gezegd wat er aan de hand was. Hij heeft
vooral de nadruk gelegd op de verstoorde verhoudingen in Amsterdam. Ook kwam
de methode aan de orde.Devoorzitter: Wat heeft hij toen verteld van
de methode?MevrouwSorgdrager: Niet zoveel, omdat hij
op dat moment niet precies heeft uitgelegd wat er aan de hand was. Wij hebben
wel meteen gezegd dat wij over de methode, die kennelijk geleid heeft tot
de opheffing van het IRT, wel wat meer wilden weten. Toen hebben wij aan de
commissie-De Wit, waarvan ik net meldde dat die in 1993 was ingesteld, gevraagd
om vrij snel te komen met een advies daarover. Wij wilde toen weleens weten
wat er echt aan de hand was.23.12.11 Minister van JustitieMinister van Justitie Hirsch Ballin had voor de melding van het Amsterdamse
OM in november 1993 geen kennis van het doorlaten van drugs en andere methoden
in het Delta-onderzoek. Zoals verder zal blijken, is hij nooit ingelicht over
het doorlaten van drugs. Wat betreft de Delta-methode ging de minister gaandeweg
twijfelen of dit nu wel terecht onaanvaardbaar was geacht door de gezagsdragers
in Amsterdam.Devoorzitter: U geeft ons nu nieuwe informatie.
Volgens het synthetisch verslag heeft u in de vergadering van 9 december gezegd:
kennelijk hebben mensen uit dat team onorthodoxe wegen bewandeld; wel staat
vast dat een en ander gebeurt met inachtneming van de eisen
van de rechtsstaat. Dat zei u toen. Op 26 januari 1994 schrijft u: de directe
aanleiding is het uit de hand lopen van een op zichzelf geoorloofde opsporingsmethode.
Wat u ons nu vertelt, is dat de heer De Groot uit Rotterdam dus blijkbaar
uw opinie over of het nu wel of niet kon, deed veranderen, zonder dat u hem
vroeg wat er dan precies aan de hand was.De heerHirsch Ballin: Hij deed mijn opinie
niet veranderen, maar hij zaaide wel twijfel.Devoorzitter: Nou ja, dat is ook veranderen
van opinie, het zaaien van twijfel.De heerHirsch Ballin: Hij zaaide twijfel over
de gegrondheid van de afkeuring in november 1993 van de methode door de hoofdofficier
van justitie in Amsterdam. Ik heb al daaraan voorafgaand voortdurend gevraagd
in het departement om opheldering over de gang van zaken in Amsterdam. Daar
heb ik herhaaldelijk over gesproken. Ik heb ook nog vlak voor de jaarwisseling
in een fax aan de secretaris-generaal en de directeur-generaal politie en
criminaliteitsbestrijding gevraagd naar het ambtsbericht van de procureur-generaal
in Amsterdam.1Hirsch Ballin was op de hoogte van de geheime aanbiedingsbrief bij de
geheime bijlagen van de commissie-Wierenga. Verschillende leden van het OM
hebben de minister in de aanloop tot het debat op de hoogte gesteld van de
feitelijke gebeurtenissen rond de methode. Hij kende als geen ander in het
kabinet de specifieke elementen van de methode, vooral door de inlichtingen
van Van der Veen en een brief van Vrakking van 20 maart 1993. In het
debat van 7 april 1994 heeft de minister daarover echter geen mededelingen
willen doen aangezien hij zich gebonden achtte aan zijn geheimhoudingsplicht.
Velen binnen het OM hadden hem bezworen niet alle elementen van de methode
openbaar te maken.Minister van Justitie Sordrager kreeg op de dag van haar aantreden te
maken met een informant die meer dan 5 miljoen gulden eiste van de overheid
omdat mede door onzorgvuldig overheidsoptreden na de opheffing van het IRT
zijn leven in gevaar zou zijn gekomen. De ambtelijke top van het ministerie
en de landsadvocaat adviseerden haar om een akte van dading af te sluiten
en de informant 2 miljoen gulden te geven om een nieuw bestaan op te bouwen.
De minister besloot hiertoe op dezelfde dag.In de loop van de gebeurtenissen wordt het Sorgdrager duidelijk dat kamervragen
van eind 1994 en begin 1995 over het XTC-traject onjuist zijn beantwoord op
grond van onvolledige inlichtingen van het openbaar ministerie. In een vertrouwelijke
brief aan de voorzitter van de vaste commissie voor Justitie meldt zij dit
en geeft zij aan dat nader onderzoek door de rijksrecherche uitkomst moet
brengen.Sorgdrager raakt in april 1995 door berichten in de pers op de hoogte
van het feit dat de Delta-methode in het Rotterdamse Beveronderzoek werd toegepast.
Eerder was zij niet op de hoogte, zoals de minister in een gesprek aan de
commissie heeft gemeld. In de zogenoemde doorlichtingsoperatie van het ministerie
van Justitie is het Beveronderzoek niet in alle facetten gemeld. Sorgdrager
heeft ingestemd met de beslssing van het College van procureurs-generaal om
een rijksrecherche-onderzoek naar de CID Kennemerland te laten uitvoeren.
In antwoord op kamervragen in september 1995 meldt zij vervolgens dat 100
tot 400 ton softdrugs Nederland waren binnengekomen onder regie van de politie.Zoals ook verder in dit rapport zal blijken beschikten de ambtenaren op
het ministerie van Justitie niet over voldoende gegevens om de minister naar
behoren te kunnen inlichten. De regelmatige informatievoorziening over de
toepassing van opsporingsmethoden aan het ministerie is pas op gang gekomen
door de rapportages uit de zogenaamde doorlichting en het functioneren van
de Centrale toetsingscommissie. 3.12.12 Minister van Binnenlandse ZakenDe minister van Binnenlandse Zaken Van Thijn bevond zich in een moeilijke
positie omdat hij als minister ook moest oordelen over zijn voormalige rol
als korpsbeheerder van de Amsterdamse politie. In die functie had hij mede
besloten het IRT op te heffen. Tijdens het debat van 7 april stond mede een
ambtsbericht van de korpsbeheerder van Amsterdam, opgesteld in opdracht van
Van Thijn zelf, ter discussie. Als minister van Binnenlandse Zaken was hij
gebonden aan zijn geheimhoudingsplicht rond de geheime bijlagen van de rapporten
van de commissie-Wierenga.De heerDe Graaf: U zegt hier dat de opsporingsmethode
buitengewoon belangrijk was bij de beantwoording van de vraag of dat team
terecht of niet terecht was opgeheven. U zei het al: kind en badwater. Een
element daarin vormde toch de mogelijke bestelling van cocaïne.De heerVan Thijn: Ja.De heerDe Graaf: En dat is nooit in de ministerraad
meegedeeld?De heerVan Thijn: Niet in deze concrete vorm.De heerDe Graaf: Is dat niet raar?Devoorzitter: Daar kon u het toch uitschreeuwen?
Dat was toch geheim? Daar kon u toch zeggen: ja, jongens, waar praten wij
over?De heerVan Thijn: De minister van Justitie
had hier het voortouw. Misschien had ik mijn huid ermee kunnen redden.De heerDe Graaf: Ik ken de verhoudingen niet
in de ministerraad, maar ik kan mij voorstellen, dat u daar niet afhankelijk
was van hetgeen uw collega van Justitie wel of niet wilde dat u zei.De heerVan Thijn: Ik heb dat toen toch in
grote lijnen willen respecteren. Wij vonden de hoofdlijnen die wij schilderden,
zo al ernstig genoeg. Ik had in dat stadium ook nooit kunnen vermoeden dat
de minister van Justitie en ik op verschillende sporen terecht zouden komen.
In de beginfase werkten wij echt broederlijk samen aan deze zaak, ook omdat
de minister van Justitie op 1 december in ieder geval zijn goedkeuring had
gegeven aan het stopzetten van de opsporingsmethode. Ik heb mij, wat hem betreft,
ook in de ministerraad echt aan de spelregels gehouden.De heerKoekkoek: U had de ellende willen uitschreeuwen.
Wat had u bijvoorbeeld willen uitschreeuwen wat u binnensmonds heeft gehouden?De heerVan Thijn: Dat doet zich vooral voor
na het uitkomen van het rapport-Wierenga. Wij hebben toen een adempauze gehad
en gezegd dat wij zouden wachten op de bevindingen van de onafhankelijke commissie.
Toen waren die bevindingen er. Voor een deel waren zij openbaar, met daaraan
een oordeel verbonden, en voor een deel waren zij vervat in een geheime bijlage
en een aanbiedingsbrief (...) Tot grote consternatie van alle aanwezigen zei
ik ook dat wij een vraagteken zetten achter de toelaatbaarheid van de opsporingsmethode
en dat ik niets had gelezen wat de bedoelde conclusie onderbouwde. Daarmee
gaf ik aan dat ik alles had gelezen, ook het geheime deel van het rapport.
Meer kon en mocht ik daar niet over zeggen. Ook in mijn boek ben ik niet buiten
mijn boekje gegaan. Ik had natuurlijk niets liever gedaan dan van de daken
schreeuwen wat er in die aanbiedingsbrief stond waar u nu over beschikt en
die ik uiteraard een poosje geleden op het departement heb achtergelaten.
Daar had ik bij wijze van spreken mijn huid mee kunnen redden. Maar ik heb
het niet gedaan, omdat ik dat een schending zou hebben gevonden van mijn ambtsgeheim.1Van Thijn wilde dat het debat ging over de gebruikte methode. Hij heeft
noch de leden van de commissie Inlichtingen- en veiligheidsdiensten, noch
het kabinet kunnen overtuigen dat dat noodzakelijk was. Men zat hem voor zijn
gevoel «glazig» aan te kijken. Vanwege zijn geheimhoudingsplicht
wilde hij zelf echter geen nadere informatie geven over cruciale elementen
van de methode.Minister van Binnenlandse Zaken Dijkstal is slechts direct betrokken via
de regiegroep die optreedt ter begeleiding van het rijksrecherche-onderzoek
naar de CID Kennemerland en waarin namens hem directeur-generaal Borghouts
zitting heeft. 3.13 BeoordelingDe commissie is, met inachtneming van alle beschikbare informatie, tot
de volgende beoordelingen gekomen over de Delta-methode. 3.13.1 Delta-methode1 De Delta-methode is als opsporingsmethode onverantwoord. De commissie
heeft niet kunnen vaststellen dat de methode toegepast is met inachtneming
van de richtlijn infiltratie. De combinatie van de volgende elementen:a het doorlaten van grote partijen drugs;b de te onafhankelijke positie van de criminele burgerinfiltrant;c het behoud van de criminele winsten;d de faciliterende rol van de politie, en;e het gebruik van criminele gelden door de politie, leidt tot dit oordeel.
De commissie wijst de methode af.De methode blijkt nauwelijks te sturen en te controleren. Informanten
hebben een te grote invloed gekregen op het functioneren van politie en justitie.
De politie heeft gebruik gemaakt van crimineel geld om vervoermiddelen en
communicatie-apparatuur aan te schaffen en loodsen te huren. Het overheidsapparaat
is gegijzeld door de gang van zaken. De commissie is tot het oordeel gekomen
dat de informanten zoveel ruimte kregen dat politie en justitie te afhankelijk
van hen werden. De controle door het OM op de feitelijke gang van zaken was
onvoldoende en soms compleet afwezig. Het doel van criminaliteitsbestrijding
wordt voorbijgeschoten indien grote partijen softdrugs worden doorgelaten
om te trachten organisaties in beeld te brengen.2 De burgerinfiltrant heeft er belang bij dat de methode doorgaat. Hij
mag immers zijn criminele winsten behouden en zal, des te langer het traject
duurt, blijven bewijzen dat hij in staat is verdovende middelen «binnen
te brengen». Het idee om de «groeiinformant» vertrouwen
te laten winnen binnen de kring van hoofdverdachten is natuurlijk creatief,
maar onwenselijk indien dit gepaard moet gaan met het plegen van allerlei
zware strafbare feiten. De commissie heeft uit de geraadpleegde stukken overigens
niet de overtuiging gekregen dat de informant al het vertrouwen had gewonnen
van deze zogenaamde top van de criminele organisatie.Daarbij komt dat in het geval van de Delta-methode veel informatie gegenereerd
is over het middenkader van de doelgroepen en maar zeer weinig over de directe
hoofdverdachten.Het was zeer moeilijk aan de werkzaamheden van informanten een einde te
maken. De methode ging door, ook na de opheffing van het IRT Noord-Holland/Utrecht.
Dit is gebleken in de regio's Rotterdam en Gooi en Vechtstreek.3 De commissie is van oordeel dat de betrokken politiefunctionarissen
en de FIOD-medewerker, wiens rollen in het voorgaande uitgebreid beschreven
zijn, absoluut onvoldoende het OM, de FIOD en de korpsleidingen absoluut onvoldoende
hebben ingelicht over de werkelijke gang van zaken. Maar zwaarder weegt nog
dat de verantwoordelijke procureurs-generaal, hoofdofficieren van justitie
en officieren van justitie, en de leiding van de verschillende
politiekorpsen niet hun verantwoordelijkheid hebben uitgeoefend door te zorgen
voldoende op de hoogte te geraken van de methoden die de verschillende CID-en
hanteerden. De geslotenheid van het opsporingsonderzoek (embargo) is ten onrechte
als excuus gebruikt voor het niet doorvragen naar de precieze gang van zaken
bij de uitvoering van de methode. 3.13.2 XTC-trajectDe commissie wil tevens een oordeel geven over de XTC-transporten naar
Engeland. Bij deze XTC-transporten zijn, zo moet de commissie aannemen, miljoenen
XTC-pillen bewust doorgelaten en op de markt terecht gekomen. De commissie constateert dat bij één van deze transporten
een peilbaken op de vrachtwagen is geplaatst door de Dienst technische operationele
ondersteuning. Het IRT had kennelijk voldoende vermoeden van strafbare feiten
om een peilbaken te laten plaatsen. Aangezien het in de ogen van de dienst
in Driebergen ging om een politievoertuig is hier geen expliciete goedkeuring
van een officier van justitie gevraagd of gegeven.De commissie constateert dat de officieren Van der Veen en Wortel de departementsleiding
onvoldoende hebben ingelicht. Het gegeven van het peilbaken is niet aan het
ministerie van Justitie gemeld door Van der Veen, noch het feit dat een gerechtelijk
vooronderzoek was geopend. Hij heeft slechts gesproken over CID-operaties.
De Kamer is terzake onvolledig en onjuist door de minister geïnformeerd.
Er was sprake van een meer dan vaag vermoeden. De vertrouwelijkheid van de
operatie is ten onrechte gebruikt om geen extra informatie te geven. De minister
heeft hierover inmiddels op 10 oktober een brief aan de Kamer geschreven.De commissie constateert dat de Nederlandse autoriteiten de Engelse autoriteiten
hadden moeten inlichten. Er was naar het oordeel van de commissie voldoende
informatie om zelf in te grijpen of de Engelse overheid op de hoogte te stellen
van de verdenking van transporten XTC naar Engeland. De commissie komt tot
de conclusie dat niet is getipt. 3.13.3 Informatie IRT-onderzoekIn het ressort Amsterdam is, zo heeft de commissie vastgesteld, het besluit
gevallen de informatie van het oude IRT niet meer in andere en nieuwe zaken
te gebruiken. De commissie acht het noodzakelijk dat nader bezien wordt welke
informatie uit het IRT-onderzoek nog gebruikt kan worden in lopende of op
te starten strafrechtelijke onderzoeken. Mocht het hiermee mogelijk zijn ernstige
strafbare feiten, zoals de moord op de Alkmaarse J. van der Heijden, alsnog
op te lossen, dan dient dat besluit heroverwogen te worden. 3.13.4 Afbouw informantenDe zogenaamde afbouw van informanten, beter gezegd het beëindigen
van de relatie tussen informanten en politie, heeft tot ongewenste situaties
geleid. Onder druk van de dreiging van een informant is alsnog 6 000
kilo drugs doorgelaten. Ook in andere trajecten bleek het meer dan eens noodzakelijk
om dit soort doorlatingen toe te staan. Dat is onverantwoord, zeker nu de
verantwoordelijken in feite niet wisten welke risico's moesten worden afgewogen.De commissie acht het onverantwoord dat de overheid in een situatie is
gemanoeuvreerd dat zij een informant moet afkopen met een bedrag van 2 miljoen gulden. Dat wijt zij aan onzorgvuldig optreden van politie-ambtenaren
en aan de onverantwoord grote machtspositie die de informant in de loop der
jaren had weten op te bouwen door zijn kennis. 3.13.5 SaptrajectPolitie en justitie hebben zich onvoldoende rekenschap gegeven wat met
de dekladingen van de transporten drugs moest gebeuren tijdens de toepassing
van de Delta-methode. Het is niet meer te achterhalen of de sapman daadwerkelijk
als informant van de CID Kennemerland ingeschreven is geweest. Vast staat
wel dat dat er sprake is geweest van een veel te intensieve relatie tussen
sapman en de CID-rechercheurs Langendoen en Van Vondel. Dat leidde tot allerlei
ongewenste vermengingen van zakelijke en privé-relaties.Het door Langendoen en Van Vondel ter beschikking stellen van een borgrekening
onder een valse naam aan de sapman, ook om zijn zwart verdiende geld op weg
te zetten, acht de commissie onaanvaardbaar. Op die manier wordt zonder dat
daar een directe noodzaak toe bestaat de overheid betrokken bij strafbare
handelingen. De controle op het gebruik van deze borgrekening is volstrekt
onvoldoende geweest.De verklaringen over de hoeveelheid geld dat de sapman heeft ontvangen
van of via Langendoen en Van Vondel spreken elkaar tegen. Sapman verklaart
dat hij vele miljoenen heeft ontvangen van Langendoen en Van Vondel om in
het buitenland een sapbedrijf op te zetten om in nieuwe drugstrajecten gebruikt
te worden. Langendoen en Van Vondel ontkennen ten stelligste in de verhoren
dat zij daarvoor geld ter beschikking hebben gesteld.Sapman heeft in ieder geval van een CID-rechercheur tussen de 500 000
en één miljoen gulden ontvangen om te voorkomen dat hij de Rijksrecherche
of de commissie zou vertellen wat zijn werkelijke rol is in de methode. Dit
geld is volgens Van Vondel afkomstig van de criminele informant.Het is onduidelijk of de betrokkenheid van de heren Langendoen en Van
Vondel verder gaat dan in het zogeheten saptraject beschreven staat. De commissie
blijft twijfelen of de heer Langendoen niet van meer op de hoogte is geweest
dan hij in de verhoren heeft verklaard. De verklaringen van sapman aan de
commissie, zij het niet onder ede gedaan, wijzen op het tegendeel. Het waarom
van de betalingen door de informant aan sapman via de heer Van Vondel blijft
onopgehelderd voor de commissie. Kan inderdaad een miljoen gulden betaald
worden aan sapman zonder dat er sprake is van vergaande betrokkenheid bij
mogelijke toekomstige drugtransporten? Hebben deze betalingen slechts tot
doel gehad de sapman niet te laten verklaren voor de Rijksrecherche en de
commissie?De commissie acht het aannemelijk, mede gezien de verklaringen van sapman
en de zuster van Langendoen, dat Langendoen en Van Vondel een te intensieve
financiële betrokkenheid hadden bij het bedrijf in Zuid-Amerika met de
bedoeling om het bedrijf te kunnen gebruiken bij latere drugtransporten. De
commissie acht het waarschijnlijk dat Langendoen en Van Vondel een te nauwe
betrokkenheid hadden met informant 1, waardoor zij niet meer in staat waren
onafhankelijk te functioneren van de wensen van informant 1. De commissie
komt op dit onderdeel tot het eindoordeel dat de informant de betrokken politiefunctionarissen
stuurde in plaats van andersom. 3.13.6 Dekmantelfirma's en valse identiteitsbewijzenOp grote schaal is gebruik gemaakt van dekmantelfirma's en valse identiteitsbewijzen.
De commissie acht het gebruik van deze middelen in principe
toelaatbaar. Bij haar onderzoek heeft de commissie moeten concluderen dat
van enige controle op het gebruiken van de dekmantelfirma's en de valse identiteitsbewijzen
geen sprake was. Betrokken politiefunctionarissen konden naar eigen goedvinden
gebruik maken van deze middelen. Op het gebruik van de bedrijven en de firma's
is geen enkele controle noch door het OM noch door de betrokken korpsleiding
noch door de betrokken korpsbeheerder uitgeoefend. De commissie acht dit gebrek
aan controle en sturing ongewenst. 3.13.7 Beveronderzoek RotterdamDe belangrijke elementen van de Delta-methode komen ook in het Bever-onderzoek
weer terug. Het verschil is dat in het Bever-onderzoek relatief meer partijen
drugs in beslag zijn genomen. Van belangrijke punten waren noch de CID Rotterdam,
noch de direct betrokken officier De Groot op de hoogte. Van Vondel runde
zelfs een informant nadat hij de politie verlaten had. Dat laatste is natuurlijk
onaanvaardbaar.De commissie is van oordeel dat de beide CID-officieren uit Rotterdam
en Haarlem elkaar onvoldoende hebben geïnformeerd over de beslissingen
die waren genomen. Op die manier ontstond er ruimte voor allerlei misverstanden
over wie nu waarvoor goedkeuring had gegeven.De commissie acht de onduidelijkheid die bij deze methode heeft bestaan
over de verantwoordelijkheid voor de activiteiten van de informant zeer onwenselijk.
Het kan niet zo zijn dat twee hoofdofficieren van justitie elkaar de verantwoordelijkheid
toeschuiven. De commissie is van oordeel dat meer eenduidig de verantwoordelijkheden
voor het runnen van de informant hadden moeten worden vastgelegd. Dat neemt
overigens niet weg dat het OM en de korpsleiding in Haarlem in ieder geval
ook verantwoordelijk zijn geweest voor wat er in dit traject gebeurd is. 3.13.8 Gooi en VechtstreekOok voor het gebruik van de methode in Gooi en Vechtstreek wijst de commissie
naar het oordeel over de methode als zodanig. Daarbij dient te worden aangetekend
dat in Gooi en Vechtstreek veel meer partijen in beslag zijn genomen.In de regio Gooi en Vechtstreek zijn verschillende informanten overgenomen
van de CID Kennemerland. De vroegere werkverhouding tussen de chefs CID zal
daaraan niet vreemd zijn geweest. Ook in Gooi en Vechtstreek is gebruik gemaakt
van crimineel geld om facilitaire diensten, zoals het huren van loodsen, te
bekostigen. Dat is voor de commissie niet aanvaardbaar.In Gooi en Vechtstreek doet zich een conflict voor tussen de CID-chef
en het Amsterdamse OM. De verhoudingen tussen enkele betrokkenen bij politie
en OM lijken onherstelbaar verstoord. De persoonlijke verschillen van beoordeling
van methoden liggen dermate uit elkaar dat van een toekomstige effectieve
samenwerking nauwelijks meer iets terecht kan komen. De commisie kan zich
niet aan de indruk onttrekken dat het stopzetten van de onderzoeken mede werd
veroorzaakt door de slechte verhouding tussen betrokkenen. Het is het OM onvoldoende
duidelijk geworden dat mede gebruik gemaakt werd van informanten afkomstig
van de CID Kennemerland. Het is begrijpelijk dat het OM Amsterdam niet in
wilde gaan op het verzoek van de politie Gooi en Vechtstreek voor het doorlaten
van 17.000 kilo drugs op verzoek van de informant.De commissie is van oordeel dat het OM aanvankelijk aarzelend is opgetreden
over het al dan niet geven van toestemming voor het 5.000 kilo traject waarbij
mogelijk drugs op de markt zouden kunnen verdwijnen en crimineel
geld zou worden gebruikt. De politie heeft de aarzeling van het OM begrepen
als toestemming. De bandopnamen van telefoongesprekken laten echter duidelijk
horen dat het OM in de persoon van de heer Valente toestemming voor mogelijke
trajecten intrekt. 3.13.9 Criminele gelden en verdienstenDe commissie constateert dat informanten de gelden die zij verdienden
met hun activiteiten voor de criminele organisaties mochten behouden. Enkele
informanten hebben met medeweten van politie en justitie miljoenen verdiend.
Tevens zijn met crimineel geld politie-activiteiten en -middelen gefinancieerd.De commissie acht het onaanvaardbaar dat informanten onder regie van politie
en justitie ongestoord vele miljoenen kunnen verdienen. De commissie acht
het onaanvaardbaar dat politie-activiteiten met crimineel geld worden gefinancieerd.
Op die manier onstaat naar het oordeel van de commissie een ongewenste vermenging
van criminele belangen en de belangen van de opsporing. 3.13.10 Doorgelaten drugsOp basis van de thans beschikbare gevegens komt de commissie tot de volgende
bevindingen over doorgelaten containers met drugs in de beschreven trajecten.
Door middel van ongeveer 50 containers is in totaal 285 ton softdrugs en 100
kilo cocaïne doorgelaten. De CID-Kennemerland heeft daarvan in ieder
geval 32 containers voor haar rekening genomen. Daarvan is terug te traceren
dat waarschijnlijk rond de 100 ton op de markt terecht is gekomen. 160 ton
is traceerbaar in beslag genomen.Naast de te traceren containers bestaan enige aanwijzingen dat in parallel-trajecten
meer containers zijn doorgelaten. Harde gegevens ontbreken echter. Het is
daarom moeilijk een betrouwbaar totaalgetal te geven. Ook in andere onderzoeken,
zoals het Copa-onderzoek, zijn overigens soft- en harddrugs doorgelaten. 3.13.11 De opheffing van het IRT Noord-Holland/Utrecht,
de commissie-Wierenga en de Tweede Kamer.1 Uit het rapport van de commissie-Wierenga en het werk van de enquêtecommissie
is gebleken dat de verhoudingen tussen de Amsterdamse politie en het IRT verre
van optimaal waren. Voor de overgang van de verantwoordelijkheid voor het
IRT naar Amsterdam was het onduidelijk wie nu eigenlijk het gezag uitoefende
vanuit het OM. De verschillende officieren van justitie van het IRT (Franken
van Bloemendaal, Van Riel, Van der Veen) hadden geen duidelijke superieur
voor de overgang naar Amsterdam op 1 juni 1993. Van Capelle had die baas wel
in de persoon van hoofdofficier Vrakking.De verantwoordelijke procureur-generaal, Van Randwijck, heeft onvoldoende
sturing gegeven. De hoofdofficieren waren niet of niet voldoende op de hoogte
van de gebruikte methoden. Ook na de overgang van het IRT naar Amsterdam is
daarin weinig verandering gekomen. Ook de heer Vrakking wist niet welke trajecten
er liepen. Hij is daarover niet ingelicht door de officieren Van der Veen,
Wortel en Van Capelle en heeft daar voor 8 november 1993 ook niet naar gevraagd.2 Ongetwijfeld hebben de hoofdrolspelers bij de Amsterdamse politie, Nordholt,
Van Riessen, Welten en Van Kastel zich te weinig op de hoogte gesteld van
het onderzoek en de opsporingsmethoden van het IRT vlak voor
en na 1 juni 1993. Tegelijkertijd had het evenzeer in de rede gelegen dat
Van Capelle, Lith, Langendoen en Augusteijn de nieuwe teamleider en/of de
korpsleiding van Amsterdam hadden geïnformeerd over de Delta-methode.
Waar het rapport van de commissie-Wierenga de verantwoordelijkheid daarvoor
eenduidig bij Amsterdam legt, is op basis van de nu beschikbare gegevens de
conclusie gerechtvaardigd dat geen van deze personen werkelijk geprobeerd
heeft «Amsterdam» te informeren. Mogelijk verstoorde verhoudingen
zijn daarvoor geen rechtvaardiging.Deze personen zijn dan ook mede verantwoordelijk voor de uitbarsting van
«Amsterdam», begin november 1993, die zou leiden tot de opheffing
van het IRT op 7 december 1993.3 De commissie wil de volgende opmerkingen maken over de opheffing van
het IRT. Na de commotie die ontstaan was binnen het team en bij de CID Kennemerland
waren de verhoudingen dermate verstoord dat in ieder geval het werk op andere
wijze georganiseerd had dienen te worden. Dat had nog niet per sé tot
opheffing van het team hoeven te leiden.Toen men besloten had dat de methode gestopt diende te worden ontbrak
het op de ressortsvergadering van 17 november 1993 aan voldoende gezag bij
de procureur-generaal om tot én beëindiging van de Delta-methode
én een andere werkwijze voor het team te komen.1 Dat laat onverlet dat de Amsterdamse
driehoek niet in staat was met initiatieven te komen ter verbetering van de
situatie. Naar andere oplossingen is niet meer gezocht. De politie in Amsterdam
bleek niet in staat effectief een einde te maken aan de toepassing van de
methode.4 De commissie-Wierenga heeft onder een bijkans onmogelijke tijdsdruk
moeten werken, mede onder invloed van de naderende Kamerverkiezingen van mei
1994 en de wens van de Kamer snel conclusies te kunnen trekken. Zij beschikte
niet over de gegevens waarover de enquêtecommissie nu kan beschikken.
Zij kende belangrijke elementen van de Delta-methode niet.De commissie-Wierenga kwam tot de volgende eindconclusies: zij heeft de
verantwoordelijkheid voor het uiteenvallen van het IRT eenduidig bij Amsterdam
gelegd. De gebruikte Delta-methode heeft zij als verantwoord en niet onrechtmatig
beoordeeld.De commissie wil zich niet begeven in het opnieuw beoordelen van alle
conclusies van de commissie-Wierenga, voorzover zij geen betrekking hebben
op de gebruikte opsporingsmethode.Het is de commissie wel duidelijk geworden dat in de baaierd van ongenoegen
die leidde tot de opheffing van het IRT de schuld niet eenduidig bij één
partij te leggen is. Het is nu bijna irrelevant geworden om een oordeel te
geven over de vraag of de opheffing van het IRT met vrucht vermeden had kunnen
worden. Niet alle relevante informatie was voorhanden, het gezag op het niveau
van het ressort ontbrak, de hoofdofficieren communiceerden niet meer met elkaar.
De beschuldigingen van corruptie droegen bij tot een onmogelijke werkverhouding.Wat betreft de methode deelt de commissie het oordeel van de commissie-Wierenga
niet. Gezien alle informatie die nu voorhanden is, was de Delta-methode met
al haar consequenties onverantwoord en niet aanvaardbaar.5 Tijdens de verhoren van de commissie is gebleken dat de direct betrokken
ministers een uiteenlopende visie op de zaak hadden. Hirsch Ballin twijfelde
al vanaf de eerste weken van december '93 of de methode in november wel met
recht en reden door Amsterdam gestopt was. Van Thijn was in feite een diametraal
andere mening toegedaan. Voor hem was het duidelijk dat het IRT was opgeheven
vanwege de uit de hand gelopen opsporingsmethode. Door deze uiteenlopende
visies was het voor het kabinet moeizaam om tot een eenduidig
oordeel te komen over de methode.6 Het kabinet heeft besloten dat slechts vier ministers kennis zouden
nemen van het geheime deel van de commissie-Wierenga, te weten premier Lubbers,
vice-premier Kok en de ministers Hirsch Ballin en Van Thijn. Hiermee heeft
het kabinet de zienswijze van de commissie- Wierenga gevolgd dat openbaarmaking
van deze stukken achterwege diende te blijven, vanwege schade aan de strafrechtelijke
handhaving van de rechtsorde of in verband met de veiligheid van personen.
Achteraf gezien is te betreuren dat besloten is door het kabinet geen extra
informatie naar buiten te brengen. Het kabinet had, naar het oordeel van de
commissie, de toen bekende wezenlijke punten uit de geheime aanbiedingsbrief
wel openbaar moeten maken.7 De commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft geen
redenen gezien het kabinet nadere opheldering te vragen na ontvangst van het
geheime deel. Naar het oordeel van de enquêtecommissie had zij de regering
moeten vragen alsnog de Kamer in te lichten over de essentiële elementen
die nu verborgen zijn gebleven. Zij had tevens moeten overwegen of het op
haar weg lag deze geheime informatie zonder meer te ontvangen, nadat zij op
25 januari besloten had zich niet verder inhoudelijk met de zaak bezig te
houden.Het gebruik van de commissie Inlichtingen- en veiligheidsdiensten door
de regering in kwesties als de IRT-affaire is oneigenlijk. De verantwoordelijke
kamercommissies dienen, waar noodzakelijk vertrouwelijk, dergelijke informatie
te ontvangen.8 Hoewel formeel vol te houden is dat door het inlichten van de commissie-IVD
de Kamer was ingelicht, was een goed oordeel van de Kamer als geheel over
de consequenties van de gevolgde methode niet mogelijk. Daarmee bleef het
de Kamer ook ten dele duister wat de werkelijke inhoud zou zijn van de zogenaamde
functioneringsgesprekken van de betrokken ministers met de heren Van Randwijck,
Vrakking, Nordholt en Van Riessen.9 Het kamerlid Stoffelen (PvdA) beschikte wel over meer concrete informatie
over de methode in het debat van 7 april 1994.1 Hij vroeg echter niet door bij de betrokken ministers
of zijn kennis over de doorgelaten hoeveelheden verdovende middelen klopte.
Hij was te bevreesd voor het mogelijk aftreden van ministers of het gehele
kabinet om de zaak in de Kamer op te helderen. Politieke overwegingen wonnen
het bij één van de coalitiepartners van het bevragen van de
ministers over de wezenlijke punten van de methode.Verschillende kamerleden (Korthals (VVD), Dijkstal (VVD) en Wolffensperger
(D66)), die op 7 april 1994 tot de oppositie behoorden, hebben in de verhoren
van de commissie meegedeeld dat zij genoeg informatie hadden om zich een politiek
oordeel te vormen over het gevoerde beleid.2 Ook het kamerlid Van der
Heijden (CDA) stelde geen vragen over de mehtode. AfsluitingDe uitkomst van het kamerdebat van 7 april 1994 had voor veel gezagsdragers
een duidelijke uitkomst. De methode was niet onrechtmatig geoordeeld en men
kon weer aan het werk.De verschillen van inzicht tussen «Amsterdam» en de anderen
bleven echter bestaan. De lucht was niet gezuiverd. De functioneringsgesprekken
leidden niet tot helderheid. De procureurs-generaal bespraken de gevolgen
van de methode niet meer. Weinig gezagsdragers hebben zich in 1994 echter
de vraag gesteld of de methode nu gestopt was of nog doorgang vond. De methode
ging door op een zodanige manier dat de informant feitelijk betrokken politiefunctionarissen
stuurde en vergaand beïnvloedde.De betrokken politiefunctionarissen waren niet in staat de methode verantwoord
uit te voeren. Het justitiële gezag over de politie heeft gefaald. Geen
van de betrokkenen bleek zich tijdens de verhoren voor het geheel verantwoordelijk
te voelen. HOOFDSTUK 4 OBSERVATIE 4.1 InleidingDe commissie heeft systematisch onderzoek gedaan naar het gebruik van
opsporingsmethoden. De basis van dit onderzoek ligt in de vragen die de Werkgroep
vooronderzoek opsporingsmethoden hierover gesteld heeft. In de volgende hoofdstukken
wordt weergegeven hoe opsporingsmethoden in Nederland worden ingezet. De commissie
hanteert daarbij het onderscheid tussen observatie, informanten runnen, infiltratie
en overige opsporingsmethoden. De commissie besteedt per methode aandacht
aan de regelgeving en de jurisprudentie, het feitelijk gebruik, de sturing
en controle van het gebruik door het OM en de verslaglegging. Afsluitend wordt
bij een aantal methoden aandacht besteed aan de corruptiegevoeligheid hiervan.1 De inzet van methoden waarbij veelvuldig contact wordt onderhouden
met criminele derden levert corruptierisico's op. Dit is het geval bij het
runnen van informanten, infiltratie, gecontroleerde aflevering en het doorlaten
van drugs. In de hoofdstukken over informanten en infiltranten wordt hierop
nader ingegaan.De commissie heeft veel onderzoeken naar criminele organisaties aangetroffen
waarbij sprake was van de inzet van een combinatie van methoden. Een omvangrijk
onderzoek naar een criminele organisatie betekent al snel de inzet van verschillende
methoden tegelijkertijd. Naast een tactisch onderzoek met specifieke methoden
ten aanzien van verdachten loopt dan ook een zogenaamd pro-actief onderzoek
dat zich concentreert op andere personen. Zo gaat een methode als politie-infiltratie
vrijwel altijd gepaard met observatie. Ook bestaat gecontroleerde aflevering
niet zonder observatie. Inkijkoperaties gaan vaak samen met gecontroleerde
afleveringen. Het plaatsen van peilzenders zonder volgen heeft geen zin. De
commissie realiseert zich derhalve terdege dat een aparte bespreking van methoden,
zoals hier voor gekozen is, vaak geweld doet aan de praktijk. Gezien het feit
dat het hier gaat om duidelijk te onderscheiden opsporingsmethoden, is gekozen
voor een aparte bespreking en beoordeling.Om een beeld te krijgen van de inzet van opsporingsmethoden heeft de commissie
in alle politieregio's en arrondissementen gesprekken gevoerd en documenten
opgevraagd. Het onderzoek door de commissie en haar staf leverde veel nieuwe
gegevens over het gebruik op.2 Hiernaast is ook gebruik
gemaakt van de inventarisatie van gehanteerde opsporingsmethoden (de doorlichting)
die op last van de minister van Justitie begin 1995 door de parketten is opgesteld
(zie hoofdstuk 9). Op straffe van het stopzetten van de zaak dienden politie
en justitie een overzicht te leveren van de gebruikte methoden. Deze doorlichting
heeft veel (ongestructureerde) gegevens opgeleverd. Het ministerie van Justitie
heeft geen samenvattend overzicht van deze gegevens gemaakt. De commissie
heeft gemeend in haar rapportages de gegevens die voortkomen uit deze doorlichting
te moeten verwerken. Daarnaast geven de beslissingen van de Centrale toetsingscommissie
(CTC) een beeld van opsporingsmethoden in Nederland. Ook deze gegevens zijn
verwerkt in de rapportages. De commissie heeft casusonderzoek gedaan naar
enkele bijzondere zaken en methoden naast het onderzoek naar de Delta-methode.
Het gaat om een casus of voorbeelden van opsporing en vervolging waarin de
vraagpunten van de commissie expliciet naar voren komen. De commissie besteedt
specifieke aandacht aan een aantal omvangrijke casussen, te weten de zaken
Charles Z., Henk R., TCR/TCA, Laundry, Ramola en AH Oosterbeek, alsmede het
Copa-onderzoek. Tenslotte is de informatie die uit de openbare verhoren kwam
verwerkt in deze rapportage. In deze verhoren zijn de verschillende opsporingsmethoden
uitgebreid aan de orde geweest. De commissie moest daarbij steeds laveren
tussen de wens om lopende onderzoeken niet te openbaren of personen
niet in gevaar te brengen en de noodzaak om in de openbaarheid de gebruikte
opsporingsmethoden te kunnen duiden. De commissie heeft getracht steeds een
evenwicht te vinden tussen deze potentieel conflicterende belangen. Het volgende
citaat toont het dilemma waarmee zowel de commissie als de getuigen worstelden:Devoorzitter: Maar op dit moment? Weet u of
er bij u wordt doorgeleverd of niet?De heerWilzing: Ik sta onder ede en u vraagt
mij heel concreet over een zaak.Devoorzitter: Neen, niet over een zaak.De heerWilzing: Maar ik denk aan een zaak;
laat ik het zo zeggen. Daar ben ik buitengewoon terughoudend in. Maar ik sta
onder ede.Devoorzitter: U staat onder ede, zeker.De heerWilzing: Dat betekent dat zaken kunnen
lopen. Die zijn tot op het hoogste bevoegde niveau afgeregeld en afgespijkerd,
zeer zorgvuldig. Daar is dan ook een driehoek van op de hoogte: die kent het,
weet het en weet wat ze wil.Devoorzitter: Het lijkt u niet verstandig
om daarover verder indicaties te geven op dit moment?De heerWilzing: Neen.Devoorzitter: Goed, dat begrijp ik.1Deze onderzoeksmethoden hebben de commissie een goed beeld gegeven van
de diversiteit van opsporingsmethoden. Echter, de commissie heeft niet de
illusie dat zij door haar onderzoek een volledig beeld heeft. Elk onderzoek
levert andere feiten op. In dit onderzoek worden de varianten beschreven waarin
opsporingsmethoden worden ingezet, alsmede worden gegevens genoemd over de
omvang. 4.2 Vormen van observatieOnder observatie verstaat de commissie het gadeslaan van bepaalde personen,
objecten en situaties ten einde informatie te verzamelen, al dan niet op de
openbare weg of al dan niet in voor het publiek toegankelijke ruimten. In
haar onderzoek heeft de commissie aandacht besteed aan verschillende vormen
van observatie:a. aftappen van telecommunicatie;b. scannen van mobiele telefoons en van semafoons;c. direct afluisteren m.b.v. technische middelen (w.o. richtmicrofoons);d. observeren en volgen;e. gebruik van plaatsbepalingsapparatuur;f. fotograferen en maken van video-opnamen;h. inkijkoperaties.Een indicatie van het gebruik van deze methoden geeft de volgende tabel.
Dit zijn slechts de verzoeken aan de Dienst technische ondersteuning in de
afgelopen twee jaren. Assistentieaanvragen in recherchezaken van alle regio's
aan de DTOO in 1995 en 1994  1995 (tussen
haakjes: geen inzet gevolgd)1994 Plaatsen videocamera191 ( 49) 206 Gebruik videolaboratorium 395 ( 25)362 af/meeluisterapparatuur 25 ( 9) 22 gebruik audiolaboratorium90 ( 9) 94 uitlenen Kolibrie 2 ( 1) 24 plaatsen
peilbakens 325 ( 113) 184 inkijkoperaties 15 ( 2)10 ( 3) klonen semafoon 200 ( 0) 188 uitleen verbindingsapparatuur53 ( 4) 43 veiligheidsonderzoek (sweepen bv) 211 ( 8)89 overige ass./advies/uitleen 73 ( 17) 91 Totaal1580
(235)1313Uit deze tabel blijkt een toename van assistentieverzoeken aan de DTOO.
Over 1994 zijn de cijfers over daadwerkelijke inzetten niet paraat, maar de
gegevens hierover uit 1995 geven een indicatie. Vijftien procent van het totaal
aantal verzoeken wordt niet ingewilligd. Hieraan kunnen redenen van recherche-tactische,
juridische of technische aard ten grondslag liggen. Om het gebruik van het
videolaboratorium, sema-kloon en het plaatsen van peilbakens blijkt het meest
verzocht te worden.Over 1992 en 1993 kunnen de gegevens over aantallen assistentieverzoeken,
respectievelijk 485 en 806, gesplitst worden naar politieregio, het KLPD en
overigen. Hieronder vallen de bijzondere opsporingsdiensten, de Koninklijke
marechaussee en de kernteams. De meeste verzoeken komen van de politieregio's
Utrecht en Amsterdam-Amstelland en het KLPD.In bijlage 5 Methoden is een apart hoofdstuk 3 observatie opgenomen waarin uitgebreid op de elementen van deze observatiemethoden
wordt ingegaan. In deze paragraaf zal de commissie zich beperken tot de belangrijkste
bevindingen en haar beoordelingen. 4.3 Juridische structuur en organisatieObserveren als zodanig is niet wettelijk geregeld. Wel is een aantal observatiemiddelen
zoals het afluisteren van telecommunicatie en inzage in computerbestanden
in het Wetboek van Strafvordering geregeld. Deze methoden hebben daarmee een
expliciete wettelijke basis. De juridische basis voor andere vormen van observatie
door de politie wordt in de jurisprudentie gevonden in de algemene taakuitoefening
door de politie (art. 2 Politiewet 1993) en de uitoefening van de opsporingsbevoegdheid
(art. 141 en 142 Sv).1Observatie vindt bij grootschalige onderzoeken plaats door observatieteams
(OT), eventueel ondersteund door de secties technische ondersteuning (STO)
en de Dienst technische operationele ondersteuning (DTOO). In een aantal gevallen
heeft een arrestatieteam (AT) specifieke observaties verricht. Het gaat daarbij
dan voornamelijk om inkijkoperaties. In enkele gevallen observeren tactische
rechercheurs of CID-rechercheurs zelfstandig. Het OT beschikt standaard over
foto- en video-camera's, verrekijkers, camouflage-middelen en veelal een kolibrie.
Dit is een middel om communicatie via mobiele telefoons te kunnen onderscheppen. 4.4 Bevindingen 4.4.1 Aftappen telecommunicatieHet aftappen van telecommunicatie (telefoon, mobiele telefoon, semafoon,
fax, dataverkeer) moet plaatsvinden in het kader van een gerechtelijk vooronderzoek
met machtiging van de rechter-commissaris (artt. 125g e.v. WvSv). De commissie
heeft slechts één keer geconstateerd dat aftappen van telecommunicatie
zonder machtiging van de rechter-commissaris heeft plaatsgevonden.Het gebruik van taps van (auto)telefoons, semafoons en faxen vindt frequent
en nagenoeg automatisch plaats in grote strafzaken. Het aantal taps loopt
jaarlijks in de duizenden. Het gebruik van dit opsporingsmiddel is routine
geworden voor zowel politie als justitie. De waarde van het middel voor bewijsrechtelijk
gebruik is afgenomen omdat leden van criminele organisaties slechts zelden
via de telefoon belastende uitspraken doen. Dit neemt niet weg dat dit middel
veel informatie kan opleveren. Door middel van de tap worden contacten tussen
bepaalde personen, afspraken en ontmoetingsplaatsen vastgesteld. Van de tapverslagen
wordt soms kennis genomen door de criminele inlichtingendienst. Aantal geplaatste taps in Nederland, aandelen per arrondissement
(bron, rapport WODC). Arrondissementtaps
1993% van totaaltaps 1994% van totaal Den Haag46812.9348214.68Rotterdam53514.7835710.87 Den Bosch1123.101113.38Arnhem61617.0245213.76 Amsterdam45012.4339211.94Utrecht1925.311875.69 Breda1253.451133.44Zwolle932.571163.53 Alkmaar812.34682.07Haarlem1032.851193.62 Maastricht1323.651183.59Almelo812.34842.56 Leeuwarden852.35651.98Zutphen1454.012086.33 Groningen1022.82872.65Dordrecht391.08902.74 Roermond1002.76792.41Assen711.96772.35 Middelburg892.46792.41Nederland3619100.23284100Tappen is een tijdelijk geheim dwangmiddel. De tapverslagen en beschikkingen
vormen onderdeel van het strafdossier. In de loop van het gerechtelijk vooronderzoek
(na het beëindigen van de tap) komen de gegevens beschikbaar voor de
verdachte. Andere getapte personen (niet-zijnde de verdachte) worden niet
op de hoogte gebracht. Van een niet later op naam gesteld gerechtelijk vooronderzoek
tegen NN raakt de getapte persoon niet (vanwege justitie) op de hoogte.Het is inmiddels (sinds 1 januari 1996) technisch mogelijk om mobiele
GSM-telefoons af te luisteren via de infrastructuur van PTT-Telecom. Afluisteren
van GSM geschiedt op grond van artikel 125g Sv. In 1995 is voor het eerst
met gebruik van speciale kostbare apparatuur GSM getapt in een kernteamonderzoek.In verschillende deelonderzoeken van een opsporingsteam is veelvuldig
gebruik gemaakt van aftapmogelijkheden. Zo worden in Turkije GSM aansluitingen
getapt teneinde de onderlinge relaties tussen de verdachten te kunnen vaststellen
en gesprekken te kunnen afluisteren. Het aftappen gebeurt door
Turkse politiemensen met een machtiging van een Turkse rechter. Eerder zijn
ook ATF gesprekken afgeluisterd. Dit keer zonder kennisgeving aan de Turkse
autoriteiten.Zodra het berichtenverkeer gericht wordt afgeluisterd is een machtiging
van de rechter-commissaris noodzakelijk. Deze machtigingen worden nagenoeg
automatisch verleend en verlengd, met name in opsporingsonderzoeken naar georganiseerde
criminaliteit. Zelden wijst een rechter-commissaris een vordering tot aftappen
af. Wel komt het voor dat er eerst informeel overleg plaats vindt tussen de
officier van justitie en de rechter-commissaris. Rechters-commissarissen benadrukken
echter dat zij steeds weer een nieuwe afweging maken van de proportionaliteit
en subsidiariteit van het tappen van bepaalde personen.Het aftappen van gegevensverkeer vindt plaats in het kader van een gerechtelijk
vooronderzoek. Daarmee is het een onderdeel van het tactische onderzoek. In
veel gevallen krijgt de CID toegang tot de inhoud van het gegevensverkeer.
Dit is dan het geval omdat de CID, die parallel aan het tactisch traject opereert,
op de hoogte moet zijn van hetgeen in het tactische traject gebeurt. Gegevens
uit de tap worden ook opgeslagen in CID-registers. Op het moment dat de rechter-commissaris
opdracht geeft tot vernietiging van de tapverslagen is niet gegarandeerd dat
daarmee ook de door de CID opgeslagen gegevens worden vernietigd. In de praktijk
blijft de bij de CID opgeslagen informatie gewoon bestaan. Een wettelijke
grondslag voor het opslaan van tapinformatie in CID-registers ontbreekt. In
het ontwerp Herziening gerechtelijk vooronderzoek wordt een voorziening getroffen
om tapinformatie in andere zaken te kunnen gebruiken.Het printen van telefoonnummers (printers/call tracers) en het registreren
van semafoonoproepen vindt veelvuldig plaats. Op die manier tracht de politie
in kaart te brengen wie met wie telefonisch contact legt. Het gaat daarbij
niet om de boodschap, maar om de vaststelling van contacten. Wanneer de semafoon
wordt gebruikt voor gegevensverkeer valt deze onder het regime van artikel
125g Sv. Als er nog geen gerechtelijk vooronderzoek loopt, ligt de bevoegdheid
tot printen bij de officier van justitie. In een dergelijk geval dient de
officier van justitie binnen een maand na het verkrijgen van de gegevens een
gerechtelijk vooronderzoek te vorderen indien hij van deze gegevens gebruik
wil maken. In de praktijk wordt deze wettelijke termijn, die volgt uit artikel
125h, lid 4 Sv wel eens overschreden.De heerMaan: De wet zegt dat als je gebruikt
wilt maken van de gegevens die uit een printerlijst naar voren zijn gekomen
een gerechtelijk vooronderzoek moet worden gevorderd binnen een maand na ontvangst,
na kennisneming van de desbetreffende gegevens.Devoorzitter: Dus u zegt: ik mag er een tijd
over doen voordat ik er kennis van neem en zo kan ik het oprekken?De heerMaan: Het is geen kwestie van oprekken.
Het gaat niet om de datum waarop de beschikking door mij is gegeven. Het gaat
om de datum waarop ik kennis neem van de desbetreffende gegevens, die voor
mij relevant zijn om te gebruiken. Naar aanleiding daarvan beslis ik om een
gerechtelijk vooronderzoek te vorderen.1De commissie heeft vastgesteld dat het in een paar gevallen voorgekomen
is dat informatie is opgevangen omdat de hoorn van de haak van een telefoontoestel
lag. De commissie is van mening dat in dit verband geen sprake is van een
aparte opsporingsmethode. 4.4.2 ScannenHet scannen van mobiele telefoons en semafoons is niet apart wettelijk geregeld. De jurisprudentie staat het toe om deze middelen in te
zetten voorzover zij niet gericht, stelselmatig of langdurig worden ingezet.
Het gericht gebruiken van scanners om daarmee telefoongesprekken af te luisteren
wordt opgevat als het aftappen van gegevensverkeer en moet dan ook aan de
daarvoor geldende voorwaarden voldoen.Het scannen van mobiele telefoons door de politie heeft verschillende
doelen. Met behulp van een zogenoemde kolibrie kan worden vastgesteld of van
deze communicatiemiddelen gebruik wordt gemaakt. Dit wordt door de jurisprudentie
toegelaten. Het middel scannen werd op die manier gebruikt ter ondersteuning
van het volgen en observeren van personen.Het is echter tevens mogelijk met behulp van de kolibrie gesprekken, gevoerd
over mobiele telefoons af te luisteren. Dit kan enerzijds gebeuren met het
doel de inhoud van de gesprekken in het verdere verloop van de strafzaak te
gebruiken en anderzijds om vast te stellen waar een bepaalde persoon naar
toe gaat. De commissie heeft vastgesteld dat observatieteams voor laatstgenoemd
doel, frequent mobiele telefoons afluisteren. Er is dan sprake van het beluisteren
van de inhoud van het gesprek, die bovendien soms zakelijk wordt weergegeven
in OT-verslagen. Voor dit beluisteren is vaak geen machtiging gegeven.Devoorzitter: Twintig jaar geleden bestonden
er nog geen Kolibries.De heerJansen: Nee, maar toen had je wel een
tap. Je had een indicatie. Het is maar heel kort in zwang geweest om open
over de telefoon te praten, want na de eerste rechtszaken was dat mooi afgelopen.
Je had dus wel indicaties. Je kon aan een stemverheffing, aan het nerveus
worden van mensen die over de telefoon praatten, merken dat er met een bepaalde
lading iets niet goed moest zitten. Men was alerter, nerveuzer. Men belde
elkaar vaker. Een ogenschijnlijk onbelangrijke lading bleek ineens ontzettend
belangrijk te zijn. Het ging een keer om 20 ton elastiekjes waar niemand in
Nederland op zat te wachten, maar men had daar geweldig veel haast mee. Dan
is daar iets fout. Dan ga je daarnaar kijken.1De heerDe Graaf: Met die Kolibrie kon u eigenlijk
twee dingen doen: bepalen dat iemand aan de telefoon zat en rechtstreeks afluisteren
als u erachter zat en een frequentie opving.De heerMosterd: Dan konden wij gewoon afluisteren,
ja.De heerDe Graaf: Dat deed u dan zonder machtiging
van de rechter-commissaris?De heerMosterd: Voor alle duidelijkheid: de
informatie die wij via de Kolibrie hoorden, gebruikten wij alleen als er een
machtiging van de rechter-commissaris was. Nog steeds gaat de schakelaar van
het apparaat gewoon om als wij zien dat er iemand belt met ATF3, alhoewel
je die vandaag de dag niet veel meer tegenkomt.De heerDe Graaf: Wat bedoelt u met «de
schakelaar gaat om»?De heerMosterd: Dat het apparaat aangaat.
Dan maakt het observatieteam er gebruik van om te anticiperen op de bewegingen
van de verdachte.De heerDe Graaf: Is dat een grijs gebied of
een grensgebied?De heerMosterd: Ik wil er niet schijnheilig
over doen: wij beroepen ons er natuurlijk op dat het eigenlijk nergens wettelijk
verboden is om een scanner te gebruiken. Er zijn ook uitspraken, richtlijnen,
over dat je hem wel mag gebruiken voor operationele werkinformatie ten behoeve
van je observatieteam, maar dat je de informatie die zonder machtiging is
verkregen, niet mag gebruiken ten behoeve van het onderzoek.2Het is nu bijna algemeen gebruikelijk om voor het scannen een machtiging
van de rechter-commissaris te vragen, indien het in feite het afluisteren
van telefoonverkeer betreft en om het OM om toestemming te vragen als het
gaat om het scannen ter ondersteuning van de observatie. Het middel wordt
ook ingezet als er geen verdenking bestaat. Veelal betreft het in de praktijk
onderzoeken naar criminele organisaties. Het middel wordt dus enerzijds ingezet
om telefoongesprekken af te luisteren en anderzijds als hulpmiddel bij andere
vormen van observatie. Terwijl de artikelen 125f en 125g Sv van toepassing
worden geacht voor het scannen om af te luisteren, is er geen
expliciete wettelijke grondslag voor het scannen ter ondersteuning van de
observatie. 4.4.3 Direct afluisterenOnder direct afluisteren verstaat de commissie het afluisteren en/of opnemen
van gesprekken met gebruikmaking van verborgen microfoons en/of recorders.
Als men geen deelnemer aan het gesprek is of als men niet handelt in opdracht
van een gespreksdeelnemer, is het verboden gesprekken met een technisch middel
af te luisteren of op te nemen (artt. 139a en 139b Sr). Evenzo is het verboden
afluisterapparatuur te plaatsen (art. 139d Sr). Alleen voor de Binnenlandse
veiligheidsdienst is een uitzondering opgenomen. Aangezien voor opsporingsambtenaren
geen uitzondering is gemaakt, mag een gesprek door politie en justitie alleen
direct afgeluisterd worden als men zelf aan het gesprek deelneemt of als een
gespreksdeelnemer hiertoe opdracht heeft gegeven. Infiltranten nemen geregeld
gesprekken op.Devoorzitter: Was het afluisteren van de safe
houses – de infiltrant heeft gesprekken met de criminele groepering –
of het afluisteren van auto's rechtmatig?De heerNaeyé: De wetgeving op dat punt
is zodanig, dat het in het algemeen niet strafbaar is, wanneer iemand een
gesprek opneemt en afluistert, waarbij hij zelf is betrokken.Devoorzitter: Dat is ook geen inbreuk op de
privacy?De heerNaeyé: Het is niet strafbaar.
Als ik van de eerdere gesprekken van de parlementaire enquêtecommissie
opnames had gemaakt, dan zoudt u onaangenaam verrast zijn geweest, als ik
dat had uitgezonden of gepubliceerd. Dat is niet strafbaar. Dat wil niet zeggen
dat het onder omstandigheden geen inbreuk is op de privacy. Het zijn twee
verschillende zaken.1De commissie heeft vastgesteld dat verschillende vormen van direct afluisteren
zich hebben voorgedaan. Veelvuldig werden gesprekken afgeluisterd met toestemming
van één van de deelnemers. Dat gebeurde vooral bij ontmoetingen
met informanten, pseudo-koop en infiltratie-acties. Daarnaast hebben politie
en justitie gebruik gemaakt van afluisterapparatuur in openbare ruimten en
is meegeluisterd met gesprekken die gevoerd zijn in een openbare gelegenheid.
Ter illustratie:De heerVos: Heeft direct afluisteren enige
malen plaatsgevonden?De heerKoers: Dat heeft een paar keer plaatsgevonden.
Wij hebben een keer geprobeerd op een terras met geluidsboxen een gesprek
af te luisteren. Daarbij is de redenering toegepast, dat de wet verbiedt in
een gesloten ruimte met technische hulpmiddelen een gesprek op te nemen; dit
is niet een gesloten ruimte; wij kunnen eens kijken of het lukt. Dat was voordat
het nieuwe wetsvoorstel direct afluisteren in de Kamer aanhangig is gemaakt.
(...) Ik herinner mij nog een zaak waarin het in overleg met een gevangenisdirecteur
gebeurd is, omdat de dreiging bestond dat iemand zou ontsnappen. Dat heeft
echter absoluut niets opgeleverd.(...)De heerVos: Mag in een woning ook direct afgeluisterd
worden of gelden daar weer andere normen voor?De heerKoers: Ik vind dat er in een woning
niet direct afgeluisterd mag worden.De heerVos: Is dat ooit gebeurd?De heerKoers: In één zaak weet
ik dat een collega dat gedaan heeft om – ook daar liep het onderzoek
vast – uit te sluiten dat bepaalde mensen wel of niet bij een moord
betrokken waren. Daar is het gebeurd.De heerVos: Is daar verslag van gedaan?De heerKoers: Daar is verslag van gedaan2Devoorzitter: Wij willen het met u nog hebben
over twee kleine puntjes. In de doorlichting van uw regio komt ook nog voor
dat u wel eens ging afluisteren met, geloof ik, uw eigen koffer.De heerPaulissen: Ja. Wij zagen dat criminelen
niet meer via de telefoon met elkaar praatten, maar stad en land afreden om
ontmoetingen met elkaar te hebben. Wij hebben zelfs een geval gehad waarin
iemand naar Luxemburg reed om daar tien minuten op de hoek met iemand te praten
en vervolgens terugging. Wij hebben gezegd: we kunnen achter ze aan blijven
rijden tot we een ons wegen, maar wij zullen toch een beetje zicht moeten
krijgen op datgene wat daar gebeurt. Wij hebben toen gezegd: in openbare ruimten
vangt iedereen gesprekken op. Als je daar bent, vang je flarden van een gesprek
op van een naastliggend tafeltje. Waarom zou je als politie ook niet mogen
proberen, die flarden op te vangen? Misschien vang je flarden op die je in
het totaal van de onderzoeksgegevens uiteindelijk weer wat wijzer maken.De heerPaulissen: Wij hebben toen gezegd dat
datgene wat een normale burger in de openbare ruimte doet, ook voor de politie
toelaatbaar is. Zij kan dus flarden van gesprekken en mededelingen oppakken.
Nogmaals, Daarvan kan achteraf worden gezegd: dat is heel stout, dat had je
niet moeten doen. Daar heb ik ook wel vrede mee. Maar ik wil maar aangeven
dat wij dit soort afwegingen gemaakt hebben. Uiteindelijk hebben wij in die
afweging gezegd: wij vinden dit te verantwoorden.Devoorzitter: Heeft het overigens gewerkt?De heerPaulissen: Neen, op dat punt schaam
ik mij nog het meest. Als je daarop terugkijkt, ziet het er allemaal wel amateuristisch
uit. Het heeft dus niet gewerkt. Wij zijn er op een gegeven moment ook mee
gestopt.1De commissie heeft enkele voorbeelden aangetroffen van het plaatsen van
bugs en andere afluisterapparatuur zonder dat één van de deelnemers
toestemming had gegeven. Ook is enkele malen gebruik gemaakt van richtmicrofoons.
Dat deed zich vooral voor bij ernstige noodsituaties.De heerKoekkoek: (...) Werkt u met afluisterapparatuur?De heerBroere: Ja.De heerKoekkoek: Bij welke gelegenheden?De heerBroere: Gijzelingen, ontvoeringen.
Wij maken daarbij ook gebruik van camera's om zicht te krijgen op wat zich
binnen afspeelt.2De indruk bestaat dat inzet van deze methoden alleen wordt overwogen in
zaken die OM en politie zeer ernstig vinden. Dit valt ook te concluderen uit
de doorlichting. Daarin wordt 15 maal melding gemaakt van direct afluisteren,
waarvan in zes gevallen met medeweten van één der gespreksdeelnemers.
Het afluisteren vond plaats in gevallen van moord/doodslag, gijzeling, een
schietpartij, kinderporno, een zedenzaak, fraude en handel in verdovende middelen.
Een paar uitgewerkte voorbeelden:MoordzaakTijdens het onderzoek naar de gewelddadige moord op een bejaarde
vrouw is direct afgeluisterd. Dit gebeurde door de plaatsing van afluisterapparatuur
in een woning teneinde de gesprekken van de vermoedelijke dader in de aangrenzende
woning af te luisteren. Dit betrof een zwaar verslaafde jongen die bij zijn
moeder woonde. Uit de bandjes die gedurende twee dagen van gesprekken tussen
moeder en zoon zijn opgenomen bleek dat de jongen niet betrokken was bij de
moord. Deze afluisteroperatie gebeurde onder de regie van de CID en met toestemming
van de officier van justitie.GijzelingszaakIn het geval van een gijzelingszaak is direct afgeluisterd door het
aanbrengen van afluisterapparatuur in een hotelkamer. Het ging om de gijzeling
van een uit Duitsland afkomstige Turk. Het zag ernaar uit dat de onderhandelingen
tussen de familie en de gijzelnemers in een nader bepaalde lokatie zouden
plaatsvinden. Op voorhand heeft de politie toen een hotelkamer gehuurd waarin
video- en geluidsapparatuur is geplaatst. Naderhand liep de
zaak anders en is deze afluisteractie niet nodig gebleken. Hiervoor was toestemming
gegeven door de officier.Afluisteren in het huis van bewaringIn het huis van bewaring zat een verdachte die vermoedelijk betrokken
was bij de invoer van verdovende middelen van Frankrijk naar Nederland. Een
medeverdachte kwam op bezoek en er zou wellicht over de handel gepraat worden.
Besloten werd om direct af te luisteren, hetgeen echter geen succes had.Het direct afluisteren leverde vaak slechte kwaliteit van het opgenomen
geluid. Dat vormt volgens politie- en justitiefunctionarissen de belangrijkste
reden waarom nog weinig gebruik wordt gemaakt van deze methoden.De heerKloosterman: Ik heb nog nooit gezien
dat zoiets werkt. Ze hebben mij nog nooit kunnen bewijzen dat dit te doen
is voor ons soort werk. Het is mooi in het bos, als het heel stil is, voor
de vogeltjes, maar ik denk niet dat je in een stad als Amsterdam een richtmicrofoon
kan gebruiken.1De toestemming en controle van direct afluisteren varieerde. De criteria
op basis waarvan tot gebruik werd besloten, zijn onduidelijk. De toestemming
werd, zover kon worden nagegaan, door een officier van justitie gegeven. In
het verleden (voor 1992) werd zelden toestemming gevraagd aan het OM. De laatste
jaren is daar verandering in gekomen. De commissie heeft geconstateerd dat
officieren van justitie toestemming hebben gegeven voor vormen van direct
afluisteren waarvoor geen juridische basis bestond. Daar komt bij dat de vastlegging
van het direct afluisteren varieert van uitgebreid (bij de DTOO) tot summier
(bij de afzonderlijke STO's bij de regio's). Het wetsontwerp Direct afluisteren
waarvan de behandeling voor de duur van de enquête is opgeschort, voorziet
in een exclusieve rol voor de DTOO bij het aanbrengen van afluisterapparatuur. 4.4.4 Observeren en volgenOnder observeren en volgen verstaat de commissie het direct, fysiek heimelijk
gadeslaan en heimelijk volgen van een persoon of een object, al of niet met
gebruikmaking van hulpmiddelen. Het observeren en volgen is het klassieke
schaduwen. Dit schaduwen wordt meestal aangeduid als dynamische observatie.2Daarnaast kent men de statische observatie. Dat is het vanuit
een vast punt in de gaten houden van een object (woning, loods, dealpand).
Het gebeurt door het subject op enige afstand te volgen, zowel op de openbare
weg als in voor het publiek toegankelijke ruimten. Daarbij wordt gebruik gemaakt
van optische hulpmiddelen, zoals verrekijkers en van beeldregistratie-apparatuur,
zoals foto-en videoapparatuur. Ook worden wel detectoren ingezet:Wanneer men een vermoeden heeft dat er ingebroken gaat worden in
een pand, dit kan zijn op basis van CID-informatie, kan men ertoe overgaan
om een postkoffer te plaatsen. Dit werkt als volgt. In een ruimte wordt op
een strategische plaats een klein kastje met een of andere detector geplaatst.
Dit kan bijvoorbeeld een warmtemeter zijn of een bewegingsmelder. Dit kastje
is draadloos dan wel met een draad verbonden aan een koffer. Wanneer de detector
een signaal uitzendt wordt de apparatuur in de koffer geactiveerd om een van
te voren geprogrammeerd nummer van bijvoorbeeld de meldkamer of een semafoon
te bellen. Een ingesproken bandje meldt vervolgens welke postkoffer gemeld
heeft, waarna een poging tot betrappen op heterdaad kan worden gedaan. Dit
gebeurt veelal met toestemming van de eigenaar van het pand. Deze postkoffer
wordt ook wel gebruikt bij een huiszoeking die meerdere dagen bestrijkt. Hiermee kan worden voorkomen dat goederen 's nachts ontvreemd worden.
Van tevoren wordt over de inzet geen officier gekend.Dynamische observatie wordt zeer veelvuldig ingezet. De duur varieert
van enkele uren tot enkele weken. De totale duur van een observatie van een
criminele groep kan maanden duren.De heerKoekkoek: Wat is de langste observatie
die u ooit heeft gedaan op dezelfde zaak?De heerKloosterman: Enkele jaren.De heerKoekkoek: En dat betekende dat u steeds
maar weer...De heerKloosterman: U moet het niet zo zien
dat wij 's ochtends vroeg opstaan en dan direct op die zaak gaan en dat wij
dat twee jaar lang doen.De heerKoekkoek: Ik bedoel dat u er regelmatig
mee bezig bent.De heerKloosterman: Enkele malen in de week
wordt er gekeken wat hij doet.1Langdurige observatie, zeker in combinatie met andere opsporingsmethoden,
is een ingrijpende zaak.Devoorzitter: Wij zien nu constant, en dat
hebben wij ook in ons onderzoek gezien, dat de politie langdurig observeert,
ook zonder dat er sprake is van een specifiek strafbaar feit. Men kijkt ook
naar de achtergrond van mensen. Gisteren en vanochtend hebben wij dat ook
gehoord en hebben wij ook de noodzaak gehoord die daarbij door justitie en
politie wordt aangegeven om dat te doen. Nu die wettelijke regeling er nog
niet is, is dat dan allemaal onrechtmatig?De heerCorstens: Ik zou beweren dat het onrechtmatig
is. Als je de redenering aanhangt dat het onderdeel is van de opsporingstaak
of in het algemeen van de politietaak en je zegt dat er daarmee voldoende
legitimatie is, misken je het systeem van de Grondwet en het systeem van het
Verdrag. Mijn conclusie zou zijn dat het onrechtmatig is. Een ding is naar
mijn idee nodig, in elk geval, naast allerlei andere zaken die straks nodig
zullen blijken te zijn, zo schat ik althans, en dat is een wettelijke regeling
van dit type langdurige, stelselmatige, systematische observatie. Op dit moment
zou ik dus zeggen dat het onrechtmatig is.2Ook de omstandigheden waaronder en de plaats alwaar de observatie plaatsvindt
kunnen deze zeer ingrijpend maken. Zo bleek uit de doorlichting dat een rechercheur
zich tijdens een tactisch onderzoek in een verdovende middelenzaak heeft laten
opnemen in het ziekenhuis op de kamer van de verdachte. Op deze wijze kon
observatie plaatsvinden.Deze observatie-activiteiten worden doorgaans verricht door een observatieteam.De beslissing tot inzet van een OT wordt genomen door de tactische chef
of de CID-chef. Soms wordt toestemming gevraagd aan de officier van justitie.
De verkregen informatie wordt vastgelegd in een volgrapport en verstrekt aan
de tactische recherche of de CID. De resultaten van de observatie worden veelal
als CID-informatie behandeld. Dat betekent dat aangegeven wordt wat is waargenomen,
maar niet hoe is waargenomen. De gegevens worden veelal verwerkt in de CID-bestanden. 4.4.5 PlaatsbepalingsapparatuurHet gebruik van plaatsbepalingsapparatuur is het inzetten van een heimelijk
geplaatste zender die een signaal uitzendt dat bij ontvangst de plaats van
het object aangeeft. De ontvanger kan zowel op een centrale plaats zijn ondergebracht,
als mobiel worden ingezet. Juridisch wordt het gebruik van plaatsbepalingsapparatuur
opgevat als ondersteuning bij de observatie. Plaatsbepalingsapparatuur kan
tevens worden gebruikt om bewegingen in kaart te brengen. De jurisprudentie
lijkt deze methode te aanvaarden en acht deze onderworpen aan
de algemene criteria voor observatie.1De heerVos: In de notitie die u ons stuurde,
meldde u het geval van een peilzender die in een fiets werd ingebouwd van
twee jongens die van brandstichting verdacht werden.De heerVan der Spoel: Dat betreft een geval
van een collega van mij. Je kunt je daarbij de vraag stellen of ze het allemaal
wel goed hebben bekeken, of het allemaal wel evenwichtig is. Ik denk dat dergelijke
middelen alleen in bepaalde gevallen moeten worden gebruikt. Dat geldt ook
voor de telefoontap en andere dwangmiddelen die wij kennen uit het Wetboek
van Strafvordering.2Plaatsbepalingsapparatuur wordt vooral ingezet in verband met doelmatigheidsoverwegingen.
De inzet bespaart mankracht en maakt onopgemerkte observatie mogelijk. Peilapparatuur
wordt vooral gebruikt ter ondersteuning van het OT indien een verdachte moeilijk
te volgen is. Een voorbeeld, gegeven tijdens het verhoor van een observant:De heerKoekkoek: Dat ging met hoge snelheid
over de autobaan?De heerKloosterman: Nee, dit ging met heel
lage snelheid. Ja, ik kan het eigenlijk wel vertellen, maar... Wij maakten
toen gebruik van peilapparatuur. Eh, de man reed nogal langzaam.De heerKoekkoek: Wat is langzaam op de autobaan?De heerKloosterman: 80 km/u. (...) meestal
word je dan voorbij gereden door de vrachtwagens. Dus dan valt 80 km/u erg
op, als er een hele sliert OT-auto's rijdt.(Gelach)Het schijnt grappig te zijn, maar voor ons zijn zulk soort situaties
heel moeilijk. Dus toen is er besloten om peilapparatuur in te zetten. (...)
Ik denk dat ook meegenomen is dat een sliert Nederlandse auto's in een buitenland
heel moeilijk te verbergen is. Dus vandaar dat er ook peilapparatuur ingezet
is. 3De feitelijke aanbrenging vindt veelal plaats door de DTOO. De wijze waarop
de DTOO dat doet blijft voor de aanvrager geheim. De verzoeken om technische
ondersteuning aan de DTOO zijn vanaf 1992 verdrievoudigd.4 In 1995 worden 212 verzoeken om plaatsing van peilbakens uitgevoerd.5 De meningen over de kwaliteit van de peilbakens verschilt.Devoorzitter: Gisteren heeft onze laatste
getuige (Kloosterman) gezegd dat hetgeen voorhanden is, eigenlijk niet goed
werkt.De heerHellemons: Dat heb ik gehoord, maar
ik ben het in het geheel niet met hem eens.Devoorzitter: Maar hij rijdt ermee rond; u
stuurt de mensen eruit.De heerHellemons: De vraag is waar hij mee
rondrijdt. Ik wil hier graag bij aantekenen dat er, zoals ik al aangegeven
heb, een enorme variëteit aan plaatsbepalingssystemen is. Ik neem aan
dat de getuige van gisteren doelt op een standaardmethodiek van een observatieteam.Devoorzitter: Het plakken van een...De heerHellemons: Van een peilbaken, zoals
u waarschijnlijk wilde opmerken. Ik teken hierbij aan dat er op dit moment
heel andere systemen bij onze dienst in gebruik zijn. Ongetwijfeld zullen
er vanavond rijen deskundigen op de televisie komen en in de krant staan,
die allemaal laten zien dat een peilbaken piept en dat je met een apparaat,
waarvan zij driftig verkondigen dat het echt maar f.120 ex BTW kost, die peilzender
onmiddellijk te pakken hebt aan de andere kant van de kamer. Ik durf hier
echter absoluut te beweren dat wij goede systemen in gebruik hebben. Ik daag
elke crimineel uit om die te vinden. Ik denk dat dat niet lukt.6De inzet van plaatsbepalingsapparatuur gebeurt frequent, in sommige regio's
meer dan 30 keer per jaar. De duur van de inzet kan variëren van enkele
dagen tot meer dan een half jaar. Van een eenduidige (eerste) maximumduur
met de mogelijkheid tot verlenging is in de praktijk geen sprake. Dat betekent
dat niet tevoren wordt bepaald hoelang het middel mag worden ingezet. In de
meeste gevallen wordt het middel pas in de verdenkingsfase ingezet,
maar het wordt ook ingezet in de hieraan voorafgaande periode. Veelal betreft
het in de praktijk onderzoeken naar criminele organisaties die verdacht worden
van de handel in verdovende middelen, maar het vindt ook toepassing bij andere
criminaliteit, zoals inbraken en autokraken.Tot 1992 besloot de politie zelfstandig over de inzet van deze middelen.
Toestemming voor het gebruik van deze middelen wordt nu veelal schriftelijk
gegeven door een officier van justitie. Sinds 1 januari 1995 moet de inzet
van een technisch middel aan de Centrale toetsingscommissie worden gemeld.
In een aanzienlijk aantal gevallen is er inmiddels melding gedaan. Tot nadere
normering heeft dit nog niet geleid.De inzet van plaatsbepalingsapparatuur is geheim. Er is een tendens om
in het zogenoemde stamproces-verbaal zakelijk mee te delen dat van plaatsbepalingsapparatuur
is gebruik gemaakt en eventueel ook voor welke termijn. Het is geen vaste
regel dat hetgeen door middel van de plaatsbepalingsapparatuur wordt waargenomen
in de vorm van een proces-verbaal wordt vastgelegd. 4.4.6 Foto- en video-apparatuurHet gebruik van foto- en video-apparatuur is niet wettelijk geregeld.
De jurisprudentie laat het fotograferen en het maken van video-opnamen toe,
zolang de privacy niet geschonden wordt. Van belang is dat niet meer wordt
waargenomen dan een lijfelijk aanwezige politiefunctionaris had kunnen waarnemen.De heerDe Graaf: Een camera op het raam, is
dat in uw arrondissement wel of niet gebeurd?De heerKoers: Ik weet dat er in één
zaak een video geplaatst is op een woning waarmee door de woning heen gekeken
kon worden. Het betrof een zaak waarin een moord gepleegd werd.1Foto- en video-observatie wordt zeer veel gehanteerd. Het gaat daarbij
primair om het observeren van de buitenkant van een gebouw, lokaliteit of
woning. Het gaat daarbij veelal om videocamera's die op de openbare weg zijn
geplaatst of met toestemming van betrokkenen in een huis of loods. Een enkele
maal werd via een inkijkoperatie een camera geplaatst in een loods zonder
toestemming van de rechthebbende. Sommige camera's waren gekoppeld aan een
bewegingsdetectiesysteem. Bij nagenoeg elk omvangrijk strafrechtelijk onderzoek
wordt wel gebruik gemaakt van deze methode. In de doorlichting wordt honderden
malen melding gemaakt van de inzet van deze methode.De heerKoers:Van alle bezoeken in de caravan,
waar onze infiltrant toen woonde, en in het appartement waar hij later woonde,
zijn video-opnames met geluidopnames gemaakt om dit risico, deze discussie
(of er wel of niet een verhoorsituatie was, red.) uit te sluiten.2De mate van controle varieert. Soms geeft een officier van justitie toestemming,
soms is hij alleen op de hoogte en soms doet de politie het zelfstandig.Devoorzitter: Nee, ik bedoel de slimmigheidjes.
Ik vind het een vervelend woord, maar u hebt het zelf geïntroduceerd.
Ik zou het niet bedacht hebben. Laten wij zeggen: methodieken waarover u zelf
besliste en die verder niet terug te vinden waren.De heerMosterd: Ja, er is nog de statische
observatie, het plaatsen van videocamera's. Dat passen wij in Hollands-midden
regelmatig toe teneinde zicht te krijgen op lokale dealers. Hoe is hun handel
en wandel, wanneer komen de klanten en wanneer de spullen? Dat
plaatsen bepaal ik gewoon zelf. Nu is het overleg gelukkig inmiddels zodanig
dat wij deze zaken ook ter kennisgeving bespreken met de officier, maar dat
was een stukje niemandsland. Pas sinds het begin van dit jaar moeten wij dat
doorgeven aan de Centrale toetsingscommissie, zodat zij er zicht op krijgt
hoe vaak dit middel wordt toegepast.Devoorzitter: Gebruikt u ook video met geluid
in verhoorkamers van politiebureaus?De heerMosterd: Die wordt ook gebruikt, maar
die is dan altijd openlijk geplaatst. De verdachte die gehoord wordt, ziet
gewoon dat er video staat. In zwaardere zaken kan een koppel in een kamer
ernaast zich dan ook inleven in de verhoorsituatie.Devoorzitter: Dat is zichtbaar, niet heimelijk?De heerMosterd: Dat is gewoon zichtbaar. Het
is aan iedereen bekend.Devoorzitter: En videocamera's met geluid?De heerMosterd: Nee, die gebruiken wij niet.
Ik herinner mij die discussie, maar wij werken alleen met beelden. Op geen
enkele manier proberen wij via dergelijke methodieken geluid op te nemen,
te registreren.Devoorzitter: Wordt er bij het maken van de
processen-verbaal goed op gelet dat het zien van gebeurtenissen zowel met
het blote oog als met video gebeurd kan zijn? Staat er bijvoorbeeld in het
proces-verbaal: ik zag om 9.32 uur dat mijnheer Jansen zijn pand verliet?
Of staat erin: ik zag dat mijnheer Jansen om 9.32 uur zijn pand verliet?De heerMosterd: In het begin hebben wij het
zodanig op papier geformuleerd dat het niet duidelijk werd of het via een
videocamera was geregistreerd of rechtstreeks met de ogen van de betrokkenen.
Ook daarin zie je een ontwikkeling. Wij geven nu gewoon aan of er wel of niet
gebruik is gemaakt van een videocamera.1Dit middel wordt – ook bij statisch gebruik – niet alleen
ingezet na een redelijk vermoeden van schuld, maar ook pro-actief en (zelfs)
in het kader van de openbare ordehandhaving. Het middel wordt bij alle soorten
misdrijven toegepast. De inzet geschiedt in hoofdzaak om doelmatigheidsredenen.
Er wordt mankracht bespaard en soms is andere observatie onmogelijk.De duur van de inzet varieert sterk: van enkele uren tijdens het volgen
tot (statisch) enkele maanden (bijvoorbeeld een loods). Relevante waarnemingen
worden met het oog op de interne communicatie binnen het onderzoeksteam in
het journaal vermeld.De inzet van het middel is doorgaans geheim. Tot voor kort geraakte de
verdachte als regel in het geheel niet op de hoogte van de inzet van het middel.
Er is een tendens om in het stamproces-verbaal zakelijk mededeling te doen
van de inzet van het middel. Het is nog niet gebruikelijk daarbij de duur
van de inzet en hetgeen is waargenomen aan te geven. Probleem bij de openbaarmaking
is dat daardoor mogelijk gevaar ontstaat voor derden die hun medewerking verleenden. 4.4.7 InkijkoperatiesInkijkoperaties is de verzamelnaam voor de activiteiten waarbij men heimelijk
en zonder toestemming van de rechthebbende een (afgesloten) gebouw of erf
betreedt, eventueel door middel van braak of verbreking, om binnen de situatie
in ogenschouw te nemen en/of apparatuur aan te brengen in de ruimte zelf of
aan een in die ruimte aanwezig object. Er bestaat in de praktijk onduidelijkheid
over de definitie van inkijkoperaties. Sommigen beschouwen het over een hek
kijken of door een kier in de schutting kijken al als een inkijkoperatie.2De reden voor een inkijkoperatie is veelal het verder sturen van het onderzoek.
Een inkijkoperatie bevestigt een bestaande aanwijzing of een bestaand vermoeden.
Een inkijkoperatie kan er toe leiden dat een vordering tot huiszoeking (beter)
kan worden gemotiveerd. Er worden eveneens (zij het minder frequent) inkijkoperaties
uitgevoerd om plaatsbepalingsapparatuur op een voertuig te plaatsen of een
videocamera te installeren.De jurisprudentie laat een inkijkoperatie op basis van de Opiumwet (art. 9) toe.1 Ook kan dit plaatsvinden op basis van
bijzondere wetten. De rechtbank Den Bosch achtte de schouw (art. 150 Sv) een
wettelijke basis voor inkijkoperaties. Het met gebruikmaking van een hulpmiddel
in een ruimte naar binnen gluren, zonder die ruimte te betreden (bv. met een
endoscoop in een loods of vrachtwagen kijken), wordt in de zaak Charles Z.
toelaatbaar geacht.De heerKoekkoek: Biedt de Opiumwet een basis?De heerCorstens: Ja, artikel 9, Opiumwet.
In de eerste plaats eist de Opiumwet, net als Strafvordering, dat er sprake
moet zijn van een redelijk vermoeden. Het mag alleen maar als er sprake is
van een verdenking van een strafbaar feit en dus niet in de voorfase, de fase
van pro-actief optreden. Dat heeft een van de kamers van het Amsterdamse Hof
naar mijn gevoel terecht uitgemaakt. In de tweede plaats heb ik het idee dat
je binnen de Opiumwet het binnengaan van plaatsen mag doen om daar andere,
geregelde handelingen te stellen, namelijk in beslag nemen, huiszoeking of
iemand aanhouden. Het gaat niet op voor deze wijze van opereren. Naar mijn
gevoel heeft de wetgever daar niet aan gedacht.De heerKoekkoek: U ziet het niet als een zelfstandige
bevoegdheid?De heerCorstens: Nee, ik zie het niet als
een zelfstandige bevoegdheid.2De Handleiding kijkoperaties 1995, die is uitgevaardigd door het College
van procureurs-generaal3 , stelt uitdrukkelijk dat, buiten gevallen
die onder de Opiumwet plaatsvinden, de schouw de grondslag van een inkijkoperatie
is. Volgens de handleiding is inkijken in woningen niet toegestaan.De commissie heeft verschillende vormen van inkijkoperaties aangetroffen:
een politieman die met een controlerend ambtenaar mee naar binnen gaat om
rond te kijken, het kijken door een door de politie geboord gat in de zijkant
van een loods, het oplichten van een dakplaat van een loods, het binnentreden
om plaatsbepalingsapparatuur te plaatsen of te vernieuwen, het plaatsen van
bewegingsmelders, het binnentreden in loodsen en schuren om de situatie te
bezien en de aanwezige goederen te controleren.Devoorzitter: Inkijkoperaties? De heer Welten
had er maar één. En wij hebben toen doorgevraagd: hoeveel inkijkoperaties
heeft u in de afgelopen jaren gehad.De heerVan Amerongen: Ik zit pas twee jaar
bij deze afdeling. Ik denk dat er in ieder geval iets van tien waren en die
zijn allemaal keurig netjes benoemd in het proces-verbaal en door de rechter
getoetst.Devoorzitter: Heeft bij u niet gespeeld dat
van bepaalde inkijkoperaties geen proces-verbaal was gemaakt? Wij weten dat
daarop in Den Bosch een zaak stukging.De heerVan Amerongen: Ik ken dat voorbeeld
ook, ja.Devoorzitter: En bij u niet? Is dat nooit
voorgekomen?De heerVan Amerongen: Jawel. Ik heb één
keer toestemming gegeven – dat was in de eerste fase dat ik er zat –
om een inkijkoperatie te doen onder de CID-vlag, zoals wij dat dan noemen.
Ik denk dat dat ook de gebruikelijke wijze was waarop wij dat drie à
vier jaar terug deden. Wij hebben pas de ommezwaai gemaakt na de notitie van
de twee heren Revers en Pieters van het Bossche parket, omdat zij hem onder
9 Opiumwet en dan onder 150 Wetboek van Strafvordering lieten vallen. Wij
hebben achteraf gemeend, die zaak alsnog te moeten melden en daarvan 9 Opiumwet
te maken. Maar voorheen – ik heb dat gisteren nog een keer nagevraagd
omdat ik het verhoor van de heer Welten heb gehoord – vond dat naar
mijn mening gewoon plaats onder de CID-vlag. Ik denk dat dit als reden had
dat men eigenlijk vond dat wel de zorgvuldigheid er was, dat dus de beginselen
van proportionaliteit en subsidiariteit werden ingevuld, maar dat het wat
de wetmatigheid betreft, niet kon.4De heerDe Graaf: Heeft u toestemming gegeven
voor een inkijkoperatie?MevrouwGonzales: Ja, dat heb ik gedaan.De heerDe Graaf: Op grond van 9 Opiumwet?MevrouwGonzales: Ja. De heerDe Graaf: Volgens de richtlijnen Gonsalves?MevrouwGonzales: Exact. Klopt.De heerDe Graaf: Eén keer?MevrouwGonzales: Dat is één
keer gebeurd en ik moet erbij zeggen dat het nog mislukt is ook, dus het had
niet veel resultaat.De heerDe Graaf: Het is dus bij een poging
gebleven?MevrouwGonzales: Ja, en het is geverbaliseerd,
inderdaad op basis van 9 Opiumwet.1Van inkijken in woningen of kantoren2 is nauwelijks gebleken. Men zou kunnen spreken van enkele –
zeer zeldzame – semi-inkijkoperaties in woningen/kantoren, waarbij een
opsporingsambtenaar andere ambtenaren tijdens een reguliere controle begeleidde.
Inkijken is een methode die binnen politie en justitie met enige regelmaat
is gehanteerd. Inmiddels lijkt het aantal sterk terug te lopen.Inkijkoperaties werden vaak uitgevoerd zonder enige verdere vastlegging
en zonder vermelding in het proces-verbaal. Verschillende arrestatieteams
(bijvoorbeeld Rijkspolitie West II, Utrecht en Rotterdam) voerden dergelijke
operaties uit, ook ten behoeve van het IRT.Devoorzitter: Het lijstje van de heer Zöllner
betrof allerlei inkijkoperaties waar verder geen verslaglegging van terug
te vinden was. Uit een zakboek kwam naar voren: «klusje voor Lith».
En wij vragen ons nu af wat dat was.De heerLith: Mijn opvatting daarover is dat
de registratie niet thuishoort bij het arrestatieteam maar bij degene die
de verantwoordelijkheid had. Die lag bij mij en daar is het geregistreerd.
Ik heb er ook over gesproken met de heer Zöllner. Ik heb ook geconstateerd
dat een aantal malen bij hem op z'n lijstje stond: «klusje». Ik
zal u een voorbeeld geven. Als ik hem vroeg om met zijn team bij wijze van
spreken morgen zo'n inkijkactie te verrichten, dan ging hij vanavond voorverkennen.
Daar besteedde hij twee uur aan. En dat bleek er ook op te staan als «klusje».
In die zin kan ik precies bij de administratie van het IRT terugvinden welke
inkijkacties, overigens met toestemming van het openbaar ministerie, wij hebben
gedaan.3De inkijkoperaties werden veelal ook uitgevoerd door de Dienst technische
operationele ondersteuning van het Korps landelijke politiediensten. Over
de omvang van de inzet van deze methode is weinig te zeggen aangezien slechts
zelden zaken werden vastgelegd.Een aantal voorbeelden is bekend uit de doorlichting.Inkijkoperatie in een kasIn een verdovende middelenzaak is door de politie zonder toestemming
van de officier een inkijkoperatie uitgevoerd in een kas. Het vermoeden was
er dat er hennepplanten zouden worden gekweekt. In de grote kas bleken inderdaad
enige honderden hennepplanten te staan. Hierna is er nog een tweede keer gekeken
o.a. door CRI-medewerkers die bevestigden dat het inderdaad ging om verboden
planten. Vervolgens zijn bij huiszoeking de planten in beslag genomen.MeeliftenDe politie heeft onder bijzondere omstandigheden een voor-inkijkoperatie
gedaan in een loods. In het kader van een onderzoek werd geïnformeerd
bij het GEB naar het energieverbruik in een bepaalde loods. Door het GEB werd
gemeld dat de gasinstallatie was afgesloten en dat er een aanvraag was om
de levering te hervatten. Het GEB moest echter de aanwezige gasinstallatie
nog keuren. Vervolgens heeft een politieman de GEB-controleur vergezeld bij
de controle van de gasinstallatie in de loods. Hierbij was de eigenaar aanwezig.
De politieman heeft de situatie in de loods en de afsluiting hiervan bekeken.
Het doel van dit «meeliften» was om de opportuniteit van een eventuele
latere inkijkoperatie danwel een huiszoeking te beoordelen. Dit vervolgtraject
is echter niet doorgegaan.Milieuambtenaar controleert op verzoekIn een onderzoek heeft een ambtenaar van milieuzaken op verzoek van
de politie een bedrijf gecontroleerd. Hij werd hierbij vergezeld door een
politieambtenaar die met een verborgen camera opnamen maakte in het pand.
De politieman heeft zichzelf niet als zodanig kenbaar gemaakt maar deed zich
voor als een collega van de milieu-ambtenaar. Later is dit in een andere situatie
nogmaals gebeurd, maar dan zonder camera.In sommige gevallen was er sprake van toestemming van het OM, in andere
gevallen was het OM niet op de hoogte. Soms vond de inzet plaats op initiatief
van de CID, soms van de tactische recherche. Tot voor kort besloot de politie
zelfstandig over het gebruik van dit middel. De Handleiding kijkoperaties
verplicht de politie tot toestemming van het OM. De registratie van de inkijkoperaties
liet veel te wensen over. Het bleek in verschillende gevallen niet mogelijk
achteraf te reconstrueren wie waarvoor inkijkoperaties had verricht. De gebeurtenissen
rond de strafzaak Henk R. tonen dit duidelijk aan. 4.4.8 Andere observatiemethodenIn verschillende interviews komen vuilnissnuffel en postvang, in de zin
van hengelen in brievenbussen, aan de orde. Postvang in deze zin is in strijd
met het grondwettelijk gewaarborgde briefgeheim. Het Wetboek van Strafvordering
kent een aparte regeling voor het onderscheppen van poststukken (zie artt.
100–102 en 114 Sv). Postvang buiten deze regeling om is onrechtmatig.
In de zaak Charles Z. heeft de Hoge Raad beslist dat het in die zaak toegepaste
onderzoek van huisvuil geen schending van het recht op de persoonlijke levenssfeer
opleverde.Slechts weinigen zien vuilnissnuffel en postvang als bijzondere methoden
waarvoor aparte regelgeving zou moeten worden geformuleerd. Deze methoden
worden volgens betrokkenen al gebruikt zolang de politie bestaat. 4.5 Casusonderzoek 4.5.1 De zaak Charles Z. Een casus ter illustratie van de rechterlijke beoordeling
van bijzondere opsporingsmethoden Feiten en omstandighedenDe zaak Charles Z. betreft een onderzoek naar een criminele organisatie
met als belangrijke hoofdactiviteit het importeren van grote hoeveelheden
hasj uit Marokko. De hasj is bestemd voor zowel de Nederlandse markt als voor
de doorvoer naar het buitenland. Verder houdt de criminele organisatie zich
bezig met het witwassen van met die handel verkregen gelden.Voor het transport van de hasj vanuit Marokko naar Nederland wordt gebruik
gemaakt van koelwagens van reguliere transportondernemingen. Daarnaast beschikt
de organisatie over een groep die zich bezighoudt met zowel het inpakken van
de hasj in Marokko als het uitpakken en doorvoeren naar decentrale opslagplaatsen
in Nederland. De leden van deze groep zijn eveneens betrokken bij het ophalen
van crimineel verkregen geld in het buitenland, het wisselen en tellen ervan.
Het tellen van het geld speelt zich af in de kelder van de villa van Charles
Z. De criminele gelden worden onder meer witgewassen via de autohandel (Ferrari's,
Porsches, Maserati's, Rolls Royces en dergelijke) door het aan Z. toebehorende
bedrijf Investment Cars BV.Binnen de organisatie wordt verscheidene malen geweld toegepast of gedreigd met geweld om leden van de organisatie te dwingen zich te
schikken naar de opdrachten die Charles Z. geeft. Politieel en justitieel onderzoekDe zaak Charles Z. betreft een onderzoek dat wordt uitgevoerd door een
multidisciplinair team dat voor langere tijd speciaal is vrijgesteld. De Amsterdamse
politie begint omstreeks eind mei 1991 met het verzamelen en in kaart brengen
van her en der liggende processen-verbaal en CID-informatie rondom de «groep
Z.». Dit betreft een uitsluitend administratief onderzoek waarvan de
resultaten zijn verwerkt in een zogenoemde misdaadanalyse.De resultaten van dit onderzoek worden in augustus 1991 gepresenteerd
aan de Amsterdamse driehoek, waarop besloten wordt tot de oprichting van een
multidisciplinair onderzoeksteam. Het team wordt geleid door een volledig
voor die taken vrijgestelde officier van justitie. Begin 1992 wordt het rechercheteam
uitgebreid met personeel van de FIOD, afdeling douanerecherche.In september 1991 begint het rechercheteam met een zogeheten proactief
onderzoek.De heerDe Graaf: Mijnheer Woelders, mag ik
nog twee punten met u doornemen? Beide hebben betrekking op de zaak-Z. Wij
hebben van de heer Van Gemert informatie gehad over de wijze waarop cliëntgegevens
bij een bank zijn opgevraagd. Ik neem aan dat u kunt bevestigen, dat dat is
gebeurd.De heerWoelders: Dat klopt.De heerDe Graaf: Het gebeurde in een fase
waarin nog sprake was van pro-actief onderzoek?De heerWoelders: Ja, die term is in die periode
gebruikt. Ik vind de term wat ongelukkig. Ik kan, los van de terminologie,
beter omschrijven wat de situatie was. Er is een maand of drie informatie
in het land verzameld over de groepering rondom Z. Dat is in juni 1991 gebeurd.
Dat heeft geleid tot een presentatie in augustus 1991 van de doelgroep-Z.
Daarin stond wie erin zaten en wat de strafbare feiten waren. Op dat moment
zijn het allemaal CID-subjecten. Er lag ook voldoende informatie om op dat
moment een onderzoek op te starten. Wij hebben de maanden daarna gebruikt
om die informatie te veredelen, te controleren en verder uit te bouwen. Daar
hebben wij vanaf september 1991 tot mei 1992, uit mijn hoofd gezegd, aan gewerkt.
Toen was pas het eerste GVO in dat onderzoek. In die tussenfase is er dus
gewoon sprake van tactisch onderzoek. Dat hebben wij in de zaak-Z. pro-actief
genoemd, maar ondertussen heb ik daar ook wel weer tien definities over gehoord.
Dus ik laat die term nu maar los. Wij hebben er toen tactisch onderzoek naar
verricht. De vraag was ook: is hij op dat moment verdachte of zitten er verdachten
in. Er lag zoveel CID-informatie, dat hij in ieder geval verdachte was ter
zake van art. 2 en 3 Opiumwet. Wij bekeken met name in hoeverre er sprake
was van een criminele organisatie en hij daar dus van kon worden verdacht.1In de periode van september 1991 tot mei 1992 controleert en actualiseert
het team de eerder binnengekomen informatie door middel van het observeren
van bewegingen van personen en voertuigen en van contacten tussen personen.
Tevens worden gegevens omtrent adressen en telefoonnummers van die personen
achterhaald en geverifieerd.Zo is bijvoorbeeld in de periode van februari 1992 tot en met juli
1992 de woning van Charles Z. met een camera geobserveerd en is bijgehouden
welke auto's en bezoekers de oprit van de villa opgingen of verlieten.Op 23 maart 1992 wordt het eerste gerechtelijk vooronderzoek in deze zaak
geopend en wel tegen een lid van de transportgroep, W. Zelf wordt Charles
Z. op 29 juni 1992 door de Algemene Verkeersdienst van de Rijkspolitie aangehouden.
Hij heeft dan nog 690 dagen gevangenisstraf openstaan in verband
met een hasjzaak waarvoor hij in 1985 is opgepakt en door de rechtbank en
later het hof en de Hoge Raad tot 2 jaar gevangenisstraf is veroordeeld. Op
3 juli 1992 wordt Charles Z. overgebracht naar de penitentiaire inrichting
De Berg in Arnhem, van waaruit hij op 13 januari 1993 wordt overgeplaatst
naar De Marwei in Leeuwarden.Op 9 juli 1992 wordt een gerechtelijk vooronderzoek geopend tegen Charles
Z. en verleent de rechter-commissaris een machtiging voor het opnemen en afluisteren
van telefoongesprekken die Charles Z. vanuit de gevangenis voert. Bijgehouden
wordt welke personen hem in detentie bezoeken. Het blijkt dat de detentie
niet leidt tot het onderbreken van de criminele activiteiten.Z. pleegt tijdens zijn detentie 14 300 telefoontjes en geeft
opdrachten via briefjes die zijn vriendin voor hem verspreidt.In het voorjaar van 1993 vindt een groot aantal aanhoudingen plaats van
personen die betrokken zijn bij de organisatie van Charles Z. De volgende
golf van aanhoudingen en huiszoekingen vindt medio september 1993 plaats.
Charles Z. zelf wordt op 12 september 1993 aangehouden (op 17 september 1993
zou hij zijn 690 dagen uitgezeten hebben).Door de verschillende verdachten zijn veel belastende verklaringen tegen
Charles Z. afgelegd. De bewijsvoering tegen hem is grotendeels opgebouwd uit
deze verklaringen. Naar verluidt heeft de grote «verklaringsbereidheid»
te maken met het feit dat Charles Z. een slechte werkgever is. Hij zou zijn
medewerkers slecht of niet betalen en zou ze ook fysiek laten bedreigen.Het onderzoek heeft geresulteerd in de aanhouding van 40 verdachten waartegen
proces-verbaal is opgemaakt dat 79 ordners beslaat. Hiervan zijn ongeveer
10 ordners interessant voor het bewijs tegen Charles Z. zelf. Opsporingsmethoden ObservatieTijdens het onderzoek is veelvuldig geobserveerd, zowel op vaste posten
als dynamisch met verschillende vervoermiddelen. De observaties vonden plaats
op openbare plaatsen of in gebouwen dan wel op niet-openbare lokaties met
toestemming van de rechthebbenden. Tijdens de observatie-acties zijn foto's
en video-opnamen gemaakt. Tijdens verschillende dynamische observatie-acties
zijn bij moeilijk te volgen verdachten (in verband met de rijstijl of contra-observatie)
peilzenders aan voertuigen aangebracht. Voor het plaatsen van de zenders zijn
geen lokaties betreden en is niet ingebroken in voertuigen. ScannenTijdens de proactieve fase van het onderzoek heeft het team gebruik gemaakt
van scanners, zowel in voertuigen als op vaste lokaties. De inhoud van de
gescande gesprekken is niet verwerkt of vastgelegd in processen-verbaal of
anderszins in het onderzoek gebruikt. Evenmin zijn over de inhoud van de gesprekken
mededelingen gedaan aan anderen. Later in het onderzoek heeft het team met
machtiging van de rechter-commissaris diverse mobiele telefoons afgeluisterd. VuilnissnuffelHet team heeft meerdere keren 's nachts vuilniszakken weggehaald voor
de deur van onder meer verdachte W. De inhoud van de zakken is bekeken op
de aanwezigheid van informatie die van belang zou kunnen zijn voor het onderzoek,
zoals vliegtickets, plaatsbewijzen en dergelijke. De gevonden
informatie is ter beschikking gesteld aan de CID. Vervolgens is de CID-informatie
weer neergelegd in processen-verbaal in de strafzaak tegen W. InformantenTijdens het onderzoek zijn informanten gerund door zowel de CID-rechercheurs
die deel uitmaakten van het rechercheteam als door personeel van de CID Amsterdam.
Informanten in het onderzoek naar Charles Z. hebben volgens de teamleider
geen strafbare feiten gepleegd met toestemming van politie of justitie. Uit
door de CID Amsterdam toegezonden informatie blijkt dat de CID tot het einde
van het onderzoek heeft beschikt over een informant die voor zijn diensten
is beloond met een bedrag van enkele tienduizenden guldens.1 Door de informanten werd onder andere informatie verschaft
over betrokken personen en transporten. In het onderzoek is geen gebruik gemaakt
van infiltratie.2InkijkoperatiesGedurende het onderzoek heeft het team een aantal parkeergarages, loodsen
en vrachtauto's bekeken. Dat gebeurde doorgaans door van buiten naar binnen
te kijken, bijvoorbeeld door een ventilatieopening, door een raam, middels
een stok met een spiegel waarbij een schroef van een plank is losgedraaid,
door openstaande deuren. Eén keer zijn rechercheurs meegelopen met
een makelaar die een loods inspecteerde.In een loods in Purmerend is een inkijkoperatie uitgevoerd door het AT.
Dit gebeurde op grond van artikel 9 Opiumwet. Bij de inkijkoperatie is sprake
geweest van braak. Het rechercheteam heeft de informatie, die uit de inkijkoperatie
was verkregen, ontvangen van de CID Purmerend zonder te weten dat het hier
een inkijkoperatie betrof. Er waren overigens geen verdovende middelen aangetroffen.In het onderzoek is één keer in een woning binnengekeken.
Hier is de politie zonder dat de hoofdbewoonster daarvan wist, meegelopen
met de woningbouwvereniging die de woning inspecteerde.Niet alleen de politie heeft gebruik gemaakt van bijzondere methoden,
ook de criminele organisatie heeft zich niet onbetuigd gelaten op dit vlak.
Zo zou Charles Z. telefoongesprekken van de teamleider heimelijk hebben doen
opnemen.3 Tevens wordt in augustus
1994 ingebroken in de woning van de zaaksofficier waarbij onder andere diskettes
worden meegenomen. Ook andere politie- en justitiemedewerkers worden op deze
manier met een bezoek vereerd. Bovendien worden in het najaar 1994 delen van
dagrapporten van het opsporingsteam getoond in een tweetal televisieprogramma's. Het onderzoek ter terechtzittingDe rechtbank Amsterdam heeft Charles Z. op 9 maart 1994 veroordeeld tot
vier jaar gevangenisstraf. Charles Z. tekende appèl aan waarna het
hof Amsterdam op 8 september 1995 begon met de zitting die in totaal veertien
zittingsdagen zou kosten. Het hof Amsterdam deed op 10 januari 1995 uitspraak.4Bij aanvang van de zitting heeft de raadsman verzocht een 36-tal getuigen
op de getuigenlijst te plaatsen. Charles Z. bestrijdt namelijk de tegen hem
afgelegde verklaringen: «Er is geen hasj, er zijn geen vrachtauto's
en geen chauffeurs.» Er zijn naar zijn mening beloften, giften, betalingen
en toezeggingen aan vele getuigen gedaan. Voorts zegt hij sterk de indruk
te hebben dat in zijn zaak de veelbesproken «gewraakte onderzoeksmethoden»
uit de IRT-affaire zijn gebruikt.Het hof besluit uiteindelijk 18 getuigen op de lijst te plaatsen, alsmede
«de illegale bandjes»5 en de transcripten daarvan aan
het dossier toe te voegen, aangezien naast het onderzoek naar
de vraag of de verdachte de hem tenlastegelegde feiten heeft begaan, ook dient
te worden onderzocht of het in het dossier gepresenteerde bewijsmateriaal
op rechtmatige wijze is verkregen.De als getuige opgeroepen politiemensen worden met name gevraagd over
de gebruikte methoden. Dit gebeurt mede aan de hand van de illegale bandjes.
De getuigen/medeverdachten leggen veelal verklaringen af waarin zij hun eerdere
verklaringen met betrekking tot de rol van Charles Z. intrekken, dan wel melden
dat zij hebben gehoord dat anderen een deal met de politie hebben gesloten
in ruil voor hun verklaring.Getuige K. verklaart ter zitting dat zijn verklaring bij de politie
klopt, behoudens de passages over Z. Hij heeft niets tegen de politie over
Charles Z. verklaard. Tegen hem is een proces-verbaal terzake meineed opgemaakt.1Getuige S. verklaart dat getuige A. hem had verteld dat hij in ruil
voor strafvermindering, een andere woning voor zijn vrouw en 1 miljoen gulden
een extra zware verklaring tegen Z. wilde afleggen. Als blijkt dat getuige
A. moeilijk traceerbaar is doet de verdediging afstand van het horen van A.
Het hof echter wil A. toch horen. A. verklaart dat het allemaal kletskoek
is en dat hij op geen enkele wijze met de politie aan de gang is geweest en
ook geen deal met het OM heeft gesloten.2Op 24 oktober 1994 verzoekt de raadsman, in verband met het door hem gevoerde
verweer met betrekking tot de rechtmatigheid van de opsporing, een «plan
van aanpak» van de politie aan het dossier toe te voegen, zoals dat
is bekend gemaakt in het televisieprogramma Eerst zien van 20 oktober
1994. Het betreft een «plan van aanpak» tot september 1992, dat
op kennelijk onrechtmatige wijze bij politie of justitie weggenomen is. Het
hof wijst dit verzoek af, omdat het niet rechtstreeks betrekking heeft op
het aan het licht brengen van eventuele onrechtmatigheden in de opsporing,
maar op de besprekingen die binnen het opsporingsteam plaatsvonden over de
onderzoeksmogelijkheden in deze zaak. Dit laat natuurlijk de mogelijkheid
onverlet de teamleider over het stuk te horen.3Op 3 december 1994 deelt de raadsman mee dat hem de avond ervoor door
een journalist van het NRC Handelsblad telefonisch informatie is verschaft,
afkomstig uit dagrapporten van de politie. Hieruit zou onder andere blijken
dat er is ingekeken in een loods. De raadsman verzoekt vervolgens alle in
de dagrapporten genoemde verbalisanten als getuige ter zitting op te roepen.Het hof acht het bedenkelijk dat het strafproces onder druk komt te staan
van gegevens die de verdediging gedoseerd presenteert en die verkregen zijn
door gedrag dat niet anders dan als crimineel kan worden beschouwd. Het hof
overweegt verder dat de advocatuur zich dient te realiseren dat zij onderdeel
van de rechtsstaat uitmaakt. In aanmerking nemend dat het de taak van de rechter
is om de materiële waarheid te vinden, heeft het hof behoefte aan controle
over de activiteiten van het team in de zogenoemde «proactieve fase».
In plaats van het horen van alle verbalisanten als getuige, zoals door de
raadsman verzocht, hoort het hof de teamleider ter terechtzitting nader als
getuige en vraagt hem een «loop»-proces-verbaal op te maken waarin
een samenvattend relaas wordt gedaan van de gang van zaken in de proactieve
fase.4Devoorzitter: (refererend naar een andere
strafzaak, namelijk de hierna besproken zaak Henk R., red.) Nu het verschil
met de zaak-Z, het wezenlijke verschil waarom u niet tot dezelfde conclusie
bent gekomen. Het ontbreken van het proces-verbaal van de heer Woelders leidde
namelijk niet tot niet-ontvankelijkheid. Wat is het springende verschil, want
voor veel mensen buiten de sfeer van het Hof leek het namelijk om bijna vergelijkbare
zaken te gaan? De heerWillems: Dat begrijp ik, maar toch
is het niet zo. De vaststelling in de Zwolsman-zaak is dat het niet melden
in het proces-verbaal, zoals dat werd aangeleverd, van met name inkijkoperaties
en andere activiteiten, zoals het scannen, niet de achtergrond had om de rechter
een verkeerde voorstelling van zaken te geven. Wat je daar altijd van hoorde –
de heer Woelders zei het ook op de zitting – is dat de politie destijds
van mening was – die mening is intussen achterhaald – dat dit
niet in processen-verbaal moest komen, om te voorkomen dat degenen die werden
onderzocht, zouden kunnen weten van dat soort systemen. Op den duur is het
overigens onvermijdelijk dat dit wel bekend wordt, want vroeg of laat komt
dat soort dingen op tafel. Dat is de leidende gedachte geweest. Ik had al
eens eerder gehoord, buiten die concrete zaak om, dat de politie het idee
had een zekere voorsprong te hebben op de verdachte in het kader van haar
mogelijkheden en dat men dit om die reden niet wilde melden. Het is door iemand
als volgt gezegd: als wij dat in het PV zetten, dan schuift het door naar
de rechter-commissaris, dan schuift het door naar de verdediging en als het
naar de verdediging doorschuift, dan schuift het door naar de verdachte en
dat willen wij niet. Dat is de drijfveer geweest. Daar kun je verder van denken
wat je wilt. De vraag is of dat standpunt juist is en of...1 (en verder)Dit proces-verbaal is gebaseerd op twee soorten «bronnen».
De eerste bron is het geheugen van de teamleider alsook het herinneringsvermogen
van de overige leden van het onderzoeksteam en van de officier van justitie.
Daarnaast zijn de dagrapporten van de tactische recherche, de journaals van
het OT en de CID-rapporten doorgenomen. Het proces-verbaal geeft antwoord
op de vragen, die de verdediging naar aanleiding van gegevens uit de dagrapporten
had opgeworpen.De raadsman stelt bijvoorbeeld aan de hand van de hem bereikte informatie
sterke indicaties te hebben dat inkijkoperaties hebben plaatsgevonden. Hij
wijst onder andere op het feit dat in het dagrapport van 6 november 1991 sprake
is van een fax aan de FIOD met een verzoek de villa van Charles Z. nader te
bekijken. In het proces-verbaal wordt uitgelegd dat deze fax het verzoek inhield
een onderzoek in te stellen binnen het kadaster met betrekking tot de beschikbare
gegevens over de eigenaar van en de hypotheek op het pand. Op 26 november
1991 is daarover een fax terug ontvangen, die als bijlage bij het pv is gevoegd.Verder geeft het proces-verbaal een overzicht van de gebruikte werkmethoden
in het algemeen en een overzicht van specifieke onderzoeken, zoals onderzoek
in een bepaalde garage of loods. De voorzitter van het hof, mr Willems, zegt
desgevraagd hierover het volgende:De heerKoekkoek: Is mijn classificatie van
het vragen van een volledig proces-verbaal aan de heer W. als reddingsboei
een juiste typering?De heerWillems: Ik vind dat geen juiste typering,
omdat de rechtsopvatting van het Hof in die samenstelling is, voor wat het
waard is, dat het Nederlandse recht niet de regel inhoudt, in het zicht van
de achtergrond van het niet eerder vermelden, dat het niet vrij zou staan
om dat op de zitting te doen. Dat hadden wij al eens eerder zo beslist. Ik
herhaal nog eens dat de zaak-Zwolsman wat dat betreft niets bijzonders is,
want er is slechts sprake van het doortrekken van reeds bestaande jurisprudentie.
Ik weet wel dat het veelal wordt begrepen als reddingsboei, maar zo hebben
wij het niet gekwalificeerd.2Het hof acht zich daarmee alsnog voldoende ingelicht over het opsporingsonderzoek
(inclusief de proactieve fase) om een voldoende gefundeerd oordeel te kunnen
geven.Of een rechterlijk college zich genoegzaam acht voorgelicht is aan dat
college voorbehouden. Het oordeel daarover is in cassatie slechts op begrijpelijkheid
te toetsen. Voorzover daarop in feitelijke aanleg verweer is gevoerd en in
cassatie over is geklaagd doorstaat het die toets. ObservatieEen groot deel van het onderzoek berust op observatie en het aan elkaar koppelen van de stukjes informatie die daaruit gedestilleerd konden
worden.De heerDe Graaf: Leidt uw stelling, zoals
ook blijkt uit het arrest in de zaak-Z, ertoe dat de politie alle keukengeheimen
gewoon op tafel moet leggen?De heerWillems: Dat is iets anders. Er zijn
meerdere belangen in het spel. Het enige dat ik zeg, is dat het uiteindelijk
aan de zittingsrechter is om dat te bepalen. Een concreet voorbeeld. De politie
heeft met camera's geobserveerd. Het liet voor mij geen twijfel dat dit in
dit land rechtmatig is.Devoorzitter: Vanwege de arresten van de Hoge
Raad.De heerWillems: Er is een zeer recent arrest
van de Hoge Raad, waarin dat nog eens met zoveel woorden wordt...Devoorzitter: Op basis van artikel 2 van de
Politiewet.De heerWillems: Neen, er wordt gewoon zeer
in het algemeen gezegd dat er een bevoegdheid is. Ik heb het niet over eerdere
arresten, maar over het arrest van de Hoge Raad van dit jaar over die zaak,
waarbij is geobserveerd met camera's bij garageboxen.Devoorzitter: Op basis toch van de bevoegdheid
ex artikel 2?De heerWillems: Neen, op grond van de opsporingsbevoegdheid,
als opsporingsmethode.De heerWillems: De Hoge Raad heeft dat arrest
een paar maanden geleden gewezen. De vraag is of aan de zittingsrechter moet
worden gemeld waar die camera precies heeft gedraaid. Het antwoord van de
getuigen, of bijvoorbeeld het OM, kan luiden dat het onverstandig is als die
vraag beantwoord zou moeten worden, omdat slechts sprake is van één
locatie waar dat had gekund. Als die bekend wordt, dan is sprake van een probleem
aan die kant. Dat mag op tafel worden gelegd. Dat zou aanleiding kunnen zijn
dat dit gegeven niet vermeld hoeft te worden. De Hoge Raad heeft intussen
ook geaccepteerd dat het opsporingsbelang een rol speelt bij het specifieke
van de beantwoording. Dat blijft wel een oordeel van de zittingsrechter1InformantenDe politie beschikte over een goede informant en heeft duidelijk via zijn
medewerkers naar Charles Z. toegewerkt. Ondanks alle pogingen van de verdediging
om deals met deze medewerkers aan te tonen, blijkt volgens het OM hier geen
sprake van te zijn geweest. Het bewijs in het onderzoek is grotendeels opgebouwd
uit verklaringen van medeverdachten. ScannenIn het onderzoek tegen Charles Z. heeft de politie 3 weken gescand in
de proactieve fase zonder machtiging van de rechter-commissaris. De gesprekken
zijn eenzijdig opgenomen op een taperecorder.Het hof beschouwt het scannen van mobiele telefoons als een feit van algemene
bekendheid. Scannen is eenvoudig door iedereen te doen en daarom in deze zaak
toelaatbaar voor de politie mits het gedaan is binnen de grenzen. In de zaak
tegen Charles Z. heeft het scannen zich beperkt tot een duur van 3 weken.
De gesprekken zijn «slechts» eenzijdig beluisterd en met het doel
«slechts» vast te stellen òf gebruik werd gemaakt van de
autotelefoon (ATF). Het scannen heeft in dit geval geen resultaat gehad. Het
gebruik van de taperecorder doet hieraan niets af. De taperecorder is slechts
gebruikt om een permanente aanwezigheid van teamleden te voorkomen. De opnamen
voegen niets toe aan de verkregen gegevens. Het gebruik van de taperecorder
doet niets af aan de beperkte strekking «vaststellen òf ...».
Tevens zijn de banden gewist. Het hof gaat er kennelijk vanuit dat het scannen
behoort tot een algemene opsporingstaak van de politie (art. 141 Sv; art.
2 Politiewet 1993). Het hof acht het gebruik van mobiele scanners met beperkt
bereik ten behoeve van observatie-activiteiten in dit geval toegestaan. InkijkoperatiesUit het aanvullend proces-verbaal blijkt het onderzoeksteam toch inkijkoperaties
te hebben uitgevoerd. Het hof acht het betreden van loodsen teneinde daar
te kijken rechtmatig. Bij een redelijk vermoeden van een overtreding van de
Opiumwet in een loods, mag een opsporingsambtenaar die loods (heimelijk) betreden,
teneinde te kijken wat zich daarin bevindt. De basis voor deze conclusie vindt
het hof in artikel 9, eerste lid sub b van de Opiumwet, dat een suppletoir
karakter heeft (ruimere bevoegdheid ten opzichte van het Wetboek van Strafvordering)
en een zelfstandige bevoegdheid voor het betreden van plaatsen verleent aan
opsporingsambtenaren.1 Met betrekking tot het vereiste van een «redelijk vermoeden»
vindt het hof, conform de jurisprudentie, dat CID-informatie een voldoende
basis kan zijn.De suggestie dat meer inkijkoperaties plaatsgevonden zouden hebben dan
vermeld staat in het aanvullend proces-verbaal, is volgens het hof niet waar
gebleken of anderszins aannemelijk geworden.Het hof is van mening dat de politie op grond van artikel 9 Opiumwet bevoegd
was een loods te betreden tijdens een makelaar-inspectie waarbij er toestemming
was van de huurder. Het hof acht artikel 9 Opiumwet daarvoor een voldoende
basis. Het is in dit geval niet van belang of de huurder toestemming geeft.Met betrekking tot het betreden door de politie van de woning tijdens
een renovatie-inspectie, redeneert het hof als volgt. De toestemming van de
hoofdbewoonster was gegeven aan de woningbouwvereniging en niet gericht op
een strafrechtelijk onderzoek. In dit geval vormt artikel 9, eerste lid sub
b alleen niet voldoende basis. Daarnaast gaf het toenmalig derde lid als vereisten
voor het betreden van een woning de vergezelling c.q. last èn proces-verbaal/rapportageplicht.2Het hof verklaart het OM ontvankelijk en veroordeelt Charles Z. voor zijn
leidinggevende rol in een criminele organisatie. 3 Die rol wordt als bestuurder in de zin van
artikel 140, derde lid Sr beschouwd. Verder heeft het hof bewezen verklaard
dat Charles Z. zelf ook de invoer van een aantal partijen hasj heeft medegepleegd.
Hij wordt door het hof veroordeeld tot een gevangenisstraf van 5 jaren. Charles
Z. tekent cassatie aan bij de Hoge Raad.Bij arrest van 19 december 1995 heeft de Hoge Raad het cassatieberoep
van Z. verworpen. Het cassatieberoep richtte zich vooral op de verwerping
van het verweer strekkende tot niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie
in zijn vervolging. De Hoge Raad overweegt dat:r.o. 5.2 ...moet worden vooropgesteld, dat indien de rechter die
over de feiten oordeelt vaststelt dat opsporingsambtenaren in het opsporingsonderzoek
of in het onderzoek dat heeft plaatsgevonden in de daaraan voorafgaande fase
onrechtmatig hebben gehandeld, hij zal behoren af te wegen of die onrechtmatigheid
van dien aard is dat daarop een processuele sanctie past. Bij een bevestigende
beantwoording van die vraag zal als sanctie in aanmerking kunnen komen de
uitsluiting van bewijsmateriaal dat tengevolge van dat onrechtmatig handelen
is verkregen, indien het de verdachte is geweest die door dat handelen is
getroffen in een belang dat de overtreden norm beoogt te beschermen. Voorts
kan niet worden uitgesloten dat onrechtmatig optreden van opsporingsambtenaren
onder omstandigheden een dusdanig ernstige schending van beginselen van een
behoorlijke procesorde oplevert dat zulks – ook in een geval waarin
overigens voldoende op rechtmatige wijze verkregen bewijsmateriaal voorhanden
is tot niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie dient te leiden.
Een zo ver gaande sanctie kan in dat geval echter slechts volgen indien sprake
is van ernstige inbreuken op die beginselen, waardoor doelbewust of met grove
verontachtzaming van de belangen van de verdachte aan diens recht op een eerlijke
behandeling van zijn zaak is tekort gedaan. Van geval tot geval zal dit moeten
worden beoordeeld, zodat een algemene regel daarvoor bezwaarlijk kan worden
gegeven.De Hoge Raad stipuleert andermaal dat inbreuken op fundamentele rechten
van burgers, waaronder ook het in ontwikkeling voortgeschreden recht op bescherming
van de persoonlijke levenssfeer, tijdens het opsporingsonderzoek of het daaraan
voorafgaande onderzoek slechts gelegitimeerd kan zijn door of krachtens een
wet in formele zin. Observatie en het gebruik van informantenIngevolge artikel 2 Politiewet 1993 is de politie bevoegd in de proactieve
fase handelingen te verrichten welke de haar opgedragen taak meebrengt, zoals
het ter handhaving van de openbare orde geven van een bevel zich te verwijderen
of onder zich nemen van voorwerpen, observatie en schaduwen, alsmede in het
openbaar fotograferen van personen, en dat ook indien door zulke verrichtingen
een beperkte inbreuk op de persoonlijke levenssfeer zou worden gemaakt. ScannenVolgens de Hoge Raad ligt in de overweging van het hof ter zake besloten
dat door het gebruik van de scanner geen inbreuk is gemaakt op de persoonlijke
levenssfeer van de verdachte. Een ieder die dat wenst kan met behulp van eenvoudige
en gemakkelijk verkrijgbare technische middelen gesprekken gevoerd door middel
van een mobiele telefoon afluisteren. Binnen zekere grenzen zal de gespreksdeelnemer
moeten accepteren dat de gesprekken worden opgevangen en beluisterd. Daarmee
gaat niet de gehele bescherming verloren. Immers indien, zoals in casu, opsporingsambtenaren
gedurende een langere periode met behulp van daarvoor speciaal geplaatste
apparatuur doelbewust en stelselmatig gesprekken afluisteren en opnemen, die
vanuit of in de omgeving van de woning van een bepaalde persoon met een mobiele
telefoon worden gevoerd, worden die grenzen overschreden. Artikel 2 Politiewet
1993 biedt voor een dergelijke inbreuk geen legitimatie. De door het hof genoemde
omstandigheden betreffende de duur, het doel, het slechts eenzijdig kunnen
horen van de gesprekken, alsmede het ontbreken van resultaat doen niet af
aan de schending van de verdragsbepaling. Deze omstandigheden zijn wel van
belang voor de beoordeling van de ernst van de inbreuk op de persoonlijke
levenssfeer. De inbreuk is niet zodanig ernstig geweest dat dit – ook
niet in samenhang met de beoordeling van de andere middelen – tot niet-ontvankelijkverklaring
van de officier van justitie in zijn tegen de verdachte ingestelde strafvervolging
zou kunnen leiden. InkijkoperatiesAnders dan in de desbetreffende bepalingen van het Wetboek van Strafvordering
het geval is, bindt artikel 9, eerste lid aanhef en onder b Opiumwet de aanwending
van de bevoegdheid tot het betreden van plaatsen door opsporingsambtenaren
niet aan de uitoefening van een specifieke opsporingshandeling. Gelet op de
reikwijdte van deze bepaling moet worden aangenomen dat deze mede omvat het –
ten behoeve van de taakvervulling – bekijken van die plaatsen, mits
is voldaan aan de voorwaarde dat in de te betreden plaats een overtreding
van de Opiumwet wordt gepleegd dan wel redelijkerwijs vermoed kan worden dat
aldaar zodanige overtreding wordt gepleegd. De bepaling laat echter geen ruimte
voor stelselmatig en gericht onderzoek op de aanwezigheid van voor inbeslagneming
vatbare voorwerpen (huiszoeking). Het afnemen van dactyloscopische sporen,
alsmede het nemen van foto's zijn aan te merken als krachtens de opsporingstaak
bevoegd verrichte activiteiten. Vuilnissnuffel's Hofs oordeel dat degene die vuilniszakken ter inzameling aanbiedt geacht
moet worden de eigendom van die zakken en de inhoud daarvan te hebben prijsgegeven
is juist. Van inbreuk op het eigendomsrecht is geen sprake.
Ook het onderzoek naar de inhoud van die zakken levert geen schending op van
het recht op persoonlijke levenssfeer. Van degene die vuilniszakken ter inzameling
op straat heeft geplaatst kan immers niet worden gezegd dat hij voor wat betreft
de inhoud daarvan objectief gezien een redelijke verwachting heeft omtrent
de bescherming van de persoonlijke levenssfeer. 4.5.2 De zaak Henk R. Een casus ter illustratie van de problemen die zich kunnen
voordoen bij het geheim houden van opsporingsmethoden. Feiten en omstandighedenDe zaak Henk R. betreft een onderzoek naar import en export van soft-
en harddrugs, alsmede de produktie van XTC, met als hoofdverdachte Henk R.
en twee belangrijke medeverdachten.Bij de politie Utrecht alsook bij verschillende andere opsporingsdiensten
in zowel Nederland als in het buitenland is bekend dat deze organisatie zich
al vele jaren bezig houdt met de handel in grote hoeveelheden hasj. De gelden
die de organisatie uit de opbrengst daarvan verkrijgt, investeert zij in onroerend
goed en bedrijven.De organisatie van Henk R. maakt bij de handel in verdovende middelen
en het investeren van de financiële opbrengsten hiervan gebruik van tientallen
personen zowel in Nederland als in andere landen, zoals Marokko, Canada, Engeland,
België, Denemarken, Duitsland, Polen, Ierland, Suriname, Zwitserland
en Liechtenstein.De organisatie heeft een eigen aanvoerlijn voor het importeren van grote
hoeveelheden hasj uit Marokko. De hasj wordt veelal vervoerd in (koel)trailers
van zowel reeds bestaande als speciaal hiervoor opgerichte Nederlandse en
Belgische transportondernemingen. De (koel)trailers worden door leden van
de organisatie voorzien van geheime bergplaatsen – een extra plafond
in de trailer ingebouwd- om daarin de verdovende middelen te vervoeren. De
bergplaatsen zijn geschikt voor het verbergen van enkele tonnen hasj per transport.
De organisatie beschikt in Nederland over verscheidene loodsen en schuren
waarin de verdovende middelen worden op- en overgeslagen en waarin de (koel)trailers
worden voorzien van geheime bergplaatsen.Vanuit Nederland wordt doorgaans met lege vrachtauto's naar Marokko gereden.
Als legale lading worden vaak groenten en/of fruit uit Marokko naar Nederland
vervoerd. De kosten van deze fruit- en/of groenteladingen zijn veelal hoger
dan de opbrengsten.Uit het politie-onderzoek bij enkele gerenommeerde in Nederland gevestigde
transportondernemingen zal blijken dat het volstrekt ongebruikelijk en onrendabel
is om met lege vrachtwagens naar Marokko te rijden. Daarnaast is het niet
rendabel om deze produkten vanuit Marokko naar Nederland te importeren per
vrachtauto. Vervoer per schip is veel efficiënter en goedkoper.In Spanje wisselen de chauffeurs elkaar regelmatig af. Op kosten van de
organisatie van Henk R. reizen zij per vliegtuig heen of terug. Ook dit is
in de reguliere transportwereld een bijzonder ongebruikelijke manier om beschikbare
chauffeurs in te zetten.In Marokko beschikt de organisatie over een eigen netwerk van personen
die kunnen zorgen voor zowel de legale ladingen als de hasj. Tevens beschikt
de organisatie in Marokko over de nodige corrumptieve contacten in de havens. Eind 1991 en in de eerste helft van 1992 worden verschillende transporten
vanuit Marokko uitgevoerd. Zowel in België als in Nederland wordt de
hasj uitgeladen, opgeslagen in loodsen en voor verder vervoer gereed gemaakt.
De afzetgebieden liggen in Nederland, Engeland en Ierland. Met name in Engeland
heeft de organisatie contacten met een groot aantal afnemers voor de soft-
en harddrugs, met name XTC-tabletten. De afnemers zijn bekenden bij de Engelse
politie, die ieder voor zich in Engeland beschikken over eigen criminele organisaties
voor de aankoop, vervoer, opslag en distributie in Engeland en Ierland. Door
verscherpte controles in de havens van Marokko en problemen in het transport
van de organisatie loopt de aanvoer van hasj uit Marokko medio 1992 sterk
terug. Mogelijk als gevolg van de problemen in Marokko gaat de organisatie
in de loop van 1992 over op de aanvoer van hasj uit onder andere Pakistan
en het vervoer per schip.In de loop van 1992 onderneemt Henk R. met hulp van leden uit zijn organisatie
meerdere pogingen om te komen tot een eigen produktielijn voor de vervaardiging
van XTC-tabletten. Met name in Denemarken, Polen en Rusland laat hij daarvoor
de nodige voorbereidingshandelingen plegen.De organisatie van Henk R. beschikt in Abcoude over een soort «hoofdkwartier».
Dit betreft een woonboerderij, die hij heeft gekocht via één
van zijn Liechtensteinse contacten. Aan de zuidkust van Spanje beschikken
verschillende leden van de organisatie over huizen en/of appartementen. Deze
gelegenheden worden vaak gebruikt als uitvalsbases voor de interne controle
op hasjtransporten vanuit Marokko.De organisatie maakt gebruik van moderne communicatie-apparatuur zoals
semafoons, mobiele- en autotelefoons en telefaxapparatuur. De organisatie
vreest dat de politie haar telefoongesprekken afluistert en maakt daarom geen
gebruik van huistelefoonaansluitingen. Henk R. zorgt ervoor dat al zijn mensen
doorlopend bereikbaar zijn via mobiele- en/of autotelefoons.Verder heeft Henk R. belangen in een telecommunicatiebedrijf in Amsterdam.
Dit stelt hem en de leden van zijn organisatie in staat om op elk willekeurig
moment van mobiele- cq autotelefoon of geheel van nummer te wisselen. Dit
gebeurt ook diverse keren, met name als een partij verdovende middelen in
beslag genomen is en/of leden uit de organisatie aangehouden zijn. Ook is
de organisatie in staat om over telefoons te beschikken, die niet bij PTT-Telecom
zijn geregistreerd. Daarnaast worden telefoons aangeschaft met vervalste papieren
en worden telefoons op naam gesteld van niet bij de organisatie betrokken
personen of zelfs op naam van personen die absoluut van niets weten. Politieel en justitieel onderzoekJanuari 1991 start de Utrechtse recherche het onderzoek tegen Henk R.
Deze zaak is gekozen uit de «Top-tien» van criminele organisaties,
die gemaakt is door het bureau misdaadanalyse van de Utrechtse politie. Dit
bureau heeft in de periode oktober-december 1990 een analyse gemaakt op basis
van informatie die gedurende 10 jaren is verzameld. De keuze is formeel gemaakt
door de procureur-generaal. Hij heeft hierover overlegd met de hoofdofficier
van justitie, omdat het onderzoek aanvankelijk een embargo-karakter had. Dit
omdat er sprake zou zijn van corruptie. De Rijksrecherche beschikte over informatie
in die richting. Het onderzoek naar mogelijke corruptie was niet het primaire
doel. Het was slechts een extra facet in het onderzoek. Het politieel en justitieel
onderzoek zou tot eind 1993 duren.Gedurende dit onderzoek worden tegen meerdere deelnemers van de criminele
organisatie gerechtelijke vooronderzoeken geopend en worden (mobiele cq auto)telefoongesprekken
afgeluisterd, opgenomen en op schrift gesteld. Het afluisteren
van de mobieleen autotelefoongesprekken vindt plaats door middel van scanners.Met name aan de hand van deze afgeluisterde telefoongesprekken, alsook
aan de hand van ingestelde onderzoeken en observatiewaarnemingen wordt duidelijk
dat Henk R. en twee medeverdachten leiding geven aan een organisatie die zich
bezig houdt met de internationale handel in hard- en softdrugs.Tijdens het onderzoek werkt de recherche in Utrecht nauw samen met opsporingsdiensten
in binnen- en buitenland. Dat leidt ertoe dat meermalen transporten verdovende
middelen, die bestemd zijn voor of afkomstig zijn van deze criminele organisatie,
in beslag kunnen worden genomen. Ook worden de financiële geldstromen
zichtbaar.Vanaf 9 mei 1993 worden op vele tientallen plaatsen in Nederland, Zwitserland,
Liechtenstein en Duitsland huiszoekingen en inbeslagnemingen verricht en diverse
verdachten aangehouden.In oktober 1993 wordt een scala aan verdovende middelen in beslag genomen
, waaronder 24 556 kg hasj, 3395 kg marihuana, 4,7 kg heroïne, 1
kg cocaïne en 85 kg XTC. Verder worden nog 12 schietwapens, 158 patronen
en een aantal opleggers met geheime bergplaatsen, een omvangrijke hoeveelheid
administratie, voertuigen, transportmiddelen, contanten, munten, kunst en
sieraden in beslag genomen. Op dat moment zijn 164 personen verhoord. In totaal
betreft dit 43 verdachten en 121 getuigen. In totaal zijn 36 verdachten aangehouden,
van wie 27 in verzekering zijn gesteld en 6 personen in bewaring. In oktober
1993 bevinden de drie hoofdverdachten zich nog in voorlopige hechtenis.Het financiële deel van het onderzoek voert het bureau financiële
ondersteuning (BFO) van de politie Utrecht uit in samenwerking met de Belastingdienst/FIOD/Fiscale
recherche Utrecht. Het financiële onderzoek richt zich met name op de
bij de huiszoeking in beslag genomen administraties. Tevens wordt hierbij
gebruikt gemaakt van de afgeluisterde telefoongesprekken. In de loop van het
financiële onderzoek worden diverse personen gehoord. Voorzover mogelijk
zijn in kaart gebracht: de geldstromen van de gehele organisatie over de periode
van begin 1990 tot en met mei 1993 (totaal ca 240 miljoen gulden), de door
Henk R. gedane uitgaven tijdens de periode van begin 1989 tot en met 10 mei
1993 (totaal circa 13 miljoen gulden) en de door een medeverdachte gedane
uitgaven over de periode van begin 1991 tot en met 10 mei 1993 (totaal circa
2,6 miljoen gulden). Het geld uit de verdovende-middelenhandel is vermoedelijk
gebruikt voor investeringen in nieuwe verdovende middelen-transporten, de
aankoop van onroerend goed, luxueus levensgedrag, luxe goederen en voertuigen.
Hierbij is onder andere gebruik gemaakt van rechtspersonen in Liechtenstein
en Curaçao.Tijdens het strafrechtelijk onderzoek heeft de politie een aantal bijzondere
opsporingsmethoden gebruikt. De crux van het verhaal is dat de politie van
deze methoden geen proces-verbaal heeft opgemaakt en/of gebruik heeft gemaakt
van onrechtmatig verkregen bewijsmateriaal. In deze casus worden behandeld:
inkijkoperaties, scannen van mobiele telefoons en video-observatie. Inkijkoperaties, betreden van een loods en een vrachtauto
om een peilzender aan te brengenTijdens het opsporingsonderzoek naar de organisatie van Henk R. zijn verschillende
inkijkoperaties uitgevoerd. De politie heeft de inkijkoperaties niet vermeld
in de processen-verbaal, die zij aan het openbaar ministerie heeft aangeboden.Op 21 februari 1994 meldt een artikel in De Telegraaf dat de Utrechtse
recherche in een IRT-zaak in een loods te Landsmeer heeft ingebroken en daar camera's en microfoons heeft geplaatst. De officier van justitie
stelt vervolgens hierover vragen aan de rechercheleiding en de CID-officier.
De leiding van de tactische recherche maakt op 23 februari 1994 een proces-verbaal
op waarin wordt aangegeven dat er in de loods te Landsmeer geen camera's zijn
geplaatst en dat nooit opdracht is gegeven tot het plegen van een inbraak.
Nadrukkelijk wordt erbij gemeld «zoals vermeld in het artikel in De
Telegraaf». Op grond van dit proces-verbaal neemt de zaaksofficier het
standpunt in dat de politie niet heeft ingebroken in de loods te Landsmeer
en daartoe evenmin opdracht heeft gegeven. De CID-officier belt de teamleider
van de CID. Deze zegt dat er geen camera's of microfoons in een loods zijn
geplaatst, maar zegt bewust niet dat er wel was ingekeken op verzoek van de
CID, zonder dat daarvoor toestemming was gevraagd aan de CID-officier. Dit
in het kader dat het in die tijd niet de gewoonte was inkijkoperaties met
de officier van justitie te bespreken.Devoorzitter: Toen mevrouw Van der Molen u
belde, wist u wel waarover het ging, maar u zei dat niet.De heerVan Steeg: Dat is het spel dat ik toen
met mevrouw Van der Molen heb gespeeld. Ik zat op cursus en moest mevrouw
Van de Molen bellen. Dat deed ik en zij zei: «Mijnheer Van Steeg, er
staat in de krant dat er camera's geplaatst zijn en dat er in een loods in
Landsmeer is afgeluisterd.» Devoorzitter: En
toen vroeg zij vervolgens: «Wat is daar aan de hand?» De heerVan Steeg: Nee, zij vroeg: «Is dat gebeurd.»
Ik zei: «Nee.» Devoorzitter: Maar u wist
wel dat er inkijkoperaties gepleegd waren.De heerVan Steeg: Dat is juist.Devoorzitter: En waarom heeft u dat toen niet
gezegd?De heerVan Steeg: Omdat wij niet op de 16de
februari, maar lang van tevoren het standpunt ingenomen hadden, dat wij deze
inkijkoperaties niet bekend zouden maken en de gegevens binnen de CID zouden
houden. Als je dat dan eenmaal besloten hebt en je wordt plotseling geconfronteerd
met het feit dat die operaties wel in de openbaarheid zijn gekomen, wil je
tijd inbouwen om na te gaan hoe je vervolgens met de situatie om moet gaan.
Die tijd wilde ik althans graag voor mij zelf hebben.1De heerVos: Wat is dan de reden? [om het niet
aan de officier van justitie te vertellen, red.] De heerVan Steeg: De reden was dat ik het niet bekend wil laten worden bij de criminelen.De heerVos: Ja, maar u praat toch met de officier?De heerVan Steeg: Dat weet ik, maar toen hadden
wij het standpunt – ik praat over 1992 en niet over 1995 – dat
hoe kleiner de groep is waarbinnen je dat weet, hoe beter het is. En dan houd
je het binnenskamers, binnen die ene CID-kamer en de andere kamer van Dros.2De CID treedt vervolgens in overleg met de chef recherche om te bepalen
hoe zij de inkijkoperatie in de loods te Landsmeer aan de korpsleiding en
het OM bekend zullen maken. Afgesproken wordt dat het zo snel mogelijk aan
justitie bekend gemaakt zal moeten worden. De afspraak van de CID met de CID-officier
wordt een paar keer uitgesteld vanwege agendaproblemen bij beide partijen.
Uiteindelijk vindt de afspraak pas op 16 maart 1994 plaats. Dat is één
dag na de rechtbankzitting, want die sluit op 15 maart 1994 haar onderzoek.
De rechtbank wijst dan evenwel nog geen vonnis; de uitspraak zal op 29 maart
1994 volgen.Op 16 maart 1994, daags na het rechtbank-onderzoek meldt de CID aan de
CID-officier één inkijkoperatie, uitgevoerd door het AT West
II in opdracht van de CID.Vervolgens heeft de CID-officier bewust nagelaten de ruimte tussen 16
maart 1995 en 29 maart 1995 (uitspraak) te gebruiken om de zaaksofficier vroegtijdig
van de inkijkoperatie in kennis te stellen en de zaak te repareren.Devoorzitter: Met uw goedvinden ga ik even
terug naar het voorgesprek dat wij met u hadden. Daar zegt u: «Voor
mij was het toen duidelijk. De zaak ligt er. De rechtbank heeft waarschijnlijk
het vonnis al gemaakt. Ik maak de zaaksofficier alleen nog maar zenuwachtiger.
Hij was toch al zenuwachtig over de afloop van de zaak. Het was zijn eerste
grote zaak. Aangezien het inkijken al zo lang geleden was en ze het me nu
pas vertelden, ben ik niet acuut naar hem toegegaan.» Dat was de eerste
inkijk. Dan gaat het verhaal door.MevrouwVan der Molen-Maesen: Ja, maar het
klopt.Devoorzitter: Het klopt toch.MevrouwVan der Molen-Maesen: Ja.Devoorzitter: Maar u zegt: Ik maak die man
maar zenuwachtiger.MevrouwVan der Molen-Maesen: Ja.Devoorzitter: Dat dacht u ook.MevrouwVan der Molen-Maesen: Ja. Er waren
twee dingen, maar ik zei al dat ik later, na het besloten verhoor, nog een
keer heb nagedacht. Toen was ik van mening dat er meer moest zijn geweest
waarom ik het toen niet heb gedaan. Al nadenkende, kwam ik tot de conclusie
dat het dat tussenvonnis moet zijn geweest.1Uiteindelijk informeert de CID-officier de zaaksofficier op 28 maart 1995.
Dat is één dag voorafgaande aan de uitspraak. Vervolgens verwijt
de zaaksofficier zichzelf dat hij niet alsnog de rechtbank van tevoren geïnformeerd
heeft.Devoorzitter: Hebt u toen niet gezegd: dan
maken wij daar nu stante pede proces-verbaal van en daarmee ga ik nog naar
de rechtbank?De heerMaan: Ik heb dat inderdaad niet gezegd.
Ik had dat moeten doen. Dat meen ik oprecht. Op dat moment was ik kwaad, om
het kort aan te duiden, over hetgeen ik hoorde. Ik heb de rest van de dag
eigenlijk besteed aan overleg met de CID-officier en de hoofdofficier, om
te achterhalen wat er nu precies gebeurd was, welke inkijkoperatie had plaatsgevonden
onder wat voor omstandigheden. Ik ben verder bezig geweest om ten behoeve
van de hoofdofficier, die er uiteraard inmiddels in gemengd was, een rapportage
te maken omtrent mijn ervaringen van wat er gebeurd was. Het is toen niet
in mij opgekomen op dat moment, op het allerlaatste moment, de rechtbank nog
te informeren. Dat had ik moeten doen.2De heerRouvoet: Kunt u zich voorstellen dat
het wat lastig is om dit in te voelen? U zegt: ik had het wel moeten doen.
Maar het was een heel hectische dag. U was boos, u was overdonderd. Maar u
had een dag de tijd. De hele dag moet toch bij u het gevoel zijn geweest:
morgen doet de rechtbank uitspraak. Dat betekent toch dat u met uw gedachten
bij die uitspraak was. Is het geen moment bij u opgekomen om dat toch te melden,
ongeacht waar u verder mee bezig was, om het toch te melden, ongeacht de vraag
of u het daarmee kon repareren? Is dat helemaal niet bij u opgekomen?De heerMaan: Zoals ik zei, het is iets wat
ik had moeten doen. Het is op dat moment niet bij mij opgekomen. De besprekingen
die wij op dat moment hadden, richtten zich met name op de vraag hoe het had
kunnen gebeuren. De contacten die ik op dat moment met het team had, waren
zodanig dat het mij verbijsterde dat dit gebeurd was, ondanks de verzoeken
die er waren ten aanzien van aanvullende processen-verbaal. Ik ben bezig geweest,
zoals ik zei, met het rapporteren hoe dat gegaan is in de richting van de
hoofdofficier. Uiteraard heb ik in mijn hoofd gehad «morgen is die uitspraak»,
maar ik heb op dat moment niet in mijn hoofd gehad dat ik dat heel snel aan
de president, aan de advocaten moest melden. En dat is iets wat ik wel had
moeten doen. Daar ben ik de fout in gegaan.Devoorzitter: U heeft daarna de ongebruikelijke
stap genomen om ook de president van de rechtbank nog een brief te schrijven
na het vonnis.De heerMaan: Ja.Devoorzitter: Wat behelsde die brief?De heerMaan: Ik was van mening, gelet op hetgeen
uiteindelijk op de zitting was gebeurd, namelijk dat ik daar een proces-verbaal
had overgelegd waarin gezegd werd dat geen inkijkoperatie had plaatsgevonden...
Ik heb mij op de zitting ook achter dat proces-verbaal gesteld en gezegd:
dit is een verbaal van het team. Er heeft dus geen inkijkoperatie plaatsgevonden.
Als dan ineens boven tafel komt dat er wel is ingekeken, kan ik mij zeer goed
voorstellen dat de rechtbank ook zijn vraagtekens krijgt in de richting van
mij en mijn opstelling op de zitting. Ik heb daarom besloten de voorzitter
van de strafkamer, de president van de kamer, een brief te sturen
waarin ik hem heb uitgelegd hoe het gegaan is en waarin ik hem in feite heb
gevraagd, mijn integriteit niet in twijfel te trekken.1De officier verzoekt de politie van deze inkijkoperatie een proces-verbaal
op te maken. Dat proces-verbaal wordt op 16 september 1994 opgemaakt waarin
de inhoud van een proces-verbaal van een lid van het AT bevestigd wordt. Deze
deelt in zijn proces-verbaal van 16 september 1994 namelijk mee dat hij in
de nacht van 13 op 14 juni 1992 op verzoek van de teamleider CID een loods
te Landsmeer heeft betreden om vast te stellen of er in die loods verdovende
middelen aanwezig waren. Van Steeg zegt dat hij de inkijkoperatie heeft laten
uitvoeren naar aanleiding van mededelingen van de tactische recherche dat
er verhoogde activiteiten rond de loods werden ontwikkeld.Enkele politie-ambtenaren worden op grond van de verwikkelingen rond de
inkijkoperaties als getuige bij het hof gedagvaard. Wanneer zij het proces-verbaal
begin november met elkaar bespreken, blijkt steeds meer boven te komen. Vlak
voor de verhoren bij het hof, meldt de politie nog drie inkijkoperaties. Deze
rapportage vindt plaats in de vorm van later opgemaakte processen-verbaal
voor het hof. Zo maakt het lid van het AT West II op 31 oktober 1994 een proces-verbaal,
dat inhoudt dat hij op verzoek van de CID in de nacht van 20 op 21 juni 1992
de loods te Landsmeer heeft betreden om daar een vrachtauto van een peilzender
te voorzien. De chef CID en de chef Recherche-ondersteuning hebben deze actie
bij proces-verbaal van 2 november 1994 bevestigd. Wederom maakt de AT-er op
2 november 1994 een proces-verbaal. Hierin staat dat hij op verzoek van de
CID in de nacht van 2 op 3 september 1992 een loods te Muiden heeft betreden
om daar een onderzoek in te stellen. Ook dit wordt bevestigd in een proces-verbaal
van de beide chefs van dezelfde datum. In dit proces-verbaal van de AT-er
meldt hij tevens dat hij de loods te Muiden eerder -in april 1992- op verzoek
van de tactische recherche heeft betreden met als doel het plaatsen van een
peilzender op een voertuig. Die plaatsing heeft uiteindelijk niet plaatsgevonden.
Vervolgens maakt de verantwoordelijke chef van de tactische recherche op 3
november 1994 een proces-verbaal op waarin hij meedeelt dat hij de AT-er op
23 april 1992 heeft verzocht in de nacht van 23 op 24 april 1992 peilapparatuur
aan te brengen op, aan of in een trailer in de loods te Muiden. Vervolgens
werd hem echter op 24 april 1992 door de AT-er medegedeeld dat plaatsing van
de peilapparatuur op dat moment praktisch niet haalbaar was.De politie heeft dus tijdens het onderzoek vier inkijkoperaties uitgevoerd
en daarvan geen proces-verbaal opgemaakt; de processen-verbaal zijn pas achteraf
opgemaakt. Ook heeft de politie geen intern verslag gemaakt van de inkijkoperaties.
Bovendien heeft de politie geen overleg gepleegd met, noch toestemming gevraagd
aan het OM voor het gebruik van de opsporingsmethode inkijkoperaties. De politie
stelt zich op het standpunt dat de Opiumwet haar daartoe een eigen bevoegdheid
verleent.Er is sprake van het witwassen van informatie uit inkijkoperaties. De
teamleiderCID zegt ter terechtzitting de informatie uit de inkijkoperaties
als CID-informatie aan de tactische recherche te hebben verstrekt. Dit achtte
hij noodzakelijk ter bescherming van personen alsmede voor het afschermen
van opsporingsmethoden. De wijze waarop met informatie uit inkijkoperaties
is omgegaan, illustreert het breder gehanteerde need-to-know-principe dat
geldt tussen de CID en de tactische recherche. Scannen van mobiele telefoonsHet OT luisterde de autotelefoons van Henk R. af met behulp van mobiele
scanners. Voor de autotelefoonnummers die de politie kende, werd
door de zaaksofficier machtiging gevraagd aan de rechter-commissaris. Bij
scannen worden de gesprekken opgevangen die de verdachte via een gescande
autotelefoon voert, ongeacht het nummer dat de telefoon heeft. Aangezien Henk
R. veelvuldig van telefoon wisselde, bestond in feite geen verband tussen
het autotelefoonnummer waarvoor machtiging werd verleend en het nummer dat
werd afgeluisterd. Aanvankelijk was wel een algemene machtiging verleend,
vervat in een clausule, «voor het afluisteren van alle autotelefoongesprekken
waaraan de verdachte deelnam», maar na vier weken stond die clausule
niet meer in de vordering en daarmee ook niet in de machtiging.Devoorzitter: Nu is het probleem dat die machtiging
elke vier weken moet worden vernieuwd en dat die klaarblijkelijk vier weken
daarna niet voor alle nummers vernieuwd wordt.De heerMaan: De machtiging is daarna elke
vier weken vernieuwd. In de machtiging stond een bepaald nummer van een toestel
genoemd. Geprobeerd is ook om steeds zo concreet mogelijk aan te geven van
welke toestellen de verdachte gebruik maakte. In die beschikking stond eveneens
vermeld: handhaaft de bepaling van de voorgaande beschikking voor wat betreft
het overige. Dat is door mij opgevat als betrekking hebbend op het mogen afluisteren
van de hoofdverdachte ten aanzien van elk toestel waar hij gebruik van maakte.
Later is gebleken dat er kennelijk een communicatiestoornis is geweest met
de rechter-commissaris, die bij het gerechtshof, als getuige gehoord, verklaard
heeft dat dat niet de bedoeling was.Devoorzitter: Wij hebben ook die heel dikke
map, met al die machtigingen erin. In feite is het zo dat u daar één
keer ten gronde over praat met de rechter-commissaris en dat er daarna al
een stempel op wordt gezet van «machtiging toegestaan zoals geëist»
of zo.De heerMaan: Bij mijn weten is er niet elke
keer gebruik gemaakt van een stempel. Ik weet dat het rechter-commissariaat
in Utrecht dat soms doet. Er worden ook heel vaak beschikkingen zelf opgemaakt
door het rechter-commissariaat waarin die zinsnede staat.1Video-observatieTijdens het onderzoek is op vier lokaties (drie loodsen en een woonhuis)
geobserveerd met behulp van videocamera's. De zaaksofficier had hiervoor toestemming
verleend.Op één lokatie werd de camera in opdracht van de CID geplaatst
en door de CID beheerd. De tactische teamleiding kreeg de videobanden, voorzien
van datum en plaats, via de CID aangeleverd. Een tactisch-teamlid werkte deze
banden vervolgens uit.Op de andere drie lokaties draaide 24 uren per dag een videocamera waarvan
de band (met datum en tijdstip) door de tactische recherche werd beheerd.
Het onderzoeksteam heeft de videobanden elke 24 uur bekeken. De waarnemingen
zijn niet direct in een proces-verbaal vermeld, maar in een journaal verwerkt.
Aan de hand van deze journaals zijn later de processen-verbaal opgemaakt.
Het was beleid dat het gebruik van de camera niet openbaar werd gemaakt. Het
moest niet te herleiden zijn waar de videocamera was opgesteld. De videobanden,
die in getal toenamen, werden daarop op een gegeven moment ook gewist. De
zaaksofficier wist daar niet van. Uit de processen-verbaal die van de observaties
zijn opgemaakt, valt niet op te maken dat het om video-observatie ging. Gesuggereerd
wordt namelijk dat de waarnemingen met het blote oog door de rechercheurs
zelf zijn gedaan.Devoorzitter: Misschien moeten wij even uitleggen
waar het over gaat. Het gaat erom dat in het proces-verbaal staat: Ik, opsporingsambtenaar,
heb gezien dat op zo en zoveel januari negentien zoveel, om 9.32 uur de mij
bekende A. het pand in de Kalverstraat verliet. Het was niet de Kalverstraat,
maar dat doet er nu niet toe.De heerMaan: Dat stond in het proces-verbaal.
Dat gaf mij ook aanleiding om ervan uit te gaan dat er sprake was van een
observatie door de bewuste opsporingsambtenaar, die dat gezien heeft. Later
bleek dat de desbetreffende ambtenaar de videoband bekeken had waarna
die scène, hetgeen er gebeurd is, door hem beschreven is. Dat betekent
dat hij dus niet op die dag, dat tijdstip, dat gezien heeft, maar dat hij
later aan de hand van een videoband geconstateerd heeft dat op die dag dat
gebeurd is.Devoorzitter: Daar zit dus verschil in. Vond
u dat een belangrijk verschil?De heerMaan: Ik vind dat een politieman in
zijn verbaal moet vermelden wat hij gedaan heeft. Dus vind ik dat een belangrijk
verschil. Hij heeft een videoband bekeken; hij heeft niet daar op die dag
dat gezien.1Het onderzoek ter terechtzittingDe rechtbank Utrecht veroordeelde Henk R. op 28 maart 1994 tot vijf
jaar gevangenisstraf en een boete van anderhalf miljoen gulden. Beide partijen
gingen in beroep. De zaak diende bij het hof Amsterdam in oktober 1994. De
commissie concentreert zich hier op het arrest van het hof te Amsterdam.2Het hof spreekt zich ondermeer uit over de vier inkijkoperaties,
het plaatsen van een peilzender en het scannen.InkijkoperatiesDe advocaat heeft met betrekking tot de inkijkoperaties een beroep gedaan
op de niet-ontvankelijkheid van het OM. Daartoe voerde hij aan dat door de
politie vier inkijkoperaties in twee loodsen zijn uitgevoerd, waarvoor geen
wettelijke grondslag bestond en die daarom onrechtmatig waren. Verder stelde
hij dat twee van de bedoelde inkijkoperaties tot doel hadden een peilzender
in of op een vrachtauto te plaatsen. Voor het plaatsen van deze peilzender
ontbrak een wettelijke grondslag, terwijl daardoor een inbreuk werd gemaakt
op de persoonlijke levenssfeer. Van dit alles was naar het oordeel van de
verdediging ten onrechte geen proces-verbaal opgemaakt.Het hof Amsterdam achtte het betreden van de loodsen teneinde daar een
inkijkoperatie uit te voeren rechtmatig. Bij een redelijk vermoeden van een
overtreding van de Opiumwet in een loods, mag een opsporingsambtenaar die
loods (heimelijk) betreden, teneinde te kijken wat zich daarin bevindt. De
basis voor deze conclusie vindt het hof in artikel 9, eerste lid sub b van
de Opiumwet, dat een suppletoir karakter heeft (ruimere bevoegdheid ten opzichte
van het Wetboek van Strafvordering) en een zelfstandige bevoegdheid voor het
betreden van plaatsen verleent aan opsporingsambtenaren.Het hof Amsterdam heeft echter met een verwijzing naar de artikelen 152
en 153 Sv (verbaliseringsplicht) bezwaar geuit tegen het ontbreken van processen-verbaal
en het verzwijgen ter terechtzitting van de vier inkijkoperaties. Het hof
stelt dat uit de gang van zaken en de verklaring van de CID-teamleider blijkt
dat de inkijkoperaties bewust door de politie -ook ten opzichte van het OM-
zijn verzwegen met als doel de rechterlijke toetsing te ontlopen. Het hof
oordeelde in casu dat de toetsing op onaanvaardbare wijze is gefrustreerd.
Dit achtte het hof zozeer in strijd met de beginselen van behoorlijke procesorde
dat het OM niet ontvankelijk werd verklaard in zijn vervolging. Betreden van een loods om peilzender te plaatsenHet hof Amsterdam acht het plaatsen van een peilzender (bij een redelijk
vermoeden van een drugsdelict) toegestaan. Voor het hiervoor betreden van
de loods acht het hof de betredingstitel van artikel 9 Opiumwet noodzakelijk.Een peilzender wordt als hulpmiddel bij de observatie gebruikt. Het hof
vindt observatie die bestaat uit het volgen van een vrachtauto geen inbreuk
op artikel 8 EVRM. Het gebruik van het hulpmiddel peilzender wordt daarbij
geoorloofd geacht. In dit geval (drugszaak) werd de bevoegdheid tot het betreden
van de loods ontleend aan artikel 9 lid 1 sub 1 Opiumwet. Scannen mobiele telefoon (ATF)Het hof Amsterdam zegt met betrekking tot de vereiste machtiging van de
rechter-commissaris dat in de praktijk geen telefoonnummers, maar bepaalde
frequenties worden gescand. Het hof vindt dat er in feite geen verband is
tussen praktijk en concrete telefoonnummers in de machtiging van de rechter-commissaris.
Het hof acht een algemene machtiging -inclusief de clausule- een voldoende
legitimatie. In deze zaak is bijna twee jaren met machtiging van de rechter-commissaris
gescand. Daarvan is vier weken gescand met een machtiging op telefoonnummers
èn de genoemde clausule. Voor het overige heeft de politie gescand
op basis van een machtiging met alleen de concrete telefoonnummers. De rechter-commissaris
verklaart ter terechtzitting dat de algemene machtiging slechts bedoeld was
voor de periode van vier weken. Het hof oordeelt dat de gegevens uit telefoongesprekken
gevoerd via telefoons, waarvan de nummers niet in de scanmachtiging waren
vermeld, over de periode van ongeveer 20 maanden onrechtmatig zijn verkregen
en niet voor de bewijsvoering gebruikt mogen worden.Het hof heeft op 1 december 1994 uitspraak gedaan. Slechts voor verboden
wapenbezit en het bezit van een plak hasj van 997,1 gram heeft het hof Henk
R. kunnen veroordelen. Dit resulteerde in een straf van twee maanden hechtenis
en een geldboete van duizend gulden. 4.5.3 Tanker Cleaning Amsterdam en Rotterdam (TCA/TCR) Een casus ter illustratie van de inzet van technische
observatiemiddelen in een recent milieu-onderzoek. Feiten en omstandighedenIn 1985 voeren de drie gebroeders Tom, Ron en Jan L. het bewind over twee
grote afvalverwerkingsbedrijven in de haven van Amsterdam en Rotterdam (TCA
en TCR).1 Er is sprake van collectief leiderschap waarbij een ieder aandachtspunten
heeft. Zo richt Tom zich voornamelijk op TCA en Jan en Ron op TCR. De gebroeders
houden er een ruime levensstijl op na. Zo heeft een van de broers een geldverslindende
hobby aan de autoracerij. De gebroeders worden ondersteund door een paar naaste
medewerkers van TCA en TCR die samen «De Groep» vormen. De zaaksofficier
van justitie zegt ter terechtzitting hierover:De echte beslissingen werden buiten de overlegstructuur om genomen,
door de broers, als er na een ruzie een wolkje de deur uit kwam; (..) in de
auto tussen Ron en Rob E.; tijdens een lunch met saté en frites en
ga zo maar door!(..) De andere drie hier aanwezige verdachten hadden een zeer
cruciale rol binnen TCR. Hans E. was de directeur, zonder zijn goedvinden
konden de broers niet handelen. Wim de R. was plantmanager: hij was de onmisbare
schakel naar de werknemers toe. (..) Daarnaast was Rob E. (hoofd waterhuishouding,
red.) de bedenker van vele illegale handelingen, de chef List en Bedrog, ook
wel genaamd Dirty Harry.2In het begin loopt de bedrijfsvoering aardig. De milieubranche is groeiende
en wordt financieel ondersteund door de overheid. Verschillende subsidies
worden verstrekt, waaronder een aanzienlijk bedrag voor de aanleg van Haven
Ontvangst Installaties (HOI) waartoe Nederland zich verplicht heeft door de
ondertekening van het Marpolverdrag3 .Echter in de loop der tijd zien de gebroeders zich gedwongen de bedrijfsvoering
aan te passen. De olieprijs daalt drastisch zodat de opbrengst uit de verkoop
van de gewonnen olie uit de afvalstromen terugloopt. Bovendien beschikken
zeeschepen zelf over steeds betere schoonmaakinstallaties zodat de scheepsafvalstromen
afnemen. Zowel TCA als TCR zien zich genoodzaakt zich mede toe
te leggen op het inzamelen van landafvalstromen. Dit betreft afvalstoffen
die afkomstig zijn van calamiteiten en reinigings- en restprodukten van industriële
activiteiten, waarvoor echter de aanwezige installaties niet altijd geschikt
zijn. Daarom wordt een deel van de giftige stoffen illegaal afgevoerd naar
het buitenland waaronder België en Engeland, en naar later blijkt verdwijnt
een deel rechtstreeks in het havenwater.Vanaf 1989 beginnen de diverse controle-instanties, de provincies, VROM,
de milieudiensten, Rijkswaterstaat en de havenbedrijven misstanden te constateren
bij TCA en TCR.1 Veelvuldig blijken de milieunormen te worden overschreden,
met name bij TCR. Dit resulteert in vele processen-verbaal voor beide bedrijven
waaronder 43 voor TCR. De subsidie wordt stopgezet en er wordt een handhavingsteam
ingesteld voor TCR om te zien of er verbetering optreedt. De zaaksofficier
van justitie maakt deel uit van dit team en memoreert ter zitting een voorval:Er was een (door TCR geplaatste, red.) camera die op de lozingspijp
gericht stond waardoor het onmogelijk was het afvalwater vanaf de waterkant
ongezien te bemonsteren. Het handhavingsteam vond dat de camera weg moest.
Dat is ook gebeurd.2Echter, in plaats van de camera verschijnt er een uitkijkhokje bij de
lozingspijp. Personeel van TCR houdt hierin de wacht als er illegaal geloosd
wordt. Zo kan tijdig gestopt worden met lozen als controle-instanties in de
buurt komen. Ook wordt er 's nachts geloosd zodat lozingen, die niet aan de
controle-instanties worden gemeld zoals voorgeschreven is, niet snel zullen
worden ontdekt. Inmiddels wordt door de directie ingezien dat controle-instanties vasthoudend
worden en dat toedekking van de malversaties moeilijker wordt. Het besluit
wordt genomen om de boekhouding te vervalsen. Op papier lijkt de zaak dan
aardig te kloppen. Tevens wordt een aangebrachte monsternamecarrousel van
Rijkswaterstaat gemanipuleerd door gebruik te maken van een jerrycan die half
gevuld is met havenwater. Bovendien begint men met «processen».Dit is het gedeeltelijk direct lozen van giftige afvalstoffen op
oppervlaktewater waarna de tank wordt bijgevuld met havenwater. Vervolgens
wordt de lozing gemeld aan Rijkswaterstaat, die dan na controle wel moet constateren
dat de lozing binnen de vergunningseisen blijft.3De directe lozingen op het oppervlaktewater worden verhuld door het tankstandenboek
te vervalsen. Het geweten van de medewerkers die de illegale lozingen moeten
uitvoeren wordt afgekocht met zwart geld. Verder hangt er een sfeer van angst
binnen de bedrijvengroep. De officier van justitie zegt hierover:De algemene mening is dat het hem (Jan, red.), maar ook Ron, niet
kon schelen wat er gebeurde en hoe, als er maar geld verdiend werd. Hier op
de zitting kreeg ik ook sterk de indruk dat Jan ook nu nog in staat is door
een schrikbewind de anderen te bedreigen en bang te maken.4Als een controleur komt, na de gebruikelijke melding van zijn komst, moet
het bedrijfsterrein netjes worden opgeruimd. Vervuilingen worden afgegraven
en zeiltjes worden over containers getrokken.5 Herhaaldelijk wordt duidelijk gemaakt dat iemands baan
op de tocht staat als hij niet meewerkt. Alles lijkt in orde. Zelfs zo in
orde dat de bedrijven in aanmerking komen voor milieukeurmerken. De Nederlandse
vereniging van verwerkers van chemische afvalstoffen (NVCA), waarin broer
Jan een prominente rol speelt, verleent een milieucertificaat in september
1992 aan TCA en in januari 1993 aan TCR. Ook wordt door TCR in september 1993
het ISO-9001 certificaat in de wacht gesleept. Dit certificaat wil zoveel zeggen als dat er een toetsbaar en geordend managementsysteem is.1 De officier van justitie zegt hierover:Dit certificaat is met veel feestelijk vertoon uitgereikt in kasteel
Rhoon. Voor de uitreiking was het gehele netwerk in brede zin uitgenodigd,
waaronder zelfs de milieu-officier, die daarbij om begrijpelijke redenen verstek
heeft laten gaan.2Dit wekt zoveel vertrouwen dat bepaalde grote bedrijven als Shell en de
Hoogovensgroep in zee gaan met de gebroeders L. Dit vertrouwen wordt nog eens
versterkt door het feit dat TCR/TCA een gerenommeerd accountantskantoor en
een Rotterdamse advocaat in de arm neemt, die vertrouwen geniet als voormalig
Eerste Kamerlid. Ook de twee commissarissen R. en Van S. genieten binnen de
overheid waardering en respect.3 Bovendien stelt de bedrijvengroep zich altijd zeer
coöperatief op richting overheid.Uiteindelijk mag dit niet baten. Een opsporingsonderzoek wordt gestart,
de gebroeders gaan bankroet en de bedrijvengroep gaat failliet. Het politieel en justitieel onderzoekDe aanleiding tot het uiteindelijke onderzoek naar TCA/TCR is gelegen
in eerder verrichte onderzoeken die op niets zijn uitgelopen. Er is door de
tijd heen regelmatig geverbaliseerd. Hieruit zijn onderzoeken gestart in 1983/1985
en 1989/1989, die beide voortijdig gesloten werden. Het eerste mislukte omdat
uitlekte dat telefoons werden afgeluisterd nadat op hoog politiek niveau over
dit onderzoek was gesproken. Het tweede onderzoek werd gestaakt door het OM.
Er zouden niet voldoende aanwijzingen van strafbare feiten zijn. Volgens Van
Zeben, hoofd milieubijstandsteam, betekende een gesprek van de secretarissen-generaal
van de departementen van Verkeer en Waterstaat, VROM en Justitie het definitieve
einde van de tweede poging. Een aantal jaren worden TCA en TCR dan strafrechtelijk
met rust gelaten.Tot 1993, dan wordt in Rotterdams kernteamverband besloten een grote milieuzaak
te gaan doen. Er is een aantal beperkte proactieve onderzoeken verricht naar
afvalverwerkingsbedrijven waaruit TCA en TCR duidelijk naar voren springen.
Dan wordt besloten weer een opsporingsonderzoek in te stellen naar deze bedrijven,
maar nu onder strikt embargo op een aparte lokatie. Alvorens een gerechtelijk
vooronderzoek te openen wordt er proactief onderzoek verricht van maart tot
november 1993.Een belangrijk onderdeel van het vooronderzoek vormt het verzamelen van
reeds bestaande gegevens over de betrokken bedrijven. Het meldingensysteem
van VROM wordt bestudeerd, de vergunningen, de personeelsgegevens en de fiscale
gegevens. Ook wordt gekeken naar de mogelijkheden tot observatie en monsternemingen,
zowel te water als over de weg.4 Er is een on line verbinding met de Kamers van Koophandel
om het bedrijvennetwerk in kaart te brengen. Dit blijkt 120 bedrijven te omvatten.
Tevens worden alle toezichtgegevens van de controle-instanties opgevraagd
en geanalyseerd. Dit betreft bestuurlijke informatie betreffende de achtergrond
en omstandigheden van de vergunningverlening, de onderhandelingen tussen bedrijf
en provincie, de reden voor ontheffing etc. Een medewerker van Rijkswaterstaat
wordt aan het team toegevoegd om dit proces van bestuurlijke informatievertrekking
te vergemakkelijken. Dit uitgebreide informatieve onderzoek is onder andere
nodig door de slechte informatiepositie van de CID op milieugebied. Er blijkt
hier nauwelijks informatie aanwezig over het onderzoekssubject.Er worden verschillende bijzondere opsporingsmethoden ingezet in deze
voorfase. In juni en september/oktober 1993 wordt het bedrijf TCR geobserveerd
door camera's en thermische camera's die zijn opgesteld in een
leegstaand fabriekspand. Deze worden ook bij TCA gebruikt. De opnamen worden
op videoband vastgelegd. Ook worden observaties verricht vanaf een door het
team gehuurde boot. Tijdens deze observatieacties wordt een scanner gebruikt
om het portofoonverkeer tussen personeel onderling af te luisteren. De observaties
en de scanner dienen ondermeer om te ontdekken wanneer er geloosd wordt. Dit
is onder andere van belang voor de duikers van de marine die een nieuw ontwikkeld
monsternemingsapparaat in de lozingspijp aanbrengen. Dit apparaat bestaat
uit een opblaasbare band met daarin datalogapparatuur en vier glazen buizen
die dienen als monsterkamers. Twee monsterkamers worden handmatig bediend
vanaf de walkant door middel van een zender en twee worden automatisch in
werking gesteld.1 De monsterkamers worden verwisseld door de duikers,
vaak onder het spiedend oog van de op wacht staande medewerker op de kant.
In oktober 1993 wordt het monsternemingsapparaat ontdekt door werknemers en
verwijderd. Dit gebeurt onder het lijdelijk toeziend oog der observanten op
de walkant.2Een probleem bij heimelijke monsterneming is de contra-analyse. Het bedrijf
kan immers later de analyse van de monsters in twijfel trekken en vragen om
contra-monsters. Hierin wordt voorzien door inschakeling van een notaris die
de monsters naar het laboratorium stuurt en de analyse-gegevens bewaart in
de kluis. In februari 1994 worden deze vrijgegeven aan de betrokken bedrijven.3Tijdens dit vooronderzoek wordt ook aandacht besteed aan grensoverschrijdende
transporten van afvalstoffen. Zes transporten worden door het observatieteam
van de AID geobserveerd en later stilgehouden en bemonsterd op grond van de
Wet op de economische delicten of de Wegenverkeerswet.4Naast statisch en dynamisch observeren, scannen en bemonsteren wordt in
de voorfase ook gebruik gemaakt van een informant. In maart 1993 meldt een
anonieme beller dat bij TCR illegaal geloosd gaat worden. Later blijkt dit
een werknemer van TCR te zijn. Hij legt vervolgens verklaringen af bij een
koppel runners van de CID, aangevuld met een medewerker van het milieubijstandsteam
voor de milieutechnische kennis. Eind april 1993 besluit de werknemer om ontslag
te nemen en als getuige te gaan optreden.Dit vooronderzoek levert genoeg vermoedens op van het structureel plegen
van milieudelicten om een gerechtelijk vooronderzoek te starten. Een multidisciplinair
team wordt geformeerd waarin naast de recherche Rotterdam ook de CRI, het
MBT en de FIOD participeren. Ook een medewerker van Rijkswaterstaat wordt
aangetrokken. De betrokken medewerkers werken onder strikte geheimhouding.
De reguliere controles vinden gewoon plaats, zonder dat de controleurs wetenschap
hebben van het feit dat dit onderzoek loopt. Bijna gaat het dan ook mis. Niets
vermoedende toezichthouders van Rijkswaterstaat ontdekken het monsternemingsapparaat.
De officier legt hen geheimhouding op wat mogelijk is door het feit dat zij
tevens opsporingsambtenaren zijn.5Gedurende in totaal zes weken worden de telefoons van de hoofdverdachten
getapt alsmede de faxen van de bedrijven. De CRI heeft een schatting gemaakt
van de illegale verdiensten. Ook worden informanten als getuigen gehoord.
Hierna worden huiszoekingen gedaan in december 1993 en worden aanhoudingen
verricht. Het onderzoek ter terechtzittingIn het voorjaar van 1995 wordt dit grote milieuonderzoek ter terechtzitting
in eerste aanleg behandeld. De rechtbank Rotterdam heeft een aantal strafbare
feiten bewezen verklaard. Dit zijn deelname aan een criminele organisatie,
het illegaal lozen van afvalwater op oppervlaktewater, EG-fraude,
valsheid in geschrifte en belastingfraude.1 De illegale lozingen, die zijn vastgesteld
door het nieuwe monsternemingsapparaat, worden niet bewezen verklaard. Niet
omdat het apparaat niet zou deugen of de contra-monster procedure wordt afgekeurd
maar,het ten laste gelegde met betrekking tot de lozingen 8,9,10 is niet
wettig en overtuigend bewezen omdat niet met zekerheid kan worden vastgesteld
dat deze lozingen effluent van straat 1 of straat 2 betreffen, terwijl de
in de tenlastelegging genoemde vergunningvoorschriften uitsluitend betrekking
hebben op het effluent van deze zuiveringsstraten.2De rechtbank veroordeelt de oudste broer Jan L. tot zes jaar gevangenisstraf
en oordeelt:In plaats van zijn macht in de L.groep en in het bijzonder in Tankcleaning
Rotterdam aan te wenden om aan de milieu-eisen te voldoen, heeft hij met kennelijke
minachting voor het milieu gehandeld ten behoeve van persoonlijk financieel
gewin. (..) Hij heeft ertoe bijgedragen dat controlerende instanties om de
tuin werden geleid, dat subsidiegelden een andere dan beoogde bestemming kregen,
en dat fiscale afdrachten niet in voldoende mate werden gedaan.3Dit is tot nu toe de hoogste straf in een milieuzaak. Ron L. wordt veroordeeld
tot drie jaar en zes maanden, en Tom L. tot twaalf maanden gevangenisstraf.
De handlangers Hans E., Willem de R. en Rob R. worden veroordeeld respectievelijk
tot drie jaar, twee jaar en eveneens twee jaar cel, waarvan acht maanden voorwaardelijk.
Jan L. is de enige die hoger beroep heeft ingesteld.De broers en de bedrijvengroep zijn failliet. Duidelijk wordt dat de ruim
40 miljoen gulden aan verstrekte subsidie niet terug te vorderen zal zijn.
De installaties blijken slechts 5 miljoen gulden waard bij verkoop. Ook de
fiscus heeft het nakijken. De miljoenenaanslagen zijn waarschijnlijk niet
inbaar.Deze grote milieuzaak blijft de gemoederen bezighouden. Vooral de vragen
hoe het zover heeft kunnen komen ondanks de controles, alsmede de besteding
van de rijkssubsidies staan centraal. Inmiddels is een onderzoekscommissie
ingesteld die zich over deze vraag zal buigen. Mede wordt gekeken wat de bestuurlijke
lessen zijn die uit deze zaak kunnen worden getrokken.44.6 BeoordelingDe commissie heeft geconstateerd dat verschillende observatiemethoden
geen uitdrukkelijke wettelijke basis hebben. Dwangmiddelen als het tappen
van gegevensverkeer, het onderzoek in geautomatiseerde werken en de postvang
zijn wel in de wet geregeld. Gelet op de nauwkeurige wettelijke normering
van bepaalde dwangmiddelen en het ontbreken van normering van andere opsporingsmethoden
is het beeld onevenwichtig. Voor het gebruik van bepaalde niet wettelijk geregelde
opsporingsmethoden is in de rechtspraak een aanzet tot nadere normering gegeven.
De jurisprudentie heeft voorwaarden gesteld aan het gebruik van de verschillende
observatiemethoden.5 In een
enkel geval, zoals het inkijken, bestaat een interne richtlijn die als juridische
basis wordt gehanteerd voor de inzet van de observatiemethode.Naar de stand van het huidig recht is naar het oordeel van de commissie
te veel discussie mogelijk over de vraag of de inzet van bepaalde observatiemethoden
rechtmatig is. Het punt is waar bij observatie sprake kan zijn van een inbreuk
op de fundamentele rechten van de burger zonder dat daarvoor een specifieke
wettelijke basis bestaat. Bij langdurige observatie is dat volgens de commissie
het geval. Zonneklaar is dat het in de praktijk geconstateerde
direct afluisteren en de semi-inkijkoperatie (meeliften) in een woning onrechtmatig
zijn, tenzij sprake is van een noodtoestand. Het gebruik van niet in het strafdossier
opgenomen tapgegevens door de CID is begrijpelijk, maar naar het huidige recht
evenzeer onrechtmatig. Politie en justitie zijn van oordeel dat deze observatiemethoden
noodzakelijk zijn voor een effectieve opsporing.Er bestaan geen eenduidige criteria wanneer welke observatiemethode door
wie mag worden gehanteerd. De commissie is van oordeel dat nadere normering
gewenst is, mede omdat door het verrichten van observatiewerkzaamheden grondrechten
(en vooral het grondrecht op privacy) kunnen worden aangetast. Bij direct
afluisteren en inkijken is naar het oordeel van de commissie sprake van een
ernstige inbreuk op het privacyrecht van burgers of van de vrijheid die in
het verlengde daarvan ligt. Bij de andere vormen van observatie is het mogelijk
dat inbreuk gemaakt wordt op privacy van burgers. Normering biedt politie
en justitie expliciet omschreven mogelijkheden om deze methoden te hanteren.De bevoegdheden en verantwoordelijkheden van betrokken politie- en justitiefunctionarissen
zijn onduidelijk. De inzet van observatiemethoden was tot voor kort het monopolie
van de politie. Daar kwam meestal geen officier van justitie aan te pas. Recent
is wijziging gekomen in de bemoeienis van het OM. Ook waren de criteria op
basis waarvan een beslissing werd genomen zeer diffuus. Het gebrek aan sturing
van de politie door het OM acht de commissie onwenselijk. Het OM dient in
ieder geval op de hoogte te zijn van het gebruik van deze methoden. Voor bepaalde
vormen van observeren is naar het oordeel van de commissie expliciete voorafgaande
toestemming van een officier van justitie noodzakelijk.Van enige controle achteraf door het OM op het gebruik van deze observatiemethoden
was nauwelijks sprake. De politie vertelde het OM weinig over de gehanteerde
observatiemethoden. Of er informatie werd gegeven, was vooral afhankelijk
van de voorkeur van de betrokken politiefunctionaris. Officieren van justitie
vroegen sporadisch naar het gebruik van deze methoden. De commissie meent
dat een meer intensieve toetsing van het gebruik van deze methoden door het
OM noodzakelijk is. De rechter moet tevens achteraf kunnen controleren welke
methoden zijn gebruikt en op welke wijze zij zijn ingezet.De verslaglegging van de inzet van het merendeel van de observatiemethoden
is zeer gebrekkig. Slechts met veel moeite kan gereconstrueerd worden welke
observatiewerkzaamheden zijn verricht. In enkele gevallen had dat negatieve
gevolgen voor de effectiviteit van de opsporing. Een adequate registratie
is naar het oordeel van de commissie een essentiële voorwaarde voor een
verantwoorde opsporing. Te vaak is naar het oordeel van de commissie het gebruik
van observatiemethoden zoals inkijkoperaties, videocamera's, scanners, geheim
gehouden. De rechter, de verdediging en soms het OM hadden te weinig inzicht
in het gebruik van deze observatiemethoden.Over het verantwoord zijn van de observatiemethoden valt moeilijk in algemene
zin uitspraken te doen. Dat is sterk afhankelijk van de concrete gevallen.
De inzet van niet wettelijk geregelde opsporingsmethoden is niet beperkt tot
de onderzoeken naar zware, georganiseerde criminaliteit. Zo vindt met name
de inzet van foto- en videoapparatuur plaats bij allerlei criminaliteit, variërend
van burenruzies tot autokraken en woninginbraken. In iets mindere mate geldt
dit ook voor plaatsbepalingsapparatuur.In gevallen van georganiseerde criminaliteit wordt inzet van observatiemethoden
al gauw proportioneel geacht. Als het bij een inbraak qua ernst van het delict
is toegelaten, dan toch zeker ook bij zware, georganiseerde criminaliteit,
zo wordt geredeneerd. Wat voor proportionaliteit geldt, geldt ook voor de
subsidiariteitstoets. Gelet op de problemen die gebruikelijk zijn
bij onderzoek naar criminele organisaties wordt niet snel gezegd dat eerst
andere middelen moeten worden ingezet. De combinatie van de verschillende
observatiemiddelen maakt dat er zicht op de organisatie ontstaat. Het voorgaande
brengt met zich mee dat de toepassing van deze methoden bij georganiseerde
criminaliteit min of meer standaard is.De effectiviteit van de observatiemethoden is moeilijk te bepalen. Sommigen
stellen dat de wettelijke dwangmiddelen voldoende mogelijkheden bieden, anderen
menen dat het voor een effectieve opsporing noodzakelijk is om steeds nieuwe
observatiemethoden te hanteren. De commissie meent dat het gebruik van verschillende
observatiemiddelen noodzakelijk is voor een effectieve opsporing. De recente
geschiedenis heeft getoond dat het gebruik van onvoldoende genormeerde observatiemethoden
de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit kan schaden (zie de zaak
Henk R.). Een voldoende normering is niet alleen een noodzakelijke voorwaarde
voor de bescherming van de rechten van burgers, maar ook voor een effectieve
opsporing. In hoofdstuk 10 geeft de commissie haar oordeel over welke observatiemethoden
nader genormeerd moeten worden en welke observatiemethoden zij onwenselijk
acht.Observatie is een noodzakelijke methode bij de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit. De commissie is van oordeel dat politie en justitie voldoende
mogelijkheden moeten hebben om met behulp van observatiemiddelen gegevens
te verzamelen. De commissie is echter tevens van oordeel dat de observatiemethoden
zowel inhoudelijk als procedureel goed genormeerd moeten worden. HOOFDSTUK 5 INFORMANTEN 5.1 OmschrijvingZolang er politie bestaat wordt er gewerkt met informanten, personen die
op basis van vertrouwelijkheid informatie aan de politie verstrekken. Zij
zijn de belangrijkste bron van informatie voor de criminele inlichtingendiensten
(CID-en).1De heerPaulissen:... Ik bedoel, informantenwerk
is in mijn ogen één van de belangrijkste manieren om boeven
te vangen.Devoorzitter: Is het de belangrijkste opsporingsmethode
die wij hebben?De heerPaulissen: Ik zet die bovenaan mijn
lijstje. Als ik kijk naar de mogelijkheden om uiteindelijk informatie te krijgen,
zet ik het werken met informanten bovenaan het lijstje.Op basis van informatie van informanten wordt menig opsporingsonderzoek
gestart. Het runnen van informanten is de kerntaak van de CID in Nederland.
Kenmerkend is het vertrouwelijke karakter: niemand dient te weten wie de informant
is. Een informant verstrekt inlichtingen aan de CID over criminele activiteiten.
In de huidige praktijk zijn informanten vaak personen met een criminele achtergrond,
maar ook niet-criminele burgers en politiefunctionarissen treden op als informant.
Een informant kan tegen beloning, maar ook zonder beloning informatie verstrekken.Devoorzitter: Hoe heet een informant in het
milieu?De heerMosterd: Verklikker, verraaier, matennaaier.
Dat zijn de kreten die gebruikt worden.Devoorzitter: Het woord «informant»
is daar niet ingeburgerd?De heerMosterd: Nee, dat is duidelijk de wat
neutralere benaming die wij met elkaar verzonnen hebben.2Het onderscheid tussen informanten, gestuurde informanten en infiltranten
is vaak onduidelijk. Verschillende termen worden gehanteerd voor dezelfde
informatiegevers. Moet een informant die uitdrukkelijk gevraagd wordt een
bepaald café te bezoeken, al aangemerkt worden als infiltrant? Nog
subtieler ligt het als de informant niet uitdrukkelijk gevraagd wordt naar
een bepaald café te gaan, maar als hij als het ware zelf, in een suggestief
gesprek, op die gedachte komt. De commissie komt tot het volgende onderscheid
tussen de informant, de gestuurde informant en de infiltrant.Een informant verstrekt zonder daarvoor speciale activiteiten te hebben
ontplooid criminele informatie. Een gestuurde informant wordt daarenboven
gevraagd om onder regie van de politie bepaalde activiteiten te ontplooien
met uitzondering van strafbare feiten. Wordt een informant door de politie
of justitie gevraagd onder regie strafbare feiten te plegen of de criminele
organisatie steun te bieden, dan spreekt de commissie van een burgerinfiltrant.
De grens tussen informanten en burgerinfiltranten ligt dus bij de regie van
politie en justitie.In dit hoofdstuk wordt aandacht besteed aan de informanten. In het volgende
hoofdstuk worden naast de politiële infiltranten de burgerinfiltranten
besproken. De commissie is zich ervan bewust dat met deze definiëring
de schimmige scheiding tussen informanten, gestuurde informanten en infiltranten
slechts gedeeltelijk is opgelost. De commissie meent echter wel dat op deze
wijze een onderscheid mogelijk is. 5.2 Juridische basis en omvangEen eigen, afzonderlijke wettelijke basis voor het runnen van informanten
ontbreekt. Het gebruik van informanten is echter een cruciaal onderdeel van
het strafrechtelijk onderzoek geworden. Politie, staande en zittende magistratuur
hebben dat volledig aanvaard.Voor het runnen van informanten bestaan weinig regels. Het ontbreken hiervan
wordt door menigeen als problematisch ervaren. De Regeling tip-, toon- en
voorkoopgelden (1985) biedt enige basis, maar geeft weinig sturing aan activiteiten
van de CID. In de CID-regeling (1995) wordt noch gesproken over informanten,
noch over het runnen hiervan.In Nederland staan enige duizenden informanten ingeschreven bij de verschillende
politieregio's. Bij de landelijke CID, cumulatief tot eind mei 1995 staan
2.936 informanten in het Informanten Coderings Systeem geregistreerd, afkomstig
van 17 CID-en. Medio december 1995 is dit aantal inmiddels aanzienlijk gegroeid
tot 5.259 informanten. Dit keer hebben alle 25 RCID-en, de Koninklijke Marechaussee,
de Divisie mobiliteit van het Korps landelijke politiediensten (KLPD) (in
verband met het gedetineerdenvervoer) en een aantal bijzondere opsporingsdiensten,
waaronder de FIOD, informanten aangemeld. Het overgrote deel van deze informanten
beschikt over informatie over de handel in verdovende middelen. Van al die
duizenden informanten wordt slechts een klein deel, een paar honderd, gerund.
Slechts dit kleine aantal informanten heeft frequent contact met de runners.
De andere informanten geven incidenteel informatie.Het aantal informanten varieert sterk per CID. Zo staan bij de CID Twente
volgens een zegsman aldaar 64 informanten ingeschreven, waarvan er 29 daadwerkelijk
worden gerund. Amsterdam/Amstelland heeft 330 structureel gerunde informanten.
Daarnaast is er een lijst van incidentele tipgevers van enkele honderden per
jaar. De meeste kernteams concentreren zich op enkele informanten die hoogwaardige
informatie kunnen geven over criminele organisaties. Zo heeft het kernteam
Randstad Noord en Midden slechts enkele informanten. 5.3 Bevindingen 5.3.1 Werving en registratieInformanten worden vaak geworven als zij als verdachten met de politie
in aanraking zijn geweest. In andere gevallen melden zij zich spontaan aan.
Ook zijn er informanten die benaderd worden door de CID. Het komt voor dat
er ook buitenlandse informanten worden gerund. Deze worden meestal geworven
door Nederlandse liaison officers in het buitenland en indien zij interessant
zijn Nederlandse zaken worden zij bij een RCID geïntroduceerd .Van elke informant wordt bij de CID een informantendossier aangelegd.
De inhoud van deze informantendossiers varieert sterk. Soms bevatten ze uitgebreide
informatie over de informant zoals de achtergronden, activiteiten, verschafte
inlichtingen en betalingen, soms slechts enkele kerngegevens zoals naam, adres
en telefoonnummer. Er zijn geen richtlijnen die bepalen welke informatie over
informanten moet worden opgeslagen.Niet iedereen die informatie aan de CID geeft wordt geregistreerd als
informant. Bij de beslissing of iemand al dan niet als informant wordt ingeschreven
is cruciaal het antwoord op de vraag of de identiteit van de informant beschermd
moet worden. Als dat het geval is, volgt inschrijving als informant, ook als
het een incidentele tipgever betreft.Het is onduidelijk wie de bevoegdheid heeft om te beslissen of iemand
als informant wordt ingeschreven. Feitelijk is de CID-chef degene die informanten inschrijft, op voorspraak van de CID-rechercheurs. Schoning
van de informantendossiers vindt in de praktijk weinig plaats. Hierover is
ook geen regeling getroffen.Ingeschreven informanten zijn bijna altijd afkomstig uit het criminele
milieu. De veronderstelling is dat criminelen over betere informatie omtrent
strafbare feiten beschikken dan anderen. Informanten die onbetrouwbaar zijn
gebleken voor de politie, worden op een zwarte lijst geplaatst die door de
CRI wordt bijgehouden. De heerPaulissen: Toen ik in 1987 in dat wereldje
terecht kwam, was 90% van de informanten crimineel. Zij pleegden nauwelijks
strafbare feiten en hadden niet ergens echt actief in deel. Toch wisten zij
redelijk veel van datgene wat zich afspeelde. Je ziet in die jaren een verandering.
Er ontstaat zoiets van, omdat men natuurlijk ook weet dat er met informanten
wordt gewerkt: als je iets wilt weten, doe je dus mee. Dat betekent bijna
per definitie dat de informanten vervolgens in een rol kwamen waarin zij actief
in bepaalde constructies of actief in bepaalde handelingen, ook strafbare
handelingen, betrokken werden. Dus dan ga je een informant een zaak in sturen.
Je maakt goede afspraken. Hoe zwaarder zijn zaak, hoe meer vertrouwen je moet
hebben in de informant.Devoorzitter: Dus hoe meer strafbare feiten
hij pleegt, hoe meer vertrouwen je in hem moet hebben?De heerPaulissen: Absoluut. Stel dat een informant
een wat actievere rol gaat spelen binnen zo'n organisatie. Dat doet ik niet
met een informant die ik niet ken, die ik nooit heb kunnen controleren. Informanten
zijn in mijn ogen nooit 100% stuurbaar. Het is een illusie om mensen voor
te schilderen: luister, dit is het scenario en dit gebeurt er. Wat je moet
doen, is duidelijke afspraken met die man maken: dit zijn de kaders waarbinnen
jij opereert met dekking van politie en justitie, als jij daarbuiten gaat,
zijn de problemen en de effecten daarvan ook voor jezelf, als wij je buiten
die kaders op een strafbaar feit betrappen waarover wij vooraf met jou geen
afspraken hebben gemaakt, dan ga je daarmee gewoon het strafrechtelijke circuit
in. Dus je probeert de stuurbaarheid wel te vergroten, maar op 100% moet je
nooit rekenen. Je moet altijd wantrouwend blijven ten opzichte van hetgeen
zo'n informant voor je doet. Dat is het spel. En die onzekerheid moet je meenemen.1In enkele gevallen staan ook niet-criminele burgers als informant ingeschreven:
omwonenden, familieleden en vriendinnen van criminelen, bewakingspersoneel,
journalisten, advocaten, accountants, garagehouders, autoverhuurders. Het
streven om informanten uit de «bovenwereld» te werven staat echter
nog in de kinderschoenen.Devoorzitter: U heeft ons eerder verteld dat
u heeft overwogen om journalisten als informant te gaan gebruiken.De heerPaulissen: Ja.Devoorzitter: Zijn zij uiteindelijk ook ingeschreven?De heerPaulissen: Neen, zij zijn uiteindelijk
niet ingeschreven, omdat onze korpsbeheerder vond dat wij hierin toch een
beetje te ver gingen.2Bij enkele RCID-en is geconstateerd dat politiemensen uit andere regio's
als informant waren ingeschreven. Dat had tot doel de bron af te schermen.
Met het inschrijven van politiemensen als informant wordt voorkomen dat zij
in het openbaar getuigenis moeten afleggen. Het bergt echter het risico in
zich dat informatie op deze wijze opgewaardeerd kan worden. Inmiddels zou
het nauwelijks meer voorkomen dat politiemensen ingeschreven worden als informant.Devoorzitter: Hebt u politiemensen als informant
ingeschreven?De heerMosterd: Niet meer. Dat «niet
meer» geldt vanaf het moment dat ik er kwam. Daarvoor was er al het
een en ander gepasseerd. Toen was het allemaal net geschoond. Voor die tijd
stonden er PS'ers...Devoorzitter: Pseudo-kopers.De heerMosterd: ...of mensen van het arrestatieteam
als informant ingeschreven. Devoorzitter: Tot wanneer is dat gebeurd?De heerMosterd: Dat was voor mijn tijd. Ik
heb bij wijze van spreken de laatste zelf eruit gehaald. Ik ben wat dat betreft
met een schone lei begonnen.1Devoorzitter: Noemt u eens een voorbeeld van
wat u bij de hand hebt gehad, op zo'n manier dat het geen schade kan doen.De heerVan Steeg: Nu, een informant die gezien
heeft dat er in een bepaald pand vuurwapens liggen; wij weten alleen maar
dat die informant het gezien heeft. De informant weet het en de verdachte
weet het, die twee, en daarbij komt dat de informant in Utrecht of in de omgeving
van de verdachte woont. Op het moment dat de informant deze informatie ter
beschikking stelt aan Utrecht en de informatie in de openbaarheid komt, zal
het heel gauw duidelijk zijn voor de betrokken verdachte dat deze informatie
van die informant af komt. Bij het toepassen van deze constructie zoek je
naar mogelijkheden en vraag je je af: waar heeft de verdachte bijvoorbeeld
nog meer contacten? Als dan blijkt dat hij veelvuldig in Amsterdam komt, zou
je gebruik kunnen maken van die wetenschap en zeggen: we gaan wat zand in
de ogen van de verdachte strooien en wij gaan de U-bochtconstructie toepassen.Devoorzitter: Heeft u het ook wel eens zo
gedaan, dat u het uit meerdere steden liet terugkomen?De heerVan Steeg: Nee.Devoorzitter: Ik vraag dit, omdat er ook een
voorbeeld is waarbij de CID-informatie vanuit één bron, uit
verschillende korpsen bleek terug te komen. Want dat kan natuurlijk niemand
controleren: u kunt het aan Amsterdam vragen, u kunt het aan Rotterdam vragen
en als zij het allebei doen, heb je twee bronnen.De heerVan Steeg: Ja, wie gaat er dan met
zijn vingers omhoog staan? Ik niet, in ieder geval.De heerVos: Ik zou nog iets over de U-bocht
willen vragen: vindt er dan geen opwaardering van de informatie plaats? Ik
heb begrepen dat de U-bocht ook wel eens gebruikt wordt om informatie als
het ware een zwaarder kaliber te geven.De heerVan Steeg: Ik doe dat niet. Wij doen
dat, zo durf ik te zeggen, in Utrecht zeker niet. Gebruikelijk is dat wij
in Utrecht de informatie opmaken en dat deze de (waarderings)codering meekrijgt
die wij in kunnen vullen. Die kunnen wij ook alleen maar invullen, want wij
hebben contact met de informant. Die krijgt die en die waardering en wij geven
dat door aan het andere korps, aan de andere regio. De andere regio neemt
die waardering over – ik vind in ieder geval dat dit zo moet; dat spreken
wij ook af – en deze waardering komt uiteindelijk bij de tactische recherche
terecht.Devoorzitter: Heeft u er kennis van dat er
wel eens opwaardering heeft plaatsgevonden?De heerVan Steeg: Nee.Devoorzitter: Dit, omdat wij daar ook van
gehoord hebben.De heerVan Steeg: Ja, u heeft mij dit bij
een vorige gelegenheid ook gevraagd: opwaardering via het CRI of zo, of via
het buitenland. Nu, dat is voor mij echt waanzin.2Het is de bedoeling dat alle informanten worden aangemeld bij de landelijke
CID. Tot voor kort meldde een groot aantal CID-en informanten niet aan. Inmiddels
hebben alle CID-en hun informanten gemeld. Melding vond niet altijd plaats
omdat CID-en met het oog op de vertrouwelijkheid en de kwetsbaarheid de kring
van personen die bekend zijn met de informant zo beperkt mogelijk willen houden. 5.3.2 Anonimiteit en beschermingDe CID houdt ten koste van nagenoeg alles de identiteit van de informant
geheim. De CID doet een informant dan ook de toezegging van anonimiteit. Dit
uitgangspunt beheerst al het handelen van de CID-rechercheurs. Ook als dat
betekent dat een bepaald opsporingsonderzoek zal mislukken; de identiteit
blijft geheim. Een voorbeeld daarvan is de behandeling van de Ramola-zaak
bij de rechtbank Rotterdam.Bij de politie bestaat de vrees dat zij in de toekomst geen informatie
meer krijgt als zij de identiteit van informanten bekend maakt. In augustus 1995 werden de namen van drie informanten die een rol
hadden gespeeld in de zogenaamde ABN-AMRO-zaak bekend. De advocaat van de
verdachte bleek over zeer vertrouwelijke stukken te beschikken waaruit duidelijk
werd dat deze informanten voor de Haarlemse CID werkzaam waren. Tevens had
de advocaat de beschikking over een proces-verbaal waarin Haarlemse CID-rechercheurs
bevestigen dat het drietal als informant ingeschreven was.Als bekend raakt wie aan de politie de informatie over de criminele organisatie
heeft verschaft, loopt de betrokken informant grote risico's wat betreft zijn
veiligheid.De commissie heeft niet daadwerkelijk kunnen vaststellen dat er personen
zijn geliquideerd vanwege hun optreden als informant, al valt dit in een aantal
gevallen niet uit te sluiten.Slechts zelden worden informanten als getuige op de zitting gehoord. Incidenteel
worden informanten gehoord als anonieme getuige. Echter deze procedure wordt
door veel politiefunctionarissen over het algemeen nog niet als voldoende
beschouwd. De zaaksofficier in de Ramola-zaak zegt hierover:Devoorzitter: Maar het probleem is toch dat
u een groot risico hebt gelopen, blijkbaar, door met een informant te werken
die u om begrijpelijke redenen uiteindelijk niet als getuige wilt laten optreden.
Daar zit toch de kern van het probleem, dat wij hier in verschillende dimensies
al vaak gezien hebben?De heerDe Groot: Dat risico hebben wij gelopen,
ja. (...) Devoorzitter: Had u het niet kunnen voorkomen
door toch nog te proberen, in de vorm van anonieme getuigen etc., dat het
niet hierop zou uitlopen, te weten dat uw zaak stuk gaat?De heerDe Groot: Daar hebben wij van tevoren
over gedacht en uiteindelijk de beslissing genomen om dat niet te doen –
het is nu makkelijk achteraf praten – omdat er op dat moment niet voldoende
concrete aanwijzingen waren dat wie dan ook uit die Ramola-groepering zich
bedreigend ten opzichte van de informant had uitgelaten. En als je iemand
als anonieme getuige bij de rechter-commissaris wilt laten horen, dan zal
de rechter-commissaris en in het verlengde daarvan, bij een mogelijk hoger
beroep, de raadkamer van de rechtbank, zich ervan moeten vergewissen dat er
feiten en omstandigheden zijn die aanleiding geven om tot de conclusie te
komen, dat betrokkene inderdaad op enigerlei wijze wordt bedreigd.1In ruil voor een getuigenis kunnen politie en justitie eventueel bescherming
aanbieden. In Nederland bestaat formeel geen getuigenbeschermingsprogramma.
Desondanks zijn enkele malen getuigen voor langere tijd beschermd door politie
en justitie en een enkeling heeft een andere identiteit gekregen. Het ontbreken
van een regeling voor getuigenbescherming weerhield politie en justitie niet
van deze beslissingen. Het ging hierbij om getuigen die in levensgevaar verkeerden
omdat zij belastende verklaringen ten overstaan van de politie hadden afgelegd. 5.3.3 Runnen van informantenHet runnen van een informant vindt plaats door een koppel van CID-rechercheurs,
de «runners». In het verleden runde ook de tactische recherche
informanten. Tegenwoordig is dat uitzondering. De Regeling tip-, toon- en
voorkoopgelden (1985) geeft enkele algemene regels voor de relatie tussen
runner en informant. In juni 1995 is door de Werkgroep ethische aspecten van
CID-werkzaamheden onder leiding van officier van justitie Veurink een rapport
geschreven dat moest voorzien in het gemis van algemeen aanvaardbare regels
voor de wijze waarop de CID informatie vergaart en in de daarmee samenhangende
behoefte in de praktijk aan een toetsingskader waarbinnen een antwoord kan
worden gevonden op ethische vragen die zich in de praktijk van het CID werk
voordoen.2 Deze werkgroep heeft een enquête gehouden onder CID-medewerkers. Uit de enquête-resultaten trok de Werkgroep
ethische aspecten van CID-werkzaamheden de conclusie dat eenduidigheid van
opvatting over ethische normen in het CID werk ontbreekt.De belangrijkste enquêteresultaten:* Een selectie van de handelingen waarover men het vrijwel eens is
dat zij acceptabel zijn:– Informatie via een andere CID exploitabel maken om zodoende
een informant af te schermen (U-bochtconstructie), toegestaan 92%.– Informatie uit een telefoon tap (in het kader van een GVO)
gebruiken om actief informanten te winnen (bijvoorbeeld informatie over een
verstoorde relatie), toegestaan 86%.* Een selectie van handelingen waarvan vrijwel iedereen vindt dat
ze onacceptabel zijn:– Een informant pleegt zonder overleg met het OM strafbare
feiten ten behoeve van de informatie inwinning (bijvoorbeeld noodzakelijk
voor zijn geloofwaardigheid), toegestaan 3%.– Aan een collega tipgeld verstrekken, toegestaan 5%.– In voorkomende gevallen bij een informant erop aandringen
bij een relatie te blijven (bijvoorbeeld de concubine van iemand die kennis
draagt van zeer zware delicten), toegestaan 16%.– Tegen de te werven informant zeggen: «zolang we door
jouw informatie met anderen bezig zijn, hebben we geen tijd om aandacht aan
jou te besteden», toegestaan 14%.– Een informant een verkregen monster verdovende middelen laten
behouden, toegestaan 13%.– De naam van een verdachte verstrekken aan een medewerker
van een expertise-bureau, toegestaan 15%.* Een selectie van de handelingen waarover men meer van mening verschilde:– Een informant blijft ongestraft terwijl hij u confronteert
met een helingsituatie, toegestaan: 44%.– Een informant blijft ongestraft terwijl hij u ongevraagd
confronteert met het bezit van een vuurwapen, toegestaan 45%.– Het achterhouden van het schuiladres van een informant waarvan
de opsporing, de aanhouding en de voorgeleiding is gevraagd in verband met
een kleine zaak in een andere regio, toegestaan 73%.– Het verstrekken van informatie aan een medewerker van een
expertisebureau waarmee regelmatig wordt samengewerkt: een tenaamstelling
van een kenteken, 31% acceptabel; verstrekken van de naam van een verdachte,
15% acceptabel; de antecedenten van een verdachte verstrekken, 9% acceptabel.– Het afdekken van vergaande inlichtingenmethoden, 61% acceptabel.– Het afdekken van illegale opsporingsmethoden, 11% acceptabel.Vervolgens is door de werkgroep getracht richtlijnen te formuleren voor
de contacten tussen runners en informanten. De belangrijkste regel bij het
runnen van informanten is dat de politie er te allen tijde voor moet zorgen
het initiatief te houden. De politie moet de informant sturen en niet andersom.
In een ethische code, opgesteld door de Werkgroep ethiek worden 41 stellingen
geponeerd, waarvan een aantal hieronder wordt weergegeven:1. Onder alle omstandigheden worden informanten door twee CID-rechercheurs
gerund.2 Met informanten worden geen privé-contacten onderhouden.3 Informanten worden niet uitgelokt tot het plegen van strafbare
handelingen.4 Tussen runners en informant wordt geen «ruilhandel»
bedreven.5 Informantenrunners (en andere politiefunctionarissen) nemen geen
enkel geschenk aan.6 Tussen informantenrunners en informant bestaat een relatie, waarbij
door eerstgenoemden steeds de nodige afstand wordt bewaard.7 De politie voert de regie over het optreden van de informant. 8 Bij het regisseren van de informant staan controleerbaarheid en
beheersbaarheid voorop.9 Op basis van het aangaan van een contract met de informant wordt
uitgegaan van diens «zakelijke» betrouwbaarheid. Met de informant
dienen zakelijke afspraken te worden gemaakt die, liefst tweezijdig, maar
in ieder geval door de politie, moeten worden vastgelegd.10 Binnen een CID wordt alle informatie en worden alle (ambts)handelingen
schriftelijk vastgelegd. Datzelfde geldt voor gemaakte werkafspraken.11 De directe chef van informanten-runners is tevens hun «controller».
Dit houdt ondermeer in een directe controle op het werk (het invulling geven
aan het recht op controle van de runners), het begeleiden van het werk en
het beschermen van en bieden van veiligheid aan de runners. Begrippen als
«steun» en «betrokkenheid» staan hierbij centraal.12 De directe chef van informanten-runners runt zelf geen informanten.13 De directe chef van informanten-runners let op het «richtig»
aanwerven van informanten.Per regio gelden verschillende afspraken tussen runners en informanten.
Deze afspraken worden niet steeds vastgelegd. In een dagjournaal moeten de
runners alle activiteiten met de informanten beschrijven. In de praktijk bestaat
er veel variatie in wat in de journaals wordt weergegeven. In enkele regio's
wordt geëxperimenteerd met convenanten of contracten tussen runner en
informant. In deze convenanten wordt aangegeven welke activiteiten de informant
wel en niet mag verrichten en welke beloning hij bij succes tegemoet kan zien.
Het volgende citaat betreft een convenant met een informant die wellicht burgerinfiltrant
wordt:De heerRabbae: Begrijp ik het goed dat u een
convenant sluit met een informant?De heerMosterd: De laatste tijd proberen wij,
zeker als het gaat om trajecten waarin de informant een infiltrant aan het
worden is, afspraken op papier te zetten. Dat hebben wij inmiddels één
keer heel expliciet gedaan. Aan die afspraken dient in dat geval de infiltrant
zich precies te houden. Die worden uiteraard in samenspraak met de CID-officier
opgesteld en door de infiltrant ondertekend en die houden wij dan onder ons.
Waarom doen wij dat? Wij worden er de laatste tijd mee geconfronteerd dat
een infiltrant de opdracht, bewust natuurlijk, ruimer interpreteert dan wij
die in werkelijkheid gegeven hebben. Als hij ergens voor wordt gepakt, zegt
hij dan: wacht even, dat deed ik in opdracht van de CID Hollands-midden. Daarom
is het goed, de afspraken zo goed mogelijk te concretiseren.De heerDe Graaf: Hoeveel convenanten, respectievelijk
infiltranten hebt u?De heerMosterd: Wij hebben drie trajecten
van burgerinfiltratie gehad. Die zijn door allerlei omstandigheden allemaal
afgelopen. Ik haal even mijn papieren erbij, want ik heb het nog opgezocht.
Wij hebben ook nog diverse besprekingen gehad over mogelijke infiltratieacties,
maar die gingen over het algemeen niet door, niet zozeer omdat er juridische
problemen mee waren, maar veel meer omdat wij niet konden garanderen dat de
infiltrant later, als de zaak zou klappen, buiten schot zou blijven. Dan werd
er gewoon geen uitvoering gegeven aan het bedachte traject.1Soms worden informanten bij de RCID «meegerund» door buitengewone
opsporingsambtenaren, zoals een douane- of milieurechercheur, omdat een bepaalde
expertise nodig is. Niet altijd is duidelijk welke dienst dan de verantwoordelijkheid
draagt. 5.3.4 Activiteiten informantenInformanten leveren criminele informatie. Informanten moeten derhalve
in de positie zijn om informatie te verkrijgen over (toekomstige) strafbare
feiten en het functioneren van criminele organisaties. Zij participeren derhalve
vaak in activiteiten van criminele organisaties, ook in die van strafbare
aard. De commissie stuitte op een aantal van zulke gevallen. Benadrukt moet
worden dat het hierbij niet gaat om criminele activiteiten zoals afgesproken
met politie en justitie, maar om hand- en spandiensten voor de criminele organisatie
op eigen titel.Zo verzorgen informanten vervoersdocumenten voor de legale vracht waarin
verdovende middelen worden verstopt. Ook vervoeren ze verdovende middelen
of stellen voertuigen ter beschikking. Tevens worden grondstoffen en onderdelen
geleverd voor de vervaardiging van verdovende middelen en bieden informanten
leden van criminele organisaties onderdak aan of verzorgen voor hen verblijfsdocumenten.
De commissie heeft een CID-traject aangetroffen waarbij sprake was van een
nieuwe vorm van informatievergaring door een informant.Via de CRI-liaison te Bogota is een Colombiaan in zicht gekomen.
Hij heeft via zijn bedrijf legale contacten met het Calikartel. Nu biedt hij
zijn diensten aan. Er blijkt echter van de kant van de politie niet veel belangstelling
te zijn voor weer een informant die informatie heeft over de invoer van concrete
partijen drugs of over de Colombiaanse kartels. De RCID lijkt het wel nuttig
dat hij inzicht verschaft in de in Nederland werkzame Colombiaanse criminele
organisaties. Hij zou een soort scan kunnen maken van de Colombiaanse organisaties
die zich met de handel in verdovende middelen bezig houden. De Centrale toetsingscommissie
(CTC) is van oordeel dat er eerst een kennismakingsgesprek plaats moet vinden,
bij voorkeur buiten Nederland, teneinde de betrouwbaarheid te toetsen. Hierna
kan de scan beginnen. Dit is gebeurd en de «scanner» wordt goed
bevonden. Hij is ongeveer twee maanden actief geweest in Nederland, waarna
de CID besluit dat zij niet veel verder komen en dat hij terug kan.Geregeld laat de CID door observatie vaststellen in hoeverre een informant
daadwerkelijk doet wat hij zegt te doen. Deze observatie vindt veelal plaats
door een observatieteam (OT). Deze controle wordt noodzakelijk geacht. Veel
CID-rechercheurs gaan ervan uit dat informanten per definitie onbetrouwbaar
zijn. Dat neemt niet weg dat zij juiste informatie kunnen leveren.Veel verzamelde CID-informatie wordt in het geheel niet gebruikt. 5.3.5 Strafbare feitenInformanten mogen geen strafbare feiten plegen. Deze standaardformule
wordt aan elke informant uitdrukkelijk meegedeeld. De CID is er echter bij
gebaat dat informanten op enigerlei wijze weet hebben van het plegen van strafbare
feiten aangezien de informant dan over de meeste informatie beschikt. De informantenrunners
willen dan ook het liefst niet op de hoogte zijn van de strafbare feiten van
informanten. De individuele informantenrunner bepaalt of de strafbare feiten
die een informant pleegt, worden doorgegeven.De commissie heeft geconstateerd dat informanten veelvuldig participeren
in het plegen van lichte strafbare feiten rond criminele organisaties. Zij
waren veelvuldig toeschouwer bij het plegen van zwaardere strafbare feiten.
Enkele malen is geconstateerd dat informanten strafbare feiten plegen met
medeweten van de CID.De reactie van de politie op het plegen van strafbare feiten door informanten
loopt in de praktijk nogal uiteen. Die reactie varieert van het negeren, het
in beslag nemen van een verboden voorwerp al dan niet in combinatie met het
opmaken van een proces-verbaal ter zake van het strafbare feit en het opmaken
van proces-verbaal al dan niet gecombineerd met het verbreken van de relatie
met de informant. De reactie is vaak afhankelijk van de afweging van de individuele
runners. 5.3.6 Informatie en bewijsDe informatie van informanten wordt over het algemeen niet rechtstreeks
gebruikt voor het bewijs. De verstrekte inlichtingen worden veelal als basis
voor de aanvang van een opsporingsonderzoek gebruikt. Dat opsporingsonderzoek
moet vervolgens het bewijs leveren waarover de rechter ter terechtzitting
moet oordelen. Het is echter niet uitgesloten dat CID-informatie gebruikt
wordt als (ondersteunend) bewijs. De rechter is vrij in de selectie en waardering
van bewijsmiddelen. CID-informatie kan bijdragen aan de veroordeling van een
verdachte.De heerVos: Mevrouw Rutten, is het mogelijk
dat u een verdachte veroordeelt op uitsluitend CID-informatie en welke rol,
meer in het algemeen, speelt CID-informatie als bewijsmiddel?MevrouwRutten-Roos: Die vraag is in haar algemeenheid
niet te beantwoorden. CID-informatie kan een rol spelen bij het bewijs.De heerVos: Op welke manier?MevrouwRutten-Roos: Als bewijsmiddel. Maar
niet als enig bewijsmiddel. Ik zie u al verschrikt kijken. Maar ook CID-informatie
op zichzelf kan worden gehanteerd...Devoorzitter: ...als een van de bewijsmiddelen...MevrouwRutten-Roos: ...als een van de bewijsmiddelen.(...)Devoorzitter: Ik herinner mij uit mijn eigen
studie, dat er tenminste twee bewijsmiddelen moeten zijn.MevrouwRutten-Roos: Ja. Ja, zeker als... u
schrikt net bij de gedachte, dat iemand uitsluitend op één CID-bericht
veroordeeld kan worden...Devoorzitter: Maar kan het wel op CID-plus,
dat wil zeggen op CID als belangrijkste bewijsmiddel plus nog een extra verklaring?MevrouwRutten-Roos: Ik vind het moeilijk om
dat in het algemeen te zeggen. Iedere zaak is op zichzelf. Het gaat natuurlijk
ook eigenlijk niet alleen om de wettige bewijsmiddelen maar om de overtuiging.
Dat is de combinatie van de twee factoren die een rol spelen.1Desondanks heeft de commissie weinig tot geen voorbeelden gezien van rechtszaken
waarbij CID-informatie van informanten een doorslaggevende rol speelde in
de bewijsvoering. In de huidige praktijk wordt CID-informatie ten behoeve
van de bewijsvoering gegoten in de vorm van een proces-verbaal van de chef
CID, die in algemene termen meedeelt welke feiten en omstandigheden bekend
zijn. Dat zegt niets over de vraag hoe informanten hebben geopereerd en hoe
de inlichtingen van informanten zijn verwerkt. Informatie wordt ook verwerkt
in de zogenaamde 4 x 4 formulieren die ter beschikking kunnen worden
gesteld van andere CID-en en, indien van belang aan de landelijke CID. In
de gevallen waarin op basis van door de CID verstrekte informatie bevoegdheden
zijn uitgeoefend, zal de informatie in samenvatting door middel van een proces-verbaal
van de CID-chef aan de rechter ter kennis worden gebracht. In het proces-verbaal
staat slechts de inhoud van de 4x4-formulieren vermeld zonder enige aanduiding
van de bron, wat onder omstandigheden zelfs leidt tot achterwege laten van
plaats en tijdstip van de gebeurtenis, waar de informatie betrekking op heeft.
De wijze van inwinning of de toegepaste opsporingsmethode is daarin niet opgenomen.
De achterliggende 4x4-tjes worden niet aan het proces-verbaal gehecht en komen
niet op tafel bij de rechter. In de praktijk nam de rechter genoegen met dit
proces-verbaal of volstond hij ermee de chef CID als getuige te horen. De
tijd dat het proces-verbaal, waarmee het opsporingsonderzoek aanving met de
mededeling dat «uit CID-informatie was gebleken», en dat de rechter
daar genoegen mee nam lijkt voorbij. De rechter stelt vaker een onderzoek
in naar de wijze van informatie-inwinning. 5.3.7 BeloningenInformanten kunnen op verschillende wijze beloond worden voor hun informatie.
Financiële beloningen vormen een van de mogelijkheden. In bepaalde gevallen
zijn andere vormen van belonen mogelijk, zoals het niet vervolgen voor het
plegen van bepaalde strafbare feiten.De Regeling tip-, toon- en voorkoopgelden (1985) geeft een procedure voor
het aanvragen van beloningen (tipgelden) voor informanten. Op voordracht van
de CID en de CID-officier van justitie van de regio waar de informant actief
is, kan het ministerie van Justitie een beloning uitloven. Deze beloning kan
oplopen tot vele tienduizenden guldens en in incidentele gevallen zelfs honderdduizenden
guldens. Uitbetaalde tipgelden 1995–1990  199519941993199219911990Totaal1 822 3001 576 1001 742 1501 139 300773 750985 100Hoogste bedrag275 00075 000275 00050 00050 000110 000Laagste bedrag500500500500500500Gemiddelde bedrag4 6974 4275 7504 9754 4216 841Aantal zaken388356303229175144Zoals blijkt uit de tabel is in 1995 in totaal bijna twee miljoen gulden
aan tipgeld betaald door het ministerie van Justitie. In de loop van de afgelopen
vijf jaren is een gestage stijging te zien in zowel dit totaalbedrag als in
het aantal zaken die hiervoor in aanmerking kwamen. Het gemiddeld bedrag per
zaak is redelijk constant gebleven. Over het algemeen wordt het meeste tipgeld
betaald voor verdovende middelenzaken. Over tipgelden is tijdens de openbare
verhoren onder meer het volgende opgemerkt:De heerDe Graaf: Is het geld dat beschikbaar
wordt gesteld voor uitkeringen in het kader van de tip-, toon- en voorkoopgeldenregeling
onderdeel van de post geheime uitgaven?De heerWooldrik: Dat klopt. Ik heb hier de
rijksbegroting voor 1996 en daar staat die in.De heerWooldrik: Voor 1996 is een post van
2 mln. aan uw Kamer voorgesteld. De post was tot voor kort 1,5 mln.1De heerZwanenburg: In de praktijk wordt het
maximum van een tipgeld vastgesteld door het departement. Als de officier
van mening is dat een lager bedrag noodzakelijk is, stelt hij een minimum
vast.De heerDe Graaf: Zo gaat het in de praktijk
toch niet? De officier dient toch een aanvraag in en vermeldt dan het bedrag
van de uitkering aan een informant?De heerZwanenburg: Ja, maar in het vooroverleg,
waarin er alleen nog sprake is van de informatie die de informant mogelijk
zal leveren, wordt een indicatie gegeven van het bedrag van het tipgeld. Soms
blijkt achteraf dat de informatie veel minder is dan de informant heeft toegezegd.
Dan wordt het bedrag bijgesteld en dat kan mede door de betrokken officier
worden gedaan (...).De heerZwanenburg: Het zijn incidenten, dus
dat er echt verschil van mening is over de hoogte van het tipgeld.2De uitkering van beloningen is gebonden aan enkele voorwaarden. De belangrijkste
voorwaarde is dat de verstrekte inlichtingen leiden tot aanhouding van de
daders, of althans de vaststelling van hun identiteit. Deze «no cure,
no pay» regel kent enkele uitzonderingen. Indien een officier van justitie
meent dat een informant ondanks het niet voldoen aan deze voorwaarde toch
voor de opsporing waardevolle inlichtingen heeft verzameld, kan de officier
van justitie voorstellen aan de informant een beloning toe te kennen. De hoogte van de tipgelden wordt berekend aan de hand van een aantal wegingsfactoren,
waarbij de belangrijkste factoren zijn het risico van de informant, de moeite
die de informant zich heeft moeten getroosten, de schade die wordt aangebracht
aan de criminele organisatie door aanhouding van verdachten, het kaliber of
de organisatiegraad van de verdachten en het maatschappelijk belang van de
zaak. Het aantal in beslag genomen kilo's drugs speelt bij de bepaling van
de hoogte van de beloning volgens het ministerie van Justitie geen rol. In
de CID-praktijk blijkt de gewoonteregel: f 1 000,– per kilo
harddrugs en f 1,– per kilo per softdrugs, een hardnekkig bestaan
te leiden. De betrokken ambtenaar op het ministerie van Justitie maakt mede
aan de hand van het advies van de CRI een inschatting van de waarde van de
aanvraag en de hoogte van de beloning. De beleidsvrijheid met betrekking tot
de toekenning en de hoogte van de beloning is groot.De heerDe Graaf: Maar als niet wordt neergelegd
hoe zwaar die wegingsfactoren uiteindelijk zijn, dan kan toch licht de indruk
ontstaan dat betrekkelijk incidenteel tot besluitvorming wordt overgegaan?De heerWooldrik: Nou incidenteel, het zijn
steeds dezelfde mensen die het doen. Dat is de garantie dat het zoveel mogelijk
eenvormig is, naar mijn idee. Dat is ook de reden waarom het centraal is gehouden
in 1985. Ik kan u wel vertellen dat de secretaris-generaal bij die keer dat
het bedrag van f. 275 000 werd uitgekeerd, zich afvroeg of de begroting
niet uit de hand zou lopen, of er geen andere maatregelen zouden moeten worden
genomen en of het niet overgeheveld zou moeten worden naar het reguliere politiebudget.
Moeten de regio's dat niet zelf gaan doen? Wij hebben toen geadviseerd om
dat niet te doen maar om het in één hand te houden, juist om
de verschijnselen die u nu beschrijft zoveel mogelijk te voorkomen. Wij hebben
nu 26 regio's en die zouden het dan 26 keer verschillend kunnen toepassen.
Wij vonden dat niet verstandig.1Het ministerie van Justitie heeft in het verleden enkele malen zeer hoge
beloningen aan informanten ter beschikking gesteld. Het gaat daarbij om bedragen
van enkele honderdduizenden guldens die aan informanten zijn verstrekt. In
de nasleep van de opheffing van het IRT is aan een informant 2 miljoen gulden
uitgekeerd.Uit het budget voor geheime uitgaven van een CID, ongeveer 25 à
35 duizend gulden per regio, wordt ook een soort tipgelden betaald. Dit betreft
enkele honderden tot enkele duizenden guldens, wat geldt als een soort onkostenvergoeding
of aanmoedigingspremie. Van deze mogelijkheid wordt zeer frequent gebruik
gemaakt. Van deze post moeten ook de onkosten van de runners betaald worden.Naast politie en justitie loven ook verzekeringsmaatschappijen, banken,
PTT en andere instanties beloningen uit. Het gaat dan vooral om het opsporen
van ontvreemde goederen en geld. Daarbij wordt de regel gehanteerd dat informanten
10% van de waarde van de ontvreemde goederen als tipgeld kunnen krijgen. Deze
bedragen zijn in de praktijk vaak veel hoger dan de tipgelden van politie
en justitie. 5.3.8 Afspraken met informantenNaast financiële beloningen worden met informanten ook andere afspraken
gemaakt. Daarvoor bestaan geen algemene regels. Voor deals met informanten
in geval van zaken van leven en dood of vergelijkbaar ernstige zaken geldt
de Richtlijn deals met criminelen van de procureurs-generaal van
1 juli 1983. In deze regeling wordt gemeld dat een deal mogelijk is, ook buiten
het gebruikelijke strafrechtelijke beleid. Welke vorm deze deals kunnen aannemen
staat niet vermeld. Volgens deze regeling moet de procureur-generaal op de
hoogte worden gebracht door de hoofdofficier van justitie indien gebruik gemaakt
gaat worden van deze regeling. Deze regeling wordt vaak niet toegepast indien
het gaat om deals met informanten. Het is voorgekomen dat noch
de hoofdofficier, noch de procureur-generaal op de hoogte werden gesteld van
deals met informanten.De commissie heeft tijdens haar onderzoek vastgesteld dat politie en justitie
verschillende deals met informanten hebben gesloten. Hierbij belooft het OM
onder meer niet tot actieve opsporing over te gaan, sepot, de toezegging van
een lagere strafeis, een milder regime, wegzenden of strafonderbreking.Deze deals geschiedden niet altijd na tussenkomst van een officier van
justitie. Op dit terrein zijn ook contacten tussen CID-en en andere ambtenaren
van het OM geweest:De heerVan Steeg: In, ik meen, 1991, kon de
CID op het openbaar ministerie nog een ambtenaar aantreffen die ons bijvoorbeeld
met de opschorting van een straf van dienst kon zijn. Hiervan heb ik u verslag
gedaan.Devoorzitter: Zonder de officier te raadplegen.
Hoe vaak heeft u van die mogelijkheid gebruik gemaakt?De heerVan Steeg: Ik denk heel weinig. In
een bepaalde tijd is het misschien twee keer voorgekomen.1De commissie kwam in één geval ter ore dat politie en justitie
voornemens waren om een informant, die tevens als verdachte in een zaak was
aangehouden, vrij te krijgen door bewust een vormfout te plegen. Hierover
waren met de informant reeds afspraken gemaakt. De verdachte had waardevolle
informatie over een drugbende verstrekt. De commissie heeft gemeend de minister
van Justitie van dit geval op de hoogte te moeten stellen. De minister van
Justitie heeft daarop maatregelen genomen die ertoe hebben geleid dat de vormfout
niet heeft plaatsgevonden. De deal moest vervolgens worden aangepast: anonimiteit
kon gewaarborgd blijven maar afzien van strafvervolging zat er niet meer in.2De heerJansen: Dat was een geval waarin het
probleem zat – het is al even aan de orde geweest – van de vrijwaring
van de infiltrant. Men had gezegd: natuurlijk, wij moeten jou op een bepaald
ogenblik ook wel aanhouden samen met de andere verdachten, want je speelt
een rol in die zaak, maar wij halen je er wel uit. Men kwam daarmee in de
problemen en stuurde toen aan op het maken van een vormfout.Devoorzitter: Een welbewuste vormfout?De heerJansen: Ja. Wij hebben gezegd dat wij
dat volstrekt onaanvaardbaar vinden.Devoorzitter: Heeft men toen naar u geluisterd?De heerJansen: Toen heeft men naar ons geluisterd
in die zin dat men zei: wij zijn het niet met je eens. Maar dat is ook de
zaak waarin het beroep op de portefeuillehouder heeft plaatsgevonden.3Tijdens het Laundry-onderzoek in Rotterdam waren politie en justitie begonnen
met het sluiten van een deal met een verdachte die was aangehouden tijdens
dit onderzoek. Overeengekomen was dat de informant informatie zou leveren
over de criminele organisatie en zou getuigen op de zitting en dat het OM
op haar beurt dan zou afzien van verdere vervolging van deze verdachte, met
uitzondering van eventuele betrokkenheid bij geweldsdelicten. Echter voordat
de informant al zijn verklaringen had kunnen afleggen werd hij geliquideerd.4Niet alleen met verdachten, maar ook met afgestraften worden deals gesloten.
In de volgende casus worden deals met gedetineerden overwogen:In het kader van het Copa-onderzoek is een voorstel gedaan aan een
aantal personen, die aanzienlijke vrijheidsstraf was opgelegd, voor door hen
te leveren informatie strafvermindering te verlenen. Uit het voorstel is niet
zonder meer in elk geval duidelijk om hoeveel strafvermindering
het gaat. Er wordt eenmaal uitdrukkelijk de periode van zes maanden genoemd.
Ook wordt gesproken van strafvermindering van substantiële duur. Een
andere informant wilde dat bewerkstelligd werd dat via een voortvarende toepassing
van de WOTS-procedure hij zijn straf in Nederland kon ondergaan (soepeler
regime). Met dit voorstel verklaarde de Centrale Toetsingscommissie zich in
beginsel accoord. Belangrijk is de volgende overweging in het oordeel van
de Toetsingscommissie : «De commissie heeft zich bij haar oordeel voornamelijk
gebaseerd op het feit dat dat indien bedoelde verklaringen door betrokkenen
zouden zijn afgelegd bij de behandeling van hun zaak ter zitting, het aannemelijk
is dat dit zou hebben geleid tot een lagere eis van de officier van justitie
dan wel tot een lagere strafoplegging door de rechtbank dan wel in hoger beroep
door het gerechtshof.»De heerVan der Voort: Deals met criminelen
kunnen conform de richtlijnen van de PG's als een ultimum remedium worden
gezien, als een laatste poging om een belangrijke zaak, een zaak van leven
of dood, daarmee rond te krijgen, wat op een andere manier niet zou lukken.
Wij stonden voor de volgende keuze. Er was een zaak rond te krijgen, maar
daarvoor was een deal noodzakelijk. Men vond dat, alles in aanmerking genomen,
een te zwakke basis om die zaak daarmee uiteindelijk voor de rechter te brengen.
Toen is gezegd: dan is het ook zinloos om de deal met de crimineel te sluiten.De heerDe Graaf: Om wat voor soort deals ging
het?De heerVan der Voort: U moet denken aan strafvermindering,
strafonderbreking.De heerDe Graaf: Criminelen die reeds zitten,
kunnen strafverlichting krijgen.De heerVan der Voort: Als u vraagt of vooraf
wel eens deals met criminelen zijn of worden gesloten, in die zin dat ze daarmee
strafvervolging kunnen ontlopen, dan is mijn antwoord heel duidelijk: neen.1 Ook Blok, hoofdofficier te 's-Gravenhage wordt gevraagd naar dit afgestraftentraject: De heerKoekkoek: Maar het ligt anders ten
aanzien van afgestraften?De heerBlok: Dat traject zijn wij ingegaan,
ja. Het is er overigens nooit van gekomen, maar wij hebben daar wel voorstellen
over gedaan. Het voordeel was misschien ook dat de beslissing uiteindelijk
bij de minister ligt of dat al dan niet doorgaat. Dat kunnen wij zelfs wettelijk
niet eens.2Heden ten dage wordt overwogen om met één van de zeven
een concrete deal te sluiten.In de volgende casus is het wel gekomen tot een deal met een informant/tipgever:Een verdachte van een moord uit 1986 zit vast voor de uitlokking
van brandstichting op het café van zijn ex-vriendin. De ex-vriendin
zou kunnen verklaren over zijn betrokkenheid bij de moord in kwestie. In ruil
voor haar verklaring op naam wordt haar door het plaatselijk OM bescherming
beloofd. Voor deze toezegging was geen goedkeuring gevraagd van het ministerie
van Justitie dat echter wel geacht werd de kosten voor dit getuigenbeschermingsprogramma
te voldoen. Enigszins voor het blok gezet, stemde het ministerie in en verzorgde
voor de ex-vriendin een verblijf elders in het land onder een andere identiteit.
Het betreffende parket OM gaf toe dat getuigenbescherming gecompliceerder
is dan men had gedacht.De commissie heeft ook in een lopend onderzoek een deal met een criminele
informant aangetroffen die sterk vergelijkbaar is met het principe van een
kroongetuige.3 In ruil voor informatie over een criminele organisatie
hebben een hoofdofficier van justitie, de Centrale toetsingscommissie en de
minister van Justitie ingestemd met de vrijwaring van strafvervolging en het
gedurende langere tijd beschermen van de getuige en zijn familie. De getuige
en zijn familie wordt tevens de mogelijkheid geboden elders een nieuw leven
op te bouwen. De betrokken officieren van justitie hebben toegezegd
te zijner tijd de gehele deal bij proces-verbaal voor te leggen aan de rechter.15.3.9 Sturing en controleDe controle op de CID bij het runnen van de informanten is gering. Vanwege
de bescherming van de identiteit van de informanten heeft niemand buiten de
CID een volledig zicht op diens activiteiten. De tactische recherchechef heeft
slechts invloed op de CID voor zover hij de CID vraagt informatie te verzamelen.
Maar ook dan is het niet vanzelfsprekend dat de CID-chef de recherchechef
inlicht over de wijze waarop de informatie wordt verzameld. De korpsleiding
heeft nauwelijks enige bemoeienis met de inhoud van het werk van de CID. De
bemoeienis van de korpsleiding beperkt zich veelal tot organisatorische beslissingen.De onderlinge verhoudingen tussen de CID-en laten te wensen over. Mede
vanwege het vertrouwelijke karakter van de informatie is er weinig intensieve
samenwerking. Bij de overdracht van informanten doen zich nogal eens problemen
voor. Regelmatig worden informanten gerund voor een andere regio.De CID-officier van justitie heeft de mogelijkheid tot sturing en controle
van de CID.2 Dat neemt niet weg
dat veel CID-officieren van justitie slecht op de hoogte zijn van de activiteiten
van de CID. Tot voor kort bestond er een grote afstand tussen de CID-officier
van justitie en de CID. De identiteit van de informanten is in het merendeel
van de gevallen niet bekend bij de CID-officieren van justitie. Slechts zelden
hebben de officieren daadwerkelijk weleens de informantendossiers en/of CID-registers
ingekeken. Er lijkt een verandering te komen in de houding van de CID-officieren
van justitie ten opzichte van de CID. Tegenwoordig wordt een veel actievere
houding aangetroffen, waarbij CID-officieren van justitie op eigen initiatief
vragen stellen en informatie eisen over de activiteiten van de CID.Een rechter-commissaris heeft tot op heden geen vastgelegde taak ten opzichte
van informanten. Slechts een enkele rechter-commissaris is op de hoogte van
de activiteiten en de identiteit van een informant. Hoewel de rechter-commissaris
soms een beslissing moet nemen tot het inzetten van dwangmiddelen (mede) op
basis van informatie van een informant zal een rechter-commissaris zelden
beslissen een informant zelf te horen. Het proces-verbaal van de CID-chef
wordt voldoende geacht. 5.3.10 CorruptiegevoeligheidVerschillende opsporingsmethoden dragen risico's van corrumptief gedrag
in zich. Er is een aantal gevallen bekend van rechercheurs die in hun werkuitoefening
bezweken zijn voor ongewenste beïnvloeding door onder meer informanten.
Deze beïnvloeding zou ook een directe link hebben met de georganiseerde
misdaad.3 Kuijper zegt hierover tijdens zijn openbaar verhoor:De heerRabbae: In het kader van ons onderzoek
is het interessant om van u te weten welke invloed, structureel of incidenteel,
de georganiseerde criminaliteit heeft op de politie.De heerKuijper: Uit eigen ervaring kan ik
daar betrekkelijk weinig over zeggen. Ik kan alleen maar een gevoel vertalen.
Erg veel zaken zijn er nog niet geweest, maar de zaken die er zijn geweest
laten wel zien dat er sprake was van regelrechte omkoping voor het verkrijgen
van diensten van de betrokken politieman. In het onderhavige geval ging het
over informatie. Ik ben er eigenlijk van overtuigd dat de georganiseerde criminaliteit
het erop toelegt punten binnen de politie te krijgen waar men gebruik van
kan maken. In een bepaalde zaak, die speelde in het gokhuizencircuit,
was iemand gewoon «platgelegd» door de organisatie.Devoorzitter: Platgelegd?De heerKuijper: Corrupt gemaakt. Hij kreeg
wekelijks een uitkering, variërend tussen de f.300 en f.500. Daar hoefde
hij eigenlijk niets voor te doen. In het gokhuizencircuit was de verwachting
dat de geldgever de intentie had om deze politieman in voorkomende gevallen
te gebruiken, als dat nodig was. Dat is ook naar voren gekomen. Er is ook
een veroordeling van de betrokken geldgever gekomen.1In dit hoofdstuk en het hoofdstuk over infiltratie wordt aandacht besteed
aan deze en andere vormen van politieel corrumptief gedrag. Gezien de onenigheid
die bestaat over de juiste definitie van het begrip corruptie heeft de commissie
besloten een aantal verschijningsvormen te onderscheiden. Een onderscheid
wordt gemaakt in normafwijkend gedrag (naggen), het lekken van politie-informatie,
het behalen van (financieel of ander) voordeel aan criminele activiteiten,
omkoping in de zin van het Wetboek van Strafrecht (of het Algemeen rijksambtenarenreglement)
of anderzins het plegen van strafbare feiten. Dit ongewenste gedrag wordt
bekeken in relatie tot bijzondere opsporingsmethoden die een directie relatie
met het criminele milieu veronderstellen. Kuijper zegt desgevraagd hierover:De heerRabbae: Kunt u ons aangeven welke opsporingsmethoden
en -technieken van de politie corruptiegevoelig zijn?De heerKuijper: Dat is het direct omgaan met
het criminele milieu, in de breedste zin van het woord, variërend dus
van het runnen van informanten tot het ondernemen van infiltratie-acties:
ik denk dat dat zeer sterke corruptogene factoren zijn.2Contacten tussen informanten en runnersTijdens het onderzoek is gebleken dat de contacten tussen de informant
en zijn runner(s) enkele jaren kunnen duren, in een enkel geval zelfs wel
twintig jaar. Binnen een dergelijk tijdsbestek komt het voor dat de verhouding
tussen de politieambtenaar en de informant uitgroeit tot meer dan een werkrelatie.
Uit onderzoek is ondermeer gebleken dat een (voormalig) runner aan het ziekbed
van één van zijn informanten heeft gezeten en dat een runner
de begrafenis van zijn informant heeft bijgewoond.De volgende twee casussen laten zien hoe een vriendschappelijke relatie
tussen een rechercheur en een informant zich kan ontwikkelen en op welke manier
dat op gespannen voet kan komen te staan met het op een integere wijze uitvoeren
van politiewerkzaamheden. Bij het runnen van informanten bestaat het risico
dat er (onbedoeld) politie-informatie terug het criminele milieu ingaat. In
de gevallen die hieronder worden beschreven ontstaat de verdenking dat de
betrokken politiemensen al of niet bewust politie-informatie doorgeven aan
hun informant.Casus 1.Een (tactisch) districtsrechercheur
is in het midden van de jaren zeventig betrokken bij een aantal drugsonderzoeken
naar een plaatselijk bekende crimineel. Vanaf die tijd hebben beiden regelmatig
contact, waarbij de rechercheur met goedvinden van zijn superieuren de crimineel
feitelijk als informant runt. Wanneer in het midden van de jaren tachtig in
het district een CID wordt ingesteld, draagt de rechercheur zijn informant
over aan twee CID-runners. De informant en de rechercheur hebben hierna echter
nog steeds regelmatig contact. Mede naar aanleiding van een belastende verklaring
van een gedetineerde, onderzoekt de Rijksrecherche de relatie tussen beiden.
Uit het onderzoek blijkt dat ze in de loop der jaren een vrij hechte band
hebben opgebouwd. De rechercheur heeft verschillende malen wanneer de informant
in de gevangenis zat, bescherming geboden aan de echtgenote van de informant
als deze zich bedreigd voelde. De rechercheur en de informant zijn tot twee
keer toe samen met hun beider echtgenotes uiteten gegaan. De
rekening werd beide keren door de informant voldaan. Een van die twee etentjes
was kort nadat de informant op vrije voeten was gesteld. Bij een huiszoeking
bleek de rechercheur op de verjaardagskalender van de informant te staan.
Bovendien is gebleken dat de rechercheur en de informant er een gewoonte van
hadden gemaakt om elkaar verjaardagskaarten en vakantiegroeten te sturen.
Tijdens het Rijksrecherche onderzoek is van het wegtippen van informatie aan
de informant over een op stapel staande huiszoeking, zoals de gedetineerde
in zijn verklaring beweerde, niets gebleken.Casus 2.Een wachtmeester van de Rijkspolitie
heeft op verzoek – en onder begeleiding van – de CID een aantal
jaren een informant gerund. Hun relatie is in verschillende opzichten opmerkelijk
te noemen. De wachtmeester was eerder bijvoorbeeld nauw betrokken bij het
in verzekering stellen van de informant, wegens diens betrokkenheid in een
zaak van uitkerings-fraude. Hij heeft naar aanleiding van die zaak bovendien
een reprimande van zijn chef gekregen omdat hij daags na de aanhouding de
verdachte weer in vrijheid heeft gesteld, zonder enige vorm van overleg vooraf
met bijvoorbeeld de hulpofficier van justitie. De wachtmeester werd er in
de tijd dat hij de informant runde – die hij ten opzichte van anderen
aanduidde als «mijn man» – door collega's regelmatig voor
gewaarschuwd hun relatie niet te vertrouwelijk te laten worden. Desondanks
bleek uit verschillende verklaringen in het kader van een Rijksrecherche-onderzoek
onder meer, dat de wachtmeester een gemeenteambtenaar en zelfs de burgemeester
persoonlijk heeft benaderd met het verzoek om de korting op de bijstandsuitkering
van zijn informant – vanwege diens betrokkenheid in de fraude-zaak –
op te heffen. Op verzoek van de wachtmeester heeft diens chef, voorafgaand
aan de zitting in de fraude-zaak – met de officier van justitie overlegd
over het eventueel seponeren van de zaak. De officier van justitie heeft toen
geen toezeggingen hierover gedaan en nadrukkelijk gevraagd hun overleg «kabinet»
(vertrouwelijk) te houden. Later blijkt dat de wachtmeester zijn informant
toch hiervan op de hoogte heeft gesteld. De informant verschijnt uiteindelijk
niet op de zitting, maar hij meldt zich ziek. Gevraagd naar de (werkelijke)
weigering van de informant om te verschijnen, antwoordt de wachtmeester desgevraagd:
«Als hij naar de zitting zou gaan wordt hij veroordeeld en kan de gemeente
het totale bedrag op hem terugvorderen en dat zou toch te gek zijn.»Een nauwe relatie tussen de informant en zijn runner kan er toe leiden
dat het voor de politie-ambtenaar steeds moeilijker wordt om bijvoorbeeld
cadeaus van zijn criminele kennis te weigeren of ze zelfs als zodanig te herkennen.
Illustratief zijn in dit verband een CID-rechercheur die van een crimineel
een paar dure schoenen aanneemt en een runner die op kosten van een crimineel
op vakantie gaat. Het risico van financieel voordeel: tipgeldNaast informanten die incidenteel en vrijblijvend informatie verstrekken,
zijn er ook «broodinformanten» die uitsluitend informatie verstrekken
in ruil voor het tipgeld van justitie of van verzekeringsmaatschappijen. Bij
het runnen van informanten gaat veel geld om. Het ministerie van Justitie
heeft bijvoorbeeld in 1994 fl. 1 576 100,- aan tipgeld uitbetaald.
Er blijkt bovendien sprake te zijn van een aanzienlijke stijging van het totaal
aan tipgelden (zie paragraaf beloningen). In de praktijk kunnen zich ten aanzien
van de uitbetaling van tipgeld verschillende corruptie-risico's voordoen.
Er is melding gemaakt van een CID die voor de uitbetaling van zijn tipgelden
een particulier bewakingsbedrijf heeft ingeschakeld, met alle gevaren van
dien. De volgende casussen illustreren nog een aantal andere risico's.Casus 3.De Rijksrecherche is een onderzoek
gestart naar aanleiding van de verklaring van een informant dat hij geen tipgeld
zou hebben ontvangen, terwijl hem dat wel was toegezegd. «Tussen de
uitbetaler en de ontvanger zou iets zijn blijven zitten», aldus een
van de betrokken rijksrechercheurs. Dit bleek echter niet het geval te zijn
geweest. Bij de uitbetaling van het tipgeld zijn geen onregelmatigheden aan
het licht gekomen. Wel is gebleken dat de afspraken over de
uitbetaling van het tipgeld in een één-op-één-situatie
zijn gemaakt. De Rijksrecherche heeft toen de aanbeveling gedaan dat in het
vervolg runners beter met z'n tweeën kunnen opereren en de informant
een bewijs van betaling moeten laten ondertekenen.Casus 4.Een voormalig «runner»
is van baan veranderd en verricht nu andere politie-werkzaamheden. Hij onderhoudt
echter nog wel regelmatig contact met enkele van zijn oude informanten. Een
van hen heeft recentelijk nog belangrijke informatie geleverd en is hiervoor
betaald door een verzekeringsmaatschappij. Het tipgeld wordt daarvoor eerst
overgemaakt op de giro-rekening van de ex-runner. De Rijksrecherche heeft
aanwijzingen dat het geld niet verder komt en dat de politieman het tipgeld
in eigen zak stopt. Tijdens het onderzoek dat hierop volgt is hiervan echter
niets gebleken. De voormalige runner maakt het tipgeld over van zijn giro
naar de rekening van de informant. De Rijksrecherche heeft de politieman wel
te kennen te geven, dat hij – nu hij geen runner meer is – moet
stoppen met runnen van informanten.Casus 5.«Uit diverse verklaringen en
omstandigheden kan door de politieleiding, die al langer argwaan jegens betrokkene
koestert, worden opgemaakt dat een rechercheur delen van partijen in beslaggenomen
verdovende middelen, kennelijk samen met een informant waarmee hij zeer vriendschappelijke
relaties onderhoudt, in het illegale handelsverkeer heeft gebracht en een
fors deel van de inkomsten hieruit ook zelf heeft geïnd. De betrokken
politieman ontkent dit maar geeft wel toe dat hij mee heeft gedeeld in hoge
tipgelden die dezelfde informant door zijn toedoen heeft opgestreken. Ook
komt vast te staan dat hij met deze persoon nog contacten onderhield nadat
hem dit uitdrukkelijk was verboden. Na het nodige onderzoek wordt deze politieman
ontslagen».1Een vergelijkbaar probleem doet zich in omgekeerde zin voor bij het inleveren
van criminele verdiensten door informanten bij de CID.2 Deze gelden
worden tot op heden op een speciale rekening van de CRI geparkeerd. Het is
voorstelbaar dat door de ondoorzichtige gebruiken en administratie op dit
gebied, ingeleverde verdiensten aan de strijkstok blijven hangen. Dit risico
wordt slechts gesignaleerd: een concreet voorbeeld is de commissie niet bekend. OmkopingDe relatie tussen een informant en zijn begeleider kan op verschillende
manieren aanleiding geven tot vormen van politiële corruptie. Hierbij
speelt ook een rol dat het overgrote deel van de informanten afkomstig is
uit het criminele (drug)milieu. Over het nut van informanten wordt door politiemensen
wel gezegd: hoe fouter hoe beter. Met andere woorden: een grote crimineel
kan over de meeste informatie beschikken.Wanneer in de praktijk sprake is van corruptie ten aanzien van het runnen
van informanten, is dat soms het resultaat van een heel geleidelijk proces
dat misschien begint als een vorm van normafwijkend gedrag en kan uitmonden
in omkoping. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de volgende casus.Casus 6.«Het begon met een simpel verzoek
van de tipgever aan de rechercheur: of die even een kenteken voor hem wilde
opvragen: «voor wat hoort wat, nietwaar?» Het volgende verzoek
kwam enkele weken later: de tipgever wilde graag weten of mijnheer X bij de
HKD (herkenningsdienst) bekend was. Ook die informatie werd hem verstrekt.
Dat gebeurde nog een paar keer. Daar tussendoor een drankje en een etentje,
alles op rekening van de informant. Het venijnige staartstuk kwam ongeveer
een jaar later: de runner werd nu «gerund» en leverde de ene vitale
strategische recherche-informatie na de andere aan zijn informant. De tegenprestatie
bestond uit een (vaste) plaats op de loonlijst van een criminele organisatie.3ControleEén van de problemen bij het omgaan met informanten is, dat niet
altijd duidelijk is wie de regie heeft: de runners of de informant. Wie runt
wie? Het is van groot belang, dat de informant zich door de runner laat leiden
en dat hij het initiatief niet van de runner overneemt. In de praktijk hebben
zich inmiddels verschillende gevallen van «omgekeerde sturing»
voorgedaan.1 Een bijzondere vorm hiervan
is de informant die optreedt als «dubbelspion» en niet alleen
informatie doorgeeft aan de politie, maar ook over de
politie. Dit risico is volgens sommigen toegenomen, doordat in toenemende
mate gebruik wordt gemaakt van gestuurde informanten/burgerinfiltranten:De heerHiddema: Er is een heel gevaarlijke
trend, die zich aldus laat situeren. De criminele organisaties weten stuk
voor stuk – er zijn immers zoveel processen geweest – dat er wordt
gewerkt met burgerinfiltranten.Devoorzitter: Maar dat weet men al jaren.De heerHiddema: Ja. Maar dan gaat men ervan
uit dat ook hun organisatie al is, of ooit bezocht zal worden, door een burgerinfiltrant.
Wat doet men? Men anticipeert op die mogelijkheid; men stuurt zelf een vertrouweling
naar het politiebureau. Die man moet dan zeggen: ik ben Pietje en ik wil graag
infiltreren in de organisatie van Y, want daar weet ik alles van. Maar Y heeft
hem zelf gestuurd. Dat is zeer profijtelijk, want zo neutraliseer je het effect
van een politie-informant – het is immers je eigen informant –
maar je kunt gelijktijdig ook in de politiekeuken kijken, om te zien wat ze
tegen jou aan het uitbroeden zijn. Dat is een mogelijkheid die de criminaliteit
nooit zo sterk heeft gehad. Toen er geen burgerinfiltranten waren, kwam je
daar ook niet zo makkelijk met een runner in.2De heerRouvoet: Ik wil even stilstaan bij
die criminele infiltranten. Is een consequentie van uw opmerking dat de criminele
organisaties niet om iemand heen kunnen, dat een succesvolle criminele infiltrant
eigenlijk per definitie niet voor de politie is te regisseren?De heerSnijders: Het hangt ervan af wat je
met hem afspreekt. Maar ik moet vaststellen dat er in de trajecten die ik
heb bekeken, te vaak momenten zijn dat de man of vrouw in kwestie bepaalt
wat er gebeurt. Zij hadden althans invloed op het proces. Ik denk dat dit
absoluut niet mogelijk moet zijn. Dan heb je geen strakke sturing meer.Devoorzitter: Aan welke elementen van de doorleveringstrajecten
die wij nu bespreken, denkt u dan?De heerSnijders: Ik wil het wat breed houden.
Er is een keten van handelingen van mensen. Er worden auto's gebruikt, er
worden loodsen gebruikt. Soms werden de voorwaarden gesteld vanuit het milieu:
wij willen dit of dat. Ik kan daar niet dieper op ingaan. Maar dan werd feitelijk
vastgesteld dat vanuit het milieu, de groepering waarop gedraaid werd, heel
nadrukkelijk werd gezegd: wij willen dit of wij willen die. Dat is opgevolgd.35.4 Casusonderzoek Laundry Een casus ter illustratie van een verdovende middelenzaak
waarin een kroongetuigeregeling wordt gehanteerd. Feiten en omstandighedenIn de jaren tachtig voert Kobus L., bijgenaamd «De Kamper»,
het bewind over een organisatie die handelt in zowel soft- als harddrugs.
Hij is de onbetwiste leider en financier van alle projecten en laat zijn gezag
regelmatig gelden, waarbij geen geweld wordt geschuwd. Hij opereert vanuit
een woonwagenkamp.Met zijn vrouw beheert L. verschillende bedrijven die dienen als dekmantel
voor de illegale praktijken. Tussen deze bedrijven worden goederenstromen
op gang gebracht waaronder zich verdovende middelen bevinden. Kobus L. heeft
de beschikking over vele dekmantelfirma's en koeriers. Dit is
ondermeer het geval omdat hij regelmatig mensen er weer boven op helpt nadat
die in ernstige financiële problemen zijn geraakt. Deze geldelijke ondersteuning
kan worden terugverdiend door handen spandiensten te verlenen aan Kobus L.
Hij regelt zijn zaken hoofdzakelijk vanuit de keuken van zijn woning. Tijdens
zijn afwezigheid neemt zijn zoon Bertus L. de zaken waar.Lambert S. is de compagnon van Kobus L. Hij verzorgt met name de financiële
kant van de illegale operaties, zoals het opzetten van witwasconstructies
via Luxemburg, Engeland, Gibraltar en Oostenrijk. Een getuige verklaart hierover
het volgende:Lambert S. en Ine Q. (Kobus' vrouw) kwamen aan met een man die zijn
zakken vol had gepropt met geld. Het ging om 1,25 miljoen gulden. Zij gaan
dan naar de bank in Luxemburg. Op het moment dat de bank vragen gaat stellen
over de herkomst van het geld treedt Q. naar voren. Zij tekende bij de bank
voor de herkomst van het geld, dit na haar paspoort aan de bankmedewerker
te hebben getoond. Zij bevestigde daarbij meerdere malen dat het haar geld
was.1Naast de kernleden Kobus L. en Lambert S. bestaat de organisatie uit wisselende
leden. Een aantal van deze handlangers komt uit het «kampers»-circuit.
Zij runnen bijvoorbeeld dekmantelfirma's of vervoeren verdovende middelen
met speciaal voor dit doel aangeschafte auto's.2 Ook worden regelmatig vrachtauto's van respectabele autoverhuurmaatschappijen
gehuurd waarmee de verdovende middelen vervoerd worden.3 De vrouwen binnen de groep vervullen over het algemeen de
rol van intermediair en meldkamer. Zij leggen de verbindingen tussen de diverse
personen tijdens de operaties.4 De bedrijfsvoering wordt ondersteund door diverse adviseurs.
Zo maakt een notaris akte op van een gepretendeerde overeenkomst van geldlening,
waardoor hij medewerking verleent aan een witwasconstructie.5N. wil vervolgens dat de geldleenovereenkomst meer status krijgt
en derhalve laat men een notaris een notariële akte met betrekking tot
een en ander opmaken.6Bovendien wordt er ook gebruik gemaakt van de diensten van een advocaat
uit Dordrecht, die onder andere witwasconstructies op hun juridische aspecten
bekijkt7 , een belastingadviseur,
een accountant8 en een medewerker van het Marokkaans consulaat.9 Een Belgische
politieman wordt gevraagd om een veroordeling van Kobus uit 1991 aldaar uit
de computer te halen. (...) dat dhr. L. iets te maken had met omkoping. Zijn veroordeling
ter zake van export in België van soft- en harddrugs moest uit de computer.10Ook worden verschillende douanefunctionarissen omgekocht.Frans had een Marokkaanse douane-ambtenaar omgekocht. Hij kon de
auto de grens overbrengen als deze man dienst had. Frans vertelde mij dat
hij deze man geld gaf, zodat hij geen problemen kreeg met de papieren van
de auto.11Tevens wordt gebruik gemaakt van valse paspoorten en rijbewijzen. Zo heeft
Kobus L. een vals rijbewijs met zijn pasfoto op de naam van Bertus K.12De handel in verdovende middelen verloopt via landen als Suriname, Marokko,
Nigeria, India, Frankrijk en Roemenië. In principe bemoeit Kobus zich
niet met operationele zaken. Totdat een grote klapper gemaakt kan worden.
Zo wordt hij gesignaleerd in Suriname alwaar hij contact heeft met de voormalige
legertop over een grote partij cocaïne. Kobus L. vertelde dat hij drie dagen besprekingen had gevoerd met
de militairen, onder andere met Iwan G., over het afnemen van cocaïne.
Kobus L. vertelde mij dat de militairen afwilden van de kleine jongens, die
maar hoeveelheden van 100 kilo cocaïne afnamen en alleen met de grote
jongens zoals Kobus L., zaken wilden doen.1Vervolgens komt, verstopt in bundels hout, een partij van 357 kilo cocaïne
aan in de Rotterdamse haven in mei 1991. Het politieel en justitieel onderzoekDe partij van 357 kilo wordt in Breda in beslag genomen door de politie.
Er wordt een onderzoek ingesteld, waarbij verschillende personen worden aangehouden.
Naar aanleiding van dit onderzoek, geplaatst naast reeds aanwezige CID-informatie
over Kobus L., inhoudende dat hij onder meer verantwoordelijk zou zijn voor
een tiental liquidaties wordt besloten tot een vooronderzoek dat resulteert
in een gerechtelijk vooronderzoek op Kobus L. dat geopend wordt in september
1991. Later worden ook twee strafrechtelijke financiële onderzoeken geopend
op Kobus L. en Lambert S.Een multidisciplinair team dat bestaat uit personeel van de Regionale
RechercheDienst (RRD) van de regiopolitie Rotterdam Rijnmond, de belastingdienst
en de FIOD, rechercheert tot in het voorjaar 1995 op de criminele organisatie.
Hierbij wordt een groot aantal telefoongesprekken van zowel autotelefoonverkeer
als gewone telefoons en faxen afgetapt. Dit zijn in totaal 88 424 gesprekken.
Verder wordt een groot aantal personen gehoord, te weten 94, waarvan 62 als
verdachte. Uiteindelijk staan 11 hiervan terecht. Ook worden huiszoekingen
verricht.2 Zowel tactisch als CID-matig worden opsporingsmethoden ingezet.
Zo worden vijf videocamera's op vier verschillende lokaties geplaatst. De
keuze voor bepaalde lokaties wordt ondermeer bepaald naar aanleiding van RCID-informatie.3 De zaaksofficier van justitie geeft aan dat contra-observatie-activiteiten
soms nopen tot de plaatsing van deze videocamera's. Zo moet in opdracht van
Kobus L. een auto gevolgd worden die reeds vijf maal langs het huis van Kobus
L. heeft gereden en Ineke Q. moet kentekens noteren van auto's die bij of
rond het kamp rijden.4 Tot de contra-activiteiten hoort ook het achterhalen
van privé-gegevens van een ambtenaar die financieel onderzoek doet
naar de criminele organisatie.5 Naast het feit dat de positie van camera's onder meer is
bepaald door CID-informatie over lokaties, blijkt dat meer structureel gebruik
is gemaakt van informanten. De teamleider stelt dat er inderdaad CID-informatie
is gebruikt. Van der Spoel, raadsman in deze zaak, zegt in zijn openbaar verhoor
over de moeilijkheden voor de verdediging met het gesloten CID-traject het
volgende:De heerVos: Hoe prepareert u zich als advocaat
op de kennelijke onevenwichtigheid die u vaststelt inzake CID-informatie?
Maakt u gebruik van ongebruikelijke methoden om toch een vinger achter de
waarheid te krijgen? Bent u bereid een beroep te doen op privé-detectives?De heerVan der Spoel: Dat is een ontwikkeling
die zich de komende tijd wel eens zou kunnen gaan aftekenen. In CID-kringen
zit ook vaak het observatietraject. Men observeert langdurig en legt maar
mondjesmaat rekening en verantwoording af van die observaties. In de Laundry-zaak
ben ik zelf met een fototoestel op pad gegaan naar bepaalde objecten om precies
te zien of de beweringen in het dossier gedekt konden worden door de observaties.
Hoe ziet een woning eruit? Hoe kun je er naar binnen kijken? Waarvandaan kan
dat gebeurd zijn? Bij een loods werd op een gegeven moment gesteld: wij hebben
geconstateerd dat zich in de loods een bus bevond. Dan ga je naar die loods
toe om te zien of je er inderdaad van buitenaf in kunt kijken.6Een andere gehanteerde opsporingsmethode is het peilbaken. Er wordt een
peilzender geplakt op een bus in Polen, die geprepareerd is ten behoeve van
een hasjtransport. De hasjish zou in Marokko worden geladen en naar Nederland
worden gebracht. De officier van justitie zegt hierover:De peilzender heeft zijn werk echter niet hoeven te doen omdat de
bus niet meer uit Polen is vertrokken (uiteraard met uitzondering voor het
terughalen van de bus door justitie naar Nederland).1Over het gebruik van afluisterapparatuur zegt advocaat Van der Spoel tijdens
het openbaar verhoor:Tijdens de behandeling van de Laundry zaak zijn er in de pers bepaalde
uitlatingen gedaan door een zekere Max Wijnschenk. (..) Hij verklaarde als
techneut werkzaam te zijn geweest bij de politie in Rotterdam. Volgens hem
was in de Laundry zaak niet alleen gebruik gemaakt van een videocamera, maar
ook van microfoons.2Ter terechtzitting verklaart de teamleider dat dit niet gebeurd is.Het requisitoir spreekt ook nog over het uitrechercheren van reisbewegingen
van betrokkenen naar en van Suriname en Marokko.3 Een aantal observatieteams wordt ingezet. Zo worden
smokkelauto's geobserveerd die met drugs verstopt in de benzinetank of in
het reservewiel op Marokko rijden. Ook wordt, na controle, een transport naar
Roemenië onder observatie afgeleverd. De controle geschiedt in de haven
van Antwerpen. Hier worden twee Nigeriaanse containers, gevuld met maïszakken
en bestemd voor Roemenië, aan controle onderworpen. De dienstdoende ambtenaar
beschrijft dit als volgt:Wij gaan over tot controle van container (..), waarbij wij de ingestapelde
zakken ontladen. Ongeveer in het midden van de lading maïszakken bemerken
wij een aantal zakken welke van uitzicht en zoals achteraf blijkt in gewicht,
opmerkelijk verschillend zijn. Wij gaan aansluitend over tot doorgedreven
nazicht en kunnen vaststellen dat betreffende zakken, elk op hun beurt, een
aantal pakken inhouden.(...) Uit de volledige lading van container (..) kunnen
wij 35 zakken recupereren welke pakken inhouden. Op basis van een gemiddeld
gewicht van twee kilogram per pak, inhoudende marihuana, kunnen wij besluiten
dat het brutogewicht van de verdovende middelen te situeren valt om en nabij
1050 kilogram. Na controle worden de zakken maïs, alsmede de zakken waarin
verdovende middelen zitten, herladen in de respectieve container, dit met
uitzondering van een pak marihuana, hetwelk als monster werd overhandigd aan
de leden van het Laundry-team. (..) Op 21 juni 1993 worden beide containers
opgehaald en aan boord geplaatst van het m.s. Caransebes, varende onder Roemeense
vlag.4Niet alleen de partij naar Roemenië maar ook een partij, die in een
camper vervoerd wordt naar Parijs, wordt met toestemming van de Franse autoriteiten
gecontroleerd afgeleverd. Wegens tijdsdruk kunnen de Belgische autoriteiten
niet in kennis worden gesteld.5 Deze
partij is in Frankrijk in beslag genomen. KroongetuigeIn dit onderzoek wordt de nog vrij uitzonderlijke opsporingsmethode van
de kroongetuige ingezet.6 Betrokkene, genaamd Helio Stewart, voormalig huisvriend en
bodyguard van Kobus L., wordt in augustus 1993 aangehouden in verband met
de invoer van 860 kilo hennep uit Nigeria. Hij verklaart dat hij tegenwoordig
vaak met een pistool, dat hij ooit van Kobus L. gekregen heeft, op zak loopt
omdat hij zich door hem bedreigd voelt.7 De Groot, naast Van Wijk eveneens officier in deze zaak, zegt
tijdens zijn openbaar verhoor hierover: De heerDe Groot: Hij gaf erbij aan dat hij
vreesde voor zijn leven en dat het een kwestie was van: óf hij Stewart
zou meneer L. doodschieten, dan wel mijnheer L. zou hem doodschieten. Hij
vond het wat dat betreft een praktische oplossing, als ik het zo mag formuleren,
dat meneer L. door de politie zou worden opgepakt en voor een tijdje achter
de tralies zou worden geborgen. (...) Nu wij twee jaar met dat onderzoek tegen
die meneer L. bezig zijn en natuurlijk wel een stuk zijn opgeschoten, maar
nog niet precies weten hoe het is, is het van belang om te kijken of wij met
behulp van deze «kroongetuige avant la lettre» verder zouden kunnen
komen.1Tijdens verschillende verhoren met Stewart wordt duidelijk dat hij deel
uitmaakt van de criminele organisatie van Kobus L. en dat zijn leven in gevaar
komt als hij hierover verklaart. Hij verzoekt vervolgens om een regeling te
treffen. Na ampel overleg tot aan het niveau van de procureur-generaal besluit
het OM hem een deal aan te bieden. De deal is dat hij in ruil voor verklaringen
naar waarheid en een bevestiging hiervan bij de rechter-commissaris en voor
de rechter ter terechtzitting, niet vervolgd zal worden. Deze toezegging betreft
zijn «betrokkenheid bij de zaken die nu aan uw rechtbank zijn voorgelegd»
aldus de zaaksofficier, «met uitzondering van liquidaties of geweld».2 Tevens vraagt Stewart om bescherming van zijn persoon en
zijn gezin.De heerVos: U had ook al met hem gesproken
over een getuigenbeschermingsregeling. Hoe past dat in het verhaal?De heerDe Groot: Wij hadden in beginsel met
hem daarover gesproken. Hij stelde daar op dat moment, toen hij door de raadkamer
werd losgelaten uit gevangenhouding, eigenlijk geen prijs op. Zijn inschatting
was dat het pas een probleem zou opleveren op het moment dat wij zouden overgaan
tot de aanhouding van meneer L.3Vervolgens legt Stewart in het najaar van 1993 vele belastende verklaringen
af over Kobus L. Dit komt echter abrupt tot een einde door de liquidatie van
Helio Stewart op 6 december 1993 in Schiedam. Zijn inmiddels afgelegde verklaringen
worden als bewijs ter terechtzitting gebruikt.Overigens wordt er ook een overeenkomst bereikt met een andere verdachte,
Frans de B. Afgesproken wordt dat «in zijn richting geen actieve opsporing
zal plaatsvinden»4 , in ruil voor verklaringen over hasjish en cocaïnetransporten
van Kobus L. Later wordt Frans de B. in Marokko opgepakt. Zijn eerder afgelegde
verklaringen worden eveneens in rechte gebruikt.Een derde deal loopt op niets uit omdat de verdachte/getuige zich niet
aan de afspraken houdt.De eerste poging tot aanhouding van Kobus L. mislukt. Hij ontsnapt en
is spoorloos. Er wordt naar hem gezocht met behulp van cameraplaatsingen en
er worden diverse experimenten in samenwerking met de PTT gedaan teneinde
de ATF van Kobus L. te traceren.5 Op 21 juli 1994
wordt Kobus L. alsnog aangehouden. Het onderzoek wordt in het voorjaar van
1995 afgerond. Het onderzoek ter terechtzittingDe rechtbank doet op 14 juni 1995 uitspraak in de zaak Kobus L. Zij acht
bewezen dat Kobus leiding heeft gegeven aan een criminele organisatie, valsheid
in geschrifte heeft doen plegen en geld heeft witgewassen. Hiertoe heeft de
verdachte onder meer tezamen met anderen 357 kilo cocaïne ingevoerd,
alsmede twee partijen van drie en twee kilo cocaïne en 10 000 pillen
MDMA uitgevoerd, en een poging gedaan tot invoer van marihuana. Daarnaast
zijn bij de verdachte in diens woning en auto, vuurwapens en munitie aangetroffen.6 Omstreden
in deze zaak zijn de deals met criminelen, wier verklaringen gebruikt zijn
door de rechtbank voor de bewezenverklaring. De officier van
Justitie Van Wijk betoogt dat er slechts een deal getroffen is met wijlen
de heer Stewart. De toezegging aan Frans de B. zou geen deal zijn.1 Van der Spoel, raadsman in deze zaak, zegt in zijn openbaar
verhoor hierover:Bij de tweede getuige wordt er bijvoorbeeld gesproken over «niet-actieve
opsporing» en door het OM wordt betwist dat dit een deal zou zijn. Maar
ja, een betere deal kan ik mij nauwelijks voorstellen: als men niet actief
wordt opgespoord, zal men ook niet strafrechtelijk worden vervolgd.2Verder is de verdediging van mening dat er vier deals zijn getroffen waaronder
die met Helio Stewart en Frans de B. De rechtbank zegt hierover:De rechtbank gaat ervan uit dat zogenaamde deals tussen verdachten/getuigen,
te weten onderscheidenlijk Stewart en De B. enerzijds, en vertegenwoordigers
van het justitieel apparaat anderzijds, tot stand zijn gekomen.3In weerwil van de opstelling van het OM gaat de rechtbank dus uit van
twee deals. De verdediging zegt tevens dat er gehandeld is zonder wettelijke
basis. Dit zou moeten leiden tot niet-ontvankelijkheid van het OM, dan wel
bewijsuitsluiting. De rechtbank is van mening dat het middel proportioneel
en subsidiair ingezet is. De verklaringen van deze twee verdachten/getuigen
zijn door de rechtbank voor het bewijs gebruikt:De rechtbank heeft hierbij in aanmerking genomen dat de bewezenverklaring
niet in overwegende mate berust op een van deze verklaringen en dat deze verklaringen
van Stewart en De B. (...) onderling in grote mate overeenstemmen en elkaar
versterken, terwijl zij voorts in hoge mate steun vinden in ander gebezigd
bewijsmateriaal.4Kobus L. wordt veroordeeld tot twaalf jaar gevangenisstraf en een geldboete
van een miljoen gulden. De zaak loopt op dit moment in hoger beroep bij het
hof. 5.5 BeoordelingHet runnen van informanten heeft geen afzonderlijke (formele) wettelijke
basis. De CID regeling 1995 spreekt niet van informanten. Politie, justitie
en rechterlijke macht hebben het runnen van informanten en het geven van informatie
door informanten volledig geaccepteerd. Informatie van informanten vormt een
wezenlijk onderdeel van de meeste opsporingsonderzoeken bij de georganiseerde
criminaliteit.De commissie is van oordeel dat voor het runnen van informanten door de
politie een wettelijke basis noodzakelijk is. Het verwerven van informatie
door informanten kan een beperking van de persoonlijke levenssfeer van burgers
inhouden. Daarnaast blijkt het runnen van informanten dermate complex te zijn
dat een duidelijke wettelijke regeling zowel vanuit het perspectief van politie
en justitie als vanuit de optiek van informanten, CID-subjecten en verdachten
wenselijk is.De bevoegdheden en verantwoordelijkheden van zowel politie en justitie
als informanten zijn onduidelijk. Er zijn weinig regels voor de omgang tussen
politie en informanten. In de Regeling tip-, toon- en voorkoopgelden is een
aantal regels opgenomen. Deze regeling heeft geen bindende werking voor de
korpsen. Hiernaast is een ethische code ontwikkeld, die echter niet de status
heeft van een formele regeling. Het is onduidelijk wie wanneer en onder welke
voorwaarden in aanmerking komt voor een beloning. Het is onduidelijk of anderen
dan de CID-rechercheurs de identiteit van de informanten moeten kennen. Soms
worden afspraken tussen informanten en de politie vastgelegd, soms worden
die alleen mondeling uitgewisseld. De CID wordt bij het runnen van informanten
onvoldoende gestuurd en gecontroleerd. De speelruimte van CID-rechercheurs
bij het runnen van informanten is groot.De commissie is van oordeel dat de vrijheid van de CID bij het runnen
van informanten te groot is. Het is naar het oordeel van de commissie noodzakelijk
een meer adequate controle en sturing mogelijk te maken. De bevoegdheden en
verantwoordelijkheden van politie en justitie bij het runnen van informanten
moeten worden vastgelegd. Daarbij moet het uitgangspunt zijn dat alle afspraken
tussen informanten en politie en justitie schriftelijk worden vastgelegd door
de politie. Het moet te allen tijde mogelijk zijn te achterhalen welke afspraken
gemaakt zijn tussen informanten en politie en justitie. In hoofdstuk 10 geeft
de commissie haar oordeel over de wijze waarop tijdens de zitting om gegaan
moet worden met deze informatie.Informanten zijn anoniem. Politie en justitie getroosten zich veel moeite
om de identiteit van informanten te beschermen. Soms hanteren politie en justitie
daarbij ondoorzichtige constructies, zoals de U-bocht en het inschrijven van
politiemensen als informant. De commissie acht het ongewenst dat politiemensen
als informant worden ingeschreven. Het onder alle voorwaarden beschermen van
de identiteit van de informant heeft politie en justitie in een ongewenste
positie geplaatst. Het gevaar bestaat dat politie en justitie te veel afhankelijk
worden van de informant. Het beschermen van de identiteit van de informant
wordt een instrument voor informanten om hun positie ten opzichte van politie
en justitie te versterken.Ten aanzien van het runnen van informanten en de risico's van politiële
corruptie die deze methode mogelijk met zich meebrengt, komt de commissies
tot de volgende oordelen. Bij het runnen van informanten bestaat het risico
dat de runner de regie over de informant verliest en de informant de runner
leidt in plaats van andersom. De relatie tussen een informant en zijn runner
kent een paradoxaal karakter. Aan de ene kant wordt van de runner verwacht
dat hij het vertrouwen van de informant probeert te winnen om op die manier
zoveel mogelijk informatie te kunnen verzamelen. Anderzijds geldt dat hoe
groter het onderlinge vertrouwen tussen beiden is, hoe groter het risico wordt
dat er privé-contacten tussen hen ontstaan, met alle gevaren van dien.Het runnen van informanten door rechercheurs die hiervoor niet zijn opgeleid
maakt deze opsporingsmethode extra gevoelig voor corruptie.Politie en justitie moeten naar het oordeel van de commissie te vaak zaken
geheim houden waardoor onderling wantrouwen wordt versterkt. Het structurele
geheime karakter van het runnen van informanten heeft soms een desintegrerend
effect gehad op het functioneren van politie en justitie.De commissie is van oordeel dat de anonimiteit van informanten geen vanzelfsprekende
zaak is. Dit brengt met zich dat informanten in de toekomst meer frequent
zullen moeten getuigen. Daarbij kan de constructie van de bedreigde getuige
een bijdrage leveren. In hoofdstuk 10 wordt daar meer specifiek op ingegaan.
Dit neemt niet weg dat de commissie zich zeer bewust is van de gevaren die
sommige informanten lopen indien zij informatie geven aan de politie. Politie
en justitie moeten het midden weten te vinden tussen het beschermen van een
informant en de rechtsstatelijke eisen van openbaarheid en verantwoording.De effectiviteit van het runnen van informanten wordt door politie en
justitie hoog ingeschat. Het ontbreekt echter aan objectieve gegevens om dit
te kunnen vaststellen. De schattingen omtrent de hoeveelheid CID-informatie
die daadwerkelijk wordt gebruikt door de tactische recherche lopen uiteen
van 10% tot 50%. Bij het runnen van informanten speelt een complexe paradox.
Hoe effectiever de informant, des te moeilijker is de informatie operationeel
te gebruiken. Hoe dichter de informant bij de criminele activiteiten zit,
des te moeilijker is het om de informatie te gebruiken, zonder de informant
in gevaar te brengen.Het runnen van informanten is van groot belang voor de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit. Teneinde te voorkomen dat informanten
het functioneren van politie en justitie schaden, is een wettelijke afbakening
van bevoegdheden en verantwoordelijkheden noodzakelijk. Afspraken moeten worden
vastgelegd. Justitie moet daadwerkelijk controle kunnen uitoefenen op de activiteiten
van de informanten. Indien mogelijk moet de informatie van informanten ter
zitting worden besproken. Het runnen van informanten is pas dan rechtsstatelijk
verantwoord en effectief als een evenwicht kan worden gevonden tussen controle
en verantwoording van de informatie en bescherming van de informant. HOOFDSTUK 6 INFILTRATIE 6.1 OmschrijvingInfiltratie is het met het oog op opsporing en vervolging onder gezag
en regie van politie en openbaar ministerie binnendringen in een criminele
organisatie of groep, het ervan deel uitmaken, het gebruik maken van personen
die er reeds deel van uitmaken of het (desgevraagd) ondersteunen ervan, indien
dit optreden gepaard gaat met het I) aannemen van een valse identiteit en/of
II) plegen van strafbare feiten en/of III) aanbieden van goederen en/of diensten
aan de criminele organisatie of groep.Infiltratie doet zich in verschillende vormen voor. De commissie is de
volgende vormen van infiltratie tegengekomen:– Pseudokoop is een vorm van infiltratie gericht op de aankoop of
poging daartoe van een goed teneinde strafprocessueel te kunnen optreden tegen
de verkoper(s) en anderen die met betrekking tot dat goed een strafbaar feit
hebben gepleegd of gaan plegen.– Pseudoverkoop is een vorm van infiltratie gericht op de verkoop
of poging daartoe van een goed teneinde strafprocessueel te kunnen optreden
tegen de koper(s) en anderen die met betrekking tot dat goed een strafbaar
feit hebben gepleegd of gaan plegen.– Projectmatige infiltratie is het al dan niet onder de dekmantel
van een aangenomen identiteit binnendringen in of deel uitmaken van een (criminele)
organisatie, dan wel het leveren van goederen of diensten aan die organisatie,
teneinde zicht te krijgen op activiteiten en werkwijzen, ten aanzien waarvan
concrete aanwijzingen bestaan van gepleegde of nog te plegen misdrijven die
tot de georganiseerde criminaliteit gerekend kunnen worden, met als doel het
geheel of gedeeltelijk beëindigen van criminele activiteiten en/of het
ontnemen van het wederrechtelijk verkregen voordeel.– Een frontstore-operatie is het opzetten en/of exploiteren van
een coverbedrijf of een structuur van coverbedrijven, door middel waarvan
desgevraagd facilitaire ondersteuning in de vorm van goederen of diensten
aan criminele groeperingen of organisaties wordt aangeboden.– Gecontroleerde aflevering is het met medeweten en onder toezicht
van politie en justitie laten leveren van verdachte zendingen aan de criminele
organisatie waarna de verdachte zending in beslag wordt genomen.– Doorlaten is het met medeweten en onder toezicht van politie en
justitie doorlaten van verdachte zendingen zonder dat de zendingen in beslag
worden genomen waardoor de verdachte zendingen in het criminele milieu en
bij consumenten terecht komen.De commissie heeft op basis van haar onderzoek besloten wat betreft gecontroleerde
aflevering en doorlating andere definities te hanteren dan in het rapport
van de Werkgroep opsporingsmethoden het geval is. Zij heeft besloten de term
«doorleveren» niet te gebruiken om verwarring met het begrip «gecontroleerde
aflevering» te voorkomen. De commissie heeft zich laten leiden door
wat zij heeft aangetroffen in de praktijk. De commissie beseft dat de bovenstaande
definities niet geheel overeenkomen met de definities uit het rapport van
de Werkgroep infiltratie1 , die in opdracht
van het College van procureurs-generaal een rapport heeft geschreven over
infiltratie. De commissie is van oordeel dat haar definities meer recht doen
aan de werkelijke gang van zaken bij de inzet van deze opsporingsmethoden. 6.2 Juridische grondslag, toetsing en omvangHet Wetboek van Strafvordering noch enige andere Nederlandse wet in formele
zin kent de opsporingsmethode infiltratie. In enkele internationale verdragen
waaraan Nederland zich heeft gebonden, komt één van de vooromschreven
varianten van infiltratie, te weten gecontroleerde aflevering, wel voor.1 In de jurisprudentie is infiltratie sedert het Tallonarrest als opsporingsmethode
erkend.2 In de Richtlijn
infiltratie, vastgesteld door de Vergadering van procureurs-generaal van 20
februari 1991, worden voorwaarden, werkmethoden, de rechtspositie van de infiltrant,
het centraal voorwaardenscheppend orgaan, de gecontroleerde aflevering en
de internationale samenwerking geregeld. De richtlijn noemt vier voorwaarden:a. De infiltrant mag door zijn optreden de verdachte niet brengen tot
ander handelen dan waarop zijn opzet tevoren reeds gericht was.3b. Het optreden van de infiltrant dient plaats te vinden na goedkeuring
door het openbaar ministerie, onder regie van de recherchechef en in nauw
overleg met de betrokken officier van justitie.c. De toepassing van infiltratie moet voldoen aan de eisen van proportionaliteit
en subsidiariteit en zorgvuldigheid. De aard van de op te sporen feiten moet
de toepassing rechtvaardigen en andere meer gebruikelijke opsporingstechnieken
moeten onvoldoende effectief geacht kunnen worden. De Hoge Raad oordeelde
dat «bij beoordeling of voldaan is aan de eisen van proportionaliteit
(..) niet alleen de ernst van de feiten van belang is maar ook de wijze waarop
en de mate waarin ten behoeve van opsporing en vervolging van die feiten wordt
opgetreden in het criminele milieu».4d. Als infiltrant dient bij voorkeur alleen een speciaal daarvoor opgeleide
politiefunctionaris te worden ingezet.5In de rechtspraak ligt de meeste nadruk op de eerste en derde voorwaarde.De Werkgroep infiltratie hanteert de noodtoestand als legitimatie voor
het plegen van strafbare feiten tijdens infiltratie-acties.6 De commissie
acht dit onwenselijk.De Vergadering van procureurs-generaal heeft op 6 december 1994 besloten
dat de volgende infiltratie-acties vooraf ter toetsing aan de Centrale toetsingscommissie
(CTC) van het OM moeten worden voorgelegd:– alle (inter-)nationale (projectmatige) infiltratiezaken met uitzondering
van eenmalige of kortlopende acties zoals pseudo-koop en de gecontroleerde
aflevering gericht op inbeslagneming (welke laatste moeten worden aangemeld
ter registratie aan de CTC);– alle vormen van – al dan niet langdurige – infiltratie-operaties
waarbij gebruik wordt gemaakt van informatie van criminele infiltranten, die
onder regie en gezag van het openbaar ministerie en de politie strafbare feiten
(blijven) plegen;– alle zogenaamde «frontstore-operaties» waarmee bedoeld
wordt het opzetten en/of exploiteren van een coverbedrijf of een structuur
van coverbedrijven, door middel waarvan desgevraagd facilitaire ondersteuning
in de vorm van goederen of diensten aan criminele groeperingen of organisaties
wordt aangeboden;– alle infiltratie-operaties, waarbij gebruik gemaakt wordt van
niet- criminele burgerinfiltranten.7De procedure is dat via een formulier een voorgenomen infiltratie-actie
ter toetsing wordt aangemeld bij de secretaris van de CTC. Na een toelichting
van politie en/of justitie wordt door de CTC een beslissing genomen over de
toelaatbaarheid.1 De commissie heeft geconstateerd dat niet altijd een duidelijke
toetsing mogelijk is van bovengenoemde voorwaarden. De CTC beschikt niet steeds
over alle relevante informatie. Daarbij komt dat het de vraag is of begrippen
zonder wettelijk kader als proportionaliteit, subsidariteit, zorgvuldigheid
en uitlokking voldoende leidraad geven. Voor de meeste infiltratie-acties
wordt, soms na ampel beraad, toestemming verleend. Aantal aangemelde infiltratie-acties in 1995 en beslissingen
CTC  Totaal
aantalVoorwaardelijke toestemmingGeen toestemmingOverigInkijkoperaties4–2Registratiezaak
en een nog niet behandelde zaak. Politie-infiltratie19114Toetsing
achteraf komt vier maal voor. Burger-infiltratie30192Drie
keer wordt oordeel opgeschort, vijf keer toetsing achteraf en één
zaak is ingetrokken. Deals met criminelen531Eén
maal toetsing achteraf. Overig521Twee
zijn geen toetsingszaken Totaal63351018De voorwaarden die door de CTC aan infiltratie-acties worden gesteld zijn
onder meer:– er mag niet worden afgeweken van de aard en de duur van de
inzet zonder de CTC hiervan op de hoogte te stellen;– afspraken moeten schriftelijk worden vastgelegd en de burgerinfiltrant
moet gewezen worden op de consequenties (o.a. aanhouding) bij schending hiervan;– criminele verdiensten moeten worden afgedragen in ruil voor
een beloning van justitie;– aandacht moet worden besteed aan het beperken van het afbreukrisico,
zowel voor de infiltrant als politiek;– de Nederlandse burgerinfiltrant mag doorgaans geen activiteiten
in het buitenland verrichten. Bij buitenlandse burgerinfiltranten moeten goede
schriftelijke afspraken worden gemaakt met de buitenlandse autoriteiten en
er moet op gelet worden dat er absoluut geen sprake is van uitlokking;– bij gecontroleerde aflevering of doorlating moet de uiteindelijke
omvang van een transport verdovende middelen gemeld worden, inclusief het
deel dat eventueel uiteindelijk het milieu in gaat;– goede psycho-sociale begeleiding van de politie-infiltrant;– in geval van een buitenlandse politie-infiltrant in Nederland
of een Nederlandse politie-infiltrant in het buitenland: handelen conform
Nederlandse richtlijnen, schriftelijke afspraken met buitenlandse autoriteiten
onder meer over vrijwaring als sprake is van het plegen van strafbare feiten
en het sturen van een rogatoire commissie. Verder spreekt de CTC nadrukkelijk haar voorkeur uit voor deals met afgestraften
in plaats van verdachten en in ruil voor «harde» verklaringen
om zware zaken op te lossen.Deze tabel laat, naast de aard van de beslissingen van de CTC, ook de
omvang van het aantal meldingen ter toetsing zien. In het grootste aantal
gevallen is er sprake van de toetsing van burgerinfiltratie, gevolgd door
politie-infiltratie. Inkijkoperaties, deals met criminelen en overige, waaronder
bijvoorbeeld direct afluisteren valt, komen ongeveer in gelijke mate voor.
Deze aantallen geven geen uitsluitsel over het totaal aantal infiltratie-acties
in 1995. Een aantal toetsingen betreft reeds afgeronde acties. Dit zijn derhalve
toetsingen achteraf. Ook heeft de commissie geconstateerd dat er infiltratie-acties
niet zijn aangemeld.Uit de verslagen van de vergaderingen van de CTC constateert de commissie
dat verschillende doelen voor infiltratie-acties worden aangegeven. Soms gaat
het om het identificeren van personen die betrokken zijn bij het begaan van
strafbare feiten; soms om zicht te krijgen op de organisatie en de financiën;
soms gaat het er alleen om zicht te krijgen op de leiders van de organisatie
of het in beslag nemen van verdachte goederen. Al deze doelstellingen zijn
door de jurisprudentie en de Centrale toetsingscommissie in specifieke gevallen
als voldoende redenen aangemerkt. Het ontbreekt aan een eenduidige doelomschrijving
voor de inzet van infiltratiemethoden. 6.3 Bevindingen 6.3.1 Pseudo-koop en pseudo-verkoopIn het midden van de jaren zeventig werd in Nederland pseudo-koop ingezet
bij de bestrijding van de drughandel. Inmiddels vindt het middel pseudo-koop
nog slechts incidenteel toepassing. De effectiviteit is in de loop der tijd
geringer geworden aangezien de criminelen goed op de hoogte zijn van het gebruik
van dit middel. Dat neemt niet weg dat in combinatie met andere vormen van
infiltratie pseudo-koop is aangetroffen. Met enige regelmaat worden vertrouwensaankopen
of proefaankopen gedaan door infiltranten om te kunnen beslissen of overgegaan
moet worden tot een gecontroleerde aflevering of doorlating. Hiermee zijn
nog aanzienlijke bedragen gemoeid: Voorkoopgelden 1995–1990  199519941993199219911990Totaal bedrag658 210375 86966 550119 165227 25045 203Hoogste bedrag517 000200 00027 50039 00052 00020 000Laagste bedrag2 0001 6201 0003002 000600Gemiddeld bedrag50 63246 9845 5466 62025 2506 458Aantal zaken138121897Uit deze tabel blijkt een duidelijke stijging over de laatste jaren van
het totaalbedrag dat door het ministerie van Justitie is uitbetaald ten bate
van voorkoop-acties. Dit wordt met name duidelijk als de jaren 1993 en 1995
worden vergeleken. Immers in deze jaren is welhaast een gelijk aantal zaken
behandeld. Opvallend bij deze vergelijking is de spectaculaire stijging in
het hoogste bedrag in één zaak: het bedrag in 1995 is het zestienvoudige
van het bedrag in 1993. Afgezien van de invloed hiervan op het gemiddelde
blijft ook dit bedrag in 1995 bijzonder hoog: het tienvoudige van het bedrag
in 1993. Pseudo-verkoop wordt zelden gebruikt. Het is moeilijk om aan de te leveren
goederen te komen. De commissie heeft wel voorbeelden aangetroffen van pseudo-verkoop
van wapens en grondstoffen voor synthetische drugs.Pseudoverkoop van grondstoffen voor de produktie van amfetamineEen RCID koopt in België en Duitsland vele malen grondstoffen
aan die gebruikt kunnen worden voor de produktie van amfetamine. Hiervoor
wordt vaak vooraf geld ter beschikking gesteld door de informant. De aankoop
door de Nederlandse politie gebeurt met medeweten of bemiddeling van de plaatselijke
autoriteiten. Die RCID levert de grondstoffen tegen inkoopprijs aan de informant
die het verkoopt met winst aan het laboratorium van de criminele organisatie.
De bedoeling is om door observatie laboratoria te ontmaskeren. Uiteindelijk
is dit nooit gelukt.16.3.2 Politie-infiltratie Organisatie en omvangPolitie-infiltratie is voorbehouden aan de politiële infiltratieteams
(PIT's). Dit gebeurt in overleg met de Afdeling nationale coördinatie
politiële infiltratie van de CRI (ANCPI). Elk politieel infiltratieteam
zou moeten bestaan uit tien mannen en vrouwen, van wie vier infiltranten,
vier begeleiders, een administratieve kracht en een teamleider. In 1992/1993
zijn de drie pseudokoopteams van de gemeentepolitie Amsterdam en het infiltratieteam
West I van de Rijkspolitie opgeheven. Op dit moment zijn alleen de politiële
infiltratieteams in het zuiden en het oosten op volle sterkte. In het noorden
functioneert een half-bezet politieel infiltratieteam. Het landelijk politiële
infiltratieteam is in oprichting en zal zich vooral bezighouden met internationale
infiltratie. In de regio's Haaglanden en Rotterdam-Rijnmond bestaan er plannen
voor de oprichting van nieuwe infiltratie-eenheden. Op dit moment beschikken
politie en justitie dan ook slechts over ongeveer negen Nederlandse politie-infiltranten.De omvang van de inzet van politiële infiltratie is niet eenduidig
vast te stellen. De opgaven van de ANCPI2 en
de Werkgroep infiltratie over de aantallen verzoeken om politie-infiltratie
in de afgelopen jaren (1991: 98; 1992: 66; 1993: 59 en 1994: 78) moeten met
de nodige relativering bezien worden. De verzoeken in 1994 hebben slechts
in 65 gevallen een operationeel gevolg gekregen en betreffen voor het grootste
deel buitenlandse verzoeken om ondersteuning (42 gevallen). Vijf van het totaal
aan daadwerkelijke acties kunnen worden aangemerkt als langdurige zaken, wat
wil zeggen een looptijd van anderhalf tot twee jaar. Van de overige 60 zaken
vergden 24 acties enkele maanden en 36 slechts enkele dagen. Het gaat hierbij
grotendeels om zeer kort lopende buitenlandse infiltraties in Nederland zoals
het even bezoeken door een buitenlandse infiltrant van een hotel bij Schiphol.
Sommige van deze buitenlandse infiltraties duurden niet langer dan enkele
uren. De landelijk officier van justitie bij de CRI dient op de hoogte gesteld
te worden van deze (kortlopende) infiltratie-acties. Volgens betrokkenen is
het nagenoeg uitgesloten dat buitenlandse infiltratie-acties op Nederlandse
bodem plaatsvinden zonder dat de Nederlandse politie en justitie zijn geïnformeerd.
De commissie heeft echter enkele voorbeelden aangetroffen waarbij dat wel
het geval was.De Nederlandse politiële infiltratieteams voeren op zich niet veel
infiltratie-acties uit per jaar. Zo heeft het politiële infiltratieteam
Oost sinds 1990 slechts vijf grotere infiltratietrajecten uitgevoerd. Nederlandse
infiltranten worden ook ingezet in het buitenland. In 1994 bereikte de ANCPI
42 maal een buitenlands verzoek om Nederlandse assistentie. Een voorbeeld
van een operatie uit 1991 is de volgende casus: In 1991 werd gestart met een undercoveroperatie Contrat. Dit was
een samenwerkingsverband tussen de beide landen en had tot doel om zicht te
krijgen op de activiteiten van criminele organisaties op het gebied van het
witwassen van gelden via geldwisselkantoren. Besloten werd om rechtspersonen
op te richten die actief zijn op het gebied van witwassen. Er werd een Nederlandse
bedrijvenstructuur van financiële instellingen gecreëerd als frontstore,
waarmee vervolgens succesvol werd binnengedrongen in de criminele organisatie.
In dit kader zijn Nederlandse undercoveragenten ingezet, die regelmatig contact
hadden met de Canadese hoofddaders in Nederland, Zwitserland en de Nederlandse
Antillen. Tevens hebben de Nederlandse politie-infiltranten transporten van
verdovende middelen gearrangeerd van Colombia naar Canada.1Ook buitenlandse politiële infiltranten zijn voor langere duur actief
in Nederland (zie bijvoorbeeld de casusbespreking Copa). Deze buitenlandse
infiltranten worden op dat moment begeleid door Nederlandse begeleiders. De
inzet van buitenlandse infiltranten is grotendeels gebaseerd op onderling
vertrouwen tussen politie-instanties van verschillende landen. Van een afzonderlijk
onderzoek naar de identiteit van buitenlandse politie-infiltranten is geen
sprake. In Europees verband is een werkgroep actief die de afstemming van
internationale infiltratie-acties voor haar rekening neemt. In deze werkgroep
participeren ook Canada en de VS. Infiltratie en selectiePolitiële infiltratie vindt primair plaats in de ondersteuning van
de criminele organisatie. Het gaat dan vooral om het aanbieden van facilitaire
diensten zoals vervoer, opslag en doorvoer, aan de criminele organisatie.
Slechts zelden vindt infiltratie plaats in de directe nabijheid van de hoofddaders.
Van diepte-infiltratie waarbij politie-infiltranten daadwerkelijk deel zijn
gaan uitmaken van de kern van de criminele organisatie, is de commissie niets
gebleken. Wel is een geval bekend waarbij de infiltranten de top van een criminele
organisatie dicht zijn genaderd (zie eerstvolgende casus).De selectie van politiële infiltranten is streng. Uitgebreid wordt
de infiltrant getest op onder meer stressbestendigheid. Ook moeten diverse
cursussen worden gevolgd voordat een politiefunctionaris als politiële
infiltrant mag functioneren. Tijdens infiltratie-acties wordt steeds gestreefd
naar dagelijks contact tussen de infiltrant en de begeleiders. Zowel de infiltrant
als de begeleiders maken proces-verbaal op van hun activiteiten. Deze processen-verbaal
worden in principe toegevoegd aan het procesdossier en zijn daarmee onderwerp
van beoordeling door de rechter.2 Een voorbeeld van zo'n «open
infiltratietraject» is in het openbaar verhoor van officier van justitie
Koers aan de orde geweest:In dit onderzoek naar vier Turkse broers is projectmatig geïnfiltreerd
in een tactisch (open) traject.3De projectinfiltratie is uitgevoerd door negen politie-infiltranten.
Hiervan waren zes van het politieel infiltratieteam Oost-Nederland en drie
Duitse politie-infiltranten. Het milieu waarin geïnfiltreerd moest worden
was niet wars van grof geweld. Ook tegen de politie-infiltranten zijn forse
bedreigingen geuit. Van januari 1993 tot juni 1995 zijn de politie-infiltranten
in verschillende combinaties in totaal 119 maal opgetreden. In de praktijk
blijkt vooral één van de politie-infiltranten daadwerkelijk
veel contact te hebben gehad met de criminele organisatie. De anderen hebben
veelal als geloofwaardige achtergrond gediend:Devoorzitter: Ik wil u nog een vraag stellen
over de processen-verbaal. Het is constant A851, die alles ziet, doet en daar
verslag van legt. Die andere infiltrant nooit, bijna nooit. Er staan nog een
paar andere nummers. Betekent dit nu, dat ook de handelingen en bevindingen
van andere infiltranten toch onder A851 worden weggeschreven?(...) De heerKoers: Als A851 proces-verbaal opmaakt,
is dat zijn verhaal. Dat zou hooguit aangevuld kunnen worden door verhalen
van anderen.Devoorzitter: Kan het ook zo zijn, dat A851
weer hoort van andere verhalen en die er zonder nummer ook inzet?De heerKoers: Nee.(...)Devoorzitter: Maar dan is natuurlijk de vraag
wat al die andere mensen dan doen. Daar is namelijk weinig tot niets van terug
te vinden.De heerKoers: Ik denk dat in een aantal gevallen
de rest alleen maar franje is geweest.1De politie-infiltranten waren tot hoog in de criminele organisatie
geïnfiltreerd. Zij hadden diverse ontmoetingen met de vier hoofdverdachten,
waarbij de politie-infiltranten partijen kregen aangeboden. Besloten is tot
de aankoop van een aantal partijen teneinde te bewijzen dat de hoofdverdachten
over een langere periode actief waren en in staat waren in korte tijd verschillende
keren heroïne te kunnen leveren. De eerste aankoop betrof twee kilo cocaïne
in april 1994. Deze werd gevolgd door vier aankopen van elk twee kilo heroïne
in november en december. Vervolgens gingen de gesprekken over de financiering
van een transport van een partij heroïne van Turkije naar Nederland en
de levering van drie kilo. In overleg met het OM werd besloten een investering
in dit transport (in totaal ongeveer 160 kilo) te doen van fl. 100 000,-
. Tevens werd besloten dat een politie-infiltrant naar Turkije moest afreizen.
In dit traject is de minister gekend.De heerVos: Vervolgens zijn vanuit de Centrale
toetsingscommissie wel enige voorwaarden gesteld, onder andere met betrekking
tot de betrokkenheid van de minister in het voortraject en in het natraject.
Hoe heeft dat in de praktijk gestalte gekregen?De heerKoers: De betrokkenheid van de minister
in deze zaak had een specifiek karakter, met name voor het laatste stukje
van de zaak. Niet zozeer de individuele aankopen – daarmee heb je wel
te maken met de tip- en toongeldregeling, de aankoopregeling, van het departement
-maar met name het laatste stukje van de zaak, waarin het ging het investeren
in een transport drugs vanuit Turkije naar Nederland. Daarbij kwam ter sprake
dat de politiemenseninfiltranten, in ieder geval een daarvan, naar Turkije
moesten. Dan heb je te maken met internationale verhoudingen. Binnen de Centrale
toetsingscommissie is op dat moment gezegd, dat dit niet mocht zonder dat
de minister van Justitie op de hoogte is. Die moet daar haar goedkeuring aan
geven. Dat is vervolgens gebeurd. De hoofdofficier van Zwolle heeft een bespreking
gehad met de hoofdofficier van Istanbul. Daar is ook de staatssecretaris van
Justitie van Turkije bij betrokken geweest om goedkeuring te hechten aan de
komst van een politiemaninfiltrant naar Istanbul, om als het ware daar besprekingen
te voeren met een of meer van de Turkse verdachten.2De afgesproken partij van drie kilo heroïne werd nog aangenomen
en betaald, maar de volgende aangeboden partij van 20 kilo heroïne in
juni 1995 werd in beslag genomen en de verdachten aangehouden. In totaal is
er 31 kilo harddrugs aangekocht en fl. 623 000,- geïnvesteerd in
deze vooraankopen. De ratio achter deze hoeveelheden legt Koers uit tijdens
zijn openbaar verhoor:De heerKoers: Er is 31 kilo aangekocht; dat
klopt. Het doel was niet het kopen van heroïne of cocaïne, maar
het doel was bewijs te vergaren tegen de vier hoofdverdachten. Als je bewijs
tegen één hoofdverdachte hebt, dan heb je er nog drie tegen
wie je geen bewijs hebt. Dan is het soms verstandig om door te gaan. Dat zijn
afwegingen geweest gedurende met name het laatste jaar: hoe ver komen wij?
Uiteindelijk is door de serie waartoe is besloten het mogelijk gebleken tegen
dat viertal bewijs bij elkaar te krijgen.De heerVos: En waarschijnlijk bent u ook doorgegaan
om de Turkse lijn zelf bloot te leggen, de lijn naar het buitenland. Of heb
ik dat verkeerd begrepen?De heerKoers: De laatste actie die geweest
is, is het mee investeren in een traject vanuit Istanboel deze kant op. Daarvan
was het de bedoeling om de transportlijn, de aanvoerlijn bloot te leggen.
Gedeeltelijk zijn wij daarin geslaagd, maar gedeeltelijk ook niet.3De bedoeling was om tijdens dit hele traject geen gram verdovende
middelen op de markt te laten komen. Dit is slechts gedeeltelijk gelukt. De
aankopen zijn vernietigd maar:Devoorzitter: Mogen wij dat iets helderder
zeggen? Er is genvesteerd in een hoeveelheid die in totaal ongeveer 160 kilo
zou zijn; dat staat ook in het proces-verbaal. Ongeveer 20 kilo daarvan wordt
in beslag genomen en wij weten niet waar de rest is.De heerKoers: Wij ook niet.Devoorzitter: Het is toch niet zo dat, zoals
de recherchechef zei, er geen gram waar wij aan mee hebben gedaan op de markt
is gekomen? Dat weten wij niet precies, want wij weten niet waar dat is.De heerKoers: Neen, wij weten ook niet of
die 160 kilo naar Nederland gekomen is.Devoorzitter: Neen, goed.De heerKoers: Wij hebben die 20 kilo gezien
die in Amsterdam is gepakt plus wat er in de bergplaats lag, zo'n 30 kilo,
die ook in beslag is genomen. Dat is wat wij gezien hebben. Wat er verder
geweest is, weet ik niet.1Sturing en controleDe sturing en controle door politie en justitie zijn bij politiële
infiltratie nauwkeurig geregeld. De goedkeuring vindt plaats op het niveau
van de hoofdofficier. Tegenwoordig moet de Centrale toetsingscommissie de
aanvraag voor een infiltratie-actie beoordelen. De Centrale toetsingscommissie
geeft veelal onder voorwaarden toestemming. Incidenteel wordt een infiltratie-actie
gestopt omdat de beheersbaarheid ter discussie staat. In het volgende geval
heeft de minister besloten tot het stoppen van een infiltratie-actie, ondanks
het feit dat de CTC goedkeuring hieraan had verleend:2Dit onderzoek in het zuiden des lands was gericht op een notoire
drugsbaron. Vele reguliere opsporingsmiddelen als taps en observatie bleken
niet te werken. Besloten werd om een infiltratietraject te starten, met als
doel zicht te krijgen op de strafbare feiten en de financiële stromen
waarna respectievelijk aanhouding en afroming van de criminele winsten zouden
kunnen volgen. De bedoeling was om dit traject later geheel ter toetsing aan
de rechter voor te leggen.In 1993 wordt begonnen met de opbouw van de cover door het politiële
infiltratieteam, waarna binnen een aantal maanden de eerste sociale contacten
worden gelegd door de politie-infiltrant. Deze wordt langzamerhand in het
milieu van de verdachte opgenomen. De politie-infiltrant heeft ondermeer financiële
deskundigheid te bieden. Tevens is hij bekend in een buitenlandse wereldhaven.
Hij wordt benaderd om deel te nemen aan transporten softdrugs uit het buitenland.In januari 1995 wordt dit infiltratietraject in zijn algemeenheid
ter toetsing aan de CTC voorgelegd. Onder een aantal voorwaarden, waaronder
een goede psycho-sociale begeleiding van de infiltrant, gaat de CTC akkoord.
Tevens wordt het advies gegeven eventueel een tweede politie-infiltrant te
introduceren als er een financieel én transporttraject gaan lopen.
Het wordt onwenselijk geacht om twee informatieposities te verenigen in één
politie-infiltrant. Bij een tweede toetsing op 4 april wordt toestemming gevraagd
voor het vervolgtraject op de infiltratie-actie, te weten het plegen van strafbare
feiten door de infiltrant. Het voorstel is om de vertrouwenspositie van de
politie-infiltrant verder uit te bouwen door middel van een investering in
een transport van enkele duizenden kilo's marihuana. De kans was aanwezig
dat de partij eventueel op de Nederlandse markt zou kunnen komen. De CTC gaat
voorwaardelijk akkoord met de actie voor een periode van drie maanden.Ondanks het oordeel van de hoofdofficier, de procureur-generaal en
de CTC dat het traject verantwoord was gezien de uitstekende stuurbaarheid
van de politie-infiltrant en het feit dat het een open traject is, is de minister
van Justitie van mening dat dit traject niet kan. Per brief van 27 april 1995
vraagt zij dit te stoppen. De toenmalige kernteamleider zegt hierover:Devoorzitter: Is u geworden waarom de minister
het afkeurde? Hoorde u dat via de telefoon van Justitie? Hoe is dat gegaan?De heerPaulissen: Ik ben er zelf niet bij
geweest, maar wij hebben uiteindelijk een briefje van de minister gekregen,
een heel kort briefje: op het punt van de gecontroleerde doorvoer kon zij
op dit moment geen toestemming geven.Devoorzitter: Dat moet ongeveer in mei van
dit jaar zijn geweest.De heerPaulissen: Ja.Devoorzitter: Heeft u het toen weer op een
andere manier opgepakt? Wat is er toen gebeurd?De heerPaulissen: Wij hebben toen besloten
te stoppen. Wij vonden de gecontroleerde doorvoer echt noodzakelijk voor het
bereiken van het grotere doel in de infiltratie. Wij zijn meteen gaan denken
of er binnen de consignes van de minister nog mogelijkheden waren om dat doel
op een andere manier te bereiken. Toen werden wij helaas geconfronteerd met
het feit dat de zaak was uitgelekt in de pers. Toen hebben wij besloten om
de zaak abrupt te stoppen.1De minister kan niet instemmen met de invoer en vermoedelijke doorlating
van een partij softdrugs door de politie waarin bovendien ook overheidsgeld
geïnvesteerd wordt. Vervolgens wordt besloten de politie-infiltrant af
te bouwen. In het openbaar verhoor zegt de minister van Justitie desgevraagd
het volgende over de onthouden toestemming:Devoorzitter: Ligt het aan de politieke gevoeligheid
dat u in mei van het jaar van de infiltratie-operatie in het zuiden zegt die
niet meer te willen doen. Die methode leek, vergeleken met de IRT-methode,
zeer verantwoord te zijn. Ik doel dus op de infiltratiemethode van het kernteam
in het Zuiden, waarvan u zegt het niet meer te willen doen, omdat er te weinig
garantie is dat men de zaak echt in beslag kan nemen.MevrouwSorgdrager: Als de zaak waar u nu over
spreekt, in het zuiden des lands, loopt, is er geen kader wat de Centrale
toetsingscommissie kennelijk had vastgesteld.Devoorzitter: Zij vonden het goed!MevrouwSorgdrager: Zij vonden het goed, maar
het openbaar ministerie twijfelde kennelijk, want men is naar mij toegekomen
met de vraag of het door kon gaan. Wij hebben toen die methode besproken en
bekeken wat de te verwachten effectiviteit was. Ik vond, nu men het mij toch
vroeg, dat men een te vaag doel had. De effectiviteit van de methode was niet
groot genoeg. Ik verwachtte dat men over enige tijd weer bij mij zou komen
met dezelfde vraag over dezelfde zaak. Dat moesten wij dus gewoon niet doen.2Het openbaar ministerie wordt over de voortgang van politiële-infiltratie-acties
in het algemeen goed geïnformeerd. Dit betreft in ieder geval de CID-officier.
Echter dit brengt nog niet met zich mee dat de later optredende zaaksofficier
ook volledig geïnformeerd is. In principe worden alle activiteiten van
de politie-infiltrant vastgelegd en staat de actie volledig open ter beoordeling
aan de rechter.Ten behoeve van het functioneren van de politiële infiltranten worden
valse identiteiten afgegeven.3 Een briefwisseling van de ministers van Justitie, Verkeer en Waterstaat,
Binnenlandse Zaken en Financiën vrijwaart de ambtenaren die deze valse
identiteiten verstrekken van strafvervolging.4 Het gaat daarbij om valse identiteiten
om rekeningen te kunnen openen, auto's, woningen of loodsen te huren, frontstores
op te zetten etc.De commissie heeft geconstateerd dat politiële infiltranten gebruikt
worden ter afscherming van informanten. Een politieel infiltratieteam gebruikt
soms een gesloten CID-traject om de identiteit van de informant te beschermen.
Dan worden twee of meer infiltranten ertussen geschoven zodat de oorspronkelijk
informant niet meer zichtbaar is. De politie-infiltrant, die van deze informant
het verhaal heeft gehoord, wordt als informant ingeschreven. 6.3.3 Burgerinfiltratie Omschrijving en omvangOver het gebruik van burgerinfiltranten bestaat minder duidelijkheid dan over de inzet van politie-infiltranten. De commissie spreekt
van burgerinfiltranten indien al dan niet criminele burgers gevraagd worden
bepaalde activiteiten te ondernemen waaronder het plegen van strafbare feiten.
Sommige CID-en spreken in dit verband van gestuurde informanten, waarbij het
onderscheid met burgerinfiltranten nauwelijks meer aanwezig is. Het enige
verschil is dat zij op een gestuurde informant de infiltratierichtlijn niet
van toepassing achten. In hoofdstuk 3 heeft de commissie enkele in het oog
springende voorbeelden gegeven van het omgaan met burgerinfiltranten.Het is duidelijk dat geregeld gebruik wordt gemaakt van criminele burgerinfiltranten.
De commissie heeft vele voorbeelden aangetroffen van criminele burgers die
door de politie gevraagd worden bepaalde activiteiten te verrichten. Wanneer
deze activiteiten geen strafbare feiten omvatten spreekt de commissie van
gestuurde informanten. Veelal gaat het om een verzoek van politie en justitie
om informatie te verzamelen door het bezoeken van bepaalde plaatsen. In het
overzicht aan het begin van dit hoofdstuk blijkt dat het grootste aantal toetsingsverzoeken
aan de CTC de inzet van criminele burgerinfiltranten betreft (30). Vier verzoeken
betreffen de inzet van niet-criminele burgerinfiltranten. Uit de CTC-stukken
blijkt dat deze burgerinfiltranten strafbare feiten mogen plegen. Het ging
dan vooral om het vervoeren van drugs of het anderszins ondersteunen van het
invoeren en verkopen van verdovende middelen zoals het huren van loodsen of
het ter beschikking stellen van vrachtauto's.1 Bijvoorbeeld:In het kader van een onderzoek is overwogen om een projectinfiltratie
van een gesloten traject te starten waarbij een burgerinfiltrant hand- en
spandiensten zou verrichten bij een transport van softdrugs. De bedoeling
was om eerst een proefzending softdrugs van enkele tonnen door te laten gaan,
waarna een grote partij van meer dan tien ton zou worden gepakt, inclusief
de verdachten. De informant heeft eerst een oriëntatiereis gemaakt naar
het bronland op verzoek van het kernteam. In principe zou de informant de
criminele verdiensten afdragen en een vergoeding krijgen van het ministerie
van Justitie waarbij gedacht werd aan tonnen. De CTC ging na grote aarzeling
akkoord. De informant werd door de criminele organisatie niet meer benaderd
om behulpzaam te zijn bij transporten verdovende middelen. Tot op heden heeft
het infiltratietraject daarom geen doorgang kunnen vinden.2Ook wordt wel gevraagd om monsters aan te kopen. De commissie constateert
dat in een aantal gevallen de CTC niet gevraagd is om toestemming voor de
inzet van burgerinfiltranten.In nagenoeg alle regio's en arrondissementen worden voorbeelden aangetroffen
van burgerinfiltranten in de definitie van de commissie. In de regio Amsterdam-Amstelland
echter wordt sinds 1992 niet meer gewerkt met burgerinfiltranten. Informanten
mogen in Amsterdam slechts informatie geven. Politie en justitie gaan in principe
niet akkoord met het verrichten van enige activiteit door informanten:De heerDe Graaf: Ik wil even bij dit element
blijven; zo meteen komen wij op andere elementen. Collega's van u uit andere
korpsen zeggen: niks onbetrouwbaar, wij controleren zo'n informant van achteren
naar voren; elke stap die hij zet, kennen wij, dubbelchecken wij. Is het volstrekt
ongeloofwaardig als zij dat zeggen?De heerWelten: U zei daarstraks dat elke informant
ook een beetje crimineel moet zijn. Elke infiltrant is wat mij betreft zeker
een beetje crimineel. Je kunt misschien wel betrouwbaar en crimineel zijn,
maar dat is een contradictie waarmee ik echt niet uit de voeten kan.3(...)De heer Welten: Ja, weet u... Kijk, het beeld
zou bijna gaan ontstaan dat Amsterdam roomser is dan de paus. Ik denk dat
wij geleerd hebben van de kwetsbaarheid van methoden in zijn algemeenheid,
omdat wij misschien wel in het centrum van de aandacht hebben gezeten. Er
is destijds heel nadrukkelijk door wijlen mevrouw Dales gezegd dat wij na moesten denken, als overheid, over de integriteit van het openbaar
bestuur, de integriteit van jezelf als apparaat. In combinatie met datgene
wat ik persoonlijk vind, proberen wij daar een andere wending aan te geven.
Dan ben ik helemaal niet roomser dan de paus; als ik afwijkend ben van de
rest van het land, vind ik dat vervelend; op zichzelf probeer ik – ik
denk ook dat dit behoorlijk gaat – heel constructief met de omgeving
samen te werken, ondanks het feit dat ik misschien een vreemde eend in de
bijt ben.1Devoorzitter: Eerder zeiden vertegenwoordigers
van het OM uit Amsterdam en ook de politie in Amsterdam dat er helemaal geen
burgerinfiltratie was. Maar nu zegt u dat u dat onder omstandigheden niet
geheel wilt uitsluiten.De heerVrakking: Ik heb nooit gezegd: helemaal
niet. Ik zeg in beginsel, nee, tenzij.2De ANCPI houdt zich in principe niet bezig met burgerinfiltranten. Wel
wordt bezien in hoeverre het mogelijk is materiedeskundigen (accountants,
piloten, etcetera) in te schakelen als niet-criminele infiltranten. Als nadeel
wordt genoemd dat deze materiedeskundigen geen politie-achtergrond hebben.
Tot op heden zijn er nog geen materie-deskundigen op deze wijze ingezet. Sturing en controleDe commissie constateert dat zich bij de inzet van criminele burgerinfiltranten
verschillende problemen voordoen. De controleerbaarheid en stuurbaarheid van
de criminele burgerinfiltrant is problematisch. De motivatie van deze infiltranten
is veelal dubbelzinnig. Onduidelijkheid bestaat veelal over wat er met het
criminele geld gebeurt. Op het plegen van strafbare feiten door de infiltrant
is controle slechts ten dele mogelijk.Enkele burgerinfiltranten geven informatie aan meer dan één
CID. Deze infiltranten hebben onder regie van de verschillende CID-en strafbare
feiten gepleegd. De verschillende CID-en waren niet altijd op de hoogte van
het feit dat de infiltranten ook voor andere CID-en werkten. Deze infiltranten
hebben zeer veel geld verdiend aan het geven van informatie. Hiertegenover
stonden ruime onkostenvergoedingen, beloningen en het mogen houden van de
verkregen criminele winsten. In hoofdstuk 3 zijn deze gevallen uitgebreid
beschreven. De commissie is van oordeel dat burgerinfiltranten die een zo
actieve positie hebben in een criminele organisatie niet meer volledig onder
regie van politie en justitie kunnen staan. Het reële risico dreigt dan
dat politie en justitie worden gestuurd door de burgerinfiltrant in plaats
van andersom. 6.3.4 FrontstoreDe fronstore is slechts recent in Nederland geïntroduceerd en derhalve
bestaat nog weinig ervaring met deze opsporingsmethode. Het eerste, de commissie
bekende, voorbeeld is de operatie Contrat (zie casus hiervoor). Tijdens het
verhoor zei Wilzing hierover:Devoorzitter: Was u ook al betrokken bij frontstores
toen u verantwoordelijk was bij de CRI? Waren die er toen al, zogenaamde bedrijven
die de politie gebruikte als dekmantel om eventueel binnen het criminele milieu
te infiltreren dan wel om bewijs te verzamelen tegen criminele groepen die
van zo'n dergelijk dekmantelbedrijf gebruik maken?De heerWilzing: Ik weet mij uit mijn periode
te herinneren dat wij daar een zaak hebben gehad. Het was een grote zaak die
vanuit een ander werelddeel op ons afkwam, waarbij wij met onze accountants
daar een aantal zaken voor geregeld hebben. Dan ging het met name over het
sluizen van geld.Devoorzitter: Daarbij speelde de financiële
dienstverlening een rol?De heerWilzing: Het was een financiële
dienstverlening, exact.3Een ander voorbeeld van een frontstore dat de commissie bekend is, is
wederom een internationaal samenwerkingsverband:De Amerikanen hebben een wereldwijde frontstore-operatie opgezet
geheten Green Ice II, waarvan een deeloperatie vanaf september 1992 operationeel
is. De doelstelling van deze operatie is om via het financiële traject
in de Colombiaanse kartels te infiltreren. Zodoende komt zicht op de internationale
stroom van drugsgelden. Ook in Nederland is een cover opgezet die gericht
is op het scheppen van «paperwork». Tot op heden is door de criminele
organisatie niet gehapt op het Nederlandse aas. Op andere plaatsen is wel
met succes geopereerd. Het is niet ondenkbaar dat de zaak rond komt zonder
dat gebruik gemaakt wordt van de Nederlandse cover. Op het moment wordt bekeken
of er andere toepassingsmogelijkheden zijn.Indien een frontstore wordt toegepast, gebeurt dat veelal in combinatie
met politiële infiltratie; in incidentele gevallen ook met burger-infiltranten.
Het gaat in Nederland om minder dan tien frontstores. Deze frontstores bevinden
zich vooral in de dienstverlenende en facilitaire sector. Te denken valt aan
transportbedrijven en financiële dienstverlening. Het doel is veelal
criminele organisaties gebruik te laten maken van deze ondersteuning waardoor
politie en justitie een beter beeld kunnen krijgen van hun activiteiten. Tijdens
de openbare verhoren is hier ondermeer het volgende over gezegd:Devoorzitter: (...) Hoeveel frontstores kennen
wij ongeveer in Nederland? Honderden?De heerKarstens: Nee.Devoorzitter: Tientallen?De heerKarstens: Ook niet.Devoorzitter: Minder dan tien?De heerKarstens: U wordt warm.1Van de frontstores moeten onderscheiden worden de dekmantelbedrijven die
bij de PIT's «op de plank liggen», met het doel om een andere
identiteit van een informant of infiltrant aannemelijk te maken. Het opzetten
van frontstores wordt bemoeilijkt doordat in Nederland alle gegevens nauwkeurig
zijn geadministreerd. Volgens betrokkenen zal het in de toekomst vooral noodzakelijk
zijn afspraken te maken met de belastingdienst hoe om te gaan met frontstores.
Op dit moment zijn die afspraken nog niet gemaakt. Frontstorehouders melden
dan ook dat zij veel moeite moeten doen om de belastingdienst op afstand te
houden.Devoorzitter: Daar komt het op uit. Moet ik
dan vooral denken aan transportbedrijven of faciliterende bedrijven? Hoe houdt
u de belasting en de waterleiding van uw nek?De heerKarstens: Vanuit onze positie gezien,
is de belastingdienst in zijn algemeenheid een geduchte tegenstander. Tot
op heden hebben wij de argwaan van de belastingen nog niet gewekt.2Een andere toepassingsmogelijkheid van een frontstore is het afschermen
van CID-rechercheurs. Dit wordt noodzakelijk geacht door de vele contra-activiteiten
van criminele organisaties. De CID richt dan een bedrijf op om bijvoorbeeld
telefoons en kentekens te kunnen registreren op naam van dit bedrijf. 6.3.5 Gecontroleerde afleveringDe gecontroleerde aflevering is een zeer frequent gebruikte methode. Het
gaat om honderden gecontroleerde afleveringen per jaar, variërend van
een verdacht postpakketje tot een container. Veelal betreft dit verdovende
middelen. De heerDe Wit: (...) Wij spreken bijna dagelijks,
zeker in de grootstedelijke praktijk, over gecontroleerde afleveringen en
doorleveringen.(...)1Bij gecontroleerde afleveringen wordt steeds getracht de verboden goederen
daadwerkelijk in beslag te nemen. Het transport geschiedt dan ook meestal
onder observatie van een OT. Dit voornemen tot inbeslagneming kan om diverse
redenen mislukken. In enkele gevallen heeft de commissie geconstateerd dat
door fouten tijdens de observatie partijen drugs uit het oog werden verloren.
Een voorbeeld:Begin 1994 komt een buitenlandse informant, die door een zusterdienst
van de CRI overgedragen is aan een RCID, naar Nederland voor de invoer van
een partij van tientallen kilo's cocaïne. Zijn rol bestaat uit het door
de douane loodsen van deze partij drugs. De RCID besluit om de partij gecontroleerd
af te leveren. Echter, het OT raakt betrokken bij een aanrijding en de partij
verdwijnt ongezien in het milieu.Hierna gaat de informant terug naar Zuid-Amerika, alwaar hij door
Zuid-Amerikanen wordt benaderd met de vraag of hij dit vaker wil doen. De
informant gaat, na consultatie van de betrokken RCID in Nederland, hierop
in. Vervolgens wordt de informant geconfronteerd met een grote partij van
duizenden kilo's marihuana die al in de haven ligt en wordt hem gevraagd of
hij die "even binnen wil loodsen". Besloten wordt om deze partij door te laten
en wel om drie redenen: de informant is beloofd dat hij het volgende omvangrijke
cocaïnetransport mag doen, tevens is de criminele organisatie in een
ander traject bezig om cocaïne in te voeren en dit mag niet verstoord
worden. Bovendien vreesde de politie represailles als de partij wordt gepakt.
De partij wordt wel gevolgd en het OT stelt vast waar de partij wordt opgeslagen.In december 1994 wordt de grote partij cocaïne, die meer dan
duizend kilo blijkt te bevatten, aangeboden aan de informant met de vraag
of hij deze door de Amsterdamse douane kan loodsen. Besloten wordt om tot
een gecontroleerde aflevering over te gaan. Wederom raakt het OT de vrachtwagen
met de bewuste container kwijt. Echter, later wordt toch nog op verschillende
adressen de partij teruggevonden en in beslag genomen. Meer dan 20 verdachten
worden aangehouden, waaronder de top van de organisatie in Nederland. Tijdens
zijn verhoor noemt Brand dit traject de klassieke methode:De heerBrand: Dat zal ik u uitleggen. Het
is onze eerste opdracht dat wij de criminele organisatie proberen op te rollen.
Wij moeten ervoor zorgen dat wij het aantal kilo's in de hand hebben. Dat
moet gebeuren wanneer dit het meest gunstig is. Wij hebben 1100 kilo cocaïne
binnengehaald met de traditionele methode.Devoorzitter: Op welke vangst doelt u?De heerBrand: Dat is een vangst van verleden
jaar kerstmis.Devoorzitter: Het is geen HOLCO-vangst?De heerBrand: Dat is een HOLCO-vangst.Devoorzitter: Daar is toch een heel interessant
en moeizaam traject aan vooraf gegaan?De heerBrand: Eerst de zaak van de 1100 kilo.
Dat ging volgens de traditionele methode. Traditioneel wil zeggen dat wij
natuurlijk via taps weten wat er gebeurt. De traditionele methode gaat ervan
uit dat de tegenpartij fouten maakt. In dat traject pakken wij op een gegeven
moment dat aantal kilo's. Maar hoe dan ook: als je afluistert weet je veel
meer dan op het moment waarop je ingrijpt. Wij moeten echter ingrijpen op
het moment waarop de grotere hoeveelheden komen. Als die komen is daar vanuit
de criminele organisaties meer kwaliteit tegenaan gezet en die moeten wij
oppakken. Wij proberen niet alleen maar zoveel mogelijk kilo's te pakken.De heerDe Graaf: U sprak ook over een ander
traject, een klassiek recherchetraject, waarbij 1 100 kg cocaïne
in beslag is genomen. Dat speelde aan het eind van het vorige jaar. Maar gingen
daar ook geen lijntesters aan vooraf?De heerBrand: Aan dat specifieke geval ging,
voorzover ik weet, niet nadrukkelijk een lijntester vooraf.Devoorzitter: Maar het is misschien niet goed
om hier te veel in detail in te gaan op wat daar eventueel aan vooraf is gegaan.
Het is althans onze indruk dat er iets meer aan voorafgaat dan louter klassiek
rechercheren. De heerBrand: Nou ik vind dat je het als een
voorbeeld van klassiek rechercheren mag noemen. Dat er informatie in dat traject
heeft meegespeeld, is altijd zo. Maar klassiek rechercheren is toch het bij
elkaar brengen van informatie. Maar er is geen systematiek geweest van een
lijnuittester op de manier waarop dat in de andere zaak is gebeurd.Devoorzitter: Misschien weet u dat niet.1Voor de «geslaagde» partijen krijgt de informant geld
van de criminele organisatie. Na overhandiging van de justitiële beloning
van 275 000 gulden draagt hij zijn verdiensten af. Het ingeleverde bedrag
bedraagt meer dan een miljoen gulden. Dit geld wordt gestort op een rekening
van de CRI.Het doel van deze gecontroleerde afleveringen is te bezien wie in de criminele
organisatie betrokken is bij de strafbare feiten. Gecontroleerde afleveringen
vinden zowel plaats door de reguliere politie als door de Koninklijke marechaussee
en bijzondere opsporingsdiensten.De heerVan Blijswijk: Gecontroleerde afleveringen
kwamen met enige regelmaat voor en de vraag was: realiseert de leiding, in
dit geval die van de douane, zich dat dit soort dingen gebeuren? Verder werd
de vraag gesteld of aan het meewerken met de douane aan deze afleveringen
geen grotere risico's verbonden waren voor het personeel dan aan het normale,
reguliere werk. Die signalen waren aanleiding voor een contact. Dat contact
heeft ertoe geleid dat de directeur van de douane en ik hebben gezegd: wij
moeten dat gewoon eens bespreken en de zaken helder op een rij krijgen. Vervolgens
hebben wij een afspraak gemaakt. Bij het gesprek op het ministerie van Financiën
zijn mensen van de douane Amsterdam, onder wie de directeur Douane, en van
de FIOD aanwezig geweest. Ik was daarbij ook aanwezig.De heerRabbae: Wat is daaruit geresulteerd?De heerVan Blijswijk: Uit dat gesprek is naar
voren gekomen dat de aanwezigen geen enkele aanwijzing hadden dat er iets
anders gebeurde dan gecontroleerde aflevering. Wij hebben verder geconstateerd
in dat gesprek dat de methode, die wij al jaren kenden, correct was en dat
wij medewerking zouden blijven verlenen als onder verantwoordelijkheid en
op verzoek van het OM onze bijstand werd gevraagd.2Meestal komt de politie plannen om partijen verdovende middelen in te
voeren op het spoor door informatie van informanten of infiltranten. Zo weet
men bijvoorbeeld het aantal containers, de naam van het schip en de haven
van aankomst. Niet altijd blijkt deze informatie betrouwbaar:De heerVan der Voort: De vraag van de heer
Vos was of ik wel eens heb meegemaakt dat een aangekondigde proefzending van
een bepaalde hoeveelheid later veel groter bleek te zijn. Dat heb ik nog nooit
meegemaakt. Ik heb wel meegemaakt – die zaak is bij het verhoor van
de heer Brand aan de orde geweest – dat iemand zich presenteerde als
informant en een partij bij de politie meldde. Hij vertelde dat iets buiten
de haven een schip lag met een partij van maar 40 of 50 kilo groot. Hij zei
tegen ons dat de politie daar vooral niet aan moest komen, omdat daarna een
partij zou komen die vele malen groter zou zijn. Dat verzekerde hij ons ook.
Ik geloof dat zelfs werd gesproken over 1000 kilo cocaïne. Dat heb ik
wel meegemaakt, maar dat is dus geen vooraf met mij en de politie doorgesproken
traject, in de zin van: laat de lijntester maar komen. Dat is een geheel andere
zaak geweest.De heerVos: U besluit dan te vegen, als zo'n
risico zich voordoet.De heerVan der Voort: In dat geval hebben
wij de partij gecontroleerd afgeleverd, omdat er twee dingen aan de orde waren.
Het ene was dat de informant F volstrekt oncontroleerbaar en onbestuurbaar
was. Dat was al in een eerdere zaak gebleken. Het andere aspect was dat wij
zeer ernstige twijfels hadden over de betrouwbaarheid van deze informant.
Ik had de indruk, samen met de politie, al in een heel vroeg stadium, dat
het helemaal geen kleine partij was, maar dat op deze manier, met toestemming
van de politie, met bescherming van de politie zelfs, om een ripdeal te voorkomen,
een grotere partij werd ingevoerd. Het laatste bleek, want er zat geen 40
kilo in, maar 200 kilo.(....)De heerVan der Voort: De partij is geschept,
er is een gecontroleerde aflevering van gemaakt. De informant, tevens zijnde
verdachte, is aangehouden, voorgeleid aan de rechter-commissaris
en uiteindelijk voor de rechtbank gebracht. Ik heb een gevangenisstraf van
acht jaar geist. De rechtbank heeft er zeven van gemaakt. Het Hof, om hem
moverende redenen, heeft er drie jaar gevangenisstraf van gemaakt.1Naast het gecontroleerd afleveren van drugs heeft de commissie ook aangetroffen
dat dit incidenteel gebeurde met bedreigde diersoorten, gestolen auto's en
wapens:Een aantal handelaren smokkelt bedreigde diersoorten uit Australië
naar Nederland. Deze diersoorten worden gemengd met legaal te verhandelen
dieren en de facturen worden vervalst. Vanaf Schiphol worden de dieren tijdelijk
ergens in Nederland ondergebracht. Hierna worden ze verzonden naar handelaren
in de Verenigde Staten met de vermelding dat de dieren in gevangenschap zijn
gefokt in Nederland. Teneinde de smokkel en de valsheid in geschrifte te bewijzen
worden de dieren gefotografeerd en gewaarmerkt bij invoer en uitvoer op Schiphol.
Zo kan na transport in de VS worden vastgesteld dat dit dezelfde dieren zijn
als in Nederland. De US Fish and Wildlife Service is op de hoogte.Naar aanleiding van een Amerikaans rechtshulpverzoek heeft een gecontroleerde
aflevering van wapens plaatsgevonden. Er was van Amerikaanse zijde niet vermeld
dat de af te leveren partij wapens betrof en de verdachte militair was. Direct
na aflevering is huiszoeking gedaan waarbij een partij pistolen en munitie
is gevonden.Politie en justitie laten een partij verboden goederen (veelal verdovende
middelen) niet alleen afleveren aan de criminele organisatie, maar ook doorleveren
aan de verdere tussenpersonen en de afnemers. Op die manier hopen politie
en justitie inzicht te krijgen in het gehele traject van de verdovende middelen.
De doelstelling is de verboden goederen in de tweede, derde of vierde hand
in beslag te nemen. Het probleem daarbij is dat een partij drugs veelal wordt
opgesplitst in kleinere hoeveelheden waardoor het voor politie en justitie
nagenoeg onmogelijk wordt om alle deelpartijen te blijven observeren. 6.3.6 DoorlatenHet doorlaten van verboden goederen betreft met name verdovende middelen.2 In de afgelopen jaren zijn naast de tonnen softdrugs
ook honderden kilo harddrugs op de markt terecht gekomen, terwijl politie
en/of justitie zicht hadden op deze partijen drugs. De precieze hoeveelheden
drugs die met medeweten van politie en justitie op de markt terecht zijn gekomen,
zijn niet te bepalen. Over het aantal in een concreet onderzoek wordt in een
verhoor gezegd:Devoorzitter: Van hoeveel kilo harddrugs weet
u dat ze op de markt gebracht zijn?De heerKarstens: Ik wil niet over exacte aantallen
spreken, omdat de operatie nog steeds loopt. Het is meer dan 100 maar minder
dan 500.Devoorzitter: U heeft het dan over het politie-infiltratietraject?De heerKarstens: Ja.Devoorzitter: In de afgelopen jaren?De heerKarstens: Er is sprake van een redelijk
unieke situatie. Er was nog één zaak met softdrugs.Devoorzitter: Die harddrugs van meer dan 100
maar minder dan 500 kilo, hebben die betrekking op één zaak?De heerKarstens: Ja, één zaak.Devoorzitter: Was er ook nog niet een met
50?De heerKarstens: Dat is dezelfde zaak.Devoorzitter: Het kwam dus meerdere keren
voor in die zaak?De heerKarstens: Ja.Devoorzitter: Dat is de enige die u kent?De heerKarstens: Waarbij wij harddrugs hebben
doorgelaten? Ja!3De redenen voor de doorlating van drugs verschillen. Het kan zijn dat
de criminele organisatie een drugsmokkelroute (druglijn) wil testen alvorens
een grote partij af te zenden. De kleine testzending wordt dan doorgelaten.
Ook kan een aantal grotere partijen worden doorgelaten om zicht te krijgen
op de criminele organisatie.De commissie heeft in een aantal gevallen vastgesteld dat partijen soft-
en harddrugs bewust op de markt terecht zijn gekomen. In hoofdstuk 3 zijn
enkelen gevallen uitgebreid beschreven en in de navolgende paragrafen komen
nog de doorlatingen in het Copa- en Exportonderzoek aan de orde. De commissie
heeft echter nog meer gevallen aangetroffen:Een kernteam heeft een (open) infiltratietraject overgenomen van
een Europees land in een drugslijn van Zuid-Amerika naar Nederland. Het betreft
een buitenlandse burger-infiltrant en een politie-infiltrant. Ten tijde van
het overnemen moet een partij van 9000 kilo marihuana worden doorgelaten uit
Zuid-Amerika via het Europese land in Nederland.De heerDe Graaf: Als het gaat over een partij
van zeg 10 000 kilo marihuana, wordt dat ongetwijfeld weer verdeeld in
deelpartijen. Je moet dat met observatieteams zodanig bijhouden, dat je het
dan ineens in een heel andere regio laat wegtippen.De heerBlok: De partij waarover u spreekt,
is wel gevolgd met een OT, maar het is niet gelukt om die partij vervolgens
in beslag te nemen.De heerDe Graaf: Maar daar was de doelstelling
van de politie ook niet op gericht?De heerBlok: Jawel, want er was observatie,
ook nadat er doorgeleverd was.1Dit is een lijntester waarna door het kartel een grote partij cocaïne
zal worden verzonden. De partij komt via dezelfde route als de partij marihuana
naar Nederland. Deze partij cocaïne wordt gecontroleerd afgeleverd en
blijkt na huiszoeking 250 kilo te bevatten. Bij deze gelegenheid wordt nog
een partij van 150 kilo aangetroffen. Er worden in totaal acht huiszoekingen
gedaan en 19 verdachten aangehouden.Voor dit traject heeft de vorige minister van Justitie, Kosto, expliciet
toestemming gegeven.Devoorzitter: Het laatste punt dat ik kort
aan de orde wil stellen: in het eerste verhoor van de heer Wooldrik hebben
we het over een zaak gehad van de doorlevering van softdrugs, die bij u aan
de gang was. Omdat uit de toetsingscommissie bleek dat toestemming was gegeven
door de waarnemend procureur-generaal, is gebleken dat de minister daarvan
wist. Inmiddels is opgehelderd dat de minister ervan geweten heeft. Dat was
de heer Kosto, en daarna mevrouw Sorgdrager. Hoe is het gegaan tussen u en
de minister?De heerBlok: Ik was daarbij niet persoonlijk
betrokken. Het speelde in augustus, en toen was ik op vakantie. In dat hele
traject hebben allemaal waarnemers gespeeld, zoals u misschien heeft ontdekt.
Mijn plaatsvervanger heeft de plaatsvervangend PG op de hoogte gesteld, die
vervolgens de minister op de hoogte heeft gesteld. Het is dus via een plaatsvervangend
PG gegaan.Devoorzitter: Schriftelijk?De heerBlok: Nee, dat is een mondeling overleg
geweest, tussen mijn plaatsvervanger en de plaatsvervangend PG.Devoorzitter: De plaatsvervangend PG moet
dus naar het ministerie zijn gegaan, en daar is het blijkbaar neergeslagen
in een notitie?De heerBlok: Het laatste weet ik niet helemaal
zeker. Ik weet wel dat de plaatsvervangend PG een ambtenaar op het departement
heeft benaderd, die vervolgens de minister heeft benaderd.2Het tweede voorbeeld betreft een Arubaans onderzoek dat overgenomen wordt
door de Amsterdamse politie:De politie in Aruba verzoekt de Amsterdamse recherche om te assisteren
bij een infiltratietraject. Verteld wordt dat er reeds een boot met ongeveer
2500 kilo marihuana onderweg is naar Amsterdam, wat geldt als een proeftransport.
Hierna zal een partij van 2 á 3 ton cocaïne komen.
De landelijke officier van justitie verleent toestemming. De recherche heeft
haar bedenkingen:De heerWelten: (..) Wij zijn geforceerd geworden
om mee te werken aan zo'n traject. Met «zo'n traject» bedoel ik
dat wij de oorsprong van de informatie niet konden toetsen. Was de informatie
op basis waarvan activiteiten door de politie moesten worden ontplooid, rechtmatig
verkregen informatie? Als dat niet rechtmatig is, werken wij daar liever niet
aan mee. In die tijd hebben wij daar een dispuut over gehad en het moest toch.
Nu, wij hebben het gedaan. De levering is doorgegaan en er is f.930 000
van de betrokken persoon die het invoerde, afgenomen en dat is naar de autoriteiten
in het land van herkomst teruggegaan.1Er komen twee burgerinfiltranten onder politiebegeleiding uit Aruba
naar Nederland om in Amsterdam contact te leggen met de ontvangers van de
partij verdovende middelen. De infiltranten maken de partij vrij en brengen
die onder beheer van de politie. Later wordt de partij overgedragen aan een
groep Nederlandse criminelen waar een andere regio mee bezig is. De politie
aldaar wordt op de hoogte gebracht van de opslagruimte waar de partij ligt.
Een deel wordt in beslag genomen, een ander deel verdwijnt in het milieu.De heerDe Graaf: Waar ging het in dat geval
om? Softdrugs?De heerWelten: Het was softdrugs, 2500 kilo.De heerDe Graaf: Die is op de markt verdwenen?De heerWelten: Die is voor een deel aangehouden,
heeft men mij gezegd, en is op de markt verdwenen, ja.2De opbrengst van de verkoop van deze partij wordt in beslag genomen
en op uitdrukkelijk verzoek overgemaakt op een bankrekening van de autoriteiten
te Aruba. Vervolgens wordt geen medewerking meer verleend aan het Arubaanse
traject daar onder meer de beheersbaarheid van de infiltranten moeilijk is
gebleken.Het doorlaten van partijen drugs heeft vaak tot doel zicht te krijgen
op de top van een criminele organisatie en deze strafrechtelijk te vervolgen.
De commissie constateert dat in gevallen waarin gebruik is gemaakt van doorlating
wel veel aanhoudingen zijn verricht en veroordelingen zijn gevolgd (met name
in het Copa-onderzoek), maar er geen sprake is geweest van het succesvol vervolgen
van de top van de criminele organisatie. 6.3.7 CorruptiegevoeligheidEen onderwerp dat regelmatig in verband wordt gebracht met infiltratie
is het gevaar van het «afglijden» van een politie-infiltrant in
het criminele milieu. Immers deze opsporingsmethode brengt nauw contact met
de criminele organisatie met zich mee met alle verleidingen van dien. Nordholt
licht tijdens zijn openbaar verhoor het besluit tot opheffing van de pseudo-koopteams
in Amsterdam toe en hij benadrukt hierbij ook de risico's van de methode:Devoorzitter: Kunt u kort de redenen aangeven,
waarom de teams zijn opgeheven?De heerNordholt: (...) Ik was altijd tegen
pseudo-koop. Ik heb wat dat betreft altijd dezelfde lijn gevolgd die de heer
Blaauw uit Rotterdam ook volgde. Ik denk dat je het middel eigenlijk niet
zou moeten toepassen. Ik vind het gevaarlijk. Het gevaar is groot dat collega's
die in zo'n traject terechtkomen, afglijden. Je krijgt in zekere mate een
gespleten geest als je het maar lang genoeg doet. Eigenlijk vind ik de voordelen
ervan niet opwegen tegen de nadelen, waarbij je moet denken aan de psychische
en vaak ook fysieke bescherming van collega's.3In deze paragraaf zullen aan de hand van een aantal casus verschillende
corruptie-risico's bij infiltratie worden beschreven. Het risico van normafwijkend gedrag en het lekken van
informatieDe methode van infiltratie vereist dat een politieambtenaar (soms zeer
lange tijd) intensieve contacten onderhoudt met het criminele milieu. Het
voortzetten van deze contacten nadat hij zijn functie als infiltrant heeft
beëindigd kan leiden tot verschillende risico's, zo blijkt uit de volgende
casus.CasusEen informant verklaart aan een criminele
inlichtingendienst dat een begeleider van een unit pseudo-kopers vertrouwelijke
politie-informatie verkoopt. Naar aanleiding van onder andere deze verklaring
wordt een onderzoek naar de betrokken politieman gestart. Tijdens het onderzoek
worden geen aanwijzingen gevonden voor de beschuldiging van de informant,
maar blijkt wel dat de betrokken politieman veelvuldig privé-contacten
onderhoudt met personen uit het criminele milieu. Er komt onder meer naar
voren dat hij regelmatig een café bezoekt waar hij ook komt voor zijn
politiewerk. In het café wordt in goud gehandeld. De betrokken politieman
koopt hier onder meer goud voor zichzelf en hij wordt er bovendien van verdacht
de handelaar zijn diensten aan te bieden als bewaker. De politieman heeft
verschillende kennissen in de bouwwereld en krijgt zo korting bij de aanschaf
van bouwmaterialen voor zichzelf en voor anderen. Een aantal van deze kennissen,
zo blijkt uit het onderzoek, heeft criminele contacten of heeft zelf een crimineel
verleden. De betrokken politieman heeft bovendien op zijn huisadres telefonisch
contact met personen uit het criminele milieu. Hij bemiddelt op die manier
onder andere bij de aanschaf van een auto voor een vriend en op verzoek van
een kennis heeft de politieman in het verleden wel eens het HKS systeem geraadpleegd
om na te gaan of hij, wanneer hij op wintersport zou gaan, op Schiphol zou
worden aangehouden voor openstaande boetes. Voordat betrokkene werkzaam was
als begeleider van een unit pseudo-kopers, is hij in de jaren zeventig vanwege
disciplinaire redenen overgeplaatst naar een ander politiebureau. De directe
aanleiding hiervoor was dat hij samen met zijn echtgenote een gala-avond had
bezocht, op uitnodiging van een bevriende medewerker van een particulier beveiligingsbedrijf
die ook hun toegangsbewijzen betaalde. Hierdoor, en door een aantal andere
omstandigheden, wekte hij de indruk dat hij voor het bedrijf bewakingswerkzaamheden
zou verrichten. Betrokkene is vanaf eind jaren tachtig werkzaam geweest als
begeleider van een pseudo-koopteam en werkt op dit moment niet meer bij de
politie.Bovenstaand voorbeeld illustreert hoe de methode van politiële infiltratie
ook risico's kan opleveren ten aanzien van het lekken van vertrouwelijke politie-informatie.1 In de praktijk
zal dit risico vaak nauw samenhangen met andere vormen van corruptie, zo blijkt
onder meer uit de volgende casus.CasusNaar aanleiding van belastende verklaringen
door zijn ex-vrouw en een voormalige vriendin, stelt de Rijksrecherche een
onderzoek in naar een lid van een politieel infiltratieteam. De betrokken
politieman, die door zijn collega's wordt omschreven als professioneel, gedreven
en soms zelfs fanatiek, is naast part-time pseudo-koper/infiltrant ook werkzaam
als CID-rechercheur. Uit het rijksrecherche-onderzoek blijkt onder meer dat
hij aan familie, vrienden en kennissen regelmatig zeer gedetailleerde verhalen
vertelt over afgeronde of op stapel staande pseudo-koop- en infiltratie-acties
en andere aspecten van zijn werk. Thuis in zijn werkkamer hangen foto's die
zijn genomen tijdens inzetten van zijn team en bezoekers bij hem thuis laat
hij politievideo's zien van zijn werk. Zijn echtgenote heeft hij verschillende
malen meegenomen naar enkele zogenaamde safehouses. De betrokken politieman
blijkt bovendien een illegaal vuurwapen (een riot gun) te bezitten dat hij
bij een collega in bewaring heeft gegeven. Hij heeft dit wapen aangeschaft
omdat hij zich naar aanleiding van een voorval in een café met een
crimineel die hem kende als politie-ambtenaar en als gevolg van uitlatingen
van zijn ex-vriendin, bedreigd voelde. Tijdens de opleiding voor pseudo-koop/infiltratie
wordt uitgebreid aandacht besteed aan het simuleren van druggebruik.
Betrokkene heeft met toestemming van zijn chefs, en uit het budget van het
politie infiltratieteam, een coke-setje voor het gebruik van cocaïne
aangeschaft dat hij bij zich mocht dragen. Uit het onderzoek van de Rijksrecherche
blijkt dat hij, ondanks dat hem dit nadrukkelijk is verboden, een aantal jaren
privé cocaïne heeft gebruikt. Daarnaast maakt de politieman zich
zowel binnen als buiten diensttijd schuldig aan overmatig drankgebruik, onder
andere onmiddellijk voorafgaand aan een actie (door hemzelf bestempeld als
«voordrinken»). Tegen de pseudo-koper/infiltrant bestond aanvankelijk
ook de verdenking dat hij samen met enkele collega's tegen betaling politie-informatie
zou doorgeven aan een particulier beveiligingsbedrijf, maar tijdens het rijksrecherche-onderzoek
is dit niet aangetoond. Betrokkene blijkt enige jaren niet in bezit te zijn
geweest van een verplicht «A-nummer» omdat hij niet de vereiste
opleiding voor pseudo-koper heeft gevolgd. Toen hij zich aanmeldde voor deze
opleiding bleek er op dat moment geen plek meer te zijn en daarom heeft hij
in plaats daarvan de opleiding voor pseudo-koop-begeleider gevolgd. De pseudo-koper/infiltrant,
die in strijd met de Richtlijnen infiltratie langer dan 4 jaar als zodanig
werkzaam geweest, is inmiddels geschorst.Dit politiële infiltratieteam is inmiddels ontbonden. De Rijksrecherche
heeft in haar onderzoek in deze zaak niet alleen gekeken naar de individuele
politieambtenaar, maar heeft ook nadrukkelijk onderzocht in hoeverre er mogelijk
sprake was van een structureel probleem. Uit het onderzoek blijkt dat het
team op een aantal punten slecht georganiseerd was en op verschillende manieren
ruimte kon bieden aan vormen van politiële corruptie. Uit het onderzoek
blijkt dat het grootste deel van de pseudo-kopers langer dan de voorgeschreven
vier jaar actief is geweest. Een enkeling werkte zelfs al tien jaar als pseudo-koper.
De meeste leden van het politiële infiltratieteam en hun begeleiders
vervulden een part-time functie. De chef van het team was tevens leider van
het arrestatie- en observatieteam alsmede van de criminele inlichtingendienst.
Ook enkele andere teamleden waren daarnaast werkzaam bij de CID. Dit leidde
er onder andere toe dat leidinggevende taken vaak naar een (te) laag niveau
werden gedelegeerd. Dit heeft volgens de Rijksrecherche waarschijnlijk een
nadelige invloed gehad op het werk en de veiligheid. Uit het onderzoek is
ook gebleken dat «signalen met betrekking tot een afglijdend normbesef»,
zoals de Rijksrecherche het noemt, binnen het team niet altijd als zodanig
zijn onderkend en wanneer dit wel het geval was, niet op het juiste niveau
zijn besproken. Toen bijvoorbeeld in het verleden een lid van het team aangaf
met de leiding te willen spreken over de heersende groepscultuur binnen het
team, wilde de betrokken chef dit niet en wees deze dit teamlid door naar
de psychiater die het team begeleidde. Toen het teamlid merkte dat er met
de aangegeven zaken niets binnen het team gebeurde, heeft het betrokken lid
het team verlaten.Bij (ex-)pseudo-kopers/infiltranten is regelmatig sprake van psycho- sociale
problemen. Daarmee wenden zij zich in een aantal gevallen tot de Bedrijfsmaatschappelijke
dienst. Zo is gewezen op een pseudo-koper, die al na een half jaar zeer angstig
was geworden. De echtgenote van de pseudo-koper zei dat de man stil in een
hoekje zat en zich niet meer op straat durfde te vertonen. Hij kon zijn verhaal
bij niemand kwijt. Het rijksrecherche-onderzoek in deze zaak laat zien dat
de psychosociale begeleiding van de pseudokopers niet werkte. Gesprekken met
de psycholoog of de psychiater waren facultatief en niet periodiek verplicht.
Volgens een betrokken arts bestond de indruk dat een aantal politiemensen
niet graag naar een van de begeleiders stapte, uit angst dat zij uit het team
gezet zouden worden. Er zijn, los van het onderzoek bij dit betreffende team,
nog andere gevallen naar voren gekomen waar het kennelijk fout is gegaan bij
de begeleiding van pseudo-kopers. Zo is melding gemaakt van een pseudo-koper,
die tijdens een actie met een mes bedreigd was. Hij heeft dat wel aan zijn
begeleiders verteld, maar niet gezegd dat hij zowel op het moment van de bedreiging
als nog lang daarna angstig was. De pseudo-koper was bang dat,
als hij vertelde angst te hebben, hij niet meer geschikt voor infiltratie
zou worden bevonden. Het risico van financieel voordeelDoor uitvoerige begeleiding, en door bijvoorbeeld de bepaling dat een
politie-ambtenaar niet langer dan drie jaar full-time lid mag zijn van een
infiltratieteam, wordt geprobeerd om het risico van normatief afglijden binnen
de perken te houden. Zo komt naar voren dat de angst voor corrumptief gedrag
bij politiële infiltratie gering geacht mag worden door de stringente
begeleiding. De twee eerder beschreven casus illustreren echter hoe bijvoorbeeld
de manier van leven binnen het criminele milieu (het op grote schaal kopen
van gouden sieraden; het gebruik van cocaïne) een verlokkende factor
kan zijn voor een politie-ambtenaar. Het risico om af te glijden is ook aanwezig
wanneer de infiltrant een verleden heeft. In dit onderzoek is bijvoorbeeld
naar voren gekomen dat een opsporingsambtenaar, voorafgaand aan de inzet als
infiltrant, een bedrijfje had opgezet (goudhandel). Het gevaar van belangenverstrengeling
is in zo'n geval groot. De volgende casus laat nog een ander mogelijk risico
van infiltratie zien: het delen in criminele winsten.CasusEr loopt ergens in Nederland al enige
tijd een onderzoek naar een criminele organisatie die zich bezig houdt met
verschillende vormen van zware criminaliteit. Een Criminele inlichtingendienst
runt een informant/infiltrant die hen regelmatig informatie over deze organisatie
verschaft. Wanneer vanuit de groep criminelen een gestolen auto te koop wordt
aangeboden, laten de betrokken runners hun informant/infiltrant bij de verkoop
bemiddelen. De CID-rechercheurs verklaren later hieraan te hebben meegewerkt,
teneinde hun informant het vertrouwen van de criminelen te laten winnen en
hem zo te laten infiltreren in de organisatie. De koper van de auto is een
persoonlijke kennis van een van de runners, die (uiteraard) in het ongewisse
wordt gelaten over de herkomst van de auto en de precieze omstandigheden rond
de verkoop. Uit onder andere een telefoontap blijkt dat de runners met hun
informant/infiltrant hebben afgesproken dat zij zelf enkele duizenden guldens
aan de verkoop willen verdienen. Er bestaat bovendien de indruk dat ze betrokken
zijn bij nog meer «handeltjes» met de informant/infiltrant, waarbij
ze eveneens in de winst zouden delen. Het onderzoek dat naar de runners is
ingesteld, toont niet aan dat ze daadwerkelijk geld hebben ontvangen bij de
verkoop van de auto of in andere zaken en wordt uiteindelijk gestaakt wegens
gebrek aan bewijs. Intern beschrijft de bij het onderzoek betrokken officier
van justitie deze zaak als een goed voorbeeld van het gevaar dat volgens hem
vooral bij CID-werk dreigt, dat op zich goede politiefunctionarissen langzaam
van het rechte pad afraken en terechtkomen in situaties waarin zij niet behoren
te verkeren.Volgens een voormalig teamleider van een politieel infiltratieteam is
het risico voor de betrokken politie-ambtenaar de laatste jaren toegenomen
als gevolg van de ingezette verschuiving van korte-termijn-infiltratie (pseudo-koop)
naar projectinfiltratie. Met name bij inzetten over een langere termijn komt
volgens hem de politie-infiltrant «te zwemmen met alle gevolgen van
dien», doordat deze niet meer stap voor stap te begeleiden is.1 Ook
tijdens de openbare verhoren worden de risico's van deze methode benadrukt.De heerRabbae: Nu zijn er mensen binnen politieland
die de politie-infiltratie beschouwen als een geschikt middel om criminele
organisaties bloot te leggen. Ik begrijp van u dat u juist de politie-infiltratie
een riskante constructie vindt wat betreft corruptie.De heerKuijper: Dat is zacht uitgedrukt. Het
is een zeer riskante aangelegenheid.Devoorzitter: En als u het gewoon uitdrukt?De heerKuijper: Als ik het gewoon uitdruk,
dan zeg ik dat het levensgevaarlijk is.Devoorzitter: Moeten wij ermee stoppen? De heerKuijper: Het is, denk ik, ook een kwestie
van proportionaliteit. Wat zet je er tegenover? Wat is het beoogde doel en
wat is het belang? Als je, bijvoorbeeld, zou zeggen dat wij op het niveau
van oorlogvoering staan met de georganiseerde criminaliteit – ik heb
begrepen dat ik dan tegen de gevoelens van de minister van Justitie inga –
dan zal je degene die voor de bestrijding daarvan ingehuurd zijn als soldaten
moeten beschouwen en die zal je dan het slagveld op moeten sturen. Dat is
echter een afweging die door het beleidsniveau gemaakt wordt.1Andere betrokkenen uit de praktijk echter, wijzen op de hoge mate waarin
verantwoording moet worden afgelegd en achten daarom het risico voor corrumptief
gedrag door politie-ambtenaren bij infiltratie gering. Het risico van het medeplegen van strafbare feitenDe volgende casus laat een grote betrokkenheid zien in de vorm van het
opkopen door de politie van grondstoffen voor de vervaardiging van verboden
middelen.CasusOm meer zicht te krijgen op de lokatie
van een aantal amfetamine/XTC-laboratoria, is in een politie-regio de methode
van de «pseudo-verkoop» gebruikt. Die methode hield onder andere
in dat medewerkers van de desbetreffende RCID in het buitenland, met medeweten
van de plaatselijke autoriteiten, zelf grondstoffen ter vervaardiging van
amfetamine/X.T.C. aankochten. Vervolgens werden de aldus verkregen grondstoffen
door een informant/infiltrant geleverd aan verschillende criminele groeperingen.
Hierbij was sprake van een gecontroleerde aflevering. Het geld dat de RCID-ers
gebruikten voor het aankopen van de grondstoffen werd vooraf betaald door
de informant/infiltrant. Hierdoor beschikte de RCID regelmatig langere tijd
over het geld van de informant/infiltrant en over met diens geld vooruit betaalde
grondstoffen. Alhoewel ten aanzien hiervan geen onregelmatigheden zijn geconstateerd,
was de boekhouding die hierover werd bijgehouden summier en werd deze bijna
niet gecontroleerd. Uit het rijksrecherche-onderzoek dat naar onder andere
deze methode is ingesteld, blijkt dat maar weinig van de leveringen resultaat
hebben opgeleverd omdat er lang niet altijd een observatieteam beschikbaar
was om de leveringen te volgen. De Rijksrecherche merkt hierover op dat men
zich niet aan de indruk kan onttrekken dat dit in een aantal gevallen te maken
had met de «regie» die volgens hen meer bij de informant dan bij
de RCID lag. Het blijkt bovendien dat de verantwoordelijke officieren van
justitie over deze methode onvoldoende zijn ingelicht.Deze zaak van de pseudo-verkoop was voor de Rijksrecherche aanleiding
om ook het functioneren van de desbetreffende RCID te onderzoeken. Uit het
in 1991 ingestelde onderzoek is onder meer het volgende gebleken. De RCID
is niet volgens de geldende CID-regeling georganiseerd en de interne leiding
is onduidelijk. Bovendien is er sprake van onvoldoende gestructureerd en inhoudelijk
overleg met de CID-officier van justitie. De officier van justitie is onjuist
ingelicht over de opsporingsmethode die de aanleiding voor het onderzoek vormde.
De Rijksrecherche concludeert onder meer dat met de methode van de «pseudo-verkoop»
weinig kritisch is omgegaan en dat de betrokken RCID-ambtenaren te weinig
grip op de zaak hadden. Er wordt volgens de Rijksrecherche ook te weinig aan
interne verslaglegging en vastlegging van afspraken gedaan. 6.4 Casusonderzoek 6.4.1 RAMOLA (Rabo Money Laundering) Feiten en omstandighedenOp een dinsdag in september 1991 gaat een man met een sporttas een filiaal van de Rabobank in Utrecht binnen.1 Hij stelt zich voor als «Soussi» en kondigt aan dat hij van plan
is veelvuldig grote hoeveelheden buitenlands geld, Frans en Belgisch, te wisselen.
Het bankpersoneel verwijst hem vervolgens naar het hoofdkantoor. Daar wordt
gevraagd naar de herkomst van het geld in de sporttassen die hij inmiddels
bijna dagelijks aanbiedt. Soussi, die meneer T. blijkt te heten, vertelt dat
het geld afkomstig is van zijn autohandel en van andere Marokkanen. De bank
is voorlopig gerustgesteld en verleent haar diensten.In ruim een jaar gaan sporttassen met 25 miljoen gulden aan buitenlandse
valuta over de balie. De directie van de bank vraagt op een gegeven moment
naar een mogelijke relatie met verdovende middelen. De heer T. ontkent met
klem. Ondanks het feit dat de Wet melding ongebruikelijke transacties bij
financiële dienstverlening nog niet van kracht is, acht de bank het toch
wenselijk melding te maken van deze opmerkelijk grote hoeveelheden buitenlandse
valuta in sporttassen. Het Meldpunt ongebruikelijke transacties bij de CRI
ontvangt in januari 1993 (na zestien maanden) de eerste melding. De RCID Utrecht
besluit deze melding na te trekken en ontdekt dat de heer T. zeer regelmatig
naar Rotterdam rijdt, daar een aantal panden bezoekt en direct weer terugrijdt
naar Utrecht. Daar wordt een aantal sporttassen geleegd bij de bank. Inmiddels
doet de bank een vervolgmelding aan het MOT waarin staat dat inmiddels weer
30 miljoen is aangeboden aan de bank om te wisselen. De zaak wordt overgedragen
aan de RCID Rotterdam die reeds informatie blijkt te hebben over de panden
in relatie tot verdovende middelen. Besloten wordt een gerechtelijk vooronderzoek
te openen.Ontdekt wordt dat de handel in verdovende middelen onder meer plaatsvindt
vanuit een snackbar en een videotheek. Vanuit de videotheek worden per telefoon
regelmatig vreemde zaken besteld. Zo wordt gesproken over zendingen colberts,
spul, jonge varkentjes, zuivere aarde, melk, kamers. Bovendien blijkt het
mogelijk om halve cassettes en halve films te bestellen en wordt vaak verzocht
om te komen met een weegschaal. De bestellingen worden gedaan bij een woning
die naderhand een safehouse van verdovende middelen blijkt te zijn. In de
loop der tijd wordt duidelijk dat de organisatie bestaat uit twee Marokkaanse
families Z. en B. en een groep geldwisselaars die in anderhalf jaar tijd 270
miljoen gulden aan buitenlands geld hebben gewisseld. Politieel en justitieel onderzoekTussen de eerste MOT-melding en de opening van het gerechtelijk vooronderzoek
wordt proactief onderzoek gedaan. In deze periode wordt een aantal vaststellingen
gedaan, zoals blijkt uit de verklaringen ter terechtzitting. Niet duidelijk
wordt op welke wijze dit vooronderzoek heeft plaatsgevonden. Gezien de vaststellingen
lijkt observatie te zijn gebruikt. Vervolgens wordt het onderzoek overgedragen
aan het regionale bureau bovenlokale criminaliteit Rotterdam (RBBC). Op 10
juni 1993 wordt een gerechtelijk vooronderzoek geopend op de geldwisselaar
T. Door middel van langdurige observatie en het tappen van telefoongesprekken
komt de politie onder andere uit bij de twee Marokkaanse families Z. en B.
Bij de observatie in dit onderzoek werd onder andere gebruik gemaakt van fotocamera's
en videocamera's. De opgenomen telefoongesprekken worden vertaald door tolken.
Verder worden nog registraties van een aantal autotelefoons opgevraagd met
een machtiging van de rechter-commissaris. In de doorlichting staat dat «diverse
ATF gesprekken zijn afgeluisterd middels de kolibrie». In het requisitoir
wordt nadrukkelijk vermeld dat er geen autotelefoons zijn afgeluisterd.2VooraankopenEen informant die «zich in het criminele milieu kon bewegen»
doet vier vooraankopen van heroïne en cocaïne in opdracht van de
RCID Rotterdam/Rijnmond.Deze informant is in de ogen van officier van justitie De Groot geen infiltrant,
immers hij bevindt zich al in het criminele milieu dus hij hoeft hierin niet
meer te infiltreren, noch is er sprake van pseudo-koop.Van het begin af aan was het de bedoeling door middel van deze aankopen
CID-informatie te bemachtigen. Er is geen sprake geweest van pseudo-koop.1Voor deze aankopen wordt vooraf onder andere buitenlandse valuta verstrekt
door het ministerie van Justitie. Dit geld wordt gemerkt teneinde de geldstromen
te kunnen volgen.2 De informant
krijgt een beloning voor het doen van de aankopen. Dit CID-traject loopt parallel
met het gerechtelijk vooronderzoek.De vooraankopen vinden plaats tussen 1 september 1993 en «geruime
tijd voor 3 oktober 1994»3 en betreffen
hoeveelheden van minder dan 100 gram, tussen de 100 en 750 gram of meer dan
750 gram.4 Elke aankoop
heeft een ander aspect zoals een andere hoeveelheid of een andere persoon.
Het doel van de aankopen is bevestiging te verkrijgen van reeds aanwezige
informatie over de samenstelling van de organisatie en met name over de safehouses
en de geldstromen. De aankopen zijn niet bedoeld om bewijs tegen personen
te verkrijgen. In dit kader worden deze aankopen door het openbaar ministerie
niet beschouwd als opsporingshandelingen5 omdat zij niet
hebben plaatsgevonden in een opsporingsonderzoek en niet gericht zijn geweest
op bewijsgaring. Slechts informatie over het feit dat twee panden drugsgerelateerd
zijn is doorgegeven aan het tactisch team.Het traject kwam tot stand in overleg tussen de RCID en de CID-officier
van justitie.De informant zat strak aan de regie. De informant mag geen mensen
uitlokken. De informant heeft zich gedragen op de manier waarop een informant
zich moet gedragen.6De hoeveelheden werden vooraf afgesproken. Toen zijn geen afspraken gemaakt
over het totale aantal voorkopen, noch om de operatie buiten het dossier te
houden. Deze afweging is later gemaakt.7 De inzet van dit middel werd nodig geacht omdat het hier
een gesloten familie-organisatie betrof waarin een groot aantal familieleden
zich bezighield met strafbare feiten en omdat het verkrijgen van informatie
over deze groep erg moeilijk was. Om deze reden werd het ook niet voor mogelijk
gehouden om een politie-infiltrant in te zetten. Bovendien was reeds een informant
ingeschreven bij de RCID die informatie over deze groepering kon verschaffen.De CID-officier van justitie en de zaaksofficieren zijn achteraf op de
hoogte gehouden van de voorkopen door middel van mondelinge verslaggeving
en processen-verbaal waarin van elke aankoop het tijdstip, de hoeveelheid
en de prijs staat vermeld.8 De runners waren niet op de plaats aanwezig waar de aankoop
zich had afgespeeld en de informant was evenmin in het bezit van afluisterapparatuur.9 De rechtsgrond voor de aankopen is onduidelijk. In deze
aankopen is niet voorzien in de Richtlijn infiltratie 1991. De Groot: De richtlijnen voor pseudo-koop zijn zo gemaakt maar de ontwikkelingen
gaan wat harder. Ik heb deze affaire besproken met de HOvJ. We hebben intern
besproken of we van de richtlijn af zouden wijken. We vonden de richtlijn
achterhaald.10Het onderzoek ter terechtzittingProcessen-verbaal van de vooraankopen komen aanvankelijk niet voor in
het zittingsdossier. Op herhaald verzoek van de rechtbank wordt informatie
hierover verstrekt door het openbaar ministerie en de criminele inlichtingendienst
in de vorm van een proces verbaal en een getuigenverhoor van de chef CID,
het getuigenverhoor van de CID-officier van justitie en geanonimiseerde processen-verbaal
van de vooraankopen. Deze blijken zodanig geanonimiseerd dat niet veel duidelijkheid
geschapen wordt over de feiten en omstandigheden van elke aankoop. De getuigenverhoren
van de CID-officier van justitie en de CID-chef werpen ook niet meer licht
op de zaak en worden gekenmerkt door: «Ik weet dat wel, maar wil er
geen uitspraak over doen. Als ik dat bevestig of ontken, is dat een vingerwijzing
naar de identiteit».1 De rechtbank verzucht:Voorzitter (In 't Velt-Meijer): Dat betekent dus dat u nooit volledige
opening van zaken kan geven zonder de identiteit van de informant vrij te
geven?Getuige RCID-chef (In 't Veld): Dat klopt. Dat was ook van tevoren
voorzien, en het is de afweging geweest die wij hebben gemaakt.2Vervolgens wordt door de officier van justitie de mogelijkheid van het
opvoeren van de informant/infiltrant als anonieme getuige overwogen. Hiervan
wordt echter afgezien omdat op dat moment er niet voldoende concrete aanwijzingen
zijn dat iemand uit de Ramola-groepering zich bedreigend naar de informant
uitliet.3De officier van justitie vermeldt in zijn requisitoir dat naar de mening
van het openbaar ministerie de verstrekte informatie voldoende mogelijkheden
biedt tot toetsing door de rechter van de rechtmatigheid van de vooraankopen.
De rechtbank denkt hier anders over. Tijdens de zitting worden hierover signalen
gegeven.(..) deelt de voorzitter mede dat de rechtbank geen aanleiding ziet
om nogmaals om overlegging van de processen-verbaal van pseudo-koop te verzoeken,
aangezien zij daar reeds eerder om gevraagd heeft en zij de processen-verbaal
ook toen niet heeft gekregen. Wat de consequentie daarvan is zal door de rechtbank
worden overwogen.4De verstrekte informatie wordt met name onvoldoende bevonden om aan het
Tallon-criterium te toetsen. De rechtbank oordeelt als volgt:Op dit punt is slechts bekend geworden dat er sprake was van een
groep van personen die reeds in grote hoeveelheden drugs handelde. Dit is
echter onvoldoende om voor elke verdachte afzonderlijk te kunnen vaststellen
of hij reeds in grotere hoeveelheden harddrugs handelde voordat hij door de
informant zou kunnen zijn benaderd, hetgeen toch minimaal nodig is om ervan
te kunnen uitgaan dat de opzet van de verdachte met betrekking tot de telastegelegde
feiten niet door het optreden van de informant is gevormd.(..) De rechtbank
is van oordeel dat het openbaar ministerie door de beslissing aankopen te
laten doen door een informant, zodat zonder diens identiteit prijs te geven
onvoldoende informatie kan worden verstrekt om het gebruik van deze opsporingsmethode
te kunnen toetsen en op grond daarvan is besloten in het geheel geen melding
te maken van het gebruik van deze methode op zodanige wijze handelt in strijd
met de goede procesorde dat het de niet-ontvankelijkheid over zichzelf afroept.Het feit dat door de verdediging wordt aangedragen dat deze vooraankopen
elke rechtsgrond missen wordt door de rechtbank niet als zwaarwegend gezien.
In 't Velt-Meijer zegt hierover tijdens het openbaar verhoor:De heerVos: De heer In 't Veld heeft zich
afgevraagd of het wel zo schokkend was dat aankopen werden gedaan en niet
in het proces-verbaal terechtkwamen. Die aankopen werden namelijk toch niet
als bewijs in de zaak gebruikt. Kunt u daarop reageren? MevrouwIn 't Velt-Meijer: Ja, ik verwijs dan
ook weer naar het vonnis. De rechtbank heeft daar ook op gereageerd. Van de
kant van de verdediging werd namelijk naar voren gebracht dat dit op zichzelf
al zo erg was dat dit zou moeten leiden tot niet-ontvankelijkheid. In het
vonnis van de rechtbank staat dat het een verkeerde inschatting is geweest
dat het, omdat het niet voor het bewijs gebruikt zou kunnen worden, niet nodig
was om het te vermelden. Over de gang van zaken en de vraag wie er is ingelicht
over de beslissing om de informant in te zetten, hoe vaak dit is gebeurd en
of daar voldoende controle op is geweest, is ter zitting voor de rechtbank
voldoende duidelijkheid gekomen. De rechtbank heeft ook gezegd: het enkele
niet vermelden is voor ons geen reden om te zeggen dat het openbaar ministerie
niet ontvankelijk is.1Uit het vonnis blijkt dat op een aantal andere punten de rechtbank van
mening verschilt met het openbaar ministerie. Dit betreft ondermeer de vraag
wanneer een methode een opsporingsmethode is.Het betreft in casu aankopen van verdovende middelen die gedaan zijn
tijdens een gerechtelijk vooronderzoek en met het doel om ten behoeve van
dat onderzoek informatie te verkrijgen. Het betreft derhalve een opsporingsmethode
en wel een die vergaand en ingrijpend van aard is. (..) Ongeacht de benaming
van deze methode (vooraankoop of pseudokoop) dient een dergelijke gang van
zaken volledig door de rechter te worden getoetst.2Een mogelijke interpretatie van dit vonnis is dat het staat voor een vertrouwensbreuk
tussen de zittende en staande magistratuur:De heerGerding:Los van de vraag of dit vonnis
in hoger beroep stand zal houden, vind ik het een vrij dramatisch vonnis,
omdat de rechtbank tussen de regels door heeft gezegd: officier van justitie,
openbaar ministerie, wij geloven u niet. De geloofwaardigheid van het OM in
Rotterdam heeft toen een geduchte knauw gekregen.3De plaatsvervangend hoofdofficier te Rotterdam Gerding voegt hieraan toe
dat vroeger het woord van de officier van justitie «het is goed gegaan
in de opsporing» voldoende was. Nu is dit naar zijn mening niet meer
zo. Niet iedereen deelt deze mening. CID-officier van justitie De Groot acht
deze suggestie van vertrouwensbreuk begrijpelijk doch niet juist. Dit wordt
bevestigd door de voorzitter van de strafkamer In 't Velt-Meijer. Immers het
feit dat het openbaar ministerie ter terechtzitting meldt dat de verdachte
schuldig is aan het plegen van bepaalde strafbare feiten maakt toch ook niet
dat de rechtbank dit zonder zelfstandige toetsing overneemt?De heerVos: Ik wil aan de orde stellen dat
van de zijde van de officier gezegd is: rechtbank, geloof mij nu maar; het
is voldoende zorgvuldig gegaan. En dat is voor u uiteindelijk toch onvoldoende
gebleken?MevrouwIn 't Velt-Meijer: Ja, het gaat namelijk
om een juridisch oordeel over de vraag of er is uitgelokt of niet. Het feit
dat het OM zegt dat dit niet zo is geweest, vond de rechtbank onvoldoende.
Wij wilden dat zelfstandig kunnen toetsen. Om de lijn door te trekken: als
iemand verdacht wordt van moord en de officier zegt dat wij hem maar moeten
geloven dat diegene dat heeft gedaan, dan nemen wij daar ook geen genoegen
mee.4In deze zaak van niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie voor
de helft van het Ramola-onderzoek is hoger beroep aangetekend. In dit kader
is extra informatie over een aantal verdachten overhandigd aan de advocaat-generaal.5 Op de vraag welke les
het openbaar ministerie uit deze zaak heeft getrokken zegt De Groot tijdens
het verhoor:De heerDe Groot:De les uit het Ramola-vonnis
is wat mij betreft getrokken op het moment dat de Hoge Raad zijn oordeel heeft
geveld.6In hoger beroep komt het gerechtshof te 's-Gravenhage tot een andere eindconclusie:
ten onrechte heeft de rechtbank de officier van justitie in zijn vervolging
niet-ontvankelijk verklaard.1 Het hof wijst de zaak terug naar de rechtbank voor verdere afdoening. Het
hof deelt overigens de kritiek van de rechtbank op de handelwijze van het
openbaar ministerie, maar acht de bezwaren in dit specifieke geval in onderdelen
en tezamen niet zó ernstig, dat niet-ontvankelijkheid behoort te volgen.Het hof onderscheidt twee type bezwaren. Het ene type is dat van
de integriteit van de strafrechtspleging, een belang dat in een meer verwijderd
verband van de verdachten staat. Het hof acht deze bezwaren groot, maar de
omstandigheden van het geval voldoende zwaarwichtig om van de infiltratierichtlijnen
af te wijken. Die omstandigheden zijn gelegen in de uitzonderlijke omvang
van de geldtransacties, die uit een navenante uitzonderlijke omvang van drugshandel
zouden kunnen voortkomen, met alle nevengevolgen vandien; het gebrekkige resultaat
van de reeds ingezette opsporingsmiddelen; het kennelijke gebrek aan professionele
infiltranten; de lange duur van het onderzoek; de wat betreft zijn betrouwbaarheid
positieve ervaringen die men al met de informant had, die bovendien ook zelf
de risico's van zijn handelen op de koop toe zal hebben genomen; het beperkt
aantal aankopen dat men heeft verricht: de zorgvuldige begeleiding van de
informant; en het feit dat drugs uit de markt zijn gehaald en vernietigd,
welk laatste feit de ernst van het door de overheid gepleegde misdrijf aanzienlijk
relativeert.Het andere type bezwaren betreft de controleerbaarheid van gegevens, waartegen
de verdachte zich moeilijk kan verdedigen. Het hof merkt volledigheidshalve
op dat geen omstandigheden aannemelijk zijn geworden, die tot de conclusie
zouden moeten leiden dat door de toepassing van de methode grondrechten van
de verdachte zijn geschonden. Weliswaar is verder veel oncontroleerbaar, maar
aan de hand van de verklaringen van de CID-officier van justitie en de CID-chef
is wel controleerbaar dat de aankopen niet hebben gestrekt tot het verkrijgen
van bewijs.Dat betekent, aldus het hof, dat de verdachte wordt aangesproken
op feiten, die niet direct met die aankopen in verband staan. Hij zal zich
dus niet hebben te verantwoorden voor andere handelingen dan die waartoe hij
mogelijkerwijs is uitgelokt of die rechtstreeks met die vooraankopen in verband
staan. Voor die handelingen wordt, tot het tegendeel blijkt, steeds een afzonderlijk
wilsbesluit verondersteld. De vooraankoop, bezien vanuit het perspectief van
de mogelijk uitgelokte eerste verkoop, impliceert niet vanzelfsprekend dat
volgende wilsbesluit. Derhalve moet aannemelijk worden dat de verdachte door
toedoen van de politie onlosmakelijk in het drugsmilieu is beland en dat hij
daardoor geen andere keus had dan het feit te begaan, wil zijn beroep op de
niet-ontvankelijkheid een kans maken. Dat door de gewraakte handelingen de
verdenking kan zijn gerezen, acht het hof niet een omstandigheid waarvan gezegd
kan worden dat jegens de verdachte sprake is geweest van een zodanige ernstige
schending van procesrecht dat hij niet vervolgd kan worden.Ernstig acht het hof dat politie en justitie niet onmiddellijk opening
van zaken hebben gegeven. Het mag volgens het hof, niet zo zijn dat geheel
en al van de verdediging afhankelijk is of kennis wordt verkregen van een
toegepaste opsporingsmethode. Het hof verbindt in dit geval daar geen consequenties
aan omdat volstrekt niet aannemelijk is geworden dat de gegevens achter zijn
gehouden om de rechter te misleiden, maar dat de reden daartoe veeleer gezocht
moet worden in het op zichzelf te respecteren en niet onbegrijpelijke feit
dat men de informant heeft willen afschermen. Het achterhouden van processen-verbaal
wordt in de infiltratierichtlijn mogelijk gemaakt, indien bewijs op andere
wijze kan worden geleverd, terwijl het in casu niet om bewijs gaat. Bovendien
is zowel in eerste aanleg als in hoger beroep voldoende – voor juist
te houden – informatie verstrekt 6.4.2 COPA (Colombia-Paramaribo) OpsporingsonderzoekHet COPA-onderzoek wordt gestart in 1992 door de politieregio Haaglanden
en betreft een onderzoek naar de betrokkenheid van het voormalige militair
gezag in Suriname bij de cocaïnestroom van Suriname naar Nederland. Tevens
wordt een grootschalig financieel onderzoek gestart naar hiermee gepaard gaande
witwastrajecten. Aan de start van dit ambitieuze onderzoek is wel wat voorafgegaan,
zo zegt de zaaksofficier:De heerVan der Voort: (...) Ik zal proberen
om dat kort toe te lichten. De onderzoeken tot dan toe hadden geleid tot succesvolle
verdovende-middelenzaken, waarbij partijen waren onderschept en waarbij verdachten
waren veroordeeld. Daarnaast werd steeds meer informatie gegenereerd, waaruit
aanwijzingen kwamen dat het voormalige militaire gezag in Suriname, de voormalige
legerleiding, in feite betrokken was bij, dan wel achter die permanente cocanestroom
vanuit Nederland naar Suriname zat.Devoorzitter: Inclusief de hoogste baas.(...)De heerVan der Voort: De voormalige legerleiding,
waaronder ook de voormalige legerleider.Devoorzitter: Bouterse.De heerVan der Voort: Bouterse. Er was dus
sprake van aanwijzingen.1Uit onderzoek blijkt dat de cocaïne in heel- of halffabrikaat uit
Brazilië of Colombia komt en via Suriname naar Nederland wordt vervoerd.
Dit is veelal verstopt bij de legale goederenstroom, die kan bestaan uit vis,
hout, groente of rijst. Ook worden de halffabrikaten in laboratoria in Suriname
verwerkt en vervolgens doorgevoerd. Retour naar Suriname gaat een enorme geldstroom
van tientallen miljoenen dollars.Het doel van het opsporingsonderzoek is tweeledig. Ten eerste een strafrechtelijke,
dan wel politieke uitschakeling van het zogenaamde Paramaribo-kartel in Suriname.
Van der Voort zegt hierover:De heerVan der Voort: Dat is een verzameling
van personen op hoog niveau, politiek en militair, in Suriname met banden
met landen die de cocaïne leveren. De cocaïne komt uiteindelijk
niet uit Suriname. Het wordt ergens vandaan betrokken. Het gaat om de gezagsdragers
daar die op de achtergrond verantwoordelijk zouden zijn voor – het was
nog maar een aanname, wij hadden er aanwijzingen voor, maar geen bewijzen –
en betrokken zouden zijn bij de internationale handel in verdovende middelen,
namelijk cocaïne.Als tweede doelstelling voegt hij hier aan toe:De tweede doelstelling, de subdoelstelling was, om in elk geval belangrijke
tussenhandelaren in cocaïne strafrechtelijk te vervolgen, aan te houden
en in Nederland te berechten.2Voormalig legerleider Bouterse behoort tot de hoofdverdachten van het
onderzoek.De heerDe Graaf: (...) Ik vraag u niet om
precies te zeggen wat u exact heeft. Heeft u nog hoop dat het ooit tot aanhoudingen
op grond van de doelstellingen van het onderzoek komt?De heerVan der Voort: Die hoop heb ik niet.De heerDe Graaf: U heeft niet die hoop.De heerVan der Voort: Neen.De heerDe Graaf: Laat staan de verwachting.De heerVan der Voort: Laat staan de verwachting. Devoorzitter: Dat is nogal wat. Dan bent u
toch eigenlijk met een krankzinnig avontuur bezig, afgezien van alle successen
die u boekt?De heerVan der Voort: Afgezien van alle successen,
want die moeten vooral niet worden vergeten. Als wij het hebben over de hogere
doelstellingen, moeten wij vooral niet vergeten dat wij in de loop van het
traject een aantal prachtige zaken hebben gedraaid. Uiteindelijk is het echter
iedereen te doen om die ene. (...)Devoorzitter: Een krankzinnige opdracht, een
negatieve verwachting. Dan is onze vraag toch wel gerechtvaardigd of men zich
voldoende rekenschap heeft gegeven van de moeilijkheden en de mogelijkheden?De heerVan der Voort: Het gaat mij erom of
het politieteam en ik als behandelend officier van justitie ons voldoende
rekenschap hebben gegeven van de strafrechtelijke en strafvorderlijke haalbaarheid
van het onderzoek. Dat is een andere vraag.Devoorzitter: Dat is correct, maar aangezien
de beslissingen uiteindelijk zozeer met elkaar verweven raken, ook in het
strafvorderlijke traject, is die vraag toch wel begrijpelijk?De heerVan der Voort: De vraag is begrijpelijk,
alleen...Devoorzitter: Misschien kunt u er iets beter
antwoord op geven. Hoe vaak heeft u doorgekregen dat men er van hogerhand
goed over heeft gesproken, dat men weet wat de risico's zijn, dat men weet
wat de politieke problemen zijn, maar dat men er toch vertrouwen in heeft?
Anders zou u deze opdracht toch niet als krankzinnig betitelen?De heerVan der Voort: De vorige minister,
Hirsch Ballin, had daar een heel duidelijke mening over. Hij zei: als het
boeven zijn, dan moeten de boeven worden gepakt. Dat is iets waar ik mee kan
werken. Dat is heel duidelijk. Dat is heel tastbaar. Dan ga ik ervan uit dat
hij een en ander politiek heeft afgewogen en dat hij dat politiek ook kan
waarmaken.De heerDe Graaf: De huidige minister is niet
van dat standpunt van haar voorganger afgeweken?De heerVan der Voort: De huidige minister
pleegt zich soms iets anders uit te drukken.De heerDe Graaf: Het ging om de geest van
de boodschap.De heerVan der Voort: Ik heb geen berichten
gehoord dat het nu anders zou moeten zijn.1Via een trapsgewijze aanpak wordt getracht bij de top van de organisatie
uit te komen. De opsporingsmethoden tappen, observatie en informanten worden
gebruikt. Met tappen en observeren doet zich een aantal moeilijkheden voor.
De verdachten bevinden zich vaak op grote afstand, onder andere veel in Suriname
en Miami. Er is echter voor gekozen om niet met Surinaamse diensten samen
te werken. Ook worden barrières opgeworpen door de machtspositie van
de te onderzoeken groep, zowel in politiek als economisch opzicht. Met de
bronlanden van de drugs, Colombia en Brazilië, wordt wel samengewerkt.
Bovendien wordt ook gezocht naar informanten met deze nationaliteiten om het
onderzoek verder te helpen.Informanten hebben onder meer een rol in de zogenaamde Prismamethode die
uitgeprobeerd is in dit onderzoek:De heerDe Graaf: U kent de Delta-methode.
U heeft ooit tegen ons gezegd dat er ook een Prisma-methode is. Kunt u ons
dat in breed perspectief uiteenzetten?De heerVan der Voort: Je kunt de Prisma-methode
op twee manieren definiëren. De ene is de negatieve, namelijk niet zijnde
de Delta-methode. De andere is een wat meer positieve. Binnen het Prisma-team
krijgen wij regelmatig te maken met informanten, die wetenschap zeggen te
hebben over aanstaande cocaïnetransporten, vanuit Zuid-Amerika naar Nederland.
Zij geven aan dat zij door de criminele organisatie zijn gevraagd om daarin
een bepaalde rol te spelen. Zij vragen aan ons of wij daarin zijn geïnteresseerd.
Veelal zijn wij dat, niet altijd. Het gaat er vaak om dat de criminele organisatie
een nieuwe cocaïnelijn wil openen. Ze benaderen mensen, omdat er in het
verleden dingen zijn mis gegaan. Wat dan blijkt, is dat de criminele organisatie
vaak gebruik maakt van wat de heer Brand bij u heeft aangeduid als een lijntester.
Ik vind dat er niets verkeerds aan is om gebruik te maken van een lijntester.
De methode betekent heel simpel dat eerst een kleine hoeveelheid verdovende
middelen via die personen, die bedrijven, die schepen, die havens, vanuit
het bronland naar Nederland komt, om te bekijken of die lijn goed is. Als
die partij zou worden gepakt, in welk stadium dan ook, dan weten wij zeker
dat via die lijn, waarschijnlijk met behulp van de mensen die
er tot dan toe bij waren betrokken, de partij cocaïne waar het werkelijk
om gaat en die dus vele malen groter is, niet wordt verzonden. Dat betekent
dat wij in elk geval via die lijn daar nooit meer zicht op krijgen. Als het
gaat om dat soort afwegingen, dan vind ik dat dit een verantwoorde methode
kan zijn.(..)De heerVan der Voort: Ja, je kunt de methode
natuurlijk nog aanvullen met allerlei varianten, bijvoorbeeld met de variant
dat de informant wordt bijgestaan door een politie-infiltrant, of met de variant
dat de informant wordt vervangen door een politie-infiltrant.1Een wezenlijk onderdeel van deze Prismamethode is het doorlaten van de
eerste partij drugs die als lijntester wordt ingezet door de criminele organisatie.
In het Copa-onderzoek zijn enkele honderden kilo's harddrugs doorgelaten als
lijntester en op de markt terechtgekomen. Dat het toch niet altijd tot één
lijntester beperkt hoeft te blijven blijkt uit een opmerking van Van der Voort:De heerVan der Voort: Dat hangt helemaal af
van de hoeveelheden die bij die testen zijn betrokken en van de doelstelling
die bij een dergelijke methode is gesteld.2Na de lijntester wordt, als het goed gaat, een grotere partij drugs verzonden.
Brand zegt daarover:De heerBrand: (...) Wij moeten de mogelijkheid
hebben om mee te werken aan een situatie waarbij de criminele organisatie
via de informant een lijn gaat testen. Als die lijn loopt, zal daar een grote
hoeveelheid overheen komen. Het is ook zo dat, wanneer er een grote hoeveelheid
over een uitgeteste lijn gaat lopen, je dan de meeste kans hebt dat je belangrijke
mensen in de organisatie aanhoudt. Dat is ook gebeurd. Want als er een kleine
hoeveelheid over de lijn loopt, zal men binnen de criminele organisatie niet
hun topkwaliteit inzetten. Als er dus grote hoeveelheden overheen lopen, zet
men zijn topcapaciteit in.3Over het verschil met de Deltamethode zegt Van der Voort dan:De heerVan der Voort: Het verschil is dat
het de bedoeling is dat direct na de lijntester wordt ingegrepen. Ik zie de
Delta-methode voornamelijk als een methode om de betrouwbaarheid van de informant,
dan wel de infiltrant te testen en die langzaam in vertrouwen te laten groeien.
De methode, zoals ik die schetste, is er veel meer één, waarbij
de lijn eenmalig moet zijn getest. Het gebeurt soms ook op andere manieren.
Het is geen geheim dat met name Colombiaanse organisaties, voordat ze een
grote partij cocaïne afzenden, via dezelfde lijn een partij marihuana
afzenden. Als die verloren gaat, dan is er niet zoveel aan de hand voor de
Colombianen.Devoorzitter: Dan kun je zo'n partij marihuana
omgekeerd ook doorlaten.De heerVan der Voort: Dat zou ook kunnen.Devoorzitter: Dat is, dacht ik, ook gebeurd.De heerVan der Voort: Dat is bij ons gebeurd.Devoorzitter: Was zo'n lijntester altijd succesvol,
in die zin dat daarna de boel kwam die u wilde hebben?De heerVan der Voort: Niet altijd.4Halverwege 1994 worden op basis van drie gerechtelijke vooronderzoeken
tegen Bouterse en twee medeverdachten twee maal wereldwijd huiszoekingen verricht.
De eerste keer gaat het om ruim 30 huiszoekingen, de tweede keer betreft het
130 huiszoekingen die tegelijkertijd in 12 landen plaatsvinden. De criminele
groepering is al vanaf het begin goed op de hoogte van het COPA-onderzoek.
Er worden zelfs processen-verbaal in Paramaribo verkocht.In het gehele COPA-onderzoek is er tactisch, financieel, CID- en inlichtingen-onderzoek
gedaan. In dit kader is contact geweest met de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten. Tevens is de internationale samenwerking belangrijk
gebleken.In april 1995 is het afgeronde dossier aangeboden aan de top van het openbaar
ministerie. Dit wordt doorgesproken met de minister waarna er een afweging
moet worden gemaakt over een eventuele vervolgactie.Devoorzitter: U bent toch nog niet zo succesvol
geweest, bijvoorbeeld in het grote onderzoek, waar we nu over spreken? Misschien
zeer succesvol op de deelterreinen, maar niet op de hoofddoelstellingen.De heerBlok: Dat hangt ervan af. Wanneer ik,
net als de heer Van der Voort, het totale traject bekijk, weet ik dat er in
ieder geval ruim 2000 kilo cocaïne in beslag is genomen, en dat er 65
mensen zijn veroordeeld. Dat vind ik op zich, met name als ik naar die veroordeelden
kijk, die meestal straffen kregen van 10 tot 14 of meer jaar, en waarbij het
ging om belangrijke drugshandelaren, niet onsuccesvol.1Inmiddels is het rechtshulpverdrag tussen Nederland en Suriname in werking
getreden. Hierin is niets bepaald over uitlevering. CID-trajectenParallel aan het opsporingsonderzoek heeft een aantal gesloten CID-trajecten
gelopen waarin bijzondere opsporingsmethoden zijn ingezet. Drie voorbeelden: Traject AEen informant wordt belast met de afhandeling van partijen verdovende
middelen die naar Nederland worden gestuurd door de drugmafia in Zuid-Amerika.
Hij levert aan de CID-Haaglanden informatie over een schip met een paar duizend
kilo cocaïne dat binnen afzienbare tijd naar West-Europa zal komen. Deze
partij is bestemd voor drie groeperingen in Nederland. Inmiddels wordt bij
een politiële actie een grote partij van meer dan duizend kilo cocaïne
in beslag genomen en een groot aantal leden van één van deze
drie groeperingen wordt aangehouden. De Zuidamerikanen komen hierdoor in de
problemen. Er is geen geld voor het vervoer van een reeds gereedstaande partij
cocaïne en zij willen nu eerst de betrouwbaarheid van deze nieuwe lijn
testen. Er wordt een plan gesmeed om enkele duizenden kilo's marihuana te
verzenden, en vervolgens van de opbrengst het vervoer van de cocaïne
te betalen. Met deze laatste partij zullen ook de Zuidamerikaanse hoofdrolspelers
overkomen, aldus de informant.De CID vat het plan op om een doorlating van de lijntester van softdrugs
te doen. Hierna kunnen van criminele zijde de financiën worden afgehandeld
waarna een gecontroleerde aflevering van harddrugs zal kunnen volgen. De Centrale
toetsingscommissie gaat op 9 februari 1995 niet akkoord met dit plan. Zij
is er onder meer niet van overtuigd dat wel een partij cocaïne zal volgen
op de doorlating van marihuana.Dit oordeel brengt grote problemen met zich mee. Het blijkt dat de liaison
officer in Zuid-Amerika de informant runt voor Haaglanden en dat de informant
er diep inzit en niet meer terug kan inzake de partij drugs. Het gaat nu om
een proefzending van meer dan twintigduizend kilo marihuana. Bovendien ligt
de partij cocaïne van meer dan zesduizend kilo klaar ter verscheping
met hetzelfde schip als de softdrugszending. Nu blijkt ook dat de partijen
qua financiering niet van elkaar afhankelijk zijn. De cocaïne zal toch
komen, en is bestemd voor vijf organisaties in Nederland. Wanneer deze partij
in Nederland aankomt, zal een aantal kopstukken van Zuidamerikaanse kartels
overkomen om de partij de inspecteren en te splitsen, aldus de informant.
De informant komt naar Nederland en zal hier gerund worden door
de CID. Hij opereert dan als een burgerinfiltrant en zal daadwerkelijk een
actieve rol gaan spelen. De doelstelling is het doorlaten van de partij marihuana
tot zover de Zuidamerikanen van mening zijn dat de lijn safe is. Eventueel
kan op een gegeven moment een deel bij één van de afnemers in
beslag worden genomen. Het plan is om in ieder geval de partij cocaïne
in beslag te nemen en de kopstukken aan te houden. Voor dit traject wordt
voorwaardelijke toestemming door de Centrale toetsingscommissie gegeven. Aanbevolen
wordt dit traject aan de minister voor te leggen.Bij een latere toetsing wordt gemeld dat de partij marihuana zoek is.
De infiltrant meldt nu dat de partij eigenlijk al binnen is, maar weet niet
met welk schip of in welke haven de partij is ingevoerd. Onbekend is of deze
partij misschien al door een dienst ergens geveegd is of niet. Het vervolgtraject
schijnt nog wel gewoon door te gaan. Traject BEen informant benadert de RCID-Haaglanden met het verhaal dat hij door
een belangrijke drugcrimineel in Suriname gevraagd is om een partij cocaïne
Nederland binnen te brengen. Het is bekend dat deze drugcrimineel onder bescherming
van de voormalig legerleider opereert. Het CoPa-team gaat erop in.De criminele organisatie geeft aan eerst een proefzending te willen doen,
waarna een grotere partij zal volgen. De RCID gaat naar de douane met het
verzoek om doorlating. Er wordt een lijntester van meer dan tien kilo cocaïne
doorgelaten en het milieu in gevolgd zonder dat wordt ingegrepen. De criminele
winsten voor dit eerste transport levert de informant niet in. Voor latere
transporten worden hierover wel afspraken gemaakt. Na deze «succesvolle»
lijntester wordt door de criminele organisatie een tweede partij afgezonden
van meer dan honderd kilo cocaïne naar een Nederlandse haven. Het schip
ligt reeds voor de rede als de informant gevraagd wordt de partij ongezien
door de douane te loodsen. Hij geeft dit door aan de politie waarna de officier
van justitie rechtstreeks contact opneemt met de douane. Hier rijst een probleem.
De container is reeds geselecteerd voor controle en kan dus niet ongezien
worden doorgelaten. De informant komt in een lastig pakket. Hij moet met een
smoes terug naar de organisatie en adviseert de organisatie om van de partij
af te blijven. Later wordt deze partij gecontroleerd afgeleverd, alwaar de
partij in beslag wordt genomen en er vijf aanhoudingen worden verricht.De informant heeft voor bewezen diensten een beloning tussen de 20 000
en 30 000 gulden van justitie ontvangen. De hoofdverdachte in dit onderzoek
is niet naar Nerderland gekomen. Een andere reeds lang nagejaagde Surinaamse
drughandelaar is wel voor de partij op komen dagen. Deze is in hoger beroep
tot een langdurige gevangenisstraf en een forse geldboete veroordeeld. CID-traject CIn 1993 wordt A benaderd door X. Deze X onderhoudt goede contacten met
de voormalige en huidige legerleiding in Suriname. A wordt door X gevraagd
of hij cocaïne naar Nederland kan vervoeren. Immers hij beschikt over
transportfaciliteiten. A gaat met dit verhaal naar de CID. X blijkt daar bekend
te zijn. Onder andere blijkt dat hij op grote schaal cocaïne smokkelt.
Het COPA team is geïnteresseerd. A zegt verder niets met de zaak te maken
te willen hebben. Besloten wordt een politie-infiltrant B te introduceren
als zaakwaarnemer. Deze buitenlandse undercover B gaat vervolgens
daadwerkelijk de zaken regelen in het buitenland.De politie-infiltrant B wordt benaderd met het verzoek om een partij van
een paar honderd kilo cocaïne naar Nederland te vervoeren als lijntester.
Door het COPA-team wordt besloten om een doorlating te laten plaatsvinden.
De partij wordt door de politie-infiltrant B vervoerd naar Nederland en overgedragen
aan X die voor bewezen diensten vervolgens bijna een miljoen gulden aan politie-infiltrant
B overhandigt. Het geld wordt door de RCID Haaglanden op een speciale rekening
gestort. De overdracht wordt geobserveerd en het OT ziet een deel van de partij
het Haagse Surinaamse circuit in verdwijnen.Direct na deze doorlating wordt een nieuwe politie-infiltrant C bij X
geïntroduceerd. Inmiddels oefent X druk uit op de politie-infiltrant
B om een privé-partijtje van enkele tientallen kilo's ook nog te vervoeren
alvorens de grotere partijen van 1000 kilo cocaïne zullen komen. Beloofd
wordt dat politie-infiltrant B dan ook geïntroduceerd zal worden bij
de voormalige legerleiding. Besloten wordt om ook deze partij van enkele tientallen
kilo cocaïne door te laten. Hiervoor krijgt politie-infiltrant B bijna
tweehonderd duizend gulden, die wederom op een rekening wordt geparkeerd.Hierna wordt politie-infiltrant D geïntroduceerd en er wordt een
gerechtelijk vooronderzoek tegen X geopend. Hiermee is het open traject aangevangen,
wat parallel loopt aan het gesloten traject met de eerste undercover B. Dit
blijft doorlopen om volledige controle op X te houden.In 1994 ontmoeten en bellen X en de politie-infiltrant D elkaar regelmatig.
Hierbij vertelt X dat hij grote partijen cocaïne aan hem wil leveren
en dat zijn bazen wel een ontmoeting willen met de bazen van de politie-infiltrant
D. Buiten Suriname kan geen ontmoeting worden geregeld maar politie-infiltrant
D wordt wel uitgenodigd om in Suriname bij de topman te komen. Hierop wordt
van politiezijde niet ingegaan, maar afgesproken wordt dat politie-infiltrant
D een partij cocaïne in Nederland zal afnemen. Het doel is om deze in
beslag te nemen en de verdachte aan te houden.Echter, X blijkt voor het transport nog steeds de eerste politie-infiltrant
B nodig te hebben. In Midden-Amerika ligt voor deze politie-infiltrant B een
partij klaar van ruim tweehonderd kilo cocaïne. In de loop van 1994 vervoert
de eerste politie-infiltrant B de cocaïne naar Nederland en draagt het
daar over aan X. Er zal worden ingegrepen als deze politie-infiltrant buiten
beeld is. Echter, het OT mist de overdracht en ondanks reddingsoperaties van
zowel de eerste als de tweede politie-infiltrant gaat de partij van meet tweehonderd
kilo cocaïne het milieu in.De heerKoekkoek: Is het met doorleveren –
lijntesten – voorgekomen dat een partij onbedoeld toch verdween, omdat
men het zicht erop verloor?De heerBlok: U bedoelt dat het de bedoeling
was dat het een gecontroleerde aflevering zou worden, en dat de partij vervolgens
gemist werd?De heerKoekkoek: Ja.De heerBlok: Dat is voorgekomen.De heerKoekkoek: Ook met harddrugs?De heerBlok: Ja.De heerKoekkoek: Grote hoeveelheden?De heerBlok: Zeker.De heerKoekkoek: Honderden kilo's?De heerBlok: Ja.Devoorzitter: Is dat dan een observatieteam
dat voor een stoplicht staat, of is het dan toch weer de positie van de informant,
die er te dicht op zit, waardoor we er niet meer bij kunnen komen?De heerBlok: Nee, het zit meer in de sfeer
van puur ongeluk, bijvoorbeeld aanrijdingen, of het eenvoudigweg missen. Zo
simpel is het ook niet: je moet als observatieteam vaak op vrij grote afstand
opereren, juist om de informant te beschermen en eruit te kunnen houden.
Ook in verband met contra-observatie moet je soms op vrij grote afstand opereren.
Dan gaat het wel eens mis. Dan is de bedoeling anders, maar de partij komt
dan wel op de vrije markt.16.4.3 Verantwoording van de Prisma-methode Beslissing onderzoek en de GroepDe beslissing om tot specifiek onderzoek te komen naar de betrokkenheid
van de Surinaamse legerleiding bij de handel in verdovende middelen is in
1992 genomen op aandringen van zowel, voorzover de commissie kan nagaan, de
Haagse hoofdcommissaris Brand als minister van Justitie Hirsch Ballin.Bij notitie van 17 maart 1992 wordt deze doelstelling onderbouwd in een
notitie die is opgesteld door de Groep, een adviesgroep waarin zitting hadden
een vertegenwoordiger van de Binnenlandse veiligheidsdienst, de procureur-generaal
in Den Haag, Suyver, toen directeur-generaal Politie- en Criminaliteitsbestrijding
bij het ministerie van Justitie, de secretaris-generaal van Algemene Zaken,
Hoekstra en Meulmeester, toen nog chef van de Inlichtingendienst Buitenland,
hoofdcommissaris Brand, het hoofd van de CRI en hoofdofficier Blok.2 In de voltallige ministerraad is de notitie niet aan de orde
geweest. Er is daar nooit een besluit gevallen onderzoek naar onder meer Bouterse
te doen. Wel moet de notitie doorgeleid zijn aan de ministers Lubbers, Kok,
Dales en Van den Broek. Deze adviesgroep is gaandeweg «verwaterd»,
in de woorden van de heer Suyver. Van de kant van de Binnenlandse veiligheidsdienst
waren twijfels geuit of een dergelijke aanpak opportuun zou zijn. Ook in de
ministerraad van het kabinet Kok is deze zaak niet aan de orde geweest. In
kleinere kring is de kwestie wel besproken. Volgens Suyver is de vraag of
men tot vervolging zou willen overgaan aldoor naar voren geschoven. Hijzelf
heeft dat ook gedaan.3 Hirsch Ballin is die mening niet
toegedaan. Het onderzoek was erop gericht duidelijk te krijgen wat de banden
waren tussen de toenmalige militaire machthebbers en de handel in drugs.De vraag of strafvordelijk zou kunnen worden opgetreden moest beantwoord
worden indien de strafdossiers daartoe aanleiding zouden geven.4 Inmiddels heeft minister Sorgdrager op basis van het rechtshulpverdrag
met Suriname haar ambtgenoot op 15 december 1995 ingelicht dat er een gerechtelijk
vooronderzoek tegen onder meer Bouterse geopend is.5Vast te stellen is dat de adviesgroep inzake COPA een zachte dood gestorven
is en dat verschillende voortgangsrapportages aan de minister van Justitie
gegeven zijn door de procureur-generaal in Den Haag, de hoofdofficier van
justitie Blok en betrokken officieren van justitie en politiefunctionarissen
waaronder de teamleider, Driessen. Methoden COPA-onderzoekIn de voortgangsrapportages aan de minister is de aard van de bijzondere
opsporingsmethoden en het doorlaten van drugs nooit expliciet aan de orde
geweest. Blok verklaarde dat in die voortgangsrapportages gesproken werd over
CID-operaties zonder nadere specificatie. De minister van Justitie vroeg er
ook niet naar.Devoorzitter: Maar had de minister dat toch
niet moeten weten?De heerBlok: Ik heb meerdere malen gezegd,
wanneer we een presentatie hadden afgerond en er een gesprek of een discussie
over kwam, dat naast de voortgang van het onderzoek nog een aantal hoopgevende
CID-trajecten liepen. Meer heb ik daar nooit over gezegd. Devoorzitter: Had u dat niet moeten doen?De heerBlok: Ik vond dat mijn lijn eindigde
bij de procureur-generaal. Daar ligt dan weer een volgende verantwoordelijkheid
om eventueel de minister van Justitie op de hoogte te stellen. Door uitdrukkelijk
bij zo'n presentatie nog eens te melden dat er CID-trajecten liepen, had de
uitnodiging ook van de andere kant kunnen komen.1De minister van Justitie heeft ook niet verder gevraagd naar de methoden
die in dit traject gebruikt werden.De in dit hoofdstuk beschreven doorlatingen van cocaïne zijn volgens
Blok wel allemaal besproken met procureur-generaal Addens in 1993. Addens
kan zich deze besprekingen herinneren. Van deze bespreking is echter niets
vastgelegd. Addens heeft aan de voorzitter van de commissie telefonisch bevestigd
dat hij toestemming heeft gegeven om cocaïne door te laten. Meningsverschil Sorgdrager – BlokTijdens de verhoren van de commissie heeft de kwestie zich ook toegespitst
op de vraag of ook procureur-generaal Sorgdrager, in functie vanaf 1 januari
1994, van de doorlating van cocaïne geweten heeft. Blok kan zich herinneren
dat hij de doorlating met Sorgdrager besproken heeft. Hij heeft dit verklaard
op basis van een notitie van 17 januari 1994 van officier Van der Voort. Daarin
wordt gesproken over het gebruik van politie-infiltranten om proefzendingen
te verzorgen. De notitie handelt niet expliciet over het doorlaten van cocaïne,
noch over hoeveelheden.Devoorzitter: En hoe zit het nu met de notitie,
waar de heer Van der Voort het over had, van begin januari 1994, die hij aan
u ter hand heeft gesteld?De heerBlok: Dat was een andersoortige notitie.
Het was een notitie van 17 januari 1994, en het betrof een beschrijving van
de trajecten van de geleverde partijen, die toen reeds hadden plaatsgevonden.
Dat was dus na die datum. Hij heeft aan mij gevraagd om dat nog eens met de
toenmalige procureur-generaal te bespreken. Ik heb dat gedaan in de vorm van
een voortgangsrapportage, en niet in de vorm van een heroverweging, of van
een nieuwe beslissing. Dat kon ook niet; de beslissing was al genomen. Bovendien
had het geen zin meer, want de partijen waren al binnen. Ik heb haar daarvan
op de hoogte gesteld.Devoorzitter: Heeft u haar daarvan mondeling
op de hoogte gesteld?De heerBlok: Ik heb haar mondeling op de hoogte
gesteld, aan de hand van dat bekende rapport van 17 januari 1994.2Devoorzitter: Heeft mevrouw Sorgdrager gezegd:
akkoord, of niet akkoord? Heeft zij er kennis van genomen? Hoe is dat gegaan?De heerBlok: Het laatste is het geval: zij
heeft er kennis van genomen. Wij hebben erover gesproken. Ik herinner mij
in ieder geval nog heel levendig een uitspraak van mijn kant: ik moet wennen
aan dit soort grote partijen. Kortom, ik had er ook enige zorg over; dat waren
geen makkelijke beslissingen. Zij maakte toen de opmerking: wij zullen daar
nog eens nader over moeten praten, en we zullen vooral moeten kijken, of we
de georganiseerde criminaliteit niet op een andere manier kunnen bestrijden,
met meer bestuurlijke ingangen. Dat was ongeveer de teneur van het gesprek
dat we hebben gevoerd.3Minister Sorgdrager herinnert zich de inhoud van het gesprek anders. Naar
aanleiding van de doorlichting van opsporingsmethoden krijgt zij als minister
informatie onder ogen dat er cocaïne doorgelaten was. In het openbare
verhoor citeert zij uit een notitie van de Haagse officier van justitie Van
den Broek.MevrouwSorgdrager: Ik lees het voor, omdat
het belangrijk is dat erin staat: het doel van de bespreking met de PG is
de geheimhouding van het traject. Ik herinner mij wel dat ik met
de heer Blok heb gesproken over een geheim traject, maar niet over doorlevering
van drugs. Daar heb ik gewoon met hem niet over gesproken.Devoorzitter: U heeft daar niet over gesproken?MevrouwSorgdrager: Nee. Het probleem is dat
hij zegt dat hij er met mij over gesproken heeft, dat hij daarbij nog vermeldt
dat hij met mij samen heeft geconstateerd dat hij nog wel moet wennen aan
dat soort hoeveelheden, maar dat de officier van justitie in zijn notitie –
vandaar dat ik nog niet helemaal klaar was – zegt dat de heer Blok tegen
hem gezegd had dat hij nog moest wennen aan dit soort hoeveelheden. Ik vind
het ook zo vreemd. Want als ik mij dat niet kan herinneren, klopt er dus iets
niet.Devoorzitter: Nee. Er klopt iets niet, want
de heer Blok zegt bij ons: «Het laatste is het geval. Zij heeft er kennis
van genomen.» Dat was in zijn verhoor.MevrouwSorgdrager: Ja, dat zegt hij.Devoorzitter: «Wij hebben erover gesproken.»
En dan zegt hij: «Ik herinner mij in ieder geval nog heel levendig een
uitspraak van mijn kant: Ik moet wennen aan dit soort grote partijen. Kortom,
ik had er ook enige zorg over. Dat waren geen makkelijke beslissingen. Zij» –
u dus -«maakte toen de opmerking: Wij zullen daar nog eens nader over
moeten praten en wij zullen vooral moeten kijken of wij de georganiseerde
criminaliteit niet op een andere manier kunnen bestrijden, met meer een bestuurlijke
ingang.»MevrouwSorgdrager: Dat laatste klopt wel,
want dat soort dingen zei ik ook. Maar niet in dat verband. En ik heb ook
niet met hem over die drugs gesproken. Die zorg van hem over die grote hoeveelheden
heeft hij uitgesproken, blijkens de notitie van de officier van justitie,
tegenover die officier van justitie. Het maakt bij mij verder ook niet een
herinnering wakker. Ik weet zeker dat ik met hem niet gesproken heb over doorlevering
van drugs. Wel over geheime trajecten.Devoorzitter: Wat was dan de inhoud van die
geheime trajecten?MevrouwSorgdrager: De inhoud daarvan was dat
er gewerkt werd met informanten en pseudo-kopers en dat dit niet bekend mocht
worden.Devoorzitter: Maar was de inhoud van die geheime
trajecten niet dat er ook dingen doorheen gingen?MevrouwSorgdrager: Nee, dat heeft hij mij
er niet bij gezegd.Devoorzitter: Dat weet u zeker? Dan hebben
wij echt een probleem.MevrouwSorgdrager: Ja, dat klopt. Dat begrijp
ik. Ik zie dat probleem ook, maar hij heeft daar niet over gesproken.Devoorzitter: Wij hebben twee personen, en
niet de eersten de besten, die bij ons onder ede verschillende dingen zeggen.MevrouwSorgdrager: Ja, dat klopt. Dat is ook
zo. Ik begrijp best dat dit een probleem is, maar ik kan alleen maar vertellen
dat dit met mij gewoon niet besproken is, dat ik het werkelijk niet weet.(...)Devoorzitter: Is het nu zo dat de heer Blok
dit wel degelijk gezegd heeft, maar dat u het gewoon niet meer weet of heeft
de heer Blok het, denkt u, niet gezegd?MevrouwSorgdrager: Ja. Kijk, hij heeft natuurlijk
ook zijn herinnering opgehaald. Dat duurde lang. Ik herinner het mij niet.
Ik durf met – ja, dan moet je dus – een aan grote zekerheid grenzende
waarschijnlijkheid te zeggen dat hij dat niet gezegd heeft.1Nader onderzoek van de commissie heeft het volgende opgeleverd. Op 12
juli 1995 doet de plaatsvervangend procureur-generaal Vast een brief toekomen
aan het ministerie van Justitie met daarbij de notitie van officier Van den
Broek. Daaruit blijkt dat procureur-generaal Addens in twee trajecten toestemming
heeft gegeven voor het doorlaten van cocaïne. Op 25 januari 1994 is er
sprake van een presentatie aan minister Hirsch Ballin en op 1 februari 1994
aan procureur-generaal Sorgdrager.Het lijdt geen twijfel dat inderdaad op 1 februari een voortgangsrapportage
heeft plaatsgevonden over het COPA traject. Blok en Sorgdrager bevestigen
dat beide. Voor dat gesprek met Sorgdrager was Blok voorzien van twee notities:
de ene, van 17 januari van officier Van der Voort ging over het gebruik van
politie-infiltranten in het afhandelen van twee proefzendingen cocaïne.
De andere van 18 januari, behelsde een overzicht van de te bespreken punten
in de voortgangsrapportage en was in de eerste plaats bestemd voor een eerder
gesprek met Hirsch Ballin. Op onnaspeurbare wijze zijn beide notities in de kluis van het parket
van de procureur-generaal terecht gekomen. Hoe dat is gebeurd is niet te achterhalen.
In een brief van 25 augustus 1995 meldt plaatsvervangend procureur-generaal
Vast dit aan minister Sorgdrager.Nadat op 1 februari 1994 in groter gezelschap gesproken is over COPA spreekt
Sorgdrager nog alleen na met Blok. Tijdens dat gesprek heeft Blok, naar zijn
zeggen, gesproken aan de hand van de notitie van 17 januari. Blok denkt dat
hij de notitie toen aan Sorgdrager heeft overhandigd. Sorgdrager weet zeker
geen notitie van Blok ontvangen te hebben tijdens dat gesprek.Beiden herinneren zich dit korte gesprek. Er is geen verschil van mening
dat zij gesproken hebben over de rol van ps-ers (pseudo-kopers, of te wel
politie-infiltranten) en een geheim traject. Blok blijft erbij aan Sorgdrager
gezegd te hebben: «Ik moet wennen aan dit soort grote partijen»
in relatie tot de in de notitie van 17 januari 1994 genoemde proefzendingen.
Sorgdrager blijft er bij dat hij dit niet gezegd heeft. Zij weet niet of,
maar sluit niet uit dat Blok zijdelings het woord «proefzendingen»
heeft genoemd. «Dat kan best. Ik heb in ieder geval dat woord niet geïnterpreteerd
als iets wat doorlaten betekent.»1 Sorgdrager wist op 1 februari 1994 wel dat «het er op leek
dat er bij het IRT softdrugs waren doorgeleverd en dat er cocaïne doorgeleverd
zou gaan worden en dat toen gezegd is: stop ermee. Stel je voor, dat ik toen
had geweten of gehoord dat er cocaïne was doorgeleverd, waren er op zo'n
moment toch allemaal bellen gaan rinkelen en rode lampen gaan branden?»2Blok blijft verbaasd als hij van de minister hoort «dat ik het niet
verteld zou hebben(...), dat het met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid
niet gebeurd is».(...) Ik heb gesproken over een voortgangsrapportage.
Die voortgangsrapportage ligt hier. Die geeft expliciet aan waarover gesproken
zou moeten worden: de proefzendingen.(...) «Achteraf sprekend zeg ik,
dan zou ik non-informatie hebben verschaft wanneer ik het niet over die proefzending
had gehad, want daar ging het om. Het gesloten traject waren de proefzendingen.(...)
Proefzendingen waren voor ons zendingen die wij niet in beslag namen.»3Door deze weergave van de feiten heeft de commissie zo veel mogelijk opheldering
verschaft op dit punt. Een nadere reconstructie is niet mogelijk. De commissie
heeft geen redenen te twijfelen aan de nadere uitleg van hoofdofficier Blok
en minister Sorgdrager. Minister Sorgdrager blijft bij haar eerdere verklaring
de zinsnede: «Ik moet wennen aan dit soort partijen» niet gehoord
te hebben en nooit gedacht te hebben aan doorlaten van cocane. Daarmee heeft
zij dit dus niet geweten.In algemene zin is duidelijk geworden dat er geen meldingen van deze doorlatingen
zijn geweest aan de minister van Justitie Hirsch Ballin. Procureur-generaal
Addens noch hoofdofficier Blok, zij het vanuit verschillende verantwoordelijkheden,
hebben het nodig geoordeeld na te gaan of de minister op de hoogte was en
akkoord ging met een geheel nieuwe wijze van opsporing, namelijk het doorlaten
van harddrugs. De commissie acht dit onverantwoord. Een dergelijke ingrijpende
beslissing had aan de minister gemeld moeten worden en in de vergadering van
procureurs-generaal aan de orde moeten komen. In de toenmalige verhoudingen
was dit echter niet gebruikelijk. Pas door de instelling van de Centrale toetsingscommissie
en de doorlichting van opsporingsmethoden zijn deze trajecten aan het licht
gekomen. 6.4.4 AH Oosterbeek De overval op het AH-filiaal te OosterbeekOp 14 mei 1990, 's ochtends vroeg, dringen mannen het filiaal van de Albert Heijn in Oosterbeek binnen.1 Eén gewapend met een pistool
en de ander met een riotgun. Er is reeds personeel aanwezig. Zij bevelen dat
iedereen moet gaan liggen en dat de kluissleutel moet worden ingeleverd. Niemand
is echter in het bezit van deze sleutel. Na enig geschop en getrap beseffen
de overvallers uiteindelijk dat de kluis niet open zal gaan. Hierop begint
een overvaller één voor één de personeelsleden
met een nekschot te executeren. Eén van hen ziet dit twee maal gebeuren
en probeert te vluchten. In zijn vlucht wordt hij twee keer in de rug geschoten.Naar aanleiding van enkele getuigenverklaringen en een reconstructie van
de werkwijze van de daders komt het Recherche Bijstands Team (RBT) uit op
Ab A. (bijgenaamd Appie) als één van de vermoedelijke daders.
Hij zou degene met de riotgun zijn geweest die de personeelsleden in koelen
bloede heeft vermoord c.q. verwond. Gezien de werkwijze heeft hij waarschijnlijk
ook al verschillende bankovervallen in Hilversum en Bussum, een overval op
een postagentschap in Vreeland en een overval op een AH-filiaal in Baarn op
zijn geweten. Evenals in Oosterbeek waren bij deze gelegenheden de overvallers
gekleed in overalls en bivakmutsen, dreigden zij met een riotgun en een pistool
en gebruikten gestolen Opels als vluchtauto's die zij na achterlating besprenkelden
met ondermeer ammoniak.2 Al snel is derhalve duidelijk dat Appie A. waarschijnlijk
betrokken is bij deze zoveelste overval, dit keer met dodelijke afloop. Echter,
sluitend bewijs kan niet worden verkregen met methoden als semascan, het opvragen
van gegevens bij PTT-Telecom, de inbeslagneming van post, videocamera's, direct
afluisteren in een Huis van Bewaring, afluisteren van telefoongesprekken onder
andere met een Kolibri, opvragen van bankgegevens etcetera. Om in de buurt
te kunnen komen van Appie A. wordt besloten over te gaan op politiële
infiltratie. Politiële infiltratieVanaf april 1992 heeft een pseudo-koper (A 807) van het Amsterdamse infiltratieteam
regelmatig contact met Appie A. tijdens kerkdiensten van de Jehovagetuigen
in Bussum. De CID-officier in deze zaak, Koers, zegt hierover tijdens zijn
openbaar verhoor:De heerKoers:(...) Het bijzondere in deze
situatie was dat de hoofdverdachte in die zaak, die het middelpunt was van,
zeg maar, zo'n zestig kennissen, vrienden om hem heen, slechts op één
publiek toegankelijke plaats echt kwam. Dat was in die gemeenschap. Toen hebben
wij ons de vraag gesteld: op welke manier zou het mogelijk zijn, iemand in
de buurt van die hoofdverdachte te brengen, niet om hem te verhoren, maar
om aanwezig te zijn? Als de politie, zeg maar, in die kring van zestig betrokken
of kennissen en vrienden met getuigenverklaringen zou beginnen en als het
ware steeds dichterbij zou komen, dan ontstaat er psychologisch druk, zeker
als je geweten niet schoon is. En als je dan iemand in de buurt kunt hebben
die, als er onder die druk een uitlaatklep gezocht wordt, aanwezig is om te
horen wat er gezegd wordt, zou dat mooi zijn. Die vraag hebben wij ons gesteld.
Toen hebben wij gezegd: wij kunnen/moeten gaan kijken of dat lukt. Vervolgens
bleek dat eigenlijk de enige plek om mogelijk een contact te laten ontstaan,
die bijeenkomst was. Toen hadden wij gelijk een groot probleem. Ik had een
gewetensprobleem; anderen ook: mag je dat doen of mag je dat niet doen? Wij
hebben daar intern over gepraat, er best lang over gepraat. Ik kan mij nog
herinneren dat wij toen bij de hoofdofficier geweest zijn. Ik weet niet wanneer
hij bij de PG geweest is, maar er is behoorlijk over gepraat. Wij hebben gezegd:
als wij nou iemand gewoon daar laten binnenkomen die absoluut geen contact
zoekt...De heerVos: Geen politieman?De heerKoers: ...een politieman die eruit
ziet als – en nu zeg ik het even zwart-wit – iemand met een crimineel
verleden en je brengt hem dus in die geloofsgemeenschap waar onze hoofdverdachte
aanwezig was die, zo zou je kunnen zeggen, het criminele verleden de rug toe
gekeerd had, gekozen had voor die gemeenschap, maar wel dat wereldje nog kende
en waarschijnlijk een bekeringsdrang zou hebben... En gelijk de eerste keer dat onze politieman zich daar vertoonde, gebeurde wat wij gehoopt
hadden: de hoofdverdachte zelf nam contact met onze man op.1Dit contact komt dus snel tot stand. Appie A. blijkt te weten van het
(gefingeerde) crimineel verleden van de politie-infiltrant, wat het gehoopte
gevoel van verwantschap biedt. Tevens gaat het contact over woonruimte die
Ab zal kunnen regelen voor A 807. Naarmate het contact vordert worden de ontmoetingen
uitgebreid naar de woonadressen van zowel Ab als van A 807, alwaar bij de
laatste video-opnamen met geluidopname worden gemaakt. Koers verklaart dat
het tot nu toe verloopt volgens plan:De heerKoers: En dit is iets wat zo apart
is en waar zo zwaar over nagedacht is. Ik denk nog steeds na over de vraag:
hoe ver mag je juist met dat soort dingen gaan? Daarom kan ik het u zo precies
vertellen. Ik heb dit als CID-officier gedaan; ik heb ook uiteindelijk gezegd:
doen. Ik heb ook heel veel gesprekken gehad bij de briefing en de debriefing
en de begeleiding daarvan. Toen hebben wij gezegd: het is mooi dat dat contact
er is, maar er mag in die gemeenschap absoluut niets gebeuren.De heerDe Graaf: Wat bedoelt u met «niets
gebeuren»?De heerKoers: Al te uitgebreide gesprekken.
Want het is een geloofsgemeenschap. Maar je kunt wel misschien zo ver komen
dat de hoofdverdachte onze man een keer wou bezoeken. Dat is gebeurd.2Over en weer worden bij deze gelegenheden ontboezemingen gedaan over ieders
crimineel verleden. Bij één van deze ontmoetingen zou Ab verteld
hebben over zijn betrokkenheid bij de overval in Oosterbeek. Tevens vertelt
Ab dat hij wil trouwen met zijn Chileense vriendin in Nederland waarna zij
willen vertrekken naar Chili. Echter, er zijn problemen met de formaliteiten
van de ondertrouw en hij vertelt geen geld te hebben om samen naar Chili te
vertrekken. Hij werkt immers als conciërge bij een school, waarvoor hij
f 1.500 per maand krijgt. De politie-infiltrant biedt hem aan om de tickets
naar Chili te betalen, dit voorstellende in het kader van een soort ruil voor
de woonruimte van Ab waar de politie-infiltrant dan in zou kunnen trekken.
Zodoende kan er controle gehouden worden op de vertrekdatum. Later is er nog
het plan om samen, Ab en A 807, naar Chili te vluchten omdat het de politie-infiltrant
ook te heet onder de voeten zou zijn geworden. Om onduidelijke redenen verstrekt
A 807 aan Ab A. een bedrag van f 2.500 gulden.Echter, op een gegeven moment komt Ab niet meer opdagen bij de Jehovadiensten
en niemand schijnt te weten waar hij is. Later blijkt dat de druk van de politie
hem te groot is geworden omdat personen in zijn omgeving, waaronder zijn vriendin,
worden aangehouden voor een verhoor over de connectie van Ab met de overval
te Oosterbeek. Tevens blijkt hij gehoord te hebben dat A 807 een infiltrant
is. In paniek stapt hij op een avond in oktober 1992 op het vliegtuig naar
Chili, zonder zelfs zijn vriendin in te lichten. De vogel is gevlogen.3Het onderzoek ter terechtzittingNaar aanleiding van een uitleveringsverzoek van de Nederlands overheid
aan de Chileense autoriteiten is Appie A. in november 1994 aan Nederland uitgeleverd.
Dit ondanks het feit dat er geen uitleveringsverdrag is tussen Nederland en
Chili.Ter terechtzitting wordt door de voorzitter een brief voorgelezen van
de hand van Appie A. waarin hij aan de nabestaanden zijn spijt betuigt. Hij
bekent de overvallen. De verdediging voert ondermeer aan dat met betrekking
tot de infiltratie-actie onregelmatigheden hebben plaatsgevonden waardoor
het openbaar ministerie niet-ontvankelijk zal moeten worden verklaard. De
rechtbank is echter van mening dat met het getuigenverhoor van
de teamcommandant van het politiële infiltratieteam en de overlegging
van de processen-verbaal van A 807 genoeg uitsluitsel wordt gegeven over de
goede gang van zaken tijdens de infiltratie. Tevens acht zij het rustig en
ongestoord verloop van de godsdienstuitoefening niet geschonden. Bovendien
wordt de op deze manier verzamelde informatie niet als bewijs gebruikt. Het
openbaar ministerie wordt derhalve ontvankelijk verklaard in haar vervolging
van Appie A.1 De rechtbank oordeelt op 18 april 1995 Appie A.
schuldig aan moord en poging tot moord, dubbele afpersing en een poging tot
afpersing. Ondanks een psychiatrisch rapport dat Appie A. tijdens de misdrijven
minder toerekeningsvatbaar was, is levenslange gevangenisstraf zijn deel.2 Het ingestelde hoger beroep wordt ingetrokken. 6.4.5 Exportzaak TwenteIn Twente houden de heren M., C. en B. zich bezig met criminele zaken.
Al geruime tijd gaan er in Twente geruchten over de aard van deze zaken. Zij
zouden zich bezig houden met mensensmokkel uit India en Pakistan naar Nederland
en Engeland. Tevens zouden zij betrokken zijn bij de handel in verdovende
middelen. Deze informatie bereikt de CID van de Koninklijke marechaussee (Kmar)
en de RCID van de regiopolitie Twente. De informant van de RCID Twente is
geclassificeerd «meestal betrouwbaar» en de informatie «gehoord/niet
bevestigd».3 Een proactief onderzoek wordt gestart. In dit onderzoek komt
wederom CID-informatie over de criminele organisatie van de informant maar
nu met betrekking tot een concrete container, vermoedelijk met verdovende
middelen. De politie besluit deze zaak nader te onderzoeken en richt een opsporingsteam
op in januari 1994 onder de naam «Exportteam». De KMAR, in verband
met de vermeende mensensmokkel, en de politie Twente zijn hierin vertegenwoordigd.
Het voornemen is om de criminele organisatie op te rollen en het wederrechtelijk
verkregen vermogen te ontnemen.4 In de
loop van het onderzoek blijkt inderdaad dat de organisatie zich bezighoudt
met de smokkel van mensen (Sikhs) en verdovende middelen, zowel hard- als
softdrugs. Het betreft eigenlijk twee deelorganisaties met enkele dwarsverbindingen.
Beide opereren wel onder de leiding van B. en C. Deze Twentse organisatie
is een zijtak van een criminele organisatie die opereert in het westen des
lands. De opsporing richt zich op beide deelorganisaties. Deze casus richt
zich met name op het onderzoek naar de tak van de organisatie die zich bezighoudt
met de handel in verdovende middelen. Dit omdat in dit kader burgerinfiltratie
wordt ingezet. Politieel en justitieel onderzoekDe RCID Twente doet vanaf eind 1992 proactief onderzoek naar deze bende.
Er wordt een observatieteam ingezet en er wordt video-apparatuur geplaatst.
Tevens worden er informanten gerund. Tijdens deze proactieve fase nemen andere
opsporingsinstanties partijen verdovende middelen in beslag, die vervoerd
worden in containers en die bestemd zijn voor de criminele organisatie in
kwestie. Dit zijn drie partijen verdovende middelen. Deze acties leveren niet
veel duidelijkheid op over de criminele organisatie.In de loop van het proactieve onderzoek kan de verkregen CID-informatie
informatie over de criminele activiteiten onvoldoende bevestigd worden. In
januari 1994 besluit de RCID Twente om een container door te laten teneinde
uitsluitsel te krijgen over de vraag of de zaak zich nu leent voor ontmanteling
door opsporing of niet. De politie observeert de container die naar een bedrijf
in Geesteren gaat. De zich hierbij ophoudende personen zijn
M. en B. De verdovende middelen gaan zonder tussenkomst van de politie het
milieu in.1 Het gaat om meer dan tienduizend kilo softdrugs. De doorlating bevestigt de
reeds aanwezige CID-informatie. Duidelijk wordt dat een opsporingsonderzoek
kan worden gestart. BurgerinfiltratieIn januari 1994 wordt het Exportteam opgericht dat onderzoek gaat doen
op basis van CID-informatie en een analyserapport. Het blijkt dat er nog onvoldoende
uitsluitsel is over de betrokkenheid van individuele leden van de criminele
organisatie zowel bij de smokkel van verdovende middelen, als bij de mensensmokkel.
Verder is er nog geen duidelijkheid over de lokatie van de opslagplaatsen
van de verdovende middelen en de financiële stand van zaken. De RCID
besluit in januari 1994 tot de inzet van de eerder vermelde informant als
burgerinfiltrant. De introductie van een politie-infiltrant wordt niet mogelijk
geacht gezien het gesloten familiekarakter van de criminele organisatie. De
burgerinfiltrant moet duidelijkheid scheppen over de daadwerkelijke handel
in verdovende middelen. Incidenteel mag hij strafbare feiten plegen teneinde
zijn rol binnen de criminele organisatie op geloofwaardige wijze te vervullen.
Hij heeft deelgenomen aan diverse transporten. De infiltratie-actie duurt
ongeveer acht maanden. In deze periode wordt de infiltrant afgeluisterd en
geobserveerd teneinde te checken of de verstrekte informatie klopt. Er worden
geen processen-verbaal opgemaakt van de activiteiten van de infiltrant.2 De infiltrant verdient aan zijn activiteiten voor
de criminele organsatie. De afspraak is dat hij alle verdiensten inlevert
bij de RCID. Dit is tot eind 1995 echter nog niet gebeurd. Er is hem een tipgeld
van f 10 000 in het vooruitzicht gesteld.3In het kader van dit opsporingsonderzoek worden zestien gerechtelijke
vooronderzoeken geopend waarin een aantal opsporingsmethoden wordt ingezet,
te weten het tappen van faxen en (auto)telefoons, al dan niet met een Kolibrie,
het parallel schakelen van semafoons en het opvragen van (historische) printgegevens.
Tevens worden er acht strafrechtelijk financiële onderzoeken geopend. 6.5 Combinatie van methodenMethoden worden in combinatie ingezet. Het geïsoleerd gebruiken van
een van de beschreven methoden komt nauwelijks voor. De opsporing en vervolging
van criminele organisaties doet politie en justitie verschillende methoden
tegelijkertijd inzetten.In voorgaande hoofdstukken zijn verschillende zaken beschreven waarin
de combinatie van methoden zich voordoet. In de casusvoorbeelden in dit hoofdstuk
is ook steeds sprake van een combinatie van methoden. De volgende casus is
hier ook een illustratie van:In 1994 is een grootscheeps onderzoek gestart naar een criminele
organisatie die zich bezighoudt met de handel in XTC, hasj en cocaïne.
In dit onderzoek worden naast methoden als aftappen, gebruik van semascan,
kolibrie en prints ook nog andere, meer bijzondere methoden ingezet. Zo worden
er pogingen gedaan om direct af te luisteren. Geprobeerd wordt om met een
koffer vol audio-apparatuur in de buurt van de hoofdverdachten op een terras
te gaan zitten om gesprekken op te vangen. Deze actie mislukt uiteindelijk
omdat de gesprekken op band niet te verstaan zijn. Er is tevens gebruik gemaakt
van plaatsbepalingsapparatuur in de vorm van het plaatsen van een geotach-baken
op de auto van één der verdachten. Hierdoor wordt de politie
bekend met de lokatie waar de produktie van de drugs plaatsvindt. Ook heeft
een vooraankoop van vele honderden XTC-pillen plaats door een informant teneinde
deze te laten doordringen in de criminele organisatie. Dit maakt
hem feitelijk tot een burgerinfiltrant. Naast deze infiltrant worden nog twee
informanten gericht op pad gestuurd. Eén van hen is een buitenlander
die strafbare feiten pleegt in het buitenland en onder regie van de buitenlandse
autoriteiten. Zijn activiteiten in Nederland zijn niet strafbaar. De andere
informant wordt gevraagd contacten te leggen met leden van de criminele organisatie
in kwestie. Naast burgerinfiltranten en gestuurde informanten is in deze operatie
ook een buitenlandse politiële infiltrant ingezet. Een uit Nederland
afkomstige partij verdovende middelen wordt door de politiële infiltrant
via België naar Engeland gereden. Dit is gebeurd op basis van een Engels
rechtshulpverzoek en eveneens met medeweten van de Belgische autoriteiten.1Het effect van de combinatie van afzonderlijke methoden in een onderzoek
is onder andere een cumulatie van inbreuken op privacyrechten van burgers.
De combinatie van methoden veroorzaakt een grotere inbreuk op de privacy dan
elk van de afzonderlijke methoden. Tegelijkertijd vergt de inzet van verschillende
methoden in hetzelfde onderzoek afstemming tussen de verschillende organisaties
en functionarissen die deze methoden uitvoeren en die ervoor verantwoordelijk
zijn. In hoofdstuk 3 zijn verscheidene voorbeelden gegeven van zaken waarbij
de coördinatie van het gebruik van verschillende methoden faalde. 6.6 BeoordelingInfiltratie vindt zijn juridische grondslag in de Richtlijn infiltratie
en de jurisprudentie. De commissie constateert dat een expliciete wettelijke
basis voor de verschillende vormen van infiltratie niet bestaat. Dat neemt
niet weg dat infiltratie inmiddels veelvuldig gebruikt wordt door politie
en justitie.De commissie is van oordeel dat voor infiltratie een wettelijke basis
noodzakelijk is. Infiltratie maakt inbreuk op grondrechten van burgers. Door
een fictieve voorstelling van zaken worden burgers geconfronteerd met een
infiltrant die stelt bepaalde activiteiten te kunnen verrichten. Het rechtmatig
en effectief kunnen uitvoeren van infiltratie-acties maakt het noodzakelijk
infiltratie wettelijk te normeren.De bevoegdheden en verantwoordelijkheden bij politiële infiltratie
en pseudo-koop-acties zijn inmiddels redelijk uitgekristalliseerd. Pseudo-koop
en -verkoop spelen samen met andere infiltratiemethoden nog steeds een rol
bij de opsporing van de georganiseerde criminaliteit. Pseudo-verkoop betekent
dat de overheid welbewust illegale goederen op de markt brengt zonder die
in beslag te nemen. Daartegen bestaan dezelfde bezwaren als tegen doorlating.De criteria in de jurisprudentie en de intensieve begeleiding van politie-infiltranten
verkleinen het risico van een niet-rechtmatige of niet-verantwoorde inzet.
Op allerlei momenten vinden afwegingen plaats. De toestemming voor en controle
van de politiële infiltratie werkt in de praktijk goed. Het openbaar
ministerie wordt over het algemeen goed geïnformeerd. De activiteiten
van de infiltrant en zijn begeleiders worden bij proces-verbaal vastgelegd.
De rechter heeft de mogelijkheid tot toetsing van het politiële infiltratietraject.Politiële infiltratie betekent dat politie-ambtenaren (voor een soms
erg lange tijd) nauwe relaties onderhouden met het criminele milieu. Hier
bestaat het risico van «going native», dat wil zeggen dat deze
contacten, en de levensgewoonten die daarbij horen (drugs, wapens, grote hoeveelheden
geld) worden voortgezet wanneer de infiltratie is beëindigd. Nauwe contacten
met het criminele milieu, die zijn aangegaan vanuit het oogpunt van politiële
infiltratie, behelzen een risico voor het weglekken van vertrouwelijke politieinformatie.Ondanks een gedegen opleiding en goede begeleiding zijn er aan politiële
infiltratie altijd risico's verbonden. Deze worden vergroot wanneer politiemensen
als infiltrant worden ingezet, zonder dat zij de hiervoor vereiste
opleiding hebben gevolgd. Dit risico lijkt toe te nemen nu, door het wegvallen
van de P.I.T.'s in het westen van het land, volgens sommigen een groot gebrek
aan politie-infiltranten bestaat. Zowel de methode van politiële als
burgerinfiltratie kent een «afglij-risico». De politiële
infiltrant kan overstappen naar «de andere kant» en zich schuldig
maken aan criminele activiteiten. Bij criminele infiltratie bestaat het risico
dat de politiële begeleiders delen in criminele winsten.Niet altijd is duidelijk met welk specifiek doel een politieel infiltratietraject
wordt opgezet. In sommige gevallen vindt infiltratie plaats om een beter zicht
te krijgen op de criminele groep. In andere gevallen wordt specifiek geprobeerd
bewijs te verzamelen over bepaalde personen. De diffuse doelstellingen bemoeilijken
een beoordeling van de proportionaliteit en subsidiariteit van de infiltratie.
Of het gebruik van politiële infiltratie in alle gevallen verantwoord
is, kan de commissie dan ook niet vaststellen. De commissie is van oordeel
dat politiële infiltratie een opsporingsmethode is die zowel effectief
kan zijn als rechtsstatelijk verantwoord. Bij een nog meer verfijnde normering
biedt politiële infiltratie de mogelijkheid het evenwicht te vinden tussen
effectieve opsporing en controle op de methode.Over de inzet van burgerinfiltranten is de commissie een ander oordeel
toegedaan. Met niet-criminele burgerinfiltranten bestaat nauwelijks ervaring.
De commissie constateert dat het problematisch is criminele burgerinfiltranten
te sturen en te controleren. De commissie heeft verschillende gevallen aangetroffen
waarbij geen sprake meer was van voldoende controle op de criminele burgerinfiltrant.
In een enkel geval lijkt het er eerder op dat politie en justitie gestuurd
werden door de burgerinfiltrant dan andersom. De commissie acht de risico's
van de inzet van een criminele burgerinfiltrant op de huidige wijze buitengewoon
groot.De gecontroleerde aflevering waarbij direct in beslag wordt genomen voldoet
in het overgrote deel van de gevallen aan de criteria van controleerbaarheid
en stuurbaarheid. Deze opsporingsmethode kan ook nagenoeg steeds ter zitting
worden besproken. Maar ook hier is het voor de commissie moeilijk vast te
stellen of in concrete gevallen de methode verantwoord is ingezet en of de
methode effectief is geweest. De doelomschrijving van gecontroleerde afleveringen
is veelal te algemeen om tot een eenduidig oordeel te kunnen komen. Dat neemt
niet weg dat de commissie van oordeel is dat onder de voorwaarde van een wettelijke
normering van gecontroleerde aflevering deze methode een effectieve en verantwoorde
bijdrage kan leveren aan de opsporing van de georganiseerde criminaliteit.De commissie is van oordeel dat bij doorlating, met uitzondering van een
kleine proefzending softdrugs, geen sprake is van een effectieve en verantwoorde
bijdrage aan de bestrijding van de criminaliteit. Controle op de partijen
verboden goederen als zij eenmaal zijn afgeleverd aan de criminele organisatie
is niet meer mogelijk. Het bewust op de markt laten komen van grote hoeveelheden
verdovende middelen en andere verboden goederen is onverantwoord. De geloofwaardigheid
en de legitimiteit van politie en justitie worden daarmee ondermijnd. De overheid
moet niet meewerken aan strafbare feiten die zij moet bestrijden.De commissie is dan ook van oordeel dat gecontroleerde aflevering slechts
kan plaatsvinden indien de inzet erop gericht is om in beslag te nemen, en
voldoende waarborgen kunnen worden gegeven dat dit op een bepaald moment ook
daadwerkelijk gebeurt. De commissie constateert dat met het gebruik van frontstores
nog weinig ervaring is opgedaan in Nederland. Frontstores lijken echter een
vergelijkbare sturings- en controlestructuur te krijgen als politiële
infiltratie. De bekende frontstores voldoen aan de voorwaarde van adequate
sturing en controle, ook al is het ook hier vanwege de algemene doelstelling
moeilijk vast te stellen of sprake is van een proportioneel en subsidiair
gebruik van dit middel. Desalniettemin is de commissie van oordeel
dat het gebruik van dit infiltratiemiddel bij een meer uitgebreide wettelijke
normering van zowel de inhoudelijke als de procedurele aspecten van frontstores
effectief en verantwoord kan plaatsvinden.De commissie is van oordeel dat de wisselwerking tussen de verschillende
methoden tot nog toe onvoldoende is bezien. Het effect van combinatie van
methoden op de privacy van verdachten lijkt groter te zijn dan de inbreuk
op de privacy door de methoden afzonderlijk. De commissie komt dan ook tot
het oordeel dat de combinaties van methoden nader genormeerd moeten worden.
Er dient niet alleen een normering te volgen van de afzonderlijke methoden. HOOFDSTUK 7 OMGAAN MET INFORMATIE EN INTERNATIONALE OPSPORING 7.1 InleidingNaast observatie, het gebruik van informanten en infiltratie onderscheidt
de commissie enkele andere opsporingsmethoden die door politie en justitie
gehanteerd worden bij de opsporing en vervolging van de georganiseerde criminaliteit.
Het gaat dan om informatie-inwinning bij derden, misdaadanalyse, fenomeenonderzoek
en financieel rechercheren. De commissie besloot aandacht aan deze methoden
te besteden aangezien in de praktijk van opsporing frequent melding werd gemaakt
van deze relatief nieuwe methoden van onderzoek. Het gaat daarbij niet zo
zeer om afzonderlijke methoden van opsporing als wel om methoden ter structurering
of verzameling van informatie.Tevens wordt aandacht besteed aan de informatiehuishouding en de bestuurlijke
rechtshandhaving. Hierbij staan vragen centraal als welke informatie wordt
opgeslagen; hoe zorgvuldig gaat men hiermee om en wordt politiële informatie
ook verstrekt aan het bestuur? Afsluitend wordt aandacht besteed aan internationale
opsporing. 7.2 Bevindingen 7.2.1 Informatie-inwinning bij derdenDe politie wint allerlei informatie in bij andere organisaties voor en
tijdens een opsporingsonderzoek. Het gaat daarbij deels om openbare informatie
zoals gegevens van de Kamers van koophandel. Daarnaast vraagt de politie aan
derden informatie die valt onder de bescherming van de privacy, zoals bepaald
in de Grondwet (artikel 10) en de daaruit voortvloeiende Wet persoonsregistraties
(WPR), of die anderszins (meer) vertrouwelijk is, zoals bijvoorbeeld gegevens
van banken. De commissie heeft geconstateerd dat daarbij veelal niet de formele
weg wordt bewandeld. Formele strafvorderlijke wegen om informatie van derden
te krijgen zijn onder meer het oproepen van de derde als getuige in het kader
van een gerechtelijk vooronderzoek en, wanneer het gaat om op gegevensdragers
vastgelegde informatie, is er de huiszoeking, onderzoek in computers of het
bevel tot uitlevering van stukken. Daarnaast vraagt de politie informatie,
die valt onder de bescherming van de WPR, aan derden. In overeenstemming met
artikel 11 WPR beoordeelt de houder van een register in de private sector
het verzoek gegevens te verstrekken. Een probleem hierbij is dat het voor
de houder van een register feitelijk vrijwel onmogelijk is om bij de beslissing
tot verstrekking van gegevens de wettelijk voorgeschreven afweging (artikel
11, lid 2 WPR) te maken tussen de dwingende en gewichtige reden (van opsporing)
en de mate waarin de persoonlijke levenssfeer van de geregistreerde door verstrekking
wordt geschaad. Voor verstrekking uit registers van de (semi)publieke sector
aan een persoon of instantie met een publiekrechtelijke taak (zoals de politie)
geldt niet de eis van een dringende en gewichtige reden, de vrager moet deze
gegevens nodig hebben voor de uitvoering van zijn taak en de persoonlijke
levenssfeer van de geregistreerde mag door verstrekking niet onevenredig worden
geschaad.In de praktijk hanteert de politie bij de meeste vormen van informatie-inwinning
het uitgangspunt dat als derden (al dan niet) op een (informele) vraag van
de politie beslissen vrijwillig informatie te verstrekken, zij die informatie
mag gebruiken. Deze vrijwillige verstrekking aan politie-ambtenaren en het
gebruik van de verkregen gegevens is gezien de hiervoor genoemde formele weg
en op zijn minst omstreden. Devoorzitter: Als ik opbel naar een bank en
vraag wat op de rekening van de heer Willems staat, dan wordt gezegd: ga fietsen,
je hebt er niets mee te maken.De heerWillems: Ik vind dat ze dat ook tegen
een politieman moeten zeggen. Ik vind dat daar een beschermd recht ligt.Devoorzitter: Hé?De heerWillems: Ik vind dat de burger er aanspraak
op heeft om niet zo maar zijn bankgegevens meegedeeld te krijgen aan iemand
die daarom vraagt.Devoorzitter: Het is misschien wel rechtens
als wij kijken naar de Wet persoonsregistratie.De heerWillems: In die fase en met het oog
op de mogelijke verdenking die je gaat koesteren, vraag ik mij af of dat inderdaad
de positie is.Devoorzitter: Dat zou nieuw licht werpen op
de vraag of in de proactieve fase de politie dit soort dingen kan doen.De heerWillems: Ik heb daar wel vraagtekens
bij. Ik heb begrepen dat er vrij intensief onderzoek is gedaan bij banken.
Ik meen dat dit niet zonder meer vrij kan staan. Je kunt beginnen met de formulering,
dat de politie mag wat een burger mag. U zegt terecht dat de politie toch
niet de gewone burger is. Als de politie het doet, gebeurt dat op een manier
en een schaal, waaraan je nooit toekomt in de gedachte van wat de burger mag.
U moet mij niet vragen hoe ik dat precies moet definiëren.1In de praktijk komt het bijvoorbeeld voor dat politiefunctionarissen bij
bankmedewerkers informeel vragen of een bepaald persoon een rekening heeft
bij die bank en welk bedrag hierop staat of welke financiële handelingen
recent zijn verricht. Indien daar een voor de politie positief antwoord op
volgt en de informatie noodzakelijk lijkt voor het bewijs, wordt alsnog de
formele procedure gevolgd. Zo ook in het financiële traject in de zaak
Charles Z.:In 1991 heeft het team die de zaak Charles Z. onderzocht contact
gelegd met de toenmalige ABN bank om te vragen naar een hypotheek die verstrekt
was voor het woonverblijf van Charles Z. Later is, aan de NMB bank dit keer,
gevraagd naar een rekening van een bedrijf Investment cars B.V. die in relatie
stond met Charles Z. Tevens is gevraagd of het onderzoekssubject aldaar een
rekening hield. Dit was het geval. Bovendien meldde de bank dat zij nog een
oninbare vordering had van ruim acht ton op betrokkene. Van de kant van de
politie is vervolgens aan de veiligheidsdienst van de NMB aangegeven dat een
beruchte wisselaar van criminele gelden in dienst was bij een van de vestigingen.
De veiligheidsdienst ontdekte daarop een aantal verdachte wisseltransacties
op het betreffende kantoor welke zijn gemeld aan het onderzoeksteam. Deze
informeel verkregen informatie tijden de diverse bankbezoeken is later formeel
opgevraagd met machtigingen van de rechter-commissaris. Zo is het team in
oktober 1993 op bezoek geweest bij de ING bank waar een afschrift van het
klantendossier van het bedrijf Investment Cars B.V. is opgevraagd.2In het openbaar verhoor van Van Gemert is het volgende gezegd over deze
zaak:Devoorzitter: In de zaak-Z is het toch wel
gebeurd?De heerVan Gemert: In de zaak-Z is er inderdaad
contact met een bank geweest en is informatie opgevraagd, maar de manier waarop
het gebeurd is, is een andere geweest dan u net schetste.Devoorzitter: Hoe dan?De heerVan Gemert: (...) Een derde mogelijkheid
is dat in een groot onderzoek – ik praat dan over een opsporingsonderzoek,
zoals in de zaak-Z – in een contact met de bank wordt aangegeven dat
een opsporingsonderzoek gaande is en dat de vraag wordt gesteld of er van
politiezijde behoefte is aan informatie. In bedoeld geval is dat gebeurd en
heeft de bank een afweging gemaakt en heeft zij besloten, informatie aan de
politie te verstrekken.Devoorzitter: Zij gaf u dus die informatie
vrijwillig.De heerVan Gemert: Ja.(...)De heerVan Gemert: Er was nog geen GVO. Devoorzitter: Was er al een verdachte?De heerVan Gemert: In mijn beleving was er
al een verdachte.(...)Devoorzitter: Ik wil helder hebben of u in
de manier waarop u informatie verzamelt onderscheid maakt tussen gevallen
waarin er een verdachte is en gevallen waarin die er niet is.De heerVan Gemert: Daar maken wij onderscheid
tussen. Ik zal u proberen uit te leggen waarom ik zo'n moeite heb met het
antwoord op de vraag: ja of nee? Er was een situatie waarin besloten was een
onderzoek te verrichten naar bepaald activiteiten van de heer Zwolsman. Er
waren allerlei aanleidingen om dat te doen. Wij waren bezig met het verzamelen
van informatie, er was sprake van een opsporingsfase, waarin ook open bronnen
werden benaderd en er waren contacten met de belastingdienst. Op enig moment
is er contact met een bank geweest. Toen hebben wij om informatie gevraagd
en hebben wij die verkregen.Devoorzitter: Dus in het opsporingsonderzoek?De heerVan Gemert: Ja.Devoorzitter: Moet er voor een opsporingsonderzoek
sprake zijn van een verdachte of kan er ook sprake zijn van zo'n onderzoek
zonder dat er een verdachte of een verdenking is?De heerVan Gemert: Als u denkt aan het benoemen
van een verdachte, zoals weergegeven in artikel 27 Strafvordering, moet ik
zeggen dat er sprake kan zijn van een fase waarin je dat wellicht nog niet
exact kan. Maar dan is er wel sprake van een opsporingsfase. Dat probeerde
ik aan te geven toen ik het had over het arrest in de zaak-Zwolsman.1In deze zaak is bovendien niet alleen sprake van informatie-inwinning
bij verschillende banken, maar ook van informatie-verstrekking aan een bank.Inmiddels zijn met banken nadere afspraken gemaakt over de wijze waarop
politiefunctionarissen informatie kunnen verkrijgen.2 Men streeft
naar het vinden van een minder omslachtige weg om informatie op te vragen
en te verstrekken.De heerKoekkoek: Maakt u in uw huidige onderzoeken
ook gebruik van het vragen van informatie bij banken?De heerDros: Wij hebben dat tot voor kort
gedaan. Toen ik begonnen ben als teamleider op 1 april 1994 hebben wij hier
uitputtend over gesproken met het openbaar ministerie en wij zijn met elkaar
tot de conclusie gekomen dat het juridisch verantwoord kan, mits de resultaten
van de vrijwillige medewerking van een bank niet leiden tot bewijzen in het
dossier. Daarmee zou je namelijk mensen in de problemen kunnen brengen die
hieraan meewerken. Wij hebben dit gedaan uit de optiek dat het bijzonder moeilijk
is om zicht te krijgen op geldstromen. Het is, meen ik, hier verschillende
malen aan de orde geweest dat het verstandig is om de financiële deskundigheid
bij de politie te vergroten. In mijn optiek is dat niet het grootste probleem,
want die deskundigheid begint zo langzamerhand wel op orde te komen. Het grootste
probleem is om de losse uiteinden te vinden van geldstromen en witwas-constructies.3Dezelfde wijze van informatie-inwinning heeft de commissie aangetroffen
bij creditcardmaatschappijen en andere financiële instellingen dan banken.
Politiefunctionarissen benadrukken dat het hier gaat om een volkomen geaccepteerde
vorm van informatie-inwinning. Vragen staat vrij. 7.2.2 MisdaadanalyseOnder misdaadanalyse verstaat de commissie het opsporen en inzichtelijk
maken van verbanden tussen criminaliteitsgegevens onderling en andere mogelijk
relevante gegevens met het oog op de praktijk van politie en justitie.4 Misdaadanalyse kan enerzijds gericht zijn op direct toepasbare resultaten voor de opsporings- en vervolgingspraktijk,
dit is operationele misdaadanalyse. Dit kan onder meer resulteren in relatie-,
familie- of handelsactiviteitenschema's. Anderzijds kan de analyse een rol
spelen in de bepaling van beleid, dit is strategische misdaadanalyse. Niet
altijd is er een duidelijke scheiding tussen deze twee vormen. Bij operationele
misdaadanalyse wordt met name gewerkt met reeds beschikbare gegevens uit opsporingsonderzoeken.
Incidenteel wordt ter complementering informatie bij derden, ook van buitenlandse
instanties, ingewonnen. Deze vorm van misdaadanalyse, en dan met name de relatieschema's,
wordt veelvuldig gebruikt in het kader van de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit.Beide analysevormen worden op lokaal, regionaal en nationaal niveau verricht
door veelal hiervoor opgeleide misdaadanalisten. Deze functioneren binnen
de politiekorpsen. Dit kan zijn binnen de CID of het onderdeel waaronder de
CID ressorteert, of binnen een kernteam. In totaal zijn binnen de regiokorpsen
181 formatieplaatsen voor misdaadanalisten. Bovendien is er een Afdeling misdaadanalyse
bij de CRI.Er zijn bij politie en justitie hoge verwachtingen ten aanzien van de
kwaliteit van misdaadanalyse. Misdaadanalisten zelf zijn zich beter bewust
van de beperkingen van misdaadanalyse dan haar afnemers. In de praktijk blijkt
dat de analyses geen doorslaggevende rol spelen in de keuze voor de aanpak
van bepaalde criminele groeperingen. 7.2.3 FenomeenonderzoekIn de Vergadering van procureurs-generaal van 10 maart 1993 is besloten
dat de zes kernteams zich onder meer bezig gaan houden met «fenomeenonderzoeken».
Er bestaan grote verschillen in hetgeen onder fenomeenonderzoek wordt verstaan.1 De definitie verschilt naar gelang het belang dat men hecht
aan fenomeenonderzoek. De commissie verstaat onder fenomeenonderzoek het doorlichten
op aspecten van georganiseerde criminaliteit van een geografisch gebied of
bevolkingsgroep, een misdaadveld of criminele markt, en/of een sector of verschijnsel
in de samenleving. Het daaruit voortvloeiende inzicht kan strekken tot nadere
prioriteitenstelling en beter inzicht in bepaalde vormen van criminaliteit
(in bijvoorbeeld concrete operationele onderzoeken). Ook kan fenomeenonderzoek
een toepassing krijgen in een gerichte advisering van het OM aan het bestuur
inzake preventie. De betrokkenen beoordelen de waarde van fenomeenonderzoeken
heel verschillend. Sommigen menen dat met behulp van fenomeenonderzoeken tot
betere keuzen kan worden gekomen met betrekking tot de vraag welke criminele
groepen moeten worden onderzocht. Anderen stellen dat fenomeenonderzoek een
taak is voor anderen dan de politie, zoals de wetenschap, en dat het blijft
steken in algemene verhalen over bepaalde criminele groepen of strafbare feiten.Devoorzitter: We willen er even uithalen wat
de meerwaarde is van het fenomeenonderzoek wat u doet.De heerJansen: Veel slimmer en trefzekerder
je controle-instrumenten inzetten op deze wereld, op deze markt, in deze branches.
Afspraken maken met deze branches, beschrijvingen maken van vormen van fraude,
zodat je ze tijdig kunt herkennen en uiteraard ook de regelgeving daarop aanpassen,
zodat je er minder last van hebt.Devoorzitter: De regelgeving aanpassen is
een slag verder.De heerJansen: Dat is een slag verder.Devoorzitter: Betekent dit ook dat door het
kennen van zo'n fenomeen het onderzoek korter kan duren?De heerJansen: Ik denk het wel. Je hebt veel
meer inzicht in de markt.2Kernteams worden geacht fenomeenonderzoek te doen naar de ontwikkelingen
op hen toegewezen aandachtsgebieden. Deze aandachtsgebieden zijn als volgt
verdeeld over de kernteams in Nederland:– Zuid: synthetische drugs, (ex-)Joegoslavië alsmede mensenhandel.– Noord-Oost-Nederland: Oost-Europa, de voormalige Sovjet-Unie
en Turkije.– Amsterdam: West-Europa en Joegoslavië.– Rotterdam-Rijnmond: Chinese netwerken, EG-fraude en milieucriminaliteit
(inclusief bedreigde uitheemse diersoorten).– Haaglanden: Zuid-Amerika en Italië.– Randstad Noord en Midden: Schiphol.De verdeling van aandachtsgebieden over de kernteams vond plaats op basis
van twee zeer verschillende criteria: geografie en onderwerp. Deze verdeling
wordt door uitvoerende politiefunctionarissen als onlogisch en zinloos gezien.
Bij de verdeling is onvoldoende rekening gehouden met de beschikbare kennis
bij de verschillende regio's. Fenomeenonderzoeken zijn niet voorbehouden aan
kernteams: sommige politieregio's zijn zelf ook bezig met fenomeenonderzoeken.Operatie Gouden KalfBij verschillende recherche-onderzoeken kwam naar voren dat de wisselkantoren
op enigerlei wijze een rol speelden bij criminele activiteiten. Het bleek
dat er in het centrum van Amsterdam ruim honderd wisselkantoren waren gevestigd.
Uit dit grote aantal werd afgeleid dat de kantoren niet alleen op de toeristische
markt opereerden. Dit was reden om het verschijnsel wisselkantoor nader te
bestuderen. Er werden vragen gesteld als: Hoe is het mogelijk dat zoveel kantoren
op de duurste lokaties in Amsterdam kunnen voortbestaan? Wie oefent toezicht
uit? Wat zouden ongeveer de inkomsten moeten zijn uit het wisselen ten behoeve
van de toeristen? Hoeveel geld gaat er feitelijk om? Waar gaat dat heen?Vervolgens werd in beeld gebracht wie er achter zaten, wie de eigenaren
waren, hoe deze personen bekend stonden, hoe de belastingsituatie was. Uit
dit onderzoek bleek dat er een aantal clusters bestond, o.a. van enige families.
Deze informatie was voldoende reden om een recherche-onderzoek te starten
op één familie die meerdere wisselkantoren had, waarbij onder
andere fax-verkeer werd afgetapt. Na de huiszoeking bleek uit het onderzoek
van het materiaal dat vijf kantoren in zeven maanden een totaalomzet hadden
van 170 miljoen gulden. Het percentage toeristische transacties bedroeg ongeveer
tien. Op die manier bleek dat er ook heel andere activiteiten plaatsvonden
en kon hard gemaakt worden dat de wisselkantoren een belangrijke rol speelden
in het onwettige geldverkeer.In de kernteams wordt in verschillende mate prioriteit gegeven aan de
fenomeenonderzoeken. Zo heeft het kernteam Randstad Noord en Midden tot op
heden nagenoeg niets aan het fenomeenonderzoek gedaan, terwijl het kernteam
Noord-Oost-Nederland aparte organisatorische voorzieningen voor fenomeenonderzoek
heeft getroffen. De commissie constateert dat de kwaliteit van de fenomeenonderzoeken
varieert. Zo geven enkele rapporten uit Haaglanden over Zuid-Amerika slechts
algemene staatkundige en geografische informatie over de verschillende landen
in Zuid-Amerika.De vraag of fenomeenonderzoek behoort tot de politietaak is niet van belang
ontbloot. CID-informatie mag namelijk alleen worden gebruikt ten behoeve van
de politietaak. De commissie heeft geconstateerd dat bij verschillende fenomeenonderzoeken
gebruik is gemaakt van CID-informatie. Een andere vraag is of fenomeenonderzoek
als opsporing kan worden aangemerkt. Is dit niet het geval dan is gegevens-inwinning
langs strafvorderlijke weg uitgesloten. 7.2.4 Financieel rechercherenDe commissie verstaat onder financieel rechercheren het proces van verzamelen,
veredelen, bewerken en analyseren van financiële gegevens, met het doel
deze gegevens te gebruiken in een strafrechtelijk onderzoek. In toenemende
mate wordt het belang van het financieel onderzoek onderkend:Devoorzitter: Zou u ook financieel iemand
helemaal willen kunnen doorlichten, uitkleden, veel vroeger dan het nu kan?De heerVan Amerongen: Dat zou wel heel erg
makkelijk zijn. Ik zie wel dat de slagkracht die wij nu hebben, heel erg klein
is. Zo zijn er voor geld heel weinig grenzen. Je kunt binnen 3,5 minuut geld
overmaken naar Amsterdam, Hong Kong, New York, de Caribische eilanden waar
je een eigen bank voor f.20 000 kunt kopen, naar Zwitserland. En wij
doen er als opsporingsteam 3,5 jaar over om die «papertrail» te
kunnen volgen. Aan dat veld kan onze daadkracht en slagkracht worden afgemeten.
Dus het zou misschien wel handig zijn als wij binnen dat financiële traject
beter aan opsporing konden doen, omdat het de boef toch altijd gaat om geld.1In tegenstelling tot de politie, houdt de FIOD zich al jaren structureel
bezig met financieel onderzoek. Over het begin van zo'n onderzoek zegt een
teamleider van de FIOD:Devoorzitter: Ik heb nog een vraag over het
financieel rechercheren als zodanig. Op basis van welke gegevens start een
financieel onderzoek bij u? Wat is een eenvoudig praktijkvoorbeeld, waarvan
u zegt: dàn start financieel rechercheren?De heerBakker: Financieel rechercheren is
een hele manier van werken. Uit alle activiteiten die binnen een criminele
organisatie spelen, ga je alle activiteiten die op financieel gebied spelen
naar boven halen. Je gaat via die financiële lijnen kijken, wie er nu
eigenlijk tot die criminele groep behoort. In de praktijk blijkt dat je dan
inderdaad een goed overzicht krijgt van wie er daadwerkelijk betrokken is.Devoorzitter: Maar wat voor informatie heeft
u nodig om dat onderzoek te kunnen beginnen?De heerBakker: Het is de bekende kluwen: je
begint met een draadje met betrekking tot in dit geval de aansluiting op het
tactisch onderzoek, waarbij je uiteindelijk aan de hand van de bescheiden –
ik moet het even zorgvuldig formuleren, om geen tactieken en technieken prijs
te geven – komt tot...Devoorzitter: Maar neemt u een praktijkvoorbeeld
van vroeger? Neemt u een casus van vroeger, waarvan u zegt: dat heb ik nodig
gehad om goed te kunnen werken?De heerBakker: Als we die 2600 kilo gaan bekijken,
constateren we dat zo'n zaak begint met signalen die van de CID vandaan komen.
Nadat de partij in beslag is genomen, zijn wij daarbij betrokken geraakt.
Op dat moment blijkt dat sprake is van primaire aanteke-ningen op het gebied van chequeverkeer dat heeft plaatsgevonden.
Aan de hand van dat chequeverkeer komen we bij banken, en aan de hand van
die banken komen we bij meer chequeverkeer, en we gaan gewoon de papertrail
volgen van de zaken. Naast het financiële traject hebben we ons in die
zaak ook beziggehouden met het douanetraject: verdovende middelen, harddrugs
in dit geval, plegen Nederland binnen te komen. Aan de hand van dat onderzoek
constateer je ook een aantal betrokkenen die bij een groepering horen. Je
constateert dat een dergelijke partij onderdeel is van meerdere transacties
die hebben plaatsgevonden. Al die gegevens bij elkaar zijn de basis voor vervolgonderzoek.2Financieel rechercheren wordt wel gezien als het middel bij uitstek tegen
georganiseerde criminaliteit.3 Wanneer de criminele geldstromen, en daarmee
de illegale goederenbewegingen, zichtbaar gemaakt worden dan kunnen topcriminelen,
die zich doorgaans exclusief bezighouden met de financiën, aan de onderliggende
strafbare feiten worden gerelateerd. Bovendien kan financieel onderzoek resulteren
in het afromen van wederrechtelijk verkregen vermogen. De heerVos: Kunt u dat financieel rechercheren
nader uitleggen? Vanmorgen zei mijnheer Van Amerongen ook dat geld soms in
tweeënhalve minuut de wereld kan rondgaan, maar dat het tweeënhalf
jaar kan duren om het financieel tracé te vinden. Wat heb je daar nu
aan als je de zware georganiseerde criminaliteit wil aanpakken?De heerPieters: De heer Van Amerongen heeft
een voorbeeld gegeven, denk ik. Ik ben hier de laatste maanden mee bezig geweest.
Nadat wij elkaar al eerder hebben gesproken, ben ik doorgegaan op het financieel
rechercheren, ook omdat ik zag dat er geen echt goede definitie van was. Ik
denk dat die er nu wel ligt, mede op basis van een tweetal stukken. Die definitie
is niet zo gemakkelijk te geven. Heel kort kan gezegd worden: het is onderzoek
naar geldstromen, en dan criminele geldstromen of geldstromen afkomstig uit
de criminaliteit. Dat is vooral administratief onderzoek. Dit betekent veel
papierwerk. Er is gezegd dat geld in tweeënhalve minuut de wereld rond
kan gaan en dat wij er dan heel lang achteraan kunnen lopen. Het zwakke punt
van de criminaliteit is nu dat bepaalde dingen moeten worden vastgelegd; met
name als het geld afkomstig is van handelingen die in het algemeen als crimineel
worden beschouwd, zoals drugshandel. Dat geld kan men niet verantwoorden,
maar men wil het toch gebruiken. Men wil het ook niet te ver weg hebben, want
wat heb je eraan als het geld ergens in een oerwoud in een ver werelddeel
vaststaat en men kan er niets mee? Men wil het het liefst dicht in de buurt
gebruiken. Dan moet het zichtbaar worden. Bij het zichtbaar worden, worden
de fouten gemaakt. Daar moet de financieel rechercheerder zich op richten.1Financieel rechercheren heeft volgens nagenoeg alle betrokkenen een meerwaarde
ten opzichte van het klassieke rechercheren. Financieel rechercheren komt voor in twee elkaar aanvullende varianten.
De eerste vorm concentreert zich op een (rechts)persoon, waarbij wordt aangetoond
wat betrokkene legaal verdient. Dat wordt vervolgens afgezet tegen wat hij
uitgeeft. Discrepanties kunnen aanleiding zijn voor nader onderzoek. De tweede
vorm concentreert zich op het geldspoor dat de omgekeerde richting volgt van
een transport van verboden goederen. De «paper trail» van bijvoorbeeld
een drugstransport wordt in kaart gebracht. De meldingen van het Meldpunt
ongebruikelijke transacties2 en de zogenaamde
Pluk-ze wetgeving zijn behulpzaam bij financieel rechercheren.Over het algemeen is de vereiste financiële deskundigheid nog niet
aanwezig binnen politie en justitie. Daarom wordt intensief samengewerkt met
FIOD en andere financiële deskundigen. Ook lopen politiemensen stage
bij de bureaus financiële ondersteuning teneinde meer inzicht te krijgen
in financiële aspecten.3Het landelijk rechercheteam (LRT) in oprichting zal zich in het bijzonder
gaan bezighouden met het financieel rechercheren:De heerRouvoet: (...) Kunt u aangeven waarin
het LRT zich gaat onderscheiden van de kernteams? Ik meen begrepen te hebben
dat u wel eens gezegd hebt: het LRT is een kernteam als andere kernteams.
Kunt u duidelijk maken waarin het zich gaat onderscheiden van wat wij al hebben?De heerVan Gemert: Ik zal het in elk geval
proberen. Het LRT heeft dezelfde positie en beweegt zich op dezelfde markt
als de andere kernteams. Er is heel nadrukkelijk behoefte aan het kiezen van
een andere ingang, aan het nagaan waar het geld van de georganiseerde criminaliteit
blijft. De ministers van Binnenlandse Zaken en van Justitie hebben een opdrachtomschrijving
gegeven en die omvat eigenlijk drie verschillende taken. Ten eerste de bestrijding
van georganiseerde criminaliteit via de financiële invalshoek. Ten tweede
het voldoen aan rechtshulpverzoeken uit het buitenland. Ten derde het plaatsen
van zaken van nationaal of internationaal belang, die niet te plaatsen zijn
bij een regionaal team, bij een landelijk team. De hoofdtaak is de eerste
taak. Die komt erop neer dat wij zullen proberen om met name geld te volgen.
U zult zeggen: dat doen de andere kernteams ook.De heerRouvoet: Dat zou mijn volgende vraag
zijn. Er wordt al een tijd op gehamerd dat het financieel rechercheren door
alle politieteams gedaan wordt, dat niet veronachtzaamd mag worden dat er
een financieel traject is. De heerVan Gemert: Ik denk dat dit inmiddels
de insteek van de meeste teams is. Waarom dan toch een landelijk rechercheteam?
In samenwerking met het LBOM proberen wij die eerste taakomschrijving wat
verder uit te werken. U kunt zich voorstellen dat er bepaalde complexe zaken
zijn of zaken die een internationaal verband hebben of zaken waarin heel nadrukkelijk
moet worden samengewerkt met andere bijzondere opsporingsdiensten, waarbij
het plan bestaat dat zij ook deelnemen in het team.De heerRouvoet: Denkt u bijvoorbeeld aan de
FIOD?De heerVan Gemert: Ja. Je kunt een aantal
factoren opsommen die een zaak geschikter maken voor het LRT dan voor een
kernteam. Het ligt in de bedoeling dat verder vorm te geven.De heerRouvoet: Kunt u dat iets inzichtelijker
maken? Wij hebben een periode achter de rug waarin is aangedrongen op die
manier van rechercheren: volg een geldstroom en probeer uit te komen bij degene
die uiteindelijk de beschikkingsmacht over het geld heeft. Er is druk uitgeoefend
op de regiokorpsen om dat te doen. Wij kennen het verschijnsel van de BFO's,
waarover wij straks waarschijnlijk nog komen te spreken. Lag het niet veel
meer voor de hand om die route uit te bouwen en te verdiepen, in plaats van
het in leven roepen van het LRT?De heerVan Gemert: Ik denk dat je beide zult
moeten doen, omdat wij ervaren dat financieel rechercheren een goede methodiek
is. Ik heb de overtuiging dat dit bij de andere teams verder wordt uitgebouwd.
Daarnaast kunnen zich zaken voordoen op het nationale of internationale terrein
waarin het noodzakelijk is dat er sprake is van navolging. Ik meen dat de
minister bij de presentatie van het rapport Meldpunt ongebruikelijke transacties
heeft aangegeven dat daarin ook een opdracht voor het LRT zou kunnen liggen.
Dat kan een voorbeeld zijn waarover je kan zeggen: daar komen informatie en
een onderzoeksobject naar voren waarbij navolging geboden is en dat zou iets
kunnen zijn voor het LRT.1(...)De heerVan Gemert: Financieel rechercheren
is niet specifiek voor fraude of milieu voorbehouden. Ik denk dat je ook drugszaken
kunt aanpakken als je voor een andere ingang kiest. Dat wordt ook langzamerhand
gedaan. Ik wil de zaken van het LRT niet beperken tot een bepaald terrein.
Het is best mogelijk dat de noodzaak wordt gevoeld om heel specifiek een bepaald
persoon aan te pakken. Dat kan ook een drugshandelaar zijn. Financieel rechercheren
zou daar dan ook een mogelijkheid voor zijn en dat zouden wij dan ook kunnen
doen.De heerRouvoet: U gaat met een nieuwe klus
beginnen. Daarover heeft u contact met de heer De Groot. U heeft vast al een
paar keer gezegd dat dit u nu een zaak lijkt met een niveau of van een bepaalde
aard die het LRT moet gaan doen. Ik kan mij dat toch niet anders voorstellen.
Toen u met elkaar sprak over de vraag wat u vanaf januari of vanaf mei gaat
doen, was u toch wel iets concreter? U zei toch meer dan: wij sluiten niet
uit dat wij naast fraude iets anders gaan behandelen?De heerVan Gemert: Nee, wij zijn nog niet
zo concreet geweest dat er specifiek een opdracht uit is gekomen.2De financiële gerichtheid van de regiopolitie, de samenwerking, de
afstemming en de informatie-uitwisseling tussen de verschillende diensten
laat te wensen over. Met name in de fase voor een gerechtelijk vooronderzoek
is de behoefte aan financiële informatie groot. Slechts in een gerechtelijk
vooronderzoek bestaat een wettelijke regeling voor het opvragen van (financiële)
gegevens via een vordering van de rechter-commissaris (artt. 105 e.v. Sv).
De commissie heeft vastgesteld dat de betrokkenheid van met name financiële
instellingen bij een financieel onderzoek soms veel meer behelst dan het verschaffen
van financiële informatie. Zo is aan banken gevraagd de medewerking aan
witwaspraktijken te continueren in dienst van het strafrechtelijk onderzoek.
De (concept) Richtlijn inzake medewerking van banken regelt in dit verband
de vrijwaring van banken. 7.2.5 BeoordelingMisdaadanalyse, fenomeenonderzoek en financieel rechercheren zijn vormen
van onderzoek die als zodanig niet wettelijk zijn geregeld. Dat neemt niet
weg dat op deze vormen van onderzoek rechtsregels van toepassing zijn die
in acht genomen moeten worden. De commissie constateert dat in het bijzonder
de informatie-inwinning problematisch is. De politie kan vrij gebruik maken
van informatie uit open bronnen. In het Wetboek van Strafvordering en in bijzondere
wetten zijn regelingen getroffen voor de inwinning van informatie uit niet-openbare
bronnen (onder meer huiszoeking, bevel tot uitlevering). In de praktijk wordt
deze formele weg dikwijls vermeden. Banken en andere financiële instellingen
blijken bereid, al dan niet op basis van algemene afspraken, de gegevens «vrijwillig»
te verstrekken. Naar het oordeel van de commissie staat deze informele praktijk
op gespannen voet met de Wet persoonsregistratie. Een nadere wettelijke regeling
is daarom noodzakelijk. Daarbij zal de behoefte aan een snelle informatie-voorziening
afgewogen moeten worden tegen de privacy van degenen op wie de gegevens betrekking
hebben.Met het verrichten van fenomeenonderzoek wordt getracht vele verschillende
doelen te bereiken, variërend van preventieve maatregelen tot (rechtstreeks
toepasbare gegevens in) operationele onderzoeken.Fenomeenonderzoek dat door de politie wordt verricht om het opsporingsonderzoek
te sturen of te ondersteunen, behoort naar het oordeel van de commissie tot
de politietaak. Tegen het gebruik van CID-gegevens bestaat dan ook geen bezwaar
mits de nodige waarborgen in acht worden genomen en de officier van justitie
betrokken wordt en toestemming verleent. Fenomeenonderzoek dat door andere
(overheids)- instanties in het kader van de hen opgedragen taak wordt verricht,
valt uiteraard buiten de politietaak. Van CID-gegevens zal daarbij geen gebruik
gemaakt mogen worden. De verstrekking van persoonsgegevens door derden uit
de private sector aan de politie ten behoeve van fenomeenonderzoek kan in
verband met de privacywetgeving (art. 11 WPR) moeilijkheden opleveren. In
fenomeenonderzoek zal de houder van zo'n register, die het verzoek om gegevens
moet beoordelen, niet spoedig een dwingende en gewichtige reden kunnen vinden.
Voor hem is een mogelijke schending van de privacy (ook met het oog op een
toekomstig strafrechtelijk onderzoek) door verstrekking niet te overzien.De commissie is van oordeel dat de kwaliteit van misdaadanalyse, fenomeenonderzoeken
en financieel rechercheren kan worden verbeterd. Daarbij is het de vraag of
het fenomeenonderzoek en bepaalde specialistische onderdelen van het financieel
rechercheren door de politie moeten worden gedaan of dat anderen (universiteiten
en hogescholen, financiële deskundigen, onderzoeksbureaus) dergelijke
onderzoeken moeten uitvoeren. De commissie meent dat het soms effectiever
en efficiënter is als de politie dergelijke onderzoeken uitbesteedt aan
terzake deskundigen. Een dergelijke uitbesteding van delen van de politie-
en opsporingstaak behoeft echter naar het oordeel van de commissie een wettelijke
basis. Daarbij dient gewaarborgd te zijn dat de politie als opdrachtgever
een bepalende rol speelt bij de inhoud en structuur van het onderzoek. Voorzien
moet zijn in gedragsregels met betrekking tot de wijze waarop de onderzoekers
informatie inwinnen. Bezien moet worden of en onder welke voorwaarden van
vertrouwelijke politiegegevens gebruik mag worden gemaakt.De commissie is tevens van oordeel dat de inhoud (probleemstelling), afbakening
en verdeling van de fenomeenonderzoeken over de kernteams beter op elkaar
afgestemd dient te worden. Te weinig kernteams maken serieus werk van het
fenomeenonderzoek. Slechts een enkel kernteam kan de meerwaarde van verricht
fenomeenonderzoek aantonen. De meerwaarde van fenomeenonderzoeken kan pas
tot haar recht komen indien de kernteams zelf de noodzaak van
eigen inspanningen ten behoeve van dergelijk onderzoek erkennen. 7.3 Informatiehuishouding 7.3.1 OmschrijvingOnder informatiehuishouding verstaat de commissie het aanleggen van persoonsregisters
en de opslag van gegevens in deze registers, het beheer daarvan en de verstrekking
van gegevens aan derden. De in het register opgenomen personen en organisaties
hoeven niet per se veroordeelden of verdachten te zijn. In (tactische) onderzoeken
worden veelal tijdelijke registers aangelegd, waarin alle in het onderzoek
op enigerlei wijze betrokken personen worden opgenomen.Een CID-subject is een natuurlijke of rechtspersoon die als verdachte
betrokken is, of naar redelijkerwijs kan worden vermoed als verdachte betrokken
kan worden bij enig misdrijf dat gezien de ernst of frequentie dan wel het
georganiseerd verband waarin het wordt gepleegd een ernstige inbreuk op de
rechtsorde oplevert.1 Een CID-subject is niet per definitie verdachte in de zin
van artikel 27, eerste lid Wetboek van Strafvordering. Een CID-subject kan
immers ook zijn een persoon of organisatie ten aanzien van wie redelijkerwijs
kan worden vermoed dat hij of zij als verdachte betrokken zal worden bij enig
misdrijf met het oog waarop een CID-register is aangelegd (artikel 1 sub c
CID-regeling 1995). Hetzelfde geldt haast per definitie voor een grijze-veld-subject.De Wet politieregisters en de Wet persoonsregistraties2 bieden de kaders waarbinnen de opslag en
de verstrekking van gegevens behoren plaats te vinden. Het staat de regionale
korpsen vrij die bestanden aan te leggen die zij noodzakelijk achten voor
de uitoefening van hun taken. Daarbij zijn de korpsen gebonden aan de Wet
politieregisters en de daarop gebaseerde regelgeving. Dit betekent in ieder
geval dat voor elk register een reglement ter goedkeuring aan de Registratiekamer
moet worden voorgelegd, dan wel dat de houder verklaart dat een modelreglement
van toepassing is. 7.3.2 Bevindingen Aanleg en opslag van gegevensDe door elke politiefunctionaris te (laten) bevragen registers zijn het
Opsporingssysteem, het Herkenningsdienstsysteem en Centrale verwijzingsindex,
Nationaal Schengen informatiesysteem, het Kentekenregister en het computersysteem
Landelijke informatiesystemen (LIST).3 Deze registers staan onder het regime van de Wet politieregisters
(behalve het kentekenregister).De Regionale criminele inlichtingendienst onderhoudt een aantal persoonsregistraties,
die gezamenlijk het CID-register vormen. Deze registraties zijn door het centraal
gezag aangewezen in de thans vigerende CID-regeling 1995. Voor het register
van de zogenaamde CID-subjecten (natuurlijke en rechtspersonen) en het register
van de zogenaamde «grijze-veld»-subjecten (natuurlijke en rechtspersonen)
zijn afzonderlijke (model)privacyreglementen vastgesteld. In het CID-register
zijn eveneens opgenomen de (rechts)personen met wie CID-subjecten contact
hebben (gehad).In de CID-regeling 1995 staat vermeld welke gegevens van CID-subjecten,
contacten van CID-subjecten en «grijze-veld subjecten» geregistreerd
mogen worden. Het is de commissie opgevallen dat in de registers informatie
van velerlei aard is opgenomen. Het lijkt erop dat daarbij van
enige selectie van beschikbare informatie niet of nauwelijks sprake is.De regionale CID-en dienen hun CID-subjecten en grijze-veld-subjecten
naar de landelijke CID te zenden. Daar staan eind 1995 ongeveer 60 000
personen als CID-subject geregistreerd terwijl ongeveer 10 000 personen
als grijze-velders zijn opgenomen. Het aantal personen dat als contacten van
subjecten is opgenomen wordt niet centraal bijgehouden. Tevens worden incidenteel
rechtspersonen als CID-subject opgenomen. Gebleken is dat melding aan de landelijke
CID niet altijd gebeurt De informatie in een CID-register wordt voorafgaand
aan de opslag geëvalueerd. De informatie wordt voorzien van een betrouwbaarheidscodering
naar bron en naar gegevens. De waardering inzake de betrouwbaarheid naar de
bron is als volgt:A betrouwbaar, dat wil zeggen afkomstig van politie-ambtenaar, overheidsinstelling
of uit een anderszins zeer betrouwbare bron;B meestal betrouwbaar, dat wil zeggen afkomstig van een informant die
in het verleden betrouwbaar is gebleken;C niet betrouwbaar, dat wil zeggen afkomstig van een informant die in
het verleden niet altijd betrouwbaar is gebleken;X niet te beoordelen, dat wil zeggen afkomstig van een informant waarvan
de betrouwbaarheid (nog) geheel onbekend is.Bovendien worden vier niveaus van betrouwbaarheid aangegeven:1 de informatie is zeker juist;2 de informatie is door de bron zelf waargenomen;3 de informatie is door een ander dan de bron waargenomen, maar wordt
bevestigd door gegevens uit andere bron;4 de informatie is door een ander dan de bron waargenomen en wordt niet
door andere gegevens bevestigd.De criteria op basis waarvan deze beoordelingen worden gegeven zijn multi-interpretabel.
De beoordeling is sterk afhankelijk van de individuele runners en hun contacten
met de informanten. Van een objectieve controle van deze betrouwbaarheid kan
nauwelijks sprake zijn. De commissie heeft geen officier van justitie aangetroffen
die zelfstandig een oordeel wilde geven over de betrouwbaarheid van een informant.
Desondanks is de inschatting van de betrouwbaarheid van de informatie en de
informant van wezenlijk belang hoe verder met de informatie kan en moet worden
omgegaan. Naast de CID-registers komen bij de CID ook dagrapporten en journaals
voor waarin de ruwe gegevens worden opgeslagen.De commissie constateert dat in de CID-registers geen afzonderlijke melding
wordt gemaakt van de methoden waarmee de informatie is verzameld. In de CID-registers
staat inhoudelijke informatie over personen. Er bestaan geen regels over het
vastleggen van de methoden waarmee de informatie is verzameld. Afhankelijk
van de CID-en wordt de gebruikte opsporingsmethoden vermeld in het journaal
van activiteiten van de CID-rechercheurs of in de afzonderlijke computers
van de rechercheurs. In andere CID-en wordt geheel geen administratie bijgehouden
van de gebruikte opsporingsmethoden. De herkomst van de opgeslagen informatie
is door de wijze van administreren vrijwel nooit te traceren. Controle of
de verzamelde informatie rechtmatig is verkregen is daarmee nauwelijks mogelijk.
In een politieregister mogen slechts gegevens worden opgenomen die rechtmatig
zijn verkregen (artikel 4 Wet politieregisters). De commissie is niet gebleken
dat een dergelijke controle op CID-gegevens wordt toegepast. Verstrekking van gegevensAfgezien van de CID-registers zijn de politieregisters gevuld met gegevens,
die zonder nadere voorwaarden bruikbaar zijn in het kader van de vervulling
van de politietaak. Indien de bevraging past in dit kader geldt voor de beheerder
van een politieregister een verplichting tot verstrekking. Dit verplichtende
regime geldt niet voor de RCID-en (artikel 11 Besluit politieregisters en
artikel 11 CID-regeling 1995). Zij kunnen volstaan met verstrekkingen aan
de projectleiders van tactische onderzoeken en verder aan andere RCID-en en
de NCID. Verstrekkingen door de CID aan anderen gaan voornamelijk mondeling.
Veelal worden de mondelinge verstrekkingen gevolgd door een formulier waarop
de gegevens staan vermeld (4x4-formulieren), soms door een proces-verbaal
opgemaakt door de chef CID.Bij de evaluatie van de ingewonnen inlichtingen staat naast een betrouwbaarheidscode
ook een afhandelingscode. De waardering voor bruikbaarheid (afhandelingscodes)
is:00 kan niet gebruikt worden;01 alleen gebruiken na overleg met afzender;10 operationeel te gebruiken, afzender niet vermelden;11 operationeel te gebruiken.00-informatie kan niet gebruikt worden door de tactische recherche. Dat
neemt niet weg dat de tactische recherche soms informeel wel op de hoogte
is van de inhoud van de 00-informatie. Informeel wordt de tactische recherche
op de hoogte gesteld van deze informatie. Niet in alle regio's is dat het
geval. Soms is sprake van een strikte scheiding tussen CID en tactische recherche.1 Officieren van justitie hebben formeel geen mogelijkheid
tot inzage in de CID-registers en de informantendossiers. In de CID-regeling
1995 staan zij niet vermeld als rechthebbenden op inzage in de registers.
Daarmee onstaat de onduidelijke situatie dat een CID-officier van justitie
geen inzage kan hebben in de registers, maar wel gezagsmatig verantwoordelijk
is voor het functioneren van de CID. Feitelijk constateert de commissie dat
slechts weinig officieren van justitie daadwerkelijk behoefte hebben aan het
inzien van de verschillende CID-registers. De korpsbeheerder is formeel de
beheerder van de registers van de CID.Er is nauwelijks zicht op de vele formele en informele informatiestromen
tussen politie, justitie en derden. Hoewel er signalen zijn dat de informele
informatiestromen een grote omvang hebben, is er moeilijk vat op te krijgen.
Het blijft steken in incidentele voorbeelden over informatie-uitwisseling
tussen politie-afdelingen onderling, met banken, creditcardmaatschappijen,
Kamers van Koophandel, etc.Devoorzitter: Kunt u de U-bochtconstructie
nog even uitleggen?De heerVan Steeg: Ja, soms denk ik: je hebt
een U- en een L-bochtconstructie.Devoorzitter: Legt u ze allebei dan uit.De heerVan Steeg: De U-bochtconstructie betreft
in mijn beleving de situatie dat er in Utrecht bijvoorbeeld een informatie
binnenkomt, waarvan je zegt: om afschermingstechnische redenen kan het feit
niet in de openbaarheid komen dat het uit Utrecht komt. Wij zoeken dan een
partner, bijvoorbeeld Amsterdam, en wij vragen aan Amsterdam: willen jullie
deze informatie overnemen en vervolgens terug laten komen als zijnde informatie
in Amsterdam ingewonnen, en die terug bij Utrecht insluizen? Dat is de U-bochtconstructie.De heerVos: Wat zijn, voor alle duidelijkheid,
afschermingstechnische redenen?De heerVan Steeg: Afschermingstechnische redenen
zijn er, indien, als de informatie zoals die is opgemaakt, in de openbaarheid
komt – dus te zijner tijd in een proces-verbaal zal worden opgetekend –
de informant niet veilig is. Dan zal iedereen uit de omgeving van de
verdachte, de medeverdachten of een hoofdverdachte, bedenken en zien: hé,
dit komt van mijnheer X af.1(...)Devoorzitter: Dan nu de uitleg van de L-bocht.De heerVan Steeg: De L-bocht houdt in, dat
Utrecht de informatie opmaakt. Om redenen die ik zojuist noemde, kan de informatie
niet uit Utrecht komen. De informatie is bijvoorbeeld bestemd voor het korps
Amsterdam. In dat geval maak je de informatie op en je vraagt of ze in Amsterdam
die informatie over willen nemen op hun papier. Vervolgens geef je die aan
de tactische recherche in Amsterdam. Dan heb ik niet de controle dat in dat
korps dezelfde waardering aan de informatie wordt gegeven als wij er in Utrecht
aan geven, maar als later dingen getoetst zouden moeten staan, staan wij voor
de aangeleverde de informatie. Hierover ging de vraag van de heer Rabbae.
De informatie staat dus in ons systeem als B3 aangemerkt. Als de informatie
er elders als B2 uitkomt, hebben ze daar malversatie gepleegd. Maar ik heb
dat nog nooit gemerkt. Laat dat duidelijk zijn.2DesinformatieDe commissie heeft geconstateerd dat verschillende politiefunctionarissen
en officieren van justitie hebben overwogen desinformatie te gebruiken om
de leden van een criminele organisatie te verwarren. Slechts een enkele keer
is het ook tot uitvoering gekomen.Devoorzitter: Ik bedoel het in algemene zin.
Heeft u overwogen om onjuiste informatie naar te pers te lekken?De heerKoers: Nee, dat is niet overwogen.
Er is wel iets anders overwogen. Er liep op dat moment een redelijk aantal
telefoontaps. Als je in een groep van 60 mensen wilt proberen te achterhalen
wat de waarheid is, kan een bericht in de krant of in dat soort bladen soms
een rumoer over de telefoon veroorzaken. Als dat zou gebeuren, is dat meegenomen.
Allerlei opties c.q. mogelijkheden om die zaak tot een oplossing te brengen
hebben de revue gepasseerd. Hoe kun je achter de waarheid van deze zaak komen?Devoorzitter: In algemene zin, mag het OM
onjuist informatie naar buiten brengen om achter de waarheid te komen?De heerKoers: Ik vind van niet. Ik zou het
ook niet doen. Je kunt echter soms wel een klein beetje informatie naar buiten
brengen die waar is en die reacties oplevert. Ik vind echter niet dat je onware
informatie naar buiten moet brengen.Devoorzitter: U vindt niet dat je mag liegen
in het belang van de zaak?De heerKoers: Absoluut niet.De heerRabbae: Het gebeurt ook niet in de
praktijk?De heerKoers: Ik weet niet wat een ander doet,
maar ik doe het niet.3Wel komt het in ieder geval voor dat bepaalde informatie op een door de
politie (al dan niet in overleg met het openbaar ministerie) gekozen moment
aan de pers wordt gegeven. Dit wordt gedaan teneinde na te gaan of getapte
personen over de telefoon over die perspublicaties spreken waardoor wellicht
duidelijk wordt of van enige betrokkenheid sprake is. Het gaat dan om met
het oog op de opsporing gefaseerde en gestructureerde informatievoorziening.
Van een zelfstandige opsporingsmethode kan dan eigenlijk niet worden gesproken. 7.3.3 BeoordelingPrivacy-regelgeving wordt veelal opgevat als een belemmering voor de opsporing.
De commissie heeft niet kunnen constateren dat privacy-regelgeving daadwerkelijk
een belemmering vormt in het functioneren van politie en justitie. De commissie
constateert dat politie en justitie alle gegevens opslaan die verkregen worden.
Van enige selectie van de opgeslagen gegevens is nauwelijks sprake. De commissie
constateert tevens een uitgebreide uitwisseling van gegevens
tussen de CID-en onderling en de CID en de tactische recherche. De commissie
ziet onvoldoende argumenten voor de opvatting dat de opsporing wordt gefrustreerd
doordat privacy-regelgeving daaraan in de weg staat. Politie en justitie hebben
inmiddels leren werken met deze regelgeving. De commissie is van oordeel dat
de geldende regelgeving voor de verschillende politieregisters kan en moet
worden gevolgd. Daarbij moet nader worden bezien of de uitwisseling van informatie
kan worden bespoedigd. De commissie is een tegenstander van de U-bochtconstructie. De commissie is van oordeel dat de controle op de vaststelling van de
betrouwbaarheid en de bruikbaarheid van CID-informatie moet verbeteren. De
officier van justitie moet naar het oordeel van de commissie inzage kunnen
hebben in de CID-registers. De officier van justitie dient ook daadwerkelijk
controle uit te oefenen op de inhoud van deze registers. De beoordeling van
de inhoud van deze registers is een onderdeel van de taak van de officier
van justitie.Daarnaast is de commissie van oordeel dat in de verschillende politieregisters,
maar vooral in de CID-registers moet worden vastgelegd op welke wijze de informatie
is verzameld of verkregen. Naast een registratie van de inhoud van de informatie
dient naar het oordeel van de commissie ook een registratie van de gebruikte
methoden plaats te vinden. Te allen tijde moet het mogelijk zijn achteraf
vast te stellen zowel wat de inhoud van de informatie is als hoe de informatie
is verkregen.In hoofdstuk 9 wordt aangegeven hoe de commissie meent dat omgegaan moet
worden met de begrippen «CID-subject» en «grijze-veld-subject».
De commissie is van oordeel dat de omschrijving van deze begrippen in de CID-regeling
1995 niet adequaat is en tot effect heeft dat overbodige informatie wordt
opgeslagen over teveel personen. 7.4 Bestuurlijke rechtshandhaving 7.4.1 OmschrijvingOnder bestuurlijke rechtshandhaving verstaat de commissie in het kader
van dit onderzoek het geheel van bestuurlijke maatregelen dat mogelijk is
ter beheersing van de (georganiseerde) criminaliteit zoals het weigeren of
verlenen van vergunningen, aanbestedingen of subsidies en het treffen van
maatregelen binnen overheidsorganisaties.1Devoorzitter: Wij hebben het alleen gehad
over strafvordering. Vindt u ook dat criminele inlichtingen van de politie
gebruikt moeten kunnen worden ten behoeve van het bestuur? Het komt dus niet
tot een zaak, maar de informatie is wel zodanig dat het bestuur er baat bij
kan hebben in het kader van bestuurlijke rechtshandhaving.De heerCorstens: Ja, mijn antwoord daarop
is een voorzichtig: «ja». Het lijkt mij uitermate nuttig, zeker
als wij denken aan kwesties van verwevenheid van onderwereld met bovenwereld,
waarover vanochtend gesproken is. Het gevaar van die verwevenheid, dat weet
u beter dan ik, is uitermate groot en uitermate bedreigend voor de samenleving.
Ik ben dan geneigd om te zeggen dat het onder omstandigheden en onder bepaalde
voorwaarden zou moeten kunnen.27.4.2 BevindingenVerschillende overheidsorganen zijn bezig met maatregelen op het terrein
van de bestuurlijke rechtshandhaving. Het voorkomen en bestrijden van integriteitsaantasting
en het vergroten van de weerbaarheid van overheidsorganisaties zijn daarbij
een belangrijk aandachtspunt. Het ministerie van Binnenlandse Zaken is het
primair verantwoordelijke departement.3Bestuurders kunnen uit openbare bronnen informatie verzamelen ter voorbereiding
van een bestuursbesluit. Daarbij zijn met name het handelsregister en het
kadastrale register het meest belangrijk. In de praktijk zullen deze gegevens
geen overtuigende motivering opleveren voor het weigeren van een vergunning,
subsidie, ontheffing of gunning aan een bepaalde inschrijver.Bestuurders kunnen tevens informatie uit niet-openbare bronnen genereren.
Deze bronnen (niet zijnde politieregisters) zijn onderworpen aan de Wet persoonsregistratie
(GBA, kentekenregistratie). Bestuurders kunnen slechts vragen om deze gegevens:
de beheerder van de registratie maakt de afweging (doel, individueel belang,
taak, geen onevenredige schade van de privacy van de geregistreerde).Verstrekking van gegevens uit een politieregister buiten de door de wet
genoemde limitatieve kring van personen kan niet plaatsvinden (Wet en Besluit
politieregisters).1 Het bestuur kan geen gegevens verkrijgen. Verstrekking van CID-gegevens is
tevens onderworpen aan Wet en Besluit politieregisters. Het is niet mogelijk
deze informatie te verkrijgen als de vrager niet is genoemd in het CID-privacyreglement.De huidige wettelijke kaders bieden nauwelijks mogelijkheden om op basis
van een veroordeling of een vermoeden van gepleegde of nog te plegen strafbare
feiten vergunningen, ontheffingen en subsidies te weigeren of in te trekken.
Bij aanbesteding van grote bouwopdrachten kan dit wel op basis van een eerdere
veroordeling.In de praktijk is een informele uitwisseling van gegevens ontstaan. Gegevens
uit politieregisters (inclusief CID-registers) worden soms aan het bestuur
verstrekt. De commissie heeft vele voorbeelden aangetroffen waarin politie
en justitie bestuurders inlichten op basis van vertrouwelijke informatie uit
CID-registers. Bestuurders hebben tevens afwijzende beslissingen genomen op
basis van CID-informatie. Tot nog toe zijn er geen schadeclaims gevolgd.De heerPaulissen:... Vaak is het een kwestie
van tijd. Dat wil zeggen, de tijd waarop het niet kan dat wij die informatie
uitgeven. Bij veel van die gevallen zie je dat later, uiteindelijk, blijkt
dat er toch wel iets mis is, dus dat je er in een strafrechtelijk onderzoek
uiteindelijk wel achter komt. Natuurlijk is het zo dat er nu een situatie
is waarin die aannemer zich niet kan verdedigen. Dat kan ook niet. Ik zou
ook geen manier weten waarop dat kan. Wij maken de afweging heel zorgvuldig.
Wij praten nu over het systeem, alsof wij dat dagelijks doen. Het is nu in
één concreet geval gebeurd. Daarbij hebben wij gezegd: wij hebben
zo'n duidelijke aanwijzingen en wij vinden de aard van het gebouw zo cruciaal
dat...Devoorzitter: Wat voor gebouw was het?De heerPaulissen: Een politiebureau. Wij hebben
gezegd: wij vinden het zo cruciaal dat wij het gewoon niet willen. Wij hebben
het in de verre voorfase gedaan. Als de aannemer in de aanbesteding had gezeten
en als hij zich had ingeschreven, was hij gewoon doorgegaan. In een verre
voorfase ga je proberen om het te verhinderen. (...) Het gaat uiteindelijk
maar om dat ene gebouw. Ik zou het anders zien als ik hiermee die man een
stigma oplegde waardoor hij nergens meer zou kunnen bouwen. Ik maak voor mij
zelf deafweging tussen doel en middel. Als er een overheidsgebouw wordt neergezet
en als wij het risico lopen dat dit gebeurt door een aannemer waarvan wij
goede informatie hebben dat die niet helemaal lekker zit, dan... Als ik daarmee
naar buiten zou gaan of als ik het zou laten uitlekken, waardoor ik die man
een stempel opplak, dan doe ik hem heel veel onrecht. Nu wordt hem op een
min of meer subtiele manier deze ene aanbesteding onthouden. Ik heb daar niet
het gevoel bij dat ik de werkgelegenheid en die man in het bijzonder...Devoorzitter: U wilt niet in een politiebureau
werken dat eventueel met crimineel geld neergezet is. Daar kan ik mij iets
bij voorstellen. Aan de andere kant, kan die aannemer zeggen: die man vergist
zich verschrikkelijk. Het blijft altijd in een schemergebied hangen.De heerPaulissen: Ja.2Devoorzitter: Heeft u het wel eens bij de
hand gehad dat u informatie kreeg uit de CID-sfeer terwijl u op het punt stond
om een bepaalde beslissing te nemen?De heerd'Hondt: Heel zelden. Ik heb het een
keer bij de hand gehad bij de mogelijke verkoop van het politiebureau zelf.
Dat was overigens geen echte CID-informatie, maar informatie van mensen die
bij de CID werkten. Het ging om de eigen organisatie; de CID was in dat gebouw
gehuisvest en de dienst was dus geïnteresseerd in de gegadigden voor
dat gebouw. Er was harde informatie over de betrokkene uit de strafregisters
en de justitiële documentatie, maar die was uit een ver verleden. Maar
er was ook recente informatie bekend bij degenen die bij de CID werkten. Het
ging echter niet om een CID-subject, zodat de gegevens boterzacht waren. Je
vraagt je in zo'n geval dan ook af, wat je ermee kunt doen, maar zulke informatie
kan wel een rol spelen.Devoorzitter: Wat heeft u ermee gedaan?De heerd'Hondt: Wij hebben de informatie in
die zin gebruikt dat wij tegen de betrokkene hebben gezegd dat het verstandig
zou zijn, van de transactie af te zien. En op de vraag waarop dat berustte,
hebben wij gezegd dat hij het in die sfeer moest zoeken.Devoorzitter: Ik begrijp uw bezorgdheid wel
als zoiets zich voordoet, zeker als het om een politiebureau gaat, maar u
spreekt van antecedenten uit een ver verleden. Die mogen toch in het normale
rechtsverkeer geen rol spelen. En verder noemt u informatie van politie-ambtenaren
bij de CID, die geen CID-informatie is.De heerd'Hondt: Maar die informatie leidde
wel voor 100% tot de overtuiging dat die transactie niet moest worden gesloten.De heerRouvoet: Mag ik het u dan iets concreter
vragen? In dit verband worden termen als integrale veiligheid of integrale
rechtshandhaving gebruikt. De politie verzamelt informatie ten behoeve van
het bestuur; kan dan naar believen de strafvorderlijke weg, de fiscale weg
of de bestuurlijke weg gevolgd worden en kan iedereen gebruik maken van de
informatie «in die bak», bijvoorbeeld CID-informatie, die niet
altijd even hard is?De heerd'Hondt: Als het om justitiële
documentatie, strafregisters en politieregisters gaat, is de zaak duidelijk.
Dat is goed geregeld, ook voor CID-informatie. Maar gebruik maken van CID-informatie,
zeker als het gaat om de grijze registers, is Überhaupt niet doenlijk.
Ook de andere CID-informatie is niet bedoeld om hiervoor gebruikt te worden,
maar er zijn grensgevallen. Kan CID-informatie die buiten een bepaald circuit
eigenlijk tot de algemene informatie van de politie behoort, een rol spelen
bij het nemen van beslissingen ten aanzien van bijvoorbeeld de politie-organisatie
zelf? Je moet dan bekijken tot hoe ver je kunt gaan.1De heerKoekkoek: Ik geef een ander voorbeeld.
Hebt u voorkomen dat een CID-subject of een verdachte een bepaalde officiële
functie zou gaan vervullen? Bij officiële functies kunt u denken aan
een burgemeester of een rechter.De heerPaulissen: Dat heeft wèl gespeeld.
Wij beschikten over CID-informatie dat een persoon zich bezighield met strafbare
feiten en dat die persoon geopteerd had voor rechter-plaatsvervanger. Wij
hebben toen gezegd: dat is een heel kwalijke ontwikkeling, wij moeten met
de hoofdofficier en de PG bespreken wat wij daar concreet mee kunnen doen
om het tegen te houden. Toen zijn op een gegeven moment uit de eigen omgeving,
het eigen vakgebied, van de man geluiden gegaan naar degene die de beslissing
moest nemen over de plaatsing. Die geluiden zijn ons vóór geweest.
Anders hadden wij of via de PG het contact gelegd om te zeggen: wij hebben
deze informatie en wat betekent dit voor de plaatsing van deze persoon?De heerKoekkoek: Aan de ene kant hebt u de
informatie doorgespeeld binnen hetopenbaar ministerie, maar aan de andere
kant constateerde u dat vanuit de desbetreffende beroepsgroep ook al enig
rumoer was ontstaan waardoor het uiteindelijk toch niet doorging.De heerPaulissen: Ja.Devoorzitter: Maar de president van de desbetreffende
rechtbank heeft het toch ook uit uw koker gehoord?De heerKoekkoek: Is het u bekend dat de informatie
hem bereikt heeft vanuit het openbaar ministerie?De heerPaulissen: Ik weet dat er contact gelegd
zou worden tussen het openbaar ministerie en de desbetreffende rechter.De heerKoekkoek: Tussen de procureur-generaal
en de president van de rechtbank? De heerPaulissen: Ja. Ik ga ervan uit dat
het op die manier gebeurd is. Je kunt uiteindelijk alleen maar voor je zelf
spreken. Laat ik het zo zeggen: ik heb het gegeven aan de hoofdofficier-PG,
met de bedoeling dat er iets mee gedaan werd.1De heerDe Graaf: Mijnheer Van Riessen, mede
gelet op de tijd kom ik nog op één onderwerp, namelijk uw betrokkenheid
bij het project van de noord-zuidlijn, de metroverbinding. Wij hebben eerder
begrepen dat daar een bestuurlijk project aan gekoppeld is waarin politie
en gemeente samenwerken. Waarom precies? Kunt u dat aangeven?De heerVan Riessen: Het is een samenwerking
tussen bestuur, politie en openbaar ministerie. Ook Coopers & Lybrand
werkt daaraan mee. De bedoeling hiervan is, een methodiek te ontwerpen om
te bekijken of wij de aanbesteding van een groot project, zoals de noord-zuidlijn,
kunnen beveiligen tegen invloeden van vormen van georganiseerde misdaad. Hoe
doe je dat dan? Je kunt wel zeggen: jongens, ga eens even de aanbesteding
beveiligen. Dat gaat echter niet zo maar. Er zit dus een hele voorstudie aan
vast om een screening-model op te bouwen om tot die beveiliging te komen.De heerDe Graaf: Hoever bent u nu? Ik had
begrepen dat u in het najaar...De heerVan Riessen: Binnenkort komt de eerste
studie van de projectgroep op tafel bij de driehoek. In die studie wordt aangegeven
dat er een model is te bouwen waarbij je niet in eerste instantie een beroep
doet op politiegegevens, CID-gegevens. Neen, de lijn gaat veel meer naar een
andere kant. Bedrijven die aanbesteden en inschrijven, worden van te voren
in een soort pre-kwalificatie helemaal nagetrokken, gescreend. En dat kan
wettelijk ook. Op grond van de Europese wetgeving is het mogelijk om die screening
te doen. (...)2Er bestaat een grote behoefte bij politie, justitie en bestuur om mogelijkheden
te creëeren voor de uitwisseling van informatie tussen politie, justitie
en bestuur.Het openbaar bestuur tracht door preventieve maatregelen deze vraagstukken
te vermijden. In veel gevallen zal het bestuur informatie kunnen vergaren
doordat de aanvrager van een vergunning, ontheffing of subsidie dan wel de
intekenaar op een aanbesteding zelf informatie moet aandragen. Op deze manier
wordt thans getracht te voorkomen dat criminele organisaties zich vermengen
met de bovenwereld. 7.4.3 BeoordelingDe commissie is van oordeel dat de huidige situatie niet kan worden gehandhaafd.
Politie, justitie en bestuur wisselen nu informeel allerlei informatie uit.
Er bestaat veel onduidelijkheid over wat er met die informatie kan en moet
gebeuren. Voor een effectieve en rechtsstatelijk verantwoorde opsporing en
vervolging is het noodzakelijk dat politie, justitie en bestuur vertrouwelijke
informatie kunnen uitwisselen. Het bestuur moet met het oog op nauwkeurig
omschreven doeleinden op de hoogte kunnen zijn van informatie waarover politie
en justitie beschikken. De commissie is van oordeel dat een zodanige normering
moet plaatsvinden dat uitwisseling van deze gegevens mogelijk wordt gemaakt.Een moeilijker vraagstuk is of het bestuur CID-informatie kan gebruiken
als grond voor afwijzing van een verzoek om vergunning of een aanbesteding.
CID-informatie alleen kan naar het oordeel van de commissie geen grond zijn
voor een negatieve beslissing. Door politie, justitie en bestuur moet een
gezamenlijke inschatting worden gemaakt van de betrouwbaarheid van de gegevens. 7.5 Internationale opsporing 7.5.1 InleidingIn het licht van de bestrijding van de op internationale schaal opererende
criminele organisaties wordt aandacht besteed aan de praktijk van de
internationale opsporing. In dit kader wordt ingegaan op internationale samenwerking
en gegevensuitwisseling. Tevens komt het functioneren van buitenlandse opsporingsambtenaren
in Nederland en Nederlandse opsporingsambtenaren in het buitenland aan de
orde. Er zal geen aandacht worden besteed aan andere vormen van rechtshulp
dan de rogatoire commissie en politiële samenwerking. 7.5.2 Juridische structuur en organisatieRegelmatig blijkt tussen verschillende staten behoefte te bestaan aan
strafprocessuele bijstand in de vorm van kleine rechtshulp. Kleine rechtshulp
vindt plaats op basis van schriftelijke verzoeken tot het verzamelen van bewijsmateriaal
van de ene justitiële autoriteit aan de andere. Dergelijke verzoeken
moeten ex artikel 552 n Sv op een verdrag zijn gebaseerd als zij de toepassing
van dwangmiddelen, zoals inbeslagneming en onvrijwillig verhoor van personen,
vergen. Dergelijke tot Nederland gerichte verzoeken vragen de inschakeling
van de rechter-commissaris. Men noemt dergelijke verzoeken rogatoire commissies.
Er zijn verschillende rechtshulpverdragen gesloten. Zo is Nederland partij
bij het Europees verdrag aangaande de wederzijdse hulp in strafzaken (1959),
inclusief het protocol (1978), de Nederlands-Duitse overeenkomst van Wittem
(1979), de Schengen Uitvoeringsovereenkomst. Nederland zal naar verwachting
partij worden bij het Europolverdrag. Indien geen dwangmiddelen nodig zijn
om aan een rechtshulpverzoek tegemoet te kunnen komen, kan sinds kort de politie
zelfstandig, zonder tussenkomst van een officier van justitie, hieraan gevolg
geven (zie art. 552i Sv). Gegevensverstrekking in het kader van internationale
politiesamenwerking is geregeld in artikel 13 Besluit politieregisters (1991).
Er is geen aparte wettelijke regeling voor uitgaande rechtshulpverzoeken anders
dan artikel 539a Sv. Hierin is bepaald dat het optreden van politie/justitie
in het buitenland gehouden is aan het Nederlandse Wetboek van Strafvordering.Sinds september 1991 is een landelijk officier van justitie werkzaam op
het gebied van de internationale opsporing. Zo worden inkomende rechtshulpverzoeken
die niet kunnen worden ondergebracht bij een bepaald parket, zoals bijvoorbeeld
een verzoek tot observatie waarbij het niet zeker is waar de gevraagde observatie
heen zal leiden, behandeld door de landelijke officier van justitie. Bovendien
valt de coördinatie van samenwerking met de Nederlandse Antillen en Aruba
en de buitenlandse verbindingsofficieren (liaison-officers) tot zijn competentie.
Ook is zijn tussenkomst vereist bij het optreden van buitenlandse informanten
en infiltranten in Nederland en gecontroleerde afleveringen. De landelijke
officier van justitie speelt een niet onaanzienlijke rol bij de inzet van
bijzondere opsporingsmethoden. In de meeste gevallen echter handelt een lokale
officier van justitie de reguliere stroom van inkomende en de uitgaande rechtshulpverzoeken
af. In principe dienen de verzoeken tot rechtshulp via de CRI te lopen alwaar
registratie en coördinatie kan plaatsvinden. In spoedeisende gevallen
kan een inkomend verzoek ook rechtstreeks aan een korps worden gericht.Jaarlijks worden ongeveer 2500 rechtshulpverzoeken gedaan om Nederlandse
strafprocessuele bijstand. Deze jaarlijkse stroom kan een politie- of een
bijzondere opsporingsdienst rechtstreeks bereiken van een buitenlandse collega,
via de CRI, via het openbaar ministerie, via de rechter-commissaris, van een
buitenlandse of een Nederlandse liaison-officer (LO) dan wel via het ministerie
van Justitie, wat evenwel in reguliere zaken weinig voorkomt. De ongeveer
400 uitgaande verzoeken worden veelal rechtstreeks, zonder tussenkomst van
het ministerie van Justitie, verzonden. Een belangrijke positie in het grensoverschrijdende
politiële gegevensverkeer nemen de afdelingen recherche-informatie (ARI)
in. Dit zijn vijf regionaal vooruitgeschoven posten van de CRI, die de uitvoering van de internationale opsporingsverzoeken en de liaison-officers
begeleiden. Van geringe importantie maar wel in opkomst zijn de internationale
informatiesystemen. Zo bestaat het Schengen Informatie Systeem, wat echter
nog niet door alle lidstaten is gevuld met gegevens. Ook is de voorloper van
Europol, de Europese Drugs Eenheid in Den Haag, operationeel.1 Echter,
tot op heden functioneert deze voornamelijk als een faciliterende dienst voor
informatie-uitwisseling tussen de gedetacheerde liaison-officers. 7.5.3 Informatie-uitwisselingEen niet onaanzienlijk deel van de informatie-uitwisseling geschiedt via
de informele kanalen, omdat de officiële weg vaak lang duurt. Deze informatie
wordt opgevraagd om eerst te kunnen bepalen of en zoja welke stukken later
als bewijs kunnen worden gebruikt. Deze bewijsstukken worden dan alsnog via
de officiële weg wederom opgevraagd.In de praktijk verschilt de verstrekking van politiegegevens aan het buitenland
niet wezenlijk van verstrekking aan andere politieregio's. De politie kan
dit zelfstandig afhandelen, met uitzondering van CID-informatie. Hierin moet
de CID-officier worden gekend (artikel 13 CID-regeling 1995). Verstrekking
dient via de NCID te worden gedaan. De indruk is dat dit niet consequent gebeurt.
Theeuwes beaamt dit in zijn verhoor:Devoorzitter: Ik wil graag met de heer Theeuwes
het geven van informatie aan en de contacten met het buitenland bespreken.
Komt alle politie-informatie aan het buitenland bij u langs?De heerTheeuwes: Neen, niet alle politie-informatie
aan het buitenland komt bij de CRI langs.Devoorzitter: Kunnen politiekorpsen direct
die informatie leveren?De heerTheeuwes: Strikt volgens de regeling,
zoals neergelegd in het besluit politieregisters, moet alle politie-informatie
langs de CRI gaan.Devoorzitter: Waarom gebeurt dat niet?De heerTheeuwes: Het apparaat van de CRI is
daarvoor veel te klein. De regionale korpsen in Nederland zijn misschien niet
op de hoogte van deze kleine bepaling in artikel 13 van het besluit politieregisters.2In het buitenland kent men ons systeem van gecodeerde zachte informatie
veelal niet. Het is voorgekomen dat niet operationeel te gebruiken informatie
in een zaaksdossier is beland.Bij het omgaan met uit het buitenland afkomstige informatie wordt gehandeld
naar het vertrouwensbeginsel, dat wil zeggen dat ervan uitgegaan wordt dat
de informatie rechtmatig is verkregen door de buitenlandse autoriteit, alsmede
dat de informatie gebruikt zal worden voor geen ander doel dan het doel waarvoor
zij is verstrekt.Devoorzitter: Hoe controleer je of de informatie
die je geeft nog rechtmatig gebruikt wordt en of de informatie die je krijgt,
rechtmatig verkregen is? Nederland is in Europa het enige land met een CID-systeem
met een waardering van soms heel gevoelige informatie. In het buitenland bestaat
dit niet.De heerTheeuwes: Niet overal. Er zijn landen
die waarde aan hun informatie toekennen door middel van dit systeem. Uit een
gesprek met liaison-officieren bleek mij dat het in Engeland gebruikelijk
is om waardering van informatie en de bron toe te kennen.Devoorzitter: Is er praktische controle op
wat er in- en uitgaat? Wat gebeurt daarmee en hoe is de informatie verkregen?De heerTheeuwes: Internationale samenwerking
is een kwestie van professionaliteit en vertrouwen. Wij spreken nu over het
vertrouwensbeginsel.Devoorzitter: Hebt u enige controle op dat
vertrouwen? De heerTheeuwes: Als het enig doel dient,
kan ernaar worden geïnformeerd. Je stelt echter wel op dat zelfde moment
de vertrouwensvraag.1Zelden wordt gecontroleerd of de informatie rechtmatig is verkregen. Derhalve
is het denkbaar dat informatie verkregen door uitlokking al dan niet van landen
waar dit onder omstandigheden is toegestaan, zoals Duitsland, gebruikt wordt
in een Nederlandse rechtzaak.Naast politiediensten wordt ook informatie uitgewisseld tussen bijzonder
opsporingsdiensten en veiligheidsdiensten. Zo heeft de Binnenlandse veiligheidsdienst
(BVD) regelmatig contact met haar zusterdiensten in het buitenland. Sommige
hiervan hebben ook de bestrijding van de georganiseerde misdaad in hun portefeuille.
Vragen hierover aan de BVD worden doorgegeven aan de landelijke BVD-officier
van justitie. Deze praktijk van gegevensverkeer tussen zusterdiensten met
verschillen in taken, vindt men ook terug bij de douane. De uitwisseling van,
soms ongelijksoortige, douane-informatie geschiedt op basis van de Europese
verordening 1468 of een apart verdrag.De uit het buitenland verkregen CID-informatie krijgt doorgaans de evaluatie
A1 hetgeen wil zeggen afkomstig uit zeer betrouwbare bron alsmede dat de informatie
door de bron zelf is waargenomen en er een bevestiging uit andere bron is. 7.5.4 Uitvoering van buitenlandse assistentieverzoeken
door NederlandEr is een stijgende lijn merkbaar in het aantal officiële verzoeken
om kleine rechtshulp. Van 38 verzoeken in 1991 naar 52 verzoeken in 1994,
waarvan het merendeel betrekking had op verdovende middelenzaken. In het kader
van een rogatoire commissie kan worden verzocht een politiefunctionaris aanwezig
te laten zijn bij de tenuitvoerlegging van het verzoek. Sinds 1993 is het
tappen van telecommunicatieverkeer ten behoeve van buitenlandse strafrechtelijke
autoriteiten toelaatbaar (art. 552o, eerste lid Sv).In het kader van dit onderzoek gaat de aandacht verder vooral uit naar
de politiële samenwerking en wordt vooral aandacht besteed aan de verzoeken
betreffende bijzondere opsporingsmethoden als observatie, gecontroleerde aflevering
en infiltratie.Zelden of nooit wordt een verzoek om observatie geweigerd, of er moet
sprake zijn capaciteitsproblemen. Voor internationale verzoeken uit de Schengenlanden
zijn vijf observatieteams opgericht. De meeste verzoeken om observatie, onder
andere in het kader van een gecontroleerde aflevering, komen dan ook uit de
buurlanden. In een onderzoek verzocht de Duitse politie om een doorlating
en het overnemen van een burger-infiltrant:Een kernteam heeft een (open) infiltratietraject overgenomen van
de Duitsers in een druglijn van Colombia naar Nederland. Het betreft een buitenlandse
burger-infiltrant en een politie-infiltrant. Ten tijde van het overnemen is
een partij marihuana doorgelaten uit Colombia via Duitsland naar Nederland.De heerDe Graaf: Als het gaat over een partij
van zeg 10 000 kilo marihuana, wordt dat ongetwijfeld weer verdeeld in
deelpartijen. Je moet dat met observatieteams zodanig bijhouden, dat je het
dan ineens in een heel andere regio laat wegtippen.De heerBlok: De partij waarover u spreekt,
is wel gevolgd met een OT, maar het is niet gelukt om die partij vervolgens
in beslag te nemen.De heerDe Graaf: Maar daar was de doelstelling
van de politie ook niet op gericht?De heerBlok: Jawel, want er was observatie,
ook nadat er doorgeleverd was.2Dit was een lijntester waarna door het kartel een grote partij cocaïne
zou worden verzonden. De partij is ook gekomen, en wel vanuit Colombia via
Hamburg naar Nederland.Maar ook de Amerikaanse Drugs Enforcement Administration (DEA) dient regelmatig
verzoeken om rechtshulp in. Zo heeft de DEA gevraagd om een gecontroleerde
aflevering van, wat later bleek, enkele vuurwapens.1 Het Landelijk
coördinatiepunt grensoverschrijdende observaties (LCGO)2 is het
centrale meldpunt voor grensoverschrijdende inkomende dan wel uitgaande observaties.
Tevens neemt deze dienst in het tweede geval contact op met de buitenlandse
autoriteiten en hij coördineert de peilfrequenties van de eventueel in
gebruik zijnde peilauto's. In meer dan de helft van de gevallen krijgt het
verzoek geen operationeel gevolg omdat de verdachte in kwestie toch niet de
verwachte kant op vertrekt. Het OT staat dan tevergeefs aan de grens te wachten
om de observatie over te nemen. Observatie kan worden overgenomen aan de Nederlandse
grens al dan niet met een zogenaamde opstapper van het buitenlands team of
Nederlandse begeleiders gaan mee met een buitenlands OT dat de observatie
voortzet in Nederland. Deze grensoverschrijdende observatie is mogelijk gemaakt
door de Schengen-Uitvoeringovereenkomst (SUO). Het komt ook voor dat er gecontroleerde
afleveringen «in transito» plaatsvinden. Dan wordt het transport
begeleid van bijvoorbeeld Duitsland via Nederland naar Engeland.3De Uitvoeringsovereenkomst van Schengen regelt eveneens de grensoverschrijdende
achtervolging, die overigens al tot de mogelijkheden behoorde tussen de Benelux-landen.Al eind jaren zeventig kwam het voor dat buitenlandse politie-infiltranten
van de Amerikaanse Drugs Enforcement Administration (DEA), het Duitse Bundes-kriminalamt
(BKA) of het Belgische Infiltratieteam ingezet werden op Nederlands grondgebied.4 In het begin van de Nederlandse praktijk inzake
pseudo-koop is ook dankbaar gebruik gemaakt van deze buitenlandse expertise.5 Tegenwoordig is voor deze samenwerking
de International Working Group on Police Undercover Work opgericht, waaraan
16 landen deelnemen. Deze samenwerking kan vele vormen aannemen waaronder
bijvoorbeeld de inzet van een buitenlandse politie-infiltrant voor een Nederlandse
zaak. Zo speelden drie Engelse politie-infiltranten in een Nederlands traject
een belangrijke rol in het transport van verdovende middelen. De buitenlandse
politie-infiltranten worden in principe begeleid door een Nederlands begeleidingsteam,
opereren naar Nederlandse rechtsregels en de inzet wordt gemeld aan de landelijke
officier van justitie. Tot eind 1993 was een probleem dat een buitenlandse
politie-ambtenaar voor de Nederlandse wet slechts een ambteloos burger was,
nadien is dit geregeld in artikel 185a Sr.Devoorzitter: Vindt u het een probleem dat
een buitenlandse infiltrant die in Nederland werkt, bijvoorbeeld voor een
deels Nederlandse zaak, in feite geen opsporingsambtenaar is in Nederland?De heerKarstens: Dat is een probleem waar
wij altijd tegen aanlopen. Dat geldt ook voor een Nederlandse opsporingsambtenaar
die in het buitenland opereert. Het gaat om een verklaring van een ambteloos
burger, zij het dat de rechter daaraan doorgaans een hogere waarde toekent.6Ook worden buitenlandse burgerinfiltranten ingezet in Nederland. De identiteit
van de informanten wordt afgeschermd. Zo zijn in een zaak twee burgerinfiltranten
door de Arubaanse politie naar Nederland gestuurd om een partij van 2500 kilo
softdrugs op te vangen en door te laten. Echter, bij nader inzien ontstonden
enige twijfels over de betrouwbaarheid der infiltranten en is de operatie
van Nederlandse zijde na deze ene doorlating afgeblazen.7 In een
ander onderzoek is een Colombiaanse informant uit Colombia overgekomen
om in Nederland de Colombiaanse criminele organisaties te «scannen».
Het had geen succes zodat na twee maanden de informant is teruggestuurd.1 Ook is gebleken
dat het Duitse BKA partijen verdovende middelen, begeleid door een informant,
naar Nederland heeft gestuurd zonder hier al een afnemer voor te hebben. Na
bemiddeling van de CRI is getracht dit onderzoek bij een regio onder te brengen,
waar afnemers werden gezocht. Het is de commissie bekend dat in de regio Zuid-Holland
Zuid zo'n BKA-partij, bij gebrek aan afnemers, alsnog in beslag is genomen.Devoorzitter: Er zijn verschillende berichten,
vooral uit Duitsland, dat wel degelijk nog door informanten gepoogd wordt,
uitlokking te plegen. Er heeft laatst een geval in de krant gestaan. Dat speelde
bij de rechtbank in Rheinland Pfalz. Er is ook een geval in Limburg waarbij
sprake is van een Duitse informant/infiltrant die probeert een Nederlander
naar Duitsland te krijgen.De heerKarstens: Er zijn tal van opsporingsinstanties
in Duitsland. Ik bedoel de Duitse VE-teams, dat zijn de verdeckte Ermittlungsteams.
Zij weten van de hoed en de rand van onze afspraken. Zij melden zich trouw.
Dat er daarnaast instanties, politie-instanties wellicht of douane-instanties
zijn die met informanten of infiltranten, wellicht burgerinfiltranten werken,
onttrekt zich aan mijn waarneming.Devoorzitter: U ziet dus ook de mogelijkheid
dat die VP's vertrouwenspersonen zijn waarbij dit toch voorkomt?De heerKarstens: Als het voorkomt, ligt het
niet op mijn weg, daaraan iets te doen. Ik heb mijn handen al vol aan het
politiële infiltratiegebeuren, dat goed on line is.Devoorzitter: Geldt wat u zegt ook voor de
Duitsers? U zegt immers dat het niet voorkomt bij politie-infiltranten, maar
dat u voor burgerinformanten uw handen niet in het vuur durft te steken. Geldt
dat ook voor de Amerikanen?De heerKarstens: Daarvan ben ik niet helemaal
zeker. De verhoudingen zijn de laatste tijd aanzienlijk verbeterd. Het is
in ons métier vaker zo dat op basis van vertrouwen gewerkt wordt. Voor
de afgelopen periode durf ik mijn hand niet in het vuur te steken.Devoorzitter: Welke aanwijzingen heeft u daarvoor?De heerKarstens: Ik moet verwijzen naar kranteartikelen
waarbij Nederlandse onderdanen betrokken zijn geweest bij operaties van een
buitenlandse, in dit geval Amerikaanse, opsporingsinstantie die zich in ieder
geval niet bij mij heeft gemeld.Devoorzitter: Hebt u dat verder onderzocht?
Hebt u daaraan iets gedaan?De heerKarstens: De commotie in de kranten
was dermate dat het hele ministerie waarschijnlijk al gealarmeerd was. Ik
vond het niet op mijn weg liggen, daar nog eens een keer achteraan te gaan.Devoorzitter: Hoeveel keer heeft u contact
met de mensen van de DEA over dit soort dingen?De heerKarstens: De laatste tijd zijn de verhoudingen
aanzienlijk verbeterd. Ik hoop dat de DEA zich houdt aan onze regels.2Ook de DEA zou operaties in Nederland zonder medeweten van de CRI of andere
autoriteiten hebben uitgevoerd. De commissie heeft hier geen harde aanwijzingen
voor gevonden.Om een hoeveelheidsindicatie te geven: 42, dus meer dan de helft van de
het totaal van 65 daadwerkelijke infiltratie-acties in 1994 behelsden een
buitenlands verzoek om Nederlandse assistentie. Vijf Nederlandse infiltratie-acties
hadden op een of ander wijze een link met het buitenland.3 Een aantal infiltratieverzoeken heeft geen operationeel gevolg
gekregen. Karstens zegt hierover tijdens zijn verhoor:De heerKarstens: Nogmaals, ik doel op de ontwikkelingen
die zich na 1993 hebben ingezet. Er is een groot aantal internationale verzoeken
om assistentie gestopt omdat de buitenlandse instanties niets meer van zich
lieten horen of omdat de operaties niet aan de voorwaarden voldeden. Dat kan
ook nog. Er wordt dan bijvoorbeeld eerst een gesprek gevoerd, waarin wij tot
de conclusie komen dat men, gelet op ons systeem en onze richtlijnen, eerst
zijn huiswerk beter moet maken en later maar eens terug moet komen.4De verzoeken om rechtshulp komen onder meer van de buitenlandse liaison-officers
die in Nederland zijn gestationeerd. Zij zijn allen officeel geaccrediteerd
en hebben de diplomatieke status. In totaal verblijven er 34 liaison-officers
uit dertien landen in Nederland. Met name de Verenigde Staten met tien liaison-officers
en het Verenigd Koninkrijk met vijf zijn goed vertegenwoordigd. Coördinatie
van hun activiteiten vindt plaats door de Afdeling liaisons van de CRI, onder
het toezicht van de landelijke officier van justitie.1Over de controle op het functioneren van de buitenlandse liaison-officers
zegt Barendregt tijdens zijn verhoor:Devoorzitter: Dan is het natuurlijk ook nog
mogelijk, dat de liaisons direct met de korpsen contact hebben.De heerBarendregt: Ja, dat voorbeeld gaf ik
u daarnet. Dat is dus mogelijk.Devoorzitter: Daar heeft u verder geen zicht
op?De heerBarendregt: Daar hebben we niet altijd
zicht op. Wij trachten wel – ik zal proberen dat nog strakker te doen –
om die liaisons aan ons te binden met goede afspraken, zodat het wel gebeurt.
Nogmaals, echt dwingen – wat de heer Theeuwes zegt – lukt echt
niet.2De meeste liaison-officers houden zich bezig met drugzaken.De heerTheeuwes: De buitenlandse informatie
die bijvoorbeeld door buitenlandse liaison-officieren die hier zijn gestationeerd
wordt geleverd of die anderszins op ons afkomt proberen we van een codering
te voorzien. De CID-chef waar die informatie terechtkomt, heeft behoefte aan
deze codering en er ontstaat enige mate van zekerheid omtrent de waarde daarvan.
Maar dit is niet altijd mogelijk. De eerste vraag bij de levering van dit
soort buitenlandse informatie is altijd: wat is de waarde en hoe ben je er
aan gekomen? Dat geeft een indicatie. Als een antwoord is verkregen uit het
land waar de informatie vandaan komt, is het mogelijk om er een codering aan
toe te kennen.Devoorzitter: U zei daarnet dat dit op basis
van vertrouwen gaat.De heerTheeuwes: Het is professioneel om aan
buitenlandse liaison-officieren die hier gestationeerd zijn te vragen hoe
de informatie tot stand is gekomen. Het is ook een gebruikelijke vraag van
een buitenlandse liaison-officier die hier CID-informatie krijgt.3Tijdens het onderzoek rees de vraag of zij ook alles melden.Devoorzitter: Moeten zij u alles melden wat
zij hier aan opsporings- en inlichtingenactiviteiten inwinnen?De heerTheeuwes: Ze worden geacht dat te doen.Devoorzitter: Maar ze doen het niet altijd.De heerTheeuwes: Er is geen sprake van een
verplichting, ze worden geacht dat te doen. In Europees verband is er een
raamregeling tot stand gebracht met betrekking tot de posting for liaison-officers.
Per land in Europa bestaat de vrijheid om daar nadere voorschriften aan te
verbinden. Ook Nederland heeft daartoe een poging ondernomen.Devoorzitter: Een poging?De heerTheeuwes: Ja, ik spreek over een aantal
jaren geleden. Ook de CRI is betrokken geweest bij het tot stand brengen van
een hoeveelheid voorschriften waarmee we de liaison-officieren kunnen controleren.
Destijds werd die wens uitgesproken naar aanleiding van incidenten met buitenlandse
liaison-officieren hier.Devoorzitter: Wat voor incidenten?De heerTheeuwes: Ik herinner me incidenten
met de Amerikaanse collega's op het terrein van het zelfstandig runnen van
informanten en een affaire waarbij de Canadese collega informatie die hem
in Nederland ter ore was gekomen had gebruikt om een hasj-zaak in de richting
van Canada op te zetten. Dat was destijds aanleiding tot het stellen van vragen
in de Tweede Kamer. Toen zijn er pogingen ondernomen om voorschriften tot
stand te brengen om dit wat strakker te krijgen.Devoorzitter: Dat is niet gelukt. De heerTheeuwes: Het is geen instrument waarmee
de CRI de buitenlandse liaison-officieren krachtdadig kan controleren op hun
handelen.1De Guidelines with regard to stationing liaison-officers in the Netherlands regelen de grenzen waarbinnen de liaison-officer moet opereren. Op
dit moment wordt door de CRI gewerkt aan een handleiding voor de buitenlandse
liaisons waarin wordt aangegeven aan welke voorwaarden rechtshulpverzoeken
moeten voldoen. Voorts worden enkele controlepunten aangegeven ten aanzien
van het voortraject van een buitenlands onderzoek zoals de vermelding van
de totstandkoming, de waarde en de betrouwbaarheid van de informatie.2 Tevens bestaat een richtlijn van de procureurs-generaal inzake
de toepassing van artikel 552i Sv. Hierin staat onder meer dat informatievertrekking
kan plaatsvinden op basis van afspraken die met individuele landen kunnen
worden gemaakt.De heerBarendregt: Sinds kort zit ik de vergaderingen
voor en ben ik operationeel verantwoordelijk voor de liaison-begeleiding.
Ik weet ook niet of de DEA informanten runnen. Ik heb daar te kort zicht op,
maar ze worden geacht dit niet te doen.Devoorzitter: Ze worden geacht het niet te
doen, dat is duidelijk. Behoort dit tot het gebied waarover men elkaar geen
vragen stelt?De heerBarendregt: Wij hebben toevallig gisteren
vijf nieuwe liaisons toegesproken en de situatie in Nederland uitgelegd. Wij
hebben ze duidelijk de richtlijnen voorgehouden. In de richtlijnen staat dat
ze geacht worden zelfstandig geen informanten te runnen. Doen ze het toch,
dan hebben we een diplomatiek probleem.De heerVos: Ik wil hier nog even een vraag
over stellen, want ik vind het antwoord wel heel subtiel. U zegt, dat u denkt
van niet maar u weet niet of de DEA hier wellicht informanten runt. Denkt
u het wel?De heerBarendregt: Ik herinner mij de afspraken
die destijds zijn gemaakt. In de richtlijnen staat, dat ontmoetingen met personen
in Nederland met de liaisons wel mogelijk zijn – dat kunnen dus ook
informanten zijn – maar op het moment dat die informanten in Nederland
actief zijn met betrekking tot Nederlandse misdrijven, moeten zij dat melden
aan of de regio of aan de CRI. Kortom, een Amerikaanse collega kan best op
Schiphol een ontmoeting hebben met een informant maar op het moment dat het
Nederlandse raakvlakken heeft, moet hij dat melden. Ik ken geen gevallen,
dat het gebeurd is en dat het niet gemeld is.37.5.5 Uitvoering van Nederlandse assistentieverzoeken
in het buitenlandUitgaande rechtshulpverzoeken zijn opgesteld volgens de regels van een
van toepassing zijnd verdrag. Volgens de (summiere) rechtspraak mogen de officieren
van justitie niet meer vragen dan wat in Nederland toelaatbaar is en waartoe
zij zelf bevoegd zijn. Tevens dienen de Nederlandse politie-ambtenaren zich
in het buitenland te houden aan de aldaar geldende rechtsregels. Wederom zal
worden ingegaan op observatie, gecontroleerde aflevering, informanten en infiltratie.
Een andersoortig verzoek om buitenlandse rechtshulp is bijvoorbeeld het verzoek
aan de Turkse autoriteiten om GSM-telefoons in Turkije af te luisteren.4 Grensoverschrijdende observatie door een Nederlands OT, al
dan niet in het kader van gecontroleerde aflevering en doorlaten, komt regelmatig
voor. Via het LCGO en de landelijke officier van justitie worden de buitenlandse
autoriteiten op de hoogte gesteld. Dit is geregeld in de Schengen Uitvoerings
overeenkomst (artikel 40) en het VN-verdrag van Wenen (1988). Gebleken is
dat de melding niet altijd wordt gedaan. In de XTC-zaak van het IRT (zie hoofdstuk
drie) zijn diverse transporten gevolgd naar Engeland die niet aan de Engelse
autoriteiten zijn gemeld. In 1993 heeft de LCGO bij 64 grensoverschrijdende observatie-acties bemiddeld
naar België en Duitsland, maar ook in het kader van gecontroleerde afleveringen
naar Frankrijk of Spanje. Incidenteel wordt dan gebruik gemaakt
van buitenlandse kentekenplaten. Niet alleen politiële OT's opereren
grensoverschrijdend, ook de bijzondere opsporingsdiensten en bijvoorbeeld
de douane doen dat. Het DTOO plaatst ter ondersteuning van observatie wel
eens technische apparatuur zoals een peilzender in het buitenland en vervolgens
worden aldaar ook de batterijen verwisseld. De Belgische rijkswacht maakt
graag gebruik van de voorzieningen en expertise van het KLPD.In het buitenland gestationeerde Nederlandse liaison-officers worden regelmatig
geconfronteerd met informanten die informatie bieden over criminele organisaties
of drugtransporten. Dit was het geval in de Radar-zaak die door bemiddeling
van de Colombiaanse liaison-officer tot stand kon komen.In Pakistan zijn er voorbeelden van informanten die tips over drugtransporten
proberen te slijten. Een aantal hiervan is beroepsinformant. Soms wordt op
geloofwaardige verhalen ingegaan en probeert de liaison-officer de zaak aan
een Nederlands korps te slijten. Niet altijd blijkt het te gaan om een Nederlands
belang, waarna geen actie op de aangekondigde partijen wordt ondernomen. Ook
is dit wel te wijten aan capaciteitsproblemen, zo stelt Barendregt tijdens
zijn verhoor.1 De liaison-officers
onderhouden contacten met informanten.Devoorzitter: Hoeveel personen zijn er op
dit moment bij de CRI geregistreerd als «informant» met wie in
het buitenland door liaison-officers wordt gesproken?De heerBarendregt: (...) Het zijn er wat minder
dan 20, die ingeschreven staan. Een beperkt aantal daarvan is op dit moment
actief, althans levert informatie die actueel interessant is. Een informant
die ingeschreven staat, is op zichzelf en ook vanuit de coördinatierol...
hij kan zich ook in andere landen aandienen of zelfs in Nederland... om die
gegevens vast te houden ter coördinatie. Wij coderen ook informanten
in een coderingssysteem om doublures te voorkomen en om te coördineren.
Het aantal actuele informanten is echter op de vingers van één
hand te tellen die op dit moment voor de CRI informatie produceren.Devoorzitter: Worden ze ook gestuurd?De heerBarendregt: Wij sturen niet, althans
wij sturen in de zin... Daarmee geef ik tevens aan, dat wij niet zelfstandig
operationeel runnen en zeker niet in het buitenland. Dat zouden wij, omgekeerd,
het buitenland ook niet in dank afnemen als zij in Nederland informanten runnen
zonder dat wij dat weten...(...)De heerBarendregt: ...het is een situatie
waarin wij of samenwerken met het betreffende land, sterker nog, waarin wij
informanten die zich bij ons aandienen zich eventueel overgeven aan de lokale
autoriteiten of het geeft de situatie, dat het inderdaad voor de Nederlandse
situatie direct interessant is. Dan zoeken wij een competente, een verantwoordelijke
recherchechef of CID-chef of een CID-officier van justitie, na overigens de
zaak besproken te hebben – in dit geval – met de landelijke officier
van justitie of wij inderdaad aan de hand van de informatie die wordt geboden
met zo'n persoon in zee willen gaan. Wij toetsen aan de hand van de bekende
criteria zoals rechtmatigheid etcetera. Als zo'n informant inderdaad blijft
komen aan die post in het buitenland, hebben wij de praktische invalshoek
waarin wij de contacten onderhouden, maar onder verantwoordelijkheid van een
lokale CID-chef.Devoorzitter: In Nederland?De heerBarendregt: Nee, ook in het buitenland.Devoorzitter: Maar in het buitenland heb je
toch geen CID-chefs, want je hebt er geen CID?De heerBarendregt: Nee, maar de instructies
die wij geven... de sturing op zich vindt dus niet door ons plaats. Als instructies
worden gegeven, proberen wij in de eerste plaats die informant direct te koppelen
aan de CID. Gelet op de reisafstand en de kosten kan gevraagd worden om nog
even de contacten te onderhouden. Wordt het echt operationeel en is er echt
sprake van runnen, van inzetten van de informant, dan is het de regionale
CID die de contacten onderhoudt. Dan kunnen wij daarin hooguit nog assisteren.2Infiltratie door Nederlandse politie-infiltranten in het buitenland komt
voor. In principe blijft de infiltrant gebonden aan de Nederlandse rechtsregels.Devoorzitter: Kan dat wel met verschillende
systemen en met verschillende vormen van geaccepteerd zijn van uitlokking,
minder uitlokking, meer uitlokking?De heerKarstens: In dat verband wil ik er
toch op wijzen dat de meeste landen wel een soort uitlokkingscriterium hanteren.Devoorzitter: Dat criterium wordt toch zeer
verschillend gehanteerd?De heerKarstens: Het is werkbaar op dit moment.
De Nederlandse infiltrant die op buitenlands grondgebied optreedt, heeft zich
te houden aan de regelgeving van dat betreffende land. Als die regelgeving
uitgebreider is, dan heeft hij zich te houden aan de eigen Nederlandse regelgeving.Devoorzitter: De Nederlandse regelgeving kent
voorlopig toch slechts een vaag aantal richtlijnen?De heerKarstens: U heeft mij al eens eerder
gevraagd of ik tegen legalisering ben. Op zichzelf ben ik niet tegen wetgeving
op dit gebied. Ik hoop alleen dat er kaderwetgeving zal ontstaan en geen strak
keurslijf die onze mogelijkheden aanzienlijk aan banden legt. Met de richtlijn
uit 1991 kan ik nog steeds onder voldoende waarborgen opereren.1In principe gaat een Nederlands begeleidingsteam mee. Dit is bijvoorbeeld
gebeurd in de Contrat-zaak. Een aantal Nederlandse politie-infiltranten heeft
een belangrijke rol gespeeld in een Canadese zaak, die mede hierdoor uiteindelijk
succesvol kon worden afgerond.2 Ook in het onderzoek van het kernteam Noord-Oost-Nederland is door een Nederlandse
politie-infiltrant, dit keer ten behoeve van een Nederlandse onderzoek, geïnfiltreerd
in het buitenland. Hij is afgereisd naar Turkije om besprekingen te voeren
met Turkse verdachten. Dit traject is besproken met de minister en goedkeuring
is verleend zowel door de Nederlandse minister van Justitie als door de Turkse
autoriteiten.3De uitvoering van Nederlandse rechtshulpverzoeken in het buitenland gebeurt
meestal, indien aanwezig, via aldaar gestationeerde Nederlandse verbindingsofficieren.
In 18 landen heeft Nederland liaison-officers gestationeerd, allen met de
diplomatieke status met uitzondering van de twee liaison-officers op de Antillen
aangezien dit geen buitenland is. De ambassadeur is verantwoordelijk voor
hun optreden. Verder dient de liaison-officer dagrapportages in te dienen
bij de Afdeling liaisons. In de praktijk heeft hij veel handelingsvrijheid.De liaison-officer richt zich onder andere op de informatie-inwinning
ter zake van de georganiseerde misdaad, met name met een link naar Nederland.Devoorzitter: Wat doet een liaison-officer
voor de CRI in Thailand en Pakistan, behalve zijn ogen en oren goed open houden?De heerTheeuwes: Hij zal behalve kijken en
luisteren in samenspraak met zijn Thaise respectievelijk Pakistaanse collega's
proberen om zicht te krijgen op criminele organisaties, met name organisaties
die in de richting van Nederland bezig zijn met de smokkel van verdovende
middelen. We praten hier over stationeringen van liaison-officers in bronlanden,
waar de verdovende middelen vandaan komen.Devoorzitter: Doet u daar ook directe recherchefuncties
in zo'n land, toen u daar zat?De heerTheeuwes: Neen, het woord «liaison»
houdt het in feite al in: verbindingsofficier, het rechtstreeks uitoefenen
van de recherchefunctie in de zin van het zelf doen van verhoren, het meegaan
met een eventuele arrestatie, komt niet voor. De liaison-officer is niet bij
het daadwerkelijke recherchewerk in die landen betrokken.Devoorzitter: Maar een liaison-officer kan
wel, zoals we gezien hebben – zij het misschien voor kortere tijd –
in dat land een informant runnen?De heerTheeuwes: U gebruikt het woord «runnen».
Ik zou dat eraf willen halen. Dan houden we over dat een liaison-officer wel
eens in aanraking komt met een informant in het buitenland. «Runnen»
heeft in de Engelse betekenis toch iets in zich van sturen en dan zit
je toch al gauw in de richting van de infiltratie. Daar is hier al uitgebreid
over gesproken. Ik zou het eerder willen noemen een gesprek met iemand, die
zich op een Nederlandse vertegenwoordiging in het buitenland waarvan bekend
is dat er een liaison-officer zit – en wij zijn daar vrij open in –
met een verhaal meldt dat hij wel kwijt wil maar die toch anoniem wenst te
blijven.Devoorzitter: Wat doet u met zo'n verhaal?De heerTheeuwes: Zo'n verhaal hoor ik aan.
Het is natuurlijk een tijd geleden dat ik dat gedaan heb en ik rapporteer
de inhoud, voorzover relevant en voorzover die kan aansluiten bij een Nederlands
onderzoek richting Nederland.1Veel informatie komt van lokale informanten, maar ook de liaison-officers
onderling wisselen informatie uit.De heerTheeuwes: Ja, maar dat hoeft niet te
beginnen met een informantenverhaal. Er zijn bijvoorbeeld organisaties onderzocht
in samenwerking met de Thaise politie naar aanleiding van informatie die van
een heel andere plek ter wereld kwam. De Royal Hongkong-police, waar wij in
Thailand redelijk veel zaken mee deden, gaf bijvoorbeeld aan dat men van een
informant hoorde dat een paar koeriers onderweg waren naar Bangkok om heroïne
op te halen die vervolgens naar Nederland moest worden getransporteerd. Het
logische gevolg van die informatie was dat, gezien de Nederlandse betrokkenheid,
de Nederlandse liaison-officier daarbij werd ingeschakeld. In samenwerking
met de Thaise politie werd geprobeerd de koeriers in Bangkok of elders op
te sporen om vast te stellen op welk tijdstip ze naar Nederland zouden vertrekken.2Ook de politiekorpsen komen via de ARI's met gerichte vragen op allerlei
terreinen. De liaison-officer wordt wel gevraagd enige kleine observaties
te verrichten in het gastland bijvoorbeeld het vaststellen van het vertrek
van een persoon van de luchthaven. Ook het volgen van verdachten en informanten
in Nederlandse onderzoeken komt voor. Tevens hebben zij een feitelijke CID-status
zodat zij de verkregen informatie eventueel gecodeerd kunnen doorgeven aan
de LCID.Devoorzitter: Wanneer wordt iemand nu bij
de CRI als informant ingeschreven in zo'n situatie?De heerTheeuwes: In zo'n situatie vindt een
inschrijving plaats bij de CRI, waarbij aan het hoofd van de afdeling, in
dit geval de heer Barendregt, bekend wordt gemaakt wie het is die zich met
een hoeveelheid informatie gemeld heeft. Dat is een zogenaamd informantendossier
A. Vervolgens komt de informatie van die informant in aanvulling op die personalia
richting Nederland en komt in een apart dossier terecht. Ik noem hem echter
«getuige», omdat ik het «runnen» er even af wilde
halen.Devoorzitter: Maar het is toch geen getuige,
want hij wil het voorlopig alleen aan u vertellen.De heerTheeuwes: Hij wenst anoniem te blijven
en op datzelfde moment zou je kunnen zeggen, dat er sprake is van een informant.
Ik wilde echter even een onderscheid maken tussen het luisteren naar een verhaal
in het buitenland dat op een liaison-officer afkomt en het «runnen»
van een informant in het buitenland. Ik denk, dat daar een wezenlijk verschil
tussen zit.3Op het moment zijn bij de Afdeling liaisons van de CRI twee liaison-officers
in opleiding die «bijzondere opdrachten» in specifieke zaken kunnen
verrichten in landen zonder een post. Bovendien hebben ook andere Nederlandse
diensten de beschikking over eigen mensen in het buitenland. Zo hebben de
BVD en de Immigratie- en Naturalisatiedienst in diverse landen eigen verbindingsofficieren.
Ook het Douane Informatie Centrum (DIC) heeft liaison-officers in het buitenland
te weten één in Parijs, één in Bonn en binnenkort
één in Londen. 7.5.6 BeoordelingDe commissie is van oordeel dat er nauwelijks controle is op de rechtmatigheid
van de uit het buitenland verkregen informatie. Bij het omgaan met uit het
buitenland afkomstige informatie wordt gehandeld naar het vertrouwensbeginsel.
Controle is derhalve niet gebruikelijk. De commissie acht dit een onwenselijke
situatie omdat de informatie ook door uitlokking kan zijn verkregen. Een gezond
wantrouwen is hier naar het oordeel van de commissie op zijn plaats.De commissie is van oordeel dat alle politie-informatie aan en van de
korpsen eerst de CRI moet passeren. De CRI dient de waarde van de informatie
te toetsen. De buitenlandse opsporingsinformatie dient alszodanig herkenbaar
te zijn.De commissie is van oordeel dat de inzet van buitenlandse infiltranten
slechts toegestaan is met instemming vooraf door de landelijk CRI-officier
van justitie en onder regie van de CRI. De identiteit van de buitenlandse
infiltrant moet in ieder geval bij het hoofd van de ANCPI bekend zijn.De commissie is van oordeel dat de samenwerking tussen de Nederlandse
opsporingsdiensten en buitenlandse opsporingsdiensten (in het bijzonder de
DEA en het BKA) een nadere reglementering behoeft voor wat betreft het gebonden
zijn aan Nederlandse regels en rapportage aan Nederlandse instanties. HOOFDSTUK 8 OPSPORINGSORGANISATIES EN INLICHTINGENDIENSTEN 8.1 InleidingDe commissie heeft onderzoek gedaan naar de structuur en het functioneren
van de verschillende organisaties die een rol spelen tijdens de opsporing.
De inzet van opsporingsmethoden hangt immers samen met de organisatie van
de diensten die zich bezighouden met de bestrijding van georganiseerde criminaliteit.
Derhalve komen in dit hoofdstuk de criminele inlichtingendiensten (CID-en),
de tactische recherche, de kernteams, verschillende ondersteunende diensten,
enkele grote bijzondere opsporingsdiensten en de Binnenlandse veiligheidsdienst
(BVD) aan de orde. In het rapport van de Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden
zijn vele vragen opgenomen over de organisatie en het functioneren van deze
eenheden. Voor een uitgebreidere beschrijving en analyse van het functioneren
van deze organisaties verwijst de commissie naar bijlage 6 Organisaties van
de opsporing. In dit hoofdstuk komen de belangrijkste bevindingen aan de orde,
gevolgd door beoordelingen. 8.2 Criminele inlichtingendiensten 8.2.1 InleidingInformatie vanuit de criminele wereld is altijd belangrijk geweest voor
het werk van politie en justitie. Vanaf de jaren zeventig wordt op een systematische
manier criminele informatie verzameld. Het leggen en onderhouden van contacten
met informanten en het op andere wijze verzamelen van criminele informatie,
door bijvoorbeeld observatie, wordt in de loop der tijd meer en meer werk
voor specialisten. Sinds het begin van de jaren zeventig is sprake van aparte
criminele inlichtingendiensten (CID-en).De commissie heeft onderzoek gedaan naar de CID-en in Nederland. Bij alle
regionale politiekorpsen, de CRI en de kernteams zijn interviews gehouden
en documenten verzameld. In zes korpsen is meer intensief onderzoek gedaan
naar de organisatie en het functioneren van de CID-en. De CID van de Koninklijke
marechaussee is eveneens onderwerp van onderzoek geweest. Een aantal bijzondere
opsporingsdiensten beschikt over een soort CID. De commissie stelt dit eveneens
aan de orde. De bevindingen op basis van zowel dit onderzoek als de verhoren
worden hieronder weergegeven. 8.2.2 Organisatie Verschijningsvormen en juridische basisAlle 25 regionale politiekorpsen beschikken over een CID. Deze vinden
hun juridische basis in artikel 4 Besluit beheer regionale politie (BBRP)
en de daarop gebaseerde CID-regeling 1995. Het onderzoek door CID-en heeft
echter geen expliciete wettelijke basis. De gegevens van de CID-en dienen
te worden verwerkt, opgeslagen en uitgewisseld conform de Wet politieregisters
en het daarop gebaseerde CID-privacy reglement.1Op landelijk niveau bestaat een Nationale criminele inlichtingendienst
(NCID) bij de divisie Centrale recherche informatie (CRI). Alle CID-en dienen
zogenaamde CID-subjecten, grijze-veld-subjecten, informantencoderingen en
overige relevante informatie2 aan te melden bij de NCID.3Kernteams hebben formeel geen toegang tot CID-informatieregisters, zij missen de zogenaamde CID-status (waarmee de verstrekkingsgerechtigheid
op grond van artikel 10 en 11 CID regeling 1995 wordt bedoeld). Per kernteam
zijn afspraken gemaakt over de verhouding tussen de regionale CID en de medewerkers
van het kernteam die CID-informatie verwerken en verzamelen. Daarmee kunnen
de kernteams feitelijk alle CID-activiteiten uitvoeren.Verschillende bijzondere opsporingsdiensten ontplooien sinds een aantal
jaren activiteiten die binnen de politie door een CID worden verricht, ook
al is daar nog geen wettelijke basis voor. Met name de Algemene inspectie
dienst (AID) en de Economische controle dienst (ECD) hebben in samenspraak
met de CRI een CID opgezet.De Koninklijke marechaussee en de Divisie mobiliteit van het Korps landelijke
politiediensten beschikken op basis van artikel 1 van de CID-regeling 1995
over een CID. Het verlenen van de CID-status aan de Rijksrecherche is nog
voorwerpwerp van onderhandelingen tussen de ministeries van Binnenlandse Zaken
en Justitie. TaakDe taak van de criminele inlichtingendiensten is, conform artikel 2 CID-regeling
1995, het bevorderen van: ade opsporing van misdrijven, die gezien hun ernst
of frequentie dan wel het georganiseerd verband waarin ze worden gepleegd,
een ernstige inbreuk op de rechtsorde maken;bde opsporing van natuurlijke
en rechtspersonen die zich aan deze misdrijven schuldig maken of hebben gemaakt;chet
voorkomen van dergelijke misdrijven;dhet inwinnen van gegevens omtrent de
financiële situatie van de natuurlijke en rechtspersonen, genoemd onder
b.De taak van de CID-en laat zich het best omschrijven als het systematisch
en gericht inwinnen van gegevens over ernstige criminaliteit en de (potentiële)
daders daarvan.Devoorzitter: Hoe vergaart u die informatie?De heerVan Teijlingen: Door met allerlei mensen
te praten en te trachten van hen informatie te verkrijgen.Devoorzitter: Alleen praten? Of doet u nog
méér dan praten?De heerVan Teijlingen: Wij praten alleen met
bronnen.Devoorzitter: Behalve praten doet u niets
anders?De heerVan Teijlingen: Nee.1Het inlichtingenwerk is de taak van de CID; de bewijsvoering is de taak
van de tactische recherche. Het geheime inlichtingenwerk is niet bedoeld om
ter zitting aan de orde te komen, maar moet gegevens opleveren om de opsporing
te sturen.2 Deze sturing krijgt vorm
in de beslissing welk onderzoek wordt aangevat en welke richting een lopend
onderzoek op moet. Deze gegevens kunnen door de inzet van verschillende opsporingsmethoden
worden vergaard, zoals het werken met informanten, observeren, analyseren
van informatie uit oude onderzoeken, en het vergaren van financiële informatie.3Devoorzitter: U bent dan toch aan het opsporen?
U bent toch niet informatie aan het verzamelen om een mooi boek te schrijven?
Het gaat er toch om, daarmee verdachten goed in kaart te brengen en het tot
een veroordeling te laten komen?De heerVan Teijlingen: Jawel, maar ik maak
onderscheid tussen het vergaren van informatie en het aandragen van informatie
aan de mensen die daar vervolgens tactisch mee aan het werk moeten. Die opsporingstaak
vervullen wij, als CID, dus niet. Devoorzitter: Als de criminele inlichtingendienst
geen opsporing verricht, wat doet ze dan wel?De heerVan Teijlingen: Het vergaren van zoveel
mogelijk informatie, ten behoeve van anderen.Devoorzitter: En is ze dan niet aan dezelfde
regels gebonden, als opsporingsambtenaar?De heerVan Teijlingen: De RCID gaat niet daadwerkelijk
zelf wat met die informatie doen. Daar gaan anderen mee aan de slag. Of die
informatie voldoende is om daar een opsporingsonderzoek mee te starten, is
iedere keer weer verschillend. Daar beslist een tactisch teamleider over,
in overleg met zijn officier van justitie.Devoorzitter: Maar u bent toch al aan het
opsporen?De heerKoekkoek: In ruime zin genomen.Devoorzitter: Zonder u is er vaak helemaal
geen opsporing.De heerVan Teijlingen: Naast het CID-matig
vergaren van informatie wordt er natuurlijk ook op andere manieren informatie
vergaard.Devoorzitter: Goed, maar u bent een belangrijk
element waar het gaat om de zware criminaliteit. Zonder dat u bepaalde informatie
aandraagt, kan er niet verder worden opgespoord. U bent dan toch deel van
de opsporing?De heerVan Teijlingen: In het grote geheel
maak ik daar deel van uit, maar ik maak voor mijzelf een verschil tussen zelf
opsporen en niet zelf opsporen.1CID-rechercheurs zien het als hun eerste verantwoordelijkheid hun bronnen
van informatie te beschermen. Beschermen zij die niet, dan is de kans groot
dat de bronnen snel opdrogen. Het antwoord op de vraag «hoe maken we
de CID-informatie operationeel» of anders gezegd «hoe vertellen
we het de tactische recherche zonder dat de informant risico loopt»,
beheerst hun handelen. Deze situatie heeft tot gevolg dat de CID niet altijd
aan de behoefte aan informatie van de tactische recherche kan voldoen. Sommige
informatie kan om veiligheidsredenen niet worden vrijgegeven. In de praktijk
geven CID-rechercheurs informeel hints welke kant een tactisch onderzoek op
moet.2 De CID werkt niet alleen in de proactieve
fase, maar tevens in de tactische fase van onderzoeker. Veelal wordt slechts
een deel van het CID-onderzoek overgedragen aan de tactische recherche en
gaat de rest van het CID-onderzoek verder. Ook naast een gerechtelijk vooronderzoek
vindt nog onderzoek door de CID plaats, de zogenaamde parallelle opsporing.3 Politie en justitie hanteren veelvuldig de termen «CID-status»
en «CID-matig». Niet altijd is duidelijk wat onder deze termen
moet worden verstaan. In de CID-regeling wordt geen melding gemaakt van deze
termen. Mosterd licht in het openbaar verhoor zijn visie op de term «CID-matig»
toe:Devoorzitter: Wij hebben al veel over de criminele-inlichtingendienst
gesproken, maar u bent de eerste chef, puur, van een criminele-inlichtingendienst
die wij verhoren. Wij hebben al vele malen gesproken over alle bijvoeglijke
naamwoorden die er bestaan met het woord CID erin. Laat ik er met één
beginnen: wat is CID-matig?De heerMosterd: CID-matig is voor mij het
inwinnen van inlichtingen, middels personen en middels methodieken, in een
fase vóórdat er een opsporingsonderzoek is of in de fase parallel
aan een opsporingsonderzoek.Devoorzitter: En wat is er dan bijzonder aan?De heerMosterd: Het bijzondere aan de opsporingsmethodieken
is mijns inziens dat zij nog niet bij wet geregeld zijn en dat het methodieken
zijn ten aanzien waarvan wij over het algemeen de wijze waarop wij die toepassen,
zo min mogelijk aan de grote klok hangen.Devoorzitter: Is dat een ander woord voor:
geheim houden?De heerMosterd: Ja.Devoorzitter: Dus het woord «CID-matig»
betekent niet zozeer: de informatieve voorfase of de proactieve fase, zoals
die ook wel genoemd is. Het wezenlijke kenmerk is in feite dat je, naast bijvoorbeeld
een tactisch onderzoek, een CID-traject hebt waar de dingen geheimer gebeuren?De heerMosterd: Ja, zo interpreteer ik het
in ieder geval wel en zo hebben wij het ook in onze regio georganiseerd. Ik
heb ook gehoord van andere korpsen waar tactische teams bijzondere
opsporingsmethodieken hanteren, maar in Hollands Midden is het zo georganiseerd
dat al die bijzondere opsporingsmethodieken zoals wij ze nu noemen, in feite
door de CID worden uitgevoerd, c.q. met behulp van anderen worden uitgevoerd.1In de meeste gevallen wordt in verband met de CID-status het in artikel
10 en 11 CID regeling 1995 bepaalde bedoeld, te weten de toegang tot CID-registers
en de aanspraak op verstrekking.2 De
politieministers kunnen op grond van artikel 24 CID-reglement andere organisatorische
eenheden aanmerken als CID. Daarmee krijgen deze eenheden de reeds genoemde
CID-status. Voorzover bekend hebben de ministers van deze bevoegdheid nog
geen gebruik gemaakt. Organisatievormen en opleidingEr bestaat geen standaard CID-organisatie. Grote verschillen bestaan tussen
de CID-en van de regiokorpsen. Soms bestaat in een politiekorps alleen een
CID op regionaal niveau, soms ook op districtsniveau. In enkele regio's is
de CID volledig gedecentraliseerd. Soms is het observatieteam (OT) of de sectie
technische ondersteuning (STO) onderdeel van de CID.Binnen elke CID zijn in ieder geval runners, misdaadanalisten en administratief
personeel werkzaam. Een runner is de contactpersoon van een informant bij
de CID. De omvang van een CID varieert van 5 tot ruim 80 personen, al naar
gelang onderdelen als het OT en het STO organisatorisch onder de CID vallen.
De CID-chef vertegenwoordigt de CID naar buiten. Hij verstrekt de criminele
inlichtingen, zowel binnen als buiten het korps, en voert overleg met de chef
van de tactische recherche over de te gebruiken informatie.CID-rechercheurs zijn politie-ambtenaren in de rang van hoofdagent of
brigadier. Deze politieambtenaren dienen een zekere recherche-ervaring te
hebben. De opleiding van CID-rechercheurs bestaat uit een sedert 1986 gegeven
module «Criminele inlichtingendiensten» op de Rechercheschool.
Deelname aan de cursus is niet verplicht gesteld voor CID-rechercheurs. Nationale coördinatieDe Begeleidingscommissie CID heeft gedurende een aantal jaren getracht
coördinatie te bewerkstelligen in de activiteiten en de organisatie van
de CID.3 Zij heeft in haar bestaan
(1986–1993) vele adviezen gegeven over het functioneren van de CID.
Inmiddels is de Raad van Advies voor de CID ingesteld. Deze raad dient de
ministers van adviezen te voorzien.Bovendien organiseert de Raad van Hoofdcommissarissen ter nationale coördinatie
twee keer per jaar themadagen, waarop inhoudelijke en organisatorische thema's
worden behandeld. In hoeverre deze overlegorganen daadwerkelijk aan enige
coördinatie hebben bijgedragen is onduidelijk. Zij beschikken over geen
enkele bevoegdheid. Wel bieden zij een forum om standpunten en informatie
over het functioneren en de organisatie van de CID uit te wisselen. 8.2.3 ZakenUitgangspunt is dat de CID-chef, de tactische chef en de officier van
justitie zware criminaliteit besluiten welke zaken worden aangepakt. In een
aantal zaken heeft de CID door de beperkte oriëntatie van de runners
en de eenzijdigheid van het informantenbestand weinig te bieden. De CID heeft
primair aandacht voor het klassieke criminele milieu, waarbij de drughandel
nog steeds het belangrijkste aandachtsgebied is. Voor het aanpakken
van andere zaken bestaat onvoldoende kennis bij de huidige CID-en. De informanten
van de CID hebben voornamelijk informatie over drugcriminaliteit en de vermogens-
en geweldscriminaliteit (overvallen, inbraken, wapens en dergelijke). De CID-en
beschikken nauwelijks over informanten in andere sectoren van de georganiseerde
criminaliteit. Dit kan ook te wijten zijn aan het feit dat bevindingen op
andere dan traditionele gebieden moeilijk kunnen worden afgezet binnen het
regiokorps en de inspanningen derhalve geen vervolg krijgen. De CID-en zijn
zich er wel van bewust dat ook aan andere typen criminaliteit aandacht moet
worden besteed. Slechts enkele CID-en zijn daartoe daadwerkelijk in staat.Devoorzitter: Dus de verhalen van: «we
gaan het nu heel anders doen met de CID», dat is in de praktijk nog
niet zo. De basis van uw werk is nog steeds wat u uit het criminele milieu
hoort?De heerMosterd: Wij proberen daar nu wat meer
koers aan te geven. Een bekend probleem bij de CID was – het is het
ten dele nog steeds, maar het was het zeer zeker – dat het terechte
verwijt werd gemaakt: de informant runt, managed de CID en bepaalt waar de
politie achteraan loopt. Door betere afspraken, betere procedures, zie je
nu dat wij proberen de beleidsdoelstellingen van het korps te volgen. Het
is in dit verband grappig dat ik, voordat ik hier naartoe kwam, nog een managementrapportage
zat door te nemen, waarin wij ook dit jaar proberen de bedrijfsvoering wat
beter te verwoorden. Daarin zie je dan bijvoorbeeld dat wij op het item woninginbraken
zoveel informantengesprekken hebben gehad en op het item roofovervallen zoveel
informantengesprekken. Op die manier proberen wij eigenlijk zelf veel meer
de regie te bepalen.1Desondanks fungeert de CID als een belangrijke bron voor de aanvang van
recherche-onderzoeken.Devoorzitter: Hoeveel van de grote zaken worden
in Amsterdam gestart op basis van CID-informatie?De heerVan Looijen: Vrijwel alle.2Runnen van informanten3Het CID-werk bestaat voor een groot deel uit het onderhouden van contacten
met informanten. Dit gebeurt door twee runners per informant. De CID-chef
heeft het laatste woord over de met de informant te maken afspraken en heeft
de eindverantwoordelijkheid voor het runnen van de informanten.Devoorzitter: Hoeveel informanten heeft u
ongeveer ingeschreven staan?De heerVan Teijlingen: Ik denk om en nabij
de 400.Devoorzitter: Hoeveel daarvan runt u actief?De heerVan Teijlingen: In principe worden
zij allen gerund, met dien verstande dat er mensen zijn die je vier keer in
de week spreekt en dat er mensen zijn waar je maar één keer
in de maand mee spreekt.4Tot voor kort runden CID-chefs ook wel zelf informanten, maar de overtuiging
is dat de chef zich daar niet mee bezig moet houden. De runners geven aanwijzingen
aan de informant hoe zich te gedragen en omtrent de aard van de gewenste inlichtingen.
De runners zeggen tegen hun informanten dat zij geen strafbare feiten mogen
plegen. Gebeurt dat wel, dan is dat geheel voor eigen verantwoordelijkheid
en lopen de informanten het risico dat zij strafrechtelijk worden vervolgd.
De CID-en zijn zich ervan bewust dat informanten wel degelijk strafbare feiten
plegen. Incidenteel wordt een informant geobserveerd door een OT teneinde
zijn betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Vastlegging en verstrekking gegevens1Binnen een CID worden verschillende administraties gevoerd: de computer
van de individuele rechercheur, informantendossiers, journaals, CID-informatierapporten
(zogenaamde 4x4-tjes), het grijze-veld-register en het CID-register. De inhoud
van deze archieven varieert per CID.2 Over de manier waarop aan de informatie is gekomen,
dus over de inzet van opsporingsmethoden, is nauwelijks iets vastgelegd in
deze administraties.Niet alle personen die informatie geven aan de CID staan geregistreerd
als informanten; zogenaamde «ééndagsvliegen» en
bovenwereldvertegenwoordigers worden vaak niet als informanten ingeschreven.
Contacten van CID-runners worden slechts ten dele vastgelegd. De in de praktijk
gehanteerde criteria voor de inschrijving van informanten zijn onduidelijk.
Politieambtenaren bleken soms ingeschreven te zijn als informanten. Het is
evenmin duidelijk op basis van welke criteria iemand «grijze veld»-subject
danwel CID-subject wordt.Devoorzitter: Wanneer wordt men CID-subject?
Wie beslist of bijvoorbeeld ik CID-subject word en in de bak terechtkom?De heerVan Teijlingen: Als er informatie binnenkomt
of er is al informatie in het bestand, dan wordt met ons besproken of iemand
al of niet tot CID-subject dan wel tot grijze-veldsubject bestempeld mag worden.Devoorzitter: Wanneer word je grijze-veldsubject?De heerVan Teijlingen: Dat word je als er
aanleiding zou kunnen zijn om te gaan veronderstellen dat betrokkene in aanmerking
zou kunnen komen voor het zijn van CID-subject. Dus dat is op zichzelf maar
heel flinterdun.Devoorzitter: Is het zo dat je grijze-veldsubject
wordt als er één keer informatie binnenkomt, zelfs als het dun
is, en dat je CID-subject wordt nadat er twee keer informatie is binnengekomen?De heerVan Teijlingen: Dat zou kunnen. Om
aan te geven dat wij er voorzichtig mee omgaan, zal ik wat aantallen geven.
In het CID-register dat wij nu hanteren gaat het binnen onze regio om 250
grijze-veldsubjecten op een totaal van bijna 10 000 CID-subjecten.Devoorzitter: Bespreekt u met de officier
van justitie of iemand nieuw aan het bestand wordt toegevoegd?De heerVan Teijlingen: Nee, die beslissing
wordt niet met de CID-officier besproken.3De CID-regeling 1995 geeft een erg ruime omschrijving van de begrippen
CID- en «grijze-veld»-subject. Soms is het spuiten van «graffiti»
voldoende; soms dient het subject zich ten minste schuldig te maken aan zware
criminaliteit. In de praktijk worden de registers voor alle typen strafbare
feiten en de daders daarvan gebruikt.Devoorzitter: U bent praktisch, de laatste
vijf, zes jaar, steeds bezig geweest met het CID-werk. Maakte u nu de keuze
wie er wel of niet in kwam, deed de runner dat of deed Dros, als uw chef,
dat? Hoe gaat dat in de praktijk?De heerVan Steeg: Dan moet ik iets vertellen
van de organisatie in Utrecht. Wij zitten in een nieuwe organisatie en werken
als CID in vier verschillende clusters: eentje Oost, eentje West en eentje
stad – dat zijn de clusters waar de informatie ingewonnen wordt –
en wij hebben een centraal cluster in Zeist: voorlopig nog in Zeist; dat gaat
binnenkort naar Soest. Dat is het hart van onze CID; daar wordt alle informatie
opgeslagen en vastgelegd. Aan de drie verschillende clusters hebben wij een
CID-verwerker; onder mijn verantwoordelijkheid werkt dus één
CID-verwerker. Die voert het in; die is daartoe opgeleid, kan ook goede inschattingen
maken en in twijfelgevallen overlegt hij het met mij. Daarnaast hebben wij
centraal, in Zeist, de verwerker zitten, waar een hele hoop informatie binnenkomt
van buiten de CID-inwinning: het wordt bijvoorbeeld van buiten, van andere
CID'en, bij ons ingeslagen. Daar zitten ook dezelfde mensen; die werken er
ook weer onder verantwoordelijkheid van een teamleider CID. Misdaadanalyse
is dat, een gecombineerde afdeling; het wordt er onder zijn verantwoordelijkheid
ingevoerd.Devoorzitter: Ziet u nu alle namen die er
bij Utrecht-West ingaan? De heerVan Steeg: Ja, alle namen zie ik.1De gegevens van de CID worden geclassificeerd naar bron, betrouwbaarheid
en bruikbaarheid. Dit gebeurt door de runners zelf. Controle van de gegevens
vindt plaats door de afdeling verwerking en analyse. Een eenmaal gegeven waardering
verandert zelden. De criteria voor classificering zijn subjectief, waardoor
vergelijkbare gegevens in verschillende regiokorpsen verschillend worden geclassificeerd.
De waarde die toegekend kan worden aan CID-informatie is niet altijd duidelijk:De heerVan Duyne: CID-gegevens zijn richtingaanwijzers,
zoals ANWB-richtingaanwijzers. Zij geven aan: daar is iets aan de hand. Zij
zijn voor de politie onmisbaar, van grote waarde. Daarop is echter geen wetenschappelijk
onderzoek te gronden. Al te vaak het ik CID-gegevens gezien die twee daders
voor één dode aanwezen, om maar eens wat te noemen. Of een CID-verhaal
over een bepaalde organisatie die achteraf geen organisatie bleek te zijn,
maar een soort van conglomeraat met aan het hoofd een man van eer die waardig
als een soort van godfather rondliep. Als je achteraf kijkt wat ervan overeind
blijft, constateer je dat het heel gemengd is. (...) 2Informatie wordt door de CID zowel mondeling als schriftelijk aangeboden
aan de tactische recherche. Als de tactische recherche CID-informatie wil
gaan gebruiken, en dat dus de basis voor verder onderzoek vormt, met name
voor de inzet van dwangmiddelen, wordt door de CID een schriftelijke rapportage
verstrekt. Deze schriftelijke informatie wordt zelden toegevoegd aan het strafdossier
voor de zitting.Devoorzitter: Wat is er dan in de jaren daarvoor
misgegaan?De heerVan Looijen: Nu, als er CID-informatie
was, werd dat bijvoorbeeld verstrekt aan een operationele dienst, een tactisch
team, en die verwoordde dan in het proces-verbaal zelf welke CID-informatie
binnen was gekomen bij de chef CID.Devoorzitter: De tactische recherche maakte
dus het proces-verbaal voor de CID?De heerVan Looijen: Ja.Devoorzitter: In welke gevallen heeft dat
gespeeld?De heerVan Looijen: In elk geval waarin CID-informatie
operationeel werd gebruikt.Devoorzitter: Altijd?De heerVan Looijen: Ja.Devoorzitter: Dus het proces-verbaal waarboven
stond «Uit CID-informatie is ons gebleken», was niet opgemaakt
door de CID?De heerVan Looijen: Dat klopt.Devoorzitter: Zo ging het altijd in Amsterdam?De heerVan Looijen: Ja.Devoorzitter: Tot wanneer gebeurde het zo?De heerVan Looijen: Tot januari 1993.Devoorzitter: Betekent het dat er eigenlijk
processen-verbaal zijn gemaakt die niet kloppen?De heerVan Looijen: Nu, de tactische recherche
verwoordde wat er bij de chef CID binnengekomen zou zijn. Het kwam wel voor
dat dit later werd bekeken, tijdens de rechtszitting of zo, en dat dan bleek
dat die informatie niet bij de CID was.Devoorzitter: Betekent dit ook dat de tactische
recherche in Amsterdam in feite de eigen informanten runde en dat dan onder
de CID bracht?De heerVan Looijen: Ja, dat is gebeurd, maar
het kwam ook wel eens voor dat ze het niet onder de CID brachten, maar op
het CID-formulier vermeldden.3CID-gegevens worden pas in een proces-verbaal weergegeven op het moment
dat dit voor het begin en het vervolg van het tactisch onderzoek nodig is.
CID-gegevens worden in het algemeen gehanteerd als informatie om het opsporingsonderzoek
te (kunnen) sturen, soms als ondersteunend bewijs, maar slechts zelden als
direct bewijsmiddel. 8.2.4 Samenwerking Tactische recherche – CIDOpsporingsmethoden die tijdens het tactisch onderzoek zijn ingezet, moeten
in processen-verbaal en op de zitting kunnen worden verantwoord. De rechter
stemt er veelal mee in dat opsporingsmethoden die ingezet zijn in het CID-traject
onbekend blijven. De bron van de informatie behoeft van de rechter vrijwel
nooit openbaar gemaakt te worden. Al is de tendens te onderkennen dat rechters
in toenemende mate willen weten met behulp van welke methode de informatie
verkregen is.De relatie tussen de tactische recherche en de CID is complex en in veel
gevallen moeizaam. De CID weet vaak meer dan de tactische recherche. Vanwege
de bescherming van de bron is het volgens de CID in voorkomende gevallen niet
mogelijk de informatie te verstrekken aan de tactische recherche, die zich
daardoor geschaad kan voelen. Ook kan het voorkomen dat de CID niet de informatie
heeft die de tactische recherche nodig heeft. De CID richt zich soms op andere
informatie dan waaraan bij de tactische recherche behoefte bestaat. Ten slotte
speelt de geheimzinnigheid van de CID ten opzichte van de openheid van de
tactische recherche een rol in de soms moeizame onderlinge verhoudingen. Samenwerking met andere CID-enTot voor kort bestond bij veel CID-en een grote terughoudendheid met betrekking
tot onderlinge samenwerking. Deze terughoudendheid werd onder meer veroorzaakt
doordat de CID-en zich voornamelijk beperken tot lokale en regionale criminaliteit
en derhalve de behoefte tot samenwerking niet gevoelden. Soms leidde de beperkte
samenwerking tot het dubbel runnen van informanten en het niet beschikken
over relevante informatie. Deels ook werd de terughoudendheid veroorzaakt
doordat de CID-en de informatie voor zichzelf wensten te houden. Het gevaar
van het uitlekken van informatie werd te groot geacht.De heerRabbae: In een eerder gesprek vertelde
u dat u een prettige samenwerkingssfeer hebt in het ressort, dat u niet alleen
landelijk, maar ook ressortelijk contact met elkaar hebt en dat u geen kiekeboe
meer met elkaar speelt.De heerMosterd: Dat is op zich al enorm verbeterd,
maar ik merk, ook door dit hele gebeuren, dat wij toch nog terughoudend zijn
tegenover elkaar als het er werkelijk om gaat, het achterste van je tong te
laten zien.Devoorzitter: Is dat terughoudendheid om de
macht te houden, of omdat het zo gevaarlijk is als de informatie op straat
ligt?De heerMosterd: Beide redenen kunnen eraan
ten grondslag liggen. Ik moet ook zeggen dat ik tot mijn spijt vaak genoeg
problemen ontmoet wanneer ik, waar dat nodig is, meer mensen in vertrouwen
neem. Dan is er niet zozeer sprake van corruptie, maar is het meer dat ik
iets aan de teamleider van de tactische recherche vertel wat hij nodig heeft
om zijn strategie te kunnen bepalen, en dat hij het weer vertelt aan een goede
collega die naast hem staat. Dan zie je de informatie langzamerhand als een
inktvlek het korps ingaan en weten ook mensen ervan die het volstrekt niet
hoeven te weten. Op een gegeven moment is het dan zover dat het op een verjaardagspartijtje
verteld wordt. Dan komt het bij de verkeerde mensen terecht. Daar maak ik
mij wel zorgen over, dus over de professionele houding van de politie. Als
ik een stuk informatie heb weggedaan, is het vaak een kwestie van tijd voordat
het ergens anders opduikt.1Deze terughoudendheid in de verstrekking van criminele informatie wordt
ook geduid met het «need-to-know»- principe, in tegenstelling
tot het «nice-to-know»-principe.Na de reorganisatie van de politie is de informatie-uitwisseling beter
op gang gekomen. Nationale CIDDe verschillende CID-en in Nederland dienen hun informatie betreffende
CID-subjecten, grijze-veld-subjecten en gecodeerde informanten aan te melden
bij de NCID. Deze nationale CID is gevestigd bij de CRI.1 Tot voor kort deed slechts
de helft van de regionale CID-en dat ook daadwerkelijk.De heerBarendregt: De CRI krijgt nooit alle
informatie want het is in de eerste plaats bijna ondoenlijk om alle informatie
te krijgen die een regio op regionaal niveau opslaat. Ook automatiseringstechnisch
is dat al onmogelijk. In de tweede plaats hebben wij al afspraken gemaakt
over de relevante informatie. Sterker nog: uit de CID-regeling blijkt, dat
die informatie die van bovenregionaal belang is, gemeld moet worden. Dat gebeurt
nog steeds niet voldoende, moet ik zeggen.2Een gebrek aan vertrouwen en angst voor het uitventen van gegevens was
daarvan de oorzaak. Inmiddels melden alle CID-en hun CID-subjecten aan bij
de NCID.Devoorzitter: Hoeveel slechte leveranciers
waren er nog meer?De heerBarendregt: In die tijd, maar dan praat
ik echt over de opbouw van de CID, waren dat met name de grote korpsen. Amsterdam
had daar problemen mee.Devoorzitter: Welke jaren spreken we nu?De heerBarendregt: Ik ben er in 1991 begonnen
en Amsterdam was voor de landelijke CID op dat moment toch een min of meer
blinde vlek.Devoorzitter: Amsterdam, Kennemerland. Dan
gaan we verder?De heerBarendregt: Dat zijn wel ongeveer degenen
die eruit sprongen. De rest... variërend. Nu zit ik in de situatie dat
we alle CID-subjecten krijgen. Ik wil dus niet verwijten naar die regio's
toe, dat men niet heeft aangeleverd omdat men niet wilde maar voor welke regio's
het ook onmogelijk was om aan te leveren. Men had een organisatie die dat
niet aankon. Men had nog niet de computersystemen. Dus het voldoen aan de
regeling om de CID te informeren, sterker nog om de verplichting om dat te
doen, staat pas nu in de regeling van 1995.Devoorzitter: Nu staat in de regeling CID
dat de regionale CID's gegevens omtrent de CID-subjecten moeten aanleveren.
Althans, van die waarvan het van nationale betekenis is.De heerBarendregt: Ja.Devoorzitter: Doen alle CID's dat?De heerBarendregt: Alle CID's leveren nu hun
informatie aan. Er zijn dus geen regio's meer die niet aanleveren. Op het
gebied van de informantencoderingssystemen mis ik nog vijf of zes regio's.Devoorzitter: Wie mist u nog?De heerBarendregt: Dan moet ik even kijken...
Ik mis op dit moment nog de Gelderland-Midden CID; de Noord-Holland noord
regionale CID; met de Midden- en West-Brabant CID is de afspraak gemaakt dat
zij zouden aanleveren in week 37, als ik het goed heb; ik mis Brabant-Zuidoost,
Limburg-Noord en Flevoland. Dat is dus op het gebied van de aanlevering van
gecodeerde informanten.3De NCID onderhoudt de CID-Subjecten-Index (CIDSI)4 waarin de CID-en kunnen nagaan welk regiokorps informatie heeft over een bepaald
CID-subject. Eind 1995 stonden ongeveer 60 000 CID-subjecten, 10 000
grijze-veld-subjecten, en 5 259 informanten ingeschreven.De NCID voert geen controle uit op het aangeleverde materiaal. Wel kan
informele controle uitgaan van de zogenaamde Afdelingen recherche informatie
(ARI's). In 1992 heeft de CRI op vijf plaatsen in Nederland van deze steunpunten
gevestigd, die onder meer zijn belast met de informatie-uitwisseling tussen
de CRI en de regionale recherche-eenheden en de kernteams.5 De commissie heeft geconstateerd
dat drie ARI's zelf informanten runnen, veelal onder de vlag van de regionale
CID. Internationale samenwerkingDe verstrekking van CID-informatie aan het buitenland vergt inschakeling
van de landelijk CRI/CID-officier van justitie.1 De commissie
heeft kunnen constateren dat in sommige gevallen ook zonder toestemming van
de landelijk CRI/CID-officier van justitie «zachte» informatie
aan het buitenland wordt verstrekt.Van elk ingewilligd verzoek tot het zelfstandig verstrekken van inlichtingen
door de politie aan het buitenland dient een aantekening te worden gemaakt
in een met het oog daarop aangelegd register.2 Het is niet bekend of elk korps
een register heeft en of hierin consequent aangetekend wordt.Informatie vanuit het buitenland wordt niet systematisch getoetst op de
herkomst. Veel uit het buitenland afkomstige informatie krijgt een hoge betrouwbaarheidsevaluatie.
Het is de politie niet altijd duidelijk met behulp van welke methode informatie
is verzameld. 8.2.5 Sturing en controle Openbaar ministerieDe controle van de CID door de CID-officier van justitie varieert. Sommige
CID-officieren van justitie controleren de beslissingen van de CID-chef marginaal.
Andere CID-officieren van justitie zijn zeer direct betrokken bij allerlei
CID-operaties. Slechts zelden heeft een CID-officier van justitie inzage in
het informantenregister. De commissie constateert een ontwikkeling naar een
actievere rol van de CID-officier van justitie.Devoorzitter: In hoeverre kunt u als officier
het beleid van de CID bepalen?De heerDe Groot: Ik wil het wel.Devoorzitter: Dat begrijp ik, maar kunt u
het ook?De heerDe Groot: Ik probeer het. Dat is weer
een stap verder. En of ik het kan? Dan moet ik uiterst bescheiden zijn.Devoorzitter: Dus u kunt het eigenlijk niet.De heerDe Groot: Niet in de mate zoals ik
zou willen.Devoorzitter: Wat kunt u niet wat u wel zou
willen?De heerDe Groot: Ik vind dat een CID als onderdeel
van de politieorganisatie ondersteunend is aan de recherchetaak. De recherchetaak
is gericht op criminaliteitsbestrijding. De prioriteiten daarvan worden deels
landelijk maar ook lokaal bepaald. Ik vind dat de inzet van de CID eigenlijk
de prioriteiten dient te volgen, zoals die door het bevoegd gezag worden vastgesteld.
Als ik het via de andere kant mag benaderen: een CID moet niet voor zichzelf
werken, moet geen informatie verzamelen om maar informatie te hebben; een
CID moet ook niet achter de informanten aanlopen; een CID moet gericht investeren
in de projecten die door het bevoegd gezag zijn uitgekozen in het kader van
de prioriteitenstelling.3De heerVos: De heer Dros heeft gezegd dat
u ook regelmatig in de CID-bestanden kijkt. (...) Hoe maakt u de afweging
om eens een keer door te prikken?MevrouwGonzales: Net hoe het uitkomt, dat
is een beetje afhankelijk van de ontwikkelingen. Een keer in de week hebben
wij een vast overleg met de CID. Als het enigszins kan, kijk ik van tevoren
alvast wat journalen door, zodat zij niet alleen maar feiten hoeven te vertellen
die zij al hebben genoteerd. Dan kunnen wij er wat op doorgaan. Dat is dus
minstens een keer per week.De heerVos: Hoe vaak hebt u het afgelopen
anderhalf jaar in het CID-bestand gekeken? Is dat een, twee of drie keer?MevrouwGonzales: Nee, talloze keren. Ik zou
niet eens weten hoe vaak.De heerVos: Talloze keren.De heerDe Graaf: Het CID-bestand is iets anders
dan een informantenbestand.MevrouwGonzales: Exact. Het is goed dat u
het zegt. De heerDe Graaf: Wij praten nu over het CID-subjectenbestand.MevrouwGonzales: Ik doel met name op journaals
en dergelijke, maar datgene waarvoor de heer Van Traa is gekomen, dat ga ik
natuurlijk niet talloze keren bekijken.De heerDe Graaf: Hebt u weleens in het informantenbestand
gekeken?MevrouwGonzales: Ja.De heerDe Graaf: Kent u de namen van de informanten?MevrouwGonzales: Ja, die ken ik.Devoorzitter: Kent u de aliassen of de echte
namen van de informanten?MevrouwGonzales: Ook de echte naam. (...)
De namen zijn mij verteld door de chef CID, de heer Augusteijn. Ik heb nooit
de moeite genomen om het per persoon na te zoeken. Ik kijk alleen op de bijnamen.1Desondanks constateert de commissie dat het OM de CID slechts zelden daadwerkelijk
stuurt en controleert. Ook voor het OM blijft het functioneren van de CID
ondoorzichtig. Hoewel daarin verandering lijkt te komen, is de sturing en
controle door het OM in het verleden onvoldoende geweest. In voorgaande hoofdstukken
heeft de commissie verschillende voorbeelden gegeven tot welke problemen gebrek
aan sturing en controle leidt. Officieren van justitie geven nauwelijks kaders
voor het CID-werk. Het regelmatige contact tussen CID-chef en CID-officier
van justitie geeft aanleiding om bekendheid met elkaars standpunten over de
inhoud van het CID werk, toestemmingsprocedures, verslagleggingen, enzovoort
te veronderstellen. Echter, tijdens dit contact worden slechts mondjesmaat
concrete aanwijzingen over te volgen onderzoekslijnen gegeven. Het is voornamelijk
een kwestie van bijpraten. CID-officieren van justitie stellen zelf dat hun
sturings- en controlemogelijkheden beperkt zijn. De CID-chef beschikt over
alle relevante informatie; de CID-officier van justitie is derhalve afhankelijk
van hetgeen hem/haar wordt verteld. De commissie constateert dat enkele CID-chefs
de CID-officieren van justitie onvolledig en onjuist hebben ingelicht. De
commissie constateert tevens dat CID-officieren van justitie onvoldoende hebben
doorgevraagd. Overbelasting, waardoor onvoldoende tijd aan de CID kan worden
besteed, speelt op een aantal parketten zeker een rol. Het gebrek aan sturing
en controle is te wijten aan zowel de CID als het OM.Een complicerende factor wordt gevormd door het feit dat binnen het OM
meer officieren van justitie met dezelfde zaak bezig zijn, te weten een CID-officier
en een zaaksofficier en in geval van een kernteamonderzoek ook nog een kernteamofficier.
De CID-officier van justitie heeft soms meer informatie dan de zaaksofficier
van justitie. Indien de CID-officier onvoldoende is ingelicht, geldt dat al
helemaal voor de zaaksofficier van justitie.De afspraken tussen de CID-chef en de CID-officier van justitie worden
zelden in een door beiden geaccordeerd document vastgelegd. Steeds vaker leggen
de afzonderlijke functionarissen de afspraken voor zichzelf vast. In één
geval heeft de commissie vastgesteld dat de CID-chef Van der Putten telefoongesprekken
met de CID-officier van justitie en anderen opnam, zodat zij achteraf als
bewijs konden dienen bij verschillen van mening. KorpsleidingVeel korpschefs hebben weinig aandacht gehad voor de ontwikkeling van
het CID-werk. De verantwoordelijkheid voor de recherche en de CID is gedelegeerd
aan enig lid van de korpsleiding.Devoorzitter: Heeft de korpsleiding zich ooit
wel eens met deze praktische dingen beziggehouden?De heerVan Steeg: Niet in die zin dat de korpsleiding
gekeken heeft: is dit nu een CID-subject, of een opvraag heeft gedaan van
een CID-subject en daar inhoudelijk naar gekeken heeft. Maar
de korpsleiding heeft zich bijvoorbeeld heel uitdrukkelijk bemoeid met het
moment waarop het geautomatiseerd ging worden en met het moment waarop wij
de nieuwe organisatie ingingen en op verschillende locaties de informatie
in gingen kloppen. U kunt zich immers voorstellen dat dit gaat via telefoonlijnen
die beveiligd moeten worden. De heer Wiarda heeft zich daar zeer persoonlijk
en nadrukkelijk mee bemoeid.Devoorzitter: Ik bedoel: met het praktische
werk?De heerVan Steeg: Nee.Devoorzitter: U heeft zich in een ander verband
nog wel eens wat krasser uitgelaten over het verstand dat de korpsleiding
heeft van het CID-werk.De heerVan Steeg: Ja.Devoorzitter: Hoe kras was?De heerVan Steeg: Dat was zo kras dat ik zei,
dat Jan Wiarda veel verstand heeft van het managen van ons korps en ik van
het CID-werk, en dat wij het ieder op ons eigen vlak moeten doen. Ik denk
dat dit heel goed werkt. Uiteraard heeft hij wel de taak van controleren en
daar heeft hij weer een afdelingschef voor.Devoorzitter: Als hij er helemaal geen verstand
van heeft, hoe kan hij, Wiarda, uw hoofdcommissaris, het dan controleren?De heerVan Steeg: De grote lijnen moet hij
natuurlijk weten, maar van het werk op de werkvloer hoeft hij, in mijn beleving,
maar ten dele te weten. Boven mij zit nog een afdelingschef die mij weer kan
controleren.1Inmiddels hebben verschillende korpschefs hun verantwoordelijkheid opgepakt.Devoorzitter: Sinds wanneer bent u direct
betrokken bij het onderwerp zwaar georganiseerde criminaliteit? Ik vraag dit
omdat veel korpschefs deze achtergrond niet hebben.De heerStraver: Dat klopt en dat geldt ook
voor mij. Ik was vooral bezig met veiligheid in mijn stad en mijn regio. Betrokkenheid
bij de zware en georganiseerde criminaliteit was op afstand en is pas na de
IRT-affaire heel intensief geworden [...]2Het is daarbij de vraag of de korpschef inzage krijgt in alle vertrouwelijke
informatie. In hoofdstuk 3 zijn enkele voorbeelden gegeven waarbij korpschefs
ondanks herhaald verzoek geen informatie kregen over het gebruik van bepaalde
methoden. Vooral in de regio Kennemerland deden zich enkele gevallen voor
waarin de toenmalige CID-chef de korpschef bewust niet informeerde over onderdelen
van een methode.Een bijzondere situatie doet zich voor als CID-rechercheurs werken voor
andere regiokorpsen of een kernteam. De verantwoordelijkheden van de «leverende»
en de «ontvangende» korpschef zijn onduidelijk. Wie is nu de chef
over deze uitgeleende CID-rechercheurs of over CID-rechercheurs die voor een
andere regio bepaalde activiteiten verrichten? Ook is tijdens de openbare
verhoren gebleken dat onduidelijkheid bestaat over de verantwoordelijkheid
voor de werkzaamheden bij de CID van buitengewone opsporingsambtenaren. Deze
onduidelijkheid betreft de korpschef en het hoofd van de bijzondere opsporingsdienst. KorpsbeheerdersKorpsbeheerders hebben een beheersmatige verantwoordelijkheid voor de
CID. De korpsbeheerders zijn derhalve ook beheerders van de politieregisters.
Feitelijk hebben de korpsbeheerders een geringe bemoeienis met de CID-en en
de methoden die zij hanteren. Inmiddels willen verschillende korpsbeheerders
op de hoogte worden gesteld als in hun korps exceptionele methoden worden
gehanteerd. De korpsbeheerders moeten immers kunnen beoordelen in hoeverre
het politiepersoneel door het gebruik van bepaalde methoden in gevaar kan
komen. RechterTen eerste kunnen rechters-commissarissen alleen controle uitoefenen op
het opsporingsonderzoek indien en voorzover hun bemoeienis in een concrete
strafzaak wordt gevraagd. Lang niet elke rechter-commissaris rekent het daarbij
tot zijn taak inzicht te krijgen in het CID-matig onderzoek. Ten tweede pleegt
de zittingsrechter zich bij zijn controle op het vooronderzoek te beperken
tot de vraag of er in de hem voorgelegde strafzaak reden is het OM niet-ontvankelijk
te verklaren of het bewijs als onrechtmatig verkregen ter zijde te stellen.
Daarbij pleegt de zittingsrechter zich terughoudend op te stellen. In het
algemeen vindt pas een onderzoek plaats als er van de kant van de verdediging
een signaal komt dat er iets mis is met de gebruikte opsporingsmethoden. Ten
derde heeft het min of meer geheime karakter van het inlichtingenwerk tot
gevolg dat de CID-journaals en de «4 x 4-tjes» in de praktijk
nooit op de tafel van de zittingsrechter komen. Er wordt doorgaans gerapporteerd
door middel van een proces-verbaal van de CID-chef. CID-rechercheurs worden
zelden ter zitting als getuige opgeroepen. 8.2.6 Beoordeling Wettelijke basisDe commissie constateert dat voor de CID geen aparte wettelijke basis
bestaat. Naar het oordeel van de commissie is het verzamelen, bewerken, opslaan
en verstrekken van informatie een integraal onderdeel van de taak van de politie.
Het verzamelen, bewerken, opslaan en verstrekken van informatie door de CID
dient nader wettelijk genormeerd te worden. De voorwaarden waaronder inlichtingen
mogen worden verzameld, bewerkt, opgeslagen en verstrekt dienen tevens wettelijk
te worden vastgesteld. Tenslotte moet wettelijk worden vastgelegd hoe de controle
en sturing van dit inlichtingenproces vorm moet krijgen. Met andere woorden
de taken en bevoegdheden van de CID moeten expliciet wettelijk worden genormeerd.De commissie is van oordeel dat de diversiteit aan organisatievormen van
de CID groot is. Dat geldt voor de omvang, de interne verdeling van bevoegdheden
en verantwoordelijkheden, alsmede voor de interne positie van de CID binnen
het korps. De commissie is van oordeel dat, middels regelingen krachtens de
wet, gestreefd dient te worden naar een meer uniforme organisatie van de inlichtingenverzameling,
-bewerking en -verstrekking. Bevoegdheden, verantwoordelijkheden en samenwerkingDe bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de CID-rechercheurs en de
CID-chef zijn naar het oordeel van de commissie onduidelijk. Bij de regiokorpsen
bestaan verschillende interne afspraken voor het runnen van informanten. Wie
bevoegd is tot het maken van afspraken is nergens vastgelegd. De afbakening
van bevoegdheden tussen de CID-chef en de runners varieert per CID. Het gebrek
aan eenduidigheid van bevoegdheden en verantwoordelijkheden heeft enkele malen
tot gevolg gehad dat onderlinge communicatiestoornissen strafprocessen hebben
gefrustreerd. De Begeleidingscommissie CID en de CID-regeling hebben niet
geresulteerd in afstemming van de vele visies die bestaan op de verantwoordelijkheden
en bevoegdheden van CID-chefs en CID-rechercheurs.De samenwerking tussen de CID-en en andere politie-diensten laat veelal
te wensen over. De commissie is van oordeel dat de constante en inherente
spanning tussen de CID en de tactische recherche ongewenst is. Door
deze scheiding wordt onvoldoende informatie uitgewisseld en komen onderzoeken
in gevaar. Zowel de CID als de tactische recherche zijn veel tijd kwijt aan
afstemming en coördinatie. Dat leidt niet zelden tot conflicten tussen
de CID en de tactische recherche. De commissie is van oordeel dat de scheiding
tussen de CID en de tactische recherche meer nadelen dan voordelen oplevert.
De kosten van de scheiding zijn te hoog, de opbrengsten te gering.De commissie constateert dat al te vaak sprake is van slechte samenwerking
en informatie-uitwisseling tussen de CID-en. Te vaak heerst onderling wantrouwen.
Op oneigenlijke argumenten wordt geweigerd informatie uit te wisselen. De
ene CID weet iets wat voor een andere CID van belang is zonder dat deze informatie
wordt uitgewisseld. De CRI en specifiek de NCID moeten veel moeite doen om
enige coördinatie te bewerkstelligen. Tot op dit moment gebeurt dat slechts
mondjesmaat.De commissie is van oordeel dat de CID volledig moet worden geïntegreerd
in de recherche.1 De recherchechef dient volledig op de hoogte te zijn van
de organisatie en het functioneren van de CID. De CID moet onderdeel zijn
van één organisatorisch verband met de recherche. VerslagleggingDe commissie is van oordeel dat de verslaglegging binnen de CID-en onvoldoende
is. In verschillende gevallen is er totaal geen sprake van verslaglegging.
In andere gevallen is een minimale verslaglegging van gegevens aangetroffen.
Van enige uniformiteit in de vastlegging van gegevens is de commissie niet
gebleken. In informantenregisters worden soms wel en soms niet de activiteiten
van de informanten beschreven. Van een structurele en systematische weergave
van de gebruikte methoden is al helemaal geen sprake. De commissie acht dit
gebrek aan vastlegging en documentatie van activiteiten onverantwoord.De vaststelling wie als CID-subject of grijze-veld-subject wordt ingeschreven,
is afhankelijk van de individuele CID-rechercheur. De criteria zijn dermate
vaag dat nagenoeg iedereen, die op enigerlei wijze in contact komt met de
politie, daaraan kan voldoen. De commissie heeft tevens moeten constateren
dat een regelmatige schoning van de bestanden in verscheidene gevallen niet
plaats heeft. De omvang van het aantal CID-subjecten en grijze-veldsubjecten
(70 000) doet de commissie vermoeden dat vele personen onterecht in dit
bestand zijn opgenomen. EffectiviteitDe commissie stelt vragen bij de effectiviteit van de huidige wijze van
verzamelen van CID-informatie. Het is de commissie gebleken dat CID-en niet
altijd die informatie verzamelen waaraan de tactische recherche behoefte heeft.
Het blijft voor de commissie onduidelijk hoeveel informatie van de CID daadwerkelijk
gebruikt wordt. De schattingen daarover lopen uiteen van 10% tot 50%. Dit
betekent hoe dan ook dat veel informatie wordt verzameld zonder dat daarmee
werkelijk tot opsporing gekomen wordt. De commissie is van oordeel dat een
meer gerichte verzameling van informatie noodzakelijk is. De huidige open
verzameling van informatie door de CID-en voorziet te weinig in de behoeften
van de tactische recherche.In hoofdstuk 5 en 6 heeft de commissie al haar oordeel gegeven over het
runnen van informanten en het runnen van infiltranten. Hier kan daaraan worden
toegevoegd dat de commissie van oordeel is dat de organisatorische voorwaarden
voor het runnen van informanten niet toereikend zijn. De organisatorische
context van de CID-en biedt zowel runners als informanten te weinig waarborgen
en richtlijnen. Sturing en controleDe commissie acht de sturing en controle van de CID-en volstrekt onvoldoende.
Van enige sturing en controle door korpsleiding of korpsbeheerder is de commissie
nauwelijks iets gebleken. Het OM heeft te weinig greep op de activiteiten
van de CID-en. Het heeft te weinig zicht op de informatie die de CID-en verzamelen.
Slechts een enkele officier van justitie heeft daadwerkelijk in de registers
van de CID gekeken. De commissie acht het onwenselijk dat de officier van
justitie uitgesloten is als rechthebbende op inzage in de registers. Het OM
heeft de CID-chefs te weinig gevraagd naar de gebruikte methoden en over de
organisatie van de CID.De gezagsuitoefening van de officier van justitie noodzaakt de officier
van justitie zowel de organisatie als de inhoud van de activiteiten van de
CID te sturen en te controleren. De commissie is van oordeel dat het OM in
deze verplichting tot sturing en controle tekort is geschoten.De commissie is tevens van oordeel dat de CID-en zich teveel hebben beroepen
op vertrouwelijkheid van gegevens. Volledige afscherming en afscheiding van
onderdelen met het oog op hun gevoelige taken is uiterst kwetsbaar gebleken.
Mede daardoor is er een sfeer en cultuur van geheimzinnigheid en vertrouwelijkheid
ontstaan, die schade toebrengt aan het belang van een rechtsstatelijke opsporing.
Enkele CID-chefs hebben officieren van justitie onjuist en onvolledig ingelicht.
De commissie is van oordeel dat de CID-en onterecht de mogelijkheid tot gezagsmatige
sturing en controle hebben weerhouden. De commissie meent dat de CID-en teveel
als autonome organisaties hebben gefunctioneerd zonder zich daarbij rekenschap
te geven van de gezags- en beheersverantwoordelijkheid van het OM. Korpsbeheerders
hebben nimmer blijk gegeven van gevoel van verantwoordelijkheid voor dit «geheime»
deel van het politiekorps, in de veronderstelling dat zulks een justitiële
aangelegenheid was. 8.3 Tactische recherche 8.3.1 InleidingRond 1900 wordt binnen de politie de scheiding aangebracht tussen de algemene
politiedienst en de justitiële dienst. Later groeide dit uit tot de scheiding
tussen de surveillancedienst en de recherche. De recherche verzamelt inlichtingen
over strafbare feiten en personen die daarvan verdacht worden, teneinde de
onderliggende strafzaken bij het OM aan te brengen ter afdoening.1 De tactisch rechercheur is derhalve georiënteerd op
het aanleveren van bewijsmateriaal voor concrete zaken.De commissie heeft de tactische recherche in de politieregio's nader onderzocht
door middel van gesprekken en aangeleverde documenten.2 Een aantal
regio's is meer specifiek onderwerp van onderzoek geweest.38.3.2 Organisatie Organisatie, juridische basis en opleidingVoor de organisatie van de tactische recherche bestaat geen afzonderlijke
wettelijke regeling. Het bestaan van de tactische recherche ligt waarschijnlijk
zo voor de hand dat een nadere regeling nooit nodig is geacht.De tactische recherche is op verschillende niveaus binnen de politie aanwezig:
kernteam (interregionaal), regiopolitie (regionaal), districtspolitie (lokaal)
en de basiseenheden. De zwaarte van de zaken van de verschillende
tactische recherche-eenheden varieert. De interregionale en regionale recherche-eenheden
voeren opsporingsonderzoeken uit naar de grotere criminele organisaties. De
districtsrecherche houdt zich bezig met onderzoeken naar de meer lokaal gebonden
criminaliteit, ook als het ernstige zaken betreft.Er bestaat een grote variatie in functies en overlegvormen per tactische
recherche. Hoewel functioneel wel parallellen bestaan, zijn er zeer veel verschillende
benamingen en organisatievormen. Van organisatorische uniformiteit is nauwelijks
sprake. Regionale en persoonlijke voorkeuren spelen een belangrijke rol bij
de inrichting van de recherche. De omvang van de recherche is afhankelijk
van de regio. Gemiddeld bestaat een recherche-afdeling uit één
tot vier procent van het aantal politiemensen per korps.Belangrijke beslissingen over de voortgang van een zaak worden genomen
in het vierspan officier van justitie zware criminaliteit, CID-officier van
justitie, hoofd tactische recherche en CID-chef. Steeds vaker wordt het primaat
van de tactische recherche benadrukt. De CID dient de tactische recherche
te ondersteunen.Er bestaan nog geen specifieke opleidingsvereisten voor regionale tactische
rechercheurs. Evenmin is er een verplichte basisopleiding. Het volgen van
een tweetal cursussen, de «recherche basiscursus» en de «cursus
algemene recherche», is steeds vaker voorwaarde voor het werken binnen
een recherche-afdeling. Voor leidinggevenden binnen de recherche bestaan nauwelijks
cursussen. De commissie constateert veel klachten over de afnemende kwaliteit
van de rechercheleiding. Daarbij valt op dat slechts enkele korpschefs een
recherche-achtergrond hebben. 8.3.3 Onderzoeken en methodenHet aantal onderzoeken dat door de regionale tactische recherche per jaar
wordt uitgevoerd varieert van één tot zeven. Meer dan de helft
van het aantal onderzoeken van de regionale rechercheteams heeft betrekking
op verdovende middelen.1 In de meeste regio's wordt de keuze welke zaak zal worden
aangepakt gemaakt door de rechercheleiding, de CID en het OM. Soms wordt het
bestuur in die keuze betrokken.De heerKoekkoek: Ik wilde u vervolgens vragen
over de prioritering in de zin van de keuze van de onderzoeken die de politie,
ook uw korps, uitvoert. In hoeverre heeft u daar, als korpschef, invloed op?De heerWiarda: In de afgelopen jaren heeft
zich daar een groei in voorgedaan, die er nu toe leidt dat de prioriteitskeuzen
een onderwerp zijn in de regionale driehoek: een punt van overleg tussen de
hoofdofficier van justitie, de korpsbeheerder en de korpschef. In het verleden
is dat niet altijd zo geweest en werd de onderwerpenkeuze in sterke mate in
de politiële, justitiële lijn bepaald. De ontwikkeling daarin is
zo geweest, dat we komen uit een periode van 10, 15 jaar geleden waarin onderzoeken
startten als er een aangifte was van een benadeelde. En als er een aangifte
is van een benadeelde moet de politie een opsporingsonderzoek doen. Dan ontstaat
er overleg met Justitie en dan gaat er een onderzoek lopen. Toen het verschijnsel
georganiseerde criminaliteit sterker naar voren kwam, ontstond en sterker
werd ontdekt, werd het accent verlegd niet meer zozeer naar de aangifte van
de benadeelde maar naar het kiezen van een bepaalde groepering waar onderzoek
op wordt verricht. Vanuit de stijl zoals die altijd had gegolden, bleef dat
dus heel sterk in de politiële, justitiële lijn liggen. Van lieverlede
hebben wij ontdekt, dat met name de vraag van de maatschappelijke relevantie
in de prioritering een zeer bestuurlijke vraag is. Een van de eerste terreinen
waarop dat nadrukkelijk naar voren kwam, was het terrein van de milieucriminaliteit,
die heel sterk vanaf de bestuurlijke kant is ingezet veel meer dan van de
justitiële kant. Een tweede voorbeeld, een voorbeeld uit mijn eigen praktijk,
is de problematiek van de horeca in de stad Utrecht, wat typisch ook een problematiek
is van het bestuur van de gemeente Utrecht. Daar komt de behoefte naar voren
om daar een scherper beeld van te krijgen, niet alleen in de vorm van een
analyse uit open bronnen maar ook een analyse uit criminaliteitsgegevens.
Zo zijn we nu op het punt aangeland, dat er geen nieuwe grote projecten meer
worden gestart zonder dat de regionale driehoek zich daarover heeft gebogen.1De basis van deze keuze wordt in een aantal gevallen gevormd door de aanwezige
CID-informatie. De wijze waarop men die informatie toetst, evalueert en aanvult,
verschilt per regio. In enkele regio's zijn platforms ingesteld die een voorstel
doen voor de te onderzoeken zaken. Bij de besluitvorming speelt de organisatiegraad
van de criminele doelgroep mee. De CID maakt hiervan een inschatting aan de
hand van de CBO/CRI-criteria. Ook spelen de door de tactische recherche in
te schatten haalbaarheid en de regionale prioriteitenstelling een rol.De tactische recherche gebruikt in principe opsporingsmethoden die op
de zitting in het openbaar te verantwoorden zijn. Immers, in processen-verbaal
en op de zitting moet alles gerelateerd worden wat zij gedaan heeft. Wanneer
dit niet mogelijk is, zoals bijvoorbeeld in het geval van de noodzaak van
geheimhouding of bij sturingsinformatie, wordt de CID gevraagd gegevens te
vergaren. De keuze voor de wijze waarop dit gebeurt is aan de CID, of eventueel
aan het observatieteam (OT) of arrestatieteam (AT).Voor allerlei geavanceerde vormen van observatie doet de tactische recherche
een beroep op ondersteunende diensten als het OT, het AT, de Sectie Technische
Ondersteuning (STO) en de Dienst Technische Operationele Ondersteuning (DTOO).
Het gaat dan om volgen, inkijkoperaties, plaatsbepalingsapparatuur, huiszoekingen,
afluisteren van telefoon, fax en mobiele telefoons, scannen en peilen. Vanwege
het ontbreken van capaciteit van de OT's observeren tactische rechercheurs
geregeld zelf.De tactische recherche runt in principe geen informanten. Over het algemeen
vindt dit plaats door de CID. In het verleden runde de tactische recherche
wel informanten. De commissie acht het niet uitgesloten dat incidenteel tactische
rechercheurs contacten hebben die te kenschetsen zijn als informanten. Het
gaat dan vooral om tipgevers of eenmalige informatiegevers.Infiltratie kan plaatsvinden ten behoeve van een tactische recherche-eenheid.
Dit betreft politiële infiltratie die wordt uitgevoerd door een apart
onderdeel, het politiële infiltratie team (PIT). Dit gebeurt altijd met
toestemming van een officier van justitie.De vastlegging van gebruikte methoden varieert van geen vastlegging tot
vastlegging in een eigen PC, journaal, dagrapport of proces-verbaal. Er is
verschil in de inhoud van de informatie die wordt opgeslagen. 8.3.4 Samenwerking Tactische recherche en CIDDe samenwerking bestaat hieruit dat de CID faciliterend werk verricht
voor het tactisch onderzoek. Een tactisch onderzoek kan aanvangen op basis
van CID-informatie en lopende het onderzoek kan dit steeds gevoed worden door
sturingsinformatie van de CID.In de vorige paragraaf over de CID is reeds ingegaan op de vaak moeizame
aard van de relatie tussen de CID en de tactische recherche. In incidentele
gevallen is sprake van informatie-uitwisseling tussen de CID en de tactische
recherche door middel van informele contacten.De heerDe Graaf: U bent wel recherchechef
en moet dus enig zicht hebben op datgene wat er gebeurt.De heerWelten: Absoluut.De heerDe Graaf: Gaat u regelmatig zelf kijken
bij de CID?De heerWelten: Ja zeker. De CID zit, zoals
dat heet, verderop in de gang en wij spreken elkaar heel regelmatig, heel
regelmatig.1Recherche onderlingDe regionalisering heeft tot gevolg gehad dat omvangrijke regionale afdelingen
zijn ontstaan die niet meer afhankelijk zijn van allerlei ad hoc samenwerkingsverbanden,
zoals in de oude situatie het geval was. De commissie heeft geen wezenlijke
problemen gesignaleerd in de verhoudingen tussen de recherche-eenheden op
dit niveau. Indien noodzakelijk wordt informatie uitgewisseld en wordt geleerd
van elkaars fouten en successen. Tussen recherche-eenheden op regionaal en
districtsniveau kan de situatie anders liggen. Hier is de samenwerking niet
altijd soepel.De CRI levert de recherche-eenheden specialistische kennis. De CRI vervult
tevens een verwijzingsfunctie naar andere recherche-eenheden die met vergelijkbare
onderzoeken bezig zijn. Om de afstand tussen de CRI in Zoetermeer en de regiokorpsen
te verkleinen zijn vijf regionale steunpunten ingericht, de zogenaamde Afdelingen
recherche-informatie (ARI's). Naast een goede informatie-uitwisseling verzorgen
de ARI's ook concrete recherche-ondersteuning bij opsporingsonderzoeken en
bemiddelen zij bij internationale rechtshulp. De ARI's hebben een interregionaal
karakter. De commissie heeft geconstateerd dat dit niet altijd uit de verf
komt. Zo is de ARI-Zuidwest sterk op de regio Rotterdam gericht. 8.3.5 Sturing en controle Openbaar ministerieGrote opsporingsonderzoeken worden intensief begeleid door zaaksofficieren
van justitie. De zaaksofficier van justitie heeft regelmatig contact met de
recherche-eenheid over de voortgang van het onderzoek. De zaaksofficier van
justitie speelt een cruciale rol bij het goedkeuren van de te gebruiken opsporingsmethoden.
Aangezien de zaaksofficier degene is die later ter zitting de methoden moet
verdedigen, is een voorafgaande afweging over de inzet noodzakelijk.De commissie heeft kunnen constateren dat de zaaksofficieren van justitie
over het algemeen een redelijk zicht hebben op de activiteiten van de recherche-eenheden
en op de ingezette opsporingsmethoden. De sturing en controle door de zaaksofficieren
van justitie van de recherche-eenheid is intensiever en beter dan de sturing
en controle door de CID-officieren van justitie van de CID. In eerdere hoofdstukken
heeft de commissie weliswaar enkele voorbeelden gegeven van strafzaken waarin
noch de CID-officier noch de zaaksofficier van justitie op de hoogte was van
bepaalde opsporingsmethoden. De commissie heeft echter de indruk dat dit meer
uitzondering is dan regel. De tactische recherche laat zich ook beter sturen
en controleren dan de CID, aangezien de tactische recherche slechts die methoden
hanteert die ter zitting openbaar kunnen worden verantwoord en zij haar handelen
bij proces-verbaal vastlegt. Korpsleiding en korpsbeheerderDe korpsleiding draagt binnen het korps de verantwoordelijkheid voor de
sturing en controle van de recherche.2 Veelal is één van de leden van de
korpsleiding, naast vele andere taken, belast met recherche-aangelegenheden.
De recherche heeft de afgelopen tien jaren binnen de leiding van een aantal
korpsen niet veel prioriteit gehad. De aandacht ging uit naar andere zaken
dan de opsporing van georganiseerde criminaliteit. Lokale belangen
streden hier met nationale belangen. Aandacht voor de openbare orde en het
leefklimaat woog zwaarder dan de bestrijding van de zware criminaliteit.Devoorzitter: Sinds wanneer bent u direct
betrokken bij het onderwerp zwaar georganiseerde criminaliteit? Ik vraag dit
omdat veel korpschefs deze achtergrond niet hebben.De heerStraver: Dat klopt en dat geldt ook
voor mij. Ik was vooral bezig met veiligheid in mijn stad en mijn regio. Betrokkenheid
bij de zware en georganiseerde criminaliteit was op afstand en is pas na de
IRT-affaire heel intensief geworden. Sinds de twee voorgaande kabinetten is
vanuit de politiek steeds meer aandacht gevraagd voor de georganiseerde criminaliteit.
De regionale criminele inlichtingendiensten kregen mensen en middelen voor
de BFO's (bureaus financiële ondersteuning). De reorganisatie van de
politie in het begin van de jaren negentig had mede als doel de aanpak van
de zware en georganiseerde criminaliteit beter te doen verlopen. In de sfeer
van mensen en middelen is er veel gebeurd. Wij hebben de korpsen opgebouwd
en de nieuwe onderdelen opgericht. Er werd niet gepraat over beleidskaders
voor het proactieve recherchewerk. Als ik terugkijk, en dit gold niet alleen
voor Haarlem maar voor het hele land, heeft de ontwikkeling van de methode
van het proactieve recherchewerk, eigenlijk de ontwikkeling van het inlichtingenwerk
op het gebied van de criminaliteit, zich voltrokken in een wisselwerking tussen
CID-chefs, CID-officieren van justitie en een enkele geëngageerde recherchechef
en officier die zich bezig hield met de georganiseerde zware criminaliteit.1Bij de recente reorganisatie van de politie heeft de herinrichting van
de recherche een ondergeschikte rol gespeeld.De korpsbeheerder draagt verantwoordelijkheid voor het beheer van de recherche.
De recherche kreeg tot voor kort weinig aandacht van de korpsbeheerder en
van de regionale driehoek (hoofdofficier, korpschef en de korpsbeheerder).
Een uitzondering hierop vormen de burgemeesters van de grote steden. Hier
bestaat veel overlast van georganiseerde criminaliteit. Inmiddels lijkt in
de aandacht van korpsbeheerders op de recherche verandering te zijn gekomen
onder invloed van de IRT-affaire en de parlementaire enquête. 8.3.6 BeoordelingDe methoden en de organisatie van de tactische recherche, de voorwaarden
waaronder de tactische recherche wordt ingezet en de sturing en controle van
de tactische recherche moeten worden genormeerd.De tactische recherche hanteert vrijwel steeds methoden die wettelijk
genormeerd zijn. De voorwaarden waaronder die methoden worden ingezet, alsmede
de sturing en controle zorgen over het algemeen niet voor onoverkomelijke
problemen. Incidenteel heeft de commissie geconstateerd dat er communicatiestoornissen
zijn tussen zaaksofficieren van justitie en de rechercheleiding over het gebruik
van methoden.De door de tactische recherche gehanteerde methoden komen over het algemeen
in het openbaar ter zitting ter sprake. Van geheimhouding van methoden door
de tactische recherche is de commissie weinig gebleken. Over het algemeen
acht de commissie de vastlegging van de gebruikte methoden door de tactische
recherche voldoende. In het merendeel van de gevallen vindt dit plaats in
een proces-verbaal.In een aantal gevallen moest de rechter apart verzoeken om een methoden-proces-verbaal,
namelijk als de verdediging aannemelijk kon maken dat methoden waren gehanteerd
die niet bij proces-verbaal waren gemeld. Dit acht de commissie een onwenselijke
situatie. De commissie is van oordeel dat alle methoden die door of in opdracht
van de tactische recherche worden gehanteerd bij proces-verbaal ter toetsing
aan de rechter moeten worden voorgelegd.De sturing en controle van de tactische recherche door de zaaksofficieren
van justitie acht de commissie beter dan de sturing en controle van de CID
door de CID-officieren van justitie. Indien officieren van justitie hun gezag
uitoefenen en de politie openstaat voor sturing en controle, blijkt het mogelijk
te zijn politie-onderdelen daadwerkelijk te sturen en te controleren.De commissie heeft wel gesignaleerd dat recherche-eenheden in een aantal
gevallen een grote invloed hebben op de keuze van de te onderzoeken zaken.
De recherche levert de informatie aan op basis waarvan een beslissing moet
worden genomen. Het OM heeft dan weinig mogelijkheden om tot een eigen afweging
te komen. Dit geldt des te meer indien een platform criminaliteits-beheersing
een beslissing neemt over de te onderzoeken zaken. Het OM laat de vrijheid
om te beslissen welke strafzaken moeten worden opgespoord te veel inperken.
Het OM kan aan een ieder advies vragen over de aan te pakken strafzaken. De
uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de keuze van de te onderzoeken strafzaken
ligt bij het OM. Het OM dient die verantwoordelijkheid ten volle te nemen. 8.4 Ondersteunende diensten 8.4.1 InleidingDe CID-en en de tactische recherche maken gebruik van verschillende ondersteunende
eenheden. Het gaat daarbij om eenheden die werkzaamheden met een geheim karakter
verrichten, met name observatie-acties. De commissie heeft onderzoek gedaan
naar de organisatie en het functioneren van observatieteams (OT's), arrestatieteams
(AT's), Secties technische ondersteuning (STO's), de Dienst technisch operationele
ondersteuning (DTOO) van het Korps landelijke politiediensten (KLPD), de politiële
infiltratieteams (PIT's) en de bureaus financiële ondersteuning (BFO's).De commissie heeft alle regio's gevraagd relevante documenten over deze
ondersteunende diensten toe te sturen. In verschillende regio's zijn uitgebreide
interviews gehouden met leden van deze diensten. Tenslotte heeft de commissie
enkele leden van deze teams gehoord teneinde een beeld te kunnen krijgen van
de activiteiten van deze teams. 8.4.2 Werkzaamheden, juridische basis en omvangEen OT houdt zich bezig met het onopvallend waarnemen van bewegingen van
verdachten, CID-subjecten en anderen. Niet elke politieregio beschikt over
een observatieteam. In een aantal gevallen wordt interregionaal samengewerkt.
Van de bijzondere opsporingsdiensten beschikken de FIOD en de AID over een
eigen OT. Hiervan wordt bij capaciteitsgebrek ook door de politie gebruik
gemaakt. De omvang van de OT's varieert, onder meer afhankelijk van de omvang
van de regio, van tien tot zestig personen.Nederland heeft vijf Schengen-observatieteams ingesteld die op verzoek
van het buitenland observatiewerkzaamheden in Nederland uitvoeren. Deze OT's
verrichten in de praktijk veelal reguliere observatiewerkzaamheden voor de
regio's, maar zijn te allen tijde inzetbaar voor het uitvoeren van buitenlandse
verzoeken.De acht AT's in Nederland houden zich het grootste deel van de tijd bezig
met het aanhouden van vuurwapengevaarlijke verdachten. Daarnaast assisteren
zij de CID-en en de tactische recherche bij enkele zeer specifieke observatiemethoden.1 Vanwege
technische en andere vaardigheden worden zij geregeld ingezet voor inkijkoperaties
en het plaatsen van plaatsbepalingsapparatuur. Hoewel dit soort bezigheden
niet specifiek vermeld staat in de taakomschrijving van de AT's, is het de commissie gebleken dat CID-en en tactische recherche met enige regelmaat
hiervoor gebruik maken van deze AT's. Tegenwoordig bedienen de meeste arrestatieteams
meer dan één regio en worden zij dan ook door meer dan één
regio via convenanten gefinancierd. Of inkijkoperaties en het onopgemerkt
aanbrengen van apparatuur ook tot de werkzaamheden behoren, staat soms wel
en soms niet in die convenanten vermeld. Dat soort werkzaamheden wordt in
ieder geval niet genoemd in het Besluit beheer regionale politiekorpsen (BBRP).Naast het AT voert ook het OT, behalve de genoemde functies in het BBRP,
nog andere taken uit. De taken van de STO en de DTOO zijn niet vastgelegd
in op de wet gebaseerde regelingen.De STO's verzorgen de technische kant van het observeren van personen,
zoals het plaatsen van video-camera's. Zij hebben onder andere audio-, video-
en radio-apparatuur en eenvoudige plaatsbepalingsapparatuur ter beschikking
ten behoeve van de recherche. De STO's onderhouden de apparatuur en vervaardigen
specifieke toepassingen van bestaande apparatuur. Door hun technische kennis
worden zij ook ingeschakeld als die apparatuur moet worden aangebracht en
in werking gesteld. De STO bestaat bij de meeste korpsen maar uit enkele personen.Het OT en de STO zijn soms onderdeel van de CID en soms onderdeel van
een ander deel van de recherche. Per regio zijn het OT en de STO verschillend
georganiseerd. De capaciteit van het OT is veelal onvoldoende om aan alle
aanvragen tot observatie te voldoen.De Dienst technische operationele ondersteuning van het KLPD is een landelijke
dienst die technische ondersteuning bij observatiewerkzaamheden verleent,
apparatuur uitleent en faciliteiten als het videolaboratorium ter beschikking
stelt (zie verder tabel). Ook worden wel eens inkijkoperaties verricht wanneer
deze onder moeilijke omstandigheden moeten worden uitgevoerd. Het plaatsen
van peilbakens is een specialisme van de DTOO. De DTOO beschikt over een sleutelcentrale,
waardoor het in principe mogelijk is alle sloten te openen. Nagenoeg alle
korpsen maken gebruik van deze dienst. Assistentie aanvragen in recherchezaken van alle regio's
aan het DTOO in 1995 en 1994  1995(tussen
haakjes: geen inzet gevolgd)1994 Plaatsen videocamera191
(49)206 Gebruik videolaboratorium395 (25)362af/meeluisterapparatuur25 (9)22 gebruik audiolaboratorium90
(9)94 uitlenen Kolibrie2 (1)24 plaatsen
peilbakens325 (113)184 inkijkoperaties15 (2)10
(3) klonen semafoon200 (0)188 uitleen verbindingsapparatuur53
(4)43 veiligheidsonderzoek (sweepen bv)211 (8)89overige ass./advies/uitleen73 (17)91 Totaal1.580
(235)1.313Over de jaren 1992 en 1993 is slechts het totale aantal verzoeken om assistentie
in recherchezaken bekend. Dit zijn respectievelijk 485 en 806 aanvragen. Uit
deze gegevens, inclusief de totalen uit de tabel, blijkt een aanzienlijke
toename van assistentieverzoeken aan het DTOO over de afgelopen vier jaren.
Over 1992–1994 zijn de cijfers over daadwerkelijke inzetten
niet paraat, maar de gegevens hierover uit 1995 geven een indicatie. Vijftien
procent van de verzoeken om assistentie wordt niet ingewilligd. Redenen van
tactische, technische of juridische aard liggen hieraan ten grondslag. Om
het gebruik van het videolaboratorium, sema-kloon en het plaatsen
van peilbakens blijkt het meest verzocht te worden.Over 1992 en 1993 is het mogelijk om de gegevens over aantallen assistentieverzoeken
uit te splitsen naar politieregio, de KLPD en overigen. Onder overigen vallen
de bijzondere opsporingsdiensten, de Koninklijke marechaussee en de kernteams.
De korpsen die in beide jaren de meeste verzoeken om assistentie hebben ingediend
zijn achtereenvolgens Utrecht, Amsterdam-Amstelland en het KLPD.Met de evolutie van de relatief eenvoudige pseudokoop naar complexere
vormen van politie-infiltratie zijn in 1992 professionele politiële infiltratieteams
(PIT's) opgericht. Deze teams houden zich exclusief bezig met politiële
infiltratie-acties. Een model-PIT bestaat uit vier infiltranten en vier begeleiders.
Dit zijn bij voorkeur zowel mannelijke als vrouwelijke politiefunctionarissen.
Verder is er nog een chef en een administratieve kracht toegevoegd. De begeleiding
van politie-infiltranten vindt plaats onder verantwoordelijkheid van de chef
van het PIT en niet van het kernteam of het regionale korps dat om de infiltratie
heeft verzocht.De laatste jaren stond de politie drie PIT's ter beschikking. Deze bevinden
zich in het zuiden (Den Bosch), oosten (Apeldoorn) en noorden (Assen). In
1994 telden deze teams respectievelijk 11, 7 en 4 medewerkers. Het PIT in
het noorden is slechts op halve sterkte. De oprichting van een landelijk politieel
infiltratieteam is half voltooid en telt drie leden. Dit team zal zich vooral
bezighouden met internationale verzoeken. In Haaglanden en Rotterdam-Rijnmond
bestaan ook plannen om tot oprichting van een PIT te komen. Op dit moment
is volgens velen een gebrek aan politie-infiltranten.Devoorzitter: Op dit moment zijn er slechts
25 volledige infiltratiebanen in Nederland. Is dat juist?De heerKarstens: Ja, ik heb al eerder aangegeven
dat het mij enigszins teleurstelt dat sinds de reorganisatie van de Nederlandse
politie het aantal plaatsen is teruggelopen tot 25. In 1992 sprak ik nog over
75 plaatsen.1Echter, de commissie stelt vast dat de PIT's over het algemeen het aantal
verzoeken goed kunnen afhandelen.Volgens art. 11 Beheersbesluit beschikt een regionaal politiekorps zelfstandig
of samen met andere korpsen over een BFO. Dit is onder meer belast met het
inwinnen van gegevens van financiële aard ten bate van opsporingsonderzoeken
teneinde het wederrechtelijk verkregen voordeel vast te stellen. Op verzoek
ondersteunt het BFO de RCID door het inwinnen en analyseren van gegevens van
financiële aard uit een CID-register. De Regeling bureaus financiële
ondersteuning van 25 maart 1994, Stc 64, bepaalt onder meer dat het bureau
tenminste is samengesteld uit een hoofd, twee politie-ambtenaren met ervaring
als tactisch rechercheur, twee politie-ambtenaren die aantoonbaar boekhoudkundig
zijn onderlegd en een administratief medewerker. De meeste BFO's zijn volgens
het model van de regeling opgebouwd. Per regio zijn wel grote verschillen
ten aanzien van de plaats in de organisatie.De heerRouvoet: De verhouding tussen het BFO
en de regionale CID is niet altijd even helder. Draait een BFO alleen in een
tactisch onderzoek mee of is er ook een financiële voorfase?De heerVan Gemert: Nee. Ik kan alleen maar
over de situatie in Amsterdam spreken. Daar maakt het BFO geen onderdeel uit
van de CID. Het valt evenmin onder dezelfde chef. Het BFO is onderdeel van
het Bureau tactiek.De heerRouvoet: Zo is de organisatie, maar
nu de praktijk. Draait het BFO mee in CID-activiteiten?De heerVan Gemert: Nee.De heerRouvoet: Gebeurt dat alleen in Amsterdam
zo of is dat overal zo? De heerVan Gemert: Bij mijn weten is dat wel
verschillend. In Amsterdam draait het BFO daarin niet mee. Het enige wat ik
mij kan herinneren, is dat er ooit naar aanleiding van informatie is gevraagd
om toelichting op informatie van een informant. Er werd toen dus om deskundigheid
gevraagd, laat ik het zo zeggen. Een accountant vertelde iets over de opbouw
van een jaarrekening, dat soort zaken.1In de praktijk zijn bij alle BFO's ook andere financiële deskundigen,
zoals (formeel vanuit de FIOD gedetacheerde) belastingambtenaren, gedetacheerd
of accountants. Opleiding en coördinatieVoor het werken bij een OT of AT is een opleiding van meer dan tien weken
verplicht. Bovendien wordt in de teams later nog ruim aandacht besteed aan
het bijhouden van vaardigheden. De voortgezette opleidingen en trainingen
van de acht AT's worden in Rotterdam gecoördineerd en hebben overal dezelfde
inhoud. Ook de procedures, de afspraken, de technieken en de tactieken zijn
gelijk. Er bestaat een Landelijk Contact Arrestatieteams (LCA), dat uit een
beleidsmatige en een operationele component bestaat. Het is niet duidelijk
in hoeverre deze vergaderingen met de praktijk van de AT's van doen hebben.De DTOO werft onder leden van arrestatieteams, zodat men behalve van technische
expertise ook verzekerd is van basisvaardigheden. Voor de STO geldt geen eis
van vooropleiding. Er is wel veel keuze in onverplichte cursussen. Het Landelijk
informatiepunt politiële observatie (LIPO) en het Landelijk contact observatie
(LCO) proberen enige afstemming te realiseren tussen de OT's in het land.
Het Landelijk coördinatiepunt grensoverschrijdende observatie (LCGO)
is het scharnierpunt voor de observatie in en vanuit het buitenland. Het LCGO
vervult vooral de administratieve functie ten behoeve van een eventueel later
strafproces.Politie-infiltranten voor een PIT worden geselecteerd uit vrijwilligers
uit de gehele politiedienst, dus niet (zoals in het verleden) alleen uit arrestatie-
en/of observatieteams. Deze personen -er zijn ook vrouwelijke infiltranten-
worden onder meer geselecteerd aan de hand van een psychologische test en
de cursus aan de Rechercheschool. Het komt voor dat cursisten worden afgewezen
omdat zij te fanatiek zijn, te weinig improvisatievermogen hebben, te kampen
hebben met morele problemen, de politiehouding niet kunnen loslaten enzovoort.
Politie-infiltratie geschiedt onder auspiciën van de Afdeling nationale
coördinatie politiële infiltratie (ANCPI) van de CRI. De ANCPI coördineert
de werkzaamheden van de politiële infiltratieteams. De coördinerende
rol van de ANCPI is groot, wellicht het grootst van alle diensten van het
KLPD. Een formele basis daarvoor is er niet. Niettemin neemt de ANCPI zowel
financieel als materieel (bijvoorbeeld bij het verlenen van valse identiteiten)
een sleutelpositie in.Devoorzitter: In het rapport-De Wit wordt
in feite verschil gemaakt tussen een politie-infiltrant die een valse identiteit
aanneemt en anderen. Waarom is dat verschil zo belangrijk?De heerKarstens: Als je de definitie van infiltratie
neemt zoals die recent is opgenomen in de eindrapportage van de werkgroep
infiltratie, dan is infiltratie nog steeds het al dan niet met behulp van
een valse identiteit binnendringen in het milieu door buitenstaanders. Ik
heb weleens gezegd dat de woorden «al dan niet» kunnen worden
vervangen. Want als wij binnendringen in criminele organisaties dan zal dat
per definitie met behulp van een valse identiteit gebeuren. Ik acht het niet
toelaatbaar en niet gewenst dat mensen onder eigen identiteit binnendringen,
in ieder geval als het politiemensen betreft.Devoorzitter: Dus alle politie-infiltranten
gebruiken een valse identiteit?De heerKarstens: Alle politiële infiltranten
die door mij gecoördineerd worden, hebben een valse identiteit. Devoorzitter: Geeft u die identiteit?De heerKarstens: Een van de dingen die ik
versta onder facilitaire dienstverlening is het verstrekken van een valse
identiteit.1Het hoofd en de medewerkers van een BFO dienen de BFO-vervolgopleiding
aan de rechercheschool te hebben gevolgd. 8.4.3 Methoden Geheimhouding en openbaarheidDe activiteiten van deze ondersteunende diensten worden veelal niet in
het zittingsdossier vermeld. De leden van deze teams hechten sterk aan het
geheime karakter van hun werkzaamheden. Daarbij is de stelling dat, indien
personen die betrokken zijn bij criminele organisaties op de hoogte geraken
van de observatiemethoden die door de teams worden gehanteerd, deze hun effectiviteit
verliezen. De precieze wijze van observeren en de positie van waaruit is geobserveerd
worden nagenoeg steeds geheim gehouden. OT's en AT's functioneren veelal vanuit
een afgeschermde lokatie. De chef maakt proces-verbaal op van de werkzaamheden
van de leden en getuigt eventueel ter terechtzitting. Dit om te voorkomen
dat de leden zelf moeten getuigen. Daarmee zouden zij hun eigen identiteit
prijsgeven en niet meer kunnen functioneren als observant.Als het gaat om geheimhouding, is de status van OT, AT en STO niet duidelijk.
Zij werken immers soms in het (open) tactische traject, soms in het (gesloten)
CID-traject. Het is niet altijd duidelijk welke activiteiten die uitgevoerd
moeten worden voor de CID wel en welke niet geheim moeten blijven voor de
tactische recherche. Als antwoord op dit probleem wordt de laatste tijd in
toenemende mate de volgende werkwijze gehanteerd. De tactische recherchechef
en de zaaksofficier worden vooraf op de hoogte gebracht van de methode die
de CID of de ondersteunende diensten zullen hanteren om aan informatie te
komen. Hoe de methode precies gehanteerd wordt vernemen zij niet; de «hoe-vraag»
wordt wel besproken in het overleg tussen CID-chef en CID-officier. Hoewel,
ook lang niet altijd zijn CID-chefs precies op de hoogte van de werkwijzen
van de ondersteunende diensten.De inzet van methoden door de ondersteunende diensten vindt altijd plaats
op aanvraag en onder verantwoordelijkheid van een andere dienst. Zij toetsen
niet zelf of de actie geoorloofd is, maar vragen aan de aanvrager of de benodigde
toestemming verkregen is. Methoden OT'sDe voornaamste activiteit van observatieteams is het waarnemen van de
bewegingen en activiteiten van verdachten en andere personen die in de belangstelling
van de recherche staan. Vaak gebeurt dit vanuit auto's, maar ook op de fiets,
te voet of vanuit de lucht met behulp van vliegtuigen. Observatieteams werken
de meeste tijd voor de tactische recherche en soms voor de CID. In het laatste
geval dienen ze veelal te onderzoeken of de informatie die een informant geeft
klopt. Soms wordt ook nagegaan of de informant doet wat hij zegt te doen.
Het werken voor de CID kan ook bestaan uit het in kaart brengen van de activiteiten
en contacten van personen van wie wordt vermoedt dat ze strafbare feiten plegen.
Als OT's voor de tactische recherche werken, is de observatie meer direct
gericht op het vaststellen van betrokkenheid bij strafbare feiten. Ook houden
OT's partijen die, al dan niet tactisch, gecontroleerd moeten worden afgeleverd
of doorgelaten onder observatie. In principe kunnen personen die zich in de publieke ruimte bevinden worden geobserveerd. De observaties worden bijvoorbeeld met behulp
van speciaal geprepareerde busjes of vermommingen uitgevoerd.Zo wordt melding gemaakt van het zich verkleden als toerist om onopvallend
foto's te kunnen maken. Gewaagder is het om te doen voorkomen dat men in een
loods werkt en daar brutaalweg sjouwend met een doos binnen te lopen.Het OT maakt meestal verschil tussen «gluren» en inkijken.
Regelmatig wordt door spleten en kieren en over muurtjes gekeken, door een
raam of een gat in de heg of wordt een oor tegen een schuur gelegd. Ook vanuit
een privétuin een woning observeren of over een schutting het uitladen
van een auto op privéterrein met video vastleggen vindt men niet iets
wat uitvoerig besproken moet worden en wat voorafgaande toestemming vereist.
Naar binnen kijken in een woning achten bijna alle leden van een OT ongeoorloofd.
In incidentele gevallen neemt het OT een vuilniszak mee om de inhoud daarvan
te onderzoeken. Daarnaast beschikken OT's over een standaarduitrusting van
verrekijkers, nachtkijkers, videocamera's en foto-camera's. Direct afluisteren
gebeurt slechts incidenteel.Een OT maakt melding van een postbus waarin microfoontjes zijn aangebracht
die van binnen uit gericht kunnen worden, zodat men tot 50 meter in de omgeving
kan afluisteren. Dit bleek niet effectief, vanwege het omgevingsgeluid. Uit
enkele regio's meldt men het afluisteren in horeca-gelegenheden waarbij subjekten
en rechercheurs aan belendende tafeltje zaten. Ze verstonden overigens erg
weinig.De meeste regio's laten de waarnemingen, soms zelfs de complete OT-verslagen
en de afgeluisterde gesprekken over de autotelefoon, registreren bij de CID.
Deze is in principe ook verantwoordelijk voor de uitgifte. Eventueel proces-verbaal
wordt opgemaakt door de teamleider van het OT.De heerKloosterman: Eh, wij krijgen een soort
van opdracht mee waarin gevraagd wordt of wij een bepaalde handeling kunnen
vastleggen, dat kunnen zien, een overdracht van het maakt niet uit wat, verdovende
middelen, gestolen televisies en noem maar op. Daarvoor gaan wij de straat
op. En dat proberen wij vast te leggen. En daar kan een tactisch team mee
werken.Devoorzitter: Maar hoe lang? Het gaat meestal
toch op een paar mensen of op een auto of op een huis?De heerKloosterman: Ja, je hebt onderzoeken
waar wij vrij lang op zullen werken en je hebt onderzoeken die eenmalig zijn.
Eh, maar in feite wordt dat allemaal beslist door het hoofd CID. Dat is mijn
pakkie-an eigenlijk niet zo. Ik doe eigenlijk wat mij opgedragen wordt.1Methoden AT'sHet merendeel van het werk van AT's heeft niets te maken met het gebruik
van bijzondere opsporingsmethoden. De commissie heeft desondanks gemeend aandacht
te moeten besteden aan de activiteiten van AT's omdat zij een belangrijke
rol spelen bij de ontwikkeling van inkijkoperaties. De AT's hebben met de
DTOO min of meer het monopolie op het uitvoeren van inkijkoperaties.De heerKoekkoek: Bij die neventaken denk ik
bijvoorbeeld aan inkijkoperaties. Doet u die nog steeds in Rotterdam?De heerBroere: Als wij een verzoek daartoe
krijgen, doen wij dat nog steeds.De heerKoekkoek: Wanneer is dat voor het laatst
gebeurd?De heerBroere: Ik kan mij niet herinneren
dat wij de laatste twee jaar in Rotterdam een inkijkoperatie hebben gedaan.
Zolang de huidige chef RCID er is – de heer In 't Veld – is de
afspraak, dat hij degene is die dit bepaalt en het aan persoonlijk aan mij
terugkoppelt. De heerKoekkoek: En voor andere korpsen?De heerBroere: Wij werken ressortelijk. Wij
zijn ingebed in de organisatie van Rotterdam-Rijnmond. Wij werken voor vijf
regiokorpsen. De laatste mij bekende inkijkoperatie is van februari dit jaar.De heerKoekkoek: Uitgevoerd door uw mensen?De heerBroere: Ja, uitgevoerd door mijn mensen.De heerKoekkoek: Is u bekend of de officier
van justitie daarvoor toestemming heeft gegeven?De heerBroere: Daar gaan wij van uit. (...)1Inkijken vindt bijna altijd plaats in ruimten als schuren, loodsen, containers
en garages. Inkijken in woningen komt slechts in uitzonderingssituaties voor.
Daarbij doen zich wel grensgevallen voor zoals het inkijken in een bijkeuken
die aan het woonhuis grenst.De frequentie van het aantal inkijkoperaties door AT's is moeilijk vast
te stellen. Van een systematische verslaglegging is weinig gebleken. Desondanks
bleek het mogelijk een soort overzicht te maken. naam
ATfrequentie AT Amsterdamgeen aanvragen voor inkijkoperatiesAT Brabant Zuid-Oost1993: 14 inkijkoperaties 1994: 7 inkijkoperatiesAT Gelderland-Midden1994: 5 à 10 inkijkoperaties AT
Utrechtlaatste 4 jaar: 10 à 20 inkijkoperaties AT Rotterdam
Rijnmond1994: 10 inkijkoperaties AT Zuid1993/1994: 17 inkijkoperatiesAT HaaglandenVanaf 1993 een enkele keer AT Noord en Oost
Nederland1993: 53 CID matige inzetten 1994: 27 CID matige inzetten (Deze
kunnen niet worden onderverdeeld in plaatsings- en inkijkoperaties. Net als
elders zullen de plaatsingsoperaties waarschijnlijk de meerderheid vormen)Vroeger maakten de AT's geen proces-verbaal op van een inkijkoperatie,
maar werd de verkregen informatie mondeling, al dan niet via de CID, doorgegeven
aan de aanvrager. Het niet opmaken van proces-verbaal paste in de sfeer van
geheimhouding waarin de inkijkoperaties werden uitgevoerd. Voorzover zij nog
plaatsingen van apparatuur en inkijkoperaties uitvoeren, hanteren bijna alle
AT's tegenwoordig het uitgangspunt dat daarvan proces-verbaal moet worden
opgemaakt. In dat proces-verbaal staat niet de techniek van binnentreden vermeld,
maar wel staat dat er is binnengetreden en wat men heeft aangetroffen of heeft
geplaatst. De indruk bestaat dat in het afgelopen jaar het aantal inkijkoperaties
is teruggelopen. Methoden STO'sDe STO's stellen allerlei apparatuur en technische kennis ter beschikking
aan de tactische recherche of de CID. Deze secties hebben vooral veel werk
aan het plaatsen van statische videocamera's. Zij hebben onder andere veel
geëxperimenteerd met het afluisteren met richtmicrofoons of bugs. In
de praktijk van de opsporing wordt dit middel enkele malen per jaar ingezet,
ook al ontbreekt daarvoor een wettelijke basis. De ervaringen met direct afluisteren
zijn veelal negatief. Door de grote hoeveelheid bijgeluiden zou nauwelijks
bruikbaar geluid kunnen worden opgevangen. Direct afluisteren met toestemming
van één van de deelnemers komt vaker voor. Een infiltrant of
een informant, soms ook een aangever die in overleg met de politie meer bewijs
gaat verzamelen tegen een verdachte, kan een microfoontje krijgen, dat onzichtbaar
voor derden wordt meegedragen. De STO zorgt voor het apparaatje
en voor onzichtbare montage.Een STO beschikt veelal over één of meer auto's met video-apparatuur
voor waarnemingen op de openbare weg.STO's volstaan vaak met het bijhouden van een uitleen-administratie, met
behulp waarvan zij indien nodig proces-verbaal kunnen opmaken. Methoden DTOOIndien de regio's bij de opsporing hoogwaardige apparatuur of specialistische
technische kennis nodig hebben, wordt de landelijke dienst, de DTOO, ingeschakeld.
De DTOO houdt zich vooral bezig met uitleen en plaatsing van videocamera's
en plaatsbepalingsapparatuur. De DTOO verrichtte in 1995 ruim 350 plaatsingen
(zie tabel in paragraaf 8.4.2).Devoorzitter: U plaatst die apparatuur ook?De heerHellemons: Ja, wij plaatsen die apparatuur
ook.Devoorzitter: Hoe plaatst u die apparatuur?De heerHellemons: Ik kan u niet precies vertellen
hoe wij die apparatuur plaatsen. Ik kan u wel vertellen dat wij daarvoor een
aantal specialisten in dienst hebben, wel eens wat gemakkelijk en snel aangeduid
als de «sectie stiekem» uit Driebergen.Devoorzitter: Dat is toch geen gekke naam.De heerHellemons: Ik vind dat een naam die
niet helemaal recht doet aan hetgeen daar gebeurt. Aan de ene kant ben ik
gevleid, als men dat de «sectie stiekem» noemt, omdat dit aangeeft
dat de informatie over hoe exact gewerkt wordt, goed afgeschermd is en niet
aan alle kanten uitlekt. Dat blijft dus goed in de hand. Aan de andere kant
heeft stiekem in mijn persoonlijke beleving ook iets van oncontroleerbaar,
slecht en geniepig.1Naast het plaatsen van plaatsbepalingsapparatuur voeren leden van de DTOO
ook inkijkoperaties uit. Dit gebeurt door het DTOO als voor een AT de opdracht
bijvoorbeeld in technisch opzicht te moeilijkis. Het aantal inkijkoperaties
dor het DTOO bedraagt ongeveer twaalf per jaar. Methoden PITPolitie-infiltratie kan diverse vormen aannemen, variërend van pseudokoop
en hand- en spandiensten bij een levering van verdovende middelen tot de oprichting
van een frontstore en de zogeheten projectmatige infiltratie.2 De inzet van een PIT wordt beschouwd als ultimum remedium.
Daarom vraagt het PIT de aanvrager naar eerder gebruikte methoden.De infiltranten werken met één of meer valse-identiteiten.
Op dit moment zijn er volgens de ANCPI 30 personen in Nederland met meer identiteiten.
Het verlenen van een valse identiteit geschiedt op basis van een briefwisseling
tussen de ministers van Binnenlandse Zaken, Justitie, Financiën en Verkeer
en Waterstaat gevoerd in de periode 1988–1992. Daarin wordt afgesproken
dat de procureurs-generaal op «juridische en beleidsmatige gronden»
afzien van strafvervolging van ambtenaren die betrokken zijn bij de verwezenlijking
van pseudo-persoonskaarten, de afgifte van identiteitsbewijzen, van rijbewijzen
en sofi-nummers. Methoden BFOHet onderzoek van de BFO's is gericht op het verkrijgen van inzicht in
geldstromen en vermogensposities, ten behoeve van de ontneming van wederrechtelijk
verkregen vermogen (buitengerichte opsporing) en de vergaring van criminele
inlichtingen. In de praktijk is van dit laatste, met uitzondering
van de BFO's bij kernteams, weinig terecht gekomen. Juridisch beschikt een
BFO immers over weinig handvatten om tot pro-actief financieel onderzoek over
te gaan. De buitengerichte opsporing is wel geregeld in het strafrechtelijk
financieel onderzoek (SFO).In het kader van de taakstelling van BFO's wordt informatie opgevraagd
bij diverse instellingen. Dat kunnen Kamers van Koophandel zijn, maar ook
banken, de Gemeentelijke Sociale Dienst en het Gemeenschappelijk Administratie
Kantoor. In grote zaken komt het voor dat een bank al benaderd wordt voordat
een gerechtelijk vooronderzoek of een strafrechtelijk financieel onderzoek
is geopend. Vaker neemt het onderzoek van het BFO pas een aanvang als informatie
bestaat dat buitgerichte opsporing, dat wil zeggen opsporing met het oog op
uiteindelijke ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel, vermoedelijk
vruchten zal afwerpen. Op zo'n moment is al uit open bronnen de nodige informatie
vergaard, terwijl ook bijvoorbeeld gegevens uit een tap of een huiszoeking
zijn verwerkt. De BFO's willen zo vroeg mogelijk in het tactische recherchetraject
ingeschakeld worden. Zij weten immers bijvoorbeeld bij huiszoeking in een
kluis of het saldo van een rekening en/of de onderliggende stukken (en zo
ja, welke) in beslag moeten worden genomen. 8.4.4 Sturing en controleDe commissie constateert veel verwarring over de vraag of de politie voor
de inzet van deze diensten toestemming moet vragen aan het OM. Bovendien zijn
er soms problemen tussen de CID en de tactische recherche over de wenselijkheid
en mogelijkheid van inzet van de ondersteunende diensten. In sommige gevallen
vragen CID en tactische recherche zelfstandig observatie-activiteiten van
deze ondersteunende eenheden aan. In andere gevallen wordt toestemming van
het OM gevraagd. In weer andere gevallen wordt het OM alleen achteraf ingelicht
over de inzet van deze middelen.Het contact tussen OM en ondersteunende diensten vindt vrijwel steeds
plaats door tussenkomst van de CID-chef. Rechtstreekse contacten tussen officieren
van justitie en bijvoorbeeld CID- en OT-rechercheurs zijn er niet. Eén
van de gevolgen daarvan is dat soms onduidelijkheid bestaat over de reikwijdte
van de aanwijzingen aan de CID. Soms wordt aan de aanvraag van een inkijkoperatie
veel aandacht besteed, terwijl soms in het vage blijft of zeer snel besloten
wordt dat vervolgens tijdens de inkijk ook peilapparatuur mag worden geplaatst.
Het OM neemt de methode observatie en de ondersteuning van observatie met
peilapparatuur of camera's niet overal even hoog op. Dat betekent dat een
videocamera zonder toetsing van het OM gedurende vier maanden op de voordeur
van een huis gericht kan zijn. Slechts zelden verbood het OM een voorgesteld
gebruik van een technisch middel. Dit kan echter wellicht mede verklaard worden
uit het feit dat aanvragen die bij voorbaat kansloos worden geacht niet aan
het OM worden gedaan en niet worden vermeld in de (gebrekkige) registraties.De sturing en controle van het OT en de STO is divers: soms door de CID-officier
van justitie, soms door de zaaksofficier, soms alleen door politiefunctionarissen.
Er bestaat geen OT/STO-officier van justitie. Het OT bepaalt zelfstandig de
te gebruiken methode voor de te verzamelen informatie.Het al of niet aanwezig zijn van de toestemming van het OM, de wijze waarop
die toestemming is gegeven, alsmede de manier waarop dit wordt geverifieerd
leveren een wisselend en onduidelijk beeld op. Sinds de Handleiding Kijkoperaties
van 12 december 1994 moet in geval van een inkijkoperatie hetzij de CID-officier
hetzij de zaaksofficier nadrukkelijk bij de zaak worden betrokken. De aanvragende
dienst betrekt de officier van justitie bij de beslissing, maar daarmee is
het systeem echter niet geheel waterdicht. Het AT weet daarmee
immers nog niet of het OM daadwerkelijk toestemming heeft verleend. Niet alle
officieren van justitie vinden het overigens nodig per zaak toestemming te
geven. Sommige officieren van justitie geven een kader. Wanneer een voorgenomen
inkijkoperatie door het AT daarbinnen valt, behoeft niet expliciet de toestemming
van de officier van justitie verkregen te worden. Alle arrondissementen waar
procedurevoorschriften zijn uitgevaardigd voor het vragen van toestemming
bij de inzet van bijzondere opsporingsmethoden, noemen inkijkoperaties als
methode waarvoor toestemming nodig is. Voor inkijk van buitenaf, zonder betreding
zoals die vooral door OT's plaatsvindt, wordt echter niet altijd toestemming
gevraagd omdat dit niet als een inkijkoperatie wordt beschouwd. Er zijn ook
voorbeelden dat de toestemming van de officier van justitie voor de inkijk
pas achteraf is gegeven.De DTOO heeft sinds kort de toestemmingsprocedure nauwkeurig vastgelegd.
De inzet van deze eenheid is pas mogelijk na een schriftelijke verzoek van
een officier van justitie. De DTOO heeft intern strakke voorwaarden gesteld
voordat tot technische ondersteuning wordt overgegaan. Zij behoudt zich bovendien
het recht in te gaan tegen een verzoek van de officier. Daarbij beroept zij
zich dan, naast de veiligheid van haar medewerkers, op juridische of ethische
overwegingen. Er bestaat geen landelijke officier van justitie DTOO die controle
uitoefent op het functioneren van de DTOO.Devoorzitter: Dat is duidelijk. Hebt u op
dit moment een officier van justitie die het gezag over u heeft?De heeftHellemons:U bedoelt een vaste officier
die het gezag over ons heeft?DeVoorzitter:Ja.De heerHellemons:Neen, ik denk het niet.Devoorzitter:Die hebt u niet?De heerHellemons:Neen.Devoorzitter:Het is nu zo dat er bij elke
aanvraag die u krijgt, een machtiging van een officier van justitie moet zitten.De heerHellemons:Ja, sinds anderhalf jaar
opereren wij alleen, als wij een schriftelijke opdracht of machtiging van
een officier van justitie in ons bezit hebben.Devoorzitter:En daarvoor was een verzoek
van de politie voldoende?De heerHellemons:Dan moet ik even terugaan
in de historie. Onze dienst bestaat ongeveer 5 à 6 jaar. Voordat wij
het tactisch team hadden, plaatsen wij onder dat soort omstandigheden geen
apparatuur. Wij hadden daar namelijk niet de mensen voor. Toestemming van
een officier van justitie speelde voor onze dienst dus niet tot eind 1992.
Het tactisch team is eind 1992/begin 1993 met zijn werk begonnen. Toen werden
de mogelijkheden, operationeel gezien, nog wat groter. Met de groei van die
hele ontwikkeling is eigenlijk ook het regime van toezicht mee gegroeid. Vrij
snel daarna zijn wij aan de recherchechef gaan vragen of de officier het ook
goed vond. Dan kregen wij het antwoord: de officier vindt het goed. Daarna
hebben wij gevraagd of de officier dat zelf even kon zeggen.Devoorzitter:Even bellen!De heerHellemons:Ja, even bellen. De laatste
stap was dat wij het schriftelijk wilden hebben van de officier, zodat er
geen misverstanden konden ontstaan over de exacte opdracht die aan ons gegeven
werd. Als er bijvoorbeeld een peilbaken geplaatst moet worden op een vrachtauto,
moet er geen misverstand over bestaan of dat van de officier alleen aan de
openbare weg mag of dat dit volgens hem ook moet kunnen, als die vrachtauto
in een bepaalde loods staat. Nu is het zo dat er voor alle operaties van te
voren een schriftelijke opdracht van het OM moet zijn.Devoorzitter:En u maakt proces-verbaal?De heerHellemons:Het proces-verbaal loopt
daar in tijd iets op achter. In het begin, in 1992, maakten wij geen processen-verbaal.
Wat wij er in 1995 ook van denken, dat gebeurde niet binnen de CID. Er werd
ook niet om gevraagd door het OM. Ter zitting kwam het haast niet aan de orde.Devoorzitter:Omdat het als CID-informatie
verpakt kon worden? De heerHellemons:Dat zou in theorie kunnen.
Dat kan ik natuurlijk niet per zaak overzien, maar dat zou kunnen.1Aan de inzet van het PIT gaat altijd overleg vooraf met de officier van
justitie in het arrondissement waar de actie zal plaatsvinden. Aangezien tegenwoordig
infiltratie-acties (vooral de pseudo-kopen) ook in het tactisch traject plaatsvinden,
kan dit zeer wel de zaaksofficier van justitie zijn. In andere gevallen ligt
contact met de CID-officier meer voor de hand. Dat gebeurt bijvoorbeeld als
in de zaak ook een informant moet worden afgeschermd. De chef van het PIT
zal over het eventueel verrichten van strafbare feiten in het kader van de
infiltratie – bijvoorbeeld pseudo-koop – overleg voeren met deze
officier van justitie. De officier spreekt de infiltranten niet zelf en kent
hen hooguit bij codenaam.Wat de BFO's betreft dient de Plukze-officier de sturende en controlerende
rol te vervullen. In theorie is dit weliswaar een duidelijk stramien, maar
in de praktijk betekent het niet evenveel. Het OM heeft problemen met het
specialistische karakter van het werk van de BFO's. Ook wordt de Plukze-wetgeving
in het algemeen als moeilijk beschouwd. Dat vindt niet alleen de staande,
maar ook de zittende magistratuur. De BFO's beschouwen het OM in deze materie
als terughoudend. Tegelijkertijd bestaat het besef dat dit mogelijk te wijten
is aan de geringe ervaring bij het OM, en ook bij de BFO's zelf.De betrokkenheid van de korpsbeheerder bij de ondersteunende diensten
is gering. Controle van de korpsleiding wordt bemoeilijkt door samenwerkingsverbanden
en de wens tot geheimhouding.In zijn algemeenheid kan gesteld worden dat de controle op de hier besproken
ondersteunende diensten gering is door de verschillen tussen de beheersmatige
verantwoording, zaaksgebonden verantwoording, de door de methoden inggeven
CID-matige verantwoordingslijnen en het specialistische karakter van de werkzaamheden
van de ondersteunende diensten. 8.4.5 BeoordelingDe commissie constateert dat de taken van deze ondersteunende diensten
onvoldoende geregeld zijn. De commissie is van oordeel dat de taakomschrijving
van deze ondersteunende diensten nauwkeurig moet worden omschreven in een
regeling op basis van de wet, om te voorkomen dat zij oneigenlijke taken gaan
verrichten. De commissie is van oordeel dat de ondersteunende diensten onderdeel
moeten zijn van de recherche en dat de rechercechef volledig verantwoordelijk
is voor de inzet en het functioneren van deze eenheden.Er bestaat veel onduidelijkheid over de precieze bevoegheden en verantwoordelijkheden
van de ondersteunende diensten en hun opdrachtgevers, te weten de CID-en en
de tactische recherche-eenheden. In sommige gevallen is sprake van ondergeschiktheid,
in andere gevallen hebben de opdrachtgevers geen enkele rechtstreekse relatie
met de ondersteunende diensten. De commissie is van oordeel dat duidelijker
moeten worden vastgelegd wie kan beslissen of en hoe een ondersteunende dienst
kan worden ingezet. Deze procedure moet op hoofdlijnen gelijk zijn voor geheel
Nederland.Zoals in hoofdstuk 4 al aan de orde is gekomen acht de commissie de voorwaarden,
waaronder verschillende observatiemethoden kunnen worden ingezet, onvoldoende
duidelijk. Bij de inzet van deze ondersteunende diensten blijkt dat weer.
De inhoudelijke en procedurele voorwaarden waaronder mag worden ingekeken
of peilzenders mogen worden geplaatst, variëren sterk. De landelijke
organisaties van de verschillende ondersteunende diensten trachten tot uniformering
te komen. De vrijblijvendheid van deze organisaties maakt het
echter vrijwel onmogelijk richtlijnen daadwerkelijk in te voeren.De capaciteit van de OT's is veelal onvoldoende om bepaalde personen frequent
te observeren. De prioriteit wordt, vaak op basis van door de aanvragende
dienst verschafte gegevens, bepaald door de chef OT. Het OM speelt hierbij
geen rol. De commissie acht dit ongewenst. De inzet van ondersteunende eenheden
dient onder het gezag van het OM plaats te vinden. Het OM dient dan ook mede
te bepalen welke prioriteiten gesteld moeten worden.De commissie is van oordeel dat de gebrekkige vastlegging van de gebruikte
methoden door OT's, STO's en AT's onwenselijk is. De commissie heeft verschillende
voorbeelden aangetroffen waarbij door de gebrekkige administratie problemen
tijdens de strafzaak ontstonden. De commissie is van oordeel dat alle opsporingsactiviteiten
van deze eenheden in elk betreffend proces-verbaal moeten worden vastgelegd.
De gebrekkige administratie maakt een adequate sturing en controle nagenoeg
onmogelijk.Van een verantwoorde sturing van en controle op de ondersteunende eenheden
door het OM is nauwelijks sprake. De afstand tussen het OM en deze eenheden
is groot. Veelal bevindt zich een CID-chef of recherchechef tussen de officier
van justitie en de chef van de ondersteunende dienst. Van rechtstreekse sturing
en controle is dan ook nauwelijks sprake. De geheimhouding verkleint de mogelijkheden
voor het OM. Daarbij komt dat binnen deze ondersteunende eenheden verschillen
van mening bestaan over de noodzaak en wenselijkheid om het OM toestemming
te vragen of in te lichten over het gebruik van bepaalde observatiemiddelen.
Aangezien er geen eenduidige wettelijke voorschriften bestaan over de te vragen
toestemming, heeft elk regiokorps zijn eigen regels. De commissie acht dit
ongewenst.De DTOO voert vele observatie-werkzaamheden uit. Zij hebben zichzelf de
nodige voorwaarden opgelegd. De commissie is van oordeel dat onafhankelijke
sturing en controle van deze dienst wenselijk is. Aangezien de DTOO opsporingsmethoden
hanteert die vergaand inbreuk kunnen maken op grondrechten van burgers, acht
de commissie het noodzakelijk dat een afzonderlijke officier van justitie
controle uitoefent op deze dienst. Die sturing en controle vindt niet plaats
door de lokale officieren van justitie die de aanvraag doen voor een peilzender
of een inkijkoperatie.De politiële infiltratieteams hebben onvoldoende capaciteit om alle
verzoeken te kunnen inwilligen. De commissie is van oordeel dat deze teams
uitgebreid dienen te worden. De politiële infiltratieteams voeren een
nauwkeurige registratie van hun werkzaamheden. De sturing en controle van
infiltratie-acties door het OM is over het algemeen intensief. De commissie
is een voorstander van een landelijk gecoördineerde inzet van politie-infiltranten. 8.5 Kernteams 8.5.1 InleidingIn de tweede helft van de jaren tachtig is de belangstelling voor de bestrijding
van georganiseerde criminaliteit toegenomen.1 In dit kader
ontstond de gedachte om permanente opsporingscapaciteit vrij te maken ter
bestrijding van dit type criminaliteit. Gezien het feit dat de criminele activiteiten
zich veelal uitstrekten over grote delen van Nederland en het buitenland werd
besloten tot de oprichting van interregionale opsporingsteams. Aanvankelijk
werd gesproken van interregionale recherche-teams (IRT's); vanaf 1994 van
kernteams. Het zijn er thans zes, te weten Noord-Oost-Nederland, Randstad-Noord
en Midden, Zuid, Rotterdam, Haaglanden en Amsterdam. Er is een landelijk team
(LRT) in oprichting. Van de kernteams wordt een prominente rol verwacht bij de bestrijding
van de georganiseerde criminaliteit. De commissie heeft derhalve van het begin
af aan veel aandacht besteed aan het functioneren en de organisatie van deze
zes kernteams en het landelijk team in oprichting. Relevante documenten zijn
opgevraagd en bestudeerd. Met vele betrokkenen zijn gesprekken gevoerd. De
bevindigen van de commissie terzake de kernteams komen in deze paragraaf aan
de orde. 8.5.2 Taken en organisatieIn convenanten, afgesloten tussen de ministers van Justitie en Binnenlandse
zaken en de regio's zijn de doelen en de structuur van de kernteams vastgelegd.
De convenanten geven de volgende omschrijving van de doelen en taken van de
kernteams:–ontmanteling van criminele organisaties die bovenregionaal
dan wel (inter)nationaal actief zijn,–berechting van de in criminele
organisaties werkzaam zijnde verdachten,–ontneming van het financieel
voordeel dat deze organisaties wederrechtelijk hebben verkregen,–inventarisatie
van preventieve mogelijkheden om verdere groei van deze criminele organisaties
in aantal en omvang te voorkomen, –vergaring van informatie over ontwikkelingen
op het gebied van de georganiseerde criminaliteit die op korte danwel lange
termijn de rechtsorde in Nederland ernstig kunnen schaden.Elke politieregio dient één procent van de sterkte beschikbaar
te stellen aan de kernteams. Dit gebeurt niet altijd. Zo weigert de politieregio
Zeeland te participeren in het kernteam Rotterdam. Aan elk van deze teams
neemt een aantal aangrenzende politieregio's deel.Kernteam Randstad Noord & Midden: Noord-Holland-Noord; Zaanstreek-Waterland;
Kennemerland; UtrechtKernteam Amsterdam: Amsterdam-Amstelland; Gooi- en VechtstreekKernteam Haaglanden: Haaglanden; Hollands MiddenKernteam Rotterdam: Rotterdam-Rijnmond; Zuid-Holland Zuid; Zeeland
(verleent geen meewerking)Kernteam Zuid: Brabant-Noord; Brabant-West en -Midden; Brabant-Zuid-Oost;
Limburg Noord; Limburg-ZuidKernteam Noord-Oost-Nederland: Groningen; Friesland; Drenthe; IJsselland;
Twente; Noord- en Oost Gelderland; Gelderland-Midden; Gelderland-Zuid; Flevoland.Naast politie-ambtenaren uit de regio participeren ook medewerkers van
ARI's en bijzondere opsporingsdiensten zoals de FIOD in de kernteams. Meer
incidenteel wordt gebruik gemaakt van expertise van de ECD, CRI-accountants
en de Koninklijke marechaussee.Elk kernteam is gezags- en beheersmatig ondergebracht bij één
bepaalde driehoek (korpsbeheerder, korpschef en hoofdofficier van justitie).1 Aan de oprichting van de kernteams ligt de verwachting ten grondslag dat speciale
politieteams een effectief middel vormen in de strijd tegen de georganiseerde
criminaliteit. Deze teams zouden als herkenbare eenheden ingebed moeten worden
in de regiostructuren. Dit om de continuïteit en kwaliteit van het grootschalig
onderzoek te waarborgen. De toegevoegde waarde van de kernteams staat echter
ter discussie. Sommigen menen dat de afzonderlijke bovenregionale kernteams
inhoudelijk geen enkele meerwaarde hebben voor de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit. Anderen menen dat verdergaande centralisatie noodzakelijk is.
In het evaluatierapport van de kernteams2 laat ook het ministerie van Justitie zich kritisch uit over
de tot dan toe geconstateerde inhoudelijke meerwaarde van de
kernteams. De kernteams zijn zowel organisatorisch als inhoudelijk niet wat
de ministeries zich ervan hadden voorgesteld. De aanbevelingen van de commissie
Wierenga blijken slechts gedeeltelijk overgenomen. Er bestaat met name veel
kritiek op de wijze waarop de prioriteitenstelling binnen de kernteams plaatsvindt.
Dit kan te wijten zijn aan opstartproblemen. Immers de huidige kernteams bestaan
pas sinds 1994:De heerDe Graaf: Vindt u de kernteams effectief?De heerWilzing: Je moet de kernteams de tijd
geven om echt effectief te kunnen worden. Ik ben er stellig van overtuigd –
dit vanuit mijn eigen omgeving, wij hoeven niet elke zaak die wij hebben opgelost
uitgebreid in de pers te hebben, wij zijn daar zelfs zeer terughoudend in –
dat het een effectief model is. Ik denk dat het plaatje van de kernteams er
in de toekomst goed uit zal zien. Je ziet dat ook in de laatste analyse, als
het gaat over het oprollen van met name criminele organisaties.1Variatie organisatie en het LRTEr bestaat een grote variatie in de organisatie van de kernteams. Soms
zijn zij onderdeel van de regionale recherche, soms functioneren zij als een
volkomen afgescheiden organisatie. Bij de kernteams in Amsterdam2 en Rotterdam is de vraag gewettigd of er wel
sprake is van een apart kernteam of dat zij veelal een gewoon onderdeel vormen
van de regionale politie-organisatie.De heerRouvoet: U gaf aan hoe u dacht over
de inrichting van de kernteams. Is het niet juist een punt geweest –
dat was althans de mening van onder andere de commissie-Wierenga – dat
wij over zouden moeten gaan naar duidelijk herkenbare, apart gezette teams,
die wel gekoppeld zijn aan regionale teams maar er toch los van staan? Zij
zouden herkenbare units moeten zijn, met een eigen CID, met een eigen observatieteam.
Daar ziet u dus niet zoveel in?De heerJansen: Ik zie daar wel wat in, maar
dan voor de regio's die gezamenlijk een kernteam hebben. Wij hebben evenals
Haaglanden een veel grotere regionale recherchedienst. Daar zou zo'n kernteam
helemaal separaat in moeten passen als je de adviezen van Wierenga opvolgt.
Dat is een merkwaardig verschijnsel, want dan ga je schotjes binnen een dienst
bouwen. Je gaat weer een RCID ergens bij bouwen, je gaat weer een stukje OT
apart zetten. Dat is beheersmatig heel zwak.Devoorzitter: Dat heeft u dus ook niet gedaan.De heerJansen: Dat hebben wij niet gedaan.
Het kernteam is unit 1 van de regionale dienst. Wij hebben een tweede unit
van gelijke grootte en wij hebben een specialistische unit ofte wel een expertise-unit
die weer ondersteuning verleent aan de projecten, een soort projectenorganisatie.3De organisatorische inbedding van de CID-functie in de kernteams varieert.
Formeel heeft geen van de kernteams een CID-status, zodat steeds een verhouding
moet worden gecreëerd met een RCID. Feitelijk functioneren binnen de
kernteams afzonderlijke CID-en die nagenoeg alle handelingen verrichten die
een reguliere CID ook verricht.Het voorgaande geldt niet voor Amsterdam en Rotterdam. In Amsterdam
staat buiten kijf dat de (op zich wel decentrale) CID van het kernteam werkt
onder verantwoordelijkheid van de RCID. De Rotterdamse regionale recherche
dienst heeft een eigen CID, die moet worden onderscheiden van de Regionale
CID. De eerste heeft acht runners; de laatste heeft geen eigen runners. In
het Rotterdamse model is geen plaats voor een CID voor het kernteam.De meeste kernteams beschikken over een eigen OT. De randstedelijke kernteams
kunnen hier niet over beschikken, zodat zij moeten putten uit de OT-capaciteit
van de regio. Hierover zijn afspraken gemaakt. Het landelijk rechercheteam (LRT) is begin 1996 nog niet operationeel.1 Het zal zijn activiteiten
onder de verantwoordelijkheid van het landelijk OM-bureau gaan ontplooien.
De taken van het LRT zullen zich concentreren op het verrichten van omvangrijke
en complexe onderzoeken naar georganiseerde criminaliteit waarvoor specialistische
kennis en expertise op het gebied van financiële recherchemethodieken
noodzakelijk is (MOT-meldingen, EG-fraude, Pluk Ze), onderzoeksactiviteiten
van internationaal belang die voortvloeien uit buitenlandse rechtshulpverzoeken
en zaken van nationaal belang die onvoldoende binding hebben met regionale
belangen. Het LRT zal kunnen beschikken over eigen observatie- en infiltratiecapaciteit
en over een nauw aan de bestaande structuren gekoppelde CID-ondersteuning.
De verhouding tot de kernteams en de regionale recherche moet in de praktijk
nog uitkristalliseren. Binnen de regio's wordt op de oprichting van het LRT
met terughoudendheid gereageerd. 8.5.3 Zaken en prioriteitenDe zes kernteams zijn op dit moment in totaal bezig met een twintigtal
opsporingsonderzoeken. Het aantal per kernteam varieert van één
tot zes onderzoeken. Het gaat daarbij doorgaans om onderzoeken naar criminele
organisaties in de betrokken regio's of die banden hebben met de regio. Dit
kan onderzoek betreffen naar groeperingen die als hoog georganiseerd te kwalificeren
zijn, maar dit is niet altijd het geval. De overgrote meerderheid van deze
zaken betreft criminele organisaties die zich bezighouden met de handel in
verdovende middelen. In veel zaken spelen internationale connecties een rol.
Uit de aard der zaak zijn deze onderzoeken langlopend. Omdat het veel tijd
kost een goede informatiepositie op te bouwen, wordt voor een dergelijk onderzoek
als minimum twee jaar aangehouden. Enkele zijn al drie jaar of langer gaande.
Deze langdurige kernteamonderzoeken hebben dikwijls gevolgen voor andere onderzoeken.
Het komt voor dat minder belangrijke personen kunnen worden gearresteerd,
waarbij het kernteam deze gevallen «wegtipt» aan regionale teams.
Sommige van die onderzoeken kennen talrijke deelonderzoeken. Er zijn ook dwarsverbanden
tussen de verschillende kernteamonderzoeken.De prioriteiten in aan te pakken zaken door de kernteams worden in principe
landelijk door het Coördinerend beleidsoverleg (CBO) en de Vergadering
van procureurs-generaal vastgesteld. De invloed van de regio's zit in de aanlevering
via de RCID en de NCID van informatie betreffende criminele groeperingen.
Gesteld kan worden dat de bevoegdheid van het College van procureurs-generaal
om als bevoegd gezag in hoogste instantie, op advies van het CBO, de prioriteiten
te stellen, weliswaar formeel bestaat, maar praktisch volledig overschaduwd
wordt door het informatiemonopolie van de politie. Artikel vier van de kernteamconvenanten,
die door de politieministers zijn opgesteld, is hier ook debet aan. Het bepaalt
dat de kernteams worden belast met onderzoeken die door de verantwoordelijke
hoofdofficier en korpsbeheerder zijn vastgesteld en waarmee is ingestemd door
de Vergadering van procureurs-generaal. In de praktijk komt de prioriteitenstelling
voort uit de regionale gedachte.De heerKoekkoek: U zei dat de driehoek van
het kernteam de zaak ook moet afkaarten. Heeft u iets gemerkt van invloed
van het bestuur, zeg maar de korpsbeheerder die tevens burgemeester van Eindhoven
is, op de keuze van de projecten?De heerPaulissen: Hij heeft daar natuurlijk
wel een stem in, maar ik heb sterk het gevoel dat hij zich ook laat leiden
door hetgeen politie en justitie aandragen. Dus ik heb het idee dat hij op
hoofdlijnen het proces volgt, dat hij nagaat of er goede dingen gebeuren die
hij kan verantwoorden. Maar wat heel de voorbereiding van de onderzoeken betreft
heeft hij een rol op afstand.2Bij de keuze van de te onderzoeken groepen spelen eerder uitgevoerde onderzoeken
een cruciale rol. In Rotterdam maakt het multidisciplinair samengestelde Platform
criminaliteitsbestrijding een eerste selectie. De ruimte voor het toedelen
van nieuwe zaken is beperkt aangezien kernteams vooral bezig zijn met langdurige
onderzoeken. Er is veel kritiek op de prioriteitenstelling door het CBO. De
onderzoeken die de kernteams nu uitvoeren, zijn tamelijk willekeurig en vooral
historisch bepaald.Devoorzitter: Maar de keuzen blijken toch
nog steeds voor het grootste deel in de regio te worden gemaakt? U kunt daar,
vanuit het departement, toch bijzonder weinig sturing aan geven?De heerVan de Beek: Het was niet zo dat het
departement wilde gaan bepalen welke zaken...Devoorzitter: Nee, maar toch wel in algemene
zin, zo van: waar houdt u zich mee bezig, zijn dat inderdaad de zaken waarvan
ook wij vinden dat ze op landelijk niveau moeten worden aangepakt?De heerVan de Beek: Ja, dat is waar.(...)
Ik wil graag even nog iets meer hierover zeggen. Niet gezegd kan worden dat
de kernteams zich bezighouden met zaken die niet binnen hun portefeuille kunnen
liggen. Wel kan worden gezegd – dat is ook binnen het CBO zelf zo vastgesteld –
dat mogelijk een aantal zaken kan worden overgedragen aan andere interregionale
teams en de kernteams zich weer met andere zware zaken zullen bezighouden.
Ten aanzien van de besluitvorming is vastgesteld dat die eigenlijk wat ingewikkeld
loopt en dat die wat eenvoudiger en helderder kan. Daarover zijn in mei van
dit jaar afspraken gemaakt door de betrokken hoofdofficieren, met ondersteuning
van de korpsen en met instemming van de korpsbeheerders. Daarmee hebben wij
nu een situatie gekregen waarin wij zowel ten aanzien van de organisatie en
de inrichting als ten aanzien van de besluitvorming op een punt zijn gekomen
waarop wij zeggen: ja, dat was de bedoeling toen wij startten.1De ervaringen met de kernteams hebben duidelijk geleerd dat het minder
gemakkelijk is daadwerkelijk los te komen van het regionale belang. De onderzoeken
van de kernteams worden onvoldoende bepaald door landelijke afwegingen en
door het streven naar een adequate aanpak van internationale zaken. 8.5.4 MethodenKernteam-onderzoeken zijn per definitie grote onderzoeken. Derhalve wordt
gebruik gemaakt van alle beschikbare opsporingsmethoden waaronder bijvoorbeeld
observatie, burger- en politiële infiltratie en het runnen van informanten.
De betekenis van een informant bij kernteamonderzoeken is van het grootste
belang, omdat doorgaans geprobeerd wordt ook de «grote vis» te
vangen.Indien in een crimineel netwerk de taken zo zijn verdeeld dat een
hoofdpersoon zich slechts bezighoudt met het witwassen van met drugs verdiend
geld, een andere met de inkoop van drugs en een derde met de logistiek om
de drugs te importeren en aan de man te brengen, kan het lastig zijn bijvoorbeeld
de financiële man te binden aan de rest van de organisatie. Zeker als
de betrokkenen behoedzaam opereren is informatie van een goed geplaatste informant
of infiltrant welhaast onontbeerlijk, al was het maar om een bankrekeningnummer
door te geven van waaruit kan worden doorgerechercheerd.Het aantal actief gerunde informanten varieert per kernteam van twee tot
twintig. Sommige kernteams runnen slechts enkele informanten die echter veel
relevante informatie leveren. In hoofdstuk 3 zijn enkele bijzondere gevallen
van het runnen van informanten door kernteams aangegeven. Gecontroleerde aflevering
en het doorlaten van partijen verdovende middelen komen voor bij de kernteams.2 Politiële infiltratie wordt door kernteams frequent ingezet. De kernteams worden tevens geacht onderzoek te doen naar specifieke aandachtsvelden,
de zogenaamde fenomeenonderzoeken.1 Zo doet het kernteam Haaglanden bijvoorbeeld onderzoek naar ontwikkelingen
in Zuid-Amerika en het kernteam Rotterdam naar EG-fraude.Financiële informatie-inwinning is voor het onderzoek van de kernteams
vanzelfsprekend erg belangrijk gezien hun taakstelling en het feit dat de
geldstroom immers dikwijls naar de top van de organisatie en naar relevante
personen in de bovenwereld leidt. Bij het financieel rechercheren door de
kernteams gaat het niet zozeer om de buitgerichte opsporing zoals verricht
door de BFO's, alswel om de dadergerichte opsporing. Daarbij kan enerzijds
geprobeerd worden aan te tonen wat de betrokkene legaal verdient om vervolgens
de door hem gedane uitgaven hiermee te vergelijken. Anderzijds kan men zich
concentreren op de uitgaven ten behoeve van een goederen(inclusief drugs-)levering.
Daartoe wordt het papieren spoor onderzocht dat bijvoorbeeld tot stand komt
bij de aanschaf van een boot. Het is in beide gevallen van belang de relevante
bankrekeningen te kennen. Van alle uitgaven en inkomsten van dat rekeningnummer
worden de opmerkelijke uitgaven geselecteerd. Dit vergt specifieke financiële
kennis. Hiertoe participeren in het kernteam ambtenaren van de FIOD, het BFO
en CRI-accountants. 8.5.5 Sturing en controle BeheerDe kernteams zijn beheers- en gezagsmatig ondergebracht bij bepaalde regio's
en parketten. Het beheer van het LRT berust bij de ministeries van Justitie
en van Binnenlandse Zaken, de landelijke hoofdofficier van justitie en de
korpschef KLPD.2 Formeel ligt de beheersverantwoordelijkheid van de kernteams bij de korpsbeheerder
van de regio waar het team is gevestigd, zo is bijvoorbeeld de burgemeester
van Haarlem beheerder van het kernteam Randstad Noord en Midden. Toch achten
de korpsen die aan de kernteams personeel leveren, zich hiermee nog niet ontslagen
van alle verantwoordelijkheden. Als gevolg daarvan heeft bijvoorbeeld de kernteamchef
van het kernteam Noord-Oost-Nederland zo nu en dan – en soms intensief –
te maken met negen korpsbeheerders en negen korpschefs. Of de korpsbeheerder
daarmee tevens sturing en controle moet uitoefenen op de in te zetten opsporingsmethoden,
is onderwerp van discussie. De commissie constateert dat de korpsbeheerders
zich op dit moment niet of nauwelijks bezighouden met de opsporingsmethoden
die door de kernteams worden gehanteerd. Het is de vraag of dat ook past bij
de verantwoordelijkheid van de korpsbeheerders. De rol van de beheersdriehoek
van het kernteam is nog niet uitgekristalliseerd. GezagHet gezag berust bij de hoofdofficier van justitie die in praktijk een
kernteam-officier van justitie aanwijst. Bij sommige kernteams bestaat een
onduidelijke verhouding tussen de kernteam-officier van justitie en de CID-officier
van justitie. Doorgaans is de kernteam-officier van justitie tevens CID-officier
van justitie voor het kernteam. Bij andere kernteams zijn deze functies meer
gescheiden. Van een uniforme verdeling van de gezagsbevoegdheden en -verantwoordelijkheden
over de kernteams is geen sprake. De landelijke hoofdofficier van justitie
is verantwoordelijk voor de gezagsuitoefening over het LRT (inclusief de CID).Kernteam-officieren van justitie zijn over het algemeen zeer betrokken
bij het werk van de kernteams. Deze officieren zijn verscheidene dagen per
week fysiek aanwezig bij het kernteam. Zij vallen niet bepaald op door terughoudendheid en vereenzelvigen zich nogal met de politie. Vanwege
de politieke, bestuurlijke en justitiële gevoeligheid van de activiteiten
van de kernteams is de sturing en controle intensief.De heerVos: Mevrouw Gonzales, ik wil u eerst
vragen stellen over uw werkveld als zodanig. Waar bestaat uw werk als kernteamofficier
uit? Kunt u dat in het kort beschrijven?MevrouwGonzales: In Haarlem is er heel duidelijk
voor gekozen dat de kernteamofficier tevens de CID-verantwoordelijkheid heeft
voor het kernteam. Deze is dus tevens CID-officier, maar alleen van de CID
van het kernteam. De nadruk van het werk ligt dan op de CID-fase en de zogenaamde
proactieve fase. Het werk is in het algemeen voor een deel het opsporingswerk.
Daar moet je bij het team bovenop zitten, dus nagaan welke methoden er worden
gebruikt. Aan de andere kant moet je, juist als officier, toetsen aan de rechtmatigheid,
dus: wat kan volgens de wet wel en niet.De heerVos: U praat nu over uw CID-functie,
maar kunt u iets vertellen over de kernteamelementen als zodanig? Wat is de
functie van de officier van het kernteam?MevrouwGonzales: In feite heb je veel meer
te maken met het aansturen van een aantal grote projecten die langer duren
dan een paar weken. Je hebt te maken met een specialistisch team waarin alle
onderdelen verenigd zijn: een eigen CID, een eigen observatieteam en een aantal
tactische onderzoeken. Ook in de beheersmatige sfeer draai je mee in het reilen
en zeilen van het kernteam.(...) De heerDe Graaf: Maar heeft u nog wel
voldoende distantie als officier als u eigenlijk deel uitmaakt van de leiding
van het politieteam?MevrouwGonzales: Dat is altijd het punt dat
je houdt als je als officier zo dicht op een opsporingsinstantie zit. Ik denk
het wel, want ik ben juist de scharnier naar de zaaksofficier, mijn hoofdofficier
en mijn unithoofd. En zij zijn mijn klankborden met wie ik dingen ook overleg,
dus als het al zo is dat ik in mijn enthousiasme meer galoppeer waar het iets
minder zou kunnen, dan heb ik altijd een paar mensen die aan de bel trekken
en zeggen: heb je hier wel aan gedacht, of hoe zit dat? Ik denk dat daarmee
de distantie wel verzekerd is.1Coördinerend rechters-commissarissenBinnen de rechterlijke macht werd in 1994 in de aanpak van de georganiseerde
criminaliteit aanleiding gezien het instituut van coördinerend rechter-commissaris
(CRC) in te voeren. Met de instelling van kernteams die immers over de arrondissementsgrenzen
werken, werden kernteam-officieren aangesteld. Daaruit werd de conclusie getrokken
dat ook een CRC op zijn plaats zou zijn. In de loop van 1995 zijn in de arrondissementen
waar een kernteam is gevestigd rechters, in de rang van vice-president, aangesteld
met de bedoeling de coördinatie van de rechterlijke betrokkenheid bij
een kernteam op zich te nemen. dat wil niet zeggen dat de CRC alle kernteamzaken
behandelt. Hij dient te coördineren in zaken die door andere rechters-commissarissen
worden afgedaan. Er zijn zes kernteams en daarom ook zes coördinerend
rechters-commissarissen. De strafvorderlijke taakverdeling behoeft met hun
aanstelling niet te worden aangepast. Het OM leidt en coördineert de
opsporing en daar ligt de verantwoordelijkheid voor de onderzoekskeuzes; de
rechter toetst. De rechters-commissarisen behouden hun eigen bevoegdheid tijdens
het gerechtelijk vooronderzoek. Door zijn overzicht over lopende kernteamzaken
kan de CRC afstemming tussen de diverse onderzoeken realiseren.Er zijn zes kernteams en derhalve ook zes CRC's. Een punt van discussie
is de rol van de CRC tijdens het vooronderzoek. Juist omdat deze voorfase
voor de kernteams zeer belangrijk is, is door één van de CRC's
de mogelijkheid geopperd dat de CRC zich daarmee zal moeten bezighouden.2 Op dit moment spelen de CRC's echter
geen enkele rol bij de beoordeling van opsporingsmethoden die centraal staan
in dit onderzoek. De heerVos: Uw redenering is dus: ik ben een
CRC bij een van de kernteams, de kernteams doen het zware werk en ik wil werk
doen, ook in de proactieve fase waarin de kernteams actief zijn. Maar waarom
is dat juist een taak voor een CRC? Waarom zegt u niet dat dit bij het OM
thuishoort? Wat kunt u toevoegen?De heerGelderman: Ook tegen mij is gezegd
dat de coördinatie toch eigenlijk een OM-taak is. Waarom moet daar een
rechter aan zitten, is mij gevraagd. Daarover doordenkende, komt toch aan
de orde dat het handig kan zijn dat een centrale rechter-commissaris, die
in goed contact staat met de in zijn ressort werkzame andere RC's, afspraken
kan maken over het coördineren van een aantal onderzoekshandelingen.
Als in een grote zaak – met diverse takken in die ene zaak – die
bij diverse rechtbanken speelt, een getuige wordt gehoord die in de drie of
vier takken een rol kan spelen, dan is het wel zo handig dat het getuigenverhoor
door één RC wordt verricht. Dat kan de coördinerend RC
zijn. Er zullen natuurlijk afspraken gemaakt moeten worden over tijdstippen
waarop handelingen worden verricht, opdat de ene huiszoeking de andere niet
frustreert.(...)De heerVos: Is dan uw overweging dat het zo
praktisch is om daar een rechter-commissaris in de voorfase te plaatsen? Of
zegt u dat daar de grootste knelpunten liggen, dat daar grondrechten geschonden
kunnen worden en dat daar dus een rechter bij moet komen als bepaalde werkmethoden
aan de orde komen in de voorfase?De heerGelderman: Mijn gedachte is geweest
dat bij het inzetten van bijzondere opsporingsmethoden die een inbreuk vormen
op het grondrecht van privacy – daar praten wij met name over –
de inbreuk op de grondrechten bij wet in formele zin moet worden geregeld.
Als je dat regelt, moet je ook zeggen op welke wijze dat zou mogen en onder
welke omstandigheden dat zou mogen. Er moet ook getoetst worden of volgens
die normen wordt gewerkt. Daar het grondrecht van de persoonlijke levenssfeer
van groot belang is, ben ik van mening dat de strafvorderlijk kwalitatief
zo hoog mogelijke autoriteit degene moet zijn die de toets aanbrengt. Dan
is het de rechter die het moet doen. De vraag is dan wel welke rechter het
moet zijn. Ik heb in mijn optie gekozen voor de CRC. (...)18.5.6 BeoordelingDe kernteams hebben geen expliciete wettelijke basis. De beheers- en gezagslijnen
zijn vastgelegd in convenanten tussen de regio's en de ministeries. Daarbij
wordt aansluiting gezocht bij de bestaande structuren. De taken en bevoegdheden
van de kernteams zijn afgeleid van de bestaande wettelijke regelgeving. De
commissie is van oordeel dat de taken en de bevoegdheden van de kernteams
in een regeling op basis van de wet moeten worden vastgelegd.De bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de verschillende betrokken
functionarissen vormen aanleiding tot verwarring. De commissie is van oordeel
dat indien daadwerkelijk een bovenregionale meerwaarde wordt nagestreefd het
noodzakelijk is de kernteams een positie te geven waardoor zij als afzonderlijk
te identificeren eenheden kunnen functioneren.De commissie constateert dat de kernteams werkelijk alle methoden hanteren
die in dit onderzoek centraal staan. De bestrijding van de criminele organisaties
waarop de kernteams zich richten, noodzaakt volgens betrokkenen tot het gebruik
van al deze methoden. De kernteams maken onder andere gebruik van burgerinfiltranten,
inkijkoperaties, gecontroleerde afleveringen en doorlatingen. Vooral in de
Randstad zijn daarmee ervaringen opgedaan. In hoofdstuk 3 heeft de commissie
aangetoond dat deze ervaringen niet altijd positief waren. Over het algemeen
is bij de inzet van deze methoden sprake van een deugdelijke administratie
en verslaglegging van deze methoden. Het OM is nagenoeg steeds op de hoogte
van deze methoden en heeft daaraan tevens toestemming verbonden. Het gaat
bij de kernteams om een systematisch gebruik van deze methoden.De commissie is van oordeel dat de prioriteitenstelling van de te onderzoeken zaken verbetering behoeft. Er bestaat een kloof tussen
de beslissingen van het College van procureurs-generaal en de feitelijk door
de kernteams uitgevoerde onderzoeken. Daarnaast is de commissie van oordeel
dat de prioriteitenstelling van onderzoeken op basis van tellingen van criminele
organisaties ontoereikend is. Een meer uitgebreid kwalitatief en kwantitatief
onderzoek naar de georganiseerde criminaliteit in Nederland is noodzakelijk
om tot een meer verantwoorde keuze van de te onderzoeken zaken te kunnen komen.
De commissie is van oordeel dat de kernteams zich op dit moment primair richten
op de opsporing van drugdelicten. De commissie acht het wenselijk dat de kernteams
zich tevens bezig gaan houden met andere vormen van georganiseerde criminaliteit.
Bij de prioriteitenstelling moet tevens gestreefd worden naar afstemming tussen
nationale prioriteiten en interregionale wensen en mogelijkheden.De commissie constateert dat de sturing en controle van de methoden die
door de kernteams worden gebruikt intensiever is dan bij regionale recherche-eenheden
en CID-en. Dit heeft te maken met de politieke, maatschappelijke, justitiële
en bestuurlijke gevoeligheden van de activiteiten van deze kernteams. Het
OM zit er bovenop.De sturing en controle door de korpsbeheerders is nog niet uitgekristalliseerd.
De commissie is van oordeel dat de beheersverantwoordelijkheid van de korpsbeheerder
hem ertoe dwingt beter te participeren in de besluitvorming over de onderzoeken
en de te hanteren methoden. Van een verantwoordelijkheid op afstand kan naar
het oordeel van de commissie geen sprake zijn. In het verleden is meermalen
aangetoond dat het gebruik van opsporingsmethoden directe beheersconsequenties
heeft. De commissie is daarnaast van oordeel dat de rechters-commissarissen
een belangrijke taak moeten hebben bij de beoordeling van de in te zetten
methoden. De commissie acht het gewenst dat de rechters-commissarissen vooraf
de in te zetten methoden toetsen. In hoofdstuk 9 geeft de commissie aan hoe
zij deze rechterlijke toetsing vorm wil geven.De toegevoegde waarde van de kernteams is nog onvoldoende uitgekristalliseerd.
De commissie is van oordeel dat indien kernteams daadwerkelijk als afzonderlijke
eenheden kunnen functioneren en de prioriteitenstelling een betere basis krijgt,
een inhoudelijke meerwaarde kan worden bereikt. Op dit moment is in veel gevallen
sprake van kernteams die primair regionale belangen vertegenwoordigen. De
commissie acht dat in tegenspraak met de doelstelling van de kernteams. Indien
de kernteams er niet in slagen bovenregionale opsporing te bewerkstelligen
is de betekenis van de kernteams gering.De kernteams en het LRT moeten naar het oordeel van de commissie de tijd
krijgen te bewijzen dat zij daadwerkelijk een toegevoegde waarde hebben ten
opzichte van de regionale eenheden. De taken van het LRT zijn diffuus en de
meerwaarde van dit team moet nog blijken. De commissie is echter wel van mening
dat indien in 2000 nog niet expliciet is aangetoond dat de kernteams en het
LRT een inhoudelijke betekenis hebben, besloten moet worden tot een andere
organisatie van de opsporing. 8.6 Bijzondere opsporingsdiensten 8.6.1 InleidingIn het rapport van de Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden is een
aantal vragen gerezen over de betrokkenheid van de bijzondere opsporingsdiensten
bij de bestrijding van zware, georganiseerde misdaad. Immers vele bijzondere
opsporingsdiensten worden op één of andere manier geconfronteerd
met uitingen van georganiseerde misdaad en een aantal draagt ook actief bij
aan de bestrijding ervan (denk aan BTW-fraude, verdovende middelen, EG-fraude,
milieu-fraude). Derhalve heeft de commissie aandacht besteed
aan de organisatie en het functioneren van de Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst
(FIOD) van het ministerie van Financiën, de Economische controledienst
(ECD) van het ministerie van Economische Zaken, de Algemene inspectiedienst
(AID) van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, het Milieubijstandsteam
(MBT) en de Dienst recherchezaken (DRZ), beiden van het ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieu. Documenten zijn bestudeerd en vele interviews
zijn gehouden met betrokken functionarissen. 8.6.2 Organisatie en samenwerkingDe onderzochte bijzondere opsporingsdiensten hebben elk een landelijke
taak en werken onder beheersverantwoordelijkheid van een minister. Zij ontlenen
hun taak aan bijzondere wetten. Voor de FIOD betekent dit dat optreden van
de FIOD in beginsel een fiscaal belang vergt; voor de ECD speelt de economische
impact van gedragingen een rol bij de beoordeling of moet worden opgetreden;
ook de AID heeft zijn eigen prioriteiten, te weten EG-fraude, milieu, landbouw,
en visserij. De verschillen tussen de bijzondere opsporingsdiensten in de
organisatie van de opsporing zijn veelal groter dan de overeenkomsten. Elke
bijzondere opsporingsdienst heeft zijn karakteristieken. Zo is de AID met
name een controledienst met een kleine afdeling recherche, terwijl de FIOD
primair gericht is op opsporing met een daartoe geëquipeerd apparaat.
Het is nauwelijks mogelijk tot algemeen geldende uitspraken te komen over
de rol van bijzondere opsporingsdiensten tijdens de opsporing. Structurele
organisatiewetgeving over de bijzondere opsporingsdiensten, zoals de Politiewet,
ontbreekt en wordt node gemist.De AID, de ECD en de DRZ hebben de beschikking over een CID-afdeling.
De FIOD heeft de beslissing hierover een half jaar aangehouden. Deze vier
diensten hebben CID-status, als bedoeld in artikel 10 en 11 van de CID-regeling,
aangevraagd. Binnen het ministerie van Justitie circuleert een concept wetsontwerp
dat de mogelijkheid opent om bij AMvB aan de bijzondere opsporingsdiensten
CID-status te verlenen. De wens van de bijzondere opsporingsdiensten om een
CID-status te verkrijgen heeft vooral te maken met de mogelijkheid om gebruik
te kunnen maken van de CID-informatie van de politie. Daarnaast zou de politie
zelf gebruik kunnen maken van de CID-gegevens van de bijzondere opsporingsdiensten.1 Teneinde de uitwisseling van CID-informatie te vergemakkelijken
en te controleren bestaan voor de AID, de FIOD en de ECD convenanten met de
LCID, waarin de werkzaamheden van bijzondere opsporingsdiensten-liaisons worden
geregeld. Via deze liaisons melden de AID, de ECD en de FIOD bijvoorbeeld
informanten aan bij de CRI. Deze liaisons functioneren al enige tijd zonder
dat de convenanten ten departemente bekrachtigd zijn.Het inwinnen van informatie op milieugebied dient voornamelijk in «de
bovenwereld» plaats te vinden. Op het moment zijn met name de politiële
CID-en hierop niet berekend. Wel hebben alle RCID-en milieu in hun pakket.
Er heeft een pilot-project `CID en milieu` plaatsgevonden dat onder meer heeft
geresulteerd in de aanbeveling een CID-rechercheur te koppelen aan een ervaren
politiefunctionaris uit de milieuhandhavingssector.De ambtenaren van de bijzondere opsporingsdiensten werken op basis van
art. 11 Politiewet 1993 samen met de politie. In een aantal gevallen wordt
gebruik gemaakt van de specifieke bevoegdheden waarover de buitengewone opsporingsambtenaren
kunnen beschikken.2 De samenwerking
met de politie verloopt niet altijd vlekkeloos. Naast cultuurverschillen,
opleidingsverschillen en salarisverschillen lopen de belangen van de politie
en de bijzondere opsporingsdiensten niet altijd parallel. Immers
de bijzondere opsporingsdiensten vallen onder een vakministerie, dat vervolging
niet als primaire taak heeft. Bij de handhaving van bijzondere wetten is strafvervolging
veelal een subsidiair handhavingsmiddel.Samenwerking tussen FIOD en politie geschiedt het meest structureel in
de kernteams. Daartoe zijn afzonderlijke convenanten afgesloten. De FIOD heeft
verder één procent van zijn capaciteit ter beschikking gesteld
van de Bureaus financiële ondersteuning (BFO's). De samenwerking tussen
de FIOD en de politie is intensiever dan tussen de andere bijzondere opsporingsdiensten
en de politie. 8.6.3 Opsporings- en controlebevoegdhedenEerst een opmerking over het proactieve optreden van bijzondere opsporingsdiensten.
Bij deze diensten zijn drie fasen te onderscheiden: de toezichtfase, de proactieve
fase en de opsporingsfase. De overgang van controle naar proactief geschiedt
zodra een inspectie/toezichthouder de zaak overdraagt aan de opsporingsdienst/-afdeling.
Daar wordt bezien of de feiten die naar voren zijn gebracht op grond van het
toezicht voldoende zijn om te spreken van een redelijk vermoeden van schuld.
Zo niet, dan zal er eerst informatie moeten worden vergaard uit open bronnen,
de eigen CID, althans een eigen bestand, of een CID van de regionale politie
die soms al bij het onderzoek is betrokken, of er kan een OT worden ingezet.In de bijzondere wetten staan bevoegdheden omschreven voor twee soorten
ambtenaren: toezichthoudende ambtenaren en opsporingsambtenaren. Inhoudelijk
onderscheiden dergelijke bevoegdheden zich dikwijls niet bijzonder van elkaar.
De bijzondere opsporingsdiensten stellen eenstemmig dat zij geen gebruik maken
van hun controle-bevoegdheden tijdens de opsporingsfase. Van een vermenging
van de verschillende bevoegdheden is nauwelijks sprake. Bijzondere opsporingsambtenaren
blijken zich goed bewust van deze zogenaamde sfeerovergang en maken daar ook
doordacht gebruik van. Deze overgang tussen controle en opsporing biedt voldoende
ruimte voor het verzamelen van informatie.De FIOD, bestaande uit de fiscale- en douanerecherche, wordt als opsporingsdienst
normaliter pas ingeschakeld als de belastinginspecties of de douane hun toezichthoudende
werkzaamheden hebben verricht. De FIOD stelt dan ook scherp onderscheid te
maken tussen opsporing en toezicht. Als een strafzaak is begonnen, ligt de
controle stil. Ook de ECD en DRZ zijn in beginsel opsporingsdiensten. Voor
bijna 90% bestaan de werkzaamheden van de ECD uit opsporingsactiviteiten.
Bij de ECD is de scheiding tussen toezicht en opsporing niet scherp. Anders
is het met de AID, waar zowel toezichthouders als opsporingsambtenaren werken.
De recherche is bij de AID wel in een aparte eenheid ondergebracht. Het Milieubijstandsteam
neemt een enigszins bijzondere plaats in. Het is geen recherchedienst pur
sang, maar een dienst waarvan het toezichthoudend personeel ook opsporingsbevoegdheid
heeft en technische ondersteuning levert aan de politie.Al met al erkennen de bijzondere opsporingsdiensten het belang om toezicht
en opsporing niet door elkaar te laten lopen, wat niet wil zeggen dat zulks
nimmer gebeurt. Veel aanwijzingen van het door elkaar gebruiken van bevoegdheden
zijn echter niet gevonden. 8.6.4 Methoden FIOD: douanerechercheDe douanerecherche van de FIOD verricht de opsporing van zaken die voortkomen
uit de controles van de douane. Binnen de douanerecherche opereert
landelijk het drugs (Kolibrie)team en het EG-fraudeteam. Beide voeren grote
strafrechtelijke onderzoeken uit die gericht zijn op criminele organisaties.
De douanerecherche runt incidenteel informanten. In hoofdstuk drie heeft de
commissie aangegeven hoe de douanerecherche betrokken raakte bij de doorlating
van vele containers met drugs.Het Douane informatiecentrum (DIC) analyseert wetgeving op fraudegevoeligheid
en analyseert branches en goederenstromen. Op dit moment beperkt de analyse
zich nog tot ladingsbescheiden in de maritieme sector, waarbij met name gedacht
moet worden aan de Rotterdamse haven. De analyse wordt waarschijnlijk uitgebreid
naar Schiphol. De analyse richt zich op afwijkende patronen van vracht uit
bepaalde bestemmingen.De heerHuisman: (...) Het Douane-informatiecentrum
is een eenheid die in 1992 als een project is begonnen en in 1993 officieel
is geïnstalleerd binnen de Nederlandse douane. Het is een ondersteunende
eenheid. Ons werk ligt voornamelijk op het vlak van het analyseren van gegevens
aan de hand waarvan de douane veel gerichter kan controleren. Immers, de douane
is een controledienst. Maar met deze gegevens is het dus in een aantal gevallen
goed mogelijk dat onze eigen opsporingsdienst, de FIOD, wat gerichter kan
opsporen. Als ik praat over het analyseren, dan kunt u daar een aantal dingen
in onderscheiden. Het eerste, en dat is ook datgene waar wij ooit mee begonnen
zijn, is het analyseren van ladingbescheiden. Daarbij proberen wij –
ik geef het maar wat eenvoudig weer – om zendingen te traceren die afwijken
van het normale patroon.1De heerHuisman: (...) Dan zijn er weer twee
mogelijkheden. Het kan zijn dat wij zeggen: de zending wijkt wat af van het
normale patroon, maar verder kunnen wij daar toch niet al te veel informatie
omheen verzamelen. Dan wordt zo'n zending uitgezet ter controle bij de douane.
Het kan ook zijn, en dat maakt het soms moeilijk, dat bij het analyseren van
die ladingsbescheiden er zoveel informatie op tafel komt, dat wij zeggen:
nu ontstaat er een redelijk vermoeden van een strafbaar feit. Dan wordt een
dergelijke geselecteerde zending niet uitgezet bij de douane zelf, maar gaat
die naar onze collega's van de FIOD.2Het DIC is meermalen verzocht containers niet te laten controleren door
de douane omdat politie en justitie hadden besloten tot een gecontroleerde
aflevering of doorlating van de containers.3De douane werkt mee aan opsporingsmethoden die door politie en douanerecherche
ingezet worden. Met name betreft dit gecontroleerde afleveringen en het plaatsen
van peilbakens. Getwijfeld wordt of het inkijken in containers op het haventerrein,
voordat een gecontroleerde aflevering aanvangt, een inkijkoperatie kan worden
genoemd. Peilbakens worden incidenteel door de douanerecherche betrokken van
het KLPD; het plakken van een peilbaken gebeurt vooral in samenwerking met
een AT. De inbouw van bewegingsmelders in containers komt ook voor. Vuilnissnuffel
gebeurt door de FIOD al sinds heugenis. Dit wordt niet als onrechtmatig beschouwd.
De FIOD beschikt over een eigen observatieteam. De observatieteams beschikken
over mobilofoons, portofoons, verrekijkers, film- en video-apparatuur.De douanerecherche heeft in het recente verleden intensief contact gehad
met enkele informanten. Officier van justitie Teeven spreekt in zijn verhoor
van ongeveer tien informanten die door de douanerecherche gerund zouden zijn.
In hoofdstuk 3 is geconstateerd dat sommigen van hen voldeden aan de commissie-omschrijving
van infiltranten.De FIOD heeft jarenlang een informant gerund die later actief is
geweest in het sigarettentraject in Kennemerland. Met deze informant was geregeld
contact vanaf 1989 en stond vanaf 1993 in het FIOD-informantenbestand ingeschreven.
In het sigarettentraject werd hij in combinatie met de RCID Kennemerland gerund.
Het komt wel vaker voor dat in een samenwerkingsverband iemand uit de bovenwereld
wordt «mee-gerund» met een RCID, omdat de FIOD daartoe de inhoudelijke
deskundigheid heeft. In het sigarettentraject is echter wat misgegaan. In
de praktijk opereerde de informant min of meer los van de runners
omdat de RCID Kennemerland en de FIOD-medewerker (de mee-runner) allebei in
de veronderstelling verkeerden dat de ander actief runde. In het kader van
het sigarettentraject, zo stelt de FIOD-medewerker1, heeft de FIOD ook enkele proeftransporten laten uitvoeren door de informant.
Er is niet gebleken dat hierover enig overleg met het OM heeft plaatsgevonden
of dat daarvoor toestemming is gegeven. De informant heeft zich niet aan de
afspraken gehouden. Hij meldde proeftransporten niet tevoren aan en kwam met
bewijsstukken van uitgevoerde transporten uit een voorliggende periode.Op dit moment worden, volgens de directeur van de FIOD Van Blijswijk en
het hoofd van de douanerecherche Bakker, geen informanten meer gerund. De
FIOD zou alleen zogenoemde tipgevers of relaties kennen.Devoorzitter: De FIOD heeft vroeger wel informanten
gehad.De heerBakker: Ik gebruik het woord «informanten»
liever niet. Ik zou liever het woord «relaties» willen gebruiken.
Het regime van informanten impliceert een CID-regime, dat wij als FIOD nooit
hebben gehad. Dat hebben wij dus ook niet gebruikt. Het is wèl juist
dat we in het verleden signalen kregen van die relaties. Op het moment dat
sprake was van heel frequente contacten, hebben wij die relaties uiteindelijk
overgedragen aan RCID's.Devoorzitter: Maar dat waren toch eigenlijk
mensen die te vergelijken zijn met informanten van de politie?De heerBakker: Uiteindelijk zijn die mensen,
doordat ze frequent kwalitatief gezien goede informatie leverden, informatie
die ook vaak in een bredere context was dan informatie die wij als FIOD alleen
nodig hadden, overgedragen, samen met hun informatie, aan de RCID's. Het is
mij bekend dat zij daar werden ingeschreven als informant.De heerRabbae: Maar u wilt toch niet zeggen
dat de FIOD geen informanten heeft gehad en ook niet heeft gerund?De heerBakker: Ik heb al aangegeven dat ik
spreek over relaties. In het verleden zijn er contacten geweest met die relaties.De heerDe Graaf: Bent u bang voor het woord
«informant»?De heerBakker: Nee, ik ben niet bang voor
het woord «informant».De heerDe Graaf: Waarom noemt u dan mensen
die informatie leveren, «relaties»?De heerBakker: Dat past in een veel bredere
context van signalen die wij als FIOD soms krijgen.De heerDe Graaf: Daar begrijp ik niets van.De heerBakker: Wij krijgen tips, en wanneer
er frequent tips van dezelfde persoon komen, is dat een relatie. Op het moment
dat dat informatie is die bruikbaar is, kunnen wij dat niet gebruiken onder
een CID-regime. Dus zeggen we dan: deze man moet worden overgedragen aan de
RCID.Devoorzitter: Wanneer zijn uw tipgevers/informanten
overgedragen aan de criminele inlichtingendiensten?De heerBakker: U suggereert dat wij lijsten
met dat soort mensen hebben. Ik ken die lijsten en die personen niet. Ik heb
zelf begrepen dat op enig moment dit soort contacten die binnen de douane
en de FIOD aanwezig waren, zijn geïnventariseerd. De mensen die geen
kwalitatief goede informatie meer leverden, zijn toen geschoond, in die zin
dat daarmee geen contact meer is geweest. De informanten die kwalitatief gezien
goede informatie leverden, zijn overgedragen. Dat is gebeurd in 1992.2Desondanks krijgt de CRI via de FIOD-liaison verzoeken om informantencodes
voor de douanerecherche te checken. Wat betreft informanten speelt tipgeld
slechts een zeer geringe rol.Een enkele maal is een FIOD-ambtenaar benaderd om vanwege zijn specifieke
deskundigheid bij te dragen aan het opzetten van een frontstore. Ook is het
ministerie van Financiën geraadpleegd over belastingtechnische aspecten
van frontstores.De FIOD, en met name de douanerecherche, verleent facilitaire diensten
aan RCID-en ten bate van gecontroleerde afleveringen. De dienst kent tenslotte
de douaneprocedures en heeft inzage in gegevens over al dan niet verdachte
containers. De RCID-verzoeken tot medewerking lopen via vaste contactambtenaren
van beide diensten. Het uiteindelijk resultaat is veelal dat de douane verzocht
wordt de bewuste container zonder nadere controle door te laten
gaan of dat een container, voordat deze wordt afgehaald, gecontroleerd moet
worden op verdovende middelen. Wanneer de container het douaneterrein verlaat
en onder observatie wordt geplaatst, is daarmee de douanebemoeienis beëindigd.
De FIOD volgt deze procedure sinds januari 1994. De procedure is in convenanten
met RCID-en vastgelegd.1 In douanekringen wordt gesteld
dat voor 1991 geen «ongecontroleerde» gecontroleerde afleveringen
in de haven van Rotterdam hebben plaatsgevonden. Alle gecontroleerde afleveringen
zijn toentertijd gecontroleerd en tezijnertijd in beslag genomen. Vooral de
regio Dordrecht was zeer actief in dit opzicht. De afgelopen twee jaren zijn
het vooral de regio's Kennemerland en Gooi en Vechtstreek waar (on)gecontroleerd
containers heengaan. Het omslagpunt ligt ongeveer eind 1991. Omstreeks dat
moment werd de douane geconfronteerd met het fenomeen dat zendingen ongecontroleerd
moesten worden doorgelaten in het belang van het onderzoek.2FIOD: fiscale rechercheDe fiscale recherche houdt zich bezig met de opsporing van fiscale strafbare
feiten. De fiscale recherche wordt actief naar aanleiding van ernstige onregelmatigheden
die blijken uit reguliere controles door de belastingdienst. De FIOD beschikt
over een eigen tapcentrale, observatieteam en technische recherche. De fiscale
recherche maakt incidenteel gebruik van dit OT. In concrete zaken waarin de
FIOD en de politie samenwerken krijgen de fiscale rechercheurs inzage in de
politiële CID-gegevens. De fiscale recherche runt zelf geen informanten.
Wel wordt gebruik gemaakt van tipgevers. De FIOD wordt ook wel benaderd om
informatie:Devoorzitter: Ik wil u nog één
heel ander ding vragen. Verleden week heeft de officier van justitie mevrouw
Gonsalez hier gesproken over het bezoek dat zij aan de FIOD heeft gebracht
om leggers van enkele journalisten in te zien. Bent u daarbij betrokken geweest?De heerBakker: Ja. Zij heeft een verzoek om
informatie aan mij gericht.Devoorzitter: U had kunnen weigeren, omdat
het ging om een pro-actief onderzoek, waarbij zij zich in het verhoor baseerde
op de Wet persoonsregistratie.De heerBakker: Mijn perceptie van de vraagstelling
is geweest dat zij deze vraagstelling heeft gedaan in februari 1995. Wij hadden
besprekingen in het kader van de bijdrage van de FIOD aan het kernteam, en
mijn perceptie op dat moment was ook dat die vraagstelling plaatsvond in het
kader van haar rol als CID-officier van dat kernteam. Die informatie heeft
zij aan mij gevraagd, dus in het kader van een strafrechtelijk onderzoek wat
zich bevindt in de GVO-fase. Dat was de perceptie die ik op dat moment had
van haar vraagstelling. Ik heb dat voorgelegd aan het plaatsvervangend hoofd
van de FIOD, gelet op het karakter van de vraagstelling. Dat karakter past
in de mogelijkheden om in deze fase van het onderzoek de informatie beschikbaar
te stellen. Wat ik vervolgens heb gedaan, is de leggers van deze mensen op
te vragen binnen de belastingdienst. Ik heb daar persoonlijk naar gekeken;
daar zijn slechts heel weinig mensen binnen de FIOD van op de hoogte, gelet
op het karakter van de vraagstelling. Er was een vermoeden van relaties tussen
criminelen en deze journalisten. De vraagstelling was of uit de gegevens van
deze mensen zou blijken dat wellicht een veel groter uitgavenpatroon of vermogen
aanwezig is...Devoorzitter: Of betalingen krijgen...De heerBakker: Precies. Meer dan wellicht
mogelijk is in hun positie.3De heerBakker: Ik ging ervan dat hier sprake
was van een strafrechtelijk onderzoek, een gerechtelijk vooronderzoek, waarbij
in het kader van het onderzoek dat daar plaatsvindt een relatie zou zijn en
informatie zou moeten opkomen...Devoorzitter: Maar dat deze journalisten...De heerBakker: Het hoeft niet zo te zijn dat
de journalisten verdacht zijn, het kan ook zijn dat onderzoekssubjecten, gegevens
van derden, van belang zijn voor hoofdsubjecten of subjecten uit het onderzoek.4De FIOD verricht uit haar taakstelling structureel financieel onderzoek.
In dit kader wordt de FIOD verzocht te participeren in financieel rechercheren
door onder meer de kernteams. AIDIn tegenstelling tot de FIOD die exclusief gericht is op opsporing, houdt
de AID zich voornamelijk bezig met toezicht en controle, gericht op de handhaving
van regelgeving die tot stand is gekomen onder verantwoordelijkheid van de
minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, en op relevante bepalingen
van het Wetboek van Strafrecht. De afdeling Recherche van de AID verricht
de opsporing, veelal op verzoek van de inspecties. De AID beschikt over een
eigen CID en OT, die zijn samengebracht in één dienst, genaamd
recherche-ondersteuning. De CID functioneert binnen de AID volgens het AID-CID-reglement.
Voor het uitwisselen van CID-gegevens met de politie is een convenant opgesteld
met de CRI en is een liaison geplaatst bij het CRI. Er is inmiddels een CID-subjecten
register en een grijze-veld-register aangelegd. In zeer beperkte mate worden
informanten gerund. Jaarlijks zou het gaan om één of twee informanten.
Het gaat hierbij om «concurrentie-informanten», zoals vissers,
boeren, buurbedrijven, en vrachtwagenchauffeurs die uit concurrentie-overwegingen
de AID inlichten over vermeende onregelmatigheden. Ook vervullen (ex-)werknemers
de informantenrol. Er zijn geen criminele informanten. Formeel kan de AID
geen informanten afschermen. Die worden dan ook bij een RCID ondergebracht.Het volgen van vrachtauto's en containers is een specialisatie van het
OT. Dit is aangesloten bij het Landelijk contactpunt observatieteams (LCO).
Dit wordt als een erkenning ervaren van de professionaliteit van het team.
In dit kader wordt het AID-OT ook weleens door de politie gevraagd bijstand
te verlenen. Van infiltratie door de AID is de commissie niet gebleken. ECDDe ECD heeft als centrale taak de preventie en bestrijding van economische
(bedrijfs)criminaliteit van een zodanige omvang dat daardoor sprake is van
een belemmering van gezonde economische groei en van aantoonbare schade voor
de overheid, het bedrijfsleven en/of consumenten.1 Binnen de ECD zijn drie afdelingen
bezig met opsporing van strafbare feiten: economische ordeningsrecherche,
internationale economische recherche en financieel-economische recherche.De ECD beschikt over de Centrale Inlichtingen- en Analysedienst (CIAD),
die op een vergelijkbare wijze functioneert als een CID. De CIAD verzamelt
en analyseert voornamelijk de gegevens die uit de onderzoeken van de drie
hoofdafdelingen naar voren zijn gekomen. Verder worden open en gesloten bronnen
geraadpleegd. Het inzien van gesloten bronnen gebeurt hoofdzakelijk op basis
van toezichthoudende bevoegdheden. De CIAD is opgezet als wegbereider voor
de ECD-CID. De CIAD-coördinator is tevens ECD-liaison bij de CRI. De
CIAD heeft 151 subjecten in het systeem; 61 natuurlijke personen en 90 rechtspersonen.
Allen zijn aangemeld bij de CRI.Twee rechercheurs houden zich bezig met het actief runnen van circa vijf
informanten. De sturing vindt plaats door bijvoorbeeld de opdracht te geven
om ontbrekende informatie te vinden in bijvoorbeeld een andere vestiging.
Het eventuele tipgeld wordt conform de regeling Tip, toon- en voorkoopgelden
betaald door het ministerie van Justitie. De meeste informatie wordt op 4
x 4-tjes aangeleverd door de 156 ECD-rechercheurs. Dat is voornamelijk CID-informatie
waar binnen het kader van het lopende onderzoek tegenaan wordt
gelopen. Als het geen betrekking heeft op de ECD wordt de informatie doorgesluisd
naar de CID van de politie.Van observatie wordt spaarzaam gebruik gemaakt. De ECD heeft geen eigen
observatieteam. Voor de inzet van een OT kan een beroep worden gedaan op de
AID of de politie.Binnen de ECD wordt gediscussieerd of infiltratie moet worden ingezet.
Infiltratie is overwogen in verband met een effectenfraude, maar als te riskant
afgeblazen. Infiltreren op het terrein van de ECD vergt een goede materiekennis.
Op de plank ligt een concept-infiltratiedraaiboek voor het geval dat zich
eens een niet te missen kans zou voordoen. Op het terrein van merkenfraude
wordt wel gewerkt met het middel pseudokoop. Incidenteel vindt een gecontroleerde
aflevering plaats.Het plaatsen van peilbakens is voorgekomen in verband met drugprecursoren.
Het plaatsen daarvan wordt overgelaten aan het KLPD. Alles wordt bij proces-verbaal
vastgelegd, ook al heeft het niets opgeleverd. MilieubijstandsteamHet Milieubijstandsteam valt onder de Inspectie Milieuhygiëne die
een onderdeel is van het Directoraat-Generaal Milieubeheer van het Ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM). Het MBT
is opgericht in 1985. Het MBT beschikt over 121 personen met opsporingsbevoegdheid,
waaronder recherche-tactische, milieuhygiënische en milieu-juridische
deskundigen.De taak van het MBT is om de aanpak van de zware milieucriminaliteit te
stimuleren en assistentie te verlenen aan politie en justitie bij de opsporing
van milieudelicten. Het MBT is dus geen zelfstandige opsporingsdienst.Het MBT heeft primair te maken met organisatiecriminaliteit en verzorgt
technische bijstand voor de politie. Voor de coördinatie van de aanpak
van regio-overschrijdende milieuzaken functioneert het projectteam zware milieu-criminaliteit.Het MBT maakt gebruik van observatiemiddelen. Enkele transporten zijn
gevolgd met plaatsbepalingsapparatuur. Zo worden boten wel gevolgd met behulp
van peilbakens. De informanten die zich tot het MBT richten, worden doorgaans
doorverwezen naar een RCID. Soms neemt een medewerker van het MBT deel aan
het gesprek tussen de informant en CID-rechercheur. De twee belangrijkste
categorieën informanten zijn vrachtwagenchauffeurs en ontslagen werknemers.
Bovendien willen bedrijven uit concurrentie-overwegingen ook weleens een boekje
open doen. Infiltratie bij bedrijven, gewoon via vacatures, is wel eens overwogen
maar niet uitgevoerd. Dienst Recherchezaken VROMDeze dienst met 70 medewerkers houdt zich bezig met de opsporing van misbruik
van VROM-subsidiegelden. Binnen de DRZ bestaat een eigen CID in oprichting.
Op het moment worden geen informanten gerund. Wel zijn er tientallen personen,
afkomstig uit het bedrijfsleven en de overheid maar ook personen met een crimineel
verleden, die regelmatig informatie verschaffen. De DRZ maakt nauwelijks gebruik
van andere opsporingsmethoden.De DRZ krijgt veel te maken met corrupte overheidsdienaren. Het OM is
terughoudend in de vervolging hiervan. Van elke zaak die strafrechtelijk wordt
afgehandeld wordt tevens een bestuurlijke rapportage opgemaakt.De verhouding tussen het MBT en de DRZ is complex: binnen een ministerie
bestaan twee diensten die deels gelijksoortige zaken onderzoeken. 8.6.5 Sturing en controleDe vakminister is verantwoordelijkheid voor het beheer van de «eigen»
bijzondere opsporingsdiensten. De bijzondere opsporingsdiensten ontlenen hun
taken aan bijzondere wetten. Op grond van artikel 148 Sv heeft de officier
van justitie het gezag over de opsporing door de bijzondere opsporingsdiensten.
Het probleem daarbij is echter dat het in artikel 148 Sv gaat om het klassieke,
strafvordelijke opsporingsbegrip. Anders dan ten aanzien van de politie het
geval is beslaat het gezag van de officier van justitie derhalve niet het
hele terrein van de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Over het
optreden van de bijzondere opsporingsdiensten in de fase voorafgaand aan het
vermoeden van een gepleegd strafbaar feit, heeft de officier van justitie
formeel niets te zeggen. Een afwijkende regeling geldt ten aanzien van fiscale
delicten; dan geschiedt opsporing onder verantwoordelijkheid van het bestuur
van 's Rijks belastingen. Alleen bij de toepassing van dwangmiddelen komt
het OM eraan te pas. De prioriteitsbepaling van de bijzondere opsporingsdiensten
en de ministeries kan op gespannen voet staan met die van het OM.In hoofdstuk 3 heeft de commissie enkele gevallen beschreven waarin van
daadwerkelijke sturing en controle van een bijzondere opsporingsdienst, in
casu de douanerecherche, geen sprake was. Een ambtenaar van de douanerecherche
kon lange tijd zelfstandig allerlei opsporingsmethoden hanteren.De commissie constateert dat de sturing en controle door het OM van de
bijzondere opsporingsdiensten niet erg intensief is. De specifieke kennis
en taken van de bijzondere opsporingsdiensten zijn daar, naast de voornoemde
beperking in gezag dat aan de officier van justitie is toegekend, wellicht
debet aan. De afstand tussen bijzondere opsporingsdiensten en het OM is vrij
groot.De strafrechtelijke handhaving van bijzondere wetten betreft zeer grote
schadebedragen. In verhouding daarmee is de beschikbare capaciteit van het
OM om vervolg te geven aan het opsporingsonderzoek opmerkelijk gering. 8.6.6 BeoordelingDe commissie constateert dat organisatiewetgeving op het terrein van de
bijzondere opsporingsdiensten ontbreekt. De commissie heeft zich geen oordeel
aangemeten over de wenselijkheid van organisatiewetgeving en samenvoeging
van de verschillende bijzondere opsporingsdiensten. Wel meent de commissie
dat een nadere omschrijving van de bevoegdheden en verantwoordelijkheden wenselijk
is.Nagenoeg alle besproken bijzondere opsporingsdiensten hebben enigerlei
bemoeienis met de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit. Bij opsporing
van georganiseerde criminaliteit moeten naar het oordeel van de commissie
de bijzondere opsporingsdiensten te allen tijde samenwerken met de reguliere
politie.De afbakening van taken en bevoegdheden is buitengewoon complex. Slechts
specialisten in de bijzondere wetgeving kunnen de precieze nuances en verschillen
ontwarren en waarderen. De commissie meent dat een duidelijke verdeling van
bevoegdheden en verantwoordelijkheden wenselijk is. De commissie beseft dat
zij zich met dit oordeel enigszins buiten haar opdracht begeeft. Dat neemt
niet weg dat de diffuse verdeling van taken en bevoegdheden effect heeft op
de opsporing van strafbare feiten die een relatie hebben met
de zware, georganiseerde criminaliteit. De commissie meent dat een reorganisatie
van taken en bevoegdheden tot een meer effectieve en efficiënte opsporing
van bijzondere strafbare feiten kan leiden. De huidige coördinatie- en
samenwerkingskosten zijn buitengewoon hoog.De commissie constateert dat de bijzondere opsporingsdiensten in vergelijking
met de politie spaarzaam gebruik maken van observatie informanten en infiltratie.
De commissie constateert evenwel dat met name de douanerecherche, de ECD en
de AID steeds vaker deze middelen inzetten. In het bijzonder bij de douanerecherche
is de oncontroleerbaarheid hiervan duidelijk gebleken. De vastlegging van
de gebruikte methoden door de douanerecherche liet nogal te wensen over. Ook
blijken bijzondere opsporingsdiensten in toenemende mate informanten te runnen,
al dan niet in samenwerking met een regionale CID. De commissie is van oordeel
dat bij de normering van de opsporingsmethoden tevens moet worden aangegeven
in hoeverre bijzondere opsporingsdiensten gebruik mogen maken van deze methoden.De commissie constateert dat de bijzondere opsporingsdiensten behoefte
hebben aan een orgaan dat hen in staat stelt gebruik te maken van CID-informatie.
De bijzondere opsporingsdiensten willen vertrouwelijk informatie kunnen opslaan
en vertrouwelijke informatie kunnen uitwisselen met politie en andere bijzondere
opsporingdiensten. De commissie is van oordeel dat voorzieningen moeten worden
getroffen die de politie en bijzondere opsporingsdiensten in staat stellen
informatie uit te wisselen.In het merendeel van de gevallen doen zich geen problemen voor in de verhouding
tussen bijzondere opsporingsdiensten en het OM. De commissie constateert echter
wel dat de afstand tussen politie en OM minder groot is dan tussen bijzondere
opsporingsdiensten en OM. Overigens lijkt de sturing die door het OM plaatsvindt
door bijzondere diensten beter gevolgd te worden dan door de politie. Desondanks
is de commissie van mening dat ook bij de bijzondere opsporingsdiensten tot
een intensievere controle moet worden gekomen. Het gezag van het OM over de
opsporing zou daartoe moeten worden uitgebreid tot de fase die aan opsporing
voorafgaat. 8.7 Koninklijke marechaussee en Rijksrecherche 8.7.1 InleidingZowel de Koninklijke marechausse (Kmar) als de Rijksrecherche spelen een
rol in de opsporing van strafbare feiten in het kader van georganiseerde criminaliteit.
De commissie meent dat het noodzakelijk was daar enige aandacht aan te besteden.
Daarbij heeft de commissie aandacht besteed aan de organisatie en het functioneren
van de Kmar op Schiphol en enkele algemene aspecten van het functioneren van
de Rijksrecherche. 8.7.2 Koninklijke marechaussee OrganisatieDe Koninklijke marechaussee, District Luchtvaart, is per 1 januari 1994
belast met reguliere politietaken op Schiphol. De Kmar valt onder het beheer
van het ministerie van Defensie en onder gezag van het ministerie van Justitie.
Zaken die uit de douane-controles komen, worden niet, zoals bij andere buitengrenzen,
door de douanerecherche overgenomen, maar door de Kmar. De Kmar maakt proces-verbaal
op en zoekt contact met het OM Haarlem. Bij de rechtbank te
Haarlem zijn twee van de zes kamers bijna uitsluitend bezig met Schiphol-zaken.Ter versterking van de buitengrenzen is in 1994 het Schipholteam opgericht.
Dit team is een samenwerkingsverband tussen de Kmar en de douane post Surveillance
Hoofddorp. De dagelijkse aansturing van het Schipholteam gebeurt door het
hoofd van de tactische recherche op Schiphol. Het team heeft tot taak het
opsporen en aanhouden van drugskoeriers in de passagiersterminal, alsmede
het zo optimaal mogelijk verlenen van assistentie aan zowel nationale als
internationale opsporingsinstanties. Er is contact met het CRI, en dan met
name met de liaison-officers. Twee teamleiders, twee coördinatoren en
24 rechercheurs maken deel uit van dit team, gelijkelijk verdeeld over de
beide samenwerkende diensten. De leden van de Koninklijke marechaussee zijn
ook onbezoldigd douane-ambtenaar.1MethodenDe Kmar hanteert volgens eigen zeggen nagenoeg alle opsporingsmethoden
die in dit onderzoek centraal staan. De Kmar beschikt over een observatieteam.
Er is in het recente verleden gebruik gemaakt van een camera die gericht werd
op een XTC-laboratorium op Schiphol. Tevens geeft de douane aan dat videocamera's
worden ingezet op het schoonmaak-en bedienend personeel op Schiphol. Door
een OT is onder meer een peilbaken geplaatst in een koffer.Sinds 1985/86 beschikt dit onderdeel over een eigen criminele inlichtingendienst
van zeven mensen, te weten een chef, een plaatsvervangend chef, vier runners
en een documentalist. Deze Kmar-CID runt tussen de tien en de vijftien informanten.
De identiteit van de informanten is bekend bij de hele CID-groep. Bij het
actief werven van informanten gaat de voorkeur uit naar werknemers op Schiphol
met een criminele achtergrond. Zware criminelen krijgen uiteraard geen toegangspasje,
maar de indruk bestaat dat sommige werknemers diep genoeg in het criminele
circuit zitten om interessant te zijn voor de CID.Er is gewerkt met een gestuurde burgerinformant met een blanco verleden
die in het criminele milieu is gemanoeuvreerd door hem op bepaalde café's
te wijzen. Ongeveer twee ton aan tipgeld is in de loop der jaren door hem
verdiend. De criminele gelden, die door hem verdiend zijn naar aanleiding
van activiteiten voor de CID, zijn afgedragen en successievelijk aan hem terug
uitbetaald. Met de afbouw is begonnen doordat door de ogen van de buitenwereld
deze persoon gezien werd als een crimineel.Gecontroleerde afleveringen maken een belangrijk deel uit van de werkzaamheden
van de Kmar. Het Schipholteam en de justitiële dienst van de Kmar maken
melding van een aanzienlijk aantal gecontroleerde afleveringen in 1994. Zo
heeft het Schipholteam onder meer 44 partijen cocaïne gecontroleerd afgeleverd
naar vijftien verschillende landen.2 De Justitiële dienst deed 62 gecontroleerde afleveringen
van drugs in 1994, waarvan dertien in Nederland en 49 naar het buitenland.38.7.3 RijksrechercheDe Rijksrecherche heeft tot taak onderzoek te verrichten naar strafbare
feiten, waarbij vermoedelijk ambtenaren van politie of van bijzondere opsporingsdiensten
of leden van het OM of van de rechterlijke macht zijn betrokken.4 In dat kader wordt aandacht
besteed aan het misbruik van verschillende opsporingsmethoden. De taak van
de politie, de Rijksrecherche en de BVD bij de controle op de opsporingsmethoden
overlapt deels. Het streven is erop gericht een eigen CID op te richten om
toegang te krijgen tot politieregisters. Cruciale vraag daarbij
is welke methoden de Rijksrecherche hanteert en hoe de sturing en controle
plaatsvindt.De heerKuijper: De rest van de Rijksrecherche
Nederland had vrijwel geen ervaring op dat gebied. Men zag dus ook de noodzaak
van de vorming van een CID niet in. Een van de grote bezwaren was ook dat
men dan eventueel activiteiten ging ontwikkelen die niet pasten in het beeld
van de Rijksrecherche. Je bent bezig met de integriteitshandhaving en je zou
dan zelf risico's gaan lopen op CID-gebied door activiteiten te gaan ontplooien
waarmee je buiten de grenzen zou kunnen komen. Dit heel globaal weergegeven.De heerRabbae: Dit zou betekenen dat je niet
alleen maar informatie krijgt van de politie, maar dat je ook informatie geeft
aan de politie?De heerKuijper: Ja.De heerRabbae: Daar zou u voor zijn?De heerKuijper: Daar ben ik voor, ja. Ik ben
voor een vrije informatie-uitwisseling op het criminele gebied. Ik zou met
betrekking tot de Rijksrecherche wel de restrictie willen maken dat er informatie
is die niet naar de CID-en kan, maar dat is dan ook informatie waar de CID-en
niet mee uit te voeten kunnen. Ik bedoel dat in de zin van dat je een organisatie
niet moet belasten met informatie waar zij niks aan heeft.18.7.4 BeoordelingDe commissie constateert dat de Rijksrecherche voor haar werkzaamheden
op het vlak van de bestrijding van georganiseerde criminaliteit toegang moet
hebben tot CID-registers. De Rijksrecherche dient niet de beschikking te krijgen
over een eigen CID.De commissie constateert dat de KMAR gebruik maakt van vergaande opsporingsmethoden
zoals het runnen van een niet-criminele burgerinfiltrant. Over de bevoegdheden
en verantwoordelijkheden van de KMAR bij het inzetten van deze opsporingsmethoden
is niets wettelijk vastgelegd. De KMAR Schiphol heeft een methode gehanteerd
die vragen oproept over de controleerbaarheid en stuurbaarheid.De commissie acht het wenselijk dat zowel voor de KMAR als voor de Rijksrecherche
wettelijk wordt omschreven welke opsporingsmethoden zij kunnen hanteren voor
hun onderscheiden taken. Vanwege de specifieke taken van beide diensten acht
de commissie het noodzakelijk nauwkeurig te bezien in hoeverre deze diensten
dezelfde opsporingsmethoden moeten kunnen gebruiken die zijn toegestaan voor
de politie en in hoeverre zij opsporingsmethoden die de politie niet mag gebruiken
wel moeten kunnen hanteren. 8.8 Binnenlandse veiligheidsdienst 8.8.1 InleidingDe commissie heeft besloten ook onderzoek te doen naar de rol die de Binnenlandse
veiligheidsdienst (BVD) en de Regionale inlichtingendiensten (RID-en) spelen
bij de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit. De commissie is van
oordeel dat het van belang is voor het beeld van de organisatie en het functioneren
van de opsporing dat de commissie inzicht krijgt in de methoden die de BVD
en de RID-en hanteren bij de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit.Ten behoeve van dat onderzoek zijn relevante documenten van de BVD en
de RID-en opgevraagd. Met de direct betrokkenen bij de BVD en de RID-en hebben
de commissie en haar staf gesprekken gevoerd. 8.8.2 Organisatie en samenwerkingIn artikel 8, tweede lid van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
wordt de taak van de BVD als volgt geformuleerd:ahet verzamelen van gegevens
omtrent organisaties en personen welke door de doelen die zij nastreven, dan
wel door hun activiteiten aanleiding geven tot het ernstige vermoeden dat
zij een gevaar vormen voor het voortbestaan van de democratische rechtsorde,
dan wel voor de veiligheid of voor andere gewichtige belangen van de Staat;bhet
verrichten van veiligheidsonderzoeken ter zake van de vervulling van vertrouwensfuncties,
dan wel van functies in het bedrijfsleven, welke naar het oordeel van Onze
ter zake verantwoordelijke Ministers de mogelijkheid bieden de veiligheid
of andere gewichtige belangen van de Staat te schaden;chet bevorderen van
maatregelen ter beveiliging van gegevens waarvan de geheimhouding door het
belang van de Staat wordt geboden en van die onderdelen van de overheidsdienst
en van het bedrijfsleven, welke naar het oordeel van Onze terzake verantwoordelijke
Ministers van vitaal belang zijn voor de instandhouding van het maatschappelijk
leven.In totaal zijn bij de BVD ongeveer 560 personen werkzaam.De rol van de BVD en de RID-en bij de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit is marginaal. Er is nauwelijks sprake van eigen analyses van
informatie over dit onderwerp. Van bestrijding sec door de BVD of de RID-en
is geen sprake. Uit de publieke uitlatingen en jaarverslagen van de BVD kan
het beeld oprijzen dat de BVD zich intensief bemoeit met de georganiseerde
criminaliteit.1 Maar dit beeld wordt door de BVD ontkend.
De BVD besteedt pas zelfstandig aandacht aan de georganiseerde criminaliteit
als hierbij sprake is van aantasting van de integriteit van het openbaar bestuur.
Dit wordt dan opgevat als één van de aantasters van de staatsveiligheid
of de democratische rechtsorde. Georganiseerde criminaliteit is op zichzelf
geen onderzoeksonderwerp van de BVD.De integriteit van het openbaar bestuur is een onderwerp dat verschillende
diensten aangaat: politie, OM, Rijksrecherche, BVD. De coördinatie tussen
deze organisaties is in het algemeen niet optimaal. De BVD beschikt niet over
een inventarisatie van gevallen waarin de georganiseerde criminaliteit de
integriteit van de overheid bedreigt.2BVD en politieDe BVD verricht niet op eigen initiatief onderzoek naar strafbare feiten.
De BVD neemt wel in bijzondere gevallen met liaisons deel aan strafrechtelijke
onderzoeken van de politie, bijvoorbeeld in het Haagse Copa-team en het Columbia-team.
De politie heeft soms het idee dat de BVD deel uitmaakt van het team, terwijl
de BVD van zijn kant steeds afstand tot de politie claimt. De liaisons hebben
tot taak na te gaan welke informatie van de BVD mogelijk relevant is in het
kader van het strafrechtelijk onderzoek. Indien de BVD over bruikbare informatie
beschikt, wordt deze uitsluitend via een ambtsbericht van het hoofd van de
BVD aan een team ter beschikking gesteld. Dit gebeurt op basis van de artikelen
11 en 12 WIV.Devoorzitter: Maar welke wettelijke basis
is er om op deze manier te werken?MevrouwVan der Molen-Maesen: Voor de BVD is
de wettelijke basis te vinden in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Devoorzitter: Op grond van die wet kan men
inlichtingen verzamelen, maar die dienst kan op grond daarvan toch geen inlichtingen
verzamelen voor een strafproces? De ambtenaren van de BVD zijn namelijk geen
opsporingsambtenaren.MevrouwVan der Molen-Maesen: Nee, zij verzamelen
inlichtingen op grond van hun bevoegdheid en als zij mij iets vertellen dat
mogelijk van belang kan zijn, kunnen wij dat ook gebruiken in een strafproces.Devoorzitter: Maar het is toch niet genoeg
dat u dat zegt. Voor zoiets moet toch een wettelijke basis zijn. Is die er
in voldoende mate?MevrouwVan der Molen-Maesen: Ik meen dat uiteindelijk
de rechter zal toetsen en dat hij zal zeggen of hij er genoegen mee neemt.
Maar als een informant iets zegt en wij brengen die informatie in een strafproces,
dan toetst de rechter toch ook.Devoorzitter: Dan wordt een proces-verbaal
gemaakt door opsporingsambtenaren.MevrouwVan der Molen-Maesen: Maar hiervan
wordt ook proces-verbaal opgemaakt.Devoorzitter: Door wie dan?MevrouwVan der Molen-Maesen: Door de afdeling
DBRZ.1Ik krijg het ambtsbericht en geef dat in handen van die afdeling
en daar maakt men er een proces-verbaal van.Devoorzitter: Dus dan is de BVD eigenlijk
een grote informant.MevrouwVan der Molen-Maesen: Maar wel een
superinformant.2De sturing van de RID-en door de BVD is uiterst moeizaam. Binnen de BVD
sluit men niet uit dat in de toekomst geen gebruik meer zal worden gemaakt
van de RID-en.Traditioneel bestaat er een spanning tussen de CRI en de BVD. Na het rapport
van de Commissie relatie BVD-CRI (de commissie-Blok) is de verhouding tussen
beide diensten verbeterd. Op dit moment wordt intensief informatie uitgewisseld
voorzover dat past in de taakuitoefening van beide diensten. 8.8.3 Methoden Methoden BVDDe BVD spoort geen strafbare feiten op. Wel worden dezelfde methoden gehanteerd
bij de uitoefening van de eigenlijke taak van de BVD als door opsporingsinstanties.
Bovendien heeft de BVD de mogelijkheid om direct af te luisteren. De «bijzondere»
methoden die de BVD gebruikt zijn niet in een wet opgenomen. De inzet van
deze middelen wordt getoetst aan de hand van interne vertrouwelijke richtlijnen.De BVD doet soms onderzoeken waarbij sprake is van «bijvangst».
Volgens betrokkenen wordt dan bij toeval informatie over criminele activiteiten
(wapens, drugs) gevonden. Uitwisseling informatie BVD – politieInformatie van de BVD kan relevant zijn voor een strafrechtelijk opsporingsonderzoek.
De minister van Justitie heeft zich in een brief aan de vaste commissie voor
de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten op het standpunt gesteld dat van de
BVD afkomstige informatie door politie en justitie kan worden gebruikt ten
behoeve van de legitimatie van de aanvang van een strafrechtelijk onderzoek.
Als regel zal hierover een ambtsbericht van het hoofd van de BVD aan de officier
van justitie uitgaan. Het wordt niet uitgesloten geacht dat de informatie
bij spoedeisende situaties eerst mondeling wordt verstrekt en dat er dan achteraf
alsnog een schriftelijk ambtsbericht volgt. Het gaat om enkele tientallen
ambtsberichten per jaar. Zo kan het voorkomen dat de BVD door middel van een
ambtsbericht informatie uit een BVD-telefoontap verstrekt aan de politie.
Het staat de rechter vrij om van de BVD afkomstige informatie al dan niet
voor het bewijs te gebruiken. De enkele omstandigheid dat de informatie
afkomstig is van de BVD, maakt nog niet dat die informatie onrechtmatig is
verkregen.1 Betrokkenen
stellen dat er slechts in incidentele gevallen sprake is van rechtstreekse
contacten. De basis van de informatie-verstrekking aan de politie wordt gevormd
door artikelen 11 en 12 Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Het
is de vraag of deze artikelen daarvoor voldoende basis bieden.In een enkel geval geeft de politie via de BVD CID-informatie aan het
bestuur. Dat betrof bijvoorbeeld betreft een zaak van politieke infiltratie.
De politie beschikt in principe niet over de mogelijkheid om de informatie
rechtstreeks door te geven.De BVD krijgt met regelmaat informatie over georganiseerde criminaliteit
van haar zusterdiensten in het buitenland die zich hiermee wel bezighouden.De heerRabbae: Wat bepaalt de grens van de
informatie-uitwisseling tussen u en een zusterinstelling in het buitenland?De heerVan Helten: De informatie-uitwisseling
moet altijd kloppen met de taakstelling van de dienst en zijn bevoegdheden
en verantwoordelijkheden. Dat geeft een kader waar wij niet buiten mogen treden.De heerRabbae: Dat is het enige criterium?De heerVan Helten: Nee, dat hangt van het
onderwerp af. Er zal altijd een zeer kritisch blik worden geworpen op de mogelijkheid
dat men bijvoorbeeld vanuit het buitenland tracht invloed uit te oefenen op
de Nederlandse situatie. Dat is een heel sterke beperking.De heerRabbae: Het is niet afhankelijk van
de vraag of er in het andere land al dan niet sprake is van wetgeving omtrent
privacy-bescherming?De heerVan Helten: Dat is een zeer belangrijk
punt.De heerRabbae: Ook in de uitwisseling van
informatie tussen geheime diensten?De heerVan Helten: Ja, want wij zijn gehouden
aan onze eigen privacy-voorschriften en die voorschriften worden niet terzijde
gelegd als wij spreken met een buitenlandse zusterdienst.Devoorzitter: Maar in algemene zin blijft
toch overeind dat, zoals hier de vertegenwoordiger van de CRI heeft gezegd,
de informatie-uitwisseling met die diensten weer gebeurt op de vertrouwensbasis?
Wat ze er verder mee doen, kunt u toch nooit direct controleren?De heerVan Helten: Dat is een van de punten
die het ingewikkeld maken. Als je niet zeker weet wat de buitenlandse zusterdienst
doet met de gegevens die je geeft, dan moet je het eigenlijk niet doen. Dat
legt wel eens een druk op de verhoudingen die soms door een ander land wordt
vertaald als onwil van Nederland om volledig mee te werken. Wij moeten zicht
hebben op wat er gebeurt. Dat is trouwens een internationale regel, het derde-landenprincipe
(third party principle). Dat houdt in dat als je informatie uitwisselt met
een zusterdienst, je alleen maar gebruik mag maken van die informatie met
toestemming van die zusterdienst. Dat geldt voor ons ook. Als wij informatie
geven aan een zusterdienst dan moeten wij redelijkerwijze controle hebben
op datgene wat ze ermee doen.2Gebruik technische kennisDe politie maakte in incidentele gevallen gebruik van de technische kennis
van de BVD. De activiteiten van de BVD-ambtenaren hebben dan plaats onder
verantwoordelijkheid van de politie en de officier van justitie.De heerVos: Ik zou de vraag wat breder willen
maken. Doet de politie wel eens een beroep op de expertise, de bijzondere
vaardigheden, de technische instrumenten die bij de dienst beschikbaar zijn?De heerVan Helten: Dat gebeurt wel eens.De heerVos: In welke gevallen gebeurt het?De heerVan Helten: Van geval tot geval wordt
bekeken wat er kan gebeuren. Een en ander wordt zeer precies vastgelegd.De heerRabbae: Heeft u ooit een gaatje geboord
of een camera geplaatst voor de politie? De heerVan Helten: Wij hebben wel eens technische
activiteiten voor politie en justitie verricht.De heerRabbae: Dat doet u nog steeds.De heerVan Helten: In zeer beperkte mate.
Het is uiterst zelden noodzakelijk.1Steeds wordt een schriftelijk akkoordverklaring van de officier van justitie
gevraagd zodat geen onduidelijkheid kan bestaan over de verantwoordelijkheid.
Zelden worden de eigen BVD-bevoegdheden gebruikt ten behoeve van een politie-onderzoek,
tenzij er sprake is van een eigen BVD-belang (gevaar voor aantasting van de
staatsveiligheid of de democratische rechtsorde).De BVD doet vaker een beroep op de Divisie ondersteuning van het KLPD.
Deze KLPD-medewerkers werken dan onder verantwoordelijkheid van de BVD. Deze
samenwerking vindt vooral plaats indien de middelen van de BVD zijn uitgeput.De heerKoekkoek: Komt het andersom ook voor,
dat de politie en met name Driebergen, u helpt met technische hulpmiddelen?De heerVan Helten: Ja.De heerKoekkoek: Komt dat veel voor?De heerVan Helten: Dat komt nog steeds voor.De heerKoekkoek: Komt het in toenemende mate
voor?De heerVan Helten: Ja, ik heb de indruk dat
het wat vaker gebeurt dan vroeger. Maar wij doen dat in het kader van het
regime van artikel 18 van de wet, waarin de politie-ambtenaren werkzaamheden
voor de BVD uitoefenen. Dan gebeurt het dus wel onder ons regime.28.8.4 Sturing en controle Algemene sturing en controle BVDDe BVD verricht zijn taak in ondergeschiktheid aan de minister van Binnenlandse
Zaken (art. 2 WIV). Deze minister is politiek verantwoordelijk. Politieke
sturing van de BVD vindt in breder verband plaats in de ministeriële
commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Deze commissie bestaat
uit de minister-president en de ministers van Binnenlandse Zaken, Justitie,
Defensie, Economische Zaken en Financiën. Hier vindt overleg plaats over
de organisatie en samenwerking tussen de BVD en de Militaire inlichtingendienst.
De minister van Binnenlandse Zaken legt in de eerste plaats politieke verantwoording
af aan de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Van deze
commissie maken de fractievoorzitters van CDA, PVDA, VVD en D66 deel uit.De controle op en de sturing van de BVD staan ter discussie. In een uitspraak
van de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (juni 1994) wordt
gesteld dat in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten niet voldoende
is aangegeven onder welke omstandigheden en met welke middelen de BVD bevoegd
is inbreuk te maken op de persoonlijke levenssfeer van een individu. Landelijk officier van justitieDe landelijke BVD-officier van justitie heeft een controlerende taak bij
de ambtsberichten van de BVD aan het OM. De landelijke officier heeft een
beperkt zicht op de activiteiten van de BVD. De BVD bepaalt welke informatie
aan de landelijke officier wordt verstrekt. De landelijke officier kan dan
ook niet zelfstandig beoordelen of de wijze waarop de informatie door de BVD
is verkregen rechtmatig is. Zij geeft geen sturing aan de onderzoeken waaruit
die informatie afkomstig is.38.8.5 BeoordelingDe commissie constateert dat de BVD in overeenstemming met zijn taakomschrijving
in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten geen zelfstandig onderzoek
doet naar georganiseerde criminaliteit. De commissie constateert echter ook
dat na 1989 in de jaarverslagen bij politiek en publiek het beeld is uitgedragen
dat de BVD zich intensief bezig zou houden met de georganiseerde criminaliteit.
De commissie is van oordeel dat de BVD zich terecht onthoudt van intensieve
bemoeienis met de bestrijding van georganiseerde criminaliteit. Het werkterrein
van een binnenlandse veiligheidsdienst moet binnen een democratische rechtsstaat
zo beperkt mogelijk gehouden worden. De commissie is van oordeel dat de bestrijding
van de georganiseerde criminaliteit geen taak is van de BVD.De commissie constateert allerlei vormen van informatie-uitwisseling en
dwarsverbanden tussen de politie en de BVD, inclusief RID-en. Het is niet
altijd even duidelijk op welke grond dit gebeurt.1 Dit geldt eveneens voor de bevoegdheden op basis waarvan methoden worden ingezet.
Het is ook niet altijd duidelijk wie recht heeft op welke informatie. De commissie
is van oordeel dat het grensvlak tussen politie en BVD nadere normering behoeft.
Dit wil niet zeggen dat in de relatie tussen de BVD en de politie veel zaken
fout gaan. De commissie is echter wel van oordeel dat een meer precieze regeling
noodzakelijk is om vermenging van belangen te voorkomen. Het gaat bij de nadere
normering zowel om informatie-uitwisseling tussen de politie en de BVD als
om wederzijdse operationele ondersteuning.Het is nauwelijks mogelijk voor de landelijk officier van justitie om
daadwerkelijk controle uit te oefenen op de rechtmatigheid van de informatie
die per ambtsbericht aan het OM wordt toegestuurd. De commissie is van oordeel
dat de landelijke BVD-officier van justitie inzage moet kunnen krijgen in
alle relevante documentatie die ten grondslag ligt aan het ambtsbericht. Zij
hecht aan een strakke procedure, aangezien informatie van de BVD kan worden
gebruikt als begin voor een strafrechtelijk onderzoek, en zelfs als bewijs.
Dan mag naar het oordeel van de commissie geen enkele discussie kunnen ontstaan
over de herkomst van de informatie. HOOFDSTUK 9 STURING EN CONTROLE VAN DE OPSPORING 9.1 InleidingDe sturing en controle van de opsporing zijn in het voorgaande hoofdstuk
kort aan de orde gekomen. De commissie heeft onderzoek gedaan naar de functionarissen
en de organisaties die de sturing en controle van de opsporing moeten uitvoeren.
De Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden heeft vele vragen gesteld die
betrekking hebben op deze organisaties. De commissie besteedt in dit hoofdstuk
aandacht aan het openbaar ministerie, de rechters-commissarissen, de zittingsrechters,
de burgemeesters en korpsbeheerders, de ministeries van Justitie en van Binnenlandse
Zaken en de Tweede Kamer. De commissie heeft deze organisaties en instanties
onderzocht voorzover zij betrokkenheid hebben bij de sturing en controle van
opsporingsmethoden. 9.2 Openbaar ministerie 9.2.1 InleidingHet openbaarministerie (OM) is belast met de strafrechtelijke handhaving
van de rechtsorde. Daartoe draagt het OM het gezag over de opsporing en beschikt
het over het vervolgingsmonopolie. Verder heeft het OM verschillende andere
taken en sinds de inwerkingtreding van de Politiewet 1993, taken die voorvloeien
uit het medebeheer van de politie. De officieren van justitie staan in het
hiërarchische verband van het openbaar ministerie onder het gezag van
de hoofdofficier van justitie en via deze onder dat van de procureur-generaal
bij het hof. Daarnaast bestaat ondergeschiktheid van alle leden van het openbaar
ministerie aan de minister van Justitie (artikel 5 RO). De opsporingsbevoegdheid
wordt door de wet toebedeeld aan de individuele officier van justitie (artikel
141 Sv). Hij kan bevelen geven inzake de opsporing van strafbare feiten aan
andere personen met opsporing belast (artikel 148 Sv) en kan strafbare feiten
doen opsporen (artikel 149 Sv). Met de opsporing van strafbare feiten zijn,
naast de politie, ook andere diensten belast. Het onderstaande beperkt zich
tot het gezag dat het OM over de politie uitoefent. Veel wat in dit hoofdstuk
aan de orde komt is ook van toepassing op de relatie tussen het OM en de bijzondere
opsporingsdiensten. 9.2.2 Organisatie en samenwerking Autonomie, afstandelijkheid en variatieHet OM is nog steeds een organisatie waarin de individuele officieren
van justitie over vergaande autonomie kunnen beschikken.1 Het OM is ook een organisatie in
verandering. Het reorganisatieproces dat in werking is gezet na het rapport
van de commissie OM (commissie-Donner) is in volle omvang bezig.2 De commissie zal slechts voorzover het de sturing en
controle van de opsporingsmethoden betreft uitspraken doen over de organisatie
van het OM.De sturing en controle door het OM met betrekking tot de selectie van
onderzoeken, de voortgang van onderzoeken en de inzet van opsporingsmethoden
wordt traditioneel gekenmerkt door afstandelijkheid. De commissie heeft geconstateerd
dat hierin bij een aantal arrondissementen reeds verandering is gekomen.De variatie in taken, bevoegdheden en activiteiten op het gebied van de
georganiseerde criminaliteit binnen het OM is een ander organisatorisch kenmerk. In de meeste parketten is de zware criminaliteit in een
bijzondere unit ondergebracht. Aan de term zware criminaliteit wordt verschillend
inhoud gegeven. De afzonderlijke arrondissementen hebben vergaande vrijheid
om de organisatie in te richten en het beleid te bepalen. De commissie constateert
dat de arrondissementen van deze vrijheid ook gebruik hebben gemaakt. Zaaksofficier, CID-officier en kernteamofficierIn een aantal parketten is sprake van een scheiding tussen CID-, zaaks-
en kernteamofficier van justitie. In enkele andere parketten zijn deze functies
verenigd in dezelfde persoon. Dit heeft tot gevolg dat een zaaksofficier in
het ene arrondissement beter op de hoogte is van de CID-trajecten dan in een
ander arrondissement. Er bestaat verschil tussen de parketten in hoeverre
informatie wordt uitgewisseld tussen de verschillende officieren van justitie.Speciale functie-eisen voor een officier van justitie, belast met de bestrijding
van georganiseerde criminaliteit (waaronder in dit verband ook de met de criminele
inlichtingen belaste officier van justitie worden bedoeld), zijn niet alszodanig
geformuleerd. Ook plaatsvervangend en substituut officieren worden op dit
terrein ingezet en soms zelfs raio's aan het einde van hun stageperiode. De
gedachte leeft overigens wel dat op dit terrein tenminste enige ervaring vereist
is. Er bestaat geen specifieke opleiding voor deze officieren van justitie.De heerDe Graaf: Wat vereist de functie van
een zware-criminaliteitsofficier in het bijzonder? Waarin onderscheidt zich
die functie van andere officieren van justitie?De heerValente: Die functie heeft bijzondere
aspecten in die zin dat de kwaliteiten die in zijn algemeenheid bij een officier
van justitie aanwezig moeten zijn verder uitgediept moeten worden. Daarnaast
is het zo dat een officier zware criminaliteit heel anders te werk gaat. Een
officier die gewone zaken doet, zit achter zijn bureau. Hij heeft wel contacten
met de politie, maar dat zijn meer contacten met betrekking tot de inhoud
van een proces-verbaal of het aantal zaken dat hij wil verwerken. Hij wacht
gewoon af tot er een misdrijf geconstateerd of opgespoord wordt en afgerond
wordt met een proces-verbaal. Dat proces-verbaal bereikt hem, de zaak wordt
voorgeleid en vervolgens begint zijn werk als vervolgende instantie. De officier
van justitie georganiseerde criminaliteit gaat heel anders te werk. Hij werkt
projectmatig. Hij krijgt, zoals dat heet, een project aangeboden. Dat betekent
dat een doelgroepering of een doel, een enkele crimineel, aangereikt wordt.
Dat doel wordt omschreven middels een project. Hij krijgt een team en daaraan
geeft hij leiding. Gedurende een tijd zal hij het onderzoeken van de zaken
en het construeren van het bewijs moeten leiden. Vervolgens, als de zaak,
meestal na een hele tijd, tot een afronding komt, zal hij na de aanhoudingen
de verdere vervolging voor zijn rekening nemen. Dat betekent dat daarvoor
niet alleen managementkwaliteiten vereist zijn. Hij moet ook nauwgezet met
het opsporingswerk bezig zijn. Hij moet in mijn optiek ook over de kwaliteiten
beschikken waarover een politiechef beschikt. Hij moet niet alleen in staat
zijn om activiteiten van de opsporing in te schatten en te begeleiden. U weet
dat een officier van justitie de leiding heeft bij het opsporingsonderzoek.
Die leiding moet hij ook daadwerkelijk uitoefenen. Daarnaast is hij magistraat.
Hij is de voorportaal van de rechter. Dat betekent dat hij in staat moet zijn
om telkens te toetsen wat hij zelf heeft gedaan als leider van de opsporing.1Ressortelijke adviescommissies zware criminaliteitBinnen het openbaar ministerie functioneren op ressortsniveau tal van
adviescommissies. Met de reorganisatie van het OM is ook de overlegstructuur
veranderd.De ressortelijke adviescommissies zware criminaliteit zijn opgeheven.
Deze adviescommissies adviseerden enerzijds over het te voeren beleid en waren anderzijds een lokaal steunpunt voor het Coördinerend
beleidsoverleg bij de prioriteitenstelling. De rol van de commissies zal waarschijnlijk
overgenomen worden door een «commissie» van zwacri-officieren
uit een ressort onder voorzitterschap van een hoofdofficier die een kernteam
bestuurt. De adviescommissie zware criminaliteit speelde in de praktijk nauwelijks
een rol bij de prioriteitenstelling van onderzoeken. De commissie heeft tevens
kunnen constateren dat deze adviescommissie nauwelijks de coördinatie
of samenwerking heeft verbeterd. Coördinerend Beleidsoverleg (CBO)In de Vergadering van de procureurs-generaal van 8 januari 1992 is besloten
een landelijk coördinerend beleidsoverleg (CBO) te starten. De taakopdracht
van het CBO is vastgelegd in een notitie van 7 februari 1992. De belangrijkste
taken van het CBO zijn:– advisering van de Vergadering van procureurs-generaal over landelijke
prioriteiten met name op het gebied van de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit;– advisering van de Vergadering van procureurs-generaal over allerlei
onderwerpen het OM en de politie betreffende in relatie tot de bestrijding
van zware criminaliteit zoals bijvoorbeeld infiltratie, opsporingstechnieken,
teamvorming, wetgeving, enz.;– onderneming van zelfstandige actie, zoals het doen van een landelijke
analyse en voorbereiding van de uitvoering van het beleidsplan zware criminaliteit.De samenstelling van het CBO heeft voor vele discussies gezorgd. In eerste
instantie was het CBO een overlegorgaan van alleen het OM. Na enkele jaren
werd de politie toegelaten. Na een incident in de media werd besloten de politie
de toegang te weigeren. Inmiddels bestaat het CBO uit de procureur-generaal
portefeuillehouder zware, georganiseerde criminaliteit, de gezagsdragers van
de kernteams (hoofdofficieren van justitie), de hoofdofficier die aan het
hoofd staat van het Landelijk bureau openbaar ministerie, een bij het ministerie
van Justitie gedetacheerde officier van justitie en als adviserende leden
een drietal korpschefs namens de Raad van hoofdcommissarissen; het hoofd van
de CRI woont de vergaderingen ook bij. De fricties tussen politie en OM blijken
constant een rol te blijven spelen.Uit de notulen van het CBO1 blijkt dat in veel vergaderingen de volgende
onderwerpen aan de orde zijn geweest: criminaliteitsanalyse, inventarisatie
van criminele groeperingen en prioriteitenstelling2 ,
de nota van de minister van Justitie inzake zware, georganiseerde criminaliteit
en de kernteams. Verder komen infiltratie en pseudokoop regelmatig terug.
Het gaat in deze discussies steeds om de organisatorische vormgeving van deze
methoden. De commissie heeft geen fundamentele discussies kunnen terugvinden
over de wenselijkheid van deze methoden. Vergadering van procureurs-generaalTen behoeve van de vorming van een landelijk OM-beleid vergaderen de procureurs-generaal
bij de hoven. Dit geschiedde tot voor kort in de Vergadering van procureurs-generaal,
onder voorzitterschap van de secretaris-generaal die namens de minister van
Justitie optrad. De procureur-generaal van het ressort 's-Hertogenbosch had
de portefeuille zware, georganiseerde criminaliteit. De commissie constateert
dat binnen de Vergadering van procureurs-generaal nooit een systematische
discussie is gevoerd over de wenselijkheid en haalbaarheid van specifieke
opsporingsmethoden. Ook zijn in deze vergaderingen nooit concrete opsporingscasus
aan de orde geweest. Opsporing en opsporingsmethoden waren de verantwoordelijkheid
van de hoofdofficieren van justitie en de procureurs-generaal. Ook na het
opheffen van het IRT, eind 1993, heeft geen inhoudelijke besluitvorming plaatsgevonden
over opsporingsmethoden. De meningen verschillen over in hoeverre in de Vergadering
van de procureurs-generaal gesproken is over de Delta-methode.MevrouwSorgdrager: (...) Wel werd er toen
in het algemeen gesproken over de kwestie in Amsterdam. Dat heeft mij een
beetje verbaasd in de beantwoording van de heer Van Randwijck en de heer Gonsalves.Devoorzitter: Hé.MevrouwSorgdrager: Ja. Het lijkt alsof het
helemaal niet aan de orde is geweest. Ik herinner mij nog goed dat op de vergadering
in december 1993...Devoorzitter: 21 december 1993?MevrouwSorgdrager: Ja. Ik herinner mij nog
goed dat toen gesproken is over wat er in Amsterdam aan de hand was. Dat had
twee aspecten.Devoorzitter: Luistert u eens! Neemt u mij
niet kwalijk, maar hoe kan het nu dat de heer Van Randwijck zegt dat er niet
over gesproken is.MevrouwSorgdrager: Dat begrijp ik ook niet.
Ik heb daar met stijgende verbazing naar zitten luisteren. Het staat zelfs
op papier.Devoorzitter: Nou, op papier. In de papieren
die wij hebben gezien, de notulen...MevrouwSorgdrager: ...staat in dat hij mededelingen
heeft gedaan over wat er aan de hand was.Devoorzitter: Daar kun je ook een procedurele
mededinging uit destilleren.MevrouwSorgdrager: Zo was het niet. Er is
echt over gesproken en hij heeft gezegd wat er aan de hand was. Hij heeft
vooral de nadruk gelegd op de verstoorde verhoudingen in Amsterdam. Ook kwam
de methode aan de orde.Devoorzitter: Wat heeft hij toen verteld van
de methode?MevrouwSorgdrager: Niet zoveel, omdat hij
op dat moment niet precies heeft uitgelegd wat er aan de hand was. Wij hebben
wel meteen gezegd dat wij over de methode, die kennelijk geleid heeft tot
de opheffing van het IRT, wel wat meer wilden weten. Toen hebben wij aan de
commissie-De Wit, waarvan ik net meldde dat die in 1993 was ingesteld, gevraagd
om vrij snel te komen met een advies daarover. Wij wilde toen weleens weten
wat er echt aan de hand was.1Devoorzitter: Toen u bij het OM binnenkwam,
aan de top, hebt u toen aan de andere PG's gevraagd: hebben jullie de problemen
die het afgelopen jaar gerezen zijn – de IRT-zaak, de zaak van de opsporing,
de zaak van de effectiviteit – besproken en zullen wij dat nu gaan bespreken?
Hebt u dat gevraagd toen u binnenkwam?De heerDocters van Leeuwen: Nee, dat heb ik
niet gevraagd, want wat ik aantrof, was een nogal uitvoerig stelsel van nieuwe
maatregelen. Er was besloten om een LRT op te richten.Devoorzitter: Hebt u...De heerDocters van Leeuwen: Ik heb het dus
niet gedaan.Devoorzitter: U hebt het niet gedaan.De heerDocters van Leeuwen: Nee.2In de verhoren van de procureur-generaal te 's-Hertogenbosch, Gonsalves,
en van voormalig procureur-generaal Sorgdrager kwam de afstandelijkheid van
de procureurs-generaal duidelijk naar voren.Devoorzitter: Heeft u in het verleden methodes
als gecontroleerde aflevering en doorlevering in detail in de vergadering
van PG's besproken, met name waar het gaat om de operationele kanten van die
kwesties?De heerGonsalves: Het plegen van strafbare
feiten door in te zetten infiltranten staat in de infiltratierichtlijnen.
Die kwestie is dus ook uitgebreid aan de orde gekomen. Er is ook gesproken
over gecontroleerde aflevering, maar dat is een veel beperkter begrip. Het
begrip «gecontroleerde doorlevering» is van heel recente tijd.
In onze ogen gaat het bij gecontroleerde aflevering om een heel duidelijke
zaak, want dan volg je een partij tot de plaats van bestemming.
Dan ga je tot aanhouding en inbeslagneming over. Dan laat je zo'n partij een
tijdje volgen, totdat die van de plaats van invoer de plaats van bestemming
bereikt, zodat je ook het afnemersnetwerk kunt aanpakken. Mits dat goed is
georganiseerd en van voldoende veiligheidsgaranties is voorzien, zitten daar
naar mijn mening weinig risico's aan. Dat is iets wat regelmatig is gebeurd
en nog steeds gebeurt. De gecontroleerde doorlevering...Devoorzitter: Zoals wij het doorlaten nu noemen.De heerGonsalves: ...houdt in het doorlaten
met het risico dat niet op de plaats van bestemming tot inbeslagneming wordt
overgegaan. Dat doe je, omdat je hoopt daardoor op den duur informatie te
krijgen die leidt tot de aanhouding van de gehele groep. Dat is naar mijn
mening de definitie van gecontroleerde doorlevering. Daarvan hebben wij gezegd
dat dit alleen in uitzonderlijke omstandigheden mag. Daarbij doet zich weer
die afweging van proportionaliteit voor. Het mag alleen met toestemming van
het College van procureurs-generaal.Devoorzitter: Heeft u in de afgelopen jaren
die speciale casus besproken waarbij dat is toegepast? Heeft u daar toestemming
voor gegeven?De heerGonsalves: Neen, want dat wisten wij
niet.Devoorzitter: Dat wist u niet?De heerGonsalves: Neen.Devoorzitter: Dat is u vroeger nooit gemeld.De heerGonsalves: Neen. Dat heeft ook te maken
met ons systeem. (...) Het was tot voor kort ook bij ons niet bekend dat een
methode als de gecontroleerde doorlevering op grote schaal werd toegepast.Devoorzitter: Dus er ging nooit een hoofdofficier
naar een PG, waarna die PG dat in de vergadering bracht. Dat is nooit voorgekomen.De heerGonsalves: Neen. Bij mijn weten niet.
Het zal voor het eerst aan de orde zijn gekomen toen werd gesproken over de
verwikkelingen rond de zogenaamde IRT-affaire.1Devoorzitter: Met verschillende procureurs-generaal
hebben wij gesproken over de vraag wat men in de vergadering van procureurs-generaal
besprak. Zowel bij de heer Van Randwijck als bij de heer Gonsalves is ons
opgevallen dat het bijna nooit over casussen, over gevallen ging of over opsporingsmethoden
in de praktijk. Is dat volgens u ook zo?MevrouwSorgdrager: Voordat ik die vraag met
een «ja» of «nee» beantwoord, wil ik daar iets over
uitleggen. De officier van justitie is binnen het openbaar ministerie degene
die op het operationele vlak werkt. Hij is, zoals in de wet staat, leider
van de opsporing. Hij heeft direct contact met de politie en hij zit heel
dicht op de zaken. Hij is ondergeschikt aan zijn hoofdofficier. Die werkt
daardoor al wat minder operationeel. De hoofdofficier is op zijn beurt ondergeschikt
aan de procureur-generaal. Zo is dat in het Wetboek van Strafvordering opgebouwd.
De procureur-generaal heeft de algemene taak om toe te zien op de richtige
opsporing in zijn ressort. Zo staat het in de wet omschreven. Dat betekent
dat de procureur-generaal op zichzelf geen operationele taak heeft. Hij heeft
ook geen opsporingsbevoegdheid.Devoorzitter: Hij is toch wel de baas van
alle opsporingsambtenaren in zijn ressort?MevrouwSorgdrager: Ja, hij is de baas in die
zin dat hij toezicht houdt op de richtige opsporing. Hij houdt zich in het
algemeen dus zelf niet bezig met operationele zaken, behalve als er iets bijzonders
aan de orde is waar hij wel of niet in gemengd moet worden. Dat zal straks
nog wel aan de orde komen, neem ik aan. In het algemeen gesproken heeft hij
dus een toezichthoudende functie en een beleidsfunctie. Vanuit die functies
komen, of kwamen, de procureurs-generaal bijeen in de vergadering van procureurs-generaal.
U kunt zich voorstellen dat in zo'n vergadering in het algemeen wordt gesproken
over beleidskwesties, strategieën, en algemene richtlijnen voor, bijvoorbeeld,
de opsporing. Individuele gevallen kwamen eigenlijk niet of nauwelijks aan
de orde.2De Vergadering van procureurs-generaal heeft wel een aantal werkgroepen
ingesteld die de organisatie van de opsporing en de opsporingsmethoden nader
moesten structureren. Een van de belangrijkste werkgroepen was de Werkgroep
infiltratie (Werkgroep De Wit). De besluitvorming in de Vergadering van procureurs-generaal
over het rapport van deze Werkgroep was onduidelijk. Devoorzitter: Nu even terug naar de procureurs-generaal.
U bent al procureur-generaal sinds 1991. Is er ooit de aandrang geweest om
gezamenlijk te beslissen om te bekijken wat er allemaal in de eigen praktijk
gebeurt en wat er te koop is?MevrouwSorgdrager: Nee, dat hebben wij zo
gezamenlijk niet afgesproken. Wij hebben wel de commissie-De Wit gevraagd
om advies te geven. Ik ben zelf op dat moment, in mijn nieuwe ressort, daarmee
aan de slag gegaan.Devoorzitter: Is het dan toch niet zo dat
de vergadering van de procureurs-generaal de verantwoordelijkheid als het
ware teveel doorschuift naar die commissies?MevrouwSorgdrager: Ja, de vergadering misschien.
Ik weet niet precies wat mijn collega's toen gedaan hebben, maar ik heb daar
aanleiding in gezien om in mijn ressort te vragen wat daar nu allemaal gebeurde.1De Vergadering van procureurs-generaal heeft veel tijd besteed aan de
afbakening van taken en verantwoordelijkheden. De commissie constateert echter
dat het daarbij steeds onduidelijk bleef wie nu daadwerkelijk binnen het OM
waarvoor verantwoordelijk was inzake de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit in Nederland.Devoorzitter: Wij zijn hier in de enquêtecommissie
verschillende vertegenwoordigers van het OM tegengekomen die in ieder geval
niet te veel verantwoordelijkheid wilden dragen. Men dacht soms eerder: als
een ander het maar draagt. Hebt u dat ook ervaren? (...) De heerDocters van Leeuwen: Ja. Dat is mij gebleken. Op twee niveaus doet
het probleem van verantwoordelijkheidsstelling en de bijbehorende verantwoording
zich voor. Dat doet zich voor in de relatie tussen de zaaksofficier en zijn
leiding en dat doet zich voor... Er is dus wel attributie van bevoegdheden,
zoals dat ook aan het hoofd van de BVD het geval was, maar daar was ook een
rapportageplicht. Daar hebben wij zojuist over gesproken. Als hoofd van de
BVD waren er bevoegdheden aan mij geattribueerd...Devoorzitter: Gaat u, als u wilt, weer terug
naar het OM.De heerDocters van Leeuwen: ...maar was er
ook een plicht om te rapporteren. Als je nu naar het OM kijkt, zie je dat
er bevoegdheden liggen bij de zaaksofficier, maar dat er geen vergelijkbare
rapportageplicht – laat staan een rapportagegewoonte – is ontstaan
voor wat betreft de verhouding tot zijn leiding. Dat zelfde verschijnsel herhaalt
zich in de verhouding tussen hoofdofficier en procureur-generaal. Ik heb daar
laatst in mijn eigen ressort over gesproken. Ik heb gezegd: het valt mij op
dat ik als PG veel minder weet van wat er in jullie arrondissementen omgaat
dan ik gewoon was te weten als hoofd van de BVD.2College van procureurs-generaalIn het rapport van de commissie-Donner wordt gesteld dat de Vergadering
van procureurs-generaal zich steeds meer heeft ontwikkeld tot een «raad
van bestuur», waarin elk van de procureurs-generaal één
of meer thematisch bepaalde portefeuilles beheert.3 In het door
de minister van Justitie aan de Kamer gezonden «Plan van aanpak reorganisatie
openbaar ministerie» wordt de Vergadering van procureurs-generaal vervangen
door een college. Ten behoeve van het functioneren van het OM als één
organisatie wordt landelijke leiding noodzakelijk geacht. Het College van
procureurs-generaal, dat sinds 1 januari 1995 functioneert, vormt de hoogste
autoriteit binnen het OM. De voorzitter van dit College is de huidige procureur-generaal
te 's-Gravenhage, Docters van Leeuwen. De procureur-generaal van het ressort
's-Hertogenbosch, Gonsalves, beheert ook binnen het college de portefeuille
zware, georganiseerde criminaliteit.Devoorzitter: Mijnheer Docters, u bent procureur-generaal
in het ressort Den Haag en u bent voorzitter van het college van procureurs-generaal.
Dat staat al op uw briefpapier, wij gaan er allemaal ook van uit, maar officieel
bestaat die functie nog niet. Of bestaat die nu eigenlijk wel?De heerDocters van Leeuwen: De functie bestaat
omdat de collega's in die functie hebben bewilligd. Ze zijn het eens met het
feit dat ik voorzitter ben. En ook omdat de minister er in bewilligd
heeft. De condities waaronder ik die functie bekleed, vindt u in de brief
van 14 december 1994, bijlage 1.Devoorzitter: Betekent dat nu ook dat u de
baas bent van de PG's?De heerDocters van Leeuwen: Uitgaande van
die brief en uitgaande van de overeenstemming over die brief tussen de collega's
en de minister, is het zo dat aan mij de bevoegdheid is overgelaten om, indien
er geen overeenstemming in het college kan worden bereikt, een concept-besluit
aan het college voor te leggen. Indien er dan nog geen consensus zou ontstaan,
wordt het aan mij overgelaten om een beslissing te nemen.1Opsporingsmethoden zijn enkele malen onderwerp van discussie geweest in
het College van procureurs-generaal.2 Tussen het College en het ministerie
van Justitie ontstond schriftelijke discussie over wie verantwoordelijk is
voor opsporingsrichtlijnen over de voorwaarden die gesteld werden voor gecontroleerde
afleveringen.MevrouwSorgdrager: Ik heb een kader bepaald.
Maar dat gaat dan over de doorleveringskwesties. Daar is een duidelijke brief
over. Dat is een kader.3In een brief van 1 juni 1995 vraagt de minister van Justitie het
college in het licht van het rijksrecherche-onderzoek CID-Kennemerland «uw
conclusies c.q. te nemen maatregelen met betrekking tot de controle op de
inzet van de infiltratiemethoden die juist voorwerp van het rijksrecherche-onderzoek
vormen».4 Het College van procureurs-generaal
reageert op 8 juni 1995, waarin een procedure-afspraak wordt weergegeven voor
als officieren van justitie tot gecontroleerde aflevering zouden willen overgaan.
De volgende dag, 9 juni 1995, reageert de minister van Justitie met een brief
aan het College, waarin zij stelt dat de brief van het College geen antwoord
heeft gegeven op de vraag in welke mate en onder welke omstandigheden deze
methode kan worden ingezet. De minister van Justitie neemt in de brief van
9 juni het volgende standpunt in: «Tegen deze achtergond ben ik van
oordeel dat tot aan het moment dat wetgeving op dit onderwerp tot stand is
gekomen, de grootst mogelijke terughoudendheid dient te worden betracht met
de inzet van deze opsporingsmethoden.»5 Vervolgens stelt de minister nadere voorwaarden
aan gecontroleerde afevering, die in een brief van 15 juni 1995 door het College
worden overgenomen.6 In deze laatste brief van het College worden nadere procedure-afspraken
gemaakt.79.2.3 Sturing en controle door het openbaar ministerieAls wettelijke grondslag voor sturing en controle van de politie door
het OM geldt de gezagsverhouding die is vastgelegd in artikel 148 Sv en artikel
13, eerste lid Politiewet 1993. Het gezag van het OM is beperkt tot het optreden
van de politie ter strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde en de uitoefening
van taken ten dienste van justitie. De commissie gaat er vanuit dat het OM
tevens het gezag over de politie heeft in de fase voordat sprake is van een
redelijk vermoeden aan een strafbaar feit.8Voor de sturing en controle beschikt het OM tevens over beheersbevoegdheden.
De hoofdofficier van justitie maakt deel uit van het regionaal college. In
de zogeheten beheersdriehoek worden de hoofdofficier van justitie en de korspbeheerder
geacht regelmatig tezamen met de korpschef over het beheer van het regionale
politiekorps te overleggen.9 Over de voor- en nadelen van
de beheersbevoegdheden van het OM wordt verschillend gedacht.10De heerVos: Kunt u aangeven wat politie en
OM over en weer van elkaar verwachten?De heerDocters van Leeuwen: Ik kan u daarover
eigenlijk alleen maar mijn eigen opvatting geven. U stelt het nu breed. Er
zijn 40 000 politiemensen en 400 officieren. Wat de politie van het openbaar
ministerie mag verwachten is een oordeel over de legitimiteit van het handelen
van de politie. Het openbaar ministerie moet duidelijkheid verschaffen of een bepaald handelen nu wel of niet toegelaten is. Daar heeft
men behoefte aan. Men heeft er geen behoefte aan – ik reageer nu op
basis van de gesprekken die ikzelf gevoerd heb – dat het openbaar ministerie
het onderzoek leidt, in de zin dat het speurneus eerste klas wordt. Daar kan
de politie zelf wel voor zorgen. De politie heeft er wel behoefte aan precies
te weten of in deze of die zaak dit of dat handelen nu wel of niet toelaatbaar
is of dat het eventueel toelaatbaar zal worden. Mij is ook gebleken dat wanneer
daarover helderheid is, de politie zeer enthousiast is. Ik herinner mij een
specifiek geval. Ik voer in Zeeland op een boot en toen zei een van de politiemensen
toen mijn collega er even niet was; wij zeggen het maar even waar hij niet
bij is, maar aan deze officier, daar hebben wij tenminste wat aan! Doorvragend
komen er dan dit soort antwoorden.Het OM verwacht van de politie dat hetgeen de politie gedaan heeft
en wil doen ook op een beoordeelbare manier wordt voorgelegd. Op die manier
komen die twee verantwoordelijkheden, die voor het doen en die voor het beslissen
en afwegen, op een juiste manier bij elkaar. Vervolgens zullen OM en politie
ervoor moeten zorgen dat de rechter die moet toetsen zijn werk ook behoorlijk
kan doen.1Selectie onderzoekenBinnen veel arrondissementen bestaan prioriteitencommissies/beoordelingscommissies
waarin de keuze voor de te onderzoeken zaken wordt gemaakt.2 De samenstelling van dergelijke commissies varieert sterk.
De bevoegdheden van de commissies zijn niet altijd even duidelijk. De invloed
van het OM op de selectie van de te onderzoeken zaken is daarmee tevens niet
altijd duidelijk. De politie heeft een belangrijke bepalende rol in de onderzoeken
die worden uitgevoerd. Het gezag van het OM speelt slechts op de achtergrond
een rol bij de bepaling van de te onderzoeken zaken. De commissie geeft hieronder
enkele voorbeelden van de wijze waarop te onderzoeken zaken worden geselecteerd.In Rotterdam neemt het Bureau project voorbereiding van de Regionale
recherchedienst (RRD) een centrale plaats in. Na binnengekomen informatie
doet dit bureau een kort verkennend onderzoek en maakt daar een proces-verbaal
van op. Een dergelijk proces-verbaal wordt besproken in het managementteam
(van de politie) en met de CID-officier van justitie. Besloten kan worden
een proactief onderzoek te starten. De proactieve fase wordt afgerond met
een proces-verbaal ten behoeve van het Platform Criminaliteitsbestrijding
en de ressortelijke adviescommissie zware criminaliteit. Het Platform Criminaliteisbeheersing
is een denktankachtige structuur, waarin zitting hebben het hoofd RRD, het
hoofd van de rivierpolitie, het hoofd van het douanedistrict, de leider van
de fiscale- en douanerecherche in de regio, een burgemeester uit de regio,
het hoofd van de ARI Zuid-West, een hoogleraar criminologie alsmede een officier
van justitie (unithoofd zware zaken tevens CID-officier van justitie). Naar
eigen zeggen is de officier van jutsitie uiteindelijk de beslissingsbevoegde
en ligt bij hem de verantwoordelijkheid.In Haarlem wordt voor de aanpak van georganiseerde criminaliteit
de CRI-criteria gehanteerd. De misdaadanalisten maken voor aan te vangen onderzoeken
een voorselectie op grond van informatie die beschikbaar is van de CID en
open bronnen. Gesteld wordt dat de rol van de informatie uit open bronnen
moet worden vergroot. Aan de hand van de voorselectie vindt verdere selectie
plaats door het hoofd van de CID en de CID-officier van justitie. Voor de
selectie is mede van belang of de strafbare feiten een effect hebben in het
eigen arrondissement. Vervolgens bespreken het hoofd van de CID en de CID-officier
van justitie (op ad hoc basis) de onderzoeksvoorstellen met het unithoofd
specialismen, het hoofd van de regionale recherche en een officier van justitie
belast met de behandeling van zware criminaliteit. In de eindfase worden twee
projecten aan de hoofdofficier van justitie voorgelegd. Op deze wijze wordt
op jaarbasis een zestal onderzoeken zware georganiseerde criminaliteit uitgevoerd.De heerVos: (...) U zit in een bijzonder gebied
waar meer korpsen actief zijn. Welke vormen van selectie worden daar gehanteerd?
Ik bedoel selectie van onderzoeken. De heerKoers: Wij hebben per politieregio
een wat verschillende benadering. Maar dat heeft met de kleur van de politieregio's
te maken. De hoofdofficier en de fungerend hoofdofficier maken met de burgemeester
en de korpschef, zeg maar raamafspraken voor één, twee of drie
jaar over de vraag hoeveel onderzoeken van een zwaar kaliber aangepakt worden.
Die afspraken moeten vertaald worden. Nou, in de politieregio Gelderland Midden
hebben wij daarvoor de methode dat er één keer in de veertien
dagen of één keer in de drie weken overleg is met de mensen
van de divisie zware criminaliteit, maar ook met de lokale recherchechefs,
hoofd CID, hoofd van het Bureau financiële ondersteuning, het unit-hoofd
van Gelderland Midden van het parket en ikzelf of mijn vervanger daar aanwezig
zijn.Dat selectie-overleg heeft een tweezijdig karakter: nieuwe onderzoeken
worden aangedragen vanuit de CID, door de misdaadanalisten, om te kijken of
die onderzoeken de moeite waard zijn om aan te pakken, of ze daar rijp voor
zijn en of wij daar de capaciteit voor hebben. Gelijktijdig passeren in datzelfde
overleg alle lopende, grote onderzoeken als het ware heel grof de revue: gebeurt
er wat wij willen, zitten er problemen in en moet er bijgestuurd worden?1De besluitvorming over de te onderzoeken zaken in de ressortelijke adviescommissies
en nu in de commissie van officieren zware criminaliteit onder leiding van
de hoofdofficier met gezag over een kernteam en het Coördinerend Beleidsoverleg
(CBO) is constant onderwerp van discussie. Er is veel kritiek op de selectie
van de zaken, de basis van de besluitvorming en op de uitkomsten. Er is van
de regio's weinig steun voor de beslissingen van het CBO. Daarnaast is veel
tijd besteed aan de afbakeningsdiscussie tussen CBO, Vergadering van procureurs-generaal
en arrondissementen. De organen van het OM hebben de onduidelijkheid over
wie verantwoordelijk is voor de bestrijding van georganiseerde criminaliteit
laten bestaan.De heerSuyver: Ik vind dat er een aantal dingen
moeten worden verbeterd. De prioriteitsstelling op landelijk niveau is ofschoon
de afgelopen jaren verbeterd, een ingewikkeld en moeizaam proces. Een geweldige
Poolse landdag, waar de heer Gonsalves probeert handen en voeten aan te geven.2Het CBO zou ingevolge zijn taakomschrijving een sturende rol dienen te
vervullen in de vaststelling van de onderzoeken van de kernteams. De commissie
constateert dat het CBO daarin tot op dit moment niet is geslaagd. De kernteamconvenanten –
die bij het bepalen van de prioriteiten een grote rol toekennen aan de zogenaamde
kernteamdriehoek – hebben niet aan verduidelijking bijgedragen. Evenmin
lijkt de regionale politieleiding het gezag van het OM altijd te accepteren.
Regionale belangen spelen bij de keuze van de te onderzoeken zaken nog steeds
een grote rol. Procureur-generaal Gonsalves onderkende deze problematiek,
maar stelt dat zowel de kernteams als de prioriteitenstelling zich in een
opbouwfase bevinden.De heerGonsalves: (...) Wij zijn nog steeds
bezig om te proberen om daar een beter structuur in te brengen, maar de materie
is heel taai gebleken. U heeft waarschijnlijk ook het rapport «Tot de
kern» gelezen, dat een evaluatie is van het functioneren van de kernteams
in het eerste jaar. Daarin komt duidelijk naar voren dat wij worstelen met
het probleem dat de politie in Nederland traditioneel gedecentraliseerd is
opgebouwd en dat men graag in eigen huis, in eigen kring de keuzen wil maken
en de beslissingen wil nemen. Dat zijn soms heel goede beslissingen waar iedereen
het mee eens kan zijn, maar soms kijkt men alleen naar het regiobelang en
komen landelijke belangen in de knel. Wij hebben in een van de laatste CBO-vergaderingen
geconstateerd dat er hele terreinen braak blijven liggen, omdat iedereen zegt:
dat is mij te ingewikkeld, laat een ander dat maar doen. Dat is een klassiek
probleem, waardoor bepaalde moeilijke onderzoeken niet werden verricht. Het
CRI liep daar het land mee af, maar niemand wilde ze doen. Dat is niet goed.
Daarom hebben de hoofdofficieren gezegd – dat is weer een stap vooruit –
dat zij van hun gezagspositie over die kernteams gebruik moeten maken om,
zodra er capaciteit vrijkomt, het CBO bepalender te laten zijn
bij de invulling daarvan en te gaan kijken wat landelijk gezien het zwaarste
weegt. Dan moet het regiobelang dus achteruit gezet worden. Daar geloof ik
ook in, want ik heb dat zien gebeuren in 1988 toen er nog helemaal niets was
en ik met mijn werkgroep een voorstel heb gedaan om te komen tot een 25-tal
regionale teams om een begin te maken met de aanpak van de georganiseerde
misdaad. Toen speelde hetzelfde probleem. Wij zijn toen toch in een paar jaar
zover gekomen dat de lokale belangen van gemeenten en dergelijke naar achter
werden geschoven en het regiobelang heel duidelijk veel meer naar voren kwam.
Ik zie dan ook een ontwikkeling naar een erkenning dat sommige vormen van
criminaliteit zo bedreigend zijn, ook landelijk en internationaal, dat die
voorrang behoeven. U kunt echter niet verwachten dat dat in één
of twee jaar voor elkaar is, want je moet er toch een zekere cultuuromslag
voor bewerkstelligen.1Afstandelijkheid ten aanzien van de methodenDe heerDe Graaf: Oefent het OM op dit moment
voldoende gezag uit op de politie?De heerDocters van Leeuwen: Als het gaat om
het gedeelte van het onderzoek dat in de wandeling wel met pro-actief wordt
aangeduid, dan is het antwoord neen. Dat is onduidelijk en dus onvoldoende.2Het OM heeft in het algemeen weinig zicht op het feitelijk hanteren van
de opsporingsmethoden. Wel heeft de commissie in sommige arrondissementen
meer actieve sturing van de kant van officieren van justitie aangetroffen
dan in andere. Nagenoeg iedereen is het erover eens dat de bevoegdheid tot
het inzetten van methoden bij het OM behoort te liggen. Het OM wordt langzamerhand
meer betrokken bij de inzet van methoden. Tot voor kort heeft de politie op
eigen gezag allerlei methoden ingezet in onderzoeken naar georganiseerde criminalitiet.Het OM is reactief bij de besluitvorming over de te gebruiken methoden
betrokken. Dit wordt wellicht mede verklaard door overbelasting. Zowel het
rapport van de commissie-Donner als «het plan van aanpak reorganisatie
OM» onderkennen dat grote investeringen (respectievelijk 80 en 60 miljoen
op jaarbasis) nodig zijn om het OM tot een effectieve organisatie te maken.
Hieruit valt af te leiden dat het OM structureel veel te weinig middelen had
om zijn taken behoorlijk uit te oefenen. Het gezag van de officier van justitie
wordt gerelativeerd doordat het OM in belangrijke mate afhankelijk is van
de informatie die de politie aanlevert. Het OM moet in die zin op de juistheid
daarvan vertrouwen.Er bestaan grote verschillen van opvatting tussen officieren van justitie
over hun rol in de besluitvorming over de te gebruiken methoden. Sommigen
zijn geporteerd voor een afstandelijke positie. Zij willen op grond van een
magistratelijke rolopvatting hun controle van de opsporing zoveel mogelijk
objectiveren. Anderen benadrukken het belang van een actief sturende rol bij
de opsporing. Ook buiten het OM pleiten velen, waaronder een aantal politiefunctionarissen,
voor een meer sturende rol van het OM.De verschillen van opvatting tussen officieren van justitie worden in
belangrijke mate gevoed door de afwezigheid van een eenduidige gezagsconceptie.
Sommigen stellen gezag gelijk met «sturing op afstand» en zien
daarin meteen een reden om zich niet met concrete opsporingsactiviteiten te
bemoeien die voortvloeien uit de inzet van specifieke methoden. Anderen zien
hun gezagsrol als een opdracht zich wel degelijk met die concrete opsporingsactiviteiten
te bemoeien. Zij achten het noodzakelijk «bovenop» onderzoeken
van georganiseerde criminaliteit te zitten. DoorlichtingOm tot een overzicht te komen van de gebruikte opsporingsmethoden heeft
de vergadering van procureurs-generaal eind 1994 besloten tot een doorlichting
van de lopende onderzoeken van regionale, interregionale en districtelijke
rechercheteams. De hoofdofficieren dienden aan te geven welke methoden gehanteerd
waren in de verschillende onderzoeken.De heerDocters van Leeuwen: (...) Ik wil er
wel de aantekening bij maken dat de doorlichtingsactie naar mijn gevoel bepaald
niet moet worden uitgelegd als een motie van wantrouwen naar de politie.Devoorzitter: Leuk vonden ze het niet. Er
liggende woedende brieven bij ons in de bak.De heerDocters van Leeuwen: Ik heb ook de
heer Brand daarover iets horen verklaren, die het heeft over een brief aan
de hoofdcommissarissen. Dat is onjuist. Die brief is gericht tot de hoofdofficieren.
Zeker toen de doorlichtingsoperatie eenmaal liep, heb ik er natuurlijk naar
gevraagd bij een aantal politiemensen. Toen zei men: wij kunnen toch wel begrijpen
dat het gebeurt. Zowel politie als het OM lijdt onder het feit dat de grondslag
waarop dit soort onderzoek wordt gedaan – dan praten wij over het onderzoek
dat gedaan wordt voordat je kunt spreken van een verdachte – niet vastligt.
In de wet is daarover niets geregeld.1In februari 1995 volgde een brief van de procureur-generaal te 's-Hertogenbosch
portefeuillehouder zware, georganiseerde criminaliteit, waarin nadere gegevens
worden gevraagd over de gehnateerde methoden om tot een meer gesystematiseerde
doorlichting te kunnen komen. Op 15 mei 1995 stuurde deze procureur-generaal
nogmaals een brief aan de hoofdofficieren van justitie. Niet alle lopende
onderzoeken waren gemeld. Op 19 mei volgde nog een brief waarin de hoofdofficieren
gemaand werden de methoden te melden.«(...) in alle zaken die niet op de voorgeschreven wijze (...)
uiterlijk 1 juli 1995 ter toetsing zijn aangemeld bij de Centrale toetsingscommissie
zal moeten worden afgezien van de (voortgang van de) strafvervolging; wanneer
het geding reeds is aangevangen zal bij niet tijdelijke aanmelding vrijspraak
moeten worden gevorderd.»2De doorlichting leverde veel feiten en gegevens op. De commissie constateert
dat de verschillende arrondissementen en ressorten op zeer verschillende wijzen
de verzamelde gegevens hebben aangeleverd. De doorlichting levert een beeld
op van gebruikte opsporingsmethoden in Nederland. Door de diversiteit van
de gegevens bleek het niet mogelijk een consistent overzicht te maken van
de gebruikte methoden. Binnen het OM heeft de doorlichting geen vervolg gekregen.De heerDocters van Leeuwen: Die doorlichting
was nodig – dat heb ik, hoewel ik toen nog niet benoemd was –
bepaald niet tegengehouden – om het voorzichtig te zeggen – omdat
er twijfel was gerezen aan de toetsende activiteiten van het openbaar ministerie,
waardoor de geloofwaardigheid van het openbaar ministerie ten overstaan van
de rechter ernstig zou kunnen zijn aangetast.Devoorzitter: Waardoor was die twijfel gerezen?De heerDocters van Leeuwen: Omdat in een aantal
zaken niet voldoende duidelijk was geweest of het openbaar ministerie wel
of niet van te voren toestemming had gegeven voor het gebruik van wat in de
wandeling «een bijzondere opsporingsmethode» is komen te heten,
terwijl er in die gevallen ook geen sprake was van spoedeisendheid of noodweer
of iets dergelijks. Ik weet niet of toezicht achteraf, terwijl het niet achteraf
had gehoeven... Dat kun je moeilijk toezicht noemen.Devoorzitter: Heeft die doorlichting volgens
u de zaken – wat er gebeurde – helder gemaakt?De heerDocters van Leeuwen: Ja. Het heeft
wel enig vijven en zessen gekost eer alles op tafel lag. Het was, denk ik,
voor de eerste keer dat het openbaar ministerie middels een dergelijke actie
probeerde informatie te centraliseren. Ik denk dat dat niet eerder... Ik heb het wel gevraagd, maar mij zijn geen gevallen bekend waarin dat eerder
is gedaan. Men had dus nogal wat moeite met het op gang brengen van de juiste
informatiestroom. Er waren definitieproblemen enzovoort enzovoort.Devoorzitter: Maar het moet u toch ook opgevallen
zijn dat in ieder geval twee van de regio's die bij ons veel over tafel zijn
gegaan, namelijk Rotterdam en Gooi en Vechtstreek, en de zaken waar wij het
hier over hebben gehad, in die doorlichting niet zijn te vinden.De heerDocters van Leeuwen: Jawel, Bever,
want daar heeft u het over, is wel te vinden.Devoorzitter: Is niet in de doorlichting te
vinden op de punten waar wij hier zo lang over gesproken hebben.DeDocters van Leeuwen: Die is wel te vinden.
Ik ben de precieze omschrijving kwijt. Een paar zaken in Gooi- en Vechtstreek
waren inderdaad niet te vinden.Devoorzitter: Vandaar ook de vraag of alles
wel staat in die doorlichting, als je er ook bij betrekt dat in de Centrale
toetsingscommissie bijvoorbeeld de officieren die dit speciaal moeten uitzoeken,
onder wie de heer De Groot uit Haaglanden, zeggen: wij komen er niet uit.
Dus weten wij nu wel alles? Weet u alles en weten wij alles?De heerDocters van Leeuwen: Ik weet in ieder
geval niet alles.1Inhoudelijke criteriaInhoudelijke criteria voor de voorwaarden waaronder een methode mag worden
gehanteerd, zijn schaars. Interne richtlijnen van afzonderlijke arrondissementen
ontbreken nagenoeg. Voorzover er al criteria zijn, zijn deze verspreid over
enkele doorgaans interne (landelijke) regelingen te vinden. Te wijzen valt
bijvoorbeeld op de infiltratierichtlijn, de Regeling van de tip-, toon- en
voorkoopgelden, de regeling deals met criminelen en de recente handleiding
voor inkijkoperaties. De richtlijnen scheppen alleen duidelijkheid over wie
moet beslissen.De algemene inhoudelijke beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit
domineren. Dat betekent dat nagegaan wordt of de inzet van de methode een
redelijk middel tot een redelijk doel is (proportionaliteit) en of het te
bereiken resultaat niet op een andere wijze valt te realiseren (subsidiariteit).
De commissie constateert dat deze beginselen dermate veelomvattend zijn dat
slechts in buitengewone omstandigheden officieren van justitie tot het oordeel
komen dat een methode niet proportioneel of niet subsidiair is. Althans uit
de stukken over de afwegingen in zaken blijkt hiervan weinig.De heerDocters van Leeuwen: Wij moeten feitelijk
vaststellen dat er groot verschil van opvatting is gegroeid van rechtstatelijke
aard.Devoorzitter: En nog is.De heerDocters van Leeuwen: En dus nog is,
ja.Devoorzitter: Tussen wie en wie?De heerDocters van Leeuwen: Er zijn naar mijn
gevoel drie stromingen. Iedereen heeft natuurlijk zijn eigen nuancering in
die opvatting, maar er zijn er naar mijn idee drie. De rekkelijke en de precieze.
Dat vind ik niet het hoofdprobleem. Er is nog een derde die ik in de wandeling
de autonome noem, totdat iemand er mij op wijst dat dit nu juist niet de meest
juiste betiteling is...2De heerKoekkoek: Die bestrijdt u juist.De heerDocters van Leeuwen: Dus dat moet ik
terugnemen, maar goed. Missionarissen klinkt weer te...Devoorzitter: De autonome missionarissen.De heerDocters van Leeuwen: Degenen voor wie
alleen de missie telt en waarbij de rest van de toepassing van het recht instrumenteel
is. Dat zijn de drie factoren waartoe je het verschil van opvattingen steeds
kunt herleiden. Iedereen is altijd een beetje rekkelijk; iedereen is altijd
een beetje precies. Sommige mensen zijn niet autonoom – of ze dat nooit
geweest zijn weet je ook niet – en een aantal mensen is zeer autonoom.
Daar zitten dus noties over de rechtsstaat achter waarover opheldering moet
worden verschaft. (...)3Sturing politieHet OM tracht tegenwoordig zijn gezags- en beheerstaken ten aanzien van
de politie meer inhoud te geven. Het OM is zich steeds meer ervan bewust dat
de politie gestuurd moet worden. Het OM tracht de politie te sturen op drie
onderdelen:– welke onderzoeken worden opgepakt;– welke dwangmiddelen mogen worden toegepast;– hoe wordt het onderzoeksteam samengesteld.De heerMaan: Je blijft je eigen baas ten aanzien
van bepaalde soorten beslissingen die je neemt, bijvoorbeeld welke eis je
uiteindelijk op een zitting stelt, hoe je het formuleert, wat voor redengeving
je daaraan verbindt. Daarin ben je zeker je eigen baas.Devoorzitter: Als officier van justitie leidt
u de opsporing, volgens het Wetboek van Strafvordering. Wij hebben veel officieren
van justitie hier gehad die in feite zeggen dat zij volstrekt afhankelijk
zijn van wat de politie hen aanlevert, dat zij nauwelijks kunnen zeggen dat
zij het opsporingsonderzoek leiden.De heerMaan: Tot op zekere hoogte is dat uiteraard
zo, want de informatie die je aangeleverd krijgt, op basis waarvan je beslissingen
neemt, is informatie die je aangeleverd krijgt door de politie. In dat opzicht
ben je dus afhankelijk van de informatie die je aangeleverd krijgt.1De sturing met betrekking tot de toepassing van opsporingsmethoden schiet
op dit moment tekort. Het OM neemt allerlei initiatieven om hierin verandering
aan te brengen.Devoorzitter: Weet u precies wat er bij de
CID-en die onder uw gezag staan, gebeurd is?De heerDe Groot: Ik kan daar nooit een volmondig
«ja» op geven. Ik ga ervan uit dat ik die trajecten die relevant
zijn voor de zaak, ken. Dat is gebaseerd op de vertrouwensrelatie die ik met
mijn CID's heb. Maar ik ben natuurlijk afhankelijk van de informatie die mij
verstrekt wordt.Devoorzitter: Weet u voldoende wat er gebeurt
bij de CID-en waarover u het gezag heeft?De heerDe Groot: Ook daar kan ik nooit een
sluitend antwoord op geven. Mijn indruk is dat ik voldoende weet, dat de politie
tegenover mij inderdaad open aangeeft wat er speelt en wat er aan de hand
is.2Devoorzitter: Denkt u dat er behoefte is aan
het herstel van het gezag van het OM?MevrouwSorgdrager: Ja, zeker! De reorganisatie
van het OM is er natuurlijk niet voor niets gekomen. Het is echt nodig dat
het OM sterk genoeg is, ook kwalitatief, om het gezag uit te oefenen. Dat
moet ook absoluut. De politie kan in opsporingsonderzoeken alleen maar werken
onder gezag van het OM. Het gezag moet ook werkelijk iets voorstellen. Het
gezag moet maken dat er een zodanige verhouding is dat het openbaar ministerie
ook de legitimiteit van het politiehandelen kan toetsen en op een gegeven
moment ook beslissingen kan nemen. Dat is het gezag van het OM.Devoorzitter: Is dat ook een kwestie van meer
afstand nemen van het OM of meer doorvragen bij de politie?MevrouwSorgdrager: Ik vind dat als er samengewerkt
wordt – want dat doe je toch als politie en openbaar ministerie in een
opsporingsonderzoek – het openbaar ministerie, de officier van justitie,
leider van het onderzoek is. Dat betekent dat hij stuurt, dat hij beslissingen
neemt en dat hij toetst. Dat betekent ook dat de politie zich toetsbaar moet
opstellen en zich moet laten sturen. Dat is een wisselwerking in een professionele
werkomgeving, waarbij men toch van elkaar moet weten wat wel en niet moet.
Als je gaat vragen of er richtlijnen voor moeten komen, zeg ik: nee, je kunt
niet werken met een papierwinkel van richtlijnen. Je moet werken op basis
van professionele kwaliteit en je moet weten wat ieders taak daarin is.3Er bestaat een spanning tussen de toetsende rol en de leidinggevende rol
van officieren van justitie. Enerzijds wordt van de officier van justitie
verwacht dat hij waakt over de rechtmatigheid van het politie-optreden. Dat vergt een zekere distantie en een open oog voor de belangen en
de rechten van de burger tegen wie de opsporing zich richt. Niet voor niets
is het gezag over de opsporing gelegd bij een buiten de politieorganisatie
staand orgaan. Anderzijds dient het OM de politie te sturen, ook op het punt
van de effectiviteit van de opsporing. Daardoor dreigt het gevaar dat de officier
van justitie zich te veel met het opsporingsbelang vereenzelvigd. Sommige
officieren creëren bewust een afstand tot de politie, anderen bemoeien
zich intensief met alle beslissingen tijdens het opsporingsonderzoek. Deze
keuze is sterk afhankelijk van het persoonlijk functioneren van de officieren
van justitie.De heerSnijders: U moet niet vergeten dat
de communicatie tussen politiemensen en de officieren er een is van vertrouwen.
Als iets niet werd gezegd, wil dat niet zeggen dat dat verkeerd was. Het kon
zijn dat het niet werd gezegd, omdat men het gesloten wilde houden. Misschien
had wat meer moeten worden doorgevraagd, maar u moet het in die tijd plaatsen.
Alles overziende, denk ik nu dat men wat vaker had moeten vragen wat er aan
de hand was.1In een enkel geval onstond een conflict tussen de wensen van de politie
en het gezag van de officier van justitie.Devoorzitter: Ik zou nog een puntje met u
willen doornemen. U heeft ooit, ik dacht twee jaar geleden, een conflict gehad
met de politie, de korpsleiding over de vraag of een bepaalde inkijkoperatie
moest worden doorgezet of niet. Het ging om een inkijkoperatie waarbij een
accu in een voertuig moest worden bevestigd. U wilde dat wel en de politie
wilde niet. Wie kreeg er uiteindelijk gelijk?De heerDe Groot: Mag ik het even uitleggen?
Ik heb inderdaad een aantal inkijkoperaties geaccordeerd die uiteraard zijn
uitgevoerd door de politie en in goed overleg met het hoofd CID. Dat betrof
inderdaad het bijladen van peilapparatuur die wij aan hadden gebracht op een
voertuig. Dat ging niet om een woning maar om een garage-achtige toestand.
Dat betrof een reeks van inkijken, bijladingen in een dergelijke besloten
ruimte. Op een gegeven moment gebeurde het dat er buiten mij om besloten werd
om dit traject af te breken.Devoorzitter: Vanwege de politie?De heerDe Groot: Niet de politie, vanuit een
bepaald niveau van de politie.Devoorzitter: Vanuit de korpsleiding?De heerDe Groot: Precies, vanuit de top van
het korps. Dan kom je denk ik toch bij een heel essentieel probleem van het
CID-werk. Mijn stelling is altijd de volgende geweest. Als je een CID-traject
aangaat en je doet dat in goed overleg met je hoofd CID en de betrokken CID-officier
van justitie, dan moet je, als je vindt dat je dat aan je superieuren moet
voorleggen, dat van tevoren regelen. Voor mij geldt dat mijn hoofdofficier,
de PG en eventueel de minister en voor een hoofd CID geldt dat eventueel zijn
korpschef. Maar het mag nooit en te nimmer gebeuren, als je eenmaal een traject
hebt ingezet, dat er dan buiten de direct verantwoordelijke om rechtstreeks
ingegrepen wordt in het traject. Ik zeg dit niet alleen vanwege het principe
maar ook met het oog op de veiligheid. Op het moment dat er van buiten af
door derden wordt ingegrepen, buiten degenen om die zicht hebben op het traject
waarbij de afscherming van de informant een buitengewoon belangrijke plaats
inneemt, kun jij de veiligheid van je informant niet meer garanderen. Daarmee
werden wij ook geconfronteerd. Dat was het conflict. Ik heb het niet geaccepteerd
dat buiten mij om ingegrepen werd in een traject, waarvoor ik verantwoordelijkheid
had genomen, in het bijzonder ook wat de veiligheid van de informant betreft.
Dat is exact het probleem.Devoorzitter: Wanneer was dat? In de afgelopen
jaren?De heerDe Groot: In mijn herinnering is het
denk ik ongeveer een jaar geleden.Devoorzitter: Toen heeft uiteindelijk de korpsleiding
aan het langste eind getrokken.De heerDe Groot: Dat klopt. En ik aan het
kortste.Devoorzitter: Juist. En bent u, toen u eenmaal
aan het kortste eind getrokken had, nog verder gegaan naar ministers etcetera?De heerDe Groot: Ik heb tegen de korpsleiding
gezegd: dit mag mij geen tweede keer overkomen, want anders doe ik geen zaken
met jullie. Ik heb tegen mijn CID gezegd: als het gaat om de
juridische verantwoordelijkheid van een bepaald traject vind ik dat het OM
de eindbeslissing daarin heeft; gaat het om de inzet van mensen en de veiligheid
van politieambtenaren, zowel op het lichamelijke als op het psychische vlak
dan heeft uiteraard de korpsbeheerder het laatste woord; het mag niet voorkomen
dat achteraf in het traject door derden wordt ingegrepen, want anders doe
ik geen zaken met jullie; jullie moeten dat maar tevoren regelen en als wij
weer zo'n traject draaien, wil ik vooraf de garantie hebben dat er niet van
andere zijde in het traject wordt ingegrepen. Helderder kon ik het denk ik
niet zeggen. Dat heb ik de hoofdofficier laten weten.1De mogelijkheden tot «officier shoppen» zijn feitelijk vaak
beperkt vanwege de toewijzing van zaken aan officieren of de functionele indeling
van officieren. De commissie constateert dat politiefunctionarissen in het
verleden wel eens een specifieke officier kozen om toestemming te vragen voor
bepaalde methoden. Op dit moment is dat nauwelijks meer mogelijk. CID-officieren en zaaksofficierenSpeciaal ten behoeve van informatie-inwinning over CID-subjecten en verdachten
door de criminele inlichtingendiensten is in de loop van de jaren tachtig
binnen de arrondissementsparketten een speciale officier van justitie belast
met werkzaamheden in dit kader. Hij wordt daartoe in elk arrondissement door
de betrokken hoofdofficier aangewezen. Deze officier van justitie wordt in
de praktijk aangeduid met de term CID-officier.Devoorzitter: In hoeverre kunt u als officier
het beleid van de CID bepalen?De heerDe Groot: Ik wil het wel.Devoorzitter: Dat begrijp ik, maar kunt u
het ook?De heerDe Groot: Ik probeer het. Dat is weer
een stap verder. En of ik het kan? Dan moet ik uiterst bescheiden zijn.Devoorzitter: Dus u kunt het eigenlijk niet.De heerDe Groot: Niet in de mate zoals ik
zou willen.Devoorzitter: Wat kunt u niet wat u wel zou
willen?De heerDe Groot: Ik vind dat een CID als onderdeel
van de politieorganisatie ondersteunend is aan de recherchetaak. De recherchetaak
is gericht op criminaliteitsbestrijding. De prioriteiten daarvan worden deels
landelijk maar ook lokaal bepaald. Ik vind dat de inzet van de CID eigenlijk
de prioriteiten dient te volgen, zoals die door het bevoegd gezag worden vastgesteld.
Als ik het via de andere kant mag benaderen: een CID moet niet voor zichzelf
werken, moet geen informatie verzamelen om maar informatie te hebben; een
CID moet ook niet achter de informanten aanlopen; een CID moet gericht investeren
in de projecten die door het bevoegd gezag zijn uitgekozen in het kader van
de prioriteitenstelling.2De CID-officier heeft feitelijk veelal geen inzage in achterliggende documenten
en de CID-registers. Hij neemt over het algemeen genoegen met de informatie
van politie. Sommigen willen veelal ook geen inzage in de CID-registers, de
vier x viertjes of de journaals. De CID-officier staat niet vermeld in de
CID-regeling 1995 als een van de gerechtigden tot inzage in de CID-registers.Devoorzitter: Laten wij proberen het praktischer
te krijgen. Wat vond u te onbelangrijk, dus wat vond u zaken, waarvan u zei:
val mij daar niet mee lastig, en wat vond u dingen die u absoluut moest weten?MevrouwVan der Molen-Maesen: Alle details,
dus hoe iets uitgevoerd wordt, het contact met een informant, hoe dat plaatsvindt,
al die details hoef ik niet te weten. Wel wil ik weten wat er afgesproken
wordt en hoe ver men gaat. Maar er is ook nog een chef bij de CID die alles
moet weten. Hij heeft ook een verantwoordelijkheid.Devoorzitter: Maar moet u niet hetzelfde weten
als die chef?MevrouwVan der Molen-Maesen: Ik denk dat het
aan de chef is om aan mij door te geven wat ik moet weten. Ik moet echter
niet op de stoel van de chef gaan zitten.3Devoorzitter: Hoe kunt u dan het gezag uitoefenen,
als u tot dat systeem geen toegang hebt?De heerDe Groot: Het gaat niet om het gezag
van het systeem. Het gaat erom wat er wordt ingevoerd in het systeem en wat
eruit komt. Mijn persoonlijke opvatting is dat het OM meer zicht zou moeten
hebben op wat er ingevoerd wordt in het systeem.Devoorzitter: Waar heeft u nu te weinig zicht
op?De heerDe Groot: Daar heb ik te weinig zicht
op. Ik heb te weinig zicht op wat er in het systeem wordt ingevoerd. Heel
duidelijk. Ik heb geen zicht op waar de informatie die in CID-registers wordt
ingevoerd, daar wordt opgeslagen, gecombineerd, vandaan komt. Het is een soort
centrifugeverhaal. Ik heb er geen zicht op of deze informatie rechtmatig is,
of het geen informatie betreft die vernietigd had moeten worden.1De betrokkenheid van de CID-officieren verschilt binnen en tussen de parketten.
De CID-officier is in het algemeen niet op de hoogte van alles wat binnen
de CID gebeurt. De CID-officier is voor zijn informatie in sterke mate afhankelijk
van de CID-chef. De sterke positie van CID-chefs belemmert soms de CID-officier
in zijn werk. In sommige regiokorpsen bestaat er geen enkel vertrouwen tussen
CID-chef en CID-officier. De commissie constateert dat de ernstig verstoorde
verhoudingen in Gooi en Vechtstreek, zoals die tijdens de verhoren bleken
te bestaan, tot de uitzonderingen behoren. Inmiddels wordt geprobeerd in het
landelijk platform van CID-officieren het beleid van de CID-officieren van
justitie op elkaar af te stemmen.Binnen het OM worden afspraken met de politie nauwelijks schriftelijk
vastgelegd. Tussen de CID en de CID-officier bestaat een meer gestructureerd
overleg dan tussen de tactische recherche en de zaaksofficieren. Incidenteel
leggen de deelnemers afzonderlijk de gesprekken op papier vast. Ook worden
verslagen gemaakt van contacten tussen CID-chefs en CID-officieren.De heerMaan: Het kiezen van een onderzoek,
denk ik, is eerder iets wat in het kader van een overleg tussen bijvoorbeeld
CID-officier, een unit-hoofd en een hoofdofficier en de politieleiding plaatsvindt
dan dat daarin een zaaksofficier die de zaak moet gaan doen, meekiest welke
zaak hij moet gaan doen. Ik kan mij best voorstellen dat dit ook op een ander
niveau beslist wordt. Een zaaksofficier die dus verantwoordelijk is voor een
specifieke zaak, is degene die heel sterk bepaalt welke richting het onderzoek
uit gaat en wat daarin aan deelonderwerpen gekozen wordt.Wanneer een proactief onderzoek tactisch wordt, zal een zogenoemde zaaksofficier
worden ingeschakeld. Hij is verantwoordelijk voor het tactische traject en
zal het OM ter terechtzitting vertegenwoordigen.De heerVos: Maar het gezag komt natuurlijk
niet alleen tot uitdrukking op het juridisch vlak. Er moet ook een baas zijn,
iemand die de eindverantwoordelijkheid heeft. U heeft zelf gezegd dat u juridisch
misschien wat te weinig aan uw trekken komt op het strafrechtelijke terrein.
Kunt u uw gezag ook in de persoonlijke zin waar maken? Bepaalt u de strategie?De heerMaan: Ik bepaal mede de strategie.
Zoals ik zei, is dat iets wat je doet in overleg met het team, waarin je samen
kiest op basis van de informatie die je krijgt, welke richting het uit gaat.
Daarin bepaal je dus ook de strategie hoe het onderzoek vorm wordt gegeven
en gaat lopen.2Op het moment dat een zaak op de zitting wordt behandeld is de zaaksofficier
soms niet op de hoogte van alle CID-trajecten in het onderzoek. De onduidelijkheid
over wat wel en wat niet in een proces-verbaal moet worden opgenomen speelt
daarbij een belangrijke rol. Binnen het OM wint de opvatting terrein dat CID-
en zaaksofficier over dezelfde informatie moeten kunnen beschikken. De heerVos: Uit uw ervaring gesproken, bent
u van mening dat zowel de CID-officier als de zaaksofficier gelijkwaardig
geïnformeerd dienen te zijn over de lopende zaken?De heerKoers: Ik ben er in de loop van de
jaren anders over gaan denken. Toen ik daar in 1991 mee begon, had ik heel
sterk iets van: ik vertel de zaaksofficieren alleen maar dat wat echt noodzakelijk
is. Gaandeweg merk je dat, wil je als een zaaksofficier op een goede manier
tegenover de rechter kunnen vertellen wat er speelt en weten wat er in een
zaak gespeeld heeft, je dan meer informatie nodig hebt. Toch vind ik zelf
dat bijvoorbeeld de namen van de informanten niet bekend hoeven te zijn bij
een zaaksofficier, wel welke methoden er gebruikt zijn, zodat de zaak gewoon
open bij een rechter neergelegd en getoetst kan worden.1Naast het tactische traject is soms gelijktijdig sprake van een CID-traject.
De verantwoordelijkheid voor het parallelle CID-traject is niet steeds duidelijk.
Het komt voor dat de zaaksofficier zich op het standpunt stelt dat hij ten
volle verantwoordelijk moet zijn voor het parallel lopende CID-traject en
tactisch traject. De zaaksofficier is dan in staat de CID-officier te overrulen.
Het is echter geenszins uitgesloten dat tijdens het tactisch onderzoek de
zaaksofficier niet op de hoogte is van de inzet van bepaalde bijzondere opsporingsmethoden.De heerVos: Wie is nou eigenlijk verantwoordelijk
in het hele gebeuren? Wij spreken over een CID-officier, een zaaksofficier
en een hoofdofficier. U bent plaatsvervangend hoofdofficier. Bij wie ligt
nu de verantwoordelijkheid? En wie is waarvoor verantwoordelijk?De heerGerding: De eerste verantwoordelijkheid
ligt bij de officier van justitie die de zaak op de zitting naar voren brengt.
Die moet staan voor al datgene wat tijdens het onderzoek is gebeurd. Daar
draagt hij de volle verantwoordelijkheid voor. Verder moet het parket, en
meer in het algemeen: het openbaar ministerie, ervoor zorgen, dat er een doorzichtige
en consistente besluitvorming plaatsvindt over opsporingsonderzoeken en de
daarbij te hanteren methoden. De hoofdofficier, en bij zijn afwezigheid: zijn
plaatsvervanger, is verantwoordelijk voor de wijze waarop de keus van de methodes
wordt gemaakt en uiteindelijk ook voor de uitkomst daarvan.De heerVos: Wanneer in de CID-fase iets onprettigs,
iets onoirbaars is gebeurd, is het dan aan de zaaksofficier om de CID-officier
een reprimande te geven? Hoe werkt dat?De heerGerding: Bij de meeste parketten bevinden
de CID-officier en de zaaksofficier zich hiërarchisch gezien min of meer
op gelijke hoogte. Het is dus de taak van de hoofdofficier om een dergelijke
aangelegenheid naar zich toe te trekken en zijn oordeel daarin kenbaar te
maken.De heerVos: Draagt de hoofdofficier de eindverantwoordelijkheid
voor het hele gebeuren?De heerGerding: Zeker.29.2.4 Centrale toetsingscommissie Instelling en takenIn de Vergadering van procureurs-generaal van 9 maart 1994 werd de interimrapportage
van de werkgroep-De Wit over infiltratie besproken. De Wit liet de Vergadering
van procureurs-generaal schriftelijk weten dat er binnen het OM een grote
diversiteit bestaat aan standpunten inzake het al dan niet ontwikkelen van
bepaalde vormen van infiltratie. De conclusie luidde dat het niet goed mogelijk
is binnen korte tijd tot een zodanig verfijnd systeem van regelgeving te komen
dat er een enigszins uniform beleid tot stand komt. De voorkeur ging voor
de korte termijn uit naar een procedurele oplossing.Op 26 oktober 1994 werd in de vergadering van de procureurs-generaal een
deelrapport van de commissie-De Wit besproken met de titel «Centrale
commissie bijzondere opsporingsmethoden». De vergadering was van oordeel
dat een dergelijke commissie zo snel mogelijk, met instemming van de minister
van Justitie, moest worden ingesteld en aan het werk moest gaan.
Op 2 december 1994 besloot de Vergadering van procureurs-generaal per 1 januari
1995 de Centrale toetsingscommissie (CTC) in te stellen; voorzitter werd hoofdofficier
Jansen van het parket 's-Hertogenbosch.1 De CTC bestaat
uit twee kamers.Volgens artikel 2 van het Instellingsbesluit heeft de CTC een viertal
taken. Allereerst heeft de CTC tot taak het, al dan niet onder voorwaarden,
verlenen van toestemming aan opsporingsmethodieken met een grensverleggend
karakter of met een groot afbreukrisico ten aanzien van personen en zaken.
Onder dergelijke grensverleggende acties worden in ieder geval begrepen:– alle (inter-)nationale (projectmatige) infiltratiezaken met uitzondering
van eenmalige of kortlopende acties zoals pseudo-koop en de gecontroleerde
aflevering gericht op inbeslagneming;– alle vormen van al dan niet langdurige infiltratie-operaties waarbij
gebruik wordt gemaakt van de informatie van criminele infiltranten, die onder
regie en gezag van het openbaar ministerie en politie strafbare feiten (blijven)
plegen;– alle zogeheten «frontstore-operaties», waarmee bedoeld
wordt het opzetten en/of exploiteren van een coverbedrijf of een structuur
van coverbedrijven, door middel waarvan desgevraagd facilitaire ondersteuning
in de vorm van goederen en diensten aan criminele groeperingen of organisaties
wordt aangeboden;– alle infiltratieoperaties, waarbij gebruik wordt gemaakt van niet
criminele burgerinformanten;– voorts ook alle operaties voortvloeiende uit (eventueel) in de
toekomst tot stand komende wetgeving op het terrein van direct afluisteren
alsmede deals met criminelen.Als tweede taak noemt het Instellingsbesluit goedkeuring te verlenen voor
verlenging als de termijn van goedkeuring is verstreken. Ook kan nadere goedkeuring
noodzakelijk zijn bij wijzigingen inzake de veiligheidsaspecten van personen,
de ernst en frequentie van te plegen strafbare feiten en dergelijke.Als derde taak krijgt de CTC het ontwikkelen van richtlijnen op het terrein
van de bijzondere opsporingsmethoden. Het Instellingsbesluit wijst daarbij
op de mogelijkheid dat die richtlijnen ertoe leiden dat de besluitvorming
in de toekomst weer op het niveau van de arrondissementen kan plaatsvinden.Als laatste taak krijgt de CTC opgedragen zich een beeld te vormen van
de overige vormen van bijzondere opsporing. Daarmee wordt gedoeld op andere
vormen van infiltratie, inkijkoperaties, operaties waarbij gebruik wordt gemaakt
van hoogwaardige technologie, zoals peilzenders en bakens, in het kader van
observatie. Voor wat betreft deze laatste vormen van opsporing is dus geen
goedkeuring noodzakelijk, maar volstaat melding aan de CTC. De commissie heeft
een registratietaak.De commissie is samengesteld uit een achttal leden van het openbaar ministerie.
Daarnaast zijn er enige adviserende leden, de landelijke officieren van justitie
en een viertal politiefunctionarissen.Devoorzitter: Zijn de verschillende standpunten
van het OM, waar het gaat om de zogenaamde «rekkelijken» en «preciezen»,
daarin vertegenwoordigd?De heerJansen: Ik kan niet zeggen dat er in
de commissie een verschil bestaat tussen partijen. Ik geloof dat alle standpunten
daarin op voldoende wijze zijn vertegenwoordigd en ook bij alle leden van
de commissie bekend zijn.Devoorzitter: Ook politie-ambtenaren zijn
lid van die commissie.De heerJansen: Ze zijn adviserend lid.Devoorzitter: Hebben ze in de praktijk niet
in feite hetzelfde te zeggen? Is er al eens gestemd?De heerJansen: Er is nog nooit gestemd. Het
grote belang van de adviserende leden, de politiemensen, is dat ze op grond
van de praktijk adviezen kunnen geven die van belang zijn voor de werkbaarheid
van bepaalde trajecten. Die adviezen zijn ook van belang waar het
gaat om risico's die aan trajecten zijn verbonden, risico's die wellicht ook
door degenen die de commissie advies vragen, onvoldoende zijn doordacht of
ingezien. Daaraan hechten wij veel waarde. Ook uit de praktijk van de commissie
blijkt dat dit een zeer belangrijke bijdrage is.1De verhouding tussen de hoofdofficieren van justitie en de CTC blijft
onduidelijk. Het is niet duidelijk of een hoofdofficier toch kan beslissen
een methode in te zetten nadat de CTC die methode heeft afgekeurd. In de praktijk
blijkt dat de CTC binnen het OM beslissingsrecht heeft gekregen. De procureur-generaal
portefeuillehouder georganiseerde criminaliteit kan zijn gezag aanwenden om
een conflict tussen een hoofdofficier en de CTC te beslechten.De heerDe Graaf: Bent u niet eigenlijk bezig
te doen datgene wat een hoofdofficier moet doen? Is het feit dat u bestaat
niet eigenlijk een testament van armoede voor de hoofdofficieren?De heerJansen: Ik vind dat toch een wat zware
uitdrukking: testament van armoede. U vindt u op mijn weg als het erom gaat:
is het niet een terrein waarin je zoveel mogelijk centraal en uniform afspraken
moet maken? Ik vind dat zo'n toetsingscommissie daarin een belangrijke rol
kan vervullen. De verantwoordelijkheid blijft uiteindelijk in de lijn bij
de hoofdofficier, maar die zal toch ter dege rekening houden met de adviezen
van de commissie.2Functioneren CTCDe CTC bevindt zich in de aanvangsfase. Er bestaat binnen het OM en de
politie nog enige onduidelijkheid over welke zaken slechts gemeld moeten worden
en welke zaken getoetst moeten worden.3 De CTC verwacht dat dit in de loop der tijd zal verbeteren.De beslissingen van de CTC zijn vertrouwelijk en worden niet verspreid.
Op die manier kan geen openbare jurisprudentie ontstaan over de in te zetten
methoden. De CTC maakt kwartaalberichten die aan de hoofofficieren van justitie
worden toegestuurd. Aangezien de hoofdofficier dient te beslissen of een methode
wordt voorgelegd aan de CTC, kunnen op die manier de beslissingen van de CTC
doorwerken.De CTC heeft inmiddels geoordeeld over 72 aanvragen. In bijlage 5 is schematisch
aangegeven welke beslissingen de CTC heeft genomen. De CTC heeft zich tot
nu toe vooral gebogen over de inzet van infiltratie-methoden. Het gaat bijna
steeds om verschillende vormen van infiltratie, waaronder het werken het politie-infiltranten
en burgerinfiltranten.De heerVos: Welke criteria legt u aan? Er
is geen wettelijke basis en dus moeten die criteria ergens vandaag worden
gehaald. Waaraan ontleent u uw criteria?De heerJansen: U bedoelt toetsingscriteria?De heerVos: Ja.De heerJansen: Voor een aantal zaken zijn
er geen wettelijke regelingen. Wel zijn er zaken zoals infiltratie, waarvoor
er een richtlijn bestaat. Die richtlijn geeft een aantal criteria aan. Dat
zijn ook de criteria die in de rechtspraak hun weg hebben gevonden. Ik noem
de uitgangspunten van proportionaliteit en subsidiariteit. Is wat je wil in
verhouding met de zaak? Kan het beoogde resultaat niet met andere, minder
vèrstrekkende middelen worden bereikt? Erg belangrijk is ook het principe
dat voorkomen wordt dat men in uitlokkingssituaties terechtkomt. Dit criterium
gaat ook wel door voor het «Tallon-criterium», genoemd naar een
zaak die door de Hoge Raad is behandeld. Men mag de verdachte niet brengen
tot handelingen die hij niet uit zichzelf zou willen plegen. Voorts kijken
wij ook naar de behoorlijkheid en de controleerbaarheid van het traject, de
regie die wordt gevoerd en de risico's die men een infiltrant laat lopen.
Daarbij kan het gaan om zijn veiligheid maar ook om de vraag of niet te gemakkelijk
tegen een infiltrant is gezegd: je gaat wel onder onze regie strafbare feiten
plegen maar maak je geen zorgen want we houden je straks wel
buiten de zaak. Dat wordt soms wat té gemakkelijk gezegd en het is
onze taak om te toetsen of dit inderdaad zonder kleerscheuren kan.Een ander punt waaraan wij absoluut stringent toetsen, is de kwestie
van de verdiensten van de infiltrant. Daarin zijn wij zeer rigoureus. Wij
vinden het niet acceptabel dat een infiltrant criminele verdiensten uit zijn
activiteiten krijgt. Het is een duidelijke eis onzerzijds dat dit niet gebeurt
en dat er wordt gezorgd voor een passende beloning in het kader van de tipgeldregeling.
Met betrekking tot het maken van afspraken met infiltranten hameren wij op
het vastleggen van die afspraken. Daar gaan wij vrij ver mee. Wij verlangen
ook wel dat die afspraken niet alleen schriftelijk worden vastgelegd maar
ook worden getoond aan de CTC.1Uit een analyse van de zaken tot nu toe leidt de commissie af dat de CTC
de volgende uitgangspunten hanteert bij het werken met infiltranten:– er mag niet worden afgeweken van de aard en de duur van de inzet
zonder de CTC hiervan op de hoogte te stellen;– afspraken moeten schriftelijk worden vastgelegd en de burgerinfiltrant
moet gewezen worden op de consequenties (o.a. aanhouding) bij schending hiervan;– criminele verdiensten moeten worden afgedragen in ruil voor een
beloning van justitie;– aandacht moet worden besteed aan het beperken van de afbreukrisico's;– de Nederlandse burgerinfiltrant mag doorgaans geen activiteiten
in het buitenland verrichten. Bij buitenlandse burgerinfiltranten moeten goede
schriftelijke afspraken worden gemaakt met de buitenlandse autoriteiten en
gewaakt moet worden dat er absoluut geen sprake is van uitlokking;– bij gecontroleerde aflevering of doorlating moet de uiteindelijke
omvang van een transport verdovende middelen gemeld worden, inclusief het
deel wat eventueel uiteindelijk het milieu ingegaat;– goede psycho-sociale begeleiding van de politie-infiltrant;– in geval van een buitenlandse politie-infiltrant in Nederland
of een Nederlandse politie-infiltrant in het buitenland: handelen conform
Nederlandse richtlijnen, schriftelijke afspraken met buitenlandse autoriteiten
onder meer over vrijwaring als sprake is van het plegen van strafbare feiten
en het sturen van een rogatoire commissie.Er is geen uniforme verslaglegging van de afweging van de CTC, wel worden
van de besprekingen in de beide kamers van de CTC summiere verslagen gemaakt.
De CTC laat per bief weten aan de aanvragers wat de beslissing van de CTC
is. In het merendeel van de gevallen wordt toestemming gegeven, waarbij de
CTC specifieke voorwaarden stelt. In sommige gevallen werden deze voorwaarden
niet nagekomen.Devoorzitter: Ik stel u deze vraag omdat wij
enkele gevallen kennen waarin u voorwaardelijk toestemming heeft gegeven.
In een bepaald traject zegt u: misschien is doorlevering mogelijk maar daar
moet even mee worden gewacht omdat wij nadere informatie willen hebben. Vervolgens
komt men zes maanden later bij u terug en dan is het al gebeurd. Ik doel nu
op een zaak waarin het weer gaat om het doorlaten van enkele duizenden kilo's
softdrugs, met de bedoeling een eventuele harddrugslijn uit te testen. Zo
is het gegaan en ik vraag mij af, wat nu die toestemming waard is.De heerJansen: Het geval waarover u nu spreekt,
is bijzonder specifiek. Het betrof de methodiek die wel vaker voorkomt. Er
komt een proefzending van een organisatie die wil nagaan of de afzetlijn naar
Nederland betrouwbaar is. Men stuurt een partij softdrugs – geen grote
hoeveelheid; enkele duizenden kilo's – met de bedoeling om, als dat
traject goed blijkt te functioneren, later een grotere zending harddrugs langs
dezelfde lijn binnen te brengen. In het geval waarover u nu spreekt, vonden
wij de beoogde «lijntest» niet verantwoord. Devoorzitter: Maar het gebeurde tòch.
Later komt men bij u terug met de mededeling: we konden niet anders. Wat is
nu het gevolg van het feit dat u het (nog) niet verantwoord vond?De heerJansen: Het is nadien niet gebeurd
onder de regie van politie en OM.Devoorzitter: Dan is er toch sprake van onstuurbaarheid?
U zegt dat het niet moet gebeuren maar het gebeurt toch. Later komt men bij
u terug met de vraag of men nog verder kan gaan met de informant.De heerJansen: Wij hebben gezegd dat die lijntest
niet verantwoord was. Wij hadden problemen met het Tallon-criterium. Wij vonden
niet dat het OM daaraan kon meewerken. Vervolgens hebben politie en OM hun
handen van dat proefzendingstraject afgetrokken.Devoorzitter: Maar dan weten OM en politie
later toch niet dat het tòch is gebeurd? Dan doen ze er verder niets
meer mee.De heerKoekkoek: Bovendien hadden ze de partij
dan in beslag moeten nemen.De heerJansen: Maar men wist bij benadering
niet wanneer de partij zou binnenkomen.Devoorzitter: Later komt men bij u terug met
de mededeling dat men met die figuur wil verder werken en dat de proefzending
al heeft plaatsgevonden. Dan blijkt toch dat er niet aan uw voorwaarden is
voldaan? De vraag is nu niet of u de hele casus wilt doorlopen. De vraag is
wat voor effect dit heeft.De heerJansen: Het is een wat ongelukkige
casus. Het OM heeft zich bij onze beslissing neergelegd maar de proefzending
kwam er toch, zij het niet onder regie van politie en OM.(...)Devoorzitter: Ook in een ander traject is
er sprake van een informant, die meewerkt in een criminele groep. Vooraf wordt
gezegd dat dat goed is, onder de voorwaarde dat afspraken schriftelijk worden
vastgelegd en dat de criminele winsten worden ingeleverd. Zes maanden later
blijkt dat die schriftelijke vastlegging zeer moeizaam verloopt; daar wil
men niet aan, ook de officier niet. Ook de afspraak over de criminele winsten
is nog niet gemaakt. U zegt dan: maken, voor de volgende keer. Daarmee geeft
u als het ware gelegenheid voor een «herhalingsoefening», een
herexamen. Dat wordt gehaald, maar ik vraag mij af wat er met die voorwaarden
gebeurt als daaraan niet kan worden voldaan.De heerJansen: Na de eerste periode is er
teruggekoppeld, waarbij is gevraagd waarom niet aan de gestelde voorwaarden
is voldaan. Naar aanleiding daarvan is er een uitvoerige uitleg en toelichting
gegeven. Ook al constateerden wij dat de afspraken niet op schrift waren aangeleverd,
op grond van die uitleg vonden wij dat het verantwoord was om met het traject
door te gaan. Wij maken wel vaker afspraken met officieren die neerkomen op:
begin nu op deze manier, binnen dat kader, en kom over drie maanden terug
zodat er nader over gesproken kan worden.1De CTC is tevens gevraagd enkele methoden achteraf te toetsen. De methoden
waren dan al toegepast.Devoorzitter: In een paar gevallen wordt u
gevraagd om achteraf te toetsen. Welke zin heeft dat eigenlijk?De heerJansen: Ik heb zoëven al gezegd
dat ik het toetsen achteraf problematisch vind. Het ligt ook duidelijk anders
dan het toetsen vooraf. Enkele trajecten waarin wij achteraf hebben getoetst,
waren trajecten waarin in de OM-lijn, hoofdofficier en PG, was ingestemd met
het te lopen traject. Het belang van de toetsing achteraf door ons zou kunnen
zijn dat wij in een bepaald traject zulke grote risico's zien – dat
heeft zich niet voorgedaan – of vinden dat men zo volstrekt ernaast
heeft gezeten dat wij de mensen die nog met de zaak bezig zijn ontraden om
dat voort te zetten. Dat is ook in een geval gebeurd.Devoorzitter: In een geval is dat gebeurd.
In welk geval is dat gebeurd?De heerJansen: Dat was een geval waarin het
probleem zat – het is al even aan de orde geweest – van de vrijwaring
van de infiltrant. Men had gezegd: natuurlijk, wij moeten jou op een bepaald
ogenblik ook wel aanhouden samen met de andere verdachten, want je speelt
een rol in die zaak, maar wij halen je er wel uit. Men kwam daarmee in de
problemen en stuurde toen aan op het maken van een vormfout.Devoorzitter: Een welbewuste vormfout?De heerJansen: Ja. Wij hebben gezegd dat wij
dat volstrekt onaanvaardbaar vinden.Devoorzitter: Heeft men toen naar u geluisterd? De heerJansen: Toen heeft men naar ons geluisterd
in die zin dat men zei: wij zijn het niet met je eens. Maar dat is ook de
zaak waarin het beroep op de portefeuillehouder heeft plaatsgevonden.Devoorzitter: Toen heeft de portefeuillehouder
wie gelijk gegeven?De heerJansen: De portefeuillehouder heeft
gezegd: ik vind het buitenproportioneel om de hele zaak af te blazen nu je
zover bent, maar leg je probleem aan de rechter voor; laat de rechter uitmaken
wat hij ervan vindt en wat hij eventueel...Devoorzitter: Uiteindelijk is die weg van
de vormfout dus niet gekozen?De heerJansen: Dat klopt.(...)Devoorzitter: U heeft ook de zaken getoetst,
achteraf, waarbij het is gegaan om de doorlevering van harddrugs en die gespeeld
hebben in het ressort Den Haag. Wat was het doel van die toetsing achteraf?De heerJansen: Dat was eigenlijk dezelfde
bedoeling als opgesloten lag in de overgangsregeling. Het waren lopende trajecten,
zaken die nog niet onherroepelijk waren afgedaan.Devoorzitter: Het ging om enige honderden
kilo's. Als mijn conclusie juist is, zegt u: eigenlijk is het onbegaanbaar
maar toch is het begrijpelijk.De heerJansen: Zojuist heb ik al aangegeven
wat onze visie is op het hoofdstuk doorleveren. Met die visie hebben wij die
trajecten bekeken. Ten aanzien van één traject hebben wij de
opmerking gemaakt dat wij zeker niet akkoord zouden zijn gegaan met het doorleveren
van een zo grote hoeveelheid. Ten minste hadden wij bedongen dat een stap
zou zijn ingebouwd. Men had veel kleiner moeten beginnen en moeten nagaan
wat die kleine stap zou opleveren. Echter, het was een gelopen traject waarbij
tot en met de hoogste OM-functionaris was ingestemd met deze werkwijze.1Beslissing ministerDe minister heeft in ieder geval één maal een beslissing
van de CTC overruled. Het gaat daarbij om een infiltratie-actie in het zuiden
van het land.Devoorzitter: U bent met een infiltratietraject
bij de Centrale toetsingscommissie geweest. Waar ging dat over?De heerPaulissen: Wij deden een infiltratie
in een criminele organisatie, die vanuit Nederland internationaal opereert.Devoorzitter: Daarbij is aan de orde geweest
dat er eventueel doorgelaten moest worden?De heerPaulissen: Ja. Op een gegeven moment
zijn wij voor de keuze gekomen of er een gecontroleerde doorvoer moest plaatsvinden.
Wij hebben gezegd: als wij die niet laten plaatsvinden, dus als wij op de
eerste partij ingrijpen, dan komen wij naar onze inschatting niet tot een
ontmanteling. Wij vinden het middel van de infiltratie, dat wij gebruikt hebben
en dat op dat moment geheel blootgelegd zou moeten worden, dan niet meer opwegen
tegen hetgeen wij bereiken. Daarom vonden wij dat wij eenmalig moesten laten
doorgaan.Devoorzitter: Had u daarvóór
al eenmalig doorgelaten? In vroegere zaken?De heerPaulissen: Een bewuste gecontroleerde
doorvoer hebben wij wel eens op het programma gehad, maar is er uiteindelijk
nooit gekomen. In een bepaalde zaak hebben wij wel eens gezegd: hier zou doorvoer
kunnen plaatsvinden. Toen hebben wij gezegd: maximaal 500 kilo hasj en eventueel
een hoeveelheid van ongeveer 3 kilo harddrugs, beide eenmalig. Dat zijn voornemens
geweest die uiteindelijk niet zijn uitgevoerd. Wel is het eens gebeurd –
maar dat is jaren geleden – dat wij 3 kilo gewoon zijn kwijtgeraakt.
Dat was een mislukte gecontroleerde aflevering. En 300 kilo hasj zijn wij
een keer kwijtgeraakt.Devoorzitter: Het infiltratietraject dat u
bij de Centrale toetsingscommissie bracht, was een traject met politie-infiltratie.
Dat heeft voor u het voordeel dat u in ieder geval meer in het proces-verbaal
krijgt. U kunt het dus beter gebruiken dan een burger-infiltratietraject.De heerPaulissen: En het is controleerbaar.
Dat vind ik ook heel belangrijk. Ik zei net dat informantenacties niet 100%
stuurbaar zijn. In de professionele begeleiding die op infiltratie plaatsvindt,
vind ik dat ik daarbij voor mij zelf, als teamleider, een grote mate van zekerheid
heb dat dingen zo gebeuren zoals wij ze gepland hebben. Devoorzitter: In welke orde van grootte wilde
u eventueel doorleveren om daarna meer succes te hebben?De heerPaulissen: Wij wilden eenmalig doorleveren.
Het is in ieder geval een wat grotere partij geweest dan 500 kilo.Devoorzitter: Meer dan 1000 kilo?De heerPaulissen: Laat ik zeggen: enige duizenden.Devoorzitter: Had u een garantie dat het bij
die ene keer zou blijven?De heerPaulissen: Gezien de turbulentie die
er op dit moment rond de gecontroleerde doorvoer is, hadden wij voor ons zelf
gesteld: jongens, in deze tijd moeten wij echt een plan maken waarin het maar
één keer plaatsvindt.Devoorzitter: Maar je kunt dan natuurlijk
een situatie hebben waarin je zegt: wij moeten het toch twee keer doen.De heerPaulissen: Die situatie moet je niet
uitsluiten. Wij hebben die in dit geval wèl uitgesloten. Ik denk ook
niet – zo helder heb ik het ook voor de CTC gezegd – dat ik in
dit specifieke geval voor een tweede keer terug was gegaan met: heren, er
is mij iets overkomen waarover ik eens met u wil praten.Devoorzitter: De CTC heeft deze werkwijze
goedgekeurd. Daarna keurt de minister het af.De heerPaulissen: Dat klopt.Devoorzitter: Is u geworden waarom de minister
het afkeurde? Hoorde u dat via de telefoon van Justitie? Hoe is dat gegaan?De heerPaulissen: Ik ben er zelf niet bij
geweest, maar wij hebben uiteindelijk een briefje van de minister gekregen,
een heel kort briefje: op het punt van de gecontroleerde doorvoer kon zij
op dit moment geen toestemming geven.Devoorzitter: Dat moet ongeveer in mei van
dit jaar zijn geweest.De heerPaulissen: Ja.Devoorzitter: Heeft u het toen weer op een
andere manier opgepakt? Wat is er toen gebeurd?De heerPaulissen: Wij hebben toen besloten
te stoppen. Wij vonden de gecontroleerde doorvoer echt noodzakelijk voor het
bereiken van het grotere doel in de infiltratie. Wij zijn meteen gaan denken
of er binnen de consignes van de minister nog mogelijkheden waren om dat doel
op een andere manier te bereiken. Toen werden wij helaas geconfronteerd met
het feit dat de zaak was uitgelekt in de pers. Toen hebben wij besloten om
de zaak abrupt te stoppen.1De voorzitter van de CTC verklaarde het volgende over de beslissing van
de minister:De heerKoekkoek: U heeft gezegd dat de CTC
uiterst terughoudend en beheerst optreedt. Toch heeft de minister in twee
gevallen uw oordeel opzij gezet. Hoe verklaart u dit in algemene zin? Op concrete
gevallen komen wij later terug.De heerJansen: Er is één geval
dat duidelijk naar voren komt. Of in het andere geval de minister iets heeft
tegengehouden, is mij nog steeds niet duidelijk. In het geval waarin dat wèl
heel duidelijk speelde, is de desbetreffende doorlevering voorgelegd aan de
minister van Justitie nadat in de lijn van het OM door hoofdofficier en PG
was besloten dat het belangrijk en verstandig was om die kwestie aan de minister
voor te leggen. Dat gebeurde in de week nadat de commotie over de RCID Kennemerland
was losgebrand. Enerzijds kun je zeggen dat het jammer was dat de minister
deze zaak, die zo goed in elkaar zat, tegenhield. Anderzijds gebiedt de nuchterheid
te constateren dat, als je vindt dat een zaak de politieke verantwoordelijkheid
van de minister kan raken en je de zaak daarom aan de minister voorlegt, die
minister natuurlijk ook het recht heeft om «neen» te zeggen.De heerVos: Maar is nu het bestaan van de
CTC naar aanleiding hiervan ter discussie gesteld?De CTC is toch als het ware in haar hemd gezet?De heerJansen: Dat vind ik wat zwaar uitgedrukt.
Naar aanleiding van deze gebeurtenis is er wèl een brief gegaan –
een brief van mij, geschreven namens de CTC – naar het college van PG's.
Daarin heb ik gesteld dat ik, als dit het laatste woord is over doorlevering,
wat dergelijke zaken betreft een probleem zie voor de CTC.2De minister lichtte haar beslissing als volgt toe: Devoorzitter: Ligt het aan de politieke gevoeligheid
dat u in mei van het jaar van de infiltratie-operatie in het Zuiden zegt die
niet meer te willen doen. Die methode leek, vergeleken met de IRT-methode,
zeer verantwoord te zijn. Ik doel dus op de infiltratiemethode van het kernteam
in het Zuiden, waarvan u zegt het niet meer te willen doen, omdat er te weinig
garantie is dat men de zaak echt in beslag kan nemen.MevrouwSorgdrager: Als de zaak waar u nu over
spreekt, in het Zuiden des lands, loopt, is er geen kader wat de Centrale
toetsingscommissie kennelijk had vastgesteld.Devoorzitter: Zij vonden het goed!MevrouwSorgdrager: Zij vonden het goed, maar
het openbaar ministerie twijfelde kennelijk, want men is naar mij toegekomen
met de vraag of het door kon gaan. Wij hebben toen die methode besproken en
bekeken wat de te verwachten effectiviteit was. Ik vond, nu men het mij toch
vroeg, dat men een te vaag doel had. De effectiviteit van de methode was niet
groot genoeg. Ik verwachtte dat men over enige tijd weer bij mij zou komen
met dezelfde vraag over dezelfde zaak. Dat moesten wij dus gewoon niet doen.
(...)Devoorzitter: Nu is de voorzitter van de toetsingscommissie
bijna opgestapt vanwege uw afwijzing. Daar heeft hij over gedacht. Dat heeft
hij hier ook verklaard. Ik doel op de heer Jansen. Betekent dat nu dat u zegt
dat in de toekomst de Centrale toetsingscommissie het maar moet beslissen
of zegt u dat u daarin een eigen mogelijkheid tot ingrijpen houdt?MevrouwSorgdrager: Ik vind dat ik vanuit de
ministeriële verantwoordelijkheid die mogelijkheid moet houden. Dat moet
de commissie ook weten. En de voorzitter ook.Devoorzitter: Geldt dat voor alles wat de
commissie beslist?MevrouwSorgdrager: Kijk, ook daar ligt het
aan de prudentie van de commissie wanneer iets wel of niet aan de minister
moet worden voorgelegd. Ik kan natuurlijk niet ieder beslissing die de commissie
moet nemen bewerken, en dat wil ik ook niet. De commissie zal dus zelfstandig
beslissingen moeten nemen, binnen de kader die ik heb gesteld. Wanneer men
het gevoel heeft dat iets het kader te buiten gaat of dat er sprake is van
een twijfelgeval, dan vind ik dat men het uiteindelijk aan mij moet voorleggen.
In principe moet de commissie, natuurlijk binnen de kaders, zelf kunnen werken.Devoorzitter: Het is aan de commissie om u
te informeren of is het aan de secretaris van de commissie?MevrouwSorgdrager: Nee, het is aan de commissie
om mij te informeren. Ik vind dat wij dat ook heel zuiver moeten houden. Het
is eigenlijk niet eens aan de commissie, maar aan de voorzitter van het openbaar
ministerie. De commissie werkt immers met een mandaat van het college van
procureurs-generaal. Het hoort dan via de voorzitter bij mij terecht te komen.Devoorzitter: U heeft toch die commissie...MevrouwSorgdrager: Het is een commissie van
het openbaar ministerie.Devoorzitter: Dat begrijp ik even niet. Nu
zegt de heer Hirsch Ballin: ik heb gezorgd voor die commissie. Dat is dezelfde
commissie, namelijk de Centrale toetsingscommissie. Daar bent u toch gewoon
helemaal verantwoordelijk voor, ook voor het instellen daarvan?MevrouwSorgdrager: Ik heb ervoor gezorgd dat
het college van procureurs-generaal per 1 januari 1995 die commissie heeft
ingesteld. Die commissie heeft een eigen taakomschrijving, doet dat namens
het college van procureurs-generaal.De heerVos: Weet de voorzitter van de CTC
wat u belangrijk vindt? Weet hij wanneer hij u zaken melden moet?MevrouwSorgdrager: Dat neem ik aan, dat hij
dat weet.19.2.5 Beoordeling OrganisatieBevoegdheden en verantwoordelijkheden van officieren van justitie zijn
onderling niet goed afgebakend. Inhoudelijke richtlijnen over opsporingsmethoden
waren binnen het OM tot voor kort nagenoeg afwezig. Binnen de top van het
OM zijn de opsporingsmethoden slechts in hoofdlijnen besproken. De Vergadering
van procureurs-generaal heeft nooit systematisch de wenselijkheid en haalbaarheid
van specifieke opsporingsmethoden beoordeeld. De commissie is van oordeel dat de reorganisatie van het OM een positieve
bijdrage kan leveren aan een verantwoorde opsporing. Daarvoor zal het noodzakelijk
zijn dat officieren van justitie, hoofdofficieren en procureurs-generaal expliciet
hun verantwoordelijkheid nemen ten aanzien van het gezag over de opsporing.
De commissie constateert dat het daaraan in de afgelopen jaren ontbroken heeft. Selectie onderzoekenDe commissie is van oordeel dat de selectie van te onderzoeken strafzaken
te onduidelijk is. In de wet staat dat het OM het gezag heeft over de opsporing.
De commissie heeft de indruk dat bij de selectie van onderzoeken niet het
OM maar anderen de selectiebeslissing nemen. De procedures die moeten worden
gevolgd om tot een keuze te kunnen komen zijn te complex en te langdurig.
Velen bemoeien zich op enigerlei wijze met deze besluitvorming. De verschillende
commissies die zich bezig houden met deze besluitvorming zijn deels oneigenlijk.
De commissie heeft de indruk gekregen dat feitelijk de politie de beslissing
neemt over de te onderzoeken zaken.De commissie acht het gewenst dat het OM advies vraagt aan al deze betrokkenen,
in het bijzonder de politie, maar is van oordeel dat het OM de beslissing
dient te nemen over de te onderzoeken zaken. Op dit moment schiet de gezagsuitoefening
van het OM naar het oordeel van de commissie op dit punt tekort. Sturing en controle methodenDe commissie constateert dat het OM in het verleden te weinig sturing
heeft gegeven aan de inzet van opsporingsmethoden. Het OM heeft zich onvoldoende
op de hoogte gesteld van de methoden die door politie en bijzondere opsporingsdiensten
werden gebruikt. Met het argument van de noodzakelijke vertrouwelijkheid werd
onvoldoende doorgevraagd over wat nu precies gedaan werd door de politie.
Het OM heeft te weinig als eis gesteld dat beslissingen over de gebruikte
opsporingsmethoden schriftelijk werden vastgelegd. Het gevolg is dat nu nauwelijks
meer kan worden gereconstrueerd welke methoden in welke zaken zijn gehanteerd.
Het OM heeft nauwelijks inhoudelijke richtlijnen geformuleerd die sturing
zouden hebben kunnen geven aan de inzet van opsporingsmethoden.Het OM is naar het oordeel van de commissie tekort geschoten in zijn sturende
en controlerende taak ten aanzien van het gebruik van opsporingsmethoden.
In hoofdstuk 3 heeft de commissie beschreven tot welke gevolgen dit gebrek
aan sturing en controle heeft geleid. De commissie voegt daaraan toe dat het
ontbreken van een eenduidige gezagsconceptie bij het OM in belangrijke mate
heeft bijgedragen aan het gebrek aan sturing en controle.De CTC kan een rol spelen in de intercollegiale toetsing. De commissie
juicht het werk van de CTC als vorm van een dergelijke toetsing vooraf toe,
maar zij wijst een beslissende rol voor de CTC af. De commissie is bovendien
van oordeel dat er meer structurele inhoudelijke beleidslijnen moeten komen.
De commissie constateert dat de CTC zulke beleidslijnen tot op dit moment
niet ontwikkeld heeft. 9.3 Rechters-commissarissen 9.3.1 InleidingDe Nederlandse rechter-commissaris roept niet dezelfde beelden op als de Italiaanse. In ons land staan de rechters-commissarissen niet
in de frontlinie van de strijd tegen de misdaad. Dit is het gevolg van het
feit dat in Nederland niet de rechter-commissaris, maar de officier van justitie
de aard en de omvang van het strafrechtelijk onderzoek bepaalt. Dat neemt
niet weg dat er actieve en minder actieve rechters-commissarissen in Nederland
zijn, ook waar het onderzoeken naar georganiseerde criminaliteit betreft.
De commissie besteedt aandacht aan de organisatie en het functioneren van
de rechters-commissarissen. Het gaat daarbij dan vooral om de rol die de rechter-commissaris
speelt en kan spelen bij de inzet van opsporingsmethoden. 9.3.2 Organisatie Rol rechter-commissarisIn grote lijnen gezien bevindt de Nederlandse rechter-commissaris zich
midden op de weg die van politie-onderzoek naar de terechtzitting leidt. In
het geheel van de strafrechtspleging is de rol van de rechter-commissaris
echter beperkt. Aan het overgrote deel van de strafzaken komt geen rechter-commissaris
te pas. De officier van justitie dagvaart de verdachte dan op basis van het
door de politie verichte opsporingsonderzoek. In andere gevallen komt het
voor dat nadat de politie een strafzaak heeft onderzocht de officier van justitie
aangeeft, welke strafbare feiten door de rechter-commissaris verder zouden
moeten worden uitgediept. Deze laatste verhoort dan verdachten en getuigen
over de feiten die de officier heeft omschreven, in aanwezigheid van de raadsman
van de verdachte. De rechter-commissaris kan bepalen dat bepaalde ingrijpende
maatregelen, zoals inbewaringstelling, huiszoeking en telefoontap worden uitgevoerd.
Als de rechter-commissaris zijn werk gedaan heeft, kan de zaak naar de terechtzitting.De redenen voor de officier van justitie om een gerechtelijk vooronderzoek
te vorderen zijn divers. De in de praktijk belangrijkste reden is gelegen
in het feit dat de rechter-commissaris over bevoegdheden beschikt die de officier
van justitie mist. Te denken valt onder meer aan het doen van huiszoekingen
en het aftappen van telefoons.Als de officier van justitie zulke ingrijpende maatregelen nodig acht,
zal hij daarvoor altijd naar de rechter-commissaris moeten. De rol die een
rechter-commissaris speelt tijdens een onderzoek naar een criminele organisatie
wordt in het onderstaande voorbeeld uitgewerkt.Nadat de rechter-commissaris of het kabinet (zijn kantoor) door de
zaaksoffier is benaderd over de vraag of hij in de gelegenheid is om een groot
en langdurig gerechtelijk vooronderzoek te verrichten, volgt op de vordering
van de officier het openen van een gerechtelijk vooronderzoek en het verlenen
van machtiging tot het afluisteren van telefoons. De rechter-commissaris toetst
het bestaan van een verdenking, mogelijk extra kritisch als die op CID-informatie
berust.Vervolgens toetst hij verzoeken tot het verlengen van de machtigingen
telefoontap, en verzoeken om nieuwe taps. Hij ontvangt de verslagen van de
tapgesprekken.Afhankelijk van zijn nieuwsgierigheid en de mededeelzaamheid van
de officier en de politie (beide hebben met taakopvatting te maken) ontvangt
hij informatie over het opsporingsonderzoek, zoals een infiltratietraject.
Vervolgens wordt hij benaderd om een datum voor de huiszoeking te bepalen.
Voorafgaand aan de huiszoeking vindt een briefing plaats. Van te voren is
geïnformeerd of de rechter-commissaris speciale wensen heeft inzake deze
huiszoeking (bijvoorbeeld op het terrein van het proces-verbaal van inbeslagneming,
of de aanwezigheid van de officier van justitie). Afhankelijk van het soort
onderzoek vinden de aanhoudingen direct plaats, of verlopen enkele maanden,
soms nog meer, tussen huiszoekingen en aanhoudingen.Na de aanhouding wordt de rechter-commissaris benaderd voor verhoor
van de verdachten die al enkele dagen inverzekering zijn gesteld en van wie
de officier de inverzekeringstelling nog enkele dagen wil laten
voortduren, voordat eventueel inbewaringstelling wordt gevraagd. Zo'n verhoor
dient om de rechtmatigheid van de inverzekeringstelling te toetsen. Dit doet
zich vooral voor als het een zo groot onderzoek betreft, dat het veel tijd
vergt om de verdachten omtrent de verdenkingen te verhoren.Enkele dagen daarna verhoort de rechter-commissaris de verdachten
op vordering van de officier van justitie tot inbewaringstelling. Hij bepaalt
of die vordering wordt toegewezen. Vanaf dit moment krijgt de rechter-commissaris
meer greep op het gerechtelijk vooronderzoek. Hij ondervraagt de verdachte
over zijn aandeel in de verdenkingen, in aanwezigheid van de advocaat. Hij
heeft, evenals de advocaat, van de officier de processtukken ontvangen die
de verdenking moeten staven en hij vormt zich een oordeel over de gegrondheid
van die verdenking aan de hand van die stukken en aan de hand van de verklaring
en de opmerkingen van de verdediging. De rechter-commissaris gaat vervolgens
op verzoek van het OM en de verdediging en op eigen initiatief de getuigen
horen die nader licht op het onderzoek kunnen werpen. Het betreft vaak getuigen
die ook al door de politie zijn ondervraagd, maar andere getuigen, vaak door
de verdediging voorgedragen, zijn zeker geen uitzondering. Onder de getuigen
neemt de bedreigde getuige een bijzondere plaats in (art 226a e.v. Sv).Naast een aantal niet onbelangrijke, maar betrekkelijk weinig voorkomende
werkzaamheden als het leiden van reconstructies van strafbare feiten en het
opgraven van lijken voor nader onderzoek, spelen rogatoire commissies uit
en naar het buitenland een toenemende rol in het gerechtelijk vooronderzoek.
Op verzoek van buitenlandse justitiële autoriteiten die belast zijn met
de buitenlandse takken van het grote onderzoek kunnen rechters-commissarissen
onderzoekshandelingen, zoals verhoren en huiszoekingen verrichten, vaak in
aanwezigheid van buitenlandse collega's of opsporingsambtenaren. Omgekeerd
kunnen zij zelf in het buitenland aanwezig zijn bij getuigenverhoren of andere
onderzoekshandelingen die op hun verzoek in dat buitenland worden ondernomen.
Die aanwezigheid dient uiteraard om erover te waken dat de juiste vragen worden
gesteld en dat de waarheidsvinding aan Nederlandse maatstaven voldoet. Rogatoire
commissies vinden plaats in het kader van internationale rechtshulpverdragen.Als de rechter-commissaris de indruk heeft dat door de verhoren en
andere activiteiten de zaak voldoende tot klaarheid is gebracht, of in ieder
geval niet duidelijker kan worden, sluit hij het gerechtelijk vooronderzoek.
In grotere onderzoeken is het niet ongebruikelijk dat nadat de terechtzitting
is begonnen (dit moet binnen ongeveer honderd dagen na de aanhouding) de zaak
wordt aangehouden zodat het vooronderzoek kan worden voortgezet. Zo kan het
gebeuren dat de inhoudelijke behandeling ter terechtzitting pas negen maanden
na de aanhouding begint. Ook nadat het gerechtelijk vooronderzoek afgerond
is kan het voorkomen dat een rechter-commissaris de zaak terugkrijgt, namelijk
omdat de rechtbank of, in hoger beroep, het hof aanvullend onderzoek nodig
acht.Het strafrecht was in het verleden het stiefkindje bij de rechtbanken.
Inmiddels bestaat een volstrekte gelijkwaardigheid met civiel recht. Rechters
moeten nu op minimaal twee terreinen kunnen opereren. De functie van rechter-commissaris
staat in vergelijking met het verleden hoger in aanzien. Een benoeming als
rechter-commissaris is van belang voor een verdere carrière in de rechterlijke
macht.De formele wettelijke positie van de rechter-commissaris is tweeslachtig.
Enerzijds is hij leider van het gerechtelijk vooronderzoek en heeft hij de
bevoegdheid tot het uitoefenen van zware dwangmiddelen. Anderzijds bepaalt
niet de rechter-commissaris, maar de officier welke strafbare feiten onderwerp
van gerechtelijk vooronderzoek zullen zijn. Onafhankelijkheid, beleid en hiërarchieDe rol van de rechter-commissaris kan alleen begrepen worden tegen de
achtergrond van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, met name de
zittende magistratuur. Artikel 113 van de Grondwet draagt de berechting van
strafbare feiten aan de rechterlijke macht op. Artikel 117 van de Grondwet
wet bepaalt dat de leden van de rechterlijke macht, met rechtspraak belast
voor het leven worden benoemd. De hiërarchie die bijna elke organisatie kent in vormgeving en uitvoering
van haar hoofdtaak, ontbreekt op de rechtbanken. De onafhankelijkheid van
de zittende magistratuur heeft veroorzaakt dat van een gezamenlijke visie
op beleid ten aanzien van strafrechtelijke vraagstukken binnen een rechtbank
geen sprake is. De primaire richtsnoeren zijn de wet en jurisprudentie. Van
beleid van rechters-commissarissen op het terrein van de inzet van opsporingsmethoden
is nauwelijks sprake. Coördinerend rechter-commissarisIn de zes arrondissementen waar een kernteam is gevestigd is een coördinerend
rechter-commissaris (CRC) benoemd in de rang van vice-president van de arrondissementsrechtbank.1 De CRC zou de volgende taken moeten
vervullen:– hij coördineert de behandeling van kernteam zaken;– hij staat de andere rechters-commissarissen die zaken van dat
kernteam behandelen bij;– hij begeleidt de opleiding van die rechters-commissarissen;– hij is aanspreekpunt voor de kernteamofficieren.De functie van coördinerend rechter-commissaris is nog niet uitgekristallisseerd.
De inhoud van de functie wordt zeer verschillend beoordeeld: van aparte onderzoeksrechter
tot enige coördinatie tussen de rechters-commissarissen. Er bestaat behoefte
aan een wettelijke onderbouwing van de Justitie.2Verhouding met anderenOver het algemeen bestaat er weinig direct contact tussen de rechter-commissaris
en de politie. Soms is er rechtstreeks contact tussen de politie en de rechter-commissaris
als het OM niet te bereiken is.De rechters-commissarissen hebben naar eigen zeggen behoefte aan een meer
magistratelijke opstelling van het OM. Volgens sommigen ontbreekt het wel
eens aan een onafhankelijke sturende rol van het OM ten opzichte van de politie. 9.3.3 Methoden Inzicht methodenDe rechter-commissaris is vooraf niet op de hoogte van bijzondere opsporingsmethoden
in de proactieve fase. In enkele gevallen meldt de officier een bijzondere
opsporingsmethode. Over het algemeen zijn de rechters-commissarissen niet
op de hoogte van de opsporingsmethoden die worden gebruikt, tenzij zij daar
wettelijk toestemming voor moeten geven. De commissie constateert dat van
enige controle door de rechters-commissarissen van de in dit onderzoek centraal
staande methoden geen sprake is geweest. De rechters-commissarissen rekenen
dat doorgaans niet tot hun taak, hoewel zij wettelijk gezien tijdens het gerechtelijk
vooronderzoek belast zijn met de leiding van het onderzoek.De meningen over de vraag of de rechter-commissaris een toetsende of sturende
rol moet krijgen in de fase voordat sprake is van een verdenking variëren
per geïnterviewde rechter-commissaris. Sommigen stellen dat de rechter-commissaris
zich verre moet houden van het actief opsporen en zich moet beperken tot zijn
toetsende rol volgens de wet. Formeel geeft de wet de rechter-commissaris
een toetsende rol. Anderen zien wel degelijk een rol bij het vooraf beoordelen
van in te zetten opsporingsmiddelen. Inhoud controleDe controle van de rechter-commissaris heeft merendeels nagenoeg automatisch
plaats. De verlenging van telefoontaps op vordering van de officier zal zelden
op tegenwerking van een rechter-commissaris stuiten. De commissie heeft in
meerdere onderzoeken kunnen constateren dat nadat eenmaal een telefoontap
is goedbevonden een volledige afweging bij een verzoek tot verlenging niet
meer plaatsvond. Slechts een minderheid van de rechters-commissarissen leest
ook daadwerkelijk de tapverslagen. Toch wordt een vordering tot een gerechtelijk
vooronderzoek soms teruggestuurd door de rechter-commissaris naar de officier
van justitie. De controle van de rechter-commissaris leidt af en toe tot een
andere beslissing dan de officier en de politie voor wenselijk hielden.De heerVos: Hoe vaak weigert u als rechter-commissaris
een besluit, bijvoorbeeld om de telefoon af te luisteren of een huiszoeking
te doen? Kunt u dat in percentages aangeven? Is dat 5%, 10%?De heerGelderman: Tja, cijfertjes. Het komt
een enkele keer voor, maar niet vaak.De heerVos: Negen van de tien gevallen worden
door u gehonoreerd?De heerGelderman: Ja.De heerVos: Is de kwaliteit van de aanvragen
dan zo subliem dat u in bijna alle gevallen genoopt bent om te honoreren?De heerGelderman: Ze zijn gewoon, niet subliem.
Het is gewoon een net proces-verbaal, met helderheid over de situatie en over
de vraag waarom dit middel moet worden gebruikt en waarom iets anders niet
meer mogelijk is en met een duidelijk beeld van de verdenking. Ik vind dat
een keurig beeld op grond waarvan je zo'n beslissing kunt nemen.1De controle van de rechter-commissaris heeft nu vooral betrekking op vormen
van observatie, vooral het afluisteren van telecommunicatie aangezien daar
een wettelijke regeling voor bestaat waarin de rechter-commissaris een toetsende
rol heeft. Het verschijnsel infiltranten en informanten lijkt meer verontrusting
te veroorzaken dan observatie of inkijkoperaties. Hier klagen leden van de
zittende magistratuur over een gebrek aan openheid bij het OM en politie.
Al acht men het op zichzelf begrijpelijk dat niet alles over de informant
kan worden prijsgegeven, men wijst erop dat de rechter zijn toetsende taak
moet kunnen uitoefenen Het rotsvaste geloof in het proces-verbaal is afgekalfd
bij de rechters-commissarissen. De rechtbanken worden kritischer. Het inzicht
van rechtbanken in het gebruik van opsporingsmethoden is desondanks niet groot.
De rechtbanken zien veel niet.De heerVos: En biedt u in dit kennelijk strafrechtelijk
hoogseizoen voldoende weerstand aan verzoeken die door de politie aan uw adres
gericht worden? Of is het stempelwerk, zoals ook in het rapport van de werkgroep
gezegd is?De heerGelderman: Nee, nee. Het kan zijn dat
er in een al lopend GVO een nieuwe tap moet komen en dat dit razend snel moet
gebeuren. Dat kan dan, omdat je al wat kennis van de zaak hebt, vrij snel
beslist worden. Maar dat zijn uitzonderingen. Wij nemen bewust de tijd om
af te wegen en goed te motiveren, waarom er een bepaalde stap gezet wordt.
(...)De heerVos: Een gesloten CID-traject is gesloten.
Als u niets weet van het gesloten traject en toch de vraag krijgt of de telefoon
mag worden afgetapt, dan ligt het bij u om te besluiten of u meer informatie
inwint, dan wel of u zich voldoende geïnformeerd geacht.De heerGelderman: Als er een te kort CID-rapport
ligt, vraag ik om meer, want ik wil zelf kunnen toetsen wat de grondslag van
de vordering is. Ik ga niet af op schaduwbeelden.De heerVos: U wilt dus weten of er een al
dan niet gesloten CID-traject heeft plaatsgevonden en wat de inhoud daarvan
is.De heerGelderman: Ja. Maar ik moet u zeggen
dat het contact wat dat betreft met ook het OM betrekkelijk open is. Wij zitten
in hetzelfde gebouw; dat maakt het makkelijk: direct bereikbaar. Het betekent
dat, als ik een proces-verbaal krijg dat naar mijn smaak te weinig informatie
geeft, te weinig body heeft, om er voor mijzelf een beslissing op te baseren,
één telefoontje genoeg is om de officier bereid te vinden te
komen en uit te leggen wat er aan de hand is. (...)De heerVos: En als u bijvoorbeeld een proces-verbaal
krijgt, waarin staat dat uit CID-informatie gebleken is dat iemand betrokken
is bij een delict in verdovende middelen: wat doet u dan? Gaat u dan vragen:
wat is die CID-informatie?De heerGelderman: Zeker.De heerVos: Per definitie?De heerGelderman: Ja, in principe misschien
wel per definitie; het is maar hoe je het uitdrukt. Wanneer voor mij de informatie
te weinig grijpbaar is, te weinig helder is, vraag ik nader, bijvoorbeeld:
wat is het karakter van de informant? Is hij betrouwbaar of niet betrouwbaar?
Heeft hij het zelf gezien, deze informatie, of heeft hij het maar van horen
zeggen? Is het gecheckt en waar blijkt dat allemaal uit? Die informatie wordt
dan ook verstrekt.1De rechters-commissarissen zijn nauwelijks op de hoogte hoe tijdens de
parallelle opsporing het opsporingsonderzoek vorm krijgt. Zij weten alleen
dat wat van belang is voor het gebruik van dwangmiddelen door de rechters-commissarissen.
Rechters-commissarissen zijn bereid ten behoeve van een betere informatiepositie
verschillende gerechtelijke vooronderzoeken naast elkaar te laten lopen. 9.3.4 BeoordelingDe commissie constateert dat er onduidelijkheid bestaat over de rol die
rechters-commissarissen bij onderzoeken naar georganiseerde criminaliteit
hebben. Wettelijk gezien hebben zij tijdens het gerechtelijk vooronderzoek
de leiding van het onderzoek naar de feiten waarvoor de officier van justitie
dat onderzoek heeft gevorderd. De commissie constateert tevens dat rechters-commissarissen
op dit moment nauwelijks het gebruik van andere methoden dan de wettelijk
omschreven methoden toetsen. Infiltratie, het runnen van informanten en andere
vormen van observatie komen slechts zelden voor een rechter-commissaris.De wijze waarop de rechter-commissaris zijn toetsende rol vervult, varieert.
Vaak beperkt de rechter-commissaris zich tot een geïsoleerde beoordeling
van het van hem gevraagde dwangmiddel. Slechts een enkele rechter-commissaris
stelt zich minder terughoudend op. De commissie is van oordeel dat tot de
toetsende taak van de rechter-commissaris behoort dat hij inzicht eist in
het lopende opsporingsonderzoek. Hij moet immers beoordelen of de gegevens
op grond waarvan bijvoorbeeld een telefoontap wordt gevorderd, betrouwbaar
en op rechtmatige wijze verkregen zijn. Een beoordeling van proportionaliteit
en subsidiariteit is voorts niet goed mogelijk als de rechter-commissaris
geen weet heeft van de andere opsporingsmethoden die in het onderzoek worden
toegapst en de resultaten die daarvan mogen worden verwacht. Daarbij heeft
de commissie geconstateerd dat slechts in uitzonderingsgevallen beslissingen
van de rechter-commissaris ter zitting opnieuw worden bediscussieerd. De commissie
heeft kunnen constateren dat, indien nieuwe feiten aan het licht kwamen, zittingsrechters
enkele malen rechters-commissarissen om nader onderzoek verzochten.De coördinerend rechter-commissaris is een nieuw fenomeen. Binnen
de rechters-commissarissen bestaat nog verschil van mening over de wenselijkheid
en de taken van een coördinerend rechter-commissaris. Deze discussie
is terug te voeren op de spanning tussen de rechterlijke onafhankelijkheid
en de noodzaak tot enige beleidsmatige uniformering.De commissie is van oordeel dat een toetsing vooraf door een rechter-commissaris
van in te zetten ingrijpende opsporingsmethoden wenselijk en noodzakelijk
is. Op die manier kan door een rechterlijke toetsing gekomen worden tot een
effectieve en verantwoorde wijze van opsporing. 9.4 De korpsleiding 9.4.1 BevindingenVeel – zij het niet alle – korpschefs hebben te weinig aandacht
gehad voor de ontwikkeling van bijzondere opsporingsmethoden.Devoorzitter: Heeft de korpsleiding zich ooit
wel eens met deze praktische dingen beziggehouden?De heerVan Steeg: Niet in die zin dat de korpsleiding
gekeken heeft: is dit nu een CID-subject, of een opvraag heeft gedaan van
een CID-subject en daar inhoudelijk naar gekeken heeft. Maar de korpsleiding
heeft zich bijvoorbeeld heel uitdrukkelijk bemoeid met het moment waarop het
geautomatiseerd ging worden en met het moment waarop wij de nieuwe organisatie
ingingen en op verschillende locaties de informatie in gingen kloppen. U kunt
zich immers voorstellen dat dit gaat via telefoonlijnen die beveiligd moeten
worden. De heer Wiarda heeft zich daar zeer persoonlijk en nadrukkelijk mee
bemoeid.Devoorzitter: Ik bedoel: met het praktische
werk?De heerVan Steeg: Nee.Devoorzitter: U heeft zich in een ander verband
nog wel eens wat krasser uitgelaten over het verstand dat de korpsleiding
heeft van het CID-werk.De heerVan Steeg: Ja.Devoorzitter: Hoe kras was?De heerVan Steeg: Dat was zo kras dat ik zei,
dat Jan Wiarda veel verstand heeft van het managen van ons korps en ik van
het CID-werk, en dat wij het ieder op ons eigen vlak moeten doen. Ik denk
dat dit heel goed werkt. Uiteraard heeft hij wel de taak van controleren en
daar heeft hij weer een afdelingschef voor.1Sommige korpschefs geven aan zich tot voor kort nooit met de recherche
in het algemeen en de CID in het bijzonder te hebben bemoeid. Het overgrote
deel van de korpschefs heeft zelfs weinig of geen recherche-ervaring.Devoorzitter: Heeft u zich in het verleden,
voordat het interregionale rechercheteam uit elkaar spatte, inhoudelijk veel
met opsporingsmethodes beziggehouden?De heerNordholt: Nee, ik heb in de 36 jaar
dat ik bij de politie werk geen dag bij de recherche gediend. Ik ben geen
recherchechef geweest. Ik ben in 1984 begonnen als korpschef in Groningen.
Ik was daarbij natuurlijk wel verantwoordelijk voor de recherche. Sinds 1
januari ben ik daarvoor verantwoordelijk in Amsterdam, maar zonder recherche-ervaring.Devoorzitter: Wat wist u van onderzoeken die
liepen? Wat wist u van methoden die gebruikt werden?Wat wist u van voorkeuren? Wat wist u van keuzes?De heerNordholt: Wat ik wist, wist ik al toen
ik naar Amsterdam ging. In dat korps werd gebruik gemaakt van de methode pseudo-koop.
Ik wist ook, maar dat was pas in een latere fase, dat die pseudo-koop die
op zichzelf al een vorm van infiltratie is, veranderd is in korte-termijninfiltratie.
Ik denk dat pseudo-koop later zelfs veranderd is in lange-termijninfiltratie.
Wij hebben daarover gesproken in de gemeenteraad. De pseudo-koop was destijds
een heikel onderwerp. Het heeft nog even geduurd alvorens dat middel kon worden
ingevoerd. De heer Van Thijn heeft zich daar nogal sterk voor gemaakt.2Voor de korpsleiding gold zeker tot voor kort, evenals voor de korpsbeheerder,
dat andere prioriteiten dan bestrijding van de georganiseerde criminaliteit
voorrang kregen. Dit wordt bevestigd door de gang van zaken tijdens de reorganisatie
van de politie. De kracht van de recherche-afdelingen is nergens hoofddoel
van de reorganisatie geweest.De heerDe Graaf: Mag ik het vergelijken met
het openbare-ordevraagstuk: een beetje openbare-ordeprobleem... daar bent
u als korpschef misschien niet op de bok, maar wel heel dichtbij
zodat u precies weet wat er aan de hand is. Waar zit nu het verschil in? Dat
de recherche toch veel afstandelijker wordt benaderd?De heerWiarda: Dat zit hem in de traditie,
dat de openbare orde een zaak is van de burgemeester, die ook korpsbeheerder
was in de oude situatie. In de nieuwe situatie is hij in Utrecht ook nu weer
korpsbeheerder. Het contact met de burgemeester is veel intensiever... van
openbare-orde-operaties het directe afbreukrisico, ook in de publiciteit en
in politiek opzicht veel nadrukkelijker is en de politiële en justitiële
kansen altijd in sterke mate een zaak is geweest van de professionals bij
politie en openbaar ministerie. Daar treedt nu dus wel een verandering in
op en waar het moment komt, dat ik geïnformeerd moet zijn over zaken,
daar hebben we net al iets over uitgewisseld. Maar als u het hebt over een
infiltratie-actie... als het gaat over een politiële infiltratie met
een politie-infiltratie in een operatie bij ons, dan moet ik dat weten. Dat
vind ik zo vergaand en riskant, dat ik daar echt zelf bij betrokken wil zijn.
Maar als het gaat over het runnen en het aansturen van criminele informanten
in het milieu – die dan nu infiltrant heten, maar dat daargelaten –
dan vind ik dat iets, wat binnen de professionele lijn van openbaar ministerie
en recherche kan blijven, mits – en dat is ook iets nieuws – ik
daar wel in de zin van controle over hoe die zaak in het algemeen verloopt
daar indringend naar kijk. U moet niet vergeten, dat er een divisiechef recherche
tussen zit, die zeer berekend is voor zijn functie.1De geringe aandacht voor opsporingsmethoden kan bovendien worden verklaard
uit de overweging dat niet de korpsleiding, maar de officier van justitie
de recherche aanstuurt. Toch neemt dit laatste niet weg dat de korpschef even
goed verantwoordelijk is voor de CID en de ondersteunende recherchediensten
als voor het wijkteam. Bovendien heeft hij, en niet het OM, de leiding over
die diensten. Sterkte, opleiding, kwaliteit en ondersteuning zijn in de eerste
plaats zijn verantwoordelijkheid.Inmiddels bestaat die aandacht wel. Hierbij moeten echter wel kanttekeningen
worden geplaatst. De voornaamste problemen in de verhouding tussen de korpschef
en de CID vloeien voort uit het door de CID gepercipieerde belang hun bronnen
te beschermen. In het «beste» geval krijgt de korpschef alles
te horen, als hij dat wil, zelfs de namen van de informanten. Er zijn echter
veel CID-medewerkers die het niet juist achten de korpschef te informeren
over de details van hun werkzaamheden. Zelfs op uitdrukkelijke vragen van
de korpsleiding wordt dan geen antwoord gegeven. Deze houding van de CID lijkt
echter op zijn retour te zijn.De heerDe Graaf: U hebt wel eens eerder gezegd,
dat de noodzakelijke afscherming van informanten en het aparte traject dat
de criminele inlichtingendienst aflegt toch wel voor culturele spanningen
in de politie zorgt, tussen de politie-onderdelen. Ik neem aan dat dit is
tussen criminele inlichtingendienst en tactische recherche, de meer operationele
recherche. Heeft het bij u tot enige spanning aanleiding gegeven toen u zei:
ik wil alles weten? Is er niet gezegd: dit is echt te geheim om aan de korpschef
te vertellen; wij vertellen het hooguit aan de CID-officier, als wij het al
kunnen vertellen?De heerIJzerman: Ik heb die ervaring niet.
Er is in ons korps geen enkele terughoudendheid, noch binnen de leiding van
de CID, noch binnen de divisieleiding. Wij schermen het wel af voor anderen.
Het wordt uiteraard niet in den brede in het korps besproken, ook niet met
districtschefs enz. Met de korpsleiding worden dat soort zaken uitvoerig besproken.2De houding van de korpsleiding blijft, ook als er geen geheimen voor haar
zijn, afstandelijk. Ook het informeren van het OM lijkt niet haar eerste zorg.De heerIJzerman: Ik vind dat hij niet met
CID-rechercheurs moet spreken, niet operaties moet begeleiden, enzovoorts.
Dat moet hij aan de vakmensen overlaten. Ik zal de situatie in Twente als
voorbeeld nemen. Daar vindt enkele malen per maand indringend overleg plaats
tussen de chef CID en de CID-officier over wat er onder handen is, wat de
daarbij relevante aspecten zijn, wat getoetst moet worden. Op
het moment dat er tussentijds relevante indringende dingen gebeuren, wordt
er teruggekoppeld.1De heerKoekkoek: Toen op een gegeven moment
het inkijken bekend werd, ontstond er toch enige paniek in de tent, als ik
het zo zeggen mag. In elk geval vond men het nodig om met z'n allen naar u
toe te komen en het u voor te leggen. Ik schets het misschien wat kort, maar
dat was op een moment dat de zaak liep bij de rechtbank. Kunt u er een verklaring
voor geven, ook al was het misschien wat laat geweest, dat u niet gezegd hebt:
dit moet de zaaksofficier weten; dit moet het OM weten; zo gauw mogelijk want
anders gaan we voor de bijl?De heerWiarda: Ja. Ik kreeg die informatie
over die zaak naar aanleiding van de eerste publikatie. Dat was, geloof ik,
in de Telegraaf van 21 februari...Devoorzitter: Dat was 21 februari 1994.De heerWiarda: Ja. Ik heb daar toen onmiddellijk
overleg over gehad met Van Baarle, lid van de korpsleiding belast met de justitiële
portefeuille, om als een haas deze zaak te overleggen met het OM en te repareren.
Ik hoefde daarbij niet aan te geven – ik heb dat ook niet gedaan –
hoe dat gerepareerd moest worden, want dat is een kwestie van overleg. Hij
heeft daarop het divisiehoofd recherche, de heer Deelman, over die zaak gesproken.
De conclusie was: overleg met de CID-officier. Dus de CID-chef kreeg de opdracht:
overleggen met de CID-officier. Dat is ook gebeurd, maar daar heeft wat tijdverlies
tussen gezeten. Uiteindelijk krijgt de CID-officier de informatie enige dagen
nadat het onderzoek ter zitting is gesloten.Devoorzitter: Het duurt een maand.De heerWiarda: Alles bij elkaar dus een maand.De heerKoekkoek: Dat is dus niet goed gelopen.De heerWiarda: Dat ben ik met u eens.29.4.2 BeoordelingDe korpsleiding heeft tot voor kort weining aandacht voor recherchekwesties
of opsporingsmethoden gehad. De meeste korpschefs hebben ook geen recherche-achtergrond.
Die houding lijkt nu te veranderen. Korpschefs willen niet langer dat CID-aangelegenheden
geheim voor hen blijven. Zij willen in belangrijke zaken, zoals doorlatingen
en infiltraties, gekend worden. Het is niet duidelijk of die accentverschuiving
ook gevolgen heeft voor zaken die direct samenhangen met de kwaliteit van
de recherche zoals sterkte, opleidingen en personeelsbeleid.De commissie constateert dat sommige korpschef moeite hebben het gezag
van het OM – en het gezag van het bestuur – ten volle te aanvaarden.
Dit belast de gezagsuitoefening door het OM. Dat is in het bijzonder het geval
in enkele grootstedelijke regiokorpsen. 9.5 KorpsbeheerdersOok korpsbeheerders dragen verantwoordelijkheid voor de sturing en controle
van opsporingsmethoden. 9.5.1 BevindingenDe korpsbeheerder voert evenals voor andere onderdelen van de politie
het beheer over de CID.De heerRouvoet: Het onderwerp komt straks
ongetwijfeld nog terug als wij over het beraad zelf spreken. Nu zou ik u eerst
iets willen vragen over uw eigen korps. Hoe goed kent u uw korps? Ik doel
met name op de recherche en de CID.De heerd'Hondt: Beperkt, denk ik. Ik ken mijn
korps goed als het gaat om de structuur, de middelen die daarmee gepaard gaan
en de afspraken over het hanteren van methoden, en beperkt als
het gaat om de inhoud, om de vraag welke onderzoeken er worden gedaan, hoe
ze verlopen enz. Dergelijke zaken komen heel weinig aan de orde.1De korpsbeheerder is tevens verantwoordelijk voor het beheer van de politieregisters,
zo ook voor het beheer van de CID-registers. Ten aanzien van de CID heeft
de korpsbeheerder namelijk de plicht een registerbeheerder aan te wijzen.2De heerKoekkoek: Als korpsbeheerder was u
ook verantwoordelijk voor de politieregisters. Kun je die verantwoordelijkheid
waarmaken?MevrouwSchmitz: Je bent verantwoordelijk voor
het beheer, voor de veiligheid, voor het feit dat daar de juist informatie
in komt en dat er correct mee wordt omgegaan. Dat beheer delegeer je aan de
korpschef. Ik vind dat wel een lastige verantwoordelijkheid, want die echt
invullen, doe je als korpsbeheerder eigenlijk niet.De heerKoekkoek: Hoe zou het beter geregeld
kunnen zijn? Je kunt die verantwoordelijkheid eigenlijk niet waarmaken. Dat
begrijp ik van u.MevrouwSchmitz: Ik denk dat het heel lastig
is. Je zegt niet ieder half jaar: laat mij die politieregisters eens zien.
Zo werkt dat niet.Devoorzitter: Heeft u ooit een politieregister
gezien?MevrouwSchmitz: Nee.Devoorzitter: Heeft u ooit gevraagd: wat zit
daar nou in, jongens?MevrouwSchmitz: Nee. Ik meen dat je die verantwoordelijkheid
misschien rechtstreeks kunt laten bij de korpschefs of bij justitie/OM. Inhoudelijk
heb je er geen bemoeienis mee. Dat zou ook kunnen. Er zijn wel meer dingen
waarvoor je verantwoordelijk bent en waarop je aanspreekbaar bent. Maar hoe
maak je dat in de veelheid van zaken waar? Dat is waar.3De heerRouvoet: Heeft u wel eens in de CID-registers
gekeken?De heerd'Hondt: Ik heb er nooit in gekeken.De heerRouvoet: U mag het wel.De heerd'Hondt: Ik ben beheerder van die registers,
dus ik kan erin kijken, maar het is niet nodig in verband met de professionaliteit
en mijn verantwoordelijkheid, dus waarom zou ik het doen? Ik moet ze beheren.Devoorzitter: Maar mag u er nu in kijken?
U bent beheerder, maar u moet toch alleen een registerbeheerder aanwijzen?De heerd'Hondt: Ik moet een beheerder aanwijzen
en ik draag de verantwoordelijkheid voor het beheer van de registers. U weet
dat de CID-regeling geen wettelijke, maar een ministeriële regeling is.
Als er in verband met een goed beheer van de registers aanleiding is om erin
te kijken, dan is er in principe geen belemmering voor, denk ik.4Korpsbeheerders denken verschillend over hun verantwoordelijkheid voor
de aanpak van de georganiseerde criminaliteit.De heerKoekkoek: Wij hadden het over de driehoek
die de prioriteiten bepaalt. Dus dan moeten wij denken aan de korpschef, de
officier van justitie die zich met zware criminaliteit bezighoudt en de korpsbeheerder,
de burgemeester. Het lijkt mij dat die nogal een eind bij u vandaan zitten.De heerVan Amerongen: Het is even iets anders.
Het lijkt wel of wij overal anders in zijn als regio. Als afdeling hebben
wij een eigen driehoek: twee burgemeesters uit de regio en de «zwacri-officier»,
samen met de afdelingschef. Dat is de driehoek die ook het bevoegde gezag
vormt.De heerKoekkoek: Dat zijn twee burgemeesters
die zich namens het regionale college met de zware criminaliteit bezighouden.
(...)5De betrokkenheid van korpsbeheerders bij de toepassing van (bijzondere)
opsporingsmethoden is gelegen in zijn verantwoordelijkheid voor de personele
en financiële aspecten alsmede de corruptiegevoeligheid van het gebruik
van dergelijke methoden.6De heerKoekkoek: Vindt u dat een korpsbeheerder
verantwoordelijk is voor ongeoorloofd politie-optreden?MevrouwSchmitz: Je bent als korpsbeheerder
verantwoordelijk voor de wijze waarop politiemensen worden ingezet. En dan
bedoel ik ook hun persoonlijke situatie en hun veiligheid. Voor de gezagslijn
van justitie heb je het openbaar ministerie, maar als beheerder ben je een
heel eind verantwoordelijk. Als men buiten het eigen gebied optreedt en als
men acties onderneemt die te ver gaan, en in mijn ogen zeer vergaand te ver
gaan, ja, dan heb je een verantwoordelijkheid. Overigens sta ook ik wel voor
de intentie waarmee de mensen gewerkt hebben.De heerKoekkoek: De korpsbeheerder is medeverantwoordelijk
voor riskante operaties?MevrouwSchmitz: Je bent zeker medeverantwoordelijk.Devoorzitter: U neemt die verantwoordelijkheid
nu ook?MevrouwSchmitz: Bestuurders delegeren natuurlijk
veel aan de korpsleiding, dat is duidelijk. Maar waar een korpsleiding verantwoordelijk
is, is uiteraard daarmee ook de beheerder verantwoordelijk, dus ik vind dat
ik daar medeverantwoordelijk voor ben.1De heerRouvoet: Welke afspraken hebt u gemaakt
of maakt u over het hanteren van methoden?De heerd'Hondt: Omdat het niet strak geregeld
is, hebben wij de afspraak dat wij in de gezagsdriehoek, maar ook in de beheersdriehoek
de methoden aan de orde laten komen die bijzonder van aard zijn en die niet
bij de Centrale toetsingscommissie aan de orde komen. En wij hebben de afspraak
dat wij dat doen als de korpschef, de hoofdofficier van justitie of de gebiedsofficier
van justitie er behoefte aan heeft, omdat men met bepaalde aspecten van een
methode in z'n maag zit. Soms heeft het te maken met het aantal mensen dat
beschikbaar gesteld moet worden, soms ligt het aan het geld of de middelen
die gefourneerd moeten worden, soms ook is het een kwestie van de veiligheid
van degenen die eraan meewerken en soms gaat het om algemeen bestuursrechtelijke
aspecten.2De heerRabbae: Vindt u dat de korpsbeheerder
in principe een veto kan uitspreken over de inzet van een methode?De heerd'Hondt: Jazeker.De heerRabbae: In welke gevallen?De heerd'Hondt: Als het gaat om de veiligheid
van het personeel of om de hoeveelheid personeel die wordt ingezet. Dat zijn
de belangrijkste redenen, denk ik. Soms zit het ook in de arbeidsvoorwaarden.3De meeste korpsbeheerders stellen zich in de praktijk terughoudend op
als het gaat om opsporingsmethoden. Zij hanteren daarbij de opvatting dat
er een afbakening van verantwoordelijkheden is tussen het OM als gezagdrager
over de opsporingstaken van de politie en de korpsbeheerder als beheerder
van de politie.De heerd'Hondt: (...) Kijk, in het algemeen
zijn korpsbeheerders er uitermate terughoudend mee om zich bezig te houden
met de opsporingsmethoden. Men vindt toch eigenlijk dat die onder de verantwoordelijkheid
van het openbaar ministerie vallen. Ik formuleer het opzettelijk zo: het is
een gezagsverantwoordelijkheid, maar gezagsverantwoordelijkheid zonder verantwoordelijkheid
voor het beheer kan natuurlijk niet. Er staat in de Politiewet dat het beheer
ondergeschikt is aan het gezag, maar er wordt verder geen onderscheid gemaakt.
Dus waar de grenzen precies getrokken moeten worden, kun je niet ontlenen
aan de definities die de wet geeft. Dat moet in de praktijk worden opgebouwd
en dat is op zichzelf ook geen probleem, want aan de ene kant heb je de structuur
van de wet, die ingewikkeld is, en aan de andere kant heb je de verantwoordelijkheden
voor het dagelijkse politiewerk, wat betekent dat de grenzen verkend worden
en dat er afspraken gemaakt worden als de betrokkenen elkaars grenzen overschrijden.4Bij de besluitvorming over opsporingsmethoden staat het gezag van het
OM over de politie centraal. Dit neemt niet weg dat de verantwoordelijkheid
van de korpsbeheerders ook betrekking heeft op wezenlijke aspecten van de
opsporingspraktijk zoals de integriteit en de veiligheid van
politieambtenaren. In de praktijk leidt het beheer in al zijn facetten er
niet toe dat korpsbeheerders zich vergewissen van het gebruik van allerlei
opsporingsmethoden door de politie.De heerRouvoet: Ik neem aan dat er een gelaagdheid
is. Er is een criminele inlichtingendienst met een eigen chef in de lijn naar
de korpschef en daarboven de korpsbeheerder. Is het in uw korps bekend in
welke gevallen u iets wilt weten, via de korpschef of anderszins?De heerd'Hondt: Wat de CID betreft is dat
alleen bekend via de algemene afspraak dat men het moet melden als er sprake
is van afwijkende methoden, andere dan gebruikelijke methoden, als er sprake
is van onveiligheid in een situatie die naar het oordeel van de korpschef
niet tot de normale, gebruikelijke gang van zaken behoort. Die afspraak is
ook met de officier en de hoofdofficier van justitie gemaakt.1Korpsbeheerders stellen niet alles te willen weten van opsporingsmethoden.
Zij hielden, in elk geval tot voor kort, er een strikte beheersopvatting op
na. In een enkel geval bleek het onvermijdelijk dat de korpsbeheerder ook
buiten dat strikte kader op de hoogte werd gebracht van een «opsporingsmethode».Devoorzitter: Wist uw korpsbeheerder van het
uitgeven van paspoorten ten behoeve van de valse identiteit?De heerStraver: Ja, dat heb ik met haar besproken.
Wij hadden haar medewerking nodig omdat wij medewerking nodig hadden van de
afdeling burgerzaken van de gemeente.2De casuïstiek waarbinnen de methoden daadwerkelijk toegepast worden,
rekenen de korpsbeheerders tot de verantwoordelijkheid van het OM. Zij verschaften
zichzelf daarmee tot voor kort de legitimatie hun verantwoordelijkheid te
beperken tot beheersaspecten sec.Devoorzitter: Heeft u ook gevraagd, op welke
grondslag er werd ingekeken? Of vond u dat een aangelegenheid van het openbaar
ministerie?De heerd'Hondt: Het is natuurlijk primair
toch de verantwoordelijkheid van het openbaar ministerie. Ik heb wel gezegd
dat ik geïnteresseerd ben in de grenzen van het hanteren van de methode,
als het bij ons een keer voorkomt. Maar wij hebben daar tot nu toe geen discussie
over gehad.Devoorzitter: U heeft afgesproken dat dat
soort opsporingsmethoden – inkijken, het gebruik van actieve informanten
of infiltranten – vooraf met u worden doorgenomen?De heerd'Hondt: Die worden getoetst, ja.3De (hoofd)officier van justitie en de korpschef behoren de korpsbeheerder
in te lichten over methoden die consequenties hebben voor de organisatie,
de financiën en andere beheersaspecten van de politie. De hoofdofficier
moet de korpsbeheerder daar «af en toe» over terugmelden. In de
praktijk wordt er weinig gevraagd en weinig teruggemeld. De randvoorwaarden
betreffen onderwijl tevens de veiligheid van politiemensen en uitgaven die
buiten het ter beschikking staande budget vallen. Het komt echter in de meeste
regio's nooit voor dat vooraf in het beheersoverleg over bijzondere opsporingsmethoden
is gesproken. In dat overleg zijn evenmin vaste afspraken gemaakt over opsporingsmethoden
waarbij technische apparatuur wordt ingezet.Alle verantwoordelijkheden van de korpschef voor het personeel zijn een
afgeleide van de beheersverantwoordelijkheid van de korpbeheerder.De heerKoekkoek: Mijnheer d'Hondt, hebben
de korpsbeheerders het gevoel dat sommige korpschefs – een aantal van
hen is hier opgetreden – te sterk op de voorgrond treden?De heerd'Hondt: Er zijn zeker korpsbeheerders
die dat gevoel hebben. Korpsbeheerders vinden natuurlijk dat korpschefs in
het algemeen hun geluid moeten kunnen laten horen voorzover het met de professionaliteit
van de politie te maken heeft. Daar heeft de samenleving ook
behoefte aan; men wil weten wat politiechefs van bepaalde dingen vinden. Maar
als het gaat om het functioneren in ondergeschiktheid aan het gezag –
en dat is de kern van ons bestel – moet er natuurlijk niet te veel aan
de hand zijn met de verhouding tussen korpschefs en korpsbeheerders.De heerKoekkoek: Vindt u dat sommige korpschefs
in dit opzicht te ver zijn gegaan?De heerd'Hondt: Op grond van de ervaring kun
je dat wel zeggen, ja.De heerKoekkoek: En hoe wilt u dit als korpsbeheerder
verder voorkomen?De heerd'Hondt: Nogmaals, primair door te
zorgen voor goede verhoudingen, want met goede verhoudingen ontstaan dit soort
dingen niet. Dat betekent dat er niet te veel nadruk moet worden gelegd op
de onderlinge competentiegeschillen, maar vooral op professionaliteit en verantwoordelijkheid.
En voor het overige denk ik dat de formele situatie strikt gehandhaafd moet
worden.1De verantwoordelijkheid van de korpsbeheerders voor de opsporing staat
op dit moment ter discussie binnen het korpsbeheerdersberaad. De nog niet
afgeronde discussie tendeert naar een conclusie van de korpsbeheerders dat
hun beheerstaak samengaat met een zekere verantwoordelijkheid voor het gebruik
van opsporingsmethoden. Om die verantwoordelijkheid te kunnen uitoefenen dienen
zij op de hoogte te zijn van de te gebruiken en gebruikte opsporingsmethoden.29.5.2 BeoordelingDe commissie is van oordeel dat de korpsbeheerders een eigenstandige verantwoordelijkheid
hebben ten opzichte van het gebruik van opsporingsmethoden. Het beheer van
een politiekorps impliceert tevens inzicht in en controle op de te gebruiken
methoden voorzover het de zorg voor het personeel betreft. De commissie constateert
dat de korpsbeheerders tot nu toe een afstandelijke positie hebben ingenomen
ten aanzien van de opsporingsmethoden. De commissie acht het wenselijk dat
de korpsbeheerders, in goed overleg met de hoofdofficieren van justitie, de
eigen verantwoordelijkheid voor het gebruik van opsporingsmethoden meer inhoud
geven. Daarbij hoort een eigen verantwoordelijkheid voor de registers van
de politie, in het bijzonder van de CID. Van dit laatste zijn de meeste korpsbeheerders
zich niet bewust. 9.6 Ministeries 9.6.1 InleidingDe minister van Justitie draagt de primaire verantwoordelijkheid voor
de opsporing. De minister van Binnenlandse Zaken is op grond van zijn beheersverantwoordelijkheid
betrokken bij de opsporing. De commissie heeft onderzoek gedaan naar de wijze
waarop de beide departementen in het verleden betrokken zijn geweest bij de
organisatie van de opsporing en de besluitvorming rond het gebruik van opsporingsmethoden. 9.6.2 Ministerie van Justitie OrganisatieDe verhouding tussen het ministerie van Justitie en het OM is al vele
jaren onderwerp van discussie. De commissie constateert dat de verhouding
tussen het ministerie van Justitie en de hoofdofficieren en de procureurs-generaal
feitelijk minder hiërarchisch is dan de wet RO (artikel 5) doet vermoeden.
Het ministerie is terughoudend met directe sturing van het OM.
Het ministerie heeft de opsporing op hoofdlijnen aan het OM gelaten.De reorganisatie van het ministerie van Justitie is medebepalend voor
de rol van het ministerie ten opzichte van het OM. Ambtenaren op het ministerie
spreken van een voorwaardendenscheppende rol die het ministerie moet vervullen
ten opzichte van het OM. De verhouding tussen de minister en het nieuwe College
van procureurs-generaal moet zich nog uitkristalliseren.Devoorzitter: Waar het ons om gaat, is ook
de praktijk. Heeft u enige invloed doen uitoefenen op het openbaar ministerie
over wat er van methodieken die u bekend werden, gemeld moest worden? Heeft
u enige invloed gehad in de discussie over de vraag wat er in een proces-verbaal
moet staan? Ons is namelijk gebleken dat dat soms tot zaken leidde die klapten.De heerHirsch Ballin: Dat is niet de taak
van een minister van Justitie. De rechter heeft hier uiteraard de toetsende
taak ten aanzien van opsporing en vervolging. Dat is ook de reden waarom in
de wetten over administratieve rechtspraak door de jaren heen de strafvorderlijke
kwesties zijn uitgezonderd. Verder heeft uiteraard de procureur-generaal volgens
het Wetboek van Strafvordering de taak om te waken over de richtige opsporing;
dat is een toeziende taak.Mijn inspanningen waren erop gericht om het openbaar ministerie in
staat te stellen, die taak te vervullen. Mijn taak was niet om het openbaar
ministerie als het ware aan de leiband te nemen en zelf de rol te gaan vervullen
van een opperste ambtenaar van het openbaar ministerie, maar om in de organisatie,
ook de organisatie van de politie en de relatie tussen OM en politie, het
mogelijk te maken dat het openbaar ministerie deze rol vervult.1De afstand van het ministerie van Justitie tot de dagelijkse opsporing
is groot. Het ministerie draagt weinig kennis van de feitelijke uitvoering
van de opsporing.De heerSuyver: Het denken over opsporingsmethoden,
waaronder doorlevering, is de laatste jaren ontwikkeld. De casuïstiek
die daarbij aan de orde kwam is niet steeds duidelijk op het departement terechtgekomen.
Ik geef dat toe. Toch meen ik dat ik afgezien van de IRT-zaak en de Delta-methode –
doorlevering maakt daarvan deel uit – globaal voldoende op de hoogte
was om te kunnen beoordelen wat er aan opsporingsmethoden werd gebruikt en
uitgevoerd om mijn minister daarover voldoende helder te kunnen informeren.2Devoorzitter: Mijnheer Hirsch Ballin, u heeft
alle mogelijkheid om uiteen te zetten wat uw taakopvatting en wat uw verantwoordelijkheid
zijn. Ik vraag u alleen: wat wist u?De heerHirsch Ballin: Ik wist wat een minister
van Justitie behoort te weten over deze diensten.Devoorzitter: Wat was dat?De heerHirsch Ballin: Dat zij er zijn, dat
er regels zijn gesteld omtrent hun functioneren en dat er regels zijn gesteld
over het toezicht erop. Ik heb mij daarnaast regelmatig in gesprekken georinteerd.
Ik heb mij dus niet als supervisor opgesteld, maar ik heb mij georiënteerd
op hoe dingen in de praktijk gaan. Dat heeft bijvoorbeeld geleid tot een werkbezoek
met indringende gesprekken aan een van de infiltratieteams.Devoorzitter: Wist u hoe CID-informatie verzameld
wordt?De heerHirsch Ballin: Wat betreft de precieze
werkwijze, als u bedoelt hoe dat in een concrete strafzaak gaat, moet het
antwoord «nee» zijn. Wat betreft de algemene patronen van werken,
is het antwoord «ja».Devoorzitter: Wist u wanneer iemand in de
praktijk een CID-subject wordt?De heerHirsch Ballin: Wanneer wordt iemand
in de praktijk een CID-subject? Er is uiteraard een heleboel over gesproken
in de afgelopen maanden en jaren, maar als ik even terugga naar het niveau
van basiskennis dat aanwezig was en aanwezig hoort te zijn: een CID-subject
is iemand van wie vage maar toch redelijk duidelijke aanwijzingen bestaan
dat hij als verdachte kan worden aangemerkt, zonder dat dit op dat moment
strafvorderlijk kan worden gebruikt. Devoorzitter: Wist u van het bestaan van grijze-veldsubjecten?De heerHirsch Ballin: Die term is, geloof
ik, voor mij vrij nieuw. Ik heb die de afgelopen maanden uiteraard gehoord.Devoorzitter: Heeft u ooit die regeling van
1986 bekeken, die CID-regeling?De heerHirsch Ballin: Ik heb die regeling
niet bekeken op de manier waarop je een stuk bekijkt wanneer het je wordt
voorgelegd voor vaststelling of wijziging.1Georganiseerde criminaliteitBestrijding van georganiseerde criminaliteit vormt vanaf het midden van
de jaren tachtig een prioriteit van het ministerie van Justitie.De heerRouvoet: Mijnheer Wooldrik, u vertelde
al iets over de nota Georganiseerde criminaliteit in Nederland. Deze nota
kan beschouwd worden als een startpunt voor de betrokkenheid van het departement
bij de aanpak van de zware, georganiseerde criminaliteit. De directe aanleiding
hiervoor lag in een aangenomen motie. Was voor die tijd gestructureerd binnen
het departement nagedacht over de ernst van de situatie en wat daarvoor nodig
was?De heerWooldrik: Wel degelijk. Een van de
eerste aanzetten voor het denken over het verschijnsel van de georganiseerde
criminaliteit is terug te vinden in de nota Samenleving en criminaliteit uit
het midden van de tachtiger jaren. Dit heeft geleid tot verhoogde aandacht
voor dit verschijnsel, met name binnen het openbaar ministerie, maar ook bij
de politie. De CRI is in de tachtiger jaren begonnen met het maken van landelijke
inventarisaties. Daarnaast hebben wij op de directie Politie een afdeling
Opsporing die zich met name met dit onderwerp heeft beziggehouden. De nota
was dus niet het echte startschot. Ik zie haar meer als een enorme intensivering
van de aandacht voor het verschijnsel. De politiek vroeg erom – zie
de motie-Krajenbrink/Jurgens – en de minister heeft daarop een nota
geproduceerd, die heeft geleid tot een veel intensiever aanpak van het verschijnsel.
Het dreigingsbeeld werd door iedereen zo serieus ervaren, dat met de bestaande
middelen niet kon worden volstaan. Achterin zo'n nota van het departement
staat dan ook een aantal beleidsvoornemens.2De kennis over de aard en omvang van de georganiseerde criminaliteit was
gefragmenteerd. Er bestond geen eenduidig overzicht van de georganiseerde
criminaliteit in Nederland.Devoorzitter: Wat wist u van de criminaliteit,
wat heeft uw beeld gevormd? Wat wist u van aard, ernst en omvang?De heerHirsch Ballin: Dat beeld werd gevormd
door ten eerste dingen die behoren tot de kennis van ieder die een beetje
met het justitie- en politieveld te maken heeft. Dat beeld is in de loop der
jaren scherper en ernstiger naar voren gekomen. Maar de gedachte dat het eigenlijk
een bijkomstig nevenprobleem is, was niet de mijne. Dat werd ook al jaren
daarvoor door mensen uit het openbaar ministerie naar voren gebracht. Er waren
ook krantepublikaties in die tijd. Er waren serieuze perspublikaties waaruit
bleek dat er een vrij grote kennis aanwezig was over criminele organisaties,
over netwerken die er werden gevormd. Een van de pijnlijkste ervaringen, ook
uit een oogpunt van het functioneren van de rechtsstaat, is naar mijn oordeel
dat velen, zeg zo'n beetje iedereen, weten dat er een probleem is, daar namen
bij noemen, er werkwijzen bij aangeven, maar dat politie en justitie niet
verder komen dan het onderscheppen van transporten, dus het hulppersoneel
achter de tralies brengen. Die spanning, die discrepantie, tussen aan de ene
kant een probleem dat bekend is en dat in die periode al werd beschreven in
journalistieke en wetenschappelijke publikaties en waar ook in de kring van
politie en justitie door velen over werd gesproken, en aan de andere kant
de mogelijkheden om ertegen op te treden, is iets ondraaglijks voor wie de
rechtsstaat ter harte gaat.3Het projectbureau aanpak georganiseerde criminaliteit is opgezet ter uitvoering
van de nota De georganiseerde criminaliteit in Nederland. Dreigingsbeeld
en plan van aanpak van september 1992.4 Het project-bureau is ondergebracht bij de Directie politie en heeft een aantal
werk- en stuurgroepen ingesteld.De heerRouvoet: Voelde u de hete adem van
de Kamer in uw nek?De heerSuyver: Die voel je altijd in je nek.
Zo hoort het ook in een democratische rechtsstaat.Devoorzitter: Dat was toch niet de hete adem
in uw nek? Het was de hete adem recht vooruit. U ging allemaal rennen? In
feite was het dat toch? Wij wilden toch allemaal?De heerSuyver: Inderdaad. Het was meer de
hete adem van het fenomeen. Wij onderkenden met z'n allen dat die zware criminaliteit
een monster was dat aanpak vergde.De heerRabbae: U zegt, dat het monster moest
worden bestreden. Een politieman die hier enige tijd geleden zat heeft tegen
ons gezegd: ik moet wel, want de politiek heeft gezegd dat wij deze monsters
moeten aanpakken. In hoeverre heeft u paniekvoetbal gespeeld? Er werden mensen
het veld ingestuurd ronder remmen en zonder normering.De heerSuyver: Het was een algeheel gevoelen,
dat de zware misdaad adequate bestrijding behoefde. Dat is geen opdracht van
de politiek of van de minister. Wij wilden dat met z'n allen. Dat wilde ook
de minister van Justitie, ook ik. «Zonder normering» vind ik te
ver gaan. Er was weliswaar geen codificatie van bijzondere opsporingsmethoden,
maar er was wel jurisprudentie.1Er is een Nationaal platform voor de criminaliteitsbeheersing opgericht,
bestaande uit vertegenwoordigers van de overheid en van het bedrijfsleven.
Onder dit platform functioneren stuur- en werkgroepen die zich richten op
onderzoek en preventie. Voorts is er een werkgroep bestuurlijk-administratieve
aanpak in het leven geroepen, die onder leiding van Binnenlandse Zaken staat.
Het projectbureau heeft tevens zorggedragen voor de instelling van de kernteams
en dient de organisatorische consequenties voor politie, OM en zittende magistratuur
te bewaken. Op het ministerie van Justitie wordt tevens het secretariaat gevoerd
van de CTC en de Recherche-adviescommisie (RAC) en wordt zorggedragen voor
uitvoering van de Regeling tip, toon en voorkoopgelden alsmede het beheer
en de verantwoording van daarvoor beschikbare financiën.De rollen van en de verhoudingen tussen de vele werkgroepen zijn onduidelijk.
Wie in de praktijk over de samenstelling van deze werkgroepen beslist is onduidelijk.
Er is sprake van een intern coöptatiesysteem. Vooral als geen formele
regelgeving volgt blijken rapporten van werkgroepen en commissies een belangrijke
rol te spelen bij de bepaling van het beleid. Er bestaat geen overzicht van
alle bestaande werkgroepen. Het is de vraag hoe de coördinatie en afstemming
van de vele werkgroepen vorm krijgen. Wetgeving methodenHet gebruik van opsporingsmethoden is volgens het ministerie van Justitie
primair een verantwoordelijkheid van het OM. Ook omdat het OM geen problemen
signaleerde bij het gebruik van opsporingsmethoden deed het ministerie van
Justitie niets. Opsporingsmethoden hebben lange tijd niet de aandacht van
het ministerie gehad die zij wel hadden verdiend. Pas na de opheffing van
het IRT werd meer systematisch aandacht besteed aan de de opsporingsmethoden.Het ministerie van Justitie is nauwelijks met eigen initiatieven gekomen
ten aanzien van het gebruik van opsporingsmethoden. De sturing door het ministerie
vond plaats door deelname aan de vele overlegvormen. Directe initiatieven
en sturing waren uitzondering. Op het ministerie ontbrak een visie ten aanzien
van de inzet van methoden. Daarbij werd ervan uitgegaan dat de bestaande jurisprudentie
toereikend was voor OM en politie om te kunnen beslissen welke methoden op
welke wijze konden worden gehanteerd. De heerWooldrik:(...) Er zijn discussies (...)
geweest over de vraag of de rechtsstatelijkheid aanleiding geeft om tot een
intensivering van de wetgeving op dit terrein te komen. De conclusie was dat
dat op dat moment niet nodig was.Devoorzitter: Waarom was dat de conclusie?De heerWooldrik: Ik probeerde dat al aan te
geven. De jurisprudentie van de Hoge Raad gaf hier geen aanleiding toe. De
proactieve opsporing werd onder omstandigheden door de rechtspraak aanvaard.
Het was de algemene lijn op het departement om te zeggen: als dat zo is, vinden
wij dat een voldoende waarborg voor de normering van de opsporingsmethoden.1De heerRouvoet: Is dat wat de heer Wooldrik
noemde: het was nog houdbaar? Proef ik dat ook bij u?De heerSuyver: Dat speelt ook een rol. Er
is een hoop jurisprudentie geweest van de Hoge Raad. Die gaf in die tijd geen
aanleiding om over te gaan tot een wettelijke normering van het totale terrein
van het pro-actief optreden.(...)De heerKoekkoek: U had de overtuiging dat
de georganiseerde criminaliteit kon worden aangepakt zonder deze methoden
te regelen?De heerSuyver: Ja. Op dat moment wel.2Binnen het project aanpak georganiseerde criminaliteit op het ministerie
van Justitie werd niet systematisch aandacht besteed aan de normering van
opsporingsmethoden. Noch in de nota, noch bij de uitvoering daarvan heeft
een algemene oriëntatie, laat staan herbezinning, plaatsgehad over de
door politie en justitie gehanteerde opsporingmethoden.De heerRouvoet: Daarom ben ik begonnen met
de vraag hoe die afweging is gemaakt. Vervolgens is de stelling ten departemente:
waar het gaat om die rechtsbescherming kijken wij naar de Hoge Raad. Wij nemen
een afwachtende houding aan als het gaat om de praktijk. Nu lopen wij aan
tegen de vraag, welke methoden worden gehanteerd en of die in alle gevallen
de toets van de kritiek kunnen doorstaan. Nogmaals, is het niet te veel veronachtzaamd?De heerSuyver: Achteraf kijkend, zeg ik: wij
hadden eerder of serieuzer met meer capaciteit werk moeten maken van een normering
van de bijzondere opsporingsmethoden. Daarin zit zeer uitdrukkelijk het punt
van de rechtsbescherming. Dat denken over die wetgeving had wat eerder moeten
worden aangevat.3De heerHirsch Ballin: U vroeg net naar de
regeling van de proactieve fase. Over de proactieve fase is een reeks arresten
gewezen door de Hoge Raad die aangeven dat dat onder bepaalde voorwaarden,
zoals subsidiariteit, proportionaliteit en inachtneming van de eisen over
het binnentreden, enzovoorts, geoorloofd is. Ik wil daarbij het volgende aantekenen
naar aanleiding van uw vraag over de gang van zaken met voorstellen in nota's.
In het begin van mijn ambtsperiode heb ik ernstig overwogen om niet in plaats
van, maar naast het ter hand nemen van een aantal specifieke wetgevingsprojecten,
voor de middellange termijn te gaan werken aan een hercodificatie van straf...Devoorzitter: Het hele Wetboek van Strafvordering.De heerHirsch Ballin: Jazeker. Een van de
argumenten die daarvoor naar voren werd gebracht door hoogleraren straf en
strafprocesrecht, die daarvoor pleitten, zoals professor Groenhuijsen, hoogleraar
in Tilburg, en professor Corstens, ook door uw commissie gehoord, was dat
de regeling van de strafvordering in het wetboek maar een gedeelte van de
opsporings- en vervolgingsactiviteiten werkelijk vatte. Daarbij kwam ook de
proactieve fase naar voren. Het ter hand nemen van zo'n hercodificatie van
strafvordering werd toen zeer sterk ontraden van de kant van de wetgevingsjuristen
van het departement. Ik heb die mogelijkheid nooit totaal uitgesloten, maar
dat was wel de reden waarom ik in een toespraak in Nijmegen op het congres,
waar ik net ook aan refereerde, in 1991 heb gezegd dat ik het van belang vond
om naast de commissie-Moons een soort denktank – dat woord heb ik toen
gebruikt – ten aanzien van de lange-termijnontwikkeling van straf... 4De stafafdeling Wetgeving publiekrecht vond aanvankelijk geen gehoor voor
haar voorstellen om tot een wettelijke regeling te komen. Devoorzitter: U sprak over het klimaat. Door
wie is dat klimaat in de afgelopen periode bepaald?De heerPatijn: U bedoelt het klimaat van de
criminaliteitsbestrijding?Devoorzitter: Ja! «Ga er maar tegenaan».
Daardoor kwam u volgens u niet voldoende aan de bak.De heerPatijn: Ja, dat is ingezet door Korthals
Altes en doorgetrokken door Hirsch Ballin. Ik heb ook begrepen, dat de Tweede
Kamer wel eens ministers erover heeft onderhouden dat zij er onvoldoende aan
deden.Devoorzitter: Dat zij er onvoldoende aan deden?De heerPatijn: Ja! Devoorzitter: Daarbij bent u dus, vindt u, tekort gekomen?De heerPatijn: In het verlengde daarvan was
er een klimaat dat er alleen opgespoord moest worden. Ik heb toen gezegd:
prima, maar dan moet je het wettelijk regelen. Daar bestonden toch wel weerstanden
tegen.Devoorzitter: Heeft u ooit de minister, de
heer Hirsch Ballin of de heer Korthals Altes, daarover benaderd, als u hem
eens in de gang tegenkwam?De heerPatijn: Ik heb alleen in de nota die
hier aan de orde is geweest, van juli 1992, de minister zwart op wit hiertegen
gewaarschuwd.Devoorzitter: Heeft u het hem wel eens gezegd
op de gang?De heerPatijn: Dat herinner ik mij niet.Devoorzitter: Moet u daarvoor nog dieper in
uw memorie tasten?De heerPatijn: Ik had wel overleg met hem,
maar ik rekende niet op een erg willig gehoor voor dat soort opmerkingen.
Daarom liet je het maar achterwege.1Ambtenaren van de Directie politie waren van mening dat een wettelijke
regeling niet nodig was: de jurisprudentie zou het naar hun oordeel houden.
De Directie wetgeving, voorheen Stafafdeling wetgeving publiekrecht, had een
andere mening.De heerKoekkoek: Is uw advies in december
1989 aan de minister voorgelegd?De heerPatijn: In december 1989 heb ik mij
erbij neergelegd, dat de heer Suyver daar geen behoefte aan had. Ik verkeerde
toen in de veronderstelling, dat hij het niet op prijs zou stellen dat ik
langs hem heen naar de minister zou gaan.Devoorzitter: Dat stellen hogeren nooit op
prijs, maar dan kun je het toch nog wel doen.De heerPatijn: Ik heb later, in juli 1992,
in het kader van de behandeling in de ministerraad van het wetsvoorstel afluisteren
met een technische hulpmiddel, de minister in een nota waarin allerlei punten
aan de orde komen aan het slot toch nog eens gewezen op het gevaar dat er
inbreuk op privacy zou worden geoordeeld door de rechter, wanneer de observatie
met met name technische hulpmiddelen niet wettelijk zou worden geregeld. Er
bleven mij geluiden bereiken dat het niet lekker zat. Minister Hirsch Ballin
heeft die nota gezien. Hij heeft allerlei aantekeningen op de nota gemaakt.
Op dit onderdeel heeft hij geen aantekening gemaakt. Ik heb dat opgevat als
een bevestiging van wat de heer Suyver twee jaar eerder had gezegd. Ik heb
ook afgezien van verder aandringen. Ik moet er ook op letten dat ik niet drammerig
overkom.Devoorzitter: Waarom?De heerPatijn: Dat wordt niet van de wetgever
verwacht.Devoorzitter: Niet drammerig overkomen als
wetgever!De heerPatijn: Ik zat in een situatie waarin
ik met enig wantrouwen bekeken werd, alsof ik voor de politie allerlei vormen
van opsporing onmogelijk maakte. In een sfeer van wantrouwen moet je wat je
naar voren brengt doseren.2Devoorzitter: (...) de heer Patijn heeft hier
verklaard dat hij in 1992 geen gehoor kreeg. In 1993 kreeg hij te horen: ga
het eens bekijken. Als wij dan kijken naar 1994, dan zit de commotie over
de IRT daartussen. Het standpunt staat niet vast. Dat was dan de nota van
de heer Patijn, mevrouw Jongeneel en de heer Van de Beek. Dat is dezelfde
nota. Het kon natuurlijk wel bekeken worden, maar het had niet de eerste prioriteit
naast de uitbreiding van de bevoegdheden. Dan is de vraag ook aan u. U zegt
dat het zo moeilijk is om de proactieve fase te definiëren. Was het niet
zo dat de wetgever gewoon een knoop moest doorhakken?De heerHirsch Ballin: Ja. Voor alle duidelijkheid:
de voorstellen die er werden gedaan ten aanzien van direct afluisteren enzovoorts,
waren steeds gebaseerd op een zeer nauwkeurige afweging van
bevoegdheden en van bescherming van verdachten en van mensen die wellicht
ten onrechte als verdachte zouden kunnen worden aangemerkt.Ten tweede, de voorstellen om in de Politiewet de proactieve fase
te regelen, zijn mij bij het begin van de vorige kabinetsperiode niet voorgelegd.
Maar ik kan mij zeer goed voorstellen dat toen van de kant van de Directie
politie van het ministerie van Justitie werd gezegd dat dit niet iets was
om in de nieuwe Politiewet mee te nemen.Ten derde, ik wil het volgende opmerken als het gaat om het nader
normeren van de proactieve fase. Aan het slot van de nota van 1992 werd geen
voorstel gedaan, het werd gesignaleerd. Ik kan mij ook goed voorstellen –
ik heb daar geen precieze gegevens over – dat ik daar toen ook nog contact
over heb gehad met de directeur-generaal politie en criminaliteitsbestrijding.
Het vervolg van de zaak was dat ik in juli 1993, dus lang voordat er iets
boven water kwam van de toestanden in en rond het IRT, volmondig heb ingestemd
met het voorstel om dit voor te bereiden. U vindt ook in het stuk dat in die
maand naar de Kamer is gegaan, van mij de uitdrukkelijke uitspraak dat een
scherper toezicht van het openbaar ministerie op de CID's nodig is, en het
voornemen daarover advies te vragen aan de vergadering van procureurs-generaal.1Ook al wordt op het ministerie onderkend dat regelgeving voor de proactieve
fase nodig is, over de wijze waarop de regelgeving moet worden gerealiseerd,
lopen de meningen uiteen. De meeste steun krijgt het idee van kaderstellende
wetgeving, met daaraan gekoppeld strikte regelgeving voor het toezicht op
de inzet en uitvoering van bijzondere opsporingsmethoden alsook het vasthouden
aan geheimhouding van operationele bijzonderheden. Gedetailleerde wetgeving
waarin de opsporingsmethoden limitatief zijn opgesomd, kan op minder steun
rekenen. Directe bemoeienisDoor de IRT-affaire is de aandacht van de top van het ministerie voor
het gebruik van opsporingsmethoden toegenomen. Binnen de systematiek van de
relaties tussen ministerie en OM worden de opsporingsmethoden niet langer
als «technische» onderwerpen beschouwd maar hebben zij inmiddels
het predikaat «gevoelig» en, in sommige gevallen, zoals doorlating,
zelfs het predikaat «preponderant» gekregen. Daarmee is de betrokkenheid
van het ministerie bij het gebruik van opsporingsmethoden tot op het politieke
niveau een gegeven.Enkele malen is de minister een concrete opsporingsmethode in een strafzaak
voorgelegd. Het blijft echter bij enkele uitzonderingen op de regel dat het
OM de beslissing neemt over de opsporingsmethoden.De heerHirsch Ballin: Laat ik het benaderen
vanuit de verantwoordelijkheid. Het gewoon toepassen van opsporingsmethoden
is een zaak die niet door de minister van Justitie van geval tot geval moet
worden beslist. Er zijn slechts bij zeer hoge uitzondering dingen aan mij
voorgelegd. Ik vond en vind dat iets aan een minister van Justitie moet worden
voorgelegd, als het de gewone, min of meer geijkte en afgesproken kaders te
buiten en te boven gaat. Dus de kaders zoals je die kunt afleiden uit de richtlijnen
infiltratie en de jurisprudentie daarover.2De heerRouvoet: Zijn er gevallen geweest waarvan
u hebt gezegd: dit moet de minister weten?De heerWooldrik: Dat gebeurt niet zo vaak.
Het gebeurt natuurlijk in de algemene kaders. Moet er getuigen-bescherming
komen? Er zijn concrete onderzoeken geweest waarbij dat gevraagd is. Er zijn
verzoeken om tipgeld. Dat zijn typisch incidentele zaken waarin een routine
is opgebouwd. Verder zijn er een paar concrete zaken die aan de minister zijn
voorgelegd. Er is een bijzondere infiltratie-actie geweest op verzoek van
Canada.Devoorzitter: Wat heeft u als Directeur politie
aan de minister voorgelegd? Van welke methoden vond u dat de minister ze moest
weten? De heerWooldrik: Er zijn twee of drie van
dat soort incidenten geweest. Ik noemde de Canadese zaak en er was nog iets
dat de Amerikanen graag met Nederland samen wilden doen. Verder is er nog
een hele serie zaken die op ambtelijk niveau zijn afgedaan.(...)Devoorzitter: In de periode die u kent heeft
u de minister verder dus nooit iets voorgelegd?De heerWooldrik: Niet op dit terrein. Niet
dat ik mij kan herinneren. Wel algemene kaders, wel algemeen beleid, wetgeving,
getuigen-bescherming. Het departement wenst niet in individuele zaken zelf
de verantwoordelijkheid van het begin tot het eind te nemen. Dat kan helemaal
niet. (...)Devoorzitter: En daarvóór is
nooit over specifieke infiltratieprojecten of methoden gesproken?De heerWooldrik: De activiteiten waar ik mij
op dat moment mee bezig mocht houden, betroffen de afloop van de IRT-affaire
en het leiden van het project dat door collega Van de Beek werd gedaan. De
algemene opinie was toch: probeer ervoor te zorgen dat de organisatorische
randvoorwaarden worden gerealiseerd om die criminaliteit aan te pakken en
richt je niet op allerlei specifieke incidenten. Zo nu en dan kwamen ze binnen
en die werden besproken, maar het was niet de invalshoek van de directie politie
om steeds achter al die incidenten aan te lopen.1Zoals reeds gemeld in hoofdstuk 8 is minister Sorgdrager één
maal afgeweken van de beslissing van de CTC. Regeling tip-, toon- en voorkoopgeldenDe Regeling tip-, toon- en voorkoopgelden uit 1985 regelt de uitkering
van tipgelden aan informanten. Op het ministerie van Justitie wordt het secretariaat
van deze regeling gevoerd. In hoofdstuk 5 is de inhoud van de uitvoering van
deze regeling aan de orde gekomen. Al langere tijd wordt op het ministerie
van Justitie nagedacht over een herziening van deze regeling.De uitvoering van deze regeling was nagenoeg volledig in handen van een
enkele ambtenaar, in dit geval Zwanenburg. Zonder dat hij de beschikking had
over duidelijke richtlijnen en regels op grond waarvan de tipgelduitkeringen
gedaan moesten worden, keerde hij namens de minister van Justitie jaarlijks
rond de 2 miljoen gulden aan tipgelden uit. Hij werd evenwel in elke zaak
voorafgaand geadviseerd door de CRI. De heerDe Graaf: Over uitkeringen in het kader
van die regeling wordt uiteindelijk besloten door de minister van Justitie
en namens haar wordt de regeling door ambtenaren uitgevoerd.De heerZwanenburg: Dat klopt.De heerDe Graaf: Bent u degene die uiteindelijk
de hoogte van een uitkering vaststelt?De heerZwanenburg: In de praktijk wordt het
maximum van een tipgeld vastgesteld door het departement. Als de officier
van mening is dat een lager bedrag noodzakelijk is, stelt hij een minimum
vast.De heerDe Graaf: Zo gaat het in de praktijk
toch niet? De officier dient toch een aanvraag in en vermeldt dan het bedrag
van de uitkering aan een informant?De heerZwanenburg: Ja, maar in het vooroverleg,
waarin er alleen nog sprake is van de informatie die de informant mogelijk
zal leveren, wordt een indicatie gegeven van het bedrag van het tipgeld. Soms
blijkt achteraf dat de informatie veel minder is dan de informant heeft toegezegd.
Dan wordt het bedrag bijgesteld en dat kan mede door de betrokken officier
worden gedaan.De heerDe Graaf: Komt het in de praktijk voor
dat u een maximum voorstelt, bijvoorbeeld van f.15 000, en dat er uiteindelijk
maar f.3000 wordt uitgekeerd?De heerZwanenburg: Op incidentele basis wordt
er door de officier inderdaad naar beneden bijgesteld. Dat zijn incidenten.De heerDe Graaf: Ik ben in uw archief wel
de omgekeerde situatie tegengekomen, namelijk dat er veel hogere bedragen
door de officier of de hoofdofficier van justitie worden gevraagd,
maar dat het departement vindt dat er veel minder moet worden uitgekeerd.De heerZwanenburg: Dat klopt.De heerDe Graaf: Dat komt vaker voor, lijkt
mij.De heerZwanenburg: Ook dat zijn incidenten,
dus dat er echt verschil van mening is over de hoogte van het tipgeld.1De heerDe Graaf: Mijnheer Zwanenburg, de tip-,
toon- en voorkoopgeldenregeling geeft geen bedragen, geen maxima en geen richtbedragen
voor de soorten informatie. Hoe komt u tot een oordeel of een advies over
datgene wat moet worden uitbetaald op aanvragen?De heerZwanenburg: In 1990 heeft een werkgroep
van de rechercheadviescommissie geadviseerd over het vaststellen van wegingsfactoren.
Die werden daarvoor impliciet gebruikt, maar zij zijn nu specifiek op papier
gezet met een toelichting wat eronder verstaan wordt. De PG's hebben daarmee
ingestemd. Vanaf 1990 kom je dus aan de hand van die vaste, goed omschreven
criteria, een achttal, op een bedrag uit, in relatie met je ervaring op dit
terrein.De heerDe Graaf: Kunt u aangeven hoe u die
factoren weegt? Ik begreep uit uw publikatie waarover wij eerder hebben gesproken,
dat daar een puntentelling bij komt.De heerZwanenburg: Die puntentelling wordt
niet gehanteerd. Er wordt nu gekeken naar het risico voor de informant, de
betrouwbaarheid van de informant, de aard van de zaak, het kaliber en de organisatiegraad
van de verdachte. Wat heeft het opgeleverd? Om wat voor soort misdrijf gaat
het? In hoeverre is de rechtsorde erdoor geschaad? Gaat het om woninginbraken
of om een grote criminele organisatie die zich bezighoudt met de invoer van
verdovende middelen? Ook de kostenbesparing voor de politie is een belangrijk
aspect. Op grond van die factoren, met een schatting van de hoogte van het
risico en de organisatiegraad, en in een vergelijking met soortgelijke zaken
die eerder hebben gespeeld, kom je op een bedrag.De heerDe Graaf: Uw ervaringen leiden dus
tot een vorm van jurisprudentie.De heerZwanenburg: Ja.De heerDe Graaf: Staat dat ergens opgeschreven?
Wordt dat bijgehouden, zodat je als het ware de normen kunt afleiden uit alle
zaken die gespeeld hebben?De heerZwanenburg: Nee, het staat niet zo
expliciet op papier.2Slechts in uitzonderingsgevallen moest hij advies vragen aan de leiding
van het departement. Kleinere zaken besprak hij met een collega op zijn afdeling.
Het moment waarop hij zich bij de departementsleiding of de minister ging
melden werd aan zijn beoordelingsvermogen overgelaten.De heerDe Graaf: (...) Als een aanvraag wordt
ingediend, moet die worden getoetst door het ministerie. Was u, mijnheer Wooldrik,
toen u hoofd van de Directie politie was, altijd degene die de aanvragen inhoudelijk
heeft beoordeeld?De heerWooldrik: Alleen de bijzondere gevallen
werden aan mij voorgelegd. De routinegevallen werden afgedaan op basis van
de ervaring van mijn medewerkers in overleg met het politieveld en in overleg
met de CRI die daarin een zekere coördinerende rol vervult.De heerDe Graaf: En had u van te voren aangegeven
wat onder de categorie bijzonder zou vallen?De heerWooldrik: Waar verschil van mening
over zou bestaan tussen – de heer Zwanenburg gaf het al aan –
het OM en wat men redelijk vond, wat gebruikelijk was om voor soortelijke
gevallen uit te betalen en bedragen die boven de f.100 000 zouden uitgaan.De heerDe Graaf: Boven de f.100 000?De heerWooldrik: Ja, dat was zo'n beetje de
richtlijn die Zwanenburg hanteerde.3Devoorzitter: Is u wel eens in 1993 voorgelegd
dat er f.275 000 betaald is aan een informant?De heerHirsch Ballin: Nee.Devoorzitter: Nooit? De heerHirsch Ballin: Daarvoor geldt hetzelfde
als wat ik net zei. Van beide geldt dat ik ervan overtuigd ben dat ik het
mij zou herinneren als het aan mij was voorgelegd. Het antwoord op uw vraag
is...Devoorzitter: Vond u niet dat u dat had moeten
weten?De heerHirsch Ballin: Ja, als u nu het bedrag
noemt, kan ik daar niet zonder meer iets over zeggen. Ik zou meer moeten weten
van het geval. Dat zou...Devoorzitter: Het betreft namelijk iemand
die ook nog zijn criminele winst mocht behouden, zo bleek hier in de enquête.De heerHirsch Ballin: Nou, dat geval is mij
niet voorgelegd.De heerDe Graaf: Mijnheer Hirsch Ballin, het
was tot dan toe en eigenlijk tot nu toe het hoogste bedrag dat ooit aan tipgeld
is uitgekeerd en ver boven de toen gebruikelijke maximale of hoge bedragen
die nog niet eens een ton raakten. Het kan toch niet zo zijn dat dat niet
aan u is voorgelegd?De heerHirsch Ballin: Ik kan u geen ander
antwoord geven dan ik net gaf, namelijk dat het niet aan mij is voorgelegd.1De regeling geeft tevens enkele uitgangspunten voor de omgang tussen CID-rechercheurs
en informanten. Kernteams en prioriteitenstellingOp het ministerie van Justitie werd ten aanzien van twee onderwerpen,
de organisatie en het functioneren van de kernteams en de onderzoeksprioriteitenstelling,
de vinger aan de pols gehouden. Na zeer intensief overleg zijn er convenanten
gesloten tussen enerzijds de beide politieministers en anderzijds de betrokken
korpsbeheerders en hoofdofficieren van justitie. Deze convenanten zijn meer
een soort intentieverklaringen waarin is vastgelegd dat er een kernteam zal
komen, waar het zich mee bezig zal houden, dat het is gericht op het ontmantelen
van criminele groeperingen, dat er jaarlijks een plan van aanpak zal worden
opgesteld, dat past binnen de landelijke prioriteitenstelling van de Vergadering
van procureurs-generaal en dat er jaarlijks financiële verantwoording
zal worden afgelegd. Er staat niet in de convenanten hoe de teams moeten worden
ingericht. Dat werd (en wordt) door de beide departementen gezien als een
verantwoordelijkheid van de beheersdriehoek.Uit de evaluatie van het inrichten en het functioneren van de kernteams,
verricht door het projectbureau Aanpak georganiseerde criminaliteit en neergelegd
in het rapport Tot de Kern dat in september 1994 verscheen, bleek
dat het kernteamconcept, zoals dat voor ogen stond, nergens was gerealiseerd.
Naar aanleiding daarvan zijn er gesprekken tussen de beide politieministers
en de verantwoordelijken voor een kernteam geweest met als onderwerp de omvang
van het team, de personele bezetting en de onderzoeksprioriteitenstelling.
De indruk bestaat dat het ministerie van Justitie meer invloed zou willen
hebben op de feitelijke invulling en taakuitvoering van de kernteams. Kortom:
de sturingsmogelijkheden zouden te beperkt zijn.Ook de onderzoeksprioriteitenstelling verloopt niet naar wens. Er was
een structuur opgebouwd waarin de uit te voeren onderzoeken van beneden af
worden aangegeven. De ressortelijke adviescommissie maakt een keuze, deze
keuze wordt in het CBO vergeleken met de gegevens die de CRI heeft geleverd
(in de inventarisatie criminele groeperingen) en met de gegevens uit de andere
ressorten. Op deze wijze behoort de prioriteitenstelling van de door het kernteam
te verrichten onderzoeken te worden vastgesteld. Tot dusver heeft dit nog
niet echt zo gefunctioneerd. Het ministerie is voorstander van een meer centrale
keuze van te onderzoeken zaken.De heerRouvoet: Die afweging kan ik volgen.
Had u het gevoel – u zat er vanuit het project natuurlijk toch heel
dichtbij – dat u als departement greep had op de ontwikkeling en
de opzet van die kernteams? Was u de regisseur, om het zo uit te drukken?
Uit het projectplan klinkt op dat de georganiseerde criminaliteit op een andere
manier aangepakt zou moeten worden, via kernteams. Had u daar greep op, nu
het zo werd overgelaten aan het veld?De heerVan de Beek: In die zin dat wij heel
goed de ontwikkelingen volgden. Wanneer ik, als projectleider, van mening
was dat er te veel sprake was van vertraging of een ontwikkeling in gang werd
gezet waarvan ik vond dat dit niet zo de bedoeling was, stelde ik dat aan
de orde.De heerRouvoet: Hoe kon u dat dan verbeteren?
Hoe kon u ingrijpen?De heerVan de Beek: Ik greep niet in, ik stelde
het aan de orde. Ik legde het voor, bijvoorbeeld aan de procureur-generaal-portefeuillehouder
of aan het CBO dat daar dan een beslissing op had te nemen. Een andere mogelijkheid
was om het aan de minister voor te leggen. U weet dat dit ook een keer is
gebeurd en dat naar aanleiding daarvan door de beide bewindslieden gesprekken
zijn gevoerd met de verantwoordelijke korpsbeheerders en hoofdofficieren.De heerRouvoet: Geldt niet, mijnheer Van de
Beek, dat u niet kòn ingrijpen, omdat u geen beheersinstrumenten had?
De invloed die je kunt aanwenden, loopt voor een belangrijk deel via middelen
en geld en die zijn bij uitstek een zaak van het collega-departement van Binnenlandse
Zaken.De heerVan de Beek: Ja, maar...De heerRouvoet: Dat moet u niet leuk hebben
gevonden, want u kon nu niet daadwerkelijk ingrijpen.De heerVan de Beek: Nee, er was een uitstekende
samenwerking.(...)Devoorzitter: En de landelijke keuze is toch
niet gelukt, mijnheer Van de Beek? Dat blijkt toch uit de nota Tot de kern?De heerVan de Beek: Dat was het moment waarop
wij wat kritiek hadden op de gang van zaken.Devoorzitter: Nu, wat kritiek... Het is vrij
fundamentele kritiek die u op dat moment heeft. In de herfst van vorig jaar,
als ik het goed zeg uit mijn hoofd, maakt u de nota Tot de kern, en daarin
levert u fundamentele kritiek.De heerVan de Beek: Een belangrijk uitgangspunt
was de wens tot samenwerking van zowel openbaar ministerie als politie en
departement, om het verder vorm te geven. Daarbinnen was er kritiek over het
tempo en de wijze waarop het verder werd uitgewerkt en die kritiek is opgeschreven.Devoorzitter: Maar de keuzen blijken toch
nog steeds voor het grootste deel in de regio te worden gemaakt? U kunt daar,
vanuit het departement, toch bijzonder weinig sturing aan geven?De heerVan de Beek: Het was niet zo dat het
departement wilde gaan bepalen welke zaken...Devoorzitter: Nee, maar toch wel in algemene
zin, zo van: waar houdt u zich mee bezig, zijn dat inderdaad de zaken waarvan
ook wij vinden dat ze op landelijk niveau moeten worden aangepakt?De heerVan de Beek: Ja, dat is waar.Devoorzitter: En daar was u zeer ontevreden
over?De heerVan de Beek: Ook dat is het geval.19.6.3 Ministerie van Binnenlandse ZakenHet ministerie van Binnenlandse Zaken richt zich de laatste jaren op het
bevorderen van integraal veiligheidsbeleid. Dit houdt mede in dat bij de bestrijding
van de georganiseerde criminaliteit niet alleen justitiële inspanningen,
maar ook «gewapend bestuursrecht» en bestuurlijke preventie geboden
zijn. MethodenHet ministerie van Binnenlandse Zaken heeft geen directe bemoeienis met
het gebruik van opsporingsmethoden. De verantwoordelijkheid voor de
rechtshandhaving ligt volgens betrokkenen volledig bij het ministerie van
Justitie. Binnen het ministerie was lange tijd de veronderstelling dat het
recherchewerk een prerogatief was van het ministerie van Justitie. Pas na
de eerste incidenten werd beseft dat aan recherchemethoden ook aspecten van
beheer, personeelszorg en ethiek kleven.De heerKoekkoek: Hoe ziet u als oud-minister
van Binnenlandse Zaken de verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse
Zaken – hij heeft toch te maken met de korpsbeheerders en hij is verantwoordelijk
voor het grootste deel van de politiebegroting – voor opsporingsmethoden?De heerVan Thijn: Ik vind dat de minister
van Binnenlandse Zaken vooral te waken heeft over de integriteit. De politie
dient te functioneren onder het bevoegde gezag en in overeenstemming met de
heersende regels. Het is met name de taak van de minister van Binnenlandse
Zaken om op dat laatste ook toe te zien en een marginale toetsing uit te voeren.
Het voortouw ligt hier natuurlijk volop bij de minister van Justitie.1De heerKoekkoek: Ik spreek u nu aan als minister
van Binnenlandse Zaken en niet zozeer als vice-premier. Wat is de verantwoordelijkheid
van de minister van Binnenlandse Zaken, bijvoorbeeld bij de vraag of er een
aparte criminele inlichtingendienst moet zijn in de regiokorpsen?De heerDijkstal: Ik denk dat de minister van
Binnenlandse Zaken samen met de minister van Justitie een verantwoordelijkheid
heeft voor het politiebestel, de organisatie van de politie, zeg maar de Politiewet
die er ligt en waarin je dit soort dingen zou moeten regelen als je iets anders
wilt. Die dubbele verantwoordelijkheid is zo bij wet geregeld.De heerKoekkoek: U voelt zich daar medeverantwoordelijk
voor?De heerDijkstal: Jazeker.De heerKoekkoek: En ook voor de organisatie
van de opsporingsmethoden?De heerDijkstal: Ja, de organisatie van de
politie, dus inclusief de CID's die zijn opgezet, en inclusief de vraag wat
die CID wel of niet mag. In die zin dus zeker.2De toelaatbaarheid en het gebruik van opsporingsmethoden vallen primair
binnen de verantwoordelijkheid van de minister van Justitie. Indien echter
het gebruik van opsporingsmethoden de werkverhoudingen in en tussen regiokorpsen
beïnvloedt of indien daarbij de veiligheid van politiepersoneel in het
geding is, draagt de minister van Binnenlandse Zaken daarvoor een mede-verantwoordelijkheid. De heerKoekkoek: Ik wilde nog met u spreken
over uw verantwoordelijkheid als minister van Binnenlandse Zaken voor opsporingsmethoden.
In hoeverre is de minister van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk voor de
organisatie van opsporingsmethoden en voor criminele inlichtingendiensten
die zich daarmee bezighouden? Hoe ziet u dat?De heerDijkstal: Wij hebben het nu niet over
de beleidsmatige kant van de zaak, want dat doe je met elkaar in het kabinet.
Ik denk dat er vanuit Binnenlandse Zaken een aantal speciale invalshoeken
zijn. In de eerste plaats is er het beheer op afstand. Wat dat precies is,
weet ik nog niet helemaal met deze Politiewet. Het suggereert in ieder geval
dat er aan de beheersmatige kant van de zaak een medeverantwoordelijkheid
is van de minister van Binnenlandse Zaken.3«Beheer op afstand» vergt enerzijds zelfbeperking van de kant
van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Anderzijds is de mede-verantwoordelijkheid
van de minister van Binnenlandse Zaken op dit terrein, zoals gezegd, langzamerhand
in toenemende mate in beeld gekomen. In de IRT-affaire was de minister van
Binnenlandse Zaken op beslissende momenten «nadrukkelijk aanwezig».Binnenlandse Zaken maakt zich wel zorgen over de rol van korpsbeheerders
ten aanzien van de inzet van methoden. Het is onduidelijk wat de beheersbevoegdheid
van de korpsbeheerder betekent voor de opsporing. Uit een interne notitie
wordt duidelijk dat het ministerie van Binnenlandse Zaken vanuit de beheersverantwoordelijkheid
van de korpsbeheerders wel degelijk een zekere verantwoordelijkheid
voor de korpsbeheerders ziet. Binnenlandse Zaken en JustitieOp verschillende terreinen van de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit
hebben de twee ministeries gedeelde of complementaire bevoegdheden en verantwoordelijkheden.
In veel gevallen zijn de ministers gehouden in overeenstemming dan wel in
of na overleg met elkaar te handelen. Des te opvallender is het ontbreken
van een gestructureerd overleg tussen de beide ministeries over de georganiseerde
criminaliteit en de bijzondere opsporingsmethoden. Dit klemt temeer omdat
de verdeling van bevoegdheden en verantwoordelijkheden tussen de twee ministeries
in de praktijk niet altijd even duidelijk is.Er is sprake van een constante discussie en soms zelfs strijd tussen Justitie
en Binnenlandse Zaken over allerlei onderwerpen die de politie raken. Het
onderwerp opsporingsmethoden is echter nauwelijks reden geweest voor discussie,
laat staan strijd tussen beide departementen.Devoorzitter: Waarom kan het (recht van de
officier van justitie op inzage in CID-registers, red.) niet gewoon in de
CID-regeling staan? Is Binnenlandse Zaken daar tegen geweest?De heerPatijn: Elke regeling is een resultante
van een vechtpartij.Devoorzitter: Dat vroeg ik niet.De heerPatijn: Wat de CID-regeling betreft,
ben ik wel betrokken geweest bij de bepaling die ik net noemde en ook wel
bij een andere bepaling. Het feitelijk overleg met Binnenlandse Zaken heb
ik niet bijgewoond. Maar ik heb wel begrepen, dat er problemen waren die in
overleg moesten worden opgelost. Dat leidt op een bepaalde manier tot compromissen.Devoorzitter: Dus de formule over wat de CID-officier
nu mag is het resultaat van een compromis met Binnenlandse Zaken?De heerPatijn: Ja, zij het dat ik niet ontevreden
ben over het resultaat.1In de praktijk bestaat nogal eens het misverstand dat de bestrijding van
de georganiseerde criminaliteit het exclusieve domein van Justitie is. Niet
voor niets adviseert de Recherche advies commissie de beide ministers over
de meest doelmatige inrichting en werking van de recherchediensten van de
politie en over de uitrusting van die diensten met apparatuur en technische
hulpmiddelen. Binnenlandse Zaken en Justitie hebben beide via het beheer invloed
op de kernteams.Justitie heeft het initiatief gehad bij de totstandkoming van de kernteams.
Dit neemt niet weg dat Binnenlandse Zaken, als «beheerder op afstand»,
betrokken is geweest bij het afsluiten van de convenanten, met inbegrip van
de financiële paragrafen. In de convenanten is de verplichting opgenomen
voor de teams om jaarlijks een plan van aanpak te leveren en een verslag van
werkzaamheden in te dienen. Voorts dient te worden gerapporteerd hoe de afspraken
op beheersgebied zijn gerealiseerd. Binnenlandse Zaken beziet daarbij de rechtmatigheid
en doelmatigheid van de bestede gelden.Devoorzitter: Het is wèl uw verantwoordelijkheid,
zeker als u geld voor de kernteams betaalt. Als u bij de kernteams bent, spreekt
u ook over opsporingsprioriteiten en -methoden. Dat hebben wij in de stukken
gezien.De heerDijkstal: De ministeriële verantwoordelijkheid
voor de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde ligt bij de minister
van Justitie. Nu is het de vraag hoe de lijn ligt tussen de minister van Justitie,
de PG, de hoofdofficier van justitie en de officier van justitie. Dat is een
vraag die een rechtsstatelijk karakter heeft. Wij zijn altijd uitgegaan van
een relatieve autonomie van het openbaar ministerie. Daarbij werd verondersteld
dat in een specifiek geval niet de minister het doet. In de beleidsmatige
kant is dat wèl het geval. De vraag is of zo'n verhouding
nog steeds voldoet. Parallel daaraan loopt de discussie over de reorganisatie
van het openbaar ministerie, een mogelijk andere rol van de PG's en alles
wat daarmee annex is. Dat is een redelijk gecompliceerde materie. Ik voel
mij op dit moment niet bevoegd, maar ik zou het ook niet juist vinden om er
nu al te stellige uitspraken over te doen.Devoorzitter: Maar u doet dat wel over allerlei
andere punten, zoals de infiltratie en de opsporingsmethoden. U neemt geen
blad voor de mond. Het is voor ons belangrijk om te weten of u er enig brood
in ziet om zelf medeverantwoordelijk te worden voor de keuze van de prioriteiten
van datgene wat wordt aangepakt in de zware georganiseerde criminaliteit dan
wel of u zegt dat u dat verre van u houdt.De heerDijkstal: Ik denk dat het er tussenin
ligt. In beleidsmatige zin: ja. Ik wijs op de gegroeide praktijk in de afgelopen
jaren, waarin bijvoorbeeld in overleg met de Kamer diezelfde Kamer zegt dat
het tijd wordt dat de minister daar en daar iets aan gaat doen. Dan ontstaat
er een politieke beleidsprioriteit, bijvoorbeeld vanuit de Kamer. Dan kan
de minister zeggen dat de Kamer daar gelijk in heeft en dat hij dat zal proberen
te doen. In die zin is het antwoord: ja. De vraag is echter tot hoe ver dat
strekt. Ik vind het moeilijk om daar nu een klip en klaar antwoord op te geven.19.6.4 BeoordelingDe minister van Justitie draagt de politieke verantwoordelijkheid
voor het aangeven van de kaders voor het gebruik van de door politie en justitie
te hanteren opsporingsmethoden. Op het ministerie is de verantwoordelijkheid
voor het hanteren van deze opsporingsmethoden aanvankelijk reactief opgevat,
en – op de stafafdeling wetgeving na – niet zozeer normerend.
Voor de discussie over opsporingsmethoden werd naar het OM verwezen. De heersende
opvatting was dat de beoordeling over de toelaatbaarheid van opsporingsmethoden
een zaak van het OM en de rechter is. Tenzij er duidelijke contra-indicaties
waren, behoefde het ministerie niet op de hoogte te zijn van de inzet van
bedoelde opsporingsmethoden in concrete zaken: «de minister is geen
super-opsporingsambtenaar.»Om aan de ministeriële verantwoordelijkheid inhoud te geven
moet het departement signalen over dergelijke contra-indicaties ontvangen.
Als de politieke verantwoordelijkheid in het geding kan komen, bijvoorbeeld
bij het opzetten van een frontstore ten behoeve van een buitenlands onderzoek
of bij het beschikbaar stellen van een zeer hoog bedrag aan tip-, toon- of
voorkoopgeld, dient de minister op de hoogte te worden gesteld.De commissie constateert dat het ministerie van Justitie tot voor
kort nauwelijks enige bemoeienis had en wilde hebben met de praktische toepassing
van methoden van opsporing. Het ministerie achtte dit de verantwoordelijkheid
van het OM. De commissie is van oordeel dat het ministerie van Justitie eerder
de noodzaak tot normering van methoden en organisatie van opsporing had moeten
onderkennen. Indien het ministerie van Justitie eerder normering van de methoden
en nadere regeling van de organisatie van de opsporing had voorgesteld, waren
waarschijnlijk veel problemen voorkomen. De politieke verantwoordelijkheid
op centraal niveau voor de normering van de methoden en de organisatie van
de opsporing ligt bij de minister, en niet bij het OM.Het ministerie had naar het oordeel van de commissie voldoende mogelijkheden
de problematische situatie, die bleek bij de IRT-affaire, te onderkennen.
Door de structuur van en de werkwijze op het departement drongen signalen
vanuit het veld over problemen met methoden en organisatie van de opsporing
in ontoereikende mate tot de verantwoordelijke bestuurders door. De commissie
merkt hierbij op dat de ambtelijke top van het ministerie meermalen in gebreke
is gebleven in haar communicatie met de politieke top.De commissie constateert dat het ministerie zich in het verleden
vooral heeft bezig gehouden met de effectiviteit van de bestrijding
van de georganiseerde criminaliteit. In hoog tempo werden nota's en vergaande
wetsvoorstellen naar het parlement gezonden. De commissie is van oordeel dat
het ministerie zich in zijn wetgevingsprogramma sterker had moeten richten
op een meer algemene normering van de opsporing.Naar het oordeel van de commissie draagt de minister van Binnenlandse
Zaken medeverantwoordelijkheid voor het bepalen van de kaders waarbinnen opsporingsmethoden
worden toegepast. Daarbij tekent de commissie wel aan dat deze verantwoordelijkheid
meer op afstand is dan de verantwoordelijkheid van het ministerie van Justitie.
Belangrijker voor de inzet van opsporingsmethoden is de verantwoordelijkheid
voor het beheer van de politie. Via deze beheersverantwoordelijkheid kan de
nodige invloed worden uitgeoefend op de methoden die de politie ter beschikking
staan.In verschillende gevallen loopt het overleg tussen de ministeries
moeizaam en levert de tevredenheid van het ene ministerie over de resultaten
van het overleg, ontevredenheid van het andere op.9.7 Tweede Kamer 9.7.1 Bevindingen Onderzoek commissieDe Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden heeft in haar rapport een
tweetal vragen gesteld over de rol van het parlement. 1.Wat is de rol geweest van de Commissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
met betrekking tot het toezicht op de opsporingsmethoden?2.Hoe moet de controle
door het parlement op het gebruik van opsporingsmethoden vorm krijgen?In het vooronderzoek van de commissie is de rol van de Kamer beperkt onderwerp
van onderzoek geweest. Om een antwoord op de vragen te kunnen geven heeft
de commissie gemeend door middel van de openbare verhoren aandacht te moeten
besteden aan de wijze waarop de Kamer, en in het bijzonder de Commissie voor
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en de vaste Commissies voor justitie
en de politie hun controlerende rol tot nu toe hebben uitgeoefend en adequaat
zouden kunnen uitoefenen in de toekomst.De vaste Commissies voor Justitie en de politie hebben een groot aantal
wetsvoorstellen en nota's behandeld die direct of indirect het onderzoeksterrein
van de enquêtecommissie betreffen. Ook de vaste Commissies voor verkeer
en waterstaat en voor het milieubeheer hebben een aantal wetsvoorstellen behandeld
die een relatie hebben met het onderzoek van de commissie. Ter voorbereiding
van de verhoren heeft de commissie de standpunten van de verschillende fracties
over de volgende wetsvoorstellen en nota's geinventariseerd: Wet tijdelijke
voorzieningen reorganisatie politiebestel (21 847), de Politiewet 1993
(22 562), de nota De georganiseerde criminaliteit in Nederland. Dreigingsbeeld
en plan van aanpak (22 838), de Pluk ze-wet (21 504), de Herziening
van het gerechtelijk vooronderzoek (23 251), het wetsvoorstel Opnemen
van gesprekken met een technisch hulpmiddel (Direct afluisteren) (23 047),
Strafbaarstelling voorbereidingshandelingen (22 268) en Anonieme getuigen
in strafvordering (22 483) van belang. Op basis van deze inventarisatie
heeft zij enkele getuigen verhoord over de rol van het parlement. De heerKoekkoek: Vindt u, naar aanleiding
hiervan, dat regering en parlement, dus ook de Tweede Kamer, te kort geschoten
zijn in hun taak om tijdig goede wetgeving tot stand te brengen?De heerCorstens: Ja, wat betreft die methoden
waarmee inbreuk wordt gemaakt op het recht op bescherming van de persoonlijke
levenssfeer, is de wetgever naar mijn gevoel te kort geschoten. Men heeft
zich in het justitiële en strafrechtelijke veld onvoldoende gerealiseerd
wat in 1983 de implicaties zijn geweest van het in Nederland codificeren van
het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Dat heeft men zich
onvoldoende gerealiseerd. Ook toen die Grondwet tot stand kwam, is men zich
daar eigenlijk nauwelijks bewust van geweest. Men heeft gezegd dat het een
vaag recht is en men heeft zich niet gerealiseerd wat de consequenties voor
het strafrechtelijke veld zouden kunnen zijn.1Georganiseerde criminaliteit en methodenDe commissie constateert dat het parlement, en in het bijzonder de Tweede
Kamer, de afgelopen jaren de nadruk heeft gelegd op de bestrijding van de
georganiseerde criminaliteit. Daarbij heeft de Kamer zich er niet altijd van
vergewist met welke methoden de georganiseerde criminaliteit werd bestreden.
De organisatie van de opsporing is slechts op onderdelen aan de orde geweest,
zo blijkt uit de behandeling van de wetsvoorstellen en de Handelingen van
de Tweede Kamer. De Richtlijn infiltratie 1991 en de CID-regeling zijn nooit
door de Kamer besproken. Ook het instellen van de CID als zodanig is nooit
besproken. Infiltratie in algemene zin is wel aan de orde geweest.Devoorzitter: Is er vóór het
losbarsten van de IRT-affaire nooit gezegd: wij zouden dit toch eigenlijk
in het totaal moeten inkaderen? Tegenwoordig zegt iedereen dat er wetgeving
moet komen. Waarom zei men dat eerder niet? Is het allemaal alleen maar het
gevolg van het exploderen van de IRT-affaire?De heerWooldrik: Nee, dat beeld is onjuist.
Er is in de gedachtenvorming op het departement wel degelijk gesproken over
de wenselijkheid om de proactieve fase beter te regelen. Het eind van het
elastiek van het Wetboek van Strafvordering kwam in zicht.Devoorzitter: Waarom is het er nooit van gekomen?De heerWooldrik: Het initiatief daartoe is
in 1993 al genomen door de gezamenlijke nota van collega Van de Beek en Patijn,
een van de raadsadviseurs van wetgeving. Deze nota is ook aan de minister
voorgelegd. Het wordt tijd om dit te gaan regelen, zo luidde de boodschap.
Dat gebeurde naar aanleiding van de discussie over het wetsvoorstel inzake
direct afluisteren. Dat lag al bij de Kamer. Er moesten wijzigingen komen
en toen zeiden wij: je kunt de proactieve fase wel voor direct afluisteren
regelen, maar dat schip houdt het niet. Je zult de zaak moeten uitbreiden
tot algemene wetgeving. Dat hebben wij aan de minister voorgelegd.Devoorzitter: Wij willen graag weten waarom
het wel op een stukje gebeurt – het gebruik van een proactieve telefoontap –
terwijl...De heerWooldrik: Nee...Devoorzitter: In het wetsvoorstel dat bij
de Kamer kwam, wordt pro-activiteit ineens als begrip ingevoerd voor een stukje.De heerWooldrik: Nee, naar aanleiding van
die discussie hebben wij, wetgeving en beleid, aan de minister voorgelegd
dat het tijd werd voor aan algehele regeling van de proactieve fase.Devoorzitter: Wilde de minister dat niet?De heerWooldrik: De minister wilde het wel,
want hij zei «ja» op de nota. Dat gebeurde in juli 1993. Wij zijn
nu twee jaar verder.Devoorzitter: Waarom is niet een algemeen
raamwerk neergezet?De heerVan de Beek: Bij het wetsvoorstel inzake
direct afluisteren zie je aanvankelijk dat de proactieve fase wordt geïntroduceerd,
gericht op één misdrijf. In het antwoord zie je een verbreding.
De proactieve fase – tegenwoordig spreken wij van voorbereidend opsporingsonderzoek –
krijgt dan een veel bredere strekking. Binnen het kader van het Wetboek van
Strafvordering is dat een nogal forse omwenteling. In juli 1993 hebben wij de minister voorgesteld om het breder op te zetten. Het antwoord
was «ja», met daarbij het wetsvoorstel inzake direct afluisteren
om te bezien hoe de Kamer erop zou reageren. Toen het in maart 1994 ook mondeling
tijdens de behandeling in de commissie goed was gevallen, hebben wij het volgende
voorstel aan de minister gedaan: nu wij proactief een «ja» krijgen
van de Kamer, willen wij het in het Wetboek van Strafvordering onderbrengen.
Gaat u er, omdat de koppeling is gemaakt naar het CID-subject, mee akkoord
om ook op het terrein van de CID wetgeving voor te bereiden?Devoorzitter: Waarom is niet gewoon eerder
besloten om een raamwet te maken? In het wetsvoorstel dat naar de Kamer ging,
komt het begrip proactieve fase opeens naar voren, maar alleen voor dit specifieke
punt.De heerVan de Beek: Mijn poging is erop gericht
om te duiden dat het veel breder is.Devoorzitter: Het was niet veel breder.De heerVan de Beek: Aanvankelijk niet, maar
in de memorie van antwoord staat een vrij uitvoerige toelichting. Er is een
switch gemaakt.Devoorzitter: Daarmee werd toch niet het totale
begrip gentroduceerd, met een bijbehorende definitie? Dat gebeurde toch alleen
voor het specifieke punt van het afluisteren? Mijn vraag is: hoe kan het nu
dat op het departement, waar hierover blijkbaar al veel langer werd nagedacht,
niet is gezegd dat er een algemene wet moest komen?De heerVan de Beek: Dat zeiden wij op het
departement.1De Kamer heeft er niet op aangedrongen bij de ministers om haar inzicht
te geven in de gebruikte methoden en de organisatie van de opsporing. Het
feit dat de wetsvoorstellen op het gebied van de organisatie van de opsporing
en wetsvoorstellen die raken aan gebruik van methoden werden in verschillende
voorbereid. Verschillende woordvoerders van dezelfde partijen hebben een oordeel
gegeven over de afzonderlijke wetsvoorstellen, Het bleek niet goed mogelijk
het geheel van wetsvoorstellen om de implicaties voor de strafvordering als
geheel te beoordelen.De Kamer heeft zich onvoldoende gerealiseerd hoe de bovengenoemde wetsvoorstellen
met elkaar samenhangen. Aan de proactieve fase in het wetsvoorstel Direct
afluisteren is slechts door enkele woordvoerders aandacht besteed. Het wetsvoorstel
heeft niet geleid tot een meer fundamentele discussie in het parlement over
de wenselijkheid van een dergelijke proactieve fase.De commissie heeft verschillende kamerleden verhoord die in de afgelopen
jaren een rol speelden bij de wetgeving rond de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit. Uit de onderstaande citaten wordt duidelijk dat de kamerleden
zich niet altijd bewust waren hoe methoden ter bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit door politie en justitie werden toegepast. Tevens blijkt dat
de kamerleden zeer verschillend dachten over de aard en omvang van de georganiseerde
criminaliteit in Nederland.De heerKoekkoek: Vond u meer bevoegdheden
niet nodig voor de aanpak van de zware, georganiseerde criminaliteit?De heerKorthals: Op dat moment nog niet, om
de doodeenvoudige reden dat ik altijd gevonden heb dat de politie niet voldoende
gebruik maakte van de bevoegdheden die zij had.De heerKoekkoek: Wanneer bent u ertoe bereid
geworden, wel meer bevoegdheden aan de politie toe te staan?De heerKorthals: Het werd op een gegeven moment
volstrekt duidelijk dat de politie zonder uitbreiding van de bevoegdheden
niet ertegen op kon. Het was ook duidelijk dat de capaciteit onvoldoende zou
worden uitgebreid. Hetzelfde gold voor het openbaar ministerie, dat wat archaïsch
was in zijn organisatie. Dan krijg je vanzelf een ontwikkeling om ze via wetgeving
meer bevoegdheden te geven. Ik had zelf altijd liever gezien dat je eerst
vanuit de innerlijke kracht van politie en justitie zou opereren en niet direct
zou denken aan uitbreiding van bevoegdheden.Devoorzitter: Wist u nu wat politie en justitie
in de praktijk deden? De heerKorthals: In de praktijk van de opsporing?Devoorzitter: Ja.De heerKorthals: Ik ben er natuurlijk niet
daadwerkelijk getuige van geweest, maar in mijn vak van advocaat had ik wel
enig idee gekregen van datgene wat de politie aan het doen was.Devoorzitter: Wanneer hoorde u voor het eerst
van het begrip proactieve fase?De heerKorthals: Het begrip als zodanig kwam
pas eind jaren tachtig op.Devoorzitter: Wist u wat de criminele inlichtingendienst
was?De heerKorthals: Wij zijn op een gegeven moment
op werkbezoeken bij de politie geweest. Daar werd ons ook zeer geheimzinnig
duidelijk gemaakt wat de criminele inlichtingendienst van de politie deed.
Bovendien wisten wij dat de werkgroep-Gonsalves bezig was om de criminele
inlichtingendienst verder op te zetten.1De heerVos: Mijnheer Wolffensperger, ik zou
u willen vragen: Wat wist u van de opsporingsmethoden? U bepleit zelf dat
opsporing gericht wordt op structuren die achter de strafbare feiten liggen.
Wat wist u van de methoden die op dat moment gehanteerd werden?De heerWolffensperger: Om te beginnen bij
uw aanknopingspunt: Ik heb mij bij de behandeling van een aantal wetsvoorstellen –
en het citaat dat u geeft, komt ongetwijfeld uit de behandeling van het wetsvoorstel
inzake direct afluisteren...De heerVos: Ik heb dit citaat gehaald uit
het nota-overleg over dreigingsbeeld en plan van aanpak.De heerWolffensperger: Ik heb mij op het standpunt
gesteld, namens mijn fractie, dat een samenleving bereid moet zijn om materieel
en formeel strafrecht aan te passen aan de noden en de behoeften van deze
tijd. Ik kan u straks, desgevraagd, aangeven waar voor mij de grenzen lagen,
want die hebben een grote rol gespeeld. Maar bij dat «aanpassen»
kwamen ook voortdurend de grondslagen van ons strafrecht ter sprake. Ik heb
toen bij het onderwerp waarover u nu spreekt, gezegd dat zelfs grondslagen
van het strafrecht geen onveranderlijke grootheden zijn waar nooit iets aan
verschoven of veranderd zou kunnen worden. Dat speelde met name bij de proactieve
fase waarover u nu spreekt, waarbij immers de grondslag van het Wetboek van
strafvordering (er moet een dader zijn met een daarop gerichte opsporing)
verlaten werd omdat – ik haal nu weer het wetsvoorstel direct afluisteren
aan – er ook actie werd ondernomen waarbij niet de dader, maar de structuren
waarover u spreekt, aanknopingspunt voor de actie waren.Ik heb toen gezegd dat zelfs de grondslagen van het strafrecht zich
lenen om aan te passen aan de behoeften van deze tijd, mits dat maatschappelijk
noodzakelijk is, mits dat bewust gebeurt -dus parlement en regering zich er
bewust van zijn dat iets dat als grondslag in het Wetboek van strafvordering
gold, ter discussie komt – en mits men dat zo minimaal mogelijk doet.De heerVos: Maar was u zich bewust van wat
er eigenlijk gebeurde?De heerWolffensperger: Zonder enige twijfel.2Devoorzitter: (...) Was u goed op de hoogte
van opsporingsmethoden? Wist u wat er te koop was? Wist u wat er gebeurde?
Had u weleens van een inkijkoperatie gehoord, voordat u en uw collega Van
Kalsbeek daarover vragen stelden?De heerStoffelen: Ik had daar eigenlijk nauwelijks
van gehoord. Ik had wel gehoord van de neiging om de grenzen van de wet op
te zoeken en die te overschrijden. Die vragen werden eigenlijk gesteld naar
aanleiding van kranteberichten.Devoorzitter: Kende u de activiteiten van
de criminele inlichtingendienst?De heerStoffelen: Eigenlijk nauwelijks. Wat
ik mij kan herinneren, is dat op een gegeven moment de term «proactief
rechercheren» aan de orde kwam. Ik hou absoluut niet van die term. Ik
vind hem versluierend, verwarrend. Ik ben er tegen.3De heerDe Graaf: Mijnheer Van der Burg, ik
wil eerst met u spreken over uw kennis en inzicht in het fenomeen «georganiseerde
criminaliteit». Een aantal wetsvoorstellen waar u al over sprak, zijn
mede geïnspireerd door de dreiging van die georganiseerde criminaliteit.
Dat blijkt althans onder meer uit de nota Georganiseerde criminaliteit: dreigingsbeeld
en plan van aanpak. U heeft bij de behandeling van die nota op 23 maart 1993
aangegeven dat het belangrijk was dat de Kamer inzicht kreeg in de «ingroei»
van de zware en georganiseerde criminaliteit, die uitsluitend en alleen gericht
is op het economisch gewin. U heeft er toen bij gezegd dat dat
inzicht in hoge mate ontbrak. Dat was, denk ik, een oordeel over de nota,
maar het zei ook iets over uw eigen kennis van dat moment. Kunt u daar iets
meer over vertellen?De heerVan der Burg: Ik wil eerst even vertellen
dat de notitie – ik heb haar in het debat niet «nota» genoemd,
maar «notitie» – tot stand is gekomen omdat bij de begroting
van 1991 collega Krajenbrink namens de CDA-fractie een motie heeft ingediend
die breed ondersteund is in de Kamer en waarin de ministers van Justitie en
Binnenlandse Zaken werd gevraagd om inzicht te geven in de georganiseerde
criminaliteit. Over de opstelling van die motie-Krajenbrink is in de fractiecommissie
voor Justitie gesproken.Devoorzitter: Dat was, meen ik, de motie-Krajenbrink/Jurgens.De heerVan der Burg: Inderdaad. De toenmalige
coalitie was blij met die motie, omdat wij daarmee breed het gevoelen van
de Kamer tot uitdrukking konden brengen dat wij na een periode, waarin losse
wetsvoorstellen gepresenteerd waren, dus zonder verband – die periode
is al aangevangen onder de minister van Justitie Korthals Altes – een
totaalbeeld wilden krijgen. Die notitie heeft zeer lang op zich laten wachten.
Vervolgens is het probleem geweest dat bespreking van die notitie herhaaldelijk
is uitgesteld, omdat er intussen een discussie was ontstaan over het inrichten
van vijf of zes IRT's. Toen ik uiteindelijk in maart het woord mocht voeren,
was de reactie, ook op het ANP-nieuws, dat Van der Burg erg kritisch was over
een notitie van het kabinet. Op mijn initiatief is er, voorafgaande aan de
openbare behandeling, een besloten gedeelte geweest, waarbij ook de procureur-generaal
Gonsalves, portefeuillehouder georganiseerde criminaliteit, aanwezig was.
Zonder te treden in hetgeen in het besloten gedeelte is gezegd, kan ik wel
zeggen...Devoorzitter: Dat kunt u wel doen, hoor.De heerVan der Burg: Ik ben er echter niet
veel wijzer van geworden.Devoorzitter: Wat is daar dan gezegd?De heerVan der Burg: Daar is gevraagd of van
BVD-zijde en CRI-zijde en van de zijde van de portefeuillehouder een andere
inkleuring kon worden gegeven. Ik heb in het debat gezegd – dat is niet
stenografisch weergegeven, maar analytisch – dat ik het een notitie
vond vol met algemeenheden.Devoorzitter: Dus ook de mededelingen van
de CRI en de procureur-generaal stelden u niet tevreden door precisie?De heerVan der Burg: Helemaal niet. Ik kon
dat ook merken bij mijn collega's, want het was een groep, bestaande uit politie-
en justitiespecialisten. Na dat eerste debat is de zaak eigenlijk niet afgerond,
maar heeft een vervolg gekregen in januari 1994.De heerDe Graaf: In februari.De heerVan der Burg: Ja. Dat was waarom ik
het vol met algemeenheden vond. Mijn eigen wetenschap was gebaseerd op de
informatie die wij zelf als CDA-fractiecommissies Justitie en Politie hadden
vergaard in gesprekken met onze adviseurs.1Commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdienstenDe commissie heeft geconstateerd dat in de commissie voor de Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten verschillende onderwerpen aan de orde werden gesteld
die betrekking hadden op de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit.
Het kabinet zocht een forum waar het naar zijn mening informatie kon geven
zonder dat het risico bestond dat de informatie openbaar zou worden. Om die
reden is bijvoorbeeld het geheime deel van de rapportage van de commissie-Wierenga
aan die commissie voorgelegd.2Devoorzitter: Is u weleens iets voorgeschoteld,
waarvan u zei dat u het niet wilde behandelen, omdat het niet onder uw competentie
viel?De heerBrinkman: In de tijd die ik heb meegemaakt,
vanaf 1989, hebben wij een aantal malen gezegd dat iets niet tot onze competentie
behoorde. De commissie heeft dit expliciet aangeduid tegenover de bewindslieden
bij het hoofdonderwerp van de IRT-affaire. Daarnaast zijn er onderwerpen aan
de orde geweest, waarbij wij tegen de betrokken bewindslieden hebben gezegd
dat het goed was dat het besproken werd. De operationele kant daarvan moest
geheim blijven, maar het was zaak om de beleidsmatige aspecten
hetzij in de plenaire vergadering hetzij in een van de andere commissievergaderingen
aan de orde te krijgen. (...)De heerRabbae: Ik neem aan dat u niet hoefde
te tekenen, wanneer u mondelinge informatie kreeg, want dat lijkt mij onmogelijk,
maar dat is niet mijn vraag. Hebt u in de commissie vaak gesproken over de
zware georganiseerde criminaliteit, en zo ja, hoe vaak?De heerBrinkman: Daarover is zeker een aantal
keren gesproken. Ik herinner mij dat wij in de gesprekken met de plenaire
Kamer, wanneer wij verslag deden van onze werkzaamheden, te horen kregen dat
onze commissie actiever was dan zijn voorgangers. In mijn herinnering hebben
wij zeker 6, 7 of 8 keer gesproken over de georganiseerde criminaliteit. Dat
ging niet steeds over dezelfde groep, maar over aspecten van dat fenomeen.(...)
De heerRabbae: Als u met de minister van Binnenlandse
Zaken de zware georganiseerde criminaliteit besprak, kon u dan altijd constateren
dat dit gerelateerd was aan de staatsveiligheid?De heerBrinkman: Staatsveiligheid respectievelijk
de betrekkingen met andere landen, voorzover zij een punt van overweging zouden
kunnen vormen voor onze staatsveiligheid. Dat klinkt academisch en abstract,
maar ik noem maar de verhouding tot de voormalige of huidige delen van het
Koninkrijk. Dat betrof niet alleen onze staatsveiligheid, maar ook de positie
van die landen.1Hiermee is de Kamer als geheel informatie onthouden die naar de mening
van de commissie van wezenlijk belang is voor de beoordeling van de georganiseerde
criminaliteit en de gebruikte methode. De commissie acht het onwenselijk dat
de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten gebruikt wordt als
de geheime commissie van de Kamer voorzover het onderwerpen betreft die niet
direct met de inlichtingen- en veiligheidsdiensten van doen hebben.De heerRabbae: U hebt niet de indruk dat het
kabinet de commissie gebruikte als een soort klankbordgroep om een aantal
zaken te bespreken; meer als een soort seniorenconvent dan als een commissie
voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten?De heerBrinkman: Nee, bepaald niet. Om te
beginnen is er in ons parlementaire stelsel geen seniorenconvent. Anders dan
een voorgesprek over Suriname dat is uitgemond in een officieel overleg met
de commissie over een onderwerp dat tot de taak van de commissie hoorde, kan
ik mij niets soortgelijks herinneren. Wij hebben systematisch afgehouden dat
er zoiets zou moeten komen. Het kabinet dat er in de periode 1989–1994
was, heeft hier ook niet op aangedrongen.Bovendien spraken wij in de praktijk echt over de operationele gegevens,
omdat het kabinet deze binnen bracht. Wij spraken over gewoonten en gebruiken.
Ik zal er maar weer een voorbeeld van noemen. Als het ging over de positie
van de inlichtingendienst in het buitenland, de kwestie Suriname en andere
onderwerpen, kwamen er inderdaad operationele gegevens op tafel.Als het ging over de vraag of het beleidsmatig en juridisch door
de beugel kon, werd dat steeds doorverwezen naar de betrokken commissie, meestal
de commissie voor politie en justitie. In de verslagen van de openbare kamervergaderingen
wordt regelmatig verwezen naar vergaderingen die de commissie voor politie
en justitie hield, bijvoorbeeld als het ging om opsporingsmethodieken. Wij
hebben ons dus niet bezig gehouden met de vraag of een bepaalde opsporingsmethodiek
als zodanig juridisch door de beugel kon.29.7.2 BeoordelingDe commissie is van oordeel dat het parlement onvoldoende oog heeft gehad
voor de samenhang tussen de vele wetsvoorstellen ter bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit. De Tweede Kamer heeft naar het oordeel van de commissie onvoldoende
oog gehad voor de rechtsstatelijkheid van de opsporing. De proactieve fase
is geen onderwerp geweest van een diepgaand debat tussen regering en parlement.
Er was een constante druk vanuit kabinet, justitie en politie om tot wetgeving
te komen die politie en justitie meer bevoegdheden gaven om de georganiseerde
criminaliteit te kunnen bestrijden. Die druk is door de Kamer niet weerstaan.
Integendeel, ook zij heeft aangedrongen op een krachtige bestrijding van deze
vorm van criminaliteit. De commissie is van oordeel dat de Tweede Kamer bij
haar wetgevende activiteiten meer aandacht had moeten besteden aan de normering
van de opsporingsmethoden en het functioneren van de organisatie van de opsporing.De Tweede Kamer heeft de regering niet verzocht te komen met een beter
kwalitatief beeld van de georganiseerde criminaliteit. De commissie constateert
dat de kamer geen bijdrage heeft geleverd aan het ontstaan van een beter beeld
van de georganiseerde criminaliteit.De commissie acht het onwenselijk dat in de toekomst in de Commissie voor
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten onderwerpen worden besproken die geen
directe relatie hebben met de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. De commissie
meent dat indien de ministers de Kamer vertrouwelijk willen inlichten over
opsporingsmethoden of georganiseerde criminaliteit zij dat moeten doen via
het inlichten van de vaste commissie voor Justitie. De commissie acht het
onwenselijk dat de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
gaat functioneren als de geheime commissie van de Kamer. HOOFDSTUK 10 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN 10.1 VerantwoordingDe commissie had de drieledige opdracht om onderzoek te doen naar:a aard, omvang en ernst van de zware, georganiseerde criminaliteit;b de feitelijke toepassing, de rechtmatigheid, het verantwoord zijn en
de effectiviteit van de opsporingsmethoden;c de organisatie, het functioneren van en de controle op de opsporing. De commissie heeft zich ten doel gesteld deze punten te onderzoeken met
het oog op de gewenste normering van opsporingsmethoden. Voor een goede normering
is kennis van de drie genoemde onderdelen van de opdracht onontbeerlijk. Daarop
heeft een belangrijk gedeelte van het onderzoek zich gericht.Evenzeer is nodig te beschrijven waarom bij de opsporing grote en kleine
ontsporingen hebben plaatsgevonden. Die beschrijving is noodzakelijk om verantwoorde
voorstellen te kunnen doen ter verbetering van de organisatie van en de controle
op de opsporing.De kernvraag is waarom niet is gehandeld volgens de gouden stelregel:
geen bevoegdheid zonder verantwoordelijkheid, geen verantwoordelijkheid zonder
verantwoording. Normering van opsporingsmethoden is niet los te zien van de
noodzaak van betere verantwoording, beter werken en betere controle. Het werk
van de commissie heeft zich om die reden ook gericht op voorstellen die de
gebleken crisis in de opsporing kunnen oplossen. Het opbouwen van vertrouwen
is meer dan het resoluut stellen van nieuwe regels. In de loop van de openbare
verhoren is dat de commissie extra duidelijk geworden. Daarom heeft zij het
evenzeer tot haar taak gerekend aan het herstel van vertrouwen veel aandacht
te besteden. Meer dan een «IRT-enquête»De Delta-methode die door het IRT Noord-Holland/Utrecht en een aantal
politieregio's is gehanteerd, vormde een belangrijk onderdeel van het onderzoek
van de commissie. Hoewel velen het onderzoek van de commissie als de «IRT-enquête»
hebben betiteld, bestrijken de uitkomsten van het onderzoek een veel omvangrijker
terrein dan louter onderzoek naar de IRT-affaire. De opdracht van de commissie
was veel breder en daartoe was ook alle aanleiding. Er bestond grote onduidelijkheid
over zowel de juridische grondslag als de sturing en controle van veel opsporingsmethoden.
Zoveel was al gebleken in het rapport van de Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden. MethodenDe commissie heeft systematisch aandacht besteed aan alle opsporingsmethoden.
In 1994 en 1995 werd bovendien in verschillende rechtszaken en in vele artikelen
in pers en vakliteratuur aan de orde gesteld dat door de politie gebezigde
opsporingsmethoden mogelijk onrechtmatig waren en dat het veelal aan de mogelijkheden
of bereidheid tot controle op opsporingsmethoden ontbroken had. Een voorbeeld
hiervan was het algemeen bekend worden van inkijkoperaties waarvan de mogelijke
onrechtmatigheid een diepgaande juridische discussie veroorzaakte. Kamerleden
hadden, zo bleek uit kamervragen, nog nooit van inkijkoperaties gehoord.Overeenkomstig haar opdracht heeft de commissie alle veronderstelde en
daadwerkelijk gehanteerde opsporingsmethoden aan onderzoek onderworpen.
Zij is daarbij niet op geheel nieuwe en onbekende methoden gestuit. Wel heeft
zij een veel beter inzicht verworven dan naar voren komt in het rapport van
de Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden, Opsporing gezocht.OrganisatiesDe commissie heeft krachtens haar opdracht de bij de opsporing op enigerlei
wijze betrokken organisaties nader onderzocht. Het onderzoek is gericht geweest
op alle lagen van deze organisaties van de de rechercheur tot de minister.De juiste en verantwoorde toepassing van opsporingsmethoden is altijd
afhankelijk van degenen die de bevoegdheid uitoefenen en van hen die daarop
krachtens hun verantwoordelijkheid dienen toe te zien. De kwaliteit van de
betrokken organisaties en de manier waarop functionarissen hun bevoegdheden
feitelijk uitvoeren, zijn derhalve mede bepalend voor de rechtmatigheid, de
effectiviteit en het verantwoord zijn van de opsporing en de opsporingsmethoden.
Even belangrijk is de manier waarop gezag wordt aanvaard, samengewerkt wordt,
beleid wordt uitgevoerd en in al deze opzichten verantwoordelijkheid wordt
genomen.De conclusies en aanbevelingen van de commissie hebben daarom ook betrekking
op de organisatie van politie, justitie en andere instellingen in het domein
van de rechtshandhaving, hun onderlinge verhoudingen, de uitoefening van gezags-
en beheersverantwoordelijkheden (op decentraal en centraal niveau) en de toetsing
van de opsporing, zowel door de rechter als door de politieke gezagsdragers
en volksvertegenwoordiging. Aard, omvang en ernst van de georganiseerde criminaliteitAard, omvang en ernst van de georganiseerde criminaliteit in Nederland
zijn nader onderzocht. Dit is onder verantwoordelijkheid van de commissie
gebeurd door de onderzoeksgroep-Fijnaut. Deze onderzoeksgroep heeft naar het
oordeel van de commissie het op dit moment best mogelijke beeld van de georganiseerde
criminaliteit in Nederland gegeven.Beter inzicht is van belang voor de prioriteitenstelling bij en de keuze
van opsporingsonderzoeken. Dat inzicht is ook van grote betekenis voor de
wijze waarop een realistische en effectieve strategie wordt ontwikkeld om
georganiseerde criminaliteit te bestrijden en overheid en samenleving te beschermen
tegen de ongewenste beïnvloeding door de georganiseerde criminaliteit.
Georganiseerde criminaliteit is altijd gekoppeld aan illegale goederen en
diensten. Inzicht in de werkelijkheid van de georganiseerde criminaliteit
dient de wetgever ook om vast te stellen hoever de bevoegdheden van politie
en justitie moeten reiken om georganiseerde criminaliteit op te sporen. 10.2 Crisis in de opsporingVoordat de commissie de specifieke conclusies van haar onderzoek geeft,
wil zij een aantal meer algemene conclusies trekken. De commissie is van oordeel
dat sprake is van een crisis in de opsporing. Deze crisis in de
opsporing kent drie elementen: ontbrekende normen, een niet goed functionerende
organisatie en problemen in de gezagsverhoudingen.In de eerste plaats constateert de commissie dat sprake is van een normeringscrisis. Het ontbreekt aan een adequate normstelling voor het
optreden van politie en justitie tegen de georganiseerde criminaliteit. Er
is naar het oordeel van de commissie in de eerste plaats door wetgever maar ook door de rechter te veel ruimte gelaten voor politie en justitie.
Niemand weet precies waar men aan toe is bij het gebruik van opsporingsmethoden.
Dit gebrek aan normstelling heeft ertoe kunnen leiden dat in Nederland op
heel verschillende wijzen opsporingsmethoden worden ingezet.Politie en justitie hebben langere tijd opsporingsmethoden kunnen gebruiken
zonder dat een adequate normstelling aanwezig was. De commissie heeft in verschillende
gevallen verwarring aangetroffen bij politie en justitie over de de toepassing
van opsporingsmethoden. Wat mag wel en wat mag niet? Wie is verantwoordelijk
binnen de rechtsstaat en wie niet? Bij opsporing is in toenemende mate sprake
van een rechtersstaat. De jurisprudentie bepaalt voor een te groot gedeelte
de normen van de opsporing. Normering vooraf, een fundamentele eis in de rechtsstaat,
is te lang achterwege gebleven.In de tweede plaats is er sprake van een organisatiecrisis.
Er is een bijzonder groot aantal afzonderlijke organisaties betrokken bij
de opsporing. Gebrekkige coördinatie levert veel problemen op. Organisaties
werken vaak niet met elkaar samen, maar werken elkaar eerder tegen. Vastlegging
van activiteiten heeft veelal onvoldoende plaats.De organisatiecrisis manifesteert zich naar het oordeel van de commissie
vooral in onduidelijke besluitvorming over wie nu waarvoor daadwerkelijk verantwoordelijk
is. De bevoegdheden en verantwoordelijkheden van vele betrokkenen zijn diffuus.
De commissie is van oordeel dat dringend behoefte bestaat aan meer duidelijkheid
over wie de verantwoordelijkheid dragen voor de opsporing in Nederland. Daarbij
benadrukt de commissie dat het verwijzen naar de wettelijke structuur, met
de toespitsing op de officier van justitie, te eenvoudig is. De praktijk van
de opsporing toont immers dat de feitelijke verantwoordelijkheid gespreid
is over vele functionarissen. Opheldering en wellicht vereenvoudiging is noodzakelijk.In de derde plaats heerst een gezagscrisis. Het gezag over
de opsporing staat ter discussie. Het gezag van het OM over de politie, voorzover
het de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde betreft, is weliswaar
terug te voeren tot een expliciete wettelijke opdracht van bevoegd gezag over
de politie, maar is daarmee in de praktijk van de opsporing nog niet vanzelfsprekend.
Veel officieren van justitie kost het grote moeite hun gezag daadwerkelijk
te laten gelden. Hun gezag is meer een afgeleide van de preponderante positie
van de politie. Daarbij komt dat de commissie heeft moeten constateren dat
over de wijze en de inhoud van de gezagsuitoefening door het OM zeer verschillende
meningen bestaan, ook binnen het OM zelf. Over gezag dient niet te veel te
worden gediscussieerd. Maar de gezagsconceptie voor en van het OM varieert
nog altijd van de «super-rechercheur die dag en nacht boven op de zaak
zit» tot «sturing op (grote) afstand». Bovendien bestaan
bij het OM sterk uiteenlopende opvattingen over de normering van de opsporingsmethoden,
op zijn minst variërend van «rekkelijken» tot «preciezen».De gezagscrisis is versterkt door onduidelijkheden in de relatie tussen
gezag en beheer, en door de daarmee samenhangende bestuurlijke lijdelijkheid
met betrekking tot de opsporing. De complexe verhouding tot de beheersverantwoordelijkheid
maakt de gezagscrisis des te moeilijker op te lossen. Het OM heeft teveel
hooi op zijn vork genomen door een algemene regierol in de rechtshandhaving
op te eisen. Het OM dient zich in de eerste plaats te concentreren op zijn
kerntaken: strafzaken en het gezag over de politie, zoals ook verwoord in
het «Plan van Aanpak».De gezagscrisis doet zich niet in heel Nederland even sterk voor. Zij
heeft zich vooral in het ressort Amsterdam gemanifesteerd, maar is ook elders
zichtbaar. De onderlinge verhoudingen tussen functionarissen en organisaties
in de opsporing zijn soms slecht. In een aantal gevallen zijn de persoonlijke
verhoudingen tussen politie en justitie op zo verstoord dat van een werkbare
situatie geen sprake meer kan zijn. De commissie acht het noodzakelijk
dat gezag wordt uitgeoefend. Zij stelt daarbij vast dat de verstoring van
persoonlijke verhoudingen niet synoniem is met een gezagscrisis, maar veeleer
die gezagscrisis op een schrille wijze demonstreert.De crisis in de opsporing gaat diep. Zij raakt de legitimiteit van de
rechtshandhaving. Het gaat om ernstige problemen binnen een essentieel deel
van de democratische rechtsstaat. De beginselen van de democratische rechtsstaat
zijn geen boekenwijsheid maar vormen de grondslag voor een levende rechtsstaat
die geen ongetoetst, beter nog ongecontroleerd domein in de rechtshandhaving
en opsporing duldt. Een vrij politiebedrijf is ongepast.De verschillende machten in de staat dienen hun verantwoordelijkheid te
nemen. De wetgever dient het gebruik en de organisatie van de opsporingsmethoden
te normeren. De uitvoerende macht dient op te sporen en te vervolgen volgens
de normen van de wetgever. De rechterlijke macht dient de toepassing van het
gebruik van de methoden aan deze normen te toetsen. De balans tussen de machten
laat niet toe dat de rechtsstaat zich tot een «rechtersstaat»
ontwikkelt. Zo'n ontwikkeling zou afbreuk doen aan het vertrouwen in de democratische
rechtsstaat waarin regering en parlement de belangrijkste regels stellen.De opvattingen over gezag en verantwoordelijkheden bij justitie, bestuur
en politie dienen eenduidig te zijn. Dit geldt voor de werkelijke uitoefening
van het gezag over de politie. Maar het geldt evenzeer voor de mogelijkheden
voor de politie om haar professionele verantwoordelijkheid te dragen, en over
haar handelen verantwoording af te leggen. Gezag over de opsporing moet uitgeoefend
worden, verantwoordelijkheid voor de opsporing moet actief worden genomen.
Alle betrokkenen bij de opsporing, zowel in gezags- als uitvoerende posities,
dienen zich hiernaar te gedragen. Herstel van de verhoudingen vraagt kracht
van het bevoegd gezag en de bereidheid van de politie zich in ondergeschiktheid
te voegen.Bij deze crisis in de opsporing gaat het niet om een probleem dat met
enkele resolute maatregelen op korte termijn kan worden opgelost. Noodzakelijk
is een herziening van het functioneren van de opsporing, zodat ook voor de
langere termijn oplossingen tot stand komen. Een complexe crisis leent zich
niet voor eenvoudige oplossingen. 10.3 Aard, ernst en omvang van de georganiseerde criminaliteit A. DefinitieDe commissie neemt de definitie van georganiseerde criminaliteit van de
onderzoeksgroep-Fijnaut over.Van georganiseerde criminaliteit is sprake wanneer groepen van personen
die– primair gericht zijn op illegaal gewin,– systematisch misdaden plegen met ernstige gevolgen voor de
samenleving en– in staat zijn geweld te gebruiken of personen door corruptie
uit te schakelen, ondermeer om de groep af te schermen tegen gericht optreden
van de overheid hiertegen.De commissie heeft organisatiecriminaliteit onderscheiden van georganiseerde
criminaliteit. Organisatiecriminaliteit (bijvoorbeeld door overtreding van
milieu- of belastingwetgeving) staat voor ernstige misdrijven gepleegd door
personen in het kader van legale activiteiten van hun bedrijf of organisatie. B. Beter beeldDe commissie concludeert dat aan het beleid ter bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit van de afgelopen jaren een beter kwalitatief en kwantitatief
onderbouwd inzicht ten grondslag had moeten liggen. De analyses van de CRI
hebben dat inzicht niet kunnen geven. Dat had veel discussie en verschil van
inzicht kunnen voorkomen, en had de centrale prioriteitenstelling van de onderzoeken
door de kernteams kunnen versterken. De verantwoordelijke ministers en het
parlement zouden dan in staat zijn geweest tot een betere beoordeling van
de ernst van de situatie en tot effectiever beleid.De commissie meent dan ook dat het de voorkeur verdient in de toekomst
op vergelijkbare wijze als de onderzoeksgroep Fijnaut heeft gedaan, het beeld
van de georganiseerde criminaliteit te verfijnen. Daarbij zijn zowel landelijke
studies als lokale of sectorgewijze analyses van belang. C. DifferentiatieDe commissie concludeert uit het onderzoek dat het karakter van de georganiseerde
criminaliteit sterk gedifferentieerd is. «De» georganiseerde criminaliteit
bestaat niet, net zo min als in Nederland enige indicatie is gevonden voor
alles overheersende en zeer grootschalige misdaadondernemingen van een «octopus-achtig»
karakter, die vergelijkbaar zijn met de Italiaanse mafia.Desondanks meent de commissie dat er zeer zeker redenen zijn voor zorg
en verontrusting. Er zijn in Nederland verschillende typen georganiseerde
criminaliteit aangetoond, evenals verschillende soorten criminele organisaties.
De effecten van de georganiseerde criminaliteit verschillen zeer en zijn afhankelijk
van de aard van de organisaties, de markten waarop wordt geopereerd, en zelfs
van de stad en regio waar de criminaliteit zich voordoet. D. Handel in drugsDe georganiseerde criminaliteit in Nederland bestaat voor het overgrote
deel uit handel in drugs. Andere illegale markten, zoals wapenhandel en vrouwenhandel,
komen zeker voor en vormen op zichzelf een ernstig probleem, maar de omvang
en omzet zijn veel geringer.Bij de drugcriminaliteit gaat het om illegaal geld en geweld als functie
van de illegale markt. De investeringen van crimineel verdiend geld worden
gedaan rond de illegale markten in de horeca of het onroerend goed (zoals
in Amsterdam en Arnhem). Buitenlandse groepen investeren het crimineel verdiende
geld vooral in het buitenland. De grootste bedreigingen gaan uit van de macht
van witgewassen en illegaal geld, het gebruik van afpersing en geweld, en
de pogingen tot corruptie van de overheid.Georganiseerde fraudecriminaliteit levert soms ook miljoenen guldens op
en gaat gepaard met meer «verweving» van «onderwereld»
en «bovenwereld». Bij de georganiseerde fraudecriminaliteit spelen
geweld en gewelddadige afscherming een geringere rol. E. Hollandse netwerkenDe betrokkenheid van de «Hollandse netwerken» bij de drugeconomie
is voor een deel terug te voeren op de traditie van smokkelaars. De Nederlandse
netwerken handelen en smokkelen maar hebben de produktie niet in handen, met
uitzondering van amfetamine, syntetische drugs en in geringe mate nederweed.Het merendeel van deze smokkelwaar is niet bestemd voor de Nederlandse
markt. De Nederlandse groepen zijn in meer of mindere mate georganiseerd,
werken soms samen en bestrijden elkaar ook met geweld. Binnen dit milieu komen
liquidaties voor, maar in mindere mate dan binnen etnische criminele groepen
in Nederland. Er is geen Nederlandse «supermafiabaas» in de onderwereld
en al helemaal niet in de bovenwereld. De schatting van enkele tientallen
autochtone criminele groepen (tussen de dertig en de veertig) die in Nederland
goed georganiseerd actief zijn, acht de commissie reëel. F. Allochtone en buitenlandse groepenAllochtone en buitenlandse groepen spelen een grote rol in de drughandel
die direct verbonden is met de drugeconomie in de landen van herkomst. Dat
geldt in het bijzonder groepen in de Surinaamse, Marokkaanse en Turkse gemeenschap.
Zij zijn gespecialiseerd in respectievelijk handel in cocaïne, hasj en
heroïne. Winsten worden veelal niet witgewassen in Nederland maar geïnvesteerd
in de landen van herkomst en op de internationale markt.De commissie heeft voorts moeten constateren dat de verwevenheid van allochtone
en buitenlandse groepen met politieke en economische machthebbers in de herkomstlanden
in sommige gevallen verontrustend groot is. De commissie wijst in het bijzonder
op Surinaamse en in mindere mate op Marokkaanse relaties. De commissie is
van oordeel dat de internationale betrekkingen de intensieve bestrijding van
georganiseerde criminaliteit niet in de weg mogen staan.De commissie constateert dat politie en justitie aanmerkelijk minder informatie
hebben over allochtone en buitenlandse groepen dan over Nederlandse netwerken.
Dit heeft tot gevolg dat minder onderzoek van politie en justitie naar deze
groepen gedaan wordt. Dat is zorgelijk, nu uit het onderzoek en de verhoren
is gebleken, zelfs wanneer precieze getallen niet te geven zijn, dat in de
Surinaamse, Marokkaanse en Turkse gemeenschappen in Nederland de directe of
indirecte betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit uit het herkomstland
onrustbarend groot is. Deze feiten mogen niet gebagatelliseerd worden, want
zij kunnen leiden tot marginalisering, die in de eerste plaats de etnische
gemeenschappen zelf grote schade toebrengen. Het gaat naar het oordeel van
de commissie niet aan dat de politie zou berusten in dit probleem (in politiekringen
is gesproken over «Turkenmoeheid») in plaats van het te bestrijden. G. DrugbeleidHoewel het drugbeleid als zodanig buiten het kader van het onderzoek valt,
heeft de commissie wel enige aandacht geschonken aan de relatie tussen het
drugbeleid en de georganiseerde criminaliteit. Vast staat dat de hasjhandel
in de jaren zeventig en tachtig relatief ongemoeid is gelaten, waardoor de
handelaren toen meer ruimte hebben gekregen. De groothandel om de coffeeshops
te bevoorraden kwam mede daardoor in handen van criminelen. Ondanks intensivering
van de opsporing van hasjhandel sinds het eind van de jaren tachtig, is Nederland
een belangrijke schakel in de internationale drugeconomie gebleven. Over de
vraag of vanuit deze optiek verdere regulering of zelfs legalisering van het
gebruik van en de handel in softdrugs en moglijk XTC wenselijk en/of noodzakelijk
is, is de commissie verdeeld.Ten aanzien van de effecten van liberalisering van het beleid voor de
volksgezondheid, internationale betrekkingen en verschuivingen naar andere
illegale markten en activiteiten, lopen de inschattingen en opvattingen binnen
de commissie uiteen.Een deel van de commissie meent dat verantwoorde liberalisering een groot
positief effect zal hebben op de aard, ernst en omvang van de georganiseerde
criminaliteit. Het andere deel van de commissie is hiervan niet overtuigd.
Dat neemt niet weg dat de gehele commissie oog heeft voor de paradox in de
drugbestrijding: een verbod schept, zolang de vraag blijft bestaan, illegale
handel en vormt aldus een voedingsbodem voor georganiseerde criminaliteit. H. Verwevenheid onderwereld en bovenwereldVan verwevenheid van de legale «bovenwereld» in het algemeen
en de criminele «onderwereld» is niet gebleken. De legale branches
in ons land blijken in het algemeen niet door de georganiseerde criminaliteit
te zijn geïnfiltreerd.Een uitzondering moet gemaakt worden voor de horeca-sector. De horeca-sector
is doelwit van crimineel wit te wassen geld, het investeren van criminele
vermogens en afpersingspraktijken. Ook de kwetsbaarheid van de transportsector
voor de smokkel van illegale goederen is opvallend. De gelegenheidsstructuur
die de afvalbranche, de autobranche en de bouwnijverheid bieden, is verontrustend.
Voor de branches geldt dat de scheidslijn tussen organisatiecriminaliteit
(ondernemers die binnen hun legale beroep of bedrijf illegaal handelen) en
georganiseerde criminaliteit soms flinterdun is. I. FraudeDe meeste grote fraude- en milieuzaken behoren volgens de commissie niet
tot de georganiseerde criminaliteit, maar zijn voorbeelden van organisatiecriminaliteit.
Daarmee is organisatiecriminaliteit niet minder ernstig, maar wel van een
andere aard. In de onderzochte zaken is sprake van honderden miljoenen guldens
schade aan het algemeen belang. De vermenging met de bovenwereld is duidelijker
aanwezig dan in de klassieke drugcriminaliteit.De commissie is verontrust over het gebleken gebrek aan zicht op financieel-economische
criminaliteit van de kant van criminele groepen. Vormen van zeer professionele
fraude en witwas-constructies zijn nog grotendeels onbekend terrein voor politie
en justitie. Uit het onderzoek van de commissie is gebleken dat deze verschijningsvorm
van georganiseerde criminaliteit buitengemeen schadelijk kan zijn voor het
functioneren van de economie en de concurrentieverhoudingen ernstig in kan
beïnvloeden. J. Vrije beroepsgroepenAdvocaten, notarissen en accountants zijn niet structureel betrokken bij
deze vorm van criminaliteit. Verwijtbare betrokkenheid bij georganiseerde
criminaliteit komt incidenteel voor. Deze incidenten zijn serieus te nemen.
Deze beroepsgroepen hebben inmiddels maatregelen genomen om verwijtbare betrokkenheid
tegen te gaan. K. Contra-strategieënEen aantal, voornamelijk «Hollandse», groepen en netwerken
probeert het werk van politie en justitie actief te frustreren met contra-strategieën.
Het observeren, intimideren, afluisteren, bedreigen en corrumperen van functionarissen
van politie en justitie vormen een bedreiging voor de rechtshandhaving.Van mediamanipulatie is de commissie niet gebleken. De commissie heeft
geen van afhankelijkheidsrelaties of ongewenste contacten tussen journalisten
en de criminele wereld aangetroffen. Dat geldt ook voor de twee journalisten
van de Telegraaf naar wie door officier van justitie Gonzales en teamleider
Dros van het kernteam Randstad Noord en Midden onderzoek is gedaan. Het was
onjuist de belastingdossiers van de journalisten te lichten. Wel bestaat wederzijdse
beïnvloeding van journalisten en criminelen. Ongetwijfeld tracht het
criminele milieu informatie te verspreiden om het werk van politie en justitie
te bemoeilijken.Van corruptie is incidenteel gebleken op het lagere en middenniveau van
de overheid, te weten bij politie, gemeentelijke diensten en het gevangeniswezen.
Binnen de politie blijven gevallen van ongewenste contacten en corruptie voorkomen.
Van corruptie in de top van het politieel, bestuurlijk of justitieel apparaat
is niet gebleken. Tegen een enkele officier van justitie is
een onderzoek gestart dat niet geleid heeft tot een vermoeden van corruptie.
Geuite verdenkingen tegen gemeentebestuurders, rechters en andere officieren
van justitie zijn bij enige criminele inlichtingendiensten aangetroffen maar
zijn wegens gebrek aan enig overtuigend bewijs terzijde gelegd. Er hebben
de commissie enkele verhalen over corrupte rechters en officieren van justitie
bereikt, maar enig redelijk vermoeden dat terzake werkelijk sprake is van
corruptie, heeft de commissie niet.Criminelen blijken er soms van overtuigd te zijn ambtenaren te hebben
omgekocht via tussenpersonen, terwijl in feite slechts een informant van de
politie is betaald. Bij de toepassing van de Delta-methode blijkt door de
politie ook gewerkt te zijn met informanten/infiltranten die in het milieu
het verhaal moesten uitzetten dat ze gebruik maakten van «platte»
douane-en politieambtenaren. Door deze handelingen heeft de overheid voedsel
gegeven aan het idee dat de crimineel graag voor geloofwaardig houdt: de overheid
is voor geld te koop. Die suggestie van de kant van de overheid is onaanvaardbaar. L. Aard, omvang en ernstDe aard van de georganiseerde criminaliteit is gedifferentieerder
dan werd aangenomen. De groepen opereren op zeer uiteenlopende wijzen. Van
strakke hiërarchische lijnen is minder sprake dan werd aangenomen. De
georganiseerde criminaliteit in Nederland bestaat voor het merendeel uit handel
in drugs.De ernst van de georganiseerde criminaliteit is vooral gelegen
in het grote illegale gewin van honderden miljoenen guldens, de economische
macht die daaruit voortkomt, de afpersing, het geweld en de geslaagde pogingen
zich van de overheidsmacht af te schermen. Daarnaast speelt schade in andere
opzichten een rol. In delen van Amsterdam en Arnhem dreigt de georganiseerde
criminaliteit teveel macht in bepaalde wijken te krijgen. Dat geldt in het
bijzonder voor de horeca-sector.De omvang van de georganiseerde criminaliteit laat zich niet
verantwoord in harde cijfers uitdrukken – noch naar omzet noch naar
aantallen groepen. Daarvoor is het beeld te gedifferentieerd. M. PrioriteitenAlles overziende trekt de commissie de conclusie dat georganiseerde criminaliteit
in Nederland een ernstig probleem vormt dat krachtige bestrijding verdient.
De bestrijding van de georganiseerde criminaliteit dient niet alleen door
politie en justitie plaats te vinden. Het is van minstens zo groot belang
dat bestuurlijke en beleidsmatige maatregelen worden genomen tegen pogingen
van criminele groepen om zich te nestelen in kwetsbare delen van de samenleving.
Daarbij wijst de commissie onder meer op de etnische gemeenschappen in ons
land.De differentiatie in vormen van georganiseerde criminaliteit en typen
criminele groepen dient naar het oordeel van de commissie ook gevolgen te
hebben voor de prioriteitenstelling van politie en justitie. Het simpelweg
opstellen van top-tien of top-honderd-lijstjes, die gebaseerd zijn op niet
meer dan een aantal algemene criteria, volstaat volgens de commissie niet.De commissie meent dat aanmerkelijk meer aandacht moet worden geschonken
aan vormen van financieel-economische criminaliteit die voor de economische
en sociale orde zeer schadelijk kunnen zijn. Tevens dient veel meer aandacht
te worden besteed aan georganiseerde criminaliteit binnen etnische groepen,
die een desastreuze uitwerking kan hebben op de maatschappelijke positie van
minderheden in onze samenleving. Bovendien is de commissie van oordeel dat
naast het bestrijden van de top van criminele organisaties meer aandacht moet
worden besteed aan de opsporing en vervolging van de uitvoerders en de middengroepen
in de georganiseerde criminaliteit. 10.4 De Delta-methode 10.4.1 Uitvoering Delta-methode A. Delta-methode onverantwoordDe Delta-methode is als opsporingsmethode onverantwoord. De commissie
heeft niet kunnen vaststellen dat de methode toegepast is met inachtneming
van de richtlijnen infiltratie. De combinatie van de volgende elementen:a. het doorlaten van grote partijen drugs;b. de te onafhankelijke positie van de criminele burgerinfiltrant;c. het behoud van de criminele winsten;d. de faciliterende rol van de politie, en;e. het gebruik van criminele gelden door de politie leidt tot dit oordeel.
De commissie wijst de methode af.De methode blijkt nauwelijks te sturen en te controleren. Informanten
hebben een te grote invloed gekregen op het functioneren van politie en justitie.
De politie heeft gebruik gemaakt van crimineel geld om vervoermiddelen en
communicatie-apparatuur aan te schaffen en loodsen te huren. Het overheidsapparaat
is gegijzeld door de gang van zaken. De commissie is tot het oordeel gekomen
dat de informanten zoveel ruimte kregen dat politie en justitie te afhankelijk
van hen werden. De controle door het OM op de feitelijke gang van zaken was
onvoldoende en soms compleet afwezig. Het doel van criminaliteitsbestrijding
wordt voorbijgeschoten indien grote partijen softdrugs worden doorgelaten
om te trachten organisaties in beeld te brengen. B. Rol informantDe burgerinfiltrant heeft er belang bij dat de methode doorgaat. Hij mag
immers zijn criminele winsten behouden en zal, des te langer het traject duurt,
blijven bewijzen dat hij in staat is verdovende middelen «binnen te
brengen». Het idee om de «groei-informant» vertrouwen te
laten winnen binnen de kring van hoofdverdachten is natuurlijk creatief, maar
onwenselijk indien dit gepaard moet gaan met het plegen van allerlei zware
strafbare feiten. De commissie heeft uit de geraadpleegde stukken overigens
niet de overtuiging gekregen dat de informant al het vertrouwen had gewonnen
van de zogenaamde top van de criminele organisatie. Daarbij komt dat in het
geval van de Delta-onderzoek veel informatie gegenereerd is over het middenkader
van de doelgroep, maar zeer weinig over de hoofdverdachten. C. Kennis en verantwoordelijkheidDe commissie is van oordeel dat de betrokken politiefunctionarissen en
de FIOD-medewerker, wier rollen in hoofdstuk 3 uitgebreid beschreven zijn,
het OM, de FIOD en de korpsleidingen absoluut onvoldoende hebben ingelicht
over de werkelijke gang van zaken. Maar zwaarder weegt nog dat de verantwoordelijke
procureurs-generaal, hoofdofficieren en officieren, en de leiding van de verschillende
politiekorpsen niet hun verantwoordelijkheid hebben uitgeoefend door ervoor
te zorgen voldoende op de hoogte te geraken van de methoden die de verschillende
CID-en hanteerden. De geslotenheid van het opsporingsonderzoek (embargo) is
ten onrechte als excuus gebruikt voor het niet doorvragen naar de precieze
gang van zaken bij de uitvoering van de methode. D. XTC-trajectDe commissie wil tevens een oordeel geven over de XTC-transporten naar
Engeland. Bij deze XTC-transporten zijn, zo moet de commissie aannemen, miljoenen
XTC-pillen bewust doorgelaten en op de markt terecht gekomen.De commissie constateert dat bij één van deze transporten
een peilbaken op de vrachtwagen is geplaatst door de Dienst
technische operationele ondersteuning. Het IRT had kennelijk voldoende vermoeden
van strafbare feiten om een peilbaken te laten plaatsen. Aangezien het in
de ogen van de dienst in Driebergen ging om een politievoertuig is hiervoor
geen expliciete goedkeuring van een officier van justitie gevraagd of gegeven.De commissie constateert dat de officieren Van der Veen en Wortel de departementsleiding
onvoldoende hebben ingelicht. Het gegeven van het peilbaken is niet aan het
ministerie van Justitie gemeld door Van der Veen, noch het feit dat een gerechtelijk
vooronderzoek was geopend. Hij heeft slechts gesproken over CID-operaties.
De Kamer is terzake onvolledig en onjuist door de minister geïnformeerd.
Er was sprake van een meer dan vaag vermoeden. De minister heeft hierover
inmiddels op 10 oktober een brief aan de Kamer geschreven. De vertrouwelijkheid
van de operatie is ten onrechte gebruikt om geen extra informatie te geven.
De commissie komt tot de conclusie dat niet naar Engeland is getipt.De commissie constateert dat de Nederlandse autoriteiten de Engelse autoriteiten
hadden moeten inlichten. Er was naar het oordeel van de commissie voldoende
informatie om zelf in te grijpen of de Engelse overheid op de hoogte te stellen
van de verdenking van transporten XTC naar Engeland. E. Informatie IRT-onderzoekIn het ressort Amsterdam is, zo heeft de commissie vastgesteld, het besluit
gevallen de informatie van het oude IRT niet meer in andere en nieuwe zaken
te gebruiken. De commissie acht het noodzakelijk dat nader bezien wordt welke
informatie uit het IRT-onderzoek nog gebruikt kan worden in lopende of te
starten strafrechtelijke onderzoeken. Mocht het hiermee mogelijk zijn ernstige
strafbare feiten, zoals de moord op de Alkmaarder J. van der Heiden, alsnog
op te lossen, dan dient dat besluit heroverwogen te worden. F. Afbouw informantenDe zogeheten afbouw van informanten, beter gezegd het beëindigen
van de relatie tussen informanten en politie, heeft tot ongewenste situaties
geleid. Onder druk van een informant die stelde zich bedreigd te voelen is
alsnog 6.000 kilo softdrugs doorgelaten. Ook in andere trajecten bleek het
meer dan eens noodzakelijk dit soort doorlatingen toe te staan. Dat is onverantwoord,
zeker nu de verantwoordelijken in feite niet wisten welke risico's moesten
worden afgewogen.De commissie acht het onverantwoord dat de overheid in een situatie is
gemanoeuvreerd dat zij een informant moet afkopen met een bedrag van 2 miljoen
gulden. Dat wijt de commissie aan onzorgvuldig optreden van politie-ambtenaren
en aan de onverantwoord grote machtspositie die de informant in de loop der
jaren door zijn kennis had weten op te bouwen. G. SaptrajectPolitie en justitie hebben zich bij de toepassing van de Delta-methode
onvoldoende rekenschap gegeven van wat er met de dekladingen van de transporten
drugs moest gebeuren. Het is niet meer te achterhalen of de sapman daadwerkelijk
als informant van de CID Kennemerland ingeschreven is geweest. Vast staat
wel dat er een veel te intensieve relatie tussen de sapman en CID-rechercheurs
Langendoen en Van Vondel is geweest. Er waren allerlei ongewenste vermengingen
van zakelijke en privé-relaties.De commissie acht het onaanvaardbaar dat Langendoen en Van Vondel aan
de sapman een borgrekening onder een valse naam ter beschikking stelden, om
zijn zwart verdiende geld op weg te zetten. Op die manier wordt, zonder dat
daartoe een directe noodzaak bestaat, de overheid betrokken
bij strafbare handelingen. De controle op het gebruik van deze borgrekening
is volstrekt onvoldoende geweest.De verklaringen hoeveel geld de sapman heeft ontvangen van of via Langendoen
en Van Vondel spreken elkaar tegen. De sapman verklaart dat hij veel miljoenen
guldens heeft ontvangen van Langendoen en Van Vondel om in het buitenland
een sapbedrijf op te zetten dat in nieuwe drugtrajecten gebruikt zou kunnen
worden. Langendoen en Van Vondel ontkennen in hun verhoren ten stelligste
dat zij daarvoor geld ter beschikking hebben gesteld. De zuster van Langendoen
verklaart van Langendoen en Van Vondel geld te hebben ontvangen om schulden
van het sapbedrijf te betalen.De sapman heeft in ieder geval van Van Vondel tussen f 500.000 en
een miljoen gulden ontvangen om te voorkomen dat hij de Rijksrecherche of
de commissie zou vertellen wat zijn werkelijke rol is geweest. Dit geld is
volgens Van Vondel afkomstig van de criminele informant.Het is onduidelijk of de betrokkenheid van Langendoen en Van Vondel verder
gaat dan in het zogenoemde saptraject beschreven staat. De commissie blijft
twijfelen of Langendoen niet van meer op de hoogte is geweest dan hij in de
verhoren heeft verklaard. De verklaringen van de sapman aan de commissie,
zij het niet onder ede gedaan, wijzen op het tegendeel. Het waarom van de
betalingen door de informant aan de sapman via Van Vondel blijft onopgehelderd.
Kan inderdaad een miljoen gulden betaald worden aan de sapman zonder dat er
sprake is van verdergaande betrokkenheid bij mogelijke toekomstige drugstransporten?
Hebben deze betalingen slechts tot doel gehad de sapman niet te laten verklaren
voor de rijksrecherche en de commissie?De commissie acht het aannemelijk, mede gezien de verklaringen van de
sapman en de zuster van Langendoen, dat Langendoen en Van Vondel een te intensieve
financiële betrokkenheid hadden bij het bedrijf in Zuid-Amerika met de
bedoeling het bedrijf te kunnen gebruiken bij latere drugstransporten. De
commissie acht het waarschijnlijk dat Langendoen en Van Vondel een te nauwe
betrokkenheid hadden met informant 1, waardoor zij niet meer in staat waren
onafhankelijk te functioneren van de wensen van informant 1. De commissie
komt op dit onderdeel tot het eindoordeel dat de informant de betrokken politiefunctionarissen
stuurde in plaats van andersom.De commissie contateert dat er duidelijke tegenstrijdigheden bestaan tussen
de verklaringen van de sapman en de zuster van Langendoen aan de ene kant
en de onder ede afgelegde verklaringen van Langendoen en Van Vondel voor de
enquêtecommissie aan de andere kant.Meer in het bijzonder meent de commissie dat de verklaringen van beide
getuigen ten aanzien van de betalingen die in het saptraject gedaan zijn niet
geloofwaardig zijn.Dit brengt de commissie tot het vermoeden dat Langendoen en Van Vondel
opzettelijk verklaringen tegen de waarheid hebben afgelegd. Terzake heeft
zij een desbetreffend proces-verbaal in handen gesteld van het openbaar ministerie.Zij wil hierbij aantekenen dat slechts de rechter wettig en overtuigend
bewezen kan achten dat meineed gepleegd is. H. Dekmantelfirma's en valse identiteitsbewijzenEr is gebruik gemaakt van dekmantelfirma's en valse identiteitsbewijzen.
De commissie acht het gebruik van deze middelen in principe toelaatbaar. Bij
haar onderzoek heeft de commissie moeten concluderen dat van enige controle
op het gebruiken van de dekmantelfirma's en de valse identiteitsbewijzen geen
sprake was. Betrokken politiefunctionarissen konden naar eigen goedvinden
gebruik maken van deze middelen. Op het gebruik van de bedrijven en de firma's
is geen enkele controle noch door het OM noch door de betrokken korpsleiding
noch door de betrokken korpsbeheerder uitgeoefend. De commissie
acht dit gebrek aan controle en sturing ongewenst. I. Beveronderzoek RotterdamDe belangrijke elementen van de Delta-methode komen ook in het Beveronderzoek
weer terug. Het verschil is dat in het Beveronderzoek relatief meer partijen
drugs in beslag zijn genomen. Van belangrijke punten waren noch de CID Rotterdam,
noch de direct betrokken officier van justitie op de hoogte. Van Vondel runde
zelfs een informant nadat hij de politie verlaten had. Dat laatste is natuurlijk
onaanvaardbaar.De commissie is van oordeel dat de beide CID-officieren van justitie uit
Rotterdam en Haarlem, R. de Groot en Kuitert, elkaar onvoldoende hebben geïnformeerd
over de beslissingen die waren genomen. Op die manier ontstond er ruimte voor
allerlei misverstanden over wie nu waarvoor goedkeuring had gegeven.De commissie acht de onduidelijkheid die bij deze methode heeft bestaan
over de verantwoordelijkheid voor de activiteiten van de informant zeer onwenselijk.
Het kan niet zo zijn dat de hoofdofficieren van justitie, De Beaufort en L.
J. A. M. de Wit, elkaar de verantwoordelijkheid toeschuiven. De commissie
is van oordeel dat de verantwoordelijkheden voor het runnen van de informant
duidelijker hadden moeten worden vastgelegd. Dat neemt niet weg dat naast
de primaire verantwoordelijkheid van het OM en de korpsleiding in Rotterdam
ook het OM en de korpsleiding in Haarlem in ieder geval medeverantwoordelijk
zijn geweest voor wat er in dit traject is gebeurd. J. Gooi en VechtstreekOok voor het gebruik van de methode in Gooi en Vechtstreek verwijst de
commissie naar het oordeel over de methode als zodanig. Daarbij dient te worden
aangetekend dat in Gooi en Vechtstreek veel meer partijen in beslag zijn genomen.In de regio Gooi en Vechtstreek zijn verschillende informanten overgenomen
van de CID Kennemerland. De vroegere werkverhouding tussen de chefs CID zal
daaraan niet vreemd zijn geweest. Ook in Gooi en Vechtstreek is gebruik gemaakt
van crimineel geld om facilitaire diensten, zoals het huren van loodsen, te
bekostigen. Dat is voor de commissie niet aanvaardbaar.In Gooi en Vechtstreek doet zich een conflict voor tussen de CID-chef
Van der Putten en het Amsterdamse OM. De verhoudingen tussen enkele betrokkenen
bij politie en OM lijken onherstelbaar verstoord. De persoonlijke verschillen
van beoordeling van methoden zijn dermate groot dat van een toekomstige effectieve
samenwerking nauwelijks meer iets terecht kan komen. De commisie kan zich
niet aan de indruk onttrekken dat het stopzetten van de onderzoeken mede werd
veroorzaakt door de slechte verhouding tussen betrokkenen. Het is het OM onvoldoende
duidelijk geworden dat mede gebruik gemaakt werd van informanten afkomstig
van de CID Kennemerland. Het is begrijpelijk dat het OM Amsterdam niet wilde
ingaan op het verzoek van de politie Gooi en Vechtstreek voor het op verzoek
van de informant doorlaten van 17.000 kilo drugs.De commissie is van oordeel dat het OM aanvankelijk aarzelend is opgetreden
over het al dan niet geven van toestemming voor het 5.000 kilo traject waarbij
mogelijk drugs op de markt zouden kunnen verdwijnen en crimineel geld zou
worden gebruikt. De politie heeft de aarzeling van het OM begrepen als toestemming.
De bandopnamen van telefoongesprekken laten echter duidelijk horen dat het
OM in de persoon van Valente toestemming voor mogelijke trajecten intrekt.
Naar de mening van de commissie had officier van justitie Valente duidelijker
moeten aangeven aan CID-chef Van der Putten dat bepaalde trajecten niet toelaatbaar
waren. K. Criminele gelden en verdienstenDe commissie constateert dat informanten de gelden die zij verdienden
met hun activiteiten voor de criminele organisaties mochten behouden. Enkele
informanten hebben met medeweten van politie en justitie miljoenen verdiend.
Tevens zijn met behulp van crimineel geld politie-activiteiten en -middelen
gefinancieerd.De commissie acht het onaanvaardbaar dat informanten onder regie van politie
en justitie ongestoord vele miljoenen kunnen verdienen. De commissie acht
het eveneens onaanvaardbaar dat politie-activiteiten met crimineel geld worden
gefinancieerd. Op die manier ontstaat naar het oordeel van de commissie een
ongewenste vermenging van criminele belangen en de belangen van de opsporing. L. Het faciliteren door de politieHet faciliteren van criminele activiteiten en het zelf actief participeren
daarin door de politie (bijvoorbeeld door het vervoeren van illegale goederen)
anders dan door middel van politie-infiltratie, acht de commissie onaanvaardbaar.
Het argument dat langs de weg van een «politie-bypass» betere
controle op een druglijn mogelijk is, doet aan dit oordeel niet af, aangezien
dit argument evenzeer geldt voor iedere voorafgaande of volgende schakel in
de keten. Daarmee krijgt deze methode een geheel eigen dynamiek: de best gecontroleerde
druglijn is een door politie en justitie gerunde druglijn. M. Doorgelaten drugsOp basis van de thans beschikbare gegevens komt de commissie tot de volgende
bevindingen over doorgelaten containers met drugs in de beschreven trajecten.
Door middel van ongeveer 50 containers is in totaal 285 ton softdrugs en 100
kilo cocaïne doorgelaten. De CID-Kennemerland heeft daarvan in ieder
geval 32 containers voor haar rekening genomen. Van de 285 ton is terug te
traceren dat waarschijnlijk rond de 100 ton op de markt terecht is gekomen.
Honderdzestig ton is traceerbaar in beslag genomen.Naast de te traceren containers bestaan er enige aanwijzingen dat informanten/infiltranten
meer containers hebben kunnen invoeren. Harde gegevens ontbreken echter. Het
is daarom moeilijk een betrouwbaar totaal aantal te geven. Ook in andere onderzoeken,
zoals het Copa-onderzoek, zijn overigens grote hoeveelheden softdrugs en harddrugs
doorgelaten. 10.4.2 De opheffing van het IRT Noord-Holland/Utrecht;
de commissie-Wierenga; de Tweede Kamer A. Verhoudingen politie en OMUit het rapport van de commissie-Wierenga en het werk van de enquêtecommissie
is gebleken dat de verhoudingen tussen de Amsterdamse politie en het IRT verre
van optimaal waren. Voor de overgang van de verantwoordelijkheid voor het
IRT naar Amsterdam was het onduidelijk wie nu eigenlijk het gezag uitoefende
vanuit het OM. De verschillende officieren van justitie van het IRT (Franken
van Bloemendaal, Van Riel, Van der Veen) hadden voor de overgang naar Amsterdam
op 1 juni 1993 geen duidelijke superieur. Van Capelle had die baas wel in
de persoon van hoofdofficier Vrakking.De verantwoordelijke procureur-generaal, Van Randwijck, heeft onvoldoende
sturing gegeven. De hoofdofficieren waren niet of niet voldoende op de hoogte
van de gebruikte methoden. Ook na de overgang van het IRT naar Amsterdam is
daarin weinig verandering gekomen. Ook de hoofdofficier van justitie in Amsterdam,
Vrakking, wist niet welke trajecten er liepen; hij was wel daarvoor verantwoordelijk.
Hij is daarover niet ingelicht door de officieren van justitie
Van der Veen, Wortel en Van Capelle, en Vrakking heeft voor 8 november 1993
ook niet daarnaar gevraagd. B. Kennis methodeOngetwijfeld hebben de hoofdrolspelers bij de Amsterdamse politie, Nordholt,
Van Riessen, Welten en Van Kastel zich vlak voor en na 1 juni 1993 te weinig
op de hoogte gesteld van het onderzoek en de opsporingsmethoden van het IRT.
Tegelijkertijd had het evenzeer in de rede gelegen dat Van Capelle, Van Baarle,
Lith, Langendoen en Augusteijn de nieuwe teamleider en/of de korpsleiding
van Amsterdam hadden geïnformeerd over de Delta-methode. Korpschef Wiarda
vond echter dat dit wat Van Baarle en Lith betreft niet zinvol was.Waar het rapport van de commissie-Wierenga de verantwoordelijkheid daarvoor
eenduidig bij «Amsterdam» legt, is op basis van de nu beschikbare
gegevens de conclusie gerechtvaardigd dat geen van deze personen werkelijk
geprobeerd heeft «Amsterdam» te informeren. Mogelijk verstoorde
verhoudingen zijn daarvoor geen rechtvaardiging. Deze personen zijn dan ook
mede verantwoordelijk voor de uitbarsting van «Amsterdam», begin
november 1993, die zou leiden tot de opheffing van het IRT op 7 december 1993. C. Opheffing IRTDe commissie wil de volgende opmerkingen maken over de opheffing van het
IRT. Na de commotie die was ontstaan binnen het team en bij de CID Kennemerland
waren de verhoudingen dermate verstoord dat in ieder geval het werk op andere
wijze georganiseerd had dienen te worden. Dat had nog niet «per se»
tot opheffing van het team hoeven te leiden.Toen men besloten had dat de methode gestopt diende te worden, ontbrak
het op de ressortsvergadering van 17 november 1993 aan voldoende gezag bij
de procureur-generaal om het tot én beëindiging van
de Delta-methode én een andere werkwijze voor het team te
laten komen. Dat laat onverlet dat de Amsterdamse driehoek niet in staat was
met initiatieven tot verbeteringen van de situatie te komen. Naar andere oplossingen
is niet meer gezocht. De politie in Amsterdam bleek niet in staat effectief
een einde te maken aan de toepassing van de methode. D. Commissie-WierengaDe commissie-Wierenga heeft onder een bijkans onmogelijke tijdsdruk moeten
werken, mede onder invloed van de naderende kamerverkiezingen van mei 1994
en de wens van de Kamer snel conclusies te kunnen trekken. Zij beschikte niet
over de gegevens waarover de enquêtecommissie nu kan beschikken. Zij
kende belangrijke elementen van de Delta-methode niet.De commissie-Wierenga kwam tot de volgende eindconclusies. Zij heeft de
verantwoordelijkheid voor het uiteenvallen van het IRT eenduidig bij Amsterdam
gelegd. De gebruikte Delta-methode heeft zij als «niet onrechtmatig
en verantwoord» gekwalificeerd.De commissie wil zich niet begeven in het opnieuw beoordelen van de conclusies
van de commissie-Wierenga, voorzover zij geen betrekking hebben op de gebruikte
opsporingsmethode.Het is de commissie wel duidelijk geworden dat in de baaierd van ongenoegen
die leidde tot de opheffing van het IRT de schuld niet eenduidig bij één
partij te leggen is. Het is nu bijna irrelevant geworden om een oordeel te
geven over de vraag of de opheffing van het IRT vermeden had kunnen worden.
Niet alle relevante informatie was voorhanden, het gezag op het niveau van
het ressort ontbrak, de hoofdofficieren van justitie communiceerden niet meer
met elkaar. De beschuldigingen van corruptie droegen bij tot een onmogelijke
werkverhouding. Wat betreft de methode deelt de commissie het oordeel van de commissie-Wierenga
niet. Gezien alle informatie die nu voorhanden is, was de Delta-methode met
al haar consequenties onverantwoord en niet aanvaardbaar. E. Oordeel kabinet over methodeTijdens de verhoren van de commissie is gebleken dat de direct betrokken
ministers een uiteenlopende visie op de zaak hadden. Hirsch Ballin twijfelde
al vanaf de eerste weken van december 1993 of de methode in november wel met
recht en reden door Amsterdam gestopt was. Van Thijn was in feite een diametraal
andere mening toegedaan. Voor hem was het duidelijk dat het IRT was opgeheven
vanwege de uit de hand gelopen opsporingsmethode. Door deze uiteenlopende
visies kon het kabinet slechts moeizaam tot een eenduidig ook oordeel over
de methode komen. F. Geheime deelHet kabinet heeft besloten dat slechts vier ministers kennis zouden nemen
van het geheime deel van het rapport van de commissie-Wierenga, te weten minister-president
Lubbers, vice-minister-president Kok en de ministers Hirsch Ballin en Van
Thijn. Dezen besloten namens het kabinet de zienswijze van de commissie-Wierenga
te volgen dat openbaarmaking van deze stukken achterwege diende te blijven,
vanwege schade aan de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde of in
verband met de veiligheid van personen. Achteraf gezien is te betreuren dat
door het kabinet is besloten geen extra informatie naar buiten te brengen.
Het kabinet had, naar het oordeel van de commissie, de toen bekende wezenlijke
punten uit de geheime aanbiedingsbrief wel openbaar moeten maken.G. Commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdienstenDe commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft geen redenen
gezien het kabinet na ontvangst van het geheime deel nadere opheldering te
vragen. Naar het oordeel van de commissie had zij de regering moeten vragen
alsnog de Kamer in te lichten over de essentiële elementen die nu verborgen
zijn gebleven. Zij had tevens moeten overwegen of het op haar weg lag deze
geheime informatie zonder meer te ontvangen, nadat zij op 25 januari 1994
besloten had zich verder niet inhoudelijk met de zaak bezig te houden. De
commissie deelt de interpretatie van voorzitter Brinkman niet dat «datgene
wat in de geheime bijlage stond, datgene dekte wat het kabinet in de openbare
stukken had gezegd». De openbare stukken waren onvolledig en verschilden
op wezenlijke punten van het geheime deel.Hoewel formeel is vol te houden dat door het inlichten van de commissie
voor de Inlichtingen en veiligheidsdiensten de Kamer was ingelicht, was een
goed oordeel van de Kamer als geheel over de consequenties van de gevolgde
methode niet mogelijk. Daarmee bleef het de Kamer ook ten dele duister wat
de werkelijke inhoud zou zijn van de zogenaamde functioneringsgesprekken van
de betrokken ministers met Van Randwijck, Vrakking, Nordholt en Van Riessen.Het gebruik van de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
door de regering in kwesties als de IRT-affaire is oneigenlijk. De verantwoordelijke
kamercommissies dienen, waar noodzakelijk vertrouwelijk, dergelijke informatie
te ontvangen. H. Oordeel Kamer over methodeHet kamerdebat van 7 april 1994 over het rapport van de commissie-Wierenga
stond sterk in het teken van de naderende verkiezingen van 3 mei 1994. Een
bezonken oordeel werd daardoor bemoeilijkt. Over het algemeen
bleek in het debat niet dat de kamerleden op de hoogte waren van de methode.De oppositie meende ook zonder precieze kennis over de IRT-methode voldoende
munitie te hebben om zich een afwijzend politiek oordeel te vormen over het
gevoerde beleid. Dit is de commissie bevestigd door de (toenmalige) kamerleden
Korthals (VVD), Dijkstal (VVD) en Wolffensperger (D66)). De regeringspartijen
meenden allereerst de twee ministers Hirsch Ballin en Van Thijn overeind te
moeten houden.Het kamerlid Stoffelen (PvdA) beschikte wel over meer concrete informatie
over de methode in het debat van 7 april 1994. Hij vroeg echter niet door
bij de betrokken ministers of zijn kennis over de doorgelaten hoeveelheden
verdovende middelen klopte. Hij was te bevreesd voor het mogelijke aftreden
van de ministers of het gehele kabinet om de zaak in de Kamer op te helderen.
Politieke overwegingen wonnen het in ieder geval bij één van
de coalitiepartners van het bevragen van de ministers over de wezenlijke punten
van de methode.Verschillende kamerleden (Korthals (VVD), Dijkstal (VVD) en Woffensperger
(D66), die op 7 april 1994 tot de oppositie behoorden, hebben in de verhoren
van de commissie meegedeeld dat zij genoeg informatie hadden om zich een politiek
oordeel te vormen over het gevoerde beleid.Ook het kamerlid Van der Heijden (CDA) stelde geen directe vragen over
de methode.Volgens de commissie heeft de Kamer geen adequate controle op de gebruikte
Delta-methode uitgeoefend. I. EindoordeelHet kamerdebat van 7 april had voor veel gezagsdragers een duidelijke
uitkomst. De methode was niet onrechtmatig geoordeeld en men kon weer aan
het werk.De verschillen van inzicht tussen «Amsterdam» en de anderen
bleven echter bestaan. De lucht was niet gezuiverd. De functioneringsgesprekken
leidden niet tot helderheid. De procureurs-generaal bespraken de gevolgen
van de methode niet meer. Weinig gezagsdragers hebben of anderen in 1994 echter
zich de vraag gesteld of de methode nu gestopt was of nog doorgang vond. De
methode ging door op een zodanige manier dat de informant feitelijk betrokken
politiefunctionarissen stuurde en vergaand beïnvloedde.De betrokken politiefunctionarissen waren niet in staat de methode verantwoord
uit te voeren. Het justitiële gezag over de politie heeft gefaald. Geen
van de betrokkenen bleek zich tijdens de verhoren voor het geheel verantwoordelijk
te voelen. 10.5 De opsporingsmethoden 10.5.1 Opsporingsmethoden algemeen A. Gebrek aan normeringHet staat voor de commissie buiten kijf dat er de afgelopen vijf à
tien jaar een wildgroei in opsporingsmethoden heeft plaatsgehad. Die methoden
zijn slechts ten dele in de wet geregeld.De wetgever heeft er om verschillende redenen van afgezien een aantal
opsporingsmethoden nader te normeren. Na veel aandacht voor de kleine criminaliteit
(commissie-Roethof) heeft de afgelopen jaren de bestrijding van de georganiseerde
criminaliteit prioriteit gekregen. De vrijheid en de feitelijke mogelijkheden
van de opsporingsdiensten werden door wetgeving te weinig aan banden gelegd.
Integendeel, politie en justitie moesten extra gereedschap krijgen om effectiever
te kunnen optreden. Daartoe werden wetsvoorstellen ingediend
zoals het wetsvoorstel Direct afluisteren.Het ministerie van Justitie vertrouwde erop dat de rechter nieuwe opsporingsmethoden,
zoals infiltratie, niet onrechtmatig zou oordelen. Het parlement weersprak
deze opvatting nauwelijks. De jurisprudentie achtte de toepassing van bijzondere
opsporingsmethoden bijna steeds rechtmatig, vaak onder verwijzing naar de
algemene taakstelling van politie en justitie in de artikelen 2 (oud 28) van
de Politiewet 1993 en 141 en 142 van het Wetboek van Strafvordering. Opsporingsmethoden
werden daardoor in grote mate onderwerp van «rechtersrecht». B. Geheime methodenEen aantal bijzondere opsporingsmethoden was buiten beperkte kring nauwelijks
bekend. Deze methoden waren bedoeld om als zogeheten «sturingsinformatie»
te fungeren voor de recherche. Zij dienden niet tot het strafrechtelijk bewijs
en werden niet aan de rechter voorgelegd. Politie en justitie ontwikkelden
het gebruik om van deze methoden geen verslag te doen in de processtukken.
Ze werden geheim gehouden, mede om de anonimiteit van informanten te verzekeren.
Dit is de essentie van de zogenoemde «gesloten CID-trajecten».
Er werden embargo-teams ingesteld teneinde een nog grotere geheimhouding,
ook binnen de politie, te verzekeren. C. Geen kennis van methodenZaaksofficieren van justitie werden niet of onvolledig over deze trajecten
ingelicht. Zij dienden immers geen geheimen op de zitting prijs te geven.
Ook de CID-officieren van justitie bleken niet op de hoogte van alle gehanteerde
methoden. Bij de politie en het openbaar ministerie bestonden geen vaste regels
voor het registreren en toetsen van deze opsporingsmethoden. De Vergadering
van procureurs-generaal besteedde geen aandacht aan de praktische toepassing
van deze methoden. Rechters-commissarissen waren vaak onkundig van de methoden en zagen over
het algemeen voor zichzelf geen rol weggelegd om de rechtmatigheid te toetsen.
De rechter toetste slechts voorzover de verdediging vragen opwierp. Hij voelde
zich niet geroepen om verder te gaan dan de voorgelegde processtukken.Tot aan het losbarsten van de IRT-affaire interesseerden korpschefs en
korpsbeheerders zich nauwelijks voor opsporingsmethoden en het werk van de
criminele inlichtingendiensten.Het ministerie van Justitie blijkt nauwelijks op de hoogte te zijn geweest
van het gebruik van opsporingsmethoden en van het functioneren van de CID-en.
Het parlement heeft de organisatie en het functioneren van de CID nooit aan
enige controle onderworpen. Datzelfde geldt voor de observatieteams (OT),
de secties technische ondersteuning (STO), arrestatieteams (AT) en de Dienst
technische ondersteuning van het KLPD (DTOO). D. Onverantwoord gebrek aan kennisHet gebrek aan kennis over de methoden en de organisatie van de opsporing
zijn mede te verklaren uit het feit dat politie, justitie, bestuur en politiek
andere prioriteiten hebben gesteld, zoals de reorganisatie van de politie,
de uitbreiding van de cellencapaciteit, het integrale veiligheidsbeleid en
de opbouw van kernteams. Niettemin concludeert de commissie dat het gebleken
gebrek aan inzicht in en controle en toezicht op de gehanteerde opsporingsmethoden
onverantwoord is: onverantwoord uit het oogpunt van de rechtsstaat en onverantwoord
uit het oogpunt van behoorlijk bestuur. De overheid is hier tekort geschoten. 10.5.2 Observatie A. Geen specifieke wettelijke basisVeel observatiemethoden ontberen een specifieke wettelijke grondslag.
In de jurisprudentie zijn observatiemethoden vaak op basis van artikel 2 Politiewet
1993 en de artikelen 141 en 142 van het Wetboek van Strafvordering rechtmatig
geoordeeld.De commissie acht die basis te smal. Specifieke normering is nodig bij
observatie (volgerij), afluisteren, scannen, gebruik van techische hulpmiddelen,
inkijkoperaties en het gebruik van door observatie verkregen informatie. Het
punt is dat bij observatie sprake kan zijn van een inbreuk op de fundamentele
rechten van de burger zonder dat daarvoor een specifieke wettelijke basis
bestaat. B. Onduidelijke bevoegdheden en controleDe bevoegdheden en verantwoordelijkheden van politie- en justitiefunctionarissen
zijn onduidelijk gebleken. In sommige gevallen van afluisteren en inkijken
in woningen is duidelijk onrechtmatig opgetreden.Het inzetten van methoden is veelal een monopolie van de politie geweest
waaraan het openbaar ministerie meestal niet te pas kwam. De commissie acht
dit bezwaarlijk en is van oordeel dat het openbaar ministerie onder alle omstandigheden
op de hoogte moet zijn van het gebruik; voor bepaalde meer ingrijpende methoden
dient een expliciet toestemmingsvereiste te worden geformuleerd. In enkele
gevallen zijn officieren van justitie bewust onkundig gelaten van het gebruik
van observatiemethoden. C. Gebrekkige verslagleggingDe verslaglegging van het gebruik van veel observatiemethoden is uiterst
gebrekkig en in sommige gevallen afwezig. Goede verslaglegging is onontbeerlijk
voor goede en verantwoorde opsporing. D. Criteria inzetDe commissie betwijfelt of het gebruik van observatiemethoden steeds is
afgewogen tegen de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit. Nagenoeg
automatisch worden deze methoden ingezet bij onderzoeken naar criminele organisaties. E. SchadeDe bevindingen van de commissie tonen aan dat de schade van niet of onvoldoende
geregelde en gecontroleerde observatiemethoden groter kan zijn dan hun bijdrage
aan de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit. De commissie is wel
overtuigd van de noodzaak van het gebruik van observatiemethoden in verband
met een effectieve opsporing. 10.5.3 Informanten A. Geen specifieke wettelijke basisHet runnen van informanten heeft geen specifieke wettelijke grondslag.
De politie, justitie en rechterlijke macht hebben het gebruik van informanten
volledig geaccepteerd. Binnen politie en justitie leven zeer verschillende
opvattingen over geoorloofd gebruik van informanten.De commissie meent dat een wettelijke basis voor het gebruik maken van
informanten noodzakelijk is. De regels zijn nu inadequaat. De rechtsstaat
en de integriteit van de opsporing zijn daarmee in het geding. B. Onduidelijke bevoegdhedenDe bevoegdheden en verantwoordelijkheden van politie en justitie bij het runnen van informanten zijn onduidelijk. De speelruimte en vrijheid
van CID-rechercheurs om informanten te runnen zijn te groot. Het gebruik van
de informanten en de activiteiten die zij ondernemen, hebben zich in veel
gevallen onttrokken aan het zicht van de politieleiding, het openbaar ministerie,
het bestuur en de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken. De CID-officier
van justitie heeft niet het recht van inzage in alle relevante dossiers en
registers. C. Runnen van informantenIn de praktijk is het volstrekt onduidelijk hoe de CID-en met informanten
moeten omgaan en waar de grenzen van de actieve sturing van informanten liggen.
Het openbaar ministerie oefent hierbij slechts zeer marginaal gezag uit. Treffend
is naar het oordeel van de commissie het feit dat in het ressort Amsterdam
binnen het openbaar ministerie zowel tussen de verschillende arrondissementsparketten
als binnen een arrondissementsparket zeer verschillende opvattingen leven
over het gebruik van informanten.Politiefunctionarissen zijn in verschillende regio's ingeschreven als
informant. De commissie acht dat ongewenst. D. Anonimiteit informantenDe cultuur van geheimhouding is naar het oordeel van de commissie te overheersend.
Aan informanten kan geen absolute garantie van anonimiteit gegeven worden.
De rechter, eventueel de rechter-commissaris, dient ook het werk van informanten
te kunnen toetsen. Alle relevante informatie ten behoeve van de opsporing
dient in processen-verbaal te worden vastgelegd. De commissie meent dat in
de afgelopen jaren de balans is doorgeslagen naar het beschermen van informanten
ten koste van de rechtsstatelijke eisen van openbaarheid en verantwoording.
Daarbij heeft zich de paradox voorgedaan dat naarmate de effectiviteit en
het belang van de informant voor de politie toeneemt, het moeilijker wordt
de informatie daadwerkelijk te gebruiken en te verantwoorden. E. TipgeldenDe regeling Tip-, toon- en voorkoopgelden, die het betalen van gelden
aan informanten regelt, is achterhaald en heeft geen bindende werking voor
politiekorpsen. Het afstaan of behouden van criminele winsten is niet geregeld.
Afspraken worden niet vastgelegd. F. Wie runt wie?Het runnen van informanten is van groot belang voor de bestrijding van
de georganiseerde criminaliteit. Criminele organisaties pogen derhalve ook
de rollen om te keren door bewust informanten aan de politie aan te bieden.
Dan dreigt de situatie dat de criminelen de politie runnen in plaats van omgekeerd. G. Deals met criminelenDeals met criminelen blijken op zeer verschillende gronden gemaakt te
worden. De richtlijn «Deals met criminelen» is door de praktijk
achterhaald. 10.5.4 Infiltranten A. Geen specifieke wettelijke basisHet gebruik van politie- en burgerinfiltranten komt veelvuldig voor. De
juridische grondslag is te vinden in de richtlijn infiltratie van 1991 en
de jurisprudentie. Een specifieke wettelijke basis ontbreekt. Gezien de ingrijpende
gevolgen die infiltratie voor de grondrechten van burgers kan hebben, en gezien
de noodzaak van toetsing en controle is een wettelijke regeling
geboden. De commissie wijst het gebruik van de strafrechtelijke noodtoestand
als algemene legitimatie voor infiltratie af. B. Politiële infiltratiePolitiële infiltratie is tegenwoordig in de praktijk goed gecontroleerd.
Het aantal politie-infiltranten in Nederland is zeer bescheiden. Er zijn nu
slechts ongeveer 25 inzetbare Nederlandse politie-infiltranten. Langdurige
politie-infiltraties komen slechts zelden voor.Het openbaar ministerie wordt in het algemeen goed geïnformeerd.
De activiteiten van politie-infiltranten worden vastgelegd in processen-verbaal.
De commissie acht het hierbij van groot belang dat de rechter de mogelijkheid
heeft tot volledige toetsing van het politiële infiltratietraject. Het
risico van corruptie en afglijden blijft echter grootVan zogenoemde diepte-infiltratie door politie-ambtenaren, die voor langere
tijd deel gaan uitmaken van de criminele organisatie, is de commissie niet
gebleken. . C. Buitenlandse politie-infiltratieDe commissie heeft niet kunnen nagaan welke activiteiten buitenlandse
politie-infiltranten in Nederland precies uitoefenen. Indien zij onder directe
controle staan van Nederlandse begeleidingsteams, lijkt er van onregelmatigheden
geen sprake te zijn. De identiteit van buitenlandse infiltranten is bij de
Nederlandse autoriteiten vaak niet bekend. D. FrontstoresDe commissie concludeert dat met het gebruik van frontstores in Nederland
nog weinig ervaring is opgedaan. De commissie meent dat het gebruik hiervan
in het kader van politiële infiltratie verantwoord kan plaatsvinden,
mits dat goed genormeerd, effectief getoetst en voldoende gecontroleerd gebeurt. E. Informanten en burgerinfiltrantenHet is moeilijk een goed onderscheid te maken tussen informanten en burgerinfiltranten.
De laatsten zijn bijna zonder uitzondering crimineel. De risico's van het
gebruik van burgerinfiltranten zijn groot voor zover zij onder regie van politie
en justitie strafbare feiten plegen. Criminele winsten worden niet afgedragen.
Exorbitant hoge tipgelden zijn uitgekeerd.De sturing en controle blijken vaak uit de aard der zaak gebrekkig. De
Delta-methode illustreert de risico's die verbonden zijn aan burgerinfiltratie. F. Gecontroleerde afleveringGecontroleerde aflevering, waarbij direct inbeslagname volgt, voldoet
in het overgrote deel van de gevallen aan de criteria van controleerbaarheid
en stuurbaarheid. De effectiviteit van gecontroleerde aflevering waarbij het
doel is in de zoveelste hand in beslag te nemen, is minder duidelijk. De omschrijving
van het doel van dergelijke afleveringen is vaak te algemeen. G. DoorlatingDe commissie meent dat de term gecontroleerde doorlevering niets anders
is dan een eufemisme voor doorlaten, dat wil zeggen het onder regie van politie
en justitie bewust op de markt laten komen van partijen illegale goederen.
De commissie spreekt dan ook steeds van doorlating. De commissie is van oordeel
dat de overheid niet betrokken dient te zijn bij het bewust op de markt brengen
van grote partijen verdovende middelen. De geloofwaardigheid en de effectiviteit
van de politie en justitie worden daarmee ondermijnd.In de ons omringende landen wordt doorlating officieel niet aanvaardbaar
geacht. Het is evenwel duidelijk geworden dat ook het Duitse Bundeskriminalamt
gewerkt heeft met doorlatingen en het gebruik van crimineel geld voor opsporingsdoeleinden.
De Amerikaanse Drugs Enforcement Administration heeft gewerkt met het aanbieden
van hard- drugs zonder dat er al kopers voor waren. Dat is als uitlokking
te beschouwen. H. Het Copa-onderzoekDe commissie acht het niet verantwoord dat het OM heeft goedgevonden dat
in het Copa-onderzoek grote hoeveelheden cocaïne welbewust op de markt
zijn gebracht. Ook zijn grote hoeveelheden softdrugs doorgelaten. In enkele
gevallen heeft dit vele aanhoudingen en veroordelingen tot gevolg gehad. Bij
deze zogenoemde Prisma-methode was er wel sprake van interne verslaglegging
en waren, in tegenstelling tot de Delta-methode, de betrokken officieren van
justitie, Van der Voort en Van de Broek, hoofdofficier van justitie, Blok,
en procureur-generaal, Addens, wel op de hoogte van de inhoud van de methode.
Deze laatste heeft het echter niet in de Vergadering van procureurs-generaal
gebracht. Ook Blok heeft niet eigener beweging minister van justitie Hirsch
Ballin ingelicht over het doorlaten van cocaïne. De commissie is van
oordeel dat een dergelijke ingrijpende beslissing aan de minister had moeten
worden voorgelegd en in de vergadering van procureurs-generaal aan de orde
had moeten komen. In de toenmalige verhoudingen was dit echter niet gebruikelijk.
Pas door de instelling van de Centrale toetsingscommissie en de doorlichting
zijn deze trajecten aan het licht gekomen. 10.5.5 Overige informatie-inwinning A. Informatie-inwinning bij derdenAndere informatie-inwinning bij derden, zoals banken en credit-cardmaatschappijen,
zonder gebruik te maken van wettelijke dwangmiddelen, kent geen specifieke
wettelijke regeling. Zij wordt beheerst door de Wet persoonsregistraties en
de Wet politieregisters. Zij kan een inbreuk op de privacy van betrokkenen
inhouden. Voor dat geval is een nadere regeling gewenst. B. Fenomeenonderzoek, misdaadanalyse en financieel rechercherenFenomeenonderzoek vindt op weinig gestructureerde wijze plaats. Kernteams
doen weinig aan fenomeenonderzoek, met uitzondering van het onderzoek Oost-Europa
van het kernteam Noord-Oost Nederland. De toegevoegde waarde is vooralsnog
gering. Tegen het gebruik van CID-gegevens in fenomeenonderzoeken bestaat
geen bezwaar, mits dit met de nodige waarborgen is omkleed.Het is, gezien de schaarse opsporingscapaciteit van de politie, effectiever
fenomeenonderzoek uit te besteden aan deskundigen buiten de politie. In dat
geval zal wel speciale toestemming nodig zijn voor het gebruik van CID-gegevens.Misdaadanalyse dient voorbehouden te blijven aan opsporingsambtenaren.
Zij vooronderstelt een opsporingsbelang. Met financieel rechecheren is nog
in geringe mate ervaring opgedaan. C. InformatiehuishoudingDe commissie heeft niet kunnen constateren dat privacy-regelgeving daadwerkelijk
een belemmering vormt voor het functioneren van politie en justitie. De commissie
is van oordeel dat de controle op de vastlegging, uitwisseling en vaststelling
van de bruikbaarheid en betrouwbaarheid van CID-informatie moet verbeteren.
De officier van justitie dient daarop toezicht te houden.In de verschillende politieregisters dient te worden vastgelegd hoe de informatie is verzameld. Te allen tijde moet het mogelijk zijn de
inhoud van de informatie en de wijze van informatieverwerving achteraf vast
te stellen. D. Bestuurlijke rechtshandhavingHet vertrouwelijk uitwisselen van criminele informatie tussen politie,
justitie en bestuur moet mogelijk zijn, maar dient aan regels gebonden te
worden. Het gebruik maken van criminele informatie ten behoeve van bestuurlijke
rechtshandhaving dient wettelijk geregeld te worden. Nu blijkt deze noodzakelijke
gegevensuitwisseling informeel plaats te vinden en niet toetsbaar te zijn
voor de rechter. E. Internationale uitwisselingEr bestaat nauwelijks controle op de rechtmatigheid van de uit het buitenland
verkregen informatie. Bij het omgaan met uit het buitenland afkomstige informatie
wordt gehandeld naar het vertrouwensbeginsel. Vaak wordt de hand gelicht met
de regel dat informatie-uitwisseling van CID-gegevens met het buitenland gemeld
en gecontroleerd dient te worden bij de CRI. De samenwerking tussen Nederlandse
opsporingsdiensten en buitenlandse opsporingsdiensten verdient nadere normering. 10.6 Organisatie van de opsporing 10.6.1 Organisatie algemeen A. Algemene conclusiesDe commissie trekt op grond van haar onderzoek een vijftal hoofdconclusies
over de organisatie, sturing en controle van de opsporing. Zij werkt die in
het navolgende uit:I. De kwaliteit van de opsporingsdiensten bij de politie laat vooralsnog
te wensen over voor zover het betreft de organisatorische vormgeving, de onderlinge
samenwerking en verstandhouding, het toezicht vanuit de politieleiding en
de betrokkenheid van de verantwoordelijke gezagsdragers.II. De taken en bevoegdheden van de bijzondere opsporingsdiensten en hun
samenwerking met de politie bij de bestrijding van de zware en georganiseerde
criminaliteit vergen heroverweging en een nadere wettelijke normering.III. Het openbaar ministerie is in de onderzochte periode niet in staat
gebleken effectief en als eenheid zijn gezag over de opsporing van georganiseerde
criminaliteit te laten gelden. Het heeft daartoe onvoldoende initiatieven
genomen en daartoe evenmin de volledige medewerking van de politie gekregen.IV. Het ministerie van Justitie en, in verband met de beheersverantwoordelijkheid,
het ministerie van Binnenlandse Zaken hebben zich in de afgelopen jaren onvoldoende
rekenschap gegeven van de belangen die zijn gemoeid met een rechtsstatelijk
verantwoorde en gecontroleerde opsporing.V. De Kamer heeft haar controlerende en medewetgevende taak met betrekking
tot een rechtsstatelijk verantwoorde en gecontroleerde opsporing onvoldoende
uitgeoefend. B. Normering organisatieDe commissie is tijdens haar onderzoek tot de conclusie gekomen dat de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de vele organisaties
anders afgebakend moeten worden. Er zijn zo veel organisaties op het terrein
van de opsporing actief dat zij elkaar met enige regelmaat overlappen en met
elkaar wedijveren. Dat leidt tot een ineffectieve en inefficiënte opsporing.
Een duidelijke afbakening van bevoegdheden en verantwoordelijkheden kan bijdragen
aan een betere opsporing. C. Vertrouwelijk en openbaarEen groot deel van de problematiek komt voort uit de wens van politie
en justitie om een deel van de opsporing vertrouwelijk te houden. Het was
voor niemand goed dat anderen wisten wat daar precies gebeurde. De opsporing
zou in gevaar komen als iedereen op de hoogte was van de precieze werkwijzen
van deze diensten. De identiteit van informanten moest te allen tijde beschermd
worden. Als het ging om methoden die openbaar te verantwoorden waren, kon
de tactische recherche dat gewoon doen. Als het ging om methoden die buiten
het zicht van de rechter gehouden moesten worden, diende de CID die uit te
voeren.De commissie is van oordeel dat juist deze neiging tot vertrouwelijkheid
en geheimzinnigheid schade heeft toegebracht aan de opsporing. Verschillende
opsporingsonderzoeken mislukten doordat rechters oordeelden dat informatie
onrechtmatig was verzameld of doordat rechters meenden onvoldoende ingelicht
te zijn. De commissie is van oordeel dat alle relevante informatie toetsbaar
moet zijn. D. Specialisme en integratieDe opsporing van strafbare feiten, zeker op het terrein van de georganiseerde
criminaliteit, is het werk van specialisten. Verschillende afzonderlijke eenheden
zijn bezig met onderdelen van de opsporing. Hoewel tot voordeel strekt dat
steeds meer kennis en vaardigheid beschikbaar komen op een specifiek onderdeel
van de opsporing, is het nadelig dat steeds minder overzicht bestaat over
de beschikbare informatie en dat de sturing en controle steeds moeizamer zullen
zijn. De coördinatiekosten bij al deze specialismen lopen hoog op. In
sommige gevallen was geen sprake meer van effectieve samenwerking maar van
tegenwerking.De commissie is van oordeel dat gestreefd moet worden naar integratie
van de verschillende specialismen in één recherche. De commissie
is van oordeel dat de verschillende taken bij de verzameling en bewerking
van informatie ten behoeve van de opsporing van strafbare feiten meer gebundeld
kunnen worden. Daarbij mag naar het oordeel van de commissie geen sprake zijn
van afgescheiden delen van organisaties. De commissie meent dat integratie
van de verschillende specialistische onderdelen binnen de opsporing nodig
is. Op die manier kunnen de effectiviteit en efficiëntie van de opsporing
worden vergroot. E. Sturing en controleDe commissie constateert dat de sturing van en controle op opsporingsorganisaties
en inlichtingendiensten door het OM tekortschieten. Hoewel moet worden gedifferentieerd
naar de afzonderlijke organisaties, is naar het oordeel van de commissie het
OM te afstandelijk. Het OM geeft te weinig sturing en controleert te weinig
de opsparings activiteiten en de daarbij gebruikte methoden. Dit gebrek aan
sturing en controle is deels te wijten aan het OM, aangezien de leden ervan
onvoldoende hebben gevraagd en hebben willen weten. Deels is het gebrek aan
sturing en controle te wijten aan de politie en de andere opsporingsorganisaties
aangezien zij onder het mom van vertrouwelijkheid en het beschermen van de
identiteit van informanten geen sturing en controle toelieten.De commissie is van oordeel dat de beschreven organisaties recht hebben
op een meer intensieve sturing en controle door het gezag. De commissie is
tevens van oordeel dat de samenleving recht heeft op een dergelijke intensieve
controle en sturing door het gezag. Het gezag over de opsporing
moet niet bevreesd zijn, zijn bevoegdheden daadwerkelijk uit te oefenen. Het
gezag moet durven gezag te zijn.De commissie is van oordeel dat het OM het gezag over de opsporing moet
blijven behouden. In het Nederlandse stelsel van strafvordering is het niet
mogelijk en niet wenselijk een andere organisatie aan te wijzen die deze taak
op zich moet nemen. Het OM beschikt in potentie over de middelen en kennis
om deze taak te kunnen uitvoeren. Dat neemt niet weg dat de commissie van
oordeel is dat, ook hiertoe, binnen het OM veel moet veranderen. 10.6.2 Criminele inlichtingendiensten A. Rol CIDHet werk van de criminele inlichtingendiensten bestaat uit het systematisch
en gericht inwinnen van gegevens over ernstige criminaliteit. De CID-en richten
zich op inlichtingenwerk; de bewijsvoering is een zaak voor de tactische recherche.
Het is niet de bedoeling dat dit werk op de zitting aan de orde komt. De CID
heeft een belangrijke rol bij de beslissing welke zaken worden aangepakt en
hoe de tactische recherche «gestuurd» wordt. Belangrijke aspecten
van het CID-werk zijn niet terug te vinden in de CID-regeling 1995.De termen «CID-matig» en «CID-status» staan voor
geheim opereren en de mogelijkheid om kennis te nemen van informatie van de
CID-en of een CID in eigen beheer te hebben. Deze termen zijn uiterst verwarrend. B. Wettelijke basisDe CID heeft geen specifieke wettelijke basis. De commissie wil de CID
geen aparte status binnen de politieorganisatie geven. De specifieke taken
en bevoegdheden van de CID moeten wel expliciet wettelijk genormeerd worden. C. Variatie CIDEr bestaan grote verschillen tussen de verschillende CID-en wat betreft
het gebruik van methoden, de beoordeling van inlichtingen en de sturing van
informanten. De diversiteit van organisatievormen van de CID-en is naar het
oordeel van de commissie te groot. De bevoegdheden van CID-chefs en -rechercheurs
zijn onduidelijk; per korps zijn de richtlijnen voor het runnen van informanten
verschillend. D. GegevensverwerkingGegevens worden op allerlei manieren vastgelegd. In sommige gevallen ontbreekt
vastlegging van gegevens. De informantenregisters zijn onderling zeer verschillend.
Gebruikte methoden worden niet weergegeven in de verslaglegging.Het opnemen van personen in de CID registers als CID-subject geschiedt
niet volgens duidelijke regels en is slechts afhankelijk van de individuele
CID-rechercheur. Indien een «grijze-veld»-subject binnen zes maanden
nogmaals onderwerp van criminele informatie is, wordt hij bijna automatisch
als CID-subject ingeschreven. CID-informatie blijkt in de praktijk vaak een
ongeregelde ratjetoe aan informatie. Er vindt, goede uitzonderingen daargelaten,
te weinig analyse plaats van verkregen informatie.Het aantal van 70 000 ingeschreven CID-subjecten en «grijze-veld»-subjecten
doet vermoeden dat veel personen ten onrechte staan ingeschreven. Als contacten
komen natuurlijk ook niet-CID-subjecten voor, die even lang als het CID-subject
in de registers blijven. E. Kennis CIDDe aandacht van de CID geldt in overwegende mate het klassieke criminele
milieu met de nadruk op Nederlandse netwerken. De expertise voor milieu- en
financiële criminaliteit ontbreekt vaak. De informatie gaat van tips
van wijkagenten over graffiti-spuiters tot informatie over grote criminelen.De huidige open verzameling van informatie voorziet te weinig in de behoefte
van de tactische recherche en leidt er toe dat de CID-en vaak beschikken over
informatie die niet van belang is voor een goede prioriteitenstelling en voor
onderzoeken. F. CID onderdeel rechercheDe CID moet een geïntegreerd onderdeel zijn van de recherche. De
recherchechef in de korpsen moet volledig op de hoogte te zijn van de organisatie
en het functioneren van de CID. De scheiding tussen tactische recherche en
CID levert meer nadelen dan voordelen op. Veelal is er sprake van spanning
tussen CID en tactische recherche, waardoor de informatie-uitwisseling en
onderzoeken in gevaar komen. De commissie is tegenstander van embargo-teams
en van het veelvuldig opslaan van de zogenoemde supergeheime 00-informatie. G. Samenwerking CID-enDe samenwerking en informatie-uitwisseling tussen de CID-en laat te wensen
over. De NCID en de ARI's spelen tot nog toe slechts een bescheiden rol in
het bewerkstelligen van coördinatie tussen de CID-en. H. Sturing en controleDe commissie acht de sturing van en de controle op de CID-en volstrekt
onvoldoende. Van enige sturing en controle door korpschef, OM en korpsbeheerder
is de commissie weinig gebleken. Dit heeft de commissie kunnen constateren
in Haarlem, Rotterdam, Gooi en Vechtstreek, Utrecht, Twente en Dordrecht.
In de regio Brabant-Zuid-Oost was sprake van een compleet versnipperde CID.In de CID-Kennemerland heeft CID-chef Langendoen zijn taak op volstrekt
onverantwoorde wijze uitgeoefend. Hoofdofficier De Beaufort heeft zijn gezag,
zeker na de IRT-affaire, onvoldoende uitgeoefend. CID-officier Kuitert heeft
zich onvoldoende op de hoogte gesteld van de activiteiten van de CID-Kennemerland.
Korpschef Straver, plaatsvervangend korpschef Van den Berg en recherchechef
Menckhorst hebben in ieder geval na de opheffing van het IRT achterwege gelaten
zich daadwerkelijk te vergewissen van de activiteiten van CID-chef Langendoen.
Zij hebben onvoldoende leiding gegeven. Korpsbeheerder Schmitz is als korpsbeheerder
betrokken geweest bij het verstrekken van valse identiteiten ten behoeve van
medewerkers van de CID-Kennemerland. Zij had naar het oordeel van de commissie
navraag moeten doen naar het gebruik ervan.De CID-Gooi en Vechtstreek is in een onmogelijke positie gekomen door
het gebrek aan vertrouwen tussen OM en CID, mede blijkend uit het opnemen
door CID-chef Van der Putten van telefoongesprekken met leden van het openbaar
ministerie.Het OM in Dordrecht en Almelo, in verband met het Export-team, heeft te
weinig leiding gegeven aan de CID-en. Ook de leiding van de CID-en in Dordrecht
en Enschede is tekort geschoten.De korpsleiding, CID-chef, Dros, en CID-officier, Van der Molen-Maessen
in Utrecht hebben te weinig leiding gegeven aan en gezag uitgeoefend over
de CID. Dit is onder meer gebleken in de zaak Henk R.Het OM is in deze voorbeelden tekort geschoten. De CID-en hebben te veel
als autonome organisaties geoperereerd. Zij hebben hiervoor ook te veel ruimte
gekregen van het openbaar ministerie, de korpsbeheerder en de korpsleiding.Dit alles heeft naar het inzicht van de commissie de CID-en in een deels
zelf getrokken vacuum gebracht, wat in hoge mate leidde tot een onverantwoorde
autonomie van handelen. De commissie is er van overtuigd dat dit geldt voor
vele CID-en en niet alleen voor de CID-en van Kennemerland en Gooi en Vechtstreek,
waar de gevolgen van deze onverantwoorde autonomie flagrant zichtbaar zijn
geworden. 10.6.3 Tactische recherche A. TaakDe tactische recheche doet onderzoek ten behoeve van mogelijke vervolging
van strafbare feiten. Zij is geörienteerd op het aanleveren van bewijsmateriaal
in concrete strafzaken. Alles wat zij doet wordt vermeld in processen-verbaal
ten behoeve van de terechtzitting.Wil de tactische recherche bepaald onderzoek niet ter beoordeling van
de rechter voorleggen, dan maakt zij gebruik van zogenaamde CID-trajecten.
Die komen ook veelvuldig tijdens het tactisch onderzoek voor. B. MethodenDe tactische recherche hanteert vooral methoden die in het openbaar verantwoord
kunnen worden. Dat betekent niet dat alle relevante opsporingshandelingen
ook vastgelegd worden in processen-verbaal. Soms worden zij vermeld in journaals.
In enkele gevallen zijn op verzoek van de rechter achteraf methoden-processen-verbaal
vervaardigd. De voorwaarden waaronder die methoden worden ingezet, alsmede
de sturing en controle zorgen in het algemeen niet voor problemen. C. Openbaar ministerieHet openbaar ministerie is in de praktijk te afhankelijk van de recherche
om te kunnen beslissen over aan te vangen onderzoeken. In de praktijk heeft
de recherche een volledige «negatieve controle» over het openbaar
ministerie. De vrijheid van het OM om te beslissen welke strafzaken moeten
worden opgespoord, wordt naar het oordeel van de commissie te veel beperkt.
De sturing en controle door zaaksofficieren van gestarte onderzoeken verloopt
beter dan bij het CID-werk. D. Korpsleiding en korpsbeheerdersKorpschefs en korpsbeheerders hebben weinig van doen met specifieke onderzoeken,
met uitzondering van zeer grote zaken. De commissie meent dat korpsbeheerders
een eigen verantwoordelijkheid hebben ten aanzien van de inzet van opsporingsmethoden. 10.6.4 Ondersteunende eenheden A. Ondersteunende eenhedenDe CID en de tactische recherche maken gebruik van eenheden die speciaal,
vaak geheim, werk verrichten. Het zijn de observatieteams (OT), de arrestatieteams
(AT), de bureaus financiële ondersteuning (BFO), de secties technische
ondersteuning (STO), de politiële infiltratieteams (PIT) en de Dienst
technisch operationele ondersteuning (DTOO) van het KLPD. B. Taken en bevoegdhedenDe taakomschrijving van deze diensten dient nauwkeurig krachtens de wet
te worden vastgelegd. Zij dienen onderdeel van de recherche te zijn. De taken
en bevoegdheden van deze diensten zijn zeer verscheiden en onduidelijk. Zij
werken soms onder «supervisie» van de CID en soms onder die van
de tactische recherche. Veel van hun werkzaamheden vinden plaats ten behoeve
van de CID.De bevoegdheid tot het inzetten van deze diensten moet duidelijker geregeld worden. De controle op deze diensten (met uitzondering van
het BFO) geschiedt in het algemeen door de CID-chef en door het openbaar ministerie
via de CID-chef. C. Vastlegging methodenDe vastlegging van gebruikte methoden is vaak gebrekkig. De commissie
is gebleken dat moeilijk terug te vinden is hoe methoden zijn ingezet en onder
wiens verantwoordelijkheid. De gebrekkige administratie maakt een adequate
sturing en controle nagenoeg onmogelijk. D. Sturing en controle OMControle en sturing door het openbaar ministerie is afwezig of wordt op
te grote afstand uitgeoefend. Binnen de ondersteunende eenheden bestaat verschil
van opvatting of toestemming van het openbaar ministerie voor het toepassen
van vormen van observatie of gebruik van technische middelen noodzakelijk
is. De geheimhouding van de methoden verkleint de mogelijkheden tot sturing
en controle voor het OM. E. ObservatieteamsDe capaciteit van 22 OT's bij de regionale politiekorpsen is veelal onvoldoende
om bepaalde personen frequent te volgen. De prioriteiten van OT's worden in
de praktijk geheel binnen de politie bepaald. Er worden nog nauwelijks meldingen
aan het landelijk informatiepunt observaties (LIPO) gedaan. F. ArrestatieteamsArrestatieteams blijken veelvuldig inkijkoperaties te hebben uitgevoerd
zonder daarover te rapporteren. Deze activiteiten behoren niet tot de omschreven
taken van de AT's. G. Dienst technisch operationele ondersteuningDe DTOO, die onder meer peilbakens aanbrengt en inkijkoperaties uitvoert,
heeft geen verantwoordelijke officier van justitie. Sturing en controle vinden
niet plaats door de officier die diensten van de DTOO vraagt. De DTOO is ook
toegerust om direct afluisteren mogelijk te maken. De DTOO heeft zelfstandig
voorwaarden geformuleerd waaronder bepaalde methoden kunnen worden ingezet. H. Politiële infiltratieDe politiële infiltratieteams worden landelijk gecoördineerd
door de Afdeling nationale coördinatie politiële infiltratie, een
dienst van de CRI. Het gezag berust echter bij de plaatselijke officier van
justitie.Voorzover de commissie kan nagaan worden de activiteiten van PIT's nauwkeurig
geregistreerd en is er een intensieve sturing en controle van de kant van
het openbaar ministerie. De commissie is van oordeel dat de teams uitgebreid
moeten worden. G. Bureaus financiële ondersteuningDe expertise van de BFO's laat te wensen over. Een duidelijke regeling
voor samenwerking met de FIOD ontbreekt. 10.6.5 Kernteams A. Wettelijke basis en bevoegdhedenDe kernteams hebben geen expliciete wettelijke basis. De taken en bevoegdheden
van kernteams dienen op basis van de geregeld te worden. Het gezag en het
beheer over kernteams worden nu vastgelegd in convenanten tussen de regionale
politiekorpsen en de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken. Het Landelijk
rechercheteam is onderdeel van het Korps landelijke politiediensten
en staat onder het gezag en medebeheer van de minister van Justitie.De kernteams blijken een wat gewrongen en moeizame constructie te zijn.
Dit hangt samen met de aard van het politiebestel in Nederland, dat uitgaat
van een voornamelijk gedecentraliseerde politieorganisatie, waarbinnen geen
ruimte is voor een zwaar opgetuigde, executieve centrale politiedienst. Interregionale
samenwerking dient als basis voor de vorming van politie-eenheden die geacht
worden onderzoek te doen van bovenregionale, landelijke en zelfs internationale
aard. Het is de commissie echter gebleken dat het karakter van interregionale
samenwerking, met de onduidelijke vormgeving via convenanten tot complicaties
leidt in het functioneren van kernteams. B. Organisatie en samenwerkingDe samenwerking tussen regiokorpsen blijkt in de praktijk in de kernteams,
met uitzondering van het kernteam Noord-Oost-Nederland, niet goed uit de verf
te komen. Het zwaartepunt van de kernteams ligt in de regio waar de driehoek
gezag en beheer uitoefent. De kernteams Rotterdam, Haaglanden en Amsterdam
worden beschouwd als een extra eenheid van de tactische recherche. Het kernteam
Randstad Noord en Midden is in de eerste plaats een voortzetting van het IRT
onder gezag van de driehoek in Haarlem. Als nasleep van de IRT-affaire bestaan
moeizame verhoudingen tussen het kernteam Amsterdam en het kernteam Randstad
Noord en Midden. De CID van het Kernteam Randstad Noord en Midden opereert
volstrekt los van de CID-Kennemerland, althans na het aantreden van de nieuwe
CID-chef. C. Keuze onderzoekenDe procureurs-generaal en de ministeries hebben te weinig invloed op de
keuze van de onderzoeken die bij de kernteams worden uitgevoerd. In feite
is de beslissing van de verantwoordelijke officier en korpschef in de driehoek
doorslaggevend. Korpsbeheerders houden zich niet of nauwelijks bezig met de
keuze van onderzoeken. Bij de prioriteitenstelling moeten nationale prioriteiten
en interregionale wensen en mogelijkheden op elkaar afgestemd worden. D. Werkwijze en controleDe commissie heeft geconstateerd dat de professionaliteit van de werkmethodieken,
administratie en verantwoording bij kernteams in het algemeen goed is. Kernteams
maken gebruik van alle onderzochte methoden. Het openbaar ministerie is op
de hoogte en onderhoudt intensief contact met de kernteams. Fenomeenonderzoek
wordt niet of nauwelijks uitgevoerd, met uitzondering van de onderzoeken Oost-Europa
en Turkije in het kernteam Noord-Oost-Nederland.De sturing van en controle op de kernteams zijn intensiever dan die bij
CID-en en regionale rechercheteams. De verhouding tussen kernteamofficieren
en zaaksofficieren is echter niet duidelijk. E. KorpsbeheerdersDe beheersverantwoordelijkheid van de korpsbeheerders ten aanzien van
de kernteams zou hen moeten dwingen tot beoordeling van in te zetten methoden.
Het is de commissie gebleken dat, hoewel de verantwoordelijkheid voor de kernteams
in handen ligt van een aantal regionale driehoeken, de korpsbeheerders tot
op heden nagenoeg onkundig zijn gebleven van belangrijke opsporingsmethoden.
Nu de toepassing van bijzondere opsporingsmethoden veelal een directe verbinding
heeft met beheersverantwoordelijkheden, kan de korpsbeheerder, onder meer
met het oog op de integriteit, vaardigheden, rechtspositie en veiligheid,
niet volstaan met het verwijzen naar het jusititeel gezag. F. Toegevoegde waardeDe toegevoegde waarde van kernteams is moeilijk aan te geven. Op dit moment
geven regionale belangen vaak de doorslag bij de keuze van onderzoeken. De
spanning tussen regionale belangen en landelijk gezag werkt verwarrend. Het
LRT verandert daaraan vooralsnog weinig vanwege zijn diffuse taakstelling.De commissie is van oordeel dat indien kernteams daadwerkelijk als afzonderlijke
eenheden kunnen functioneren en de prioriteitenstelling een betere basis krijgt,
zij inhoudelijk meerwaarde kunnen hebben. De kernteams en het LRT moeten naar
het oordeel van de commissie de tijd krijgen te bewijzen dat zij daadwerkelijk
een toegevoegde waarde hebben ten opzichte van de regionale eenheden. 10.6.6 Bijzondere opsporingsdienten A. BevoegdhedenEen nadere omschrijving van de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van
bijzondere opsporingsdiensten is noodzakelijk. De sturing van en de controle
op de opsporing door het openbaar ministerie verdienen verbetering. Er bestaat
grote afstand tussen het openbaar ministerie en de bijzondere opsporingsdiensten.
De beheerders van de opsporingsdiensten blijken zich in de praktijk nauwelijks
of helemaal niet met opsporingsmethoden bezig te houden. B. MethodenNagenoeg alle bijzondere opsporingsdiensten hebben enigerlei bemoeienis
met de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit. Bijzondere opsporingsdiensten
hebben ook gebruik gemaakt en maken nog gebruik van informanten. Verschillende
bijzondere opsporingsdiensten runnen meerdere informanten. De chauffeur M.,
beschreven in hoofdstuk 3, wordt door de commissie beschouwd als FIOD-informant.
De controle ten opzichte van deze informant was volstrekt onvoldoende. De
activiteiten van FIOD-medewerker De Jongh bleken onverantwoord. Dat moet zowel
de leiding van de FIOD als de toenmalige teamleider Teeven en het toenmalige
hoofd douanerecherche Tjalkens van de FIOD worden aangerekend. C. CIDIn de praktijk maken opsporingsdiensten zoals de ECD, AID en DRZ gebruik
van een soort eigen CID, die niet geregeld is. De commissie acht de onduidelijkheden
rond de CID-status van bijzondere opsporingsdiensten ongewenst. Bijzondere
opsporingsdiensten kunnen naar het oordeel van de commissie niet zelfstandig
CID-activiteiten ontplooien maar in specifieke zaken wel gebruik maken van
CID-informatie. D. GegevensuitwisselingDe moeilijkheden bij gegevensuitwisseling tussen politie en bijzondere
opsporingsdiensten zijn naar het oordeel van de commissie eerder te wijten
aan de spanningsverhouding tussen de bijzondere opsporingsdiensten en de politie
dan aan leemten in de wetgeving. D. Koninklijke marechaussee (Kmar)De Koninklijke marechaussee (Kmar) werkt op Schiphol feitelijk als een
gewone politiedienst. Zij heeft een eigen CID en maakt gebruik van alle opsporingsmethoden.
De Koninklijke marechaussee heeft een eigen observatieteam. E. RijksrechercheBij het onderzoek naar mogelijke strafbare feiten heeft de Rijksrecherche in bijzondere gevallen toegang tot CID-gegevens van de politiekorpsen.
De Rijksrecherche heeft zelf informanten gerund. 10.6.7 Binnenlandse veiligheidsdienst A. Georganiseerde criminaliteitDe BVD houdt zich niet intensief bezig met het verschijnsel georganiseerde
criminaliteit. BVD-onderzoek komt sporadisch voor, en wel indien georganiseerde
criminaliteit een gevaar voor de democratische rechtsorde of de integriteit
van het bestuur zou opleveren. Dat is juist. De taak van de BVD dient binnen
de democratische staat zo beperkt mogelijk gehouden te worden. Volgens de
interne onderzoeken van de BVD is er geen sprake van aantasting van de integriteit
van het bestuur. B. Politie – BVDHet grensvlak tussen politie en BVD verdient nadere normering. De BVD
dient geen politietaken uit te voeren. In het verleden heeft de BVD oneigenlijke
politietaken uitgevoerd. In de praktijk blijkt ook vermenging van de activiteiten
van de regionale politieke inlichtingendiensten (RID-en) en de CID. Die vermenging
is onwenselijk. Binnen de Centrale toetsingscommissie is geopperd de BVD onderzoek
te laten doen naar lekken van vertrouwelijke informatie naar journalisten.
Dergelijk onderzoek acht de commissie geen taak voor de BVD. C. Gebruik BVD-informatieHet gebruik van BVD-informatie ten behoeve van de opsporing dient beter
geregeld te worden. De basis van artikel 22, derde lid van de Wet inlichtingen-
en veiligheidsdiensten is gebrekkig. D. BVD-officierDe landelijke BVD-officier van justitie kan nauwelijks daadwerkelijk controle
uitoefenen op de rechtmatigheid van de informatie die per ambtsbericht door
de BVD wordt verstrekt. E. MethodenOok het gebruik van bijzondere methoden, die de BVD hanteert, dient in
de wet genormeerd te worden. Die normering is er, met uitzondering van telefoontaps
en direct afluisteren, nu niet. 10.6.8 Openbaar ministerie A. Omvang OMHet openbaar ministerie is veel kleiner dan iedereen denkt. Er zijn slechts
ongeveer 440 officieren van justitie in Nederland. Dat is, gezien de gebleken
gezagscrisis bij de toepassing van opsporingsmethoden, een te gering aantal.
In vergelijking met de politieke roep om «meer blauw op straat»
zijn het openbaar ministerie en de zittende magistratuur te kort gekomen. B. Organisatie OMHet openbaar ministerie kan worden getypeerd als een verzameling van functionarissen
die behalve de wet voornamelijk de eigen individuele verantwoordelijkheid
en het non-interventiebeginsel als leidraad hebben. Van organisatorische en
inhoudelijke uniformiteit in en tussen de parketten is de commissie weinig
gebleken. Op het terrein van de bestrijding van de zware en georganiseerde
criminaliteit vertoont de organisatie van het openbaar ministerie vele mankementen.
Bevoegdheden en verantwoordelijkheden zijn onvoldoende helder afgebakend en per parket zeer verschillend. Zo wijst de commissie op de uiteenlopende
invulling van de functie van CID-officier en die van kernteamofficier.De verhouding tussen de verschillende lagen binnen het openbaar ministerie
geeft aanleiding tot veel onnodige discussie. Inhoudelijke richtlijnen over
de gezagsuitoefening over de politie bij de opsporing zijn er niet; richtlijnen
over opsporingsmethoden zijn nagenoeg afwezig. Het openbaar ministerie is
weliswaar een organisatie van juridisch hoogwaardige professionals, maar geen
professionele organisatie.Met de in gang gezette veranderingen kan het OM naar het oordeel van de
commissie wel een professionele organisatie worden. Inhoudelijke afstemming
en eenheid over de taakopvattingen zijn daarbij echter onontbeerlijk. Het
kan volgens de commissie niet de bedoeling zijn dat elke officier van justitie
zijn eigen taakopvatting kiest en daardoor het gezag van het openbaar ministerie
als geheel beïnvloedt. De commissie heeft hiervan teveel voorbeelden
gezien. Het is tot op heden teveel aan elke individuele officier overgelaten
of hij als «crimefighter» of als afstandelijke toetser het gezag
over de opsporing uitoefent. Evenzeer acht de commissie het niet verantwoord
voor de positie van het openbaar ministerie dat individuele leden hiervan
hun eigen kaders en normen ontwikkelen, die slechts beperkt worden getoetst
door de rechter. C. Gezag OMHet openbaar ministerie heeft geen praktische bemoeienis met opsporing
in gewone strafzaken. Tussen het openbaar ministerie en de politie heerst
het vertrouwensbeginsel, waarbij feitelijke sturing en controle ongebruikelijk
zijn. Het openbaar ministerie is bij de keuze van onderzoeken te sterk afhankelijk
van de politie en bijzondere opsporingsdiensten. Het openbaar ministerie staat
onder «negatieve controle» van de politie.Volgens de commissie dient het openbaar ministerie hier ook zijn gezag
uit te oefenen. Het OM zal moeten doorvragen. Veel leden van het openbaar
ministerie werden verrast door het feit dat zij verantwoordelijk waren voor
methoden waarvan zij nauwelijks beseften dat ze plaats konden vinden. Ook
bij de gezagsuitoefening door het OM wreekt zich het gebrek aan eenheid. Er
bestaat verschil van opvatting of de officier van justitie als «super-rechercheur
bovenop de zaak zit» dan wel op grote afstand stuurt. D. PrioriteitenstellingDe commissie meent dat de greep van het OM op de prioriteitstelling en
de selectie van de onderzoeken zwak is. Niet alleen is het OM volledig afhankelijk
van de aanlevering van informatie door de politie, maar ook de omslachtige
procedures om tot een keuze te komen werken in zijn nadeel. In veel commissies
die zich hiermee bezig houden, voert de politie de boventoon. De regionale
belangen, waaraan hoofdofficieren zich committeren, bemoeilijken bovendien
bij de kernteamonderzoeken een heldere keuze op grond van een landelijke prioriteitstelling.
Het CBO is daar tot nu toe niet in geslaagd. De commissie heeft de indruk
dat niet het OM, maar feitelijk veelal de politie de beslissingen neemt. Dit
verstevigt het gezag van de het OM niet en zal dus moeten veranderen. Het
OM zal, op basis van gedegen inzicht en na advies van de politie zelf de prioriteiten
moeten stellen, ook als die afwijken van de adviezen. E. CTCDe Centrale toetsingscommissie heeft in haar eerste jaar van bestaan een
belangrijke rol gespeeld in de intercollegiale toetsing. In enige belangrijke
gevallen blijken de voorwaarden die de CTC stelt, echter niet opgevolgd te
worden of te kunnen worden. Dit geldt in het bijzonder de voorwaarde dat burgerinfiltranten
criminele gelden niet mogen behouden. De CTC heeft geen wettelijke
basis om het gebruik van methoden rechtmatig te verklaren. F. Gebrek aan gezagHet openbaar ministerie is tekort geschoten in zijn gezag, in zijn sturende
en controlerende taak ten aanzien van opsporingsmethoden. Het is te weinig
als eenheid opgetreden. Officieren van justitie hebben hun gezag onvoldoende
doen gelden. In en tussen ressorten en parketten blijken grote verschillen
te bestaan over de te hanteren opsporingsmethoden. Vooral in het ressort Amsterdam
is dit duidelijk naar voren gekomen.Voor het takenpakket van kernteam-officieren, CID-officieren en zwacri-officieren
ontbreken landelijke richtlijnen. De grootste moeilijkheden zijn niet zozeer
ontstaan door de verschillen tussen «rekkelijken» en «preciezen»
alswel door het optreden van «autonomen» voor wie slechts de missie
van criminaliteitsbestrijding leek te tellen.Het gebrek aan sturing en controle van de opsporing en de opsporingsmethoden
is een element van de gezagscrisis die tussen het OM en de politie is ontstaan.
Deze gezagscrisis is vooral in het ressort Amsterdam manifest geworden, maar
is ook in andere delen van het land aanwezig. De ondergeschiktheid van de
politie aan het OM wordt niet vanzelfsprekend ervaren. De commissie heeft
teveel voorbeelden aangetroffen waarin politiefunctionarissen het OM niet
of pas achteraf informeerden. Er is een sfeer van verzelfstandiging ontstaan.
De commissie meent dat de wijze waarop de korpschefs zich in de afgelopen
jaren naar buiten manifesteerden, daaraan mede debet is. Wil de gezagscrisis
worden bezworen, dan zal dit van het OM kracht vragen, en van de politie de
bereidheid daadwerkelijk in ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag te werken. G. Verantwoordelijken openbaar ministerieDe kritiek van de commissie geldt het openbaar ministerie van boven naar
beneden, maar in het bijzonder de Vergadering van procureurs-generaal. Deze
vergadering heeft zich, ook na het uitbarsten van de IRT-affaire, niet inhoudelijk
met de praktijk van het gebruik van opsporingsmethoden bezig gehouden.Te vaak zijn belangrijke beleidsbeslissingen feitelijk overgelaten aan
commissies die op ad-hoc basis zijn samengesteld, zoals de werkgroep-De Wit.
Naar het oordeel van de commissie heeft de Vergadering van procureurs-generaal
na de IRT-affaire haar verantwoordelijkheid niet adequaat uitgeoefend, onafhankelijk
van de commissie-Wierenga en haar conclusie over de Delta-methode. Zij had
de implicaties van de ontstane situatie na het verschijnen van het rapport-Wierenga
en de sterk verstoorde verhoudingen tussen de betrokkenen nooit onbesproken
mogen laten. De procureurs-generaal hadden zich nader moeten informeren. Dit
geldt in het bijzonder voor procureur-generaal Gonsalves als portefeuillehouder
zware, gorganiseerde criminaliteit. De situatie is verbeterd na de omvorming
van de Vergadering van procueurs-generaal in een College van procureurs-generaalVeel (hoofd)officieren van justitie hebben hun gezag evenmin op de juiste
wijze uitgeoefend. Dat oordeel kan natuurlijk slechts de door de commissie
onderzochte situaties gelden. De commissie heeft niet alle officieren van
justitie in Nederland in het onderzoek betrokken.In de voorgaande paragrafen heeft de commissie haar oordeel daarover uitgesproken.
In het geval van de Delta-methode heeft dat geleid tot voor de overheid onmogelijke
situaties waarin politie en justitie de sturing, zoals nu blijkt, op onaanvaardbare
wijze zijn kwijtgeraakt. 10.6.9 Rechters-commissarissen en zittende magistratuur A. Toerusting rechters-commissarissenDe rechters-commissarissen zijn zo mogelijk nog slechter toegerust voor
een goede taakuitoefening dan het openbaar ministerie. B. MethodenDe rechters-commissarissen beoordelen tot op heden slechts die opsporingsmethoden
waar zij volgens de wet bij betrokken zijn. Andere methoden worden nauwelijks
getoetst.Een aanzienlijk deel van de rechters-commissarissen betwijfelt of nadere
bemoeienis met de toetsing van andere methoden is aangewezen. C. ToetsingDe vereiste toestemming voor dwangmiddelen wordt op aanvraag van de officier
van justitie bijna in alle gevallen verleend. Daaraan kan wel informele discussie
en eventueel een informele afwijzing van het gebruik van een dwangmiddel door
de rechter-commissaris voorafgaan. Het is een fictie dat rechters-commissarissen
toezicht hebben op het precieze gebruik en de vernietiging van gegevens uit
telecommunicatietaps. De rechter-commissaris is niet of nauwelijks op de hoogte
van het parallelle opsporingsonderzoek. D. Coördinerend rechter-commissarisDe functie van de coördinerend rechter-commissaris is nauwelijks
vormgegeven. Hij heeft geen direkte bemoeienis met toegepaste methoden binnen
de kernteams. Zonder nadere regelgeving is de meerwaarde van deze functionaris
beperkt. E. Zittende magistratuurHet inzicht van de zittende magistratuur in het gebruik van opsporingsmethoden
is over het algemeen gering. Te vaak heeft de rechter een te passieve rol
gespeeld bij de beoordeling van gebruikte opsporingsmethoden. CID-operaties
zijn nauwelijks door de rechter beoordeeld.De Hoge Raad heeft, zo is de indruk van de commissie, in zijn jurisprudentie
de praktische weg gekozen om de opsporing niet te veel in de wielen te rijden.
Hij heeft somtijds «gered wat er te redden was», door veelvuldig
gebruik te maken van de algemene taak- en bevoegdheidsbepalingen voor politie
en openbaar ministerie. Een duidelijk antwoord op de vraag wat de «proactieve»
fase van de opsporing is geeft de jurisprudentie niet. 10.6.10 Korpsleiding en korpsbeheerders A. KorpsleidingHet overgrote deel van de korpschefs heeft geen recherche-ervaring. Bij
de reorganisatie van de politie is relatief weinig aandacht besteed aan de
opbouw van de recherche. Tot voor kort was de korpsleiding te weinig op de
hoogte van opsporing en recherche.De verhouding tussen het openbaar ministerie en de korpsleiding is gecompliceerd.
De korpsleiding heeft er soms moeite mee het gezag van het openbaar ministerie
te aanvaarden. Dat is in ieder geval gebleken in Amsterdam en Utrecht. Korpschefs
hebben de afgelopen jaren er te weinig blijk van gegeven zich te realiseren
dat zij onder het gezag van het OM en het beheer van de korpsbeheerder staan.
Zij hebben geen onafhankelijke bevoegdheden en zijn geen zelfstandige regisseurs
van het veiligheidsbeleid. Daarbij moet worden aangetekend dat korpsbeheerders
en ministers de politiechefs te zeer de vrije hand hebben gelaten. In Utrecht en vooral Haarlem heeft de korpsleiding verzuimd op de juiste
momenten leiding te geven.De korpsleiding in Utrecht had de gebleken feilen bij het functioneren
van de CID (inkijkoperaties) direkt aan het OM moeten melden. De korpschef
had eerder ertoe kunnen bijdragen om de schade na zijn corruptiebeschuldigingen
te herstellen.De korpsleiding in Amsterdam had na het verschijnen van het rapport van
de commissie-Wierenga meer inspanningen kunnen plegen om te trachten de IRT-strijdbijl
te begraven en hernieuwd samen te werken met de andere regio's in het ressort. B. KorpsbeheerdersKorpsbeheerders dragen medeverantwoordelijkheid voor het gebruik van opsporingsmethoden
door het politiepersoneel. Zij zijn voorts ten volle verantwoordelijk voor
de inrichting en kwaliteit van recherche-afdelingen, zoals CID-en en kernteams,
en voor het beheer van alle polieregisters. De korpsbeheerders zijn zich dat
niet of onvoldoende bewust geweest. Zij zijn op dit punt te terughoudend gebleken.
Het is wenselijk dat korpsbeheerders op de hoogte zijn van de inzet van vergaande
opsporingsmethoden en bij beslissingen hierover betrokken zijn. De commissie
meent dat de korpsbeheerders van Haarlem, Amsterdam en Utrecht meer hadden
kunnen doen om de verhoudingen na de IRT-affaire te herstellen; de korpsbeheerders
van Rotterdam en Den Haag bleken niet op de hoogte te zijn (gesteld) van ingrijpende
trajecten binnen hun regiokorpsen. C. Democratische controleDe democratische controle op het werk van de politiekorpsen is, wat betreft
de opsporing en het onderzoek van georganiseerde criminaliteit, bijkans volledig
afwezig.Het is de commissie niet gebleken dat deze onderwerpen grondig aan de
orde komen in de regionale colleges en de betrokken gemeenteraden. 10.6.11 Ministeries A. Minister van JustitieHet ministerie van Justitie heeft zich te weinig gelegen laten liggen
aan het gebruik van bijzondere opsporingsmethoden.De minister van Justitie, Hirsch Ballin, blijkt nauwelijks tot niet op
de hoogte te zijn geweest van het feitelijk gebruik van bijzondere opsporingsmethoden.
Ook na de IRT-affaire was het doorlaten van harddrugs hem onbekend. Dat was
een onverantwoorde situatie. Weliswaar wenste hij als gevolg van de IRT-affaire
een centrale toetsingscommissie, maar hij zag geen aanleiding verder door
te vragen naar het doorlaten van drugs. Hij had binnen het departement en
het openbaar ministerie navraag moeten doen of de Delta-methode werkelijk
was gestopt. Minister Kosto heeft het doorlaten van 9000 kg softdrugs goedgekeurd.De minister van Justitie, Sorgdrager, nam op de dag van haar aantreden
de verantwoordelijkheid voor de afkoop van een IRT-informant voor het exorbitante
bedrag van 2 miljoen gulden. Tevoren hebben ministers zich niet met het uitbetalen
van tipgelden bemoeid.Mede naar aanleiding van inkijkoperaties en het debat over het rapport
van de werkgroep Opsporing gezocht heeft zij in december 1994 de
doorlichtingsactie van bijzondere opsporingsmethoden ingang gezet. Van de
Beverzaak in Rotterdam vernam zij pas na de publiciteit daarover. De zaak
van de door het OM te maken vormfout om een informant vrijuit te laten gaan
is door de commissie aan de minister gemeld. Zij droeg hiervan geen kennis
terwijl de procureur-generaal te Arnhem wel op de hoogte was. B. Ambtenaren ministerie van JustitieNoch hoofdofficieren noch de procureurs-generaal hebben voor, tijdens
of na de IRT-affaire het ministerie ingelicht over bijzondere ontwikkelingen.
De ambtelijke top had de minister beter moeten informeren. Naar aanleiding
van de verhoren van Suyver en Wooldrik meent de commissie dat dat oordeel
vooral geldt voor de opeenvolgende secretarissen-generaal, directeuren-generaal
Politie en Criminaliteitsbestrijding en directeuren politie.De informatieverstrekking heeft pas vorm gekregen door de rapportages
van de Centrale toetsingscommissie. Het is onverantwoord geweest dat na het
uitbreken van de IRT-affaire geen actiever beleid is gevoerd om beter geïnformeerd
te geraken. Het oordeel van de commissie-Wierenga over de Delta-methode zal
daar zeker debet aan zijn. Het openbaar ministerie is te terughoudend geweest
bij het inlichten van het ministerie, waardoor de politieke verantwoordelijkheid
voor de toepassing van bijzondere opsporingsmethoden niet ten volle kon werken. C. Regeling tipgeldDe regeling van het ministerie van Justitie over de uitkering van tipgelden
aan informanten (waaronder infiltranten) voldoet niet. Naar het oordeel van
de commissie had het ministerie de regeling eerder moeten aanpassen en uitbreiden.
De rechtskracht ervan is onduidelijk evenals de regeling zelf. Zij schept
geen duidelijke kaders voor de begeleiding van informanten en de voorwaarden
die aan hen worden gesteld. De commissie acht het onjuist dat veelal het oordeel
van een enkele ambtenaar op het departement doorslaggevend is voor de hoogte
van de uitkering. De commissie heeft in haar onderzoek ook geen duidelijke
lijn hierin kunnen ontdekken. Binnen het ministerie bestaat bovendien geen
duidelijkheid wanneer beslissingen terzake aan de ambtelijke top of de minister
moeten worden voorgelegd. D. WetgevingIn de voorbereiding van wetgeving heeft geen evenwicht bestaan tussen
de uitbreiding van bevoegdheden en dwangmiddelen aan de ene kant en normering
van de opsporingsmethoden aan de andere kant. Te laat is het ministerie tot
de overtuiging gekomen dat wetgeving geboden was. E. KernteamsDe sturing van de kernteams is onvoldoende tot stand gekomen. F. Sorgdrager – BlokDe commissie heeft geen redenen te twijfelen aan de nadere uitleg van
hoofdofficier van justitie Blok en minister Sorgdrager. Hoofdofficier Blok
blijft erbij Sorgdrager gezegd te hebben: «Ik moet wennen aan dit soort
grote partijen». Minister Sorgdrager blijft bij haar eerdere verklaring
deze zinsnede niet gehoord te hebben en nooit gedacht te hebben aan doorlaten
van cocaïne. Daarmee heeft zij dit dus niet geweten. G. Binnenlandse ZakenNaar het oordeel van de commissie draagt het ministerie van Binnenlandse
Zaken medeverantwoordelijkheid voor het bepalen van de kaders waarbinnen de
politie opsporingsmethoden toepast. Deze verantwoordelijkheid manifesteert
zich meer op afstand. Dit neemt niet weg dat het ministerie van Binnenlandse
Zaken voldoende mogelijkheden heeft zijn beheersverantwoordelijkheid te doen
gelden. Dit is onvoldoende gebeurd. H. Binnenlandse Zaken en JustitieHoewel er in het algemeen genoeg signalen zijn van tegenstrevende belangen
van beide ministeries op het terein van de politie die de voortgang
van beleid kunnen belemmeren, heeft de commissie de indruk dat de samenwerking
bij de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit relatief weinig problemen
veroorzaakte. De commissie meent echter dat in de nabije toekomst de vraag
onder ogen moet worden gezien of integratie van de verschillende verantwoordelijkheden
en bevoegdheden in één hand niet wenselijk is. 10.6.12 De Tweede Kamer A. WetgevingIn de Tweede Kamer heeft de nadruk gelegen op wetgeving ter bestrijding
van de georganiseerde criminaliteit. De organisatie van de opsporing is slechts
op enkele onderdelen aan de orde geweest. Bij de behandeling van de Politiewet
is er niet over gesproken. Het functioneren van de CID en de richtlijn infiltratie
zijn in het geheel niet door de Kamer besproken. Kamerleden blijken zich niet
ervan bewust te zijn geweest hoe de opsporing in de praktijk werkt. Verschillende
fracties hebben zich wel bij gelegenheid de vraag gesteld of wetgeving terzake
van «proactief politiehandelen» niet geboden was. De bijzondere
commissie van onderzoek in de zaak Bosio heeft de Kamer aanbevolen de regering
te vragen de Kamer nader te informeren over de positie van informanten en
de reikwijdte van hun bescherming. Naar de mening van de commissie heeft de
Kamer verzuimd met de regering een principieel debat te voeren over de ontwikkelingen
van de opsporing, zeker als dit wordt vergeleken met het grote aantal wetsontwerpen
om bevoegdheden uit te breiden die ze wel heeft afgehandeld. B. ControleOok in de debatten rond de IRT-affaire heeft de Kamer niet adequaat controle
uitgeoefend ten aanzien van de gebruikte opsporingsmethode. Zij is in de controle
van opsporingsmethoden in het algemeen tekortgeschoten. C. Commissie voor de Inlichtingen en veiligheidsdienstenDe commissie meent dat het niet op de weg van de commissie Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten ligt geheime informatie van de regering terzake te
behandelen. De commissie is tegenstander van een geheime commissie die in
de toekomst bijzondere opsporingsmethoden zou dienen te toetsen. 10.7 Aanbevelingen 10.7.1 InleidingIn de democratische rechtsstaat vraagt elk optreden van bestuur, justitie
en politie een zo precies mogelijke wettelijke grondslag. Bij de toepassing
van strafrecht en strafvordering binnen de democratische rechtsstaat kan het
doel de middelen niet heiligen. De toepassing van proportionaliteit en subsidiariteit
moet geschieden binnen de grenzen van wettelijke bevoegdheden en niet daarbuiten.Regeling van de opsporingsmethoden is noodzakelijk, zowel naar inhoud
als naar procedure en controle. Het gaat niet alleen om de vraag wat er mag,
maar ook om de vraag hoe toezicht en gezag worden uitgeoefend. Dit volgens
het adagium: geen bevoegdheid zonder verantwoordelijkheid, geen verantwoordelijkheid
zonder verantwoording.Alle opsporingshandelingen dienen te worden verricht onder het gezag van
het openbaar ministerie (artikel 148 Sv). Er kan geen eigen domein voor politie
of andere opsporingsdiensten bestaan. Het staat voor de commissie buiten kijf dat de minister van Justitie politiek
verantwoordelijk is voor het doen en laten van het openbaar ministerie en
dus ook voor de gebezigde opsporingsmethoden. Van de politieke verantwoordelijkheid
is geen domein uitgezonderd. De minister dient op de hoogte te zijn van gebruikte
opsporingsmethoden en kan via het college van procureurs-generaal zijn verantwoordelijkheid
laten gelden. Er is ook geen afgescheiden domein voor het openbaar ministerie.
De minister kan deze verantwoordelijkheid thans uitoefenen op basis van artikel
5 van de Wet op de rechterlijke organisatie.Deze politieke verantwoordelijkheid van de minister van Justitie kan nooit
in de plaats komen van de toetsing door de rechter van de rechtmatigheid van
opsporingsmethoden in een bepaalde casus. Derhalve is de commissie tegenstander
van de door sommigen geopperde gedachte dat bijzondere opsporingsmethoden
getoetst zouden moeten worden door een vertrouwelijke kamercommissie, zonder
dat de rechter erover zou kunnen oordelen. 10.7.2 Algemene uitgangspunten van de opsporingDe commissie heeft in de voorgaande paragrafen de belangrijkste conclusies
en bevindingen weergegeven. De crisis in de opsporing vraagt adequate aanbevelingen
voor de toekomst. Deze crisis noodzaakt tot oplossingen die de organisatie
en het functioneren van de opsporing fundamenteel raken. De commissie verzoekt
de Kamer een expliciet oordeel uit te spreken over alle onderstaande aanbevelingen.Voor de formulering van deze aanbevelingen heeft de commissie acht uitgangspunten
geformuleerd. Deze uitgangspunten dienen de leidraad te vormen voor de toekomstige
opsporing in Nederland. Zij zijn rechtstreeks gekoppeld aan de beoordelingscriteria
in hoofdstuk 1. 1. Wettelijke basisOpsporingsmethoden dienen in een democratische rechtsstaat een expliciete
wettelijke basis te hebben. Opsporing moet plaatshebben op de wijze bij de
wet voorzien. Opsporingsmethoden kunnen inbreuk maken op grondrechten van
burgers. Inbreuken op grondrechten van de burgers behoeven naar het oordeel
van de commissie in ieder geval een legitimatie in de wet. Opsporingsmethoden
kunnen naar het oordeel van de commissie dan ook niet worden ingezet als er
geen wettelijke basis voor is. De wet definieert limitatief de opsporingsmethoden
die een inbreuk op de fundamentele rechten van de burger inhouden. Analoge
methoden mogen niet worden toegepast zonder wettelijke basis. 2. Wettelijke bevoegdhedenBevoegdheden van opsporingsambtenaren dienen expliciet in de wet vastgelegd
te worden. Daarbij moet worden voorkomen dat de omschrijving van de bevoegdheden
dermate vaag is dat verschillende interpretaties van deze bevoegdheden gegeven
kunnen worden. Opsporingsambtenaren hebben het recht precies te weten over
welke bevoegdheden zij kunnen beschikken. Politie en justitie dienen natuurlijk
beleidsvrijheid te behouden bij de afweging of gebruik wordt gemaakt van bepaalde
methoden. 3. Vastlegging methodenHet gebruik van opsporingsmethoden moet expliciet worden vastgelegd. Op
elk moment moet het mogelijk zijn te achterhalen met welke methode bepaalde
informatie is verzameld. Niet alleen de inhoud van de informatie, maar ook
de wijze waarop de informatie is verkregen, dient te worden vastgelegd. Op
die manier wordt het mogelijk de wijze van informatieverwerving te controleren. 4. Hogere autoriteiten bij zwaardere ingrepenBij meer ingrijpende opsporingsmethoden acht de commissie het noodzakelijk
dat anderen dan politiefunctionarissen toestemming geven. De commissie is
van oordeel dat hoe ingrijpender de methode is, des te hoger de autoriteit
moet zijn die toestemming geeft. In bepaalde gevallen van de inzet van opsporingsmethoden
is machtiging door de rechter-commissaris noodzakelijk. Op die manier kan
verzekerd worden dat wanneer de inbreuk op grondrechten van burgers toeneemt,
hogere autoriteiten een beslissing daartoe nemen. Hogere autoriteiten kunnen
op meer afstandelijke wijze het opsporingsbelang afwegen tegen het belang
van burgers wier grondrechten kunnen worden geschonden. 5. Objectieve toetsingscriteriaToetsing vooraf dient plaats te vinden aan de hand van objectieve criteria.
Naast proportionaliteit en subsidiariteit dienen bij de toetsing van de in
te zetten methode tevens andere criteria een rol te spelen:– in hoeverre is de methode voor politie en justitie controleerbaar;– welk doel wordt met de methode nagestreefd;– welk effect heeft de methode;– in hoeverre worden onaanvaardbare risico's genomen?Het oordeel over de toetsingscriteria dient te worden gemotiveerd. 6. Openbare verantwoordingHet uitgangspunt is dat de gebruikte methoden in het openbaar ter terechtzitting
worden verantwoord. Ter terechtzitting moeten de gebruikte methoden kunnen
worden besproken. Er kunnen zich uitzonderingssituaties voordoen, waarbij
bepaalde aspecten van methoden niet openbaar worden. De rechter moet echter
alle methoden kunnen toetsen. 7. GezagHet openbaar ministerie heeft het gezag over de opsporing. Dit impliceert
dat het openbaar ministerie, onverlet de beheersverantwoordelijkheden, beslist
over de te onderzoeken zaken en de te gebruiken opsporingsmethoden. De politie
dient het gezag van het openbaar ministerie te aanvaarden. Alleen dan kan
sprake zijn van vruchtbare samenwerking tussen openbaar ministerie en politie. 8. Integratie kennisEen aantal functionarissen binnen de recherche en het openbaar ministerie
moet kennis hebben van de recherche-onderzoeken en de gebruikte opsporingsmethoden.
Op één punt binnen de regiokorpsen en binnen de parketten van
het openbaar ministerie dient een overzicht te bestaan van de recherche-onderzoeken
en de gebruikte opsporingsmethoden. Dat zal noodzaken tot integratie van verschillende
organisatie-onderdelen. Op deze wijze kunnen coördinatie en afstemming
van kennis gerealiseerd worden.Deze acht uitgangspunten vormen voor de commissie de leidraad bij de formulering
van de aanbevelingen en de voorstellen voor normering. De commissie verzoekt
de Kamer een oordeel te geven over deze acht uitgangspunten van de opsporing. 10.8 Normering van de methoden algemeen 10.8.1 Definitie opsporing Opsporing in Wetboek van StrafvorderingDe commissie wil de opsporing, inclusief de zogenoemde «proactieve opsporing», een duidelijke plaats geven in de wet en wel in
het Wetboek van Strafvordering. Een nieuwe toevoeging aan artikel 1 van dat
wetboek dient te bepalen dat de opsporing alleen plaats heeft op de wijze
bij de wet voorzien.De commissie heeft overwogen een aparte wet op de opsporing dan wel regeling
van bepaalde «proactieve» opsporingsbevoegdheden in de Politiewet
voor te stellen. Zij heeft die weg niet gekozen, omdat het begrip opsporing
in de ogen van de commissie onlosmakelijk verbonden moet blijven met het ophelderen
van strafbare feiten om tot een strafrechtelijke sanctie te komen. Dat beginsel
lijdt geen uitzondering bij de bestrijding van georganiseerde criminaliteit.Ook «proactieve» opsporing dient een strafvorderlijk doel
te hebben. Uitoefening van strafvorderlijke bevoegdheden kan wel tot gevolg
hebben dat een criminele organisatie of groep wordt «ontmanteld»,
maar het doel blijft oplegging van een strafrechtelijke sanctie. Dat laat
onverlet dat ook ander beleid noodzakelijk is om georganiseerde criminaliteit
tegen te gaan. Opsporing en vervolgingNaar de mening van de commissie is een deel van de moeilijkheden bij de
opsporing gerezen omdat het openbaar ministerie en de politie soms gefixeerd
zijn geraakt op «ontmanteling» van criminele organisaties. Voor
een effectieve aanpak van de georganiseerde criminaliteit is het begrip ontmanteling
te onbepaald en schept het verwachtingen die niet kunnen worden waargemaakt.Het strafrecht dient te worden gehandhaafd. Daarmee verdraagt zich niet
de opvatting dat het om het even is of de grote crimineel nu wordt vervolgd,
een zware belastingaanslag krijgt of bestuurlijk het leven onmogelijk wordt
gemaakt. Sanctionering door het strafrecht, met de daarbij behorende mogelijkheden
van ontneming van crimineel vermogen, moet de eerste doelstelling blijven.
Dat neemt niet weg dat ook andere instrumenten van belang zijn bij de bestrijding
van de georganiseerde criminaliteit. Het gebruik van gegevens, die door opsporing
verkregen zijn, ten behoeve van bestuurlijke en fiscale rechtshandhaving dient
aan specifieke regels gebonden te worden. Opsporen moet volgens de commissie
een specifiek doel hebben, te weten opheldering van strafbare feiten en zo
mogelijk een strafrechtelijke sanctie en niet het vagere en minder omschreven
doel ontmantelen.Zolang er criminele markten bestaan, zolang er criminele vraag is, zullen
er criminele groepen en organisaties bestaan. Wel wordt hun werk bemoeilijkt
en bedreigd met in de eerste plaats strafrechtelijke sancties, die moeten
worden toegepast binnen het kader van de rechtsstaat. Daarnaast moeten de
maatschappij en het bestuur zich verzetten tegen corrumperende beïnvloeding
door de georganiseerde criminaliteit. Maar dan met bestuurlijke maatregelen
en niet met dwangmiddelen die een strafvorderlijk doel hebben.De overheid kan en moet criminaliteit terugdringen zonder zelf onderdeel
te worden van het criminele milieu. Anders zijn de risico's voor de democratische
rechtsstaat niet te overzien. Wie zich niet meer aan specifieke regels houdt,
vervalt tot het niveau dat hij bestrijdt. Het is derhalve ongewenst en contraproduktief
te opereren in termen van de «oorlog tegen de mafia», de «wapenwedloop
met de criminelen» en het «knock-out slaan van de criminele organisatie». Definitie opsporingGezien het voorgaande wil de commissie de definitie van opsporingsmethoden in het rapport van de Werkgroep vooronderzoek opsporingsmethoden:
«het verzamelen, registreren en verwerken van gegevens en informatie
door overheidsorganisaties over (de voorbereiding van) crimineel handelen
en criminele organisaties met het doel te komen tot vervolging danwel tot
het voorkomen of beëindigen van crimineel handelen of criminele organisaties»
herformuleren. De commissie acht deze definitie te ruim omdat het begrip opsporing
normatief gekoppeld dient te worden aan het ophelderen van strafbare feiten
om te komen tot een strafrechtelijke sanctie.Zij wil opsporing als volgt definiëren:Het verzamelen, registreren en verwerken van gegevens en informatie– op grond van een redelijk vermoeden van te plegen strafbare
feiten die gezien hun aard of het georganiseerd verband waarin ze worden begaan,
een ernstige inbreuk op de rechtsorde opleveren, of– op grond van tenminste duidelijke aanwijzingen van gepleegde
strafbare feitenmet het doel te komen tot een strafrechtelijke sanctie.Deze opsporingsactiviteiten vallen onder het regime van artikel 1 Sv.
Dit artikel brengt mee dat opsporing plaats moet hebben op de wijze bij de
wet voorzien en beheerst moet worden door de beginselen van strafvordering.
Met deze definitie wil de commissie de werkelijkheid van de opsporing omschrijven
en tegelijkertijd duidelijke grenzen stellen aan de toekomstige opsporing.
Zij verzoekt de Kamer een oordeel te geven over deze definitie van de opsporing.Met de definitie van opsporing maakt de commissie de keuze om ook de zogenoemde
«proactieve» opsporing in het Wetboek van Strafvordering een plaats
te geven. Het begrip «proactieve» opsporing heeft voor veel verwarring
gezorgd. Sommigen beschouwen «proactieve» opsporing als alles
wat er gebeurt voordat er sprake is van een verdenking of een verdachte in
de zin van het Wetboek van Strafvordering. Anderen, vooral bij de politie,
zijn «proactieve» opsporing gaan beschouwen als een synoniem voor
geheime onderzoeken en geheime trajecten. De commissie komt tot de slotsom
dat «proactieve» opsporing niet meer moet zijn dan het verrichten
van opsporingsactiviteiten ten aanzien van te plegen ernstige misdrijven,
die bijna altijd verbonden zijn met georganiseerde criminaliteit of organisatiecriminaliteit.
Het mag geen andere term voor geheim onderzoek zijn.De commissie heeft vastgesteld dat het overgrote deel van de CID-subjecten
als verdachte kan worden beschouwd. In veel zogenoemd «proactief»
onderzoek gaat het in feite om afgeschermde trajecten die wel degelijk worden
ingezet tegen verdachten in de zin van artikel 27 Sv. In vrijwel alle gevallen
is er een verdenking dat zij lid zijn van een criminele organisatie, of dat
zij betrokken zijn geweest bij de invoer van illegale goederen, in het bijzonder
drugs. De bedoeling is om meer en steviger bewijs te verzamelen. Dat bewijs
heeft vaak betrekking op nog te plegen strafbare feiten: de verdachte moet
«met de handen in de coke» worden gepakt. Dit type onderzoek,
dat zijn grond vindt in een redelijk vermoeden van schuld en dat zich mede
richt op soortgelijke nog te plegen strafbare feiten, acht de commissie in
beginsel toelaatbaar. Maar de term «proactieve opsporing» is voor
dit type onderzoek misleidend. Het gaat namelijk om gewone verdachten. Dit
is te beschouwen als klassieke opsporing. 10.8.2 Criteria inzet methodeOp grond van de definitie doet de commissie in de navolgende paragrafen
voorstellen om te normeren wanneer, waarom en hoe een opsporingsmethode gebruikt
kan worden. Per methode dient te worden genormeerd in welke fase van opsporing
de methode kan worden ingezet, welke aanvullende voorwaarden over de ernst
van de strafbare feiten noodzakelijk zijn, gedurende welke termijn de methode
kan worden ingezet en welke autoriteiten op welke wijze toestemming moeten
geven voor het gebruik van de methode. De commissie heeft de voorstellen schematisch
weergegeven. De commissie heeft een structuur voor de normering geformuleerd.
Deze structuur laat ruimte voor verdere verfijningen. Fasen van opsporingDe commissie onderscheidt de volgende fasen:Fase I: Voorfase, waarin nog geen sprake is van opsporing.Fase II: Fase waarin sprake is van een redelijk vermoeden van een te plegen
ernstig misdrijf. De commissie noemt de opsporingsactiviteiten die zich richten
op deze fase, «proactieve» opsporing.Fase III:A. Fase waarin sprake is van duidelijke aanwijzingen van een gepleegd
strafbaar feit.B. Fase waarin sprake is van een redelijk vermoeden van een gepleegd strafbaar
feit. Er is een verdenking.C. Fase waarin sprake is van een redelijk vermoeden van schuld aan een
gepleegd strafbaar feit. In deze fase is er een verdenking en een verdachte.De commissie duidt opsporingsactiviteiten die zich richten op fase III,
aan als opsporing van gepleegde strafbare feiten.Aan opsporen kan altijd een fase vooraf gaan. In fase I houden de politie
en andere controlerende instanties «ogen en oren open». Zij controleren,
winnen open informatie in en ontvangen passief tips van derden (mogelijk ook
informanten). Dit is geen opsporing.Opsporing in fase II is naar het oordeel van de commissie alleen mogelijk
bij te plegen ernstige misdrijven waarbij sprake is van een redelijk vermoeden,
dat wil zeggen een vermoeden dat berust op feiten en omstandigheden en meer
is dan een aanwijzing of een tip. Het zal hierbij bijna altijd gaan om georganiseerde
criminaliteit of organisatiecriminaliteit.In fase III gaat het om allerlei feitelijk gepleegde strafbare feiten
van meer of minder ernstige aard. Fase III A sluit aan bij de werkelijkheid
dat vaak ook opsporingsactiviteiten verricht worden, zonder dat er al sprake
is van een verdenking of een verdachte. De commissie gebruikt hiervoor de
juridische term duidelijke aanwijzingen van gepleegde strafbare feiten. Fase
III B betreft de klassieke verdenking: er is een redelijk vermoeden dat berust
op feiten en omstandigheden van een gepleegd strafbaar feit. Het drugstransport
rijdt of het lijk is bijna gevonden. Fase III C (artikel 27 Sv.) betreft de
klassieke verdachte: degene «te wiens aanzien uit feiten en omstandigheden
een redelijk vermoeden van schuld» aan een strafbaar feit voortvloeit.
Er is een verdachte transporteur of een verdachte van moord.
In de rechtspraktijk is de ontwikkeling te signaleren dat verdenking ruim
wordt opgevat.De bevoegdheden van de politie in de voorfase zijn beperkt. Genoemd is
reeds het inwinnen van open informatie en het passief ontvangen van tips.
Ook kortstondige observatie is naar het oordeel van de commissie toegelaten.
Ook in de voorfase dient het optreden van de politie te geschieden onder gezag
en verantwoordelijkheid van de officier van justitie. Dat is vastgelegd in
artikel 13 Politiewet 1993.Het verrichten van gerichte opsporingshandelingen ten aanzien van bepaalde
personen kan pas beginnen vanaf fase II. Vanaf dat moment dient er een specifieke
bevoegdheid tot voor het toepassen van een opsporingsmethode te zijn, zeker
indien er twijfel kan bestaan over de vraag of er sprake is van inbreuken
op de rechten van burgers. De commissie overweegt daarbij dat opsporingsambtenaren
niet al datgene mogen doen wat de gewone burger vrijstaat. Opsporingsambtenaren
handelen immers niet als gewone burgers. Als overheidsdienaren zijn zij gebonden
aan specifieke regels, die bij of krachtens de wet voorzien zijn.Het moment waarop opsporing kan beginnen, is niet precies aan te geven.
In ieder geval is duidelijk dat het om meer moet gaan dan een enkel vermoeden,
een losse aanwijzing of een gerucht. Wil er sprake zijn van «proactieve
opsporing», dan is ook meer dan «duidelijke aanwijzingen»
noodzakelijk.De fasen vormen de algemene kaders. Bij elke opsporingsmethode kunnen
aanvullende voorwaarden worden gesteld. Ernst strafbaar feitNaast de indeling in fasen heeft de commissie steeds bezien in hoeverre
criteria met betrekking tot de ernst van de te plegen of gepleegde strafbare
feiten moesten worden gesteld. Daarbij heeft de commissie gebruikt gemaakt
van de navolgende criteria:– misdrijven waar voorlopige hechtenis is toegelaten;– misdrijven die door hun aard of georganiseerd verband een ernstige
inbreuk maken op de rechtsorde. Het gaat in ieder geval om misdrijven waarvoor
voorlopige hechtenis is toegelaten;– ernstige misdrijven waarop een strafmaximum van acht jaar of meer
staat.Met behulp van deze criteria is het mogelijk meer precies te normeren
wanneer van welke methoden gebruik gemaakt kan worden. Toestemming en toetsingHoe zwaarder de inbreuk, hoe hoger de autoriteit die daarover een beslissing
moet nemen. Dat uitgangspunt is van wezenlijk belang voor de aanbevelingen
van de commissie. De commissie meent dat de volgende politiefunctionarissen,
officieren van justitie en rechters een rol kunnen spelen bij de toestemming
voor bepaalde methoden, in rangorde van zwaarte van de toestemming:– hulpofficier van justitie;– officier van justitie;– rechter-commissaris;– raadkamer.Deze rangorde laat onverlet dat in sommige gevallen de hoofdofficier en/of
het college van procureurs-generaal eveneens toestemming moeten verlenen.
Dit laatste natuurlijk onder het beslag van de wijziging van de Wet op de
rechterlijke organisatie, waarin het college van procureurs-generaal thans
formeel nog geen wettelijke basis heeft.De minister van Justitie krijgt onverwijld inzage in alle bijzondere opsporingsmethoden
die aan het college van procureurs-generaal zijn voorgelegd of waarvan het
college kennis neemt. Hij kan besluiten van het college of van andere officieren
van justitie terzake teniet doen indien hij het gebruik van opsporingsmethoden
onverantwoord of onrechtmatig oordeelt.De semi-onafhankelijke rol van de Centrale toetsingscommissie (CTC) binnen
het openbaar ministerie verdwijnt, zo stelt de commissie voor. De CTC mag
een nuttige functie als intercollegiale toets binnen justitie en politie vervullen,
zij mist het gezag om bepaalde beslissingen te doen uitvoeren. Zij kan ook
geen stempel van rechtmatigheid verlenen. De commissie stelt voor dat het
college van procureurs-generaal zich kan laten adviseren door een adviesraad
zoals de CTC, zonder eigen bevoegdheid. Te vaak is in het verleden gegrepen
naar het instellen van commissies en werkgroepen waardoor de eigen verantwoordelijkheid
van de procureurs-generaal tekortgeschoten is.Bij de vaststelling welke autoriteit toestemming moet geven voor het gebruik
van een methode, dan wel moet toetsen in hoeverre de methode rechtmatig en
verantwoord wordt gebruikt, hanteert de commissie de volgende uitgangspunten.Inbreuken op grondrechten vergen een rechterlijke toetsing vooraf door
de rechter-commissaris. In enkele gevallen is de inbreuk op de privacy zo
gering dat kan worden volstaan met een toets door de officier van justitie.
Bij methoden die of zeer ingrijpend zijn of een groot risico voor de overheid
(bijvoorbeeld infiltratie en direct afluisteren) met zich brengen, dient ook
het college van procureurs-generaal toestemming te verlenen. Waar de integriteit
van de politie (mede gelet op het gevaar van corruptie) in het geding is,
draagt ook de korpsbeheerder bestuurlijke verantwoordelijkheid. In die gevallen
dient de korpsbeheerder op de hoogte te worden gesteld van de gebruikte methoden.Hoe ingrijpender de methode, hoe specifieker het doel moet worden omschreven.
Daarbij gaat de commissie ervan uit dat steeds expliciet een doel wordt geformuleerd
en bij de toetsing van de methode steeds bezien wordt in hoeverre de doelstelling
nog steeds reëel is. De commissie benadrukt de noodzaak van het consequent
expliciteren van de doelstelling van de opsporing. Termijn methodePer methode dient te worden vastgesteld welke termijn voor de inzet van
de methode wordt gehanteerd. Deze termijn moet zodanig zijn dat daadwerkelijk
gebruik kan worden gemaakt van de methode, maar dat ook een hernieuwde toetsing
van de methode mogelijk wordt. De commissie is geen voorstander van het oneindig
toestaan van methoden. Methoden dienen aan een bepaalde termijn gekoppeld
te worden. Na die termijn dient een hernieuwde afweging plaats te vinden over
de verdere inzet van de methode. 10.8.3 Procedure verantwoordingDe commissie stelt een procedure voor om zo veel mogelijk de gebruikte
methoden in het openbaar te kunnen verantwoorden, waarbij de mogelijkheid
wordt gecreëerd eventuele vertrouwelijke informatie op een
andere wijze te verantwoorden. De commissie verzoekt de Kamer een oordeel
te geven over de voorgestelde procedure. Processen-verbaalVan alle relevante handelingen ter fine van opsporing dient zo spoedig
mogelijk proces-verbaal opgemaakt te worden. Daarmee bepleit de commissie
een reactivering van het vereiste van artikel 152 Sv. Het proces-verbaal dient
zowel de relevante inhoud als de gebruikte methode weer te geven. Een specifiek
startproces-verbaal geeft de benodigde toestemming en verantwoordelijke officier
van justitie aan. Alle relevante processen-verbaal behoren bij de processtukken
gevoegd te worden. Er kunnen geen gesloten trajecten meer bestaan die niet
aan de rechter worden voorgelegd. Vertrouwelijke informatieMocht de officier van justitie van oordeel zijn dat bepaalde relevante
informatie niet aan de processtukken kan worden toegevoegd, dan stelt hij
de rechter-commissaris daarvan in kennis. De officier van justitie dient zijn
beslissing met redenen te omkleden en op schrift te stellen. Deze procedure
is slechts mogelijk indien een directe bedreiging van derden, analoog aan
de bedreigde-getuigenregeling in het Wetboek van Strafvordering, te duchten
is of een zwaarwegend opsporingsbelang wordt geschaad.De rechter-commissaris krijgt het recht te bepalen dat bepaalde stukken
alsnog aan het procesdossier moeten worden toegevoegd. De officier van justitie
kan daarop, vóór de zitting, besluiten de zaak niet te laten
voorkomen.Naar analogie van artikel 30 Sv wordt de verdachte meegedeeld dat relevante
informatie niet aan de stukken is toegevoegd. Mogelijk moet ook worden voorzien
in een beroep op de raadkamer analoog aan artikel 32 Sv.Indien de officier van justitie besluit de zaak aan de zittingsrechter
voor te leggen, dan kan hij zich niet meer aan het oordeel van de zittingsrechter
onttrekken door de zaak «van de rol te halen.» Intrekking van
de dagvaarding is in ons stelsel van strafvordering mogelijk tot aan de aanvang
van het onderzoek ter zitting (artikel 266 Sv). ZittingsrechterDe zittingsrechter behoudt te allen tijde het recht en de mogelijkheid
een zelfstandige beoordeling te geven van de gebruikte opsporingsmethoden.
Uiteindelijk beslist hij, gehoord de verdediging en gelet op het oordeel van
de rechter-commissaris, of de achtergehouden informatie geheim mag blijven
danwel alsnog op tafel moet komen. Hij kan daartoe ook tijdens de zitting
verwijzen naar de rechter-commissaris. Bij de beslissing van de zittingsrechter
zal de officier van justitie zich moeten neerleggen op straffe van bewijsuitsluiting
of niet-ontvankelijkheid. Ook al gezien het Europees Verdrag van de Rechten
van de Mens zou geen enkele wettelijke regeling de zittingsrechter deze toets
kunnen ontnemen. Geen geheime trajectenMet deze voorstellen wil de commissie ordening brengen op het punt van
de volledigheid van de processtukken. De bedoeling is een einde te maken
aan de zogeheten geheime trajecten. De rechter-commissaris moet kunnen oordelen
over alle relevante informatie en doet verslag aan de zittingsrechter indien
naar zijn oordeel terecht relevante informatie niet aan de processtukken is
toegevoegd, in verband met een te duchten directe bedreiging van derden. Zodra
het opsporingsbelang het toelaat wordt een ex-verdachte of een betrokken persoon
in kennis gesteld van tegen hem gebezigde dwangmiddelen of inbreuken op zijn
fundamentele rechten.De commissie hoopt dat op deze wijze een actievere rechterlijke toets
van opsporingsmethoden en van de rechtmatigheid van de opsporing werkelijkheid
zal worden. Zij kan zich niet aan de indruk onttrekken dat het daaraan in
het verleden somtijds ontbroken heeft.De commissie heeft ervan afgezien speciale opsporingsmethoden te normeren
in het geval van levensbedreigende situaties zoals gijzelingen en ontvoeringen.
Indien sprake is van direct levensgevaar, is het de eerste taak van de politie
die situatie te beëindigen en kan er sprake zijn van een noodtoestand. 10.9 Voorstellen normering observatiemethodenDe commissie verzoekt de Kamer een oordeel uit te spraken over alle navolgende
aanbevelingen voor de normering van opsporingsmethoden. A. Aftappen telecommunicatieVoor het aftappen van telecommunicatie (telefoontap, fax, semafoons) volgt
de commissie in grote lijnen het wetsvoorstel herziening gerechtelijk vooronderzoek.
Noodzakelijk is «een redelijk vermoeden van een gepleegd ernstig misdrijf,
waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten en dat gezien zijn aard of het
georganiseerd verband waarin het is begaan een ernstige inbreuk op de rechtsorde
oplevert». Wel meent de commissie dat het vermoeden dient te bestaan
dat de verdachte aan de telecommunicatie deelneemt (fasen III B en C). Tevens
acht de commissie het mogelijk dat tappen van telecommunicatie toegestaan
wordt in fase II, als er sprake is van feiten en omstandigheden die een redelijk
vermoeden opleveren van een te plegen ernstig misdrijf, en dan alleen tegen
de personen tegen wie dit vermoeden zich richt. Deze voorwaarden zijn strenger
dan voorgesteld in het oorspronkelijk wetsvoorstel herziening gerechtelijk
vooronderzoek.De rechter-commissaris moet toestemming geven voor het aftappen van telecommunicatie
voor een periode van vier weken. Op vordering van de officier van justitie
kan deze termijn verlengd worden.Het gebruik van gegevens in andere zaken of tegen andere personen is slechts
mogelijk met toestemming van de rechter-commissaris. In de politieregisters
moeten gegevens met bronvermelding worden opgeslagen. Zij kunnen niet als
CID-informatie versluierd worden. Gezien de voorgestelde regeling voor het
telecommunicatieonderzoek kan de rechter-commissaris ook bij inzage in computerbestanden
beslissen dat gegevens ten behoeve van andere onderzoeken gebruikt kunnen
worden.Alle telecommunicatieverkeer via de ether dat niet bestemd is voor vrije
ontvangst, dus ook scannen, autotelefoons en dergelijke, valt onder de regeling
van de telecommunicatietap.Het zogeheten «printen», het opvragen van telefoon-, fax-
en andere telecommunicatienummers, is toegestaan onder dezelfde voorwaarden
als de telecommunicatietap, met dien verstande dat de officier van justitie
in eerste instantie toestemming geeft voor vier weken. Na vier weken dienen
de gegevens vernietigd te worden of dient een rechter-commissaris een vordering
tot verlenging van het printen te toetsen. B. Direct afluisterenBij het direct afluisteren als methode dient een onderscheid gemaakt te
worden tussen het direct afluisteren «met goedkeuring van een van de
deelnemers aan het gesprek» en direct afluisteren zonder meer. Beide
methoden vormen een inbreuk op de privacy van betrokkenen. Ook het heimelijk
afluisteren en opnemen van gesprekken «met goedkeuring van een van de
deelnemers aan een gesprek» acht de commissie onrechtmatig indien het
vertrouwen van betrokkenen wordt geschaad, ook al is deze vorm van afluisteren
niet strafbaar. Dit ligt niet anders bij het door de overheid zonder wettelijke
basis opnemen van gevoerde telefoongesprekken.Voor direct afluisteren zonder meer wil de commissie het ingediende wetsvoorstel
volgen met de volgende toevoegingen. Direct afluisteren is alleen mogelijk
in fasen III B en III C. Er moet sprake zijn van een redelijk vermoeden van
een gepleegd ernstig misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten
en dat gezien zijn aard of het georganiseerd verband waarin het is begaan,
een ernstige inbreuk op de rechtsorde oplevert. Het vermoeden dient te bestaan
dat de verdachte aan de afgeluisterde gesprekken deelneemt. Direct afluisteren
in een woning is conform het wetsvoorstel slechts mogelijk bij misdrijven
waarop een strafmaximum van acht jaar of meer staat.De commissie meent dat direct afluisteren niet moet worden toegestaan
in fase II, omdat het een zwaardere inbreuk is dan het tappen van telecommunicatie
en omdat het gepaard kan gaan met het heimelijk betreden van afgesloten ruimten
en woningen. Daarvoor acht de commissie het bestaan van een verdenking noodzakelijk.
Direct afluisteren op basis van alleen duidelijke aanwijzingen van een gepleegd
strafbaar feit (fase III A) is evenmin toegestaan.De vordering van de officier van justitie tot direct afluisteren dient
ter goedkeuring aan het College van procureurs-generaal te worden voorgelegd.
De rechter-commissaris dient vervolgens te beoordelen of hij een machtiging
tot direct afluisteren afgeeft. De machtiging van de rechter-commissaris geldt
voor maximaal vier weken. Verlengingen dienen ter goedkeuring aan zowel het
College van procureurs-generaal als aan de rechter-commissaris te worden voorgelegd.Direct afluisteren «met goedkeuring van een van de deelnemers»
is een andere zaak. Deze methode wordt vaak gebruikt bij politiële infiltratie.
Deze methode en het door de overheid opnemen van gevoerde telefoongesprekken
als methode mogen worden toegepast onder dezelfde voorwaarden als gelden voor
het aftappen van telecommunicatie. Deze vorm van direct afluisteren is daarmee
wel mogelijk in fase II.Het nu voorkomende direct afluisteren in huizen van bewaring en gevangenissen
dient onder het hier beschreven regime gebracht te worden. C. Observeren en volgenDe methode observatie is in het geheel niet geregeld in de wet. De commissie
wil een onderscheid aanbrengen tussen kortstondige observatie en intensieve
observatie, waarbij langer op bepaalde personen gewerkt wordt. Zij acht de
inbreuk op de grondrechten van burgers in beide gevallen van verschillende
aard.Korte observatie van zes uur of minder behoeft geen toestemming en kan
ook toegepast worden in fase I. Langere observatie van hoogstens een week
kan worden toegepast in fasen II en III. Goedkeuring van de hulpofficier van
justitie is voldoende. Observatie van langer dan een week is ook mogelijk
in fasen II en III. Voor deze methode is goedkeuring van de officier van justitie
vereist; duurt zij langer dan een maand, dan is tevens goedkeuring van de
rechter-commissaris vereist.Voor het gebruik van andere technische hulpmiddelen (in de toekomst ook satellieten) dan verrekijkers en handmatig bediende fototoestellen
is altijd toestemming vereist van de officier van justitie.Video-apparatuur kan geplaatst worden indien zich situaties voordoen als
omschreven in fasen II en III. De officier van justitie moet daarvoor toestemming
verlenen voor maximaal 4 weken. Video-apparatuur mag niet geplaatst worden
in woningen dan met toestemming van de daadwerkelijke bewoner. Gericht op
een woning is video-apparatuur toegestaan in de proactieve fase II, en in
fasen III B en C indien sprake is van een verdenking van een misdrijf waarvoor
voorlopige hechtenis is toegelaten). Opnames/banden verkregen door technische
hulpmiddelen worden vernietigd na één maand of na beëindiging
van een zaak. Ook hier kan de rechter-commissaris toestemming verlenen om
deze gegevens in andere zaken te gebruiken c.q. op te slaan in andere registers.Scan-apparatuur mag gebruikt worden voor observatiedoeleinden in fasen
II, III B en C onder dezelfde voorwaarden als het aftappen van telecommunicatie. D. PlaatsbepalingsapparatuurHierbij gaat het om de zogenaamde peilbakens die aan of in voer- en vaartuigen
worden aangebracht. Te denken valt aan plakzenders, geotach en dergelijke.
Deze technische middelen mogen niet worden aangebracht op, aan of in personen.Aan en in voertuigen op de openbare weg is plaatsing toegestaan in de
fasen II en III en bij verdenking van misdrijven waarvoor voorlopige hechtenis
is toegestaan. Toestemming van de officier van justitie is vereist voor maximaal
4 weken, waarna de officier van justitie over verlenging dient te beslissen.Het aanbrengen van deze apparatuur door middel van betreden van erven,
loodsen en garages zijnde geen woningen is alleen mogelijk bij verdenking
van ernstige misdrijven in georganiseerd verband (alleen in fasen III B en
C). Deze methode is te beschouwen als inkijkoperatie en wordt daar genormeerd.Voor het aanbrengen van plaatsbepalingsapparatuur op en in vaartuigen
en vliegtuigen dienen vergelijkbare regels te gelden. E. InkijkoperatiesDe commissie is van oordeel dat inkijkoperaties, dat wil zeggen het heimelijk
betreden van afgesloten ruimtes, erven en dergelijke met het doel de situatie
te gaan bekijken om later in de wet geregelde dwangmiddelen eventueel te gaan
toepassen, onvoldoende basis in de huidige wet vinden. Ook de toepassing van
artikel 9 Opiumwet als wettelijke basis voor een inkijkoperatie, door de jurisprudentie
gebillijkt, acht de commissie niet bevredigend. De wetgever heeft bij het
redigeren van dit artikel niet gedacht aan het doel inkijkoperatie. De schouw,
die nu geregeld is in artikel 150 Sv, is niet voor inkijken geschreven. De
doelstelling van een inkijkoperatie moet worden genormeerd.De commissie ziet twee mogelijke varianten van de inkijkoperatie.a. Het heimelijk betreden van afgesloten ruimten zoals loodsen, erven
en garages, niet zijnde woonruimten om plaatsbepalingsapparatuur aan te brengen
is mogelijk bij verdenking van ernstige misdrijven, gepleegd in georganiseerd
verband (fasen III B en C). De officier van justitie dient toestemming te
geven en de rechter-commissaris dient, nadat de plaatsbepalingsapparatuur
één maand is ingezet, toestemming te verlenen voor een nader
te bepalen periode.b. Het heimelijk betreden van afgesloten ruimten zoals loodsen, erven
en garages, zijnde niet-woonruimten, ter opneming van de situatie is mogelijk
op grond van een verdenking van misdrijven zoals genoemd in de Opiumwet en
de Wet wapens en munitie. In dit geval zijn toestemming van
de officier van justitie en de machtiging van de rechter-commissaris vereist.
Ook dienen inkijkoperaties in de processtukken vermeld te worden, zoals volgt
uit het vereiste van het opmaken van proces-verbaal.Inkijkoperaties in woningen en vergelijkbare ruimten zijn in elk geval
niet toegestaan. Daarvoor gelden de bepalingen van de Algemene wet binnentreden.
Tevens is te overwegen duidelijker in de desbetreffende bijzondere wetten
aan te geven welk doel betredingsbepalingen hebben en of bij de betredingsbepalingen
in bijzondere wetten toestemming van een hogere autoriteit noodzakelijk is. Voorwaarden observatiemethoden  FaseErnstAutoriteitTermijnAanvullende
voorwaarden Aftappen telecommunicatieII en III B en
C– voorlopige hechtenis – door aard of georganiseerd
verband ernstige inbreuk rechtsorderechter-commissaris4 weken–
vermoeden moet bestaan dat persoon op wie onderzoek is gericht aan telecommunicatie
deelneemt – gebruik van gegevens in andere zaken of tegen andere
personen alleen na toestemming rechter-commissaris Printen
nummersII en III C – voorlopige hechtenis – door
aard of georganiseerd verband ernstige inbreuk rechtsordeofficier van
justitie4 weken, voor verlenging goedkeuring rechter-commissaris nodig Direct
afluisterenIII B en C– voorlopige hechtenis –
door aard of georganiseerd verband ernstige inbreuk rechtsorderechter-commissaris/
college van procureurs-generaal4 wekenhet vermoeden dient te bestaan
dat de verdachte aan de afgeluisterde gesprekken deelneemt Direct
afluisteren in woning III B en C– voorlopige hechtenis –
door aard of georganiseerd verband ernstige inbreuk rechtsorde –
misdrijven met strafmaximum van acht jaar en meerrechter-commissaris/
college van procureurs-generaal4 wekenhet vermoeden dient te bestaan
dat de verdachte aan de afgeluisterde gesprekken deelneemt Direct
afluisteren met medeweten van een van de deelnemersII en III B en C–
voorlopige hechtenis – door aard en georganiseerd verband ernstige
inbreuk rechtsorderechter-commissaris4 weken– vermoeden
moet bestaan dat persoon op wie onderzoek is gericht aan telecommunicatie
deelneemt – gebruik van gegevens in andere zaken of tegen andere
personen alleen na toestemming rechter-commissaris Korte
observatie (korter dan zes uur)I, II en IIIgeen aanvullende voorwaardenpolitiemaximaal
6 uur Observatie (korter dan een week)II en IIIgeen
aanvullende voorwaardenhulpofficier van justitiemaximaal eenweek Observatie
(korter dan een maand) II en IIIgeen aanvullende voorwaardenofficier
van justitie4 weken Observatie (langer dan een
maand)II en IIIgeen aanvullende voorwaardenrechter-commissarisna
4 weken Video-apparatuurII en IIIgeen aanvullende
voorwaardenofficier van justitie4 wekenvideo-apparatuur in woningen
niet dan na toestemming van de daadwerkelijke bewoner Video-apparatuur
op woningII en III B en Cvoorlopige hechtenisofficier van
justitie4 weken ScannenII en III B en C–
voorlopige hechtenis – door aard en georganiseerd verband ernstige
inbreuk rechtsorderechter-commissaris4 weken Plaatsbepalingsapparatuur
aan of in voertuigen op de openbare wegII en IIIvoorlopige hechtenisofficier
van justitie4 wekendeze middelen mogen niet worden aangebracht
op, aan of in personen Inkijken t.b.v. «plakken»
plaatsbepalingsapparatuurIII B en C– voorlopige hechtenis –
georganiseerd verbandofficier van justitie4 weken plaatsbepalingsapparatuur;
verlenging toestemming rechter-commissaris– inkijken alleen in
afgesloten ruimten zoals loodsen, erven en garages – in woningen
en vergelijkbare ruimten is inkijken niet toegestaan Inkijken ter opneming
situatieIII B en Calleen verdenking misdrijven Opiumwet en Wet
Wapen en munitieofficier van justitie en rechter-commissariseenmalig–
inkijken alleen in afgesloten ruimten zoals loodsen, erven en garages –
in woningen en vergelijkbare ruimten is inkijken niet toegestaan10.10 Gebruik van informanten en infiltranten A. InformantenDe politie heeft de bevoegdheid te allen tijde tips en informatie van
derden te ontvangen, ook in fase I ter ondersteuning van haar algemene politietaak,
waaronder het voorkomen van strafbare feiten. Het gaat dan om zogenoemde tipgevers
van de politie.Een informant is iemand die gevraagd of ongevraagd inlichtingen verstrekt
aan de politie onder zekere waarborgen van anonimiteit en die als zodanig
staat ingeschreven in een informantenregister van de politie. Het runnen van
informanten dient te geschieden door specifieke opsporingsambtenaren van de
criminele inlichtingendienst (CID) en heeft tot doel opsporing. Deze methode
is toegestaan op grond van een redelijk vermoeden van gepleegde en te plegen
misdrijven die door hun aard of georganiseerd verband een ernstige inbreuk
op de rechtsorde opleveren.De officier van justitie dient toestemming te geven voor het inschrijven
en runnen van informanten. Hij is daarvoor ten volle verantwoordelijk en heeft
toegang tot alle relevante informatie, inclusief de identiteit van de informant.
De officier van justitie dient jaarlijks te bezien of informanten nog verder
gerund moeten worden. Opsporingsambtenaren kunnen niet als informant worden
ingeschreven. Waarborgen ter geheimhouding van de identiteit worden alleen
gegeven na schriftelijke machtiging van de officier van justitie. Deze waarborgen
liggen altijd onder het beslag van de mogelijkheid dat de informant als (bedreigde)
getuige wordt opgeroepen (zie 10.8.3). Afscherming van de identiteit van de
informant blijft mogelijk als voldaan is aan de voorwaarden die gelden voor
de bedreigde getuige.De informant pleegt geen strafbare feiten onder regie van politie en justitie.
Afspraken met de informant worden schriftelijk vastgelegd. Bij schending van
die afspraken vervalt elke geheimhoudingswaarborg ten aanzien van de informant.
Gehele of gedeeltelijke vrijwaring voor gepleegde strafbare feiten geschiedt
slechts door de officier van justitie en is alleen mogelijk indien verkregen
voordeel of criminele winst wordt afgedragen. Vrijwaring is niet mogelijk
voor ernstige delicten.Vergoedingen aan informanten worden slechts gegeven op basis van een landelijke
beloningsregeling. Daartoe wordt de regeling Tip-, toon- en voorkoopgelden
herzien. Betaling van informanten geschiedt volgens een vaste norm, namelijk
het belang van de overheid bij criminaliteitsbestrijding en kan niet gerelateerd
worden aan mogelijke criminele winst.Informanten mogen gestuurd informatie inwinnen zonder daarbij strafbare
feiten te plegen. De officier van justitie moet hiervoor toestemming geven.
Maandelijks dient de officier te bezien of verder gegaan moeten worden met
de gestuurde informant. Zijn de gestuurde informanten al betrokken bij strafbare
handelingen, dan is het slechts mogelijk hen als informanten te runnen en
hun toe te staan deze handelingen te blijven verrichten, indien zij bereid
zijn verkregen voordeel en/of criminele winsten af te dragen. De overheid
dient met deze regels te voorkomen dat zij de controle op informanten verliest.
Mochten informanten in levensbedreigende situaties geraken doordat de overheid
zich niet aan de gestelde regels houdt, dan dient de overheid bescherming
te bieden. Het mag echter onder geen beding kunnen voorkomen dat de overheid
gedwongen wordt de informant straffeloos criminele handelingen te laten verrichten. B. Deals met criminelenOnder een deal verstaat de commissie een afspraak tussen een crimineel
en het openbaar ministerie, met het doel een toetsbare getuigenverklaring
te verkrijgen in ruil voor enige tegenprestatie van het openbaar ministerie.
Deze deals dienen een wettelijke basis te krijgen. Bij deals met criminelen
raakt men de grenzen van toelaatbare opsporingsmethoden. Wanneer men consequent
de ene crimineel vrijuit laat gaan in ruil voor belastend bewijs tegen een
andere crimineel die bij dezelfde strafbare handelingen betrokken is, ondergraaft
men de zin van het strafrecht. Bovendien kan de overheid door onderhandelen
de regie kwijt raken. Een zonder meer accepteren van deals met criminelen
kan de weg openen naar een ongewenste afhankelijkheidsverhouding tussen justitie
en de crimineel.Deals met criminelen, zoals omschreven in de circulaire van de procureurs-generaal
van 1983, zijn te onderscheiden van de transactie waarbij alleen onderhandeld
kan worden over de strafbare feiten door de verdachte zelf begaan. Transactie
is niet mogelijk voor strafbare feiten waarop meer dan zes jaar gevangenisstraf
als maximum is gesteld. De commissie bepleit derhalve grote terughoudendheid inzake deals met
criminelen, die zichtbaar en controleerbaar moeten zijn. Zij moeten kunnen
worden voorgelegd aan de rechter. De commissie wil de volgende voorwaarden
stellen aan het aangaan van deze deals:– Zij zijn slechts toelaatbaar als uiterst redmiddel in zaken van
georganiseerde criminaliteit of zaken van leven en dood.– De te verkrijgen informatie dient essentieel te zijn voor opsporing
en bewijs in die zaken. Een deal moet door de rechter toetsbare getuigenverklaringen
opleveren. Het is onvoldoende wanneer een deal slechts informatie ten behoeve
van de CID oplevert.– Als tegenprestatie kan geen strafrechtelijke immuniteit worden
toegezegd. Uitsluiting van strafvervolging is slechts mogelijk indien bij
afwezigheid van de deal niet tot vervolging zou worden overgegaan of met een
transactie zou worden volstaan.– De tegenprestatie kan zijn:a. beloning volgens landelijke tipgeldregels (vergelijk informanten);b. het eisen van een lagere straf dan op basis van de tenlastelegging
normaal zou zijn, waarbij de officier van justitie dit meldt in zijn requisitoir; c. enige verzachting van de strafexecutie. Dit mag niet in strijd komen
met de Gratiewet.Toestemming van het College van procureurs-generaal voor het aangaan van
een deal is vereist. De verantwoordelijke hoofdofficier doet daartoe een verzoek. C. GetuigenbeschermingHoewel getuigenbescherming in de strikte zin van het woord geen opsporingsmethode
is, wil de commissie toch enige conclusies ten zake trekken. Maatregelen ter
bescherming van personen, zoals het begeleiden van personen door de politie
of het instellen van enigerlei vorm van bewaking, kunnen hier buiten beschouwing
blijven. Zij behoren tot de normale politietaak.De toepassing van een zogenoemd getuigenbeschermingsprogramma, zoals voorgesteld
door de werkgroep-Craemer in 1995, is slechts aan de orde bij ernstige bedreiging
van mogelijke getuigen. De getuige moet zich zodanig bedreigd kunnen achten
dat voor het leven, de gezondheid of de veiligheid dan wel de ontwrichting
van het gezinsleven of het sociaal-economisch bestaan van die getuige moet
worden gevreesd. Met deze formulering sluit de commissie aan bij de regeling
voor de bedreigde getuige in artikel 226a Sv. Het moet daarbij gaan om zaken
van georganiseerde criminaliteit of leven of dood. De commissie is van oordeel
dat het begrip getuigenbeschermingsprogramma niet van toepassing is op informanten
en infiltranten aangezien zij geen getuigenis afleggen.In het rapport van de commissie-Craemer wordt ook een voorstel gedaan
om eventueel aan getuigen een andere identiteit te geven. Dit brengt grote
juridische en morele consequenties met zich; de vraag rijst of de overheid
hiermee getuigen niet voor onacceptabele dilemma's zou stellen. De ervaringen
in de Verenigde Staten leren dat veel personen met een andere identiteit sociaal
compleet mislukken. Desalniettemin meent de commissie in meerderheid dat in
uiterste gevallen wijziging van de identiteit van een getuige een noodzakelijk
onderdeel van een getuigenbeschermingsprogramma kan zijn. Voor een zo ingrijpende
maatregel is een wettelijke grondslag vereist.Voor het uitvoeren van een programma is de toestemming van het college
van procureurs-generaal vereist. De uitvoering wordt centraal georganiseerd
bij de CRI, onder gezag van de hoofdofficier van justitie bij het landelijk
bureau openbaar ministerie. D. KroongetuigenIn de twee voorgaande paragrafen is de commissie gestoten op de grenzen
van overeenkomsten om de opsporing van georganiseerde criminaliteit te vergemakkelijken.
De invoering van het instituut kroongetuige schept een situatie waarbij de
straf, of zelfs het ontbreken van enige straf, in geen verhouding meer staat
tot de ernst van de gepleegde feiten. Daartegenover staat de mogelijke veroordeling
van personen die anders de dans ontspringen.In Italië heeft het instituut kroongetuige geleid tot een aantal
successen bij de bestrijding van de mafia en het terugdringen van de invloed
van de georganiseerde criminaliteit op de democratische instellingen. Vooral
met dat laatste doel voor ogen is het gebruik van de «pentiti»
te billijken.In Nederland blijkt geen sprake te zijn van een grote invloed van de georganiseerde
criminaliteit op het functioneren van de democratische instellingen. Derhalve
moet in de ogen van de commissie de figuur van de kroongetuige niet in het
Nederlandse strafrecht worden ingevoerd. De mogelijkheden genoemd onder deals
met criminelen, eventueel gekoppeld aan een getuigenbeschermingsprogramma,
vormen naar het oordeel van de commissie thans het maximum tot waar de Nederlandse
rechtsstaat moet gaan. E. InfiltratieOnder infiltratie verstaat de commissie het onder gezag van politie en
openbaar ministerie binnendringen in een criminele organisatie of groep, het
gebruik maken van personen die reeds deel er van uitmaken of het (desgevraagd)ondersteunen
ervan, indien dit optreden gepaard gaat meta. het aannemen van een valse identiteit en/ofb. het plegen van strafbare feiten en/ofc. het aanbieden van goederen en/of diensten aan criminele organisaties
of groepen.Infiltratie behoeft een wettelijke regeling omdat de methode in veel gevallen
een inbreuk kan betekenen op de fundamentele rechten van burgers en grote
risico's voor de overheid inhoudt. De commissie wijst de strafrechtelijke
noodtoestand als legitimatie voor infiltratie af.Alleen gekwalificeerde opsporingsambtenaren en niet-criminele burgers
kunnen infiltranten zijn. Het onder regie van politie en justitie plegen van
strafbare feiten ten behoeve van de opsporing is aan hen voorbehouden. De
grens voor de rol van criminelen bij de opsporing ligt bij de gestuurde informant,
hierboven beschreven, die geen strafbare feiten onder regie van politie en
justitie kan plegen.Infiltratie kan naar het oordeel van de commissie slechts plaatsvinden
onder de volgende voorwaarden:– Infiltratie kan plaatsvinden in de fase III B en C voor zover
sprake is van ernstige gepleegde misdrijven die naar hun aard of georganiseerd
verband een ernstige inbreuk maken op de rechtsorde. In fase III A waarin
alleen sprake is van duidelijke aanwijzingen van gepleegde strafbare feiten
is geen infiltratie mogelijk.– Het inwinnen van informatie door middel van infiltratie als «proactieve»
opsporingsmethode (fase II) is alleen mogelijk na een redelijk vermoeden van
te plegen misdrijven die naar hun aard of georganiseerd verband een ernstige
inbreuk op de rechtsorde vormen. Het plegen van strafbare feiten door infiltranten
is in deze fase niet toegestaan.– Het plegen van strafbare feiten zoals aankoop van illegale goederen
is alleen toegestaan ten aanzien van verdachten van misdrijven die naar hun
aard of in georganiseerd verband begaan een ernstige inbreuk op de rechtsorde
vormen. Pseudo-verkoop van illegale goederen is als methode niet toegestaan,
met uitzondering van kleine hoeveelheden softdrugs.– Uitlokking van verdachte of andere personen binnen de criminele
groep of organisatie is niet toegestaan.Zogeheten frontstores kunnen gebruikt worden ten aanzien van dezelfde
misdrijven als waarvoor infiltratie is toegestaan. Overigens moet bedacht
worden dat frontstores beperkte mogelijkheden kennen vanwege de noodzakelijke
afscherming ten aanzien van derden, zoals fiscale diensten, etc. Alle frontstores
worden landelijk geregistreerd. Bij niet-criminele burgerinfiltranten moet
gedacht worden aan deelnemers aan frontstores, zoals accountants, financiële
deskundigen, etc.Alle infiltranten dienen begeleid te worden door speciale infiltratieteams.
Van alle infiltratie-activiteiten dient proces-verbaal te worden opgemaakt.
Direct afluisteren met een technisch hulpmiddel door een infiltrant is slechts
mogelijk indien er sprake is van verdenking van bovengenoemde ernstige misdrijven.
Afscherming geldt de identiteit van infiltranten, die bekend dient te zijn
bij de ANCPI van de CRI.Voor alle infiltratie-acties is op aanvraag van de hoofdofficier, toestemming
van het College van procureurs-generaal vereist. De rechter-commissaris toetst
alle infiltratie-acties die langer dan een maand duren. Hij
kan daarbij een termijn stellen voor hernieuwde toetsing. Eenmalige pseudo-koopacties
en kortstondige buitenlandse acties (van één tot drie dagen)
behoeven slechts toestemming van de hoofdofficier of landelijke officier van
justitie.Voor het gebruik van informatie afkomstig uit infiltratie-activiteiten
in andere zaken of opslag in politieregisters geldt de algemene regel dat
de rechter-commissaris daar toestemming voor moet verlenen. Deze zelfde regel
stelt de commissie ook voor bij telefoontap en observatie. In het onderzoek van de commissie zijn duidelijke gevallen naar voren
gekomen waarbij op onverantwoorde wijze gewerkt is met criminele burgerinfiltranten.
Het is moeilijk, zo blijkt ook uit de door de commissie onderzochte zaken
van de CTC, om burgerinfiltranten hun criminele winsten werkelijk te doen
afdragen. De overheid loopt hierbij een groot risico.De commissie komt tot het eindoordeel dat van criminele burgerinfiltranten
die onder regie van politie en justitie strafbare feiten plegen, geen gebruik
moet worden gemaakt.F. Gecontroleerde aflevering en doorlatingDe commissie heeft ervoor gekozen de term gecontroleerde doorlevering
niet in haar woordenschat op te nemen. Zij maakt slechts onderscheid tussen:a. gecontroleerde aflevering, waarbij het doel is aanhoudingen te verrichten
of in ieder geval partijen illegale goederen in beslag te nemen, enb. doorlating, waarbij bewust partijen illegale goederen niet in beslag
genomen worden.Gecontroleerde aflevering als onderdeel van een infiltratietraject vereist
de daarbij behorende toestemming. Ook door observatie kan gecontroleerde aflevering
worden vastgesteld, zonder dat er sprake is van actieve regie van opsporingsambtenaren.
In dat geval is toestemming van de officier van justitie voldoende.In de onderzochte periode zijn onaanvaardbare hoeveelheden verdovende
middelen, zowel soft- als harddrugs, op de markt terecht gekomen door doorlatingen.
Bij de behandeling van de verschillende gevallen heeft de commissie daarover
een oordeel uitgesproken, zowel wat betreft de aard van de operaties als het
ontbreken van voldoende sturing en gezag over die operaties. In geen van de
ons omringende landen, zo blijkt uit het rechtsvergelijkend onderzoek van
de commissie, wordt doorlating officieel als een aanvaardbare opsporingsmethode
beschouwd. Dat neemt niet weg dat bijvoorbeeld het Bundeskriminalamt deze
methode in Nederland heeft toegepast.Het lijdt geen twijfel dat de methode van doorlaten in Nederland uit de
hand is gelopen. Naar het oordeel van de commissie zijn doorlatingen niet
toegestaan, met uitzondering van de enkele proefzending van een kleine hoeveelheid
softdrugs. Tabel Voorwaarden informanten en infiltratie  FaseErnstAutoriteitTermijnAanvullende
voorwaarden TipgeverI, II en IIIgeen extra voorwaardenpolitie
zelfgeen termijn InformantII en III–
voorlopige hechtenis – door aard of georganiseerd verband ernstig
inbreuk rechtsordeofficier van justitiena 1 jaar bezien of informant
nog moet worden gerund– alleen CID runt informanten –
afspraken met informanten vastleggen – vergoedingen uniformeren Gestuurde informantII en III–
voorlopige hechtenis – door aard of georganiseerd verband ernstige
inbreuk rechtsordeofficier van justitieper maand bezien–
gestuurde informanten mogen geen strafbare feiten onder regie van politie
en justitie plegen Deals n.v.t.– georganiseerde
criminaliteit – zaken van leven en doodCollege van procureurs-generaaln.v.t–
tegenprestatie kan zijn beloning of wijziging voorgenomen tenlastelegging
of verzachting strafexecutie – kroongetuige ongewenst Getuigebeschermingn.v.t.–
georganiseerde criminaliteit – zaken van leven en dood –
noodzaak bescherming leven, gezondheid en veiligheid getuigeCollege
van procureurs-generaaln.v.t.– uitvoering centraal door
CRI – alleen in uiterste geval identiteitswijziging Politie-infiltratieIII
B en C– voorlopige hechtenis – door aard of georganiseerd
verband ernstige inbreuk rechtsordeCollege van procureurs-generaal4
weken, verlenging toets rechter-commissaris– alleen politie-infiltranten,
geen criminele burgerinfiltranten – politie-infiltranten mogen onder
regie van politie en justitie strafbare feiten plegen Pro-actieve
politie-infiltratieII– voorlopige hechtenis –
door aard of georganiseerd verband ernstige inbreuk rechtsordeCollege
van procureurs-generaal4 weken, bij verlenging toetst rechter-commissaris–
geen strafbare feiten mogen worden gepleegd door politie-infiltranten bij
deze vorm van infiltratie PseudokoopIII B en C–
voorlopige hechtenis – door aard of georganiseerd verband ernstige
inbreuk rechtsordehoofdofficier van justitieeenmalig–
pseudo-verkoop is niet toegestaan FrontstoreIII B
en C– voorlopige hechtenis – door aard of georganiseerd
verband ernstige inbreuk rechtsordeCollege van procureurs-generaal4
weken, bij verlenging toets rechter-commissaris– landelijke registratie
frontstores – inzet niet-criminele burgerinfiltranten Gecontroleerde
afleveringIII B en C– voorlopige hechtenis – door
aard of georganiseerd verband ernstige inbreuk rechtsordeCollege van
procureurs-generaal als sprake is van actieve regie van de politie; officier
van justitie als alleen geobserveerd wordteenmaliggeen doorlating
toegestaan met uitzondering van de enkele proefzending van kleine hoeveelheden
softdrugs10.11 Overige methoden A. Inwinning, opslag en gebruik van informatieEen belangrijk deel van de opsporing bestaat uit het vragen van inlichtingen
door opsporingsambtenaren bij derden. Voorzover het gaat om open bronnen,
zijn geen speciale voorwaarden noodzakelijk. Vaak worden echter ook persoonsregistraties
bevraagd bij derden, die daarop vrijwillig kunnen ingaan.Te denken valt aan banken en creditcardmaatschappijen. De formele strafvorderlijke
weg om informatie van derden te verkrijgen is:a. de oproeping van de derde als getuige in het kader van een gerechtelijke
vooronderzoek of,b. voorzover de gegevens zijn opgeslagen in «gegevensdragers»,
huiszoeking, onderzoek in computers of bevel tot uitlevering in het kader
van een gerechtelijk vooronderzoek, een strafrechtelijk financieel onderzoek
(in het kader van de «pluk ze-wetgeving») of op grond van bijzondere
wetten. Voorzover een derde vrijelijk over deze gegevens kan beschikken, kan deze
informatie ook buiten de formele weg, maar binnen het kader van de opsporing,
verstrekt worden. Anders wordt het wanneer de derde gebonden is aan een geheimhoudingsplicht
en/of de gegevens vallen onder de Wet persoonsregistraties. Daarvoor is het
naar het oordeel van de commissie onvoldoende dat nadere regels in standaardafspraken
worden vastgelegd tussen bijvoorbeeld banken en het openbaar ministerie. Deze
informele praktijk staat op gespannen voet met de Wet persoonsregistraties.
Een duidelijke normering in de wet is derhalve gewenst om de mogelijkheid
van onrechtmatige verstrekking van gegevens te vermijden. Daarbij blijft van
kracht dat derden alleen verplicht kunnen worden deze gegevens te verstrekken
door middel van toepassing van bestaande wettelijke dwangmiddelen.De hierboven beschreven «informele» informatie-inwinning is
als opsporingsmethode aan te merken en dient dus vastgelegd te worden bij
proces-verbaal. Hiervan kan pas sprake zijn vanaf het begin van de pro-actieve
opsporing in fase II.De koppeling van registers en bestanden kan het karakter krijgen van de
zogeheten «Rasterfahndung» die naar huidig recht alleen is toegestaan
tussen politieregisters en registers in de publieke sector. Als opsporingsmethode
dient zij genormeerd worden in het Wetboek van Strafvordering. Zij behoeft
volgens de commissie toestemming van de officier van justitie in fase II en
bij verdenking van strafbare feiten. De koppeling van politieregisters met
registers uit de niet-publieke sector is naar huidig recht voor opsporingsdoeleinden
niet toegestaan. Dit dient zo te blijven. Het «ruilen» van gesloten
informatie uit politieregisters met derden (bijvoorbeeld particuliere recherchebureaus)
is uit den boze en dient expliciet verboden te worden.Het is ook evident dat informatie die verkregen is met het doel van opsporing
ook gebruikt kan, ja moet worden om strafbare feiten te voorkomen. Juist dit
uitgangspunt lijkt in de afgelopen jaren soms teveel te zijn vergeten. B. Gegevens ten behoeve van bestuurlijke rechtshandhavingHet bestuur heeft de gerechtvaardigde behoefte ten behoeve van bestuurlijke
rechtshandhaving gegevens uit politieregisters, die verzameld zijn met het
doel van de opsporing, te verkrijgen. Hiervoor ontbreekt in sommige gevallen
nu de wettelijke basis.De hoofdofficier van justitie moet de wettelijke bevoegdheid krijgen deze
gegevens aan het bestuursorgaan ter beschikking te stellen, indien sprake
is van ernstige gepleegde en te plegen misdrijven in georganiseerd verband,
die een ernstige inbreuk op de rechtsorde opleveren. Ook informatie over CID-subjecten
kan in combinatie met andere gegevens die voor het bestuur voorhanden zijn,
tot de conclusie leiden dat een aanbesteding, een vergunning, een subsidie
tot een ernstige inbreuk op de rechtsorde kan leiden. Het gaat hierbij om
voorbeelden als de aanbesteding voor de bouw van een overheidsgebouw door
een criminele organisatie of de verstrekking van subsidie aan een criminele
hasjhandelaar.De informatie moet bij proces-verbaal worden verstrekt. Zij maakt daarmee
eventueel deel uit van een bestuursrechtelijk procesdossier en moet door de
rechter getoetst kunnen worden. Daartoe moet bestuurlijke wetgeving die de
gronden aangeeft voor het geven van vergunningen, het gunnen van overheidsopdrachten
en het geven van subsidies, worden aangepast.Verder moet de wettelijke mogelijkheid geschapen worden dat binnen de
beheersdriehoek, zoals beschreven in de Politiewet, vertrouwelijke opsporingsinformatie
wordt uitgewisseld. Korpsbeheerders dienen zich een oordeel
te kunnen vormen over de keuzes en prioriteiten die bij de opsporing worden
gesteld. C. MisdaadanalyseMisdaadanalyse kan geschieden op basis van open bronnen en opsporingsgegevens
die zich in de politieregisters bevinden. Deze vorm van opsporing vereist
in ieder geval dat er sprake is van een redelijk vermoeden van ernstige strafbare
feiten zoals omschreven in fase II. De inwinning van informatie bij derden
kan een nadere wettelijke regeling vereisen, zoals omschreven in de paragraaf
over inwinning van informatie. Dat geldt in die gevallen waar «vrijwillige»
verstrekking op gespannen voet komt met de Wet persoonsregistraties. Fenomeenen
brancheonderzoek zijn niet als opsporingsmethode te beschouwen. Hiervoor kunnen
geen opsporingsmethoden aangewend worden. Wel kan van CID-gegevens gebruik
gemaakt worden binnen de politie. Het is gewenst dat uitbesteding van fenomeenonderzoek,
voorzover daarbij vertrouwelijke gegevens gebruikt worden, een wettelijke
basis krijgt. Daarbij dient geregeld te worden onder welke voorwaarden van
vertrouwelijke politiegegevens gebruik mag worden gemaakt. D. Combinatie van opsporingsmethodenDe commissie heeft vastgesteld dat in grote opsporingsonderzoeken bijna
altijd verschillende opsporingsmethoden in combinatie worden toegepast. Langdurige
observatie wordt gekoppeld aan telefoontaps en het werken met informanten
en infiltranten.Juist deze combinatie levert een ernstige inbreuk op de persoonlijke levenssfeer
op. Deze combinatie zal ook beoordeeld moeten worden aan de hand van de algemene
criteria van proportionaliteit en subsidiariteit.Tot nu toe is aan dit vraagstuk weinig aandacht besteed door de opsporingsinstanties,
rechters-commissarissen en rechtspraak. De commissie pleit derhalve voor een
algemene norm, dat bij de goedkeuring van opsporingsmethoden door het openbaar
ministerie en de rechter-commissaris extra afgewogen wordt of een dergelijke
combinatie, gezien de ernst van de op te sporen strafbare feiten, rechtmatig
en verantwoord te achten is. Daarom is zij er ook voorstander van dat het
zogeheten parallelle onderzoek ter kennis wordt gebracht van de rechter-commissaris
in het gerechtelijk vooronderzoek, zoals voorgesteld in het desbetreffende
wetsvoorstel. NootHet lid van de commissie Koekkoek is wat de observatiemethoden betreft
van mening dat het direct afluisteren ook mogelijk moet zijn als een redelijk
vermoeden bestaat dat een persoon deelneemt aan het in georganiseerd verband
beramen van ernstige misdrijven, dus ook in fase II.Ten aanzien van het doorlaten van illegale goederen met medeweten en onder
toezicht van politie en justitie meent hij dat alleen de Delta-methode uit
de hand is gelopen. De in het Copa-onderzoek toegepaste methode vindt hij
niet onverantwoord. Hij acht een enkele proefzending van een beperkte hoeveelheid
harddrugs (lijntester) als methode dan ook aanvaardbaar. 10.12 Aanbevelingen organisatie opsporingDe commissie beveelt het volgende aan voor de organisatie van de opsporing.
De commissie vraagt de Kamer een oordeel te geven over deze aanbevelingen. 10.12.1 Algemeen A. IntegratieDe commissie acht het noodzakelijk dat de CID en de ondersteunende eenheden
meer worden geïntegreerd in de recherche. De recherchechef dient volledig
op de hoogte te zijn van alle aspecten van het functioneren van de verschillende
onderdelen binnen de recherche, zoals de tactische recherche, de CID, het
OT, het STO, het AT, het BFO. De recherchechef dient ervoor zorg te dragen
dat noodzakelijke informatie tussen de verschillende onderdelen wordt uitgewisseld. B. RecherchechefEén van de leden van de korpsleiding dient rechtstreeks verantwoordelijk
te zijn voor de aansturing van de recherche van een regiokorps. De andere
leden van de korpsleiding dienen op de hoogte te zijn van de voortgang van
de zaken en de gebruikte methoden en de organisatie van de recherche. C. Recherche-officierTen behoeve van elke politieregio dient een officier van justitie tenminste,
van het niveau van een eerste klasser, als recherche-officier van justitie
verantwoordelijk te zijn voor de organisatie en het functioneren van de recherche,
inclusief CID en ondersteunende eenheden. De recherche-officier moet volledig
op de hoogte zijn van de methoden die door de recherche worden gehanteerd.
De recherche-officier kan worden bijgestaan door een of meer officieren van
justitie voor de CID en de ondersteunende diensten. Arrondissementen met een
kernteam beschikken ook over een kernteamofficier die valt onder de verantwoordelijkheid
van de recherche-officier van de betreffende politieregio. De officieren die
de recherche-officier bijstaan kunnen bevoegdheden en verantwoordelijkheden
van de recherche-officier gemandateerd krijgen. D. ZaaksofficierDe zaaksofficieren van justitie zijn gezagsmatig verantwoordelijk voor
alle opsporingsactiviteiten binnen hun zaken. Zij zijn daarmee tevens verantwoordelijk
voor alle opsporingsactiviteiten van de CID en van de ondersteunende eenheden
in hun eigen zaken. Er is intensief overleg nodig tussen de zaaksofficier
en de recherche-officier. Bij conflict tussen de recherche-officier en de
zaaksofficier dient de hoofdofficier een beslissing te nemen. E. StructuurOp deze wijze ontstaat een complementaire structuur. Deze structuur draagt
ertoe bij dat zowel binnen de politie als binnen het OM op verschillende niveaus
kennis bestaat over de gebruikte methoden en de organisatie van de recherche. 10.12.2 Criminele inlichtingendiensten A. GegevensverzamelingDe CID krijgt een duidelijke wettelijke regeling. De CID-regeling 1995
dient daarin ingepast te worden. De taak van de CID is het inwinnen, verzamelen
en verifiëren van gegevens over misdrijven die gezien hun aard en het
georganiseerd verband waarin ze worden begaan een ernstige inbreuk maken op
de rechtsorde. Het gaat echter vooral om gegevens ten behoeve van de opsporing
van georganiseerde en organisatiecriminaliteit. De gegevensverzameling door
de CID dient zich niet alleen te richten op de klassieke criminaliteit maar
ook op andere soorten criminaliteit zoals fraude en milieudelicten. B. Recherche-officierDe recherche-officier van justitie krijgt het volledige gezag over de
CID. De recherche-officier en de officieren die hem bijstaan, krijgen het
recht van directe toegang tot alle registers en andere vormen van gegevensverzameling
en verslaglegging. De recherche-officier houdt toezicht op de registratie
van informanten en CID-subjecten. Onder verantwoordelijkheid van het College
van procureurs-generaal wordt het beleid terzake gecoördineerd door de
landelijke vergadering van recherche-officieren. C. CID-subjectCID-subject kunnen slechts zijn: 1. verdachten van ernstige misdrijven
waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, die gepleegd worden in georganiseerd
verband en een ernstige inbreuk op de rechtsorde vormen, en 2. personen tegen
wie een redelijk vermoeden bestaat dat zij deze misdrijven zullen plegen.
De categorie «grijze veld-subjecten» wordt opgeheven. De CID doet
slechts gericht onderzoek naar CID-subjecten en niet naar andere personen.
De CID-registers en -journalen worden volgens deze nieuwe criteria aangelegd
en waar nodig geschoond. Alle CID-subjecten worden geregistreerd bij de NCID. D. OrganisatieDe CID functioneert binnen de algemene recherche onder verantwoordelijkheid
van de recherchechef. Embargo-onderzoeken zijn niet mogelijk. Van alle relevante
opsporingshandelingen wordt proces-verbaal opgemaakt. Gebruikte methoden worden
daarbij gerelateerd. E. BeheerDe korpsbeheerder is, verantwoordelijk voor het beheer van alle CID-activiteiten.
Het gezag van het openbaar ministerie ontslaat hen niet van hem beheersverantwoordelijkheid.De korpsleiding is verantwoordelijk voor het functioneren van de recherche.
Zij zorgt voor sterkte, kwaliteit en opleiding. Binnen de korpsleiding heeft
één persoon de verantwoordelijkheid voor de recherche. Over
het doen en laten de recherche-eenheden vindt intensief overleg plaats tussen
de recherchechef en onderdelen van de recherche. F. InformantenIngeschreven informanten worden slechts gerund door de CID. Informanten
die ten behoeve van andere politieregio's worden gerund, dienen aan die regio
te worden overgedragen. Opsporingsambtenaren kunnen niet als informant worden
ingeschreven. G. KernteamDe kernteams krijgen een eigen CID. Ook bij het KLPD komt één
CID, mede ten behoeve van het LRT. H. OpleidingVoor CID-medewerkers dient een betere specifieke opleiding te worden ontwikkeld
bij de rechercheschool. I. Inwinning informatieDe informatie-inwinning door de CID dient meer gericht te worden op de
wensen van de tactische recherche. De CID dient zich op het verwerven van
informatie over de zware criminaliteit te concentreren. Zij dient de bestrijding
van de kleine criminaliteit over te laten aan wijkteams en de tactische recherche. 10.12.3 Tactische recherche A. VerslagleggingDe tactische recherche dient van alle relevante opsporingshandelingen
proces-verbaal op te maken. Tijdens lopende tactische opsporingsonderzoeken
zijn er geen CID-trajecten die voor de leiding van het tactische team verborgen
blijven. Alle desbetreffende informatie en ook de wijze waarop die verzameld
is, dient door de CID-chef aan de leiding van het tactische team bekend te
worden gemaakt.Alle relevante opsporingshandelingen van de tactische recherche worden
in het zaaksdossier opgenomen en aan de rechter en de verdediging bekend gemaakt.
De tactische recherche verricht geen eigen «CID-activiteiten»,
maar registreert wel de binnengekomen tips. B. OverlegOver lopend opsporingsonderzoek vindt frequent overleg plaats tussen CID-chef,
leider opsporingsteam, zaaksofficier en recherche-officier (dan wel de officieren
die hem bijstaan). 10.12.4 Ondersteunende diensten A. Taakomschrijving krachtens wetAlle ondersteunende eenheden krijgen een taakomschrijving krachtens de
wet. Zij zijn onderdeel van de centrale recherchedienst in de regio; zij opereren
onder directe verantwoordelijkheid van de recherchechef en onder gezag van
de recherche-officier en de betrokken zaaksofficieren. Het Landelijk bureau
openbaar ministerie oefent het gezag uit over de ondersteunende diensten van
het KLPD. Voor de concrete operationele handelingen van deze diensten wordt
het gezag uitgeoefend door de recherche-officier in de regio en de betrokken
zaaksofficier. B. Processen-verbaalVan alle relevante opsporingshandelingen dient proces-verbaal te worden
opgemaakt. Deze processen-verbaal vermelden ook het gebruik van de opsporingsmethoden. C. Politie-infiltrantenHet aantal in te zetten politie-infiltranten kan worden uitgebreid, afhankelijk
van de gebleken behoefte. Het inzetten van politie-infiltranten wordt getoetst
door de ANCPI van de CRI, die hierover advies uitbrengt aan de betrokken hoofdofficier.
Valse identiteiten dienen enkel door de ministers van Binnenlandse Zaken en
Justitie ter beschikking te worden gesteld na daartoe strekkend verzoek van
de hoofdofficier en de korpsbeheerder en na advies van de CRI. Het gezag over
politie-infiltratie berust bij de zaaksofficier.Er zijn maximaal zeven politiële infiltratieteams. Het beheer daarvan
berust bij de voor de kernteams verantwoordelijke korpsbeheerders respectievelijk
bij de ministers van Justitie en van Binnenlandse Zaken (overeenkomstig de
regeling voor het LRT). 10.12.5 Kernteams A. TaakomschrijvingDe taken en de organisatie van de kernteams dienen een nadere regeling
te krijgen op basis van de wet. De taken van de kernteams beperken zich tot
opsporingsonderzoek naar georganiseerde en organisatiecriminaliteit met een
landelijk of internationaal belang. Het college van procureurs-generaal beslist
over de keuze van onderzoeken door de kernteams, gehoord het
advies van een landelijke OM-commissie (CBO). De ministers van Justitie en
van Binnenlandse Zaken worden tevoren geïnformeerd. B. PrioriteitenstellingTweejaarlijks vindt, ter onderbouwing van de prioriteitsbepaling in de
onderzoeken, een kwalitatieve en zo mogelijk kwantitatieve analyse plaats
van de aard en ernst van de georganiseerde criminaliteit en de daarbij betrokken
groepen. Deze analyse wordt geanonimiseerd ter beschikking gesteld aan de
korpsbeheerders en de Tweede Kamer. C. LRTHet LRT geeft prioriteit aan onderzoeken die een hoogwaardige financiële
deskundigheid vragen, en aan buitenlandse verzoeken. Het beheer van het LRT
blijft bij de minister van Justitie en de minister van Binnenlandse Zaken;
het gezag berust bij de hoofdofficier van justitie bij het landelijk bureau
openbaar ministerie. D. FinancieringDe financiering van de kernteams geschiedt uit een centrale budget, dat
hiertoe wordt onttrokken aan de regionale budgetten. Voor de medewerkers van
kernteams worden aparte opleidingsmodules in recherchetechnieken, regelgeving
en vaardigheden ontwikkeld. E. FenomeenonderzoekHet verrichten van fenomeenonderzoek behoort niet direct tot de opsporingstaak.
Het ligt daarom niet voor de hand dat kernteams zelf fenomeenonderzoek verrichten.
Op verzoek van kernteams kan fenomeenonderzoek landelijk worden verricht door
de CRI of door externe onderzoeksinstellingen. F. GezagHet gezag over de kernteams wordt onder verantwoordelijkheid van de recherche-officier
uitgeoefend door een daartoe vrijgestelde officier van justitie van voldoende
zwaarte. De recherche-officier draagt ook de verantwoordelijkheid voor de
organisatie en het functioneren van de CID-afdeling binnen het kernteam. De
betrokken zaakofficieren worden door de recherche-officier, of de officier
die hem bijstaat, volledig op de hoogte gehouden van alle activiteiten in
de onderzoeken van het kernteam. G. Inhoudelijke betekenisIndien binnen vijf jaar nog niet expliciet is aangetoond dat de kernteams
en het LRT inhoudelijke betekenis hebben, moet besloten worden tot een andere
organisatie van de opsporing. Dat zal gevolgen voor het politiebestel hebben. 10.12.6 Bijzondere opsporingsdiensten A. WetgevingEr dient wetgeving tot stand te komen die de organisatie, inrichting en
taken van de bijzondere opsporingsdiensten regelt. Bij de voorbereiding van
deze wetgeving dient het bestaansrecht en de mogelijke samenvoeging van de
huidige bijzondere opsporingsdiensten te worden heroverwogen. B. SamenwerkingDe samenwerking tussen de politie, in het bijzonder de bureaus financiële
ondersteuning, en bijzondere opsporingsdiensten, in het bijzonder
de FIOD, dient nader wettelijk te worden geregeld. De politie dient voor de
financiële expertise in het kader van onder meer de Pluk ze-wetgeving
niet afhankelijk te zijn van afspraken met de FIOD of de belastingdienst. C. CIDDe bijzondere opsporingsdiensten krijgen geen eigen CID-en. Informanten
ten behoeve van onderzoek van bijzondere opsporingsdiensten- en kunnen slechts
door de politie gerund worden, mogelijk in samenwerking met bijzondere opsporingsambtenaren. D. De uitwisseling van gegevensHet uitwisselen van gegevens tussen bijzondere opsporingsdiensten- en
politie kan in bepaalde zaken plaatshebben op gezag van de officier van justitie.
De uitwisseling van CID-gegevens dient de opsporing van strafbare feiten. E. RijksrechercheDe Rijksrecherche krijgt geen eigen CID, daartoe bestaat geen noodzaak.
Bij onderzoek naar gepleegde strafbare feiten krijgt de Rijksrecherche toegang
tot nationale en regionale CID-registers. Het is ongewenst dat de Rijksrecherche
zelf informanten gaat runnen. F. Recherche-officier bijzondere opsporingsdienstenBij het landelijk bureau openbaar ministerie dienen recherche-officieren
van justitie te worden aangesteld voor de verschillende bijzondere opsporingsdiensten. 10.12.7 Binnenlandse Veiligheidsdienst A. TakenDe BVD dient geen politietaken uit te voeren. BVD-ambtenaren kunnen geen
deel uitmaken van rechercheteams. B. De BVD-officierHet optreden van de landelijke BVD-officier van justitie dient een expliciete
wettelijke basis te krijgen. Dat vereist verandering van artikel 22, derde
lid van de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten. De officier dient alle
relevante informatie te kunnen controleren om voor de rechtmatigheid van de
verkrijging van informatie in ambtsberichten te kunnen instaan. C. OnderzoeksmethodenOnderzoeksmethoden van de BVD dienen een specifieke wettelijke grondslag
te krijgen, zeker waar deze methoden een inbreuk maken op grondrechten. 10.13 Sturing en controle 10.13.1 Openbaar ministerie A. VersterkingDe strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde is niet alleen gebaat
bij uitbreiding van de politie, maar zeker ook van het openbaar ministerie.
Wil het openbaar ministerie daadwerkelijk gezag over de politie uitoefenen
en adequaat zijn strafvorderingstaak uitoefenen, dan is niet alleen kwalitatieve,
maar ook kwantitatieve versterking nodig. B. ReorganisatieDe reorganisatie van het openbaar ministerie dient spoedig haar beslag
te krijgen. Van groot belang is absolute duidelijkheid over de positie en
bevoegdheden van de hoofdofficieren van justitie en het College van procureurs-generaal.
Niet oneigenlijke beheerstaken, maar daadwerkelijke gezagsuitoefening over
de politie is voor het openbaar ministerie wezenlijk. Het uitgangspunt van
het openbaar ministerie in het gezag over de politie dient te zijn dat het
doel de middelen niet heiligt. Verantwoorde beslissingen kunnen slechts worden
genomen op basis van kennis en inzicht in de politiepraktijk.Bij de reorganisatie volgens het plan van aanpak zal rekening moeten worden
gehouden met de gebleken tekortkomingen in de organisatie, de werkwijze en
het functioneren van (leden van) het openbaar ministerie. Mogelijke veranderingen
van functie voor individuele leden van het OM dienen daarbij te worden overwogen.
Binnen het OM dienen officieren, hoofdofficieren en leden van het College
van procureurs-generaal zowel adequate juridische vermogens als voldoende
kennis en vaardigheden te bezitten om het gezag over de politie daadwerkelijk
inhoud te geven. Het is daarbij noodzakelijk om aan de verschillende genoemde
functies ook specifieke benoemingsvereisten te verbinden. C. College van procureurs-generaalHet College van procureurs-generaal moet toestemming geven voor het inzetten
van een aantal opsporingsmethoden die een zware inbreuk op de grondrechten
van burgers inhouden. De minister kan besluiten van het College terzake te
niet doen als hij het daaruit voortvloeiende gebruik van opsporingsmethoden
onrechtmatig of onverantwoord oordeelt. Het College dient jaarlijks een compleet
overzicht van gebruikte methoden aan de minister ter hand te stellen, waarna
de Kamer wordt geïnformeerd.De Centrale toetsingscommissie verdwijnt in haar huidige vorm. Het College
van procureurs-generaal kan zich laten adviseren door een adviesraad zoals
de Centrale toetsingscommissie, zonder eigen bevoegdheid. D. TaakomschrijvingDe functies van recherche-officier, zaaksofficier, kernteamofficier, zwacri-officier,
fraudeofficier en milieu-officier dienen een taakomschrijving te krijgen die
duidelijkheid verschaft over hun afzonderlijke taken en de afstemming daartussen.
Deze taakomschrijvingen dienen te worden gebaseerd op een landelijke richtlijn. E. Het CBOHet coördinerend beleidsoverleg dient zich meer toe te leggen op
een kwalitatieve analyse van de georganiseerde criminaliteit. Het dient zich
niet langer te beperken tot het maken van kwantitatieve schema's. 10.13.2 Rechters-commissarissen A. Rol rechter-commissarisIn de normeringsvoorstellen van de commissie krijgt de rechter-commissaris
een belangrijker taak dan voorheen. Deze principiële keuze vereist een
getalsmatige en inhoudelijke versterking van het rechter-commissariaat. De
rechter-commissaris moet bereid zijn een actievere toetsende rol op zich te
nemen dan tot op heden het geval is. B. Functie-eisenNaar het oordeel van de commissie dienen meer ervaren rechters deze functie
uit te oefenen, mogelijk ook voor langere tijd dan nu het geval is. In overleg
met de rechtbanken dienen hiervoor extra faciliteiten te worden geschapen.
De werkomstandigheden van de rechter-commissaris vragen eveneens dringend
om verbetering. C. ToetsingDe rechter-commissaris dient geen verlengstuk van de officier van justitie
te worden. Hij toetst het gebruik van voorgestelde opsporingsmethoden. Hij
motiveert zijn beslissingen. Binnen het gerechtelijk vooronderzoek dient hij
overzicht te houden over alle opsporingshandelingen, ook in de zogenaamde
parallelle trajecten. Nieuwe wetgeving zal de rechter moeten brengen tot een
actievere toets van de rechtmatigheid van gebruikte opsporingsmethoden. 10.13.3 De korpsbeheerders en de korpsleiding A. KorpsbeheerdersKorpsbeheerders dienen actief hun beheersverantwoordelijkheid voor het
gebruik van opsporingsmethoden uit te oefenen. Zij zijn ten volle verantwoordelijk
voor de beheerstaak. Zij dienen door de korpschef ook geïnformeerd te
worden over het beleid terzake binnen de korpsen.De verantwoordelijkheid voor de CID geldt daarbij even zwaar als die voor
alle andere onderdelen van de politie. Korpsbeheerders dienen zich bewust
te zijn dat de politie te zeer in een bestuurlijk vacuÜm opereert. De
sturing van en het toezicht op de politie in de opsporing is niet alleen een
kwestie van het justitiëel gezag, maar ook een bestuurlijke verantwoordelijkheid
die ten volle moet worden gedragen. Dat vereist ook dat de korpsbeheerders
op de hoogte dienen te zijn van de hoofdlijnen van belangrijke opsporingsonderzoeken
en van te hanteren opsporingsmethoden. Zij dienen de toepassing hiervan te
beoordelen tegen de achtergrond van hun verantwoordelijkheid voor de personeelszorg
en de integriteit van het politieapparaat. Indien over de toepassing van opsporingsmethoden
een geschil bestaat tussen hoofdofficier en korpsbeheerder, dient een conflictbeslechtingsregeling,
naar analogie van de regeling in de Politiewet uitkomst te bieden.Bij de evaluatie van de Politiewet, dient expliciet aandacht besteed te
worden aan het gebrek aan democratische controle op het beheer door korpsbeheerders. B. KorpschefsAan het daadwerkelijk leiding geven aan de opsporingstaken van de politie
heeft het de korpschefs lange tijd ontbroken. Een recherche-achtergrond was
geen prae voor benoeming tot korpschef. De korpschefs dienen zich nadrukkelijker
te bemoeien met de kwaliteit van hun recherche. De samenwerking tussen de
verschillende regio's op dit vlak heeft veel te leiden gehad van de verstoorde
verhoudingen aan de top van de politie. Dit moet worden doorbroken. De ministers
en de korpsbeheerders zullen de gebleken tekortkomingen dienen te betrekken
bij hun personeels- en benoemingenbeleid. Voor zowel de huidige als een nieuwe
generatie korpschefs geldt dat zij zich dienen te voegen in ondergeschiktheid
aan het gezag, bereid moeten zijn te investeren in samenwerking en ook buiten
de incidenten moeten willen sturen op de opsporing en de kwaliteit van de
recherche. 10.13.4 De ministeries A. De minister van JustitieDe minister van Justitie blijft, ook na de wettelijke reorganisatie van
het openbaar ministerie, te allen tijde politiek verantwoordelijk voor het
doen en laten van het openbaar ministerie en voor de gehanteerde opsporingsmethoden. Hij dient derhalve geïnformeerd te worden en geïnformeerd
te zijn. De minister moet altijd de bevoegdheid en de mogelijkheid hebben
om in te grijpen indien naar zijn oordeel het gebruik van opsporingsmethoden
onverantwoord of onrechtmatig is. Zowel het openbaar ministerie als het departement
van Justitie dient zich hiernaar te gedragen. B. Het ministerie van JustitieBinnen het ministerie van Justitie dient een duidelijk aanwijsbare directie
te zijn die zorgt voor de informatievoorziening en advisering over opsporing
en opsporingsmethoden. C. TipgeldregelingIn de ministeriële regeling voor de CID-en dienen nadere voorwaarden
voor de aanvraag en uitkering van tipgelden te worden opgenomen. D. ControleDe minister van Justitie doet jaarlijks vertrouwelijk via de vaste commissie
voor justitie verslag aan de Kamer over gebruikte opsporingsmethoden en door
de kernteams verrichte en te verrichten onderzoeken. E. College procureurs-generaalHet college van procureurs-generaal stelt de prioriteiten voor de kernteams
op; de ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken worden tevoren geïnformeerd.
Hetzelfde geldt voor de kwalitatieve analyse van de georganiseerde criminaliteit
en daaruit voortvloeiende prioriteiten voor het beleid. F. Minister van Binnenlandse ZakenDe minister van Binnenlandse Zaken is medeverantwoordelijk voor de kaders
waarbinnen opsporingsmethoden worden toegepast. 10.13.5 Tweede Kamer A. ControleDe Tweede Kamer dient de controle op het functioneren van het openbaar
ministerie en de politie met betrekking tot opsporingsmethoden te verbeteren.
Daartoe moet jaarlijks verslaglegging terzake van de minister van Justitie
besproken worden. Dat geldt evenzeer de analyse van de georganiseerde criminaliteit,
zoals hierboven beschreven. B. WetgevingBij de beoordeling van wetgeving dienen de samenhang met de praktijk en
de gevolgen van de wetgeving voor de rechtsstaat meer dan in het verleden
betrokken te worden. C. Commissie IVDDe commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten komt geen rol
toe bij de beoordeling van bijzondere opsporingsmethoden. De praktijk waarbij
de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten gebruikt wordt voor
geheim overleg om lekken te voorkomen, dient een halt te worden toegeroepen.
Vertrouwelijk overleg terzake dient plaats te vinden binnen de commissies
voor Justitie en Binnenlandse Zaken. 10.14 Toekomstige enquêtesDe commissie heeft enkele aanbevelingen geformuleerd voor toekomstige
enquêtes. A. Geen geheimhoudingsplichtDe commissie heeft langdurig overleg gevoerd met de regering over het
gebruik van het geheime deel van de rapportage van de commissie-Wierenga.
Uiteindelijk heeft dat overleg geleid tot een in de praktijk bevredigende
oplossing. De commissie heeft voor haar oordeelsvorming gebruik kunnen maken
van het gehele rapport van de commissie-Wierenga.Voor de toekomst is echter noodzakelijk te regelen dat een enquêtecommissie
in haar onderzoek geen geheimhoudingsverplichtingen kunnen worden tegengeworpen
die niet het belang van de staat raken. Het enkele feit van een belofte tot
geheimhouding is niet gelijk te stellen met een staatsbelang.De commissie is van oordeel dat een door of namens de overheid gegeven
belofte van geheimhouding moet wijken voor de bevoegdheden van een enquêtecommisie.
Zou dat niet het geval zijn, dan zouden de bevoegdheden van de Wet op de Parlementaire
Enquête simpelweg door de overheid zijn te ontwijken door een beroep
op gedane beloften.Dit principe lijdt slechts uitzondering indien qua inhoud werkelijk het
belang van de staat in het geding is. Daarvan was in het geval van de geheime
bijlagen van de rapportage van de commissie-Wierenga in het geheel geen sprake.
Dit laat onverlet dat elke enquêtecommissie prudent dient om te gaan
met vertrouwelijke gegevens. Van meer was in het geval van de rapportage van
de commissie-Wierenga geen sprake. B. Besloten verhoor onder edeDe Wet op de Parlementaire Enquête dient naar het oordeel van de
commissie te worden gewijzigd. De commissie meent dat het mogelijk moet zijn
om in zeer uitzonderlijke gevallen van een besloten verhoor onder ede een
openbaar verslag te publiceren. De commissie heeft zich, in tegenstelling
tot voorgaande enquêtecommissies, op het standpunt gesteld dat artikel
18b, eerste lid, van de Wet op de Parlementaire Enquête niet de mogelijkheid
biedt tot het openbaar maken van een verslag van een besloten verhoor. C. DraaiboekDe commissie meent dat het noodzakelijk is ten behoeve van omvangrijke
onderzoeken een draaiboek samen te stellen voor de organisatie van een dergelijk
onderzoek. De commissie heeft de indruk dat door het ontbreken van een dergelijk
draaiboek te vaak het wiel opnieuw moet worden uitgevonden. Inmiddels heeft
de Tweede Kamer ruime ervaring met het doen van onderzoeken. Het is zaak om
de opgedane ervaringen vast te leggen voor toekomstig onderzoek. D. StafDe commissie heeft goede ervaringen met de ondersteuning door een beperkte,
deskundige staf en een gering aantal externe onderzoekers. Op die manier heeft
de commissie de mogelijkheid maximale controle uit te oefenen op de inhoud
en de uitvoering van de onderzoeken. E. Permanente ruimteOm kosten en tijd te kunnen besparen acht de commissie het wenselijk voor
toekomstige parlementaire onderzoeken dat de Kamer permanent kan beschikken
over een goed beveiligde en geoutilleerde ruimte op of rond het Binnenhof. F. VertrouwelijkheidDe commissie is van oordeel dat het bij parlementaire onderzoeken mogelijk
moet zijn gebruik te maken van informatie die bij openbaarmaking gevaar kan
opleveren voor personen en zaken die het belang van de staat raken, zonder
dat die informatie per definitie ter kennis gebracht wordt van
alle leden van de Kamer. De commissie stelt voor artikel 18b, derde lid, Wet
op de Parlementaire Enquête op dat punt te wijzigen. G. ArchiefDe commissie acht het wenselijk dat na de beëindiging van het onderzoek
van een onderzoekscommissie het archief niet vernietigd hoeft te worden, maar
dat na consultatie van de Registratiekamer een regeling wordt getroffen vergelijkbaar
met de regeling en het besluit Politieregisters om inzage te verschaffen in
de gegevens. H. Belang van de staatDe commissie heeft veel tijd besteed aan overleg met de bewindspersonen
over de inhoud van het begrip «het belang van de staat». Het is
de commissie gebleken dat er zeer verschillende interpretaties van dit begrip
mogelijk zijn. De commissie acht het wenselijk dat de Kamer en de regering
zich buigen over de vraag hoe het belang van de staat, zoals bedoeld in de
Wet op de Parlementaire Enquête, moet worden uitgelegd. I. AttenderingsbulletinsDe commissie heeft goede ervaringen opgedaan met de attenderingsbulletins
in de vorm van weekberichten en dagberichten, die werden samengesteld door
de documentalisten. Op die manier werd de commissie constant op de hoogte
gehouden van actuele ontwikkelingen op haar onderzoeksterrein. J. VerhorenHet is de commissie goed bevallen alle commissieleden te laten participeren
in het verhoren van getuigen. Het vergt de nodige afstemming tussen de leden
voor en tijdens het verhoor, maar het verlevendigt de discussie en draagt
bij aan een maximale waarheidsvinding. K. PersbriefingHet verdient aanbeveling om na elke verhoordag een korte persbriefing
te verzorgen voor de media. Tijdens deze briefings kunnen vragen worden gesteld
over de verhoren van die dag en de verhoren voor de komende dagen. L. Verhoren op televisieDe verhoren van de commissie zijn rechtstreeks op de televisie uitgezonden.
De commissie geeft toekomstige onderzoekscommissies het advies om de visuele
media de vrijheid te geven de verhoren rechtstreeks uit te zenden. Tijdens
de verhoren is niet gebleken van een verstorend effect van de rechtstreekse
uitzendingen. M. Internationaal onderzoekDe commissie heeft over het algemeen alle medewerking gekregen die noodzakelijk
was voor het uitvoeren van dit onderzoek. Zij heeft (te) weinig tijd gehad
om goed onderzoek te doen naar het optreden van buitenlandse opsporingsdiensten
in Nederland. Zij is echter gestoten op onwil van de in Nederland functionerende
medewerkers van de Amerikaanse Drugs Enforcement Administration (DEA) om de
commissie verder voor te lichten na een eerste gesprek op 6 maart 1995. De
DEA stelt zich op het standpunt dat de diplomatieke status van de betrokken
medewerkers hen vrijwaart van enige verplichting om gehoor te geven aan de
op basis van de Wet op de Parlementaire Enquête gedane verzoeken. De
DEA wilde slechts via tussenkomst van de CRI eventuele vragen schriftelijk
beantwoorden. De commissie is van oordeel dat voor de toekomst opheldering
gewenst is over de vraag of in Nederland verblijvende personen met diplomatieke
status kunnen weigeren om een enquêtecommissie informatie te geven. Lijst van verhoren Amerongen, W.C. vanChef van de afdeling georganiseerde criminaliteit
bij de regiopolitie Brabant Zuid-Oost Bakker, G.J.C.M.Teamleider
douanerecherche bij de Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst Barendregt,
B.N.Commissaris van politie en hoofd van de Afdeling coördinatie
criminele inlichtingen van de Divisie centrale recherche informatie Beaufort,
jhr. mr. L.A.R.J. deHoofdofficier van justitie te Haarlem Beek,
mr. G.P. van derAls officier van justitie gedetacheerd bij de directie
Politie van het ministerie van Justitie, waar hij projectleider georganiseerde
criminaliteit was, vanaf 1 augustus 1995 officier van justitie te RotterdamBlijswijk, mr. drs. J.A.M. vanHoofd van de Fiscale inlichtingen-
en opsporingsdienst te Haarlem Blok, mr. J.A.Hoofdofficier van
justitie te 's-Gravenhage Bovenkerk, prof. dr. F.Hoogleraar criminologie
aan de Rijksuniversiteit Utrecht Brand, J.L.Hoofdcommissaris van
politie, korpschef van de regiopolitie Haaglanden en voorzitter van de Raad
van Hoofdcommissarissen. Brinkman, mr. drs. L.C.Voormalig voorzitter
van de CDA-fractie in de Tweede Kamer der Staten-Generaal, was voorzitter
van de commissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten Broere,
A.Teamchef van het arrestatieteam van het regiokorps Rotterdam-RijnmondBruinsma, prof. dr. G.J.N.Bijzonder hoogleraar bestuurskundige
criminologie aan de Universiteit Twente Bunt, prof. dr. H.G. van deHoogleraar
criminologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatie Centrum van het ministerie van Justitie Burg,
mr. V.A.M. van derLid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal voor het
CDA en voorzitter van de vaste commissie voor Justitie van de Tweede KamerCapelle, mr. M.A.A. vanOfficier van justitie te Groningen Corstens,
prof. mr. G.J.M.Hoogleraar straf- en strafprocesrecht aan de Katholieke
Universiteit Nijmegen, vanaf 1 oktober 1995 raadsheer bij de Hoge Raad der
Nederlanden Craemer, mr. R.W.M.Plaatsvervangend hoofdofficier
van justitie in het arrondissement Amsterdam en fungerend hoofdofficier van
justitie voor de politieregio Gooi- en Vechtstreek Dijkstal,
H.F.Minister van Binnenlandse Zaken, daarvoor lid van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal voor de VVD en lid van de vaste commissies voor de Politie
en voor Justitie Docters van Leeuwen, mr. A.W.H.Procureur-generaal
bij het Gerechtshof te Den Haag en voorzitter van het College van procureurs-generaalDros, mr. O.R.Chef van het Kernteam Randstad Noord en Midden Duijne,
dr. P.C. vanOnderzoeker bij het ministerie van Justitie Fijnaut,
prof. dr. C.J.C.F.Hoogleraar criminologie en strafrecht aan de Erasmus
Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit Leuven Gelderman,
mr. E.F.G.M.Vice-president van de rechtbank te 's-Hertogenbosch in de
functie van coördinerend rechter-commissaris zware, georganiseerde criminaliteitGemert, drs. ing. W.M. vanHoofd van het Landelijk rechercheteam
bij het Korps Landelijke Politiediensten Gerding, mr. R.A.F.Plaatsvervangend
hoofdofficier van justitie te Rotterdam Gonsalves, mr. R.A.Procureur-generaal
bij het gerechtshof te 's-Hertogenbosch Gonzales, mw. mr. drs. I.E.W.Officier
van justitie te Haarlem, tevens officier van justitie zware criminaliteit
en kernteamofficier Groot, mr. F.C.V. deTot medio 1995 officier
van justitie voor de criminele inlichtendiensten in het arrondissement Den
Haag ( de korpsen Haaglanden en Hollands Midden), daarna officier van justitie
bij het Landelijk bureau openbaar ministerie Groot, mr. R. deOfficier
van justitie voor de criminele inlichtingendienst te Rotterdam, tevens hoofd
van de unit fraude, economie en milieu en zware criminaliteit Hellemons,
A.A.M.Hoofd van de Dienst technische operationele ondersteuning van
de Divisie ondersteuning van het Korps Landelijke Politiediensten Helten,
drs. N.H.E. vanDirecteur Democratische rechtsorde bij de Binnenlandse
veiligheidsdienst Hiddema, mr. Th.U.Advocaat te Maastricht Hirsch
Ballin, prof. mr. E.M.H.Lid van de Eerste Kamer der Staten-Generaal
en hoogleraar Internationaal Recht aan de Katholieke Universiteit Brabant,
voormalig minister van Justitie Hondt, mr. E.M. d'Burgemeester
van Nijmegen en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad Huisman, H.M.Hoofd
van het Douane informatiecentrum IJzerman, P.D.Korpschef van de
regiopolitie Twente Jansen, H.A.Commissaris van
politie bij de regiopolitie Rotterdam-Rijnmond, hoofd van de regionale recherche
dienst waaronder ook het kernteam Rotterdam-Rijnmond/Zuid-Holland Zuid ressorteertJansen, mr. J.M.Hoofdofficier van justitie te 's-Hertogenbosch,
voorzitter van de Centrale toetsingscommissie Karstens, R.Hoofd
van de Afdeling nationale coördinatie politiële infiltratie bij
de Divisie centrale recherche informatie Kloosterman, A.ObservatierechercheurKoers, mr. J.Officier van justitie te Arnhem, hoofd van de Unit
zware criminaliteit Korthals, mr. A.H.Lid van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal voor de VVD, woordvoerder voor justitie-aangelegenhedenKuijper, K.Commissaris van politie, hoofd van de rijksrecherche
bij het parket procureur-generaal te Amsterdam Langendoen, K.P.Projectleider/plaatsvervangend
teamleider bij het Kernteam Randstad Noord en Midden Lith, A.Chef
van het district Rijn en IJssel van de regiopolitie Utrecht, voormalig teamleider
van het interregionale rechercheteam Noord-Holland/Utrecht Looijen,
J. vanPlaatsvervangend chef van de criminele inlichtingendienst van
het regiokorps Amsterdam-Amstelland Maan, mr. A.C.Officier van
justitie zware, georganiseerde criminaliteit te Amsterdam Molen-Maesen,
mw. mr. P.M.H. van der Landelijk terreur en BVD Officier van justitie,
voorheen CID-officier van justitie te Utrecht Mosterd, A.M.Hoofd
van de criminele inlichtingendienst van de politieregio Hollands Midden Naeyé,
prof. dr. J.Hoogleraar politierecht aan de Vrije Universiteit AmsterdamNordholt, drs. E.E.Korpschef van het regiokorps Amsterdam-AmstellandPatijn, mr. A.Raadadviseur bij de Directie Wetgeving van het ministerie
van Justitie Paulissen, W.J.A.Commissaris van politie, districtschef
Regiopolitie Brabant-Noord, voormalig teamleider van het Kernteam Zuid Pieters,
mr. J.J.Th.M.Officier van justitie zware criminaliteit en criminele
inlichtingendienst te 's-Hertogenbosch Putten, F. van derHoofd
van de regionale criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Gooi- en
Vechtstreek Randwijck, mr. R.C.J. Graaf vanProcureur-generaal
bij het gerechtshof te Amsterdam Riessen, J.C. vanCommissaris
van politie, lid van de korpsleiding in de functie van hoofd justitiële
bedrijfsvoering bij de regiopolitie Amsterdam-Amstelland Rutten-Roos,
mw. mr. A.Vice-president bij het gerechtshof te Amsterdam Schmitz,
mw. mr. E.M.A.Vanaf augustus 1994 staatssecretaris van Justitie, daarvoor
burgemeester van Haarlem en korpsbeheerder van de politieregio KennemerlandSnijders, mr. ing. J.W.P.Officier van justitie criminele inlichtingendienst
te Haarlem Sorgdrager, mw. mr. W.Minister van Justitie, voorheen
procureur-generaal bij het gerechtshof te Den Haag en te Arnhem en officier
van justitie te Almelo Spoel, mr. Tj.E. van derAdvocaat-procureur
te Rotterdam Steeg, M. vanAdjudant van politie, teamleider bij
de criminele inlichtingendienst Stoffelen, mr. P.R.Voormalig lid
van de Tweede Kamer der Staten-Generaal voor de PvdA, woordvoerder voor politie-
en justitieaangelegenheden Straver, mr. M.A.Hoofdcommissaris van
politie en korpschef van de regiopolitie Kennemerland Suyver, mr. J.J.H.Secretaris-generaal
bij het ministerie van Justitie Teeven, mr. F.Officier van justitie
te Amsterdam Teijlingen, D. vanChef van de criminele inlichtingendienst
van het regiokorps Amsterdam-Amstelland Theeuwes, H.J.C.M.Hoofdinspecteur
van politie en beleidsmedewerker/plaatsvervangend hoofd van de Afdeling coördinatie
criminele inlichtingen van de Divisie centrale recherche informatie Thijn,
drs. E. vanVoormalig minister van Binnenlandse Zaken en burgemeester
van Amsterdam, korpsbeheerder van de politieregio Amsterdam-Amstelland Valente,
mr. J.M.Sinds 1 juli 1995 officier van justitie te Middelburg, voorheen
officier van justitie te Amsterdam Veen, mr. O.C.W. van derOfficier
van justitie te Haarlem, hoofd van de Unit specialismen, waaronder georganiseerde
criminaliteit, criminele inlichtingen en kernteam Velt-Meijer, mw. mr.
J.M.E. In 'tVoorzitter van de strafkamer bij de rechtbank te Rotterdam
in de zaak Ramola Vondel, J. vanVoormalig informantenrunner bij
de regionale criminele inlichtingendienst van de regiopolitie KennemerlandVoort, mr. C.V. van derOfficier van justitie te 's-GravenhageVrakking, mr. J.M.Hoofdofficier van justitie te Amsterdam Waard,
mr. T. deAdvocaat, tot 1 december 1995 Algemeen Deken van de Nederlandse
orde van advocaten Welten, B.J.A.M.Commissaris van
politie bij de regiopolitie Amsterdam-Amstelland, chef van de Dienst centrale
recherche, tevens verantwoordelijk voor het kernteam Amsterdam-Amstelland/Gooi-
en Vechtstreek Wiarda, mr. J.Korpschef van het regiokorps UtrechtWierenga, H.Voorzitter van de Bijzondere Onderzoekscommissie IRTWillems, mr. J.H.M.Vice-president van het gerechtshof te AmsterdamWilzing, J.Korpschef van de regiopolitie IJsselland Wit,
mr. L.A.J.M. deHoofdofficier van justitie te Rotterdam Woelders,
W.H.Chef van het kernteam Amsterdam-Amstelland/Gooi en Vechtstreek Wolffensperger,
mr. drs. G.J.Voorzitter van de D66-fractie in de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
daarvoor woordvoerder voor justitie-aangelegenheden Wooldrik, mr. H.P.Hoofd
van de directie Politie van het ministerie van Justitie, tevens belast met
de leiding van de directie Staats- en Strafrecht Wortel, mr. J.Officier
van justitie te Amsterdam Zwanenburg, mr. A.Secretaris van de
Centrale toetsingscommissieLijst van enige afkortingen ACCAdviescommissie
criminaliteit ACCIAfdeling coördinatie criminele inlichtingenAIDAlgemene inspectiedienst AMvBAlgemene maatregel
van bestuur ANCPIAfdeling nationale coördinatie politiële
infiltratie ARIAfdeling recherche informatie ATarrestatieteamAWBAlgemene wet op het binnentreden AWDAlgemene wet
inzake de douane BBRPBesluit beheer regionale politiekorpsen BFOBureau
financiële ondersteuning BKABundeskriminalamt BTWBelasting
toegevoegde waarde BVDBinnenlandse veiligheidsdienst CBOCoördinerend
beleidsoverleg CIADCentrale inlichtingen- en analysedienst van
de Economische controledienst CIDcriminele inlichtingendienstCRCcoördinerend rechter-commissaris CRIDivisie
centrale recherche informatie CTCCentrale toetsingscommissie DBRZDienst
bijzondere recherchezaken DEADrugs enforcement administrationDICDouane informatiecentrum DRZDienst recherchezaken,
ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer DTOODienst
technisch operationele ondersteuning ECDEconomische controledienstEGEuropese gemeenschap EHRMEuropees hof voor de rechten
van de mens EVRMEuropees Verdrag tot bescherming van de Rechten
van de Mens en de fundamentele vrijheden FinpolFinanciële
politiedesk FIODFiscale inlichtingen- en opsporingsdienst GWGrondwetgvogerechtelijk vooronderzoek HRHoge Raad IDBInlichtingen- en veiligheidsdienst buitenland IRTInterregionale
team, of Interregionaal rechercheteam IVBPInternationaal verdrag
inzake burgerrechten en politieke rechten KbbKorpsbeheerdersberaadKLPDKorps landelijke politiediensten KmarKoninklijke
marechaussee LBOMLandelijk bureau openbaar ministerie LCALandelijk
contact arrestatieteams LCOLandelijk contact observatie LCGOLandelijk
coördinatiepunt grensoverschrijdende observatie LCIDLandelijke
criminele inlichtingendienst LIPOLandelijk informatiepunt observatieLRTlandelijk rechercheteam LSOPLandelijk selectie-
en opleidingsinstituut politie MBTMilieubijstandsteam, ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Adviescommissie
criminaliteit   MIDMilitaire inlichtingendienstMOTMelding ongebruikelijke transactie NCIDNationale
criminele inlichtingendienst NJNederlandse jurisprudentie, uitspraken
in burgerlijke en strafzaken OMopenbaar ministerie OTobservatieteamPITpolitieel infiltratie team PWPolitiewet 1993 RACRecherche
adviescommissie RBTrecherche bijstandsteam RCIDRegionale
criminele inlichtingendienst RIDRegionale inlichtingendienst RRTRegionaal
rechercheteam sfostrafrechtelijk financieel onderzoek SrWetboek
van Strafrecht STOSectie technische ondersteuning SvWetboek
van Strafvordering VROMMinisterie van Volkshuisvesting,
Ruimtelije Ordening en Milieubeheer WODCWetenschappelijk onderzoek-
en documentatiecentrum WWBWet wijziging binnentredingsbepalingenWEDWet op de economische delicten WIVWet op de inlichtingen-
en veiligheidsdienstenXNoot1Kamerstuk 23 593, nr. 9, 1994-1995.XNoot2Deze werkgroep bestond uit M. van Traa, PvdA (voorzitter) en de leden
W.G.J.M. van de Camp (CDA), Th.C. de Graaf (D66), M. Rabbae (GroenLinks),
A.L.E.C. van der Stoel (VVD).XNoot3Het voorstel van de leden van de werkgroep tot het instellen van een parlementaire
enquêtecommissie werd aanvaard op 22 november 1994 met de stemmen voor
van de fracties van de PvdA, het CDA, D66, Groen-Links, het AOV, de RPF, het
GPV, de SP en het lid Van der Stoel. Handelingen 1994-1995, 22 november 1994.XNoot4Tot plaatsvervangend lid zijn benoemd de leden G.J.W. van Oven (PvdA),
W.G.J.M. van de Camp (CDA), A.L.E.C. van der Stoel (VVD) en B.O. Dittrich
(D66).XNoot5Kamerstuk 23 945, nrs. 1 en 2, 1994-1995.XNoot1G.J.M. Corstens, Het Nederlands strafprocesrecht, Gouda Quint,
Arnhem, 1994, hoofdstuk XI.XNoot1Kamerstuk 24 072, nr. 1, 1994-1995.XNoot1Zie Bijlage 1 Werkwijze en procedure, voor een weergave van de werkzaamheden
van de staf.XNoot1Kamerstuk 24 072, nr. 2, 1994-1995. Voor de onderzoeksgroep Fijnaut
golden vergelijkbare afspraken. Zie bijlage I.XNoot1Zie bijlage 1 en appendices bij bijlage 1.XNoot1Deze procedure is conform artikel 3, Wet op de Parlementaire Enquête
1991, Stb. 415.XNoot1R. Karstens, hoofd afdeling nationale coördinatie politiële
infiltratie bij de Divisie centrale recherche-informatie.XNoot1Dit betrof CID-chef A.W.P. Augusteijn, douanerechercheur C.H.J. de Jongh
en CID-rechercheur Ten Brink.XNoot2J.C.J.G.B. Kuitert, voormalig CID-officier van justitie te Haarlem.XNoot1Kamerstuk 23 945, 1994–1995, nr. 2, p. 62.XNoot1Landelijke inventarisatie criminele groeperingen 1995, Zoetermeer,
april 1995.XNoot2Kamerstuk 22 838, nr. 2, 1992–1993.XNoot3Zie eindrapport onderzoekgroep Fijnaut, bijlage 7, voor een bredere discussie
over de definitie van de georganiseerde criminaliteit.XNoot4P.C. Van Duijne, Het spook en de dreiging van de georganiseerde misdaad, SDU Uitgeverij, Den Haag 1995; zie rapporten onderzoeksgroep Fijnaut.XNoot1Verhoor H.G. van de Bunt, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit
te Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie, 7 september 1995, nr. 6.XNoot2Verhoor P.C. van Duyne, onderzoeker bij het ministerie van Justitie,
14 september 1995, nr. 19.XNoot1Verhoor P.D. IJzerman, korpschef regiopolitie Twente, 7 september
1995, nr. 5.XNoot2P.C. Van Duyne, R.F. Kouwenberg, G. Romeijn, Misdaadondernemingen.
Ondernemende misdadigers in Nederland, Gouda Quint, Den Haag, 1990.XNoot3P.C. van Duyne, J.M. Reijntjes, C.C. Schaap, Misdaadgeld, Gouda
Quint, Arnhem, 1993; Van Duyne, 1995.XNoot4Verhoor P.C. van Duyne, onderzoeker bij het ministerie van Justitie,
14 september 1995, nr. 19.XNoot1Van Duyne, 1995, p. 193 en 194.XNoot2Verhoor P.C. van Duyne, onderzoeker bij het ministerie van Justitie,
14 september 1995, nr. 19.XNoot3Verhoor P.C. van Duyne, onderzoeker bij het ministerie van Justitie,
14 september 1995, nr. 19.XNoot4J. Wilzing, De aanpak van de georganiseerde criminaliteit: een tussenbalans, 1994.XNoot1Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september
1995, nr. 4.XNoot2Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september
1995, nr. 4.XNoot1Zie de CRI-analyses 1988, 1991 en 1993.XNoot2Voor de cijfers uit de vorige analyses kan worden verwezen naar het rapport Opsporing gezocht, p. 12.XNoot3Landelijke inventarisatie criminele groeperingen 1995, Zoetermeer,
april 1995.XNoot1Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september
1995, nr. 4.XNoot2Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september 1995,
nr. 4.XNoot3Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september
1995, nr. 4.XNoot1Verhoor R.A. Gonsalves, procureurgeneraal bij het gerechtshof te
's-Hertogenbosch, 6 september 1995, nr. 4.XNoot2Kamerstuk 22 838, nr. 2, 1992–1993, p. 8.XNoot1Ten behoeve van dit onderzoek zijn aparte afspraken gemaakt tussen de
commissie en de ministers van Justitie en van Binnenlandse Zaken, kamerstuk
24 072, nr. 3, 1994–1995, p. 4 (zie bijlage 1).XNoot2De commissie beschikt over een lijst van de door de onderzoeksgroep Fijnaut
gebruikte vertrouwelijke documenten. Aangezien het hier gaat om documenten
waarbij frequent sprake is van tot personen herleidbare gegevens zijn deze
documenten na inzage en analyse geretour-neerd aan het korps van herkomst.XNoot1Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot2Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot1Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot2Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot1Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot2Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan de
Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot1Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam, 4
oktober 1995, nr. 40.XNoot1Zie hoofdstuk 6.XNoot2Verhoor F. Bovenkerk, hoogleraar criminologie aan de Rijksuniversiteit
Utrecht, 6 september 1995, nr. 2.XNoot1Verhoor F. Bovenkerk, hoogleraar criminologie aan de Rijksuniversiteit
Utrecht, 6 september 1995, nr. 2.XNoot1Verhoor F. Bovenkerk, hoogleraar criminologie aan de Rijksuniversiteit
Utrecht, 6 september 1995, nr. 2.XNoot2Verhoor F. Bovenkerk, hoogleraar criminologie aan de Rijksuniversiteit
Utrecht, 6 september 1995, nr. 2.XNoot3Verhoor F. Bovenkerk, hoogleraar criminologie aan de Rijksuniversiteit
Utrecht, 6 september 1995, nr. 2.XNoot1Verhoor G.J.N. Bruinsma, bijzonder hoogleraar bestuurskundige criminologie
aan de Universiteit Twente, 7 september 1995, nr. 7.XNoot1Verhoor G.J.N. Bruinsma, bijzonder hoogleraar bestuurskundige criminologie
aan de Universiteit Twente, 7 september 1995, nr. 7.XNoot2Verhoor G.J.N. Bruinsma, bijzonder hoogleraar bestuurskundige criminologie
aan de Universiteit Twente, 7 september 1995, nr. 7.XNoot1Zie onder andere Algemene Rekenkamer, Koninklijke Marechaussee Schiphol, 27 juni 1995.XNoot2Zie ook Bedrijfsschap horeca, Criminaliteitspreventie in de horeca.
Maatregelen in de praktijk, Zoetermeer, september 1994.XNoot1Verhoor G.J.N. Bruinsma, bijzonder hoogleraar bestuurskundige criminologie
aan de Universiteit Twente, 7 september 1995, nr. 7.XNoot1Verhoor G.J.N. Bruinsma, bijzonder hoogleraar bestuurskundige criminologie
aan de Universiteit Twente, 7 september 1995, nr. 7.XNoot1Verhoor H.G. van de Bunt, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit
te Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie, 7 september 1995, nr. 6.XNoot2Dit is de lijst van Wilzing die een overzicht geeft van meldingen aan
het informele meldpunt «verdachte transacties» in de periode februari
1992 tot februari 1994, waarbij advocaten en notarissen optreden als vertegenwoordiger
van criminelen of andere personen van verdacht allooi. Op deze lijst staan
elf advocaten, vier notarissen, en veertien buitenlandse notarissen (zie bijlage
1).XNoot3Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september
1995, nr. 3.XNoot1Verhoor H.G. van de Bunt, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit
te Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie, 7 september 1995, nr. 6.XNoot1Verhoor T. de Waard, advocaat, tot 1 december 1995 Algemeen Deken
van de Nederlandse Orde van Advocaten, 19 oktober 1995, nr. 60.XNoot2Briefwisseling tussen de Nederlandse Orde van Advocaten en het College
van procureurs- generaalXNoot1Die aanvullende bronnen zijn processen- verbaal uit strafrechtelijk onderzoek,
het Finpolbestand, het landelijk overzicht regiokorpsen en enkele rapportages
van Finpol.XNoot2Verhoor H.G. van de Bunt, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit
te Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie, 7 september 1995, nr. 6.XNoot1Verhoor H.G. van de Bunt, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit
te Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie, 7 september 1995, nr. 6.XNoot2Verhoor H.G. van de Bunt, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit
te Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie, 7 september 1995, nr. 6.XNoot1Het gaat in de 18 onderzochte zaken om 58 verdachten.XNoot2Verhoor H.G. van de Bunt, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit
te Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie, 7 september 1995, nr. 6.XNoot1Verhoor H.G. van de Bunt, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit
te Amsterdam en hoofd van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie, 7 september 1995, nr. 6.XNoot1Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot2Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot1Verhoren F. Bovenkerk, hoogleraar criminologie aan de Rijksuniversiteit
Utrecht, 6 september 1995, nr. 2 en 25 september 1995, nr. 28.XNoot2Zie meer uitgebreid de rapporten van de onderzoeksgroep Fijnaut.XNoot1Verhoor F. Bovenkerk, hoogleraar criminologie aan de Rijksuniversiteit
Utrecht, 6 september 1995, nr. 2.XNoot1Verhoor P.D. IJzerman, korpschef regiopolitie Twente, 7 september
1995, nr. 5.XNoot1Verhoor G.J.N. Bruinsma, bijzonder hoogleraar bestuurskundige criminologie
aan de Universiteit Twente, 7 september 1995, nr. 7.XNoot1Verhoor P.D. IJzerman, korpschef regiopolitie Twente, 7 september
1995, nr. 5.XNoot1Verhoor C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar criminologie en strafrecht aan
de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de Katholieke Universiteit te Leuven,
6 september 1995, nr. 1.XNoot2Verhoor W.H. Woelders, teamleider kernteam Amsterdam-Amstelland/Gooi
en Vechtstreek, 28 september 1995, nr. 30.XNoot1Verhoor F. Bovenkerk, hoogleraar criminologie aan de Rijksuniversiteit
Utrecht, 6 september 1995, nr. 2.XNoot2Verhoor O.R. Dros, teamleider kernteam Randstad Noord en Midden,
28 september 1995, nr. 31.XNoot3Verhoor I.E.W. Gonzales, officier van justitie te Haarlem, 28 september
1995, nr. 32.XNoot1Verhoor O.R. Dros, teamleider kernteam Randstad Noord en Midden,
28 september 1995, nr. 31.XNoot1Briefwisseling tussen de NVJ en Docters van Leeuwen en tussen De Telegraaf
en Docters van Leeuwen.XNoot2Zie hoofdartikel Afgedaan in De Telegraaf van 7 oktober 1995.XNoot3Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Den Haag en voorzitter van het College van procureurs-generaal, 6 november
1995, nr. 83.XNoot1De doorlatingen in Twente en Haaglanden komen aan de orde in hoofdstuk
6.XNoot2In dit hoofdstuk wordt steeds gesproken over informanten. Het gaat echter
steeds om gestuurde informanten of burgerinfiltranten.XNoot1Brief Barendregt aan de commissie, 21 december 1995.XNoot2Brief Barendregt, 21 december 1995, p. 2.XNoot3Verhoor F. van der Putten, hoofd regionale criminele inlichtingendienst
regiopolitie Gooi en Vechtstreek, 4 oktober 1995, nr. 42.XNoot1Verhoor F. van der Putten, hoofd regionale criminele inlichtingendienst
regiopolitie Gooi en Vechtstreek, 27 oktober 1995, nr. 71.XNoot2Zie noot 6.XNoot3Zie noot 6.XNoot4Zie noot 6.XNoot5Zie tevens FIOD-gegevens Bakker; zie verhoor F. van der Putten, hoofd
regionale criminele inlichtingendienst regiopolitie Gooi en Vechtstreek, 4
oktober 1995, nr. 42.XNoot6De commissie beschikt over aanwijzingen dat Langendoen en Van der Putten
in 1991 al gezamenlijk een informant runden.XNoot7Zie rapport Bijzonder onderzoekscommissie IRT, Den Haag, 1994 l(verder
te noemen commissie-Wieringa)XNoot1Verhoor E.M.A. Schmitz, staatssecretaris van Justitie, voormalig
burgemeester van Haarlem en korpsbeheerder van de regiopolitie Kennemerland,
20 oktober 1995, nr. 63.XNoot2Verhoor E.M.A. Schmitz, staatssecretaris van Justitie, voormalig
burgemeester van Haarlem en korpsbeheerder van de regiopolitie Kennemerland,
20 oktober 1995, nr. 63.XNoot3Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider Kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
9 oktober 1995, nr. 45.XNoot4Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
9 oktober 1995, nr. 45.XNoot5Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam,
4 oktober 1995, nr. 40.XNoot1Commissie-Wierenga, p. 89.XNoot2Commissie-Wierenga, p. 85.XNoot3Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot4Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot5Zie meer uitgebreid het rapport van de commissie-Wierenga.XNoot6Op 1 juli 1993 wordt het convenant met de ministers van Justitie en van
Binnenlandse Zaken gesloten. XNoot1Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
19 oktober 1995, nr. 62.XNoot2Verhoor J.M. Vrakking, hoofdofficier van justitie te Amsterdam, 12
oktober 1995, nr. 53.XNoot3Verhoor M.A.A. van Capelle, officier van justitie te Groningen, voormalig
IRT-officier van justitie, 2 oktober 1995, nr. 38.XNoot1Verhoor J. Wortel, officier van justitie te Amsterdam, 27 oktober
1995, nr. 74.XNoot2Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
19 oktober 1995, nr. 62.XNoot3Rapport Van Kastel, 8 november 1993 (zie bijlage 1).XNoot4Verhoor J.C. van Riessen, hoofd justitiële bedrijfsvoering bij
de regiopolitie Amsterdam- Amstelland, 16 oktober 1995, nr. 55.XNoot1Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot2Verhoor E. van Thijn, voormalig minister van Binnenlandse Zaken,
voormalig burgemeester van Amsterdam en korpsbeheerder van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 8 november 1995, nr. 87.XNoot3Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland, 19
oktober 1995, nr. 62.XNoot4Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
19 oktober 1995, nr. 62.XNoot5Zie voor de meningsverschillen over de uitkomst van deze vergadering het
rapport van de commissie Wierenga.XNoot1Verhoor E.M.A. Schmitz, staatssecretaris van Justitie, voormalig
burgemeester van Haarlem en korpsbeheerder van de regiopolitie Kennemerland,
20 oktober 1995, nr. 63.XNoot2Verhoor E. van Thijn, voormalig minister van Binnenlandse Zaken,
voormalig burgemeester van Amsterdam en korpsbeheerder van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 8 november 1995, nr. 87.XNoot1Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
19 oktober 1995, nr. 62.XNoot2Verhoor J. Wiarda, korpschef regiopolitie Utrecht, 4 oktober 1995,
nr. 43.XNoot3Verhoor L.A.R.J. de Beaufort, hoofdofficier van justitie te lHaarlem,
12 oktober 1995, nr. 51.XNoot4Verhoor O.R. Dros, chef kernteam Randstad Noord en Midden, 28 september
1995, nr. 31.XNoot1Verhoor L.A.R.J. de Beaufort, hoofdofficier van justitie te Haarlem,
12 oktober 1995, nr. 51.XNoot2Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot1Verhoor J. Wiarda, korpschef regiopolitie Utrecht, 4 oktober 1995,
nr. 43.XNoot2Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot1Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
19 oktober 1995, nr. 62.XNoot2Rapport Van der Veen, 22 januari 1994, p. 3 (zie bijlage 1).XNoot1Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot2Archief IRT, 1991.XNoot3Rapport Van der Veen, 22 januari 1994, p. 4.XNoot1Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot2Rapport Van der Veen, 22-1-1994.XNoot3Aanbiedingsbrief geheime deel commissie-Wierenga, p. 3 (zie bijlage
1).XNoot4Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot5Rapport Van der Veen, 22-1-1994, p. 8.XNoot1Rapport Van der Veen, 22-1-1994, p. 5.XNoot2Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot3Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot4Verslag politie Amsterdam, 10-2-1994, p. 5 (zie bijlage 1).XNoot5Brief Vrakking, 14-3-1994 (zie bijlage).XNoot1Nota Van Kastel aan Van Riessen, 12-12-1993XNoot2Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
9 oktober 1995, nr. 45.XNoot3Verhoor J.W.P. Snijders, officier van justitie criminele inlichtingendienst
te Haarlem, 9 oktober 1995, nr. 47.XNoot4Verhoor A. Lith, voormalig leider interregionaal rechercheteam Noord-Holland/
Utrecht, 11 oktober 1995, nr. 48.XNoot5Verhoor A. Lith, voormalig leider interregionale rechercheteam Noord-Holland/
Utrecht, 11 oktober 1995, nr. 48.XNoot6Zie voor instelling en opdracht commissie-Wierenga 3.5.XNoot1Kamerstuk 23 593, nr. 7, 1993–1994, brief commissie Wierenga,
5 april 1994, p. 3.XNoot2Verslaglegging gesprek tussen Van Capelle en Augusteijn in CID-journaal
van het IRT.XNoot1Verhoor M.A.A. van Capelle, officier van justitie te Groningen, voormalig
IRT-officier van justitie, 2 oktober 1995, nr. 38.XNoot2Proces-verbaal Lith, 31 maart 1995, hof Leeuwarden.XNoot1Archief journaal IRT, 20-3-1991.XNoot2Verslag bespreking minister 28-11-1994 n.a.v. kamervragen Kalsbeek c.s. XNoot3Ambtsbericht Wortel aan Vrakking, 6 oktober 1995.XNoot4Brief Van Heertum, DTOO, 11-10-1995.XNoot5Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot6Verhoor J. Wortel, officier van justitie te Amsterdam, 27 oktober
1995, nr. 74.XNoot1Verhoor A. Lith, voormalig leider interregionale rechercheteam Noord-Holland/
Utrecht, 11 oktober 1995, nr. 48.XNoot2Verhoor J. Wortel, officier van justitie te Amsterdam, 27 oktober
1995, nr. 74.XNoot3Nota I.W. Brink aan de minister van Justitie,14 november 1994.XNoot1Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot2Pas eind september 1995 naar aanleiding van het openbare verhoor van Wooldrik
door de enquetecommissie is hiervan een gereconstrueerd verslag gemaakt.XNoot3Verslag bespreking 28 november 1994; Nota Wooldrik aan de minister van
Justitie, 29 september 1995.XNoot4Handelingen 1994–1995, Aanhangsel nr. 186 en nr. 256.XNoot5Nota I.W. Brink aan Minister, 4-1-1995.XNoot6Handelingen 1994–1995, Aanhangsel, nr. 404.XNoot7Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureurgeneraal
bij het gerechtshof te Den Haag en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot1Ambtsbericht Wortel aan Vrakking, 6 oktober 1995.XNoot2Verhoor J.M. Vrakking, hoofdofficier van justitie te Amsterdam, 12
oktober 1995, nr. 53.XNoot3Verhoor J. Wortel, officier van justitie te Amsterdam, 27 oktober
1995, nr. 74.XNoot4Nota Wooldrik aan de minister van Justitie, 29 september 1995.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en A. Zwanenburg, hoofd directie politie van
het ministerie van Justitie respectievelijk beleidsmedewerker op het ministerie
van Justitie en secretaris van de Centrale toetsingscommissie, 23 oktober
1995, nr. 70.XNoot1Brief minister van Justitie aan de Voorzitter van de Tweede Kamer, 10
oktober 1995.XNoot2Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureur-generaal
bij het gerechtshof te Den Haag en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot3Kamerstuk 23 593, nr. 1, 1993–1994.XNoot4Verhoor H.F. Dijkstal, minister van Binnenlandse Zaken, voormalig
lid van de Tweede Kamer voor de VVD en lid van de vaste commissies voor Politie
en voor Justitie, 9 november 1995, nr. 93.XNoot1Beschikking ministers van Justitie en van Binnenlandse zaken, 31
januari 1994.XNoot2Verhoor H. Wierenga, voorzitter van de Bijzondere onderzoekscommissie
IRT, 20 oktober 1995, nr. 65.XNoot3Rapport commissie-Wierenga, p. 165.XNoot1Rapport commissie-Wierenga, p. 182.XNoot2Verhoor H. Wierenga, voorzitter van de Bijzondere onderzoekscommissie
IRT, 20 oktober 1995, nr. 65.XNoot3Kamerstuk 23 593, nr. 7, l1993–1994, p. 2–3.XNoot4Commissie-Wierenga, p. 165.XNoot5Kamerstuk 23 593, nr. 6, 1993–1994, p. 5.XNoot1Kamerstuk 23 593, nr. 7, 1993–1994, p. 3.XNoot2In bijlage 1 is de geheime aanbiedingsbrief opgenomen.XNoot3Kamerstuk 23 593, nr. 7, 1993–1994, p. 2.XNoot4Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot1Aanbiedingsbrief commissie-Wierenga, 24 maart 1994.XNoot2Aanbiedingsbrief geheime deelcommissie-Wierenga, zie bijlage 1, appendices.XNoot1Verhoor H. Wierenga, voorzitter van de Bijzondere onderzoekscommissie
IRT, 20 oktober 1995, nr. 65.XNoot1Zie bijlage 1.XNoot2Verhoor H. Wierenga, voorzitter van de Bijzondere onderzoekscommissie
IRT, 20 oktober 1995, nr. 65.XNoot1Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot2Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureurgeneraal
bij het gerechtshof te Den Haag en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot1Tijdens haar verhoor verklaarde Sorgdrager dat zij de vertrouwelijke informatie
had vernomen van een van de leden van de commissie-Wierenga, namelijk Bleichrodt.
Na het verhoor liet zij de commissie weten zich vergist te hebben. De vertrouwelijke
informatie had ze gekregen van de voorzitter.XNoot2Brief Sorgdrager aan Hirsch-Ballin, 30-3-1994, zie bijlage verhoren.XNoot3Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureurgeneraal
bij het gerechtshof te Den Haag en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot1Verhoor L.C. Brinkman, voormalig voorzitter van de CDA-fractie in
de Tweede Kamer en voorzitter van de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
8 november 1995, nr. 88.XNoot2Brief minister van Binnenlandse Zaken Van Thijn aan de voorzitter en leden
van de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten, 25 maart 1994.XNoot3Verhoor V.A.M. van der Burg, lid van de Tweede Kamer voor het CDA
en voorzitter van de vaste commissie voor Justitie, 9 november 1995, nr. 90.XNoot4Verhoor L.C. Brinkman, voormalig voorzitter van de CDA-fractie in
de Tweede Kamer en voorzitter van de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
8 november 1995, nr. 88.XNoot1Verhoor L.C. Brinkman, voormalig voorzitter van de CDA-fractie in
de Tweede Kamer en voorzitter van de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
8 november 1995, nr. 88.XNoot2Verhoor H.F. Dijkstal, minister van Binnenlandse Zaken, voormalig
lid van de Tweede Kamer voor de VVD en lid van de vaste commissies voor Politie
en Justitie, 9 november 1995, nr. 93.XNoot3Verhoor P.R. Stoffelen, voormalig lid van de Tweede Kamer voor de
PvdA en woordvoerder voor politie- en justitieaangelegenheden, 8 november
1995, nr. 89.XNoot4Verhoor E. van Thijn, voormalig minister van Binnenlandse Zaken,
voormalig burgemeester van Amsterdam en korpsbeheerder van de regiopolitie
Amsterdam- Amstelland, 8 november 1995, nr. 87.XNoot5Briefwisseling enquêtecommissie met F. Bolkestein, H. A. F. M. O.
van Mierlo en Th. Wöltgens.XNoot1Gesprek met R.F.M. Lubbers, 8 januari 1996.XNoot2Gesprek met W. Kok, 11 januari 1996.XNoot3Handelingen, 7 april 1994, 25 mei 1994.XNoot1Verhoor H.F. Dijkstal, minister van Binnenlandse Zaken, voormalig
lid van de Tweede Kamer voor de VVD en lid van de vaste commissies voor Politie
en Justitie, 9 november 1995, nr. 93.XNoot2Verhoor V.A.M. van der Burg, lid van de Tweede Kamer voor het CDA
en voorzitter van de vaste commissie voor Justitie, 9 november 1995, nr. 90.XNoot3Verhoor G.J. Wolffensperger, voorzitter van de D66-fractie in de
Tweede Kamer, voormalig woordvoerder voor justitie- aangelegenheden, 8 november
1995, nr. 86.XNoot4Verhoor E. van Thijn, voormalig minister van Binnenlandse Zaken,
voormalig burgemeester van Amsterdam en korpsbeheerder van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 8 november 1995, nr. 87.XNoot5Verhoor A.H. Korthals, lid van de Tweede Kamer voor de VVD en woordvoerder
voor justitieaangelegenheden, 6 november 1995, nr. 84.XNoot1Verhoor P.R. Stoffelen, voormalig lid van de Tweede Kamer voor de
PvdA en woordvoerder voor politie- en justitieaangelegen- heden, 8 november
1995, nr. 89.XNoot2Verhoor H.F. Dijkstal, minister van Binnenlandse Zaken, voormalig
lid van de Tweede Kamer voor de VVD en lid van de vaste commissies voor Politie
en Justitie, 9 november 1995, nr. 93.XNoot3Handelingen, 7 april 1994, p. 4957.XNoot4Verhoor L.C. Brinkman, voormalig voorzitter van de CDA-fractie in de Tweede
Kamer en voorzitter van de commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
8 november 1995, nr. 88.XNoot1Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot1Verhoor L.A.R.J. de Beaufort, hoofdofficier van justitie te Haarlem,
12 oktober 1995, nr. 51.XNoot2Verhoor M.A. Straver, korpschef van de regiopolitie Kennemerland,
16 oktober 1995, nr. 56.XNoot3Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot1CRI, Afdeling Forensiche Accountancy, rapport 17 augustus 1994.XNoot2Ambtsbericht hoofdofficier van Haarlem aan de procureur-generaal Amsterdam
d.d. 18 augustus 1994.XNoot3Notitie wnd. DG Van Brummen aan SG Suyver d.d. 19 augustus 199.4XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en A. Zwanenburg, hoofd directie politie van
het ministerie van Justitie respectievelijk beleidsambtenaar op het ministerie
van Justitie en secretaris van de Centrale toetsingscommissie, 23 oktober
1995, nr. 70.XNoot2Rijksrecherchestukken.XNoot3Zie noot 146.XNoot1Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
2 november 1995, nr. 76.XNoot2Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale criminele
inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 2 november 1995, nr.
77.XNoot3Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
2 november 1995, nr. 76.XNoot4Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
2 november 1995, nr. 76.XNoot1Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale criminele
inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 2 november 1995, nr.
77.XNoot2Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale criminele
inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 2 november 1995, nr.
77.XNoot3Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
2 november 1995, nr 76. XNoot1Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 2 november
1995, nr. 77.XNoot1Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale criminele
inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 2 november 1995, nr.
77.XNoot2Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 2 november
1995, nr. 77.XNoot3Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
2 november 1995, nr. 76.XNoot1Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 2 november
1995, nr. 77.XNoot2Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 2 november
1995, nr. 77.XNoot3Verhoor F. Teeven, officier van justitie te Amsterdam, 9 oktober
1995, nr. 44.XNoot1Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot2Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot3Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
2 november 1995, nr. 76.XNoot4Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
2 november 1995, nr. 76.XNoot1Verhoor E.M.A. Schmitz, staatssecretaris van Justitie, voormalig
burgemeester van Haarlem en korpsbeheerder van de regiopolitie Kennemerland,
20 oktober 1995, nr. 63.XNoot2Documenten gemeente Haarlem.XNoot3Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot4Zie hiervoor hoofdstuk 6.XNoot1Verhoor H.M. Huisman, hoofd Douane Informatiecentrum, 2 oktober 1995,
nr. 37.XNoot2Zie FIOD-gegevens Bakker.XNoot1Verhoor F. Teeven, officier van justitie te Amsterdam, 9 oktober 1995,
nr. 44.XNoot2Verhoor F. Teeven, officier van justitie te Amsterdam, 9 oktober
1995, nr. 44.XNoot3Verhoor F. Teeven, officier van justitie te Amsterdam, 9 oktober
1995, nr. 44.XNoot1Verhoor G.J.C.M. Bakker, teamleider douanerecherche bij de Fiscale
Inlichtingen- en Opsporingsdienst, 4 oktober 1995, nr. 41.XNoot2Rapport Woest aan Korpsleiding, 5 oktober 1995.XNoot3Verhoor J.A.M. van Blijswijk, hoofd Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst,
11 oktober 1995, nr. 49.XNoot4Verhoor J.A.M. van Blijswijk, hoofd Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst,
11 oktober 1995, nr. 49.XNoot5Brief De Jongh aan Van Blijswijk, 14-3-1995.XNoot1Verhoor F. Teeven, officier van justitie te Amsterdam, 9 oktober
1995, nr. 44.XNoot2Brief De Jongh aan Van Blijswijk 14-3-1995.XNoot1Ambtsbericht De Groot, 11 mei 1995, p. 2 (zie bijlage 1).XNoot2Ambtsbericht De Groot, p. 2–3.XNoot3Ambtsbericht Kuitert aan hoofdofficier van justitie Haarlem.XNoot4Verslag vergadering 21-12-1993.XNoot1Verhoor R. de Groot, CID-officier van justitie te Rotterdam, 12 oktober
1995, nr. 54.XNoot2Ambtsbericht De Groot, p. 3.XNoot3Rapport In t Velt, 8-2-1994.XNoot4Rapport In t Velt, 8-2-1994.XNoot5Verhoor R. de Groot, CID-officier van justitie te Rotterdam, 12 oktober
1995, nr. 54.XNoot6Ambtsbericht Kuitert aan hoofdofficier van justitie Haarlem, p. 4.XNoot1Verhoor R. de Groot, CID-officier van justitie te Rotterdam, 12 oktober
1995, nr. 54.XNoot2Ambtsbericht De Groot, p. 13.XNoot1Verhoor R. de Groot, CID-officier van justitie te Rotterdam, 12 oktober
1995, nr. 54.XNoot1Verhoor J.M. Vrakking, hoofdofficier van justitie te Amsterdam, 12
oktober 1995, nr. 53.XNoot2Verhoor F. van der Putten, hoofd regionale criminele inlichtingendienst
regiopolitie Gooi en Vechtstreek, 27 oktober 1995, nr. 71.XNoot1Verweerschrift F. van der Putten, 776; verhoor F. van der Putten, hoofd
regionale criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Gooi en Vechtstreek,
27 oktober 1995, nr. 71.XNoot2Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam, 4
oktober 1995, nr. 40.XNoot3Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam, 4
oktober 1995, nr. 40.XNoot4Verhoor F. van der Putten, hoofd regionale criminele inlichtingendienst
regiopolitie Gooi en Vechtstreek, 4 oktober 1995, nr. 42.XNoot1Verhoor F. van der Putten, hoofd regionale criminele inlichtingendienst
regiopolitie Gooi en Vechtstreek, 27 oktober 1995, nr. 71.XNoot2Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam, 4
oktober 1995, nr. 40.XNoot3Bandgesprek Van der Putten – Valente.XNoot4Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam, 4
oktober 1995, nr. 40.XNoot5Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam,
l4 oktober 1995, nr. 40.XNoot6Verweerschrift Van der Putten.XNoot1Verhoor F. van der Putten, hoofd regionale criminele inlichtingendienst
regiopolitie Gooi en Vechtstreek, 27 oktober 1995, nr. 71.XNoot2Verhoor F. van der Putten, hoofd regionale criminele inlichtingendienst
regiopolitie Hooi en Vechtstreek, 4 oktober 1995, nr. 42.XNoot3Verhoor J.M. Vrakking, hoofdofficier van justitie te Amsterdam, 12 oktober
1995, nr. 53.XNoot4Onderzoek Teeven en Valente, 1 september 1995.XNoot1Nota Teeven en Valente aan Vrakking, 4 juli 1995 p.7.XNoot2Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam,
4 oktober 1995, nr. 40.XNoot1Verhoor W.H. Woelders, chef kernteam Amsterdam-Amstelland/Gooi en
Vechtstreek, 28 september 1995, nr. 30.XNoot2Proces-verbaal van bevindingen Woelders, 2 oktober 1995; Proces-verbaal
Van der Putten, 9 mei 1994.XNoot1Rapport Van der Putten aan Valente, 12 juni 1995.XNoot2Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam,
4 oktober 1995, nr. 40.XNoot1Verhoor F. van der Putten, hoofd regionale criminele inlichtingendienst
regiopolitie Gooi en Vechtstreek, 4 oktober 1995, nr. 42.XNoot2Verhoor J.W.P. Snijders, officier van justitie criminele inlichtingendienst
te Haarlem, 9 oktober 1995, nr. 47.XNoot3Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot1Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot2Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
9 oktober 1995, nr. 45.XNoot1Verhoor J. van Vondel, voormalig informantenrunner bij de regionale
criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Kennemerland, 9 oktober 1995,
nr. 46.XNoot2Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
9 oktober 1995, nr. 45.XNoot3Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
9 oktober 1995, nr. 45. XNoot4Verhoor K.P. Langendoen, plaatsvervangend teamleider kernteam Randstad
Noord en Midden, voormalig chef regionale criminele inlichtingendienst Kennemerland,
2 november 1995, nr. 76.XNoot1Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureur-generaal
bij het gerechtshof te Den Haag en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot1Verhoor F. Teeven, officier van justitie te Amsterdam, 9 oktober
1995, nr. 44.XNoot2Zie meer uitgebreid hoofdstuk 10.XNoot1Rapport Van der Veen, 22-1-1994, p. 9.XNoot2Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot3Verhoor A. Lith, voormalig leider interregionale rechercheteam Noord-Holland/
Utrecht, 11 oktober 1995, nr. 48.XNoot4Verhoor A. Lith, voormalig leider interregionale rechercheteam Noord-Holland/
Utrecht, 11 oktober 1995, nr. 48.XNoot1Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
19 oktober 1995, nr. 62.XNoot2Verhoor J.C. van Riessen, hoofd justitiële bedrijfsvoering regiopolitie
Amsterdam- Amstelland, 16 oktober 1995, nr. 55.XNoot1Verhoor M.A.A. van Capelle, officier van justitie te Groningen, voormalig
IRT-officier van justitie, 2 oktober 1995, nr. 38.XNoot2Verhoor M.A.A. van Capelle, officier van justitie te Groningen, voormalig
IRT-officier van justitie, 2 oktober 1995, nr. 38.XNoot1Verhoor E. van Thijn, voormalig minister van Binnenlandse Zaken,
voormalig burgemeester van Amsterdam en korpsbeheerder van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 8 november 1995, nr. 87.XNoot2Verhoor E. van Thijn, voormalig minister van Binnenlandse Zaken,
voormalig burgemeester van Amsterdam en korpsbeheerder van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 8 november 1995, nr. 87.XNoot3Verhoor M.A. Straver, korpschef regiopolitie Kennemerland, 16 oktober
1995, nr. 56.XNoot4Verhoor M.A. Straver, korpschef regiopolitie Kennemerland, 16 oktober
1995, nr. 56.XNoot1Verhoor M.A. Straver, korpschef regiopolitie Kennemerland, 16 oktober
1995, nr. 56.XNoot2Verhoor E.M.A. Schmitz, staatssecretaris van Justitie, voormalig burgemeester
van Haarlem en korpsbeheerder van de regiopolitie Kennemerland, 20 oktober
1995, nr. 63.XNoot3Verhoor O.C.W. van der Veen, officier van justitie zware, georganiseerde
criminaliteit te Haarlem, 11 oktober 1995, nr. 50.XNoot4Proces-verbaal gesprek Kuitert. (Zie bijlage 1)XNoot1Proces-verbaal gesprek Kuitert. (Zie bijlage 1)XNoot2Zie meer uitgebreid de correspondentie tussen hoofdofficier De Beaufort
en De Wit. (Zie bijlage 1)XNoot3Verhoor L.A.R.J. de Beaufort, hoofdofficier van justitie te Haarlem,
12 oktober 1995, nr. 51.XNoot4Verhoor R. de Groot, CID-officier van justitie te Rotterdam, 12 oktober
1995, nr. 54.XNoot1Verhoor L.A.J.M. de Wit, hoofdofficier van justitie te Rotterdam,
25 september 1995, nr. 25.XNoot2Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot3Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot4Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot5Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot6Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot1Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot1Verhoor R.C.J. graaf van Randwijck, procureur-generaal bij het gerechtshof
te Amsterdam, 12 oktober 1995, nr. 52.XNoot2Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureurgeneraal
bij het gerechtshof te Den Haag en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot1Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot1Verhoor E. van Thijn, voormalig minister van Binnenlandse Zaken,
voormalig burgemeester van Amsterdam en korpsbeheerder van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 8 november 1995, nr. 87.XNoot1Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland, 19
oktober 1995, nr. 62.XNoot1Verhoor P.R. Stoffelen, voormalig lid van de Tweede Kamer voor de PvdA
en woordvoerder voor politie- en justitieaangelegenheden, 8 november 1995,
nr. 89.XNoot2Zie desbetreffende verhoren.XNoot1Zie meer uitgebreid bijlage 5 Methoden, hoofdstuk 9 Corruptie-gevoeligheid.XNoot2Zie meer uitgebreid bijlage 5.XNoot1Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september
1995, nr. 3.XNoot1Zie voor een nadere omschrijving de Wierdense bijstandzaak, HR 11 november
1994, NJ 1995, 400 m.nt EAA en HJS.XNoot1Verhoor A.C. Maan, officier van justitie zware, georganiseerde criminaliteit
te Amsterdam, voormalig zaaks-officier van justitie te Utrecht, 29 september
1995, nr. 35.XNoot1Verhoor H.A. Jansen, hoofd van de regionale recherchedienst regiopolitie
Rotterdam-Rijnmond, 13 september 1995, nr. 14.XNoot2Verhoor A.M. Mosterd, hoofd criminele inlichtingendienst regiopolitie
Hollands Midden, 14 september 1995, nr. 21.XNoot1Verhoor J. Naeyé, hoogleraar politierecht aan de Vrije Universiteit
van Amsterdam, 11 september1995, nr. 10.XNoot2Verhoor J. Koers, officier van justitie te Amsterdam, hoofd unit
zware criminaliteit, 18 september 1995, nr. 24.XNoot1Verhoor W.J.A. Paulissen, voormalig teamleider kernteam Zuid, 28
september 1995, nr. 29.XNoot2Verhoor A. Broere, chef arrestatieteam regiopolitie Rotterdam-Rijnmond,
14 september 1995, nr. 18.XNoot1Verhoor A. Kloosterman, observatierechercheur, 13 september 1995,
nr. 16.XNoot2Daarnaast kent men de statische observatie. Dat is het vanuit
een vast punt in de gaten houden van een object (woning, loods, dealpand)XNoot1Verhoor A. Kloosterman, observatie-rechercheur, 13 september 1995,
nr. 16.XNoot2Verhoor G.J.M. Corstens, hoogleraar straf- en strafprocesrecht aan
de Katholieke Universiteit Nijmegen, 7 september 1995, nr. 8.XNoot1Zie het arrest in de zaak Henk R. van het gerechtshof Amsterdam, 1 december
1994, NJ 1995, 159.XNoot2Verhoor Tj.E. van der Spoel, advocaat- procureur te Rotterdam, 19
oktober 1995, nr. 59.XNoot3Verhoor A. Kloosterman, observatierechercheur, 13 september 1995,
nr. 16.XNoot4Zie tabel over assistentie-aanvragen DTOO in paragraaf 4.2.XNoot5Verhoor A.A.M. Hellemons, hoofd Dienst technische operationele ondersteuning
Korps landelijke politiediensten, 14 september 1995, nr.17.XNoot6Verhoor A.A.M. Hellemons, hoofd Dienst technische operationele ondersteuning
van het Korps landelijke politiediensten, 14 september 1995, nr.17.XNoot1Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd unit zware
criminaliteit, 18 september 1995, nr. 24.XNoot2Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd unit zware
criminaliteit, 18 september 1995, nr. 24.XNoot1Verhoor A.M. Mosterd, hoofd criminele inlichtingendienst regiopolitie
Hollands Midden, 14 september 1995, nr. 21. .XNoot2Zie notitie van F.P Zöllner, Overzicht inkijkoperaties van 1991
tot heden, 8 juni 1995. XNoot1Zie onder meer arrest gerechtshof Amsterdamin de zaak Henk R., 1 december
1994, NJ 1995, 159.XNoot2Verhoor G.J.M. Corstens, hoogleraar straf- en strafprocesrecht aan
de Katholieke Universiteit Nijmegen, 7 september 1995, nr. 8.XNoot3Handleiding kijkoperaties, aangenomen in de PG-vergadering d.d. 7 december
1994, zie bijlage 1.XNoot4Verhoor W.C. van Amerongen, chef afdeling georganiseerde criminaliteit
regio- politie Brabant-Zuid-Oost, nr. 13.XNoot1Verhoor I.E.W. Gonzales, officier van justitie te Haarlem, 28 september
1995, nr. 32.XNoot2Twee ex-douaniers (Gerenstein en Preinsen) beweren dat in het verleden
door de douane een aantal malen inkijkoperaties zijn uitgevoerd in woningen.XNoot3Verhoor A. Lith, voormalig teamleider interregionaal rechercheteam
Noord-Holland/ Utrecht, 11 oktober 1995, nr. 48.XNoot1Verhoor W.H. Woelders, teamleider kernteam Amsterdam-Amstelland/Gooi
en Vechtstreek, 28 september 1995, nr. 30.XNoot1Een andere informant in de zaak Charles Z. kreeg enkele duizenden guldens.XNoot2Zie onder meer het proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 4 november 1994,
p. 69.XNoot3Zie Vrij Nederland, 30 juli 1994.XNoot4Hof Amsterdam, 10 januari 1995, NJ 1995, 254; Zie voor een analyse van
de uitspraak mr G.J. Smit, Openheid versus Afscherming, in: bundel KLPD/DTOO, januari 1995.XNoot5Dit betreft de eerder genoemde heimelijk opgenomen telefoongesprekken
tussen politie-ambtenaren.XNoot1Zie het proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 31 oktober 1994.XNoot2Zie processen-verbaal ter terechtzitting d.d. 22 november en 6 december
1994.XNoot3Zie het proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 27 oktober 1994.XNoot4Zie het proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 3 december 1994.XNoot1Verhoor J.H.M. Willems, vice-president gerechtshof Amsterdam, 23
oktober 1995, nr. 68.XNoot2Verhoor J.H.M. Willems, vice-president gerechtshof Amsterdam, 23
oktober 1995, nr. 68.XNoot1Verhoor J.H.M. Willems, vice-president gerechtshof Amsterdam, 23
oktober 1995, nr. 68.XNoot1Deze overwegingen zijn identiek aan die van het hof in de zaak Henk R.XNoot2Na 1 oktober 1994 is de Algemene wet op het binnentreden 1994 (Stct. 572)
van toepassing.XNoot3Vergelijk de uitspraak van deze kamer (vice-president Willems) van het
hof met die van de kamer die de zaak Henk R. heeft behandeld (vice-president
mr Rutten-Roos).XNoot1Verhoor M. van Steeg, teamleider criminele inlichtingendienst regiopolitie
Utrecht, 29 september 1995, nr. 33.XNoot2Verhoor M. van Steeg, teamleider criminele inlichtingendienst regiopolitie
Utrecht, 29 september 1995, nr. 33.XNoot1Verhoor P.M.H. van der Molen Maesen, voormalig CID-officier van justitie,
16 oktober 1995, nr. 57.XNoot2Verhoor A.C. Maan, officier van justitie zware, georganiseerde crimininaliteit
te Amsterdam, voormalig zaaksofficier van justitie te Utrecht, 29 september
1995, nr. 35.XNoot1Verhoor A.C. Maan, officier van justitie zware, georganiseerde crimininaliteit
te Amsterdam,voormalig zaaksofficier van justitie te Utrecht, 29 september
1995, nr. 35.XNoot1Verhoor A.C. Maan, officier van justitie zware, georganiseerde crimininaliteit
te Amsterdam, voormalig zaaksofficier van justitie te Utrecht, 29 september
1995, nr. 35.XNoot1Verhoor A.C. Maan, officier van justitie zware, georganiseerde crimininaliteit
te Amsterdam, voormalig zaaksofficier van justitie te Utrecht, 29 september
1995, nr. 35.XNoot2Arrest gerechtshof Amsterdam, 1 december 1994, NJ 1995, 159.XNoot1Naast deze afvalverwerkingsbedrijven zijn er nog het transportbedrijf
Euroclean, Eems milieutechniek, HOB B.V. en TC Waddenzee.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 79.XNoot3Het Marpolverdrag is geratificeerd in 1983. Het verplicht Nederland tot
het realiseren van voorzieningen in zeehavens voor het in ontvangst nemen
van schadelijke (afval)stoffen van schepen.XNoot1Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 12.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 12.XNoot3Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 13.XNoot4Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 99.XNoot5Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 13.XNoot1Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 16–17.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 83.XNoot3Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 83.XNoot4Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 9.XNoot1Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 31.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 37.XNoot3Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 32.XNoot4Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 42.XNoot5Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 19 september 1995, requisitoir,
p. 37.XNoot1Vonnis van de rechtbank Rotterdam d.d. 13 oktober 1995, nr. 10 094490–94,
p. 16–22.XNoot2Vonnis van de rechtbank Rotterdam d.d. 13 oktober 1995, nr. 10 094490–94,
p. 13.XNoot3Vonnis van de rechtbank Rotterdam d.d. 13 oktober 1995, nr. 10 094490–94,
p. 31.XNoot4Interim-rapport van de Werkgroep subsidie- verlening tankercleaning, mei
1995, p. 17.XNoot5Zie hiervoor meer uitgebreid bijlage 5 Methoden.XNoot1Naast het gebruik van informanten werken CID-en met oude onderzoeksresultaten,
de opsporingsmethode observatie en met informatie uit openbare bronnen.XNoot2Verhoor A.M. Mosterd, hoofd criminele inlichtingendienst regiopolitie
Hollands Midden, 14 september 1995, nr. 21.XNoot1Verhoor W.J.A. Paulissen, chef district Maasland van de regiopolitie
Brabant- Noord, voormalig teamleider kernteam Zuid, 28 september 1995, nr.
29.XNoot2Verhoor W.J.A. Paulissen, chef district Maasland van de regiopolitie
Brabant- Noord, voormalig teamleider kernteam Zuid, 28 september 1995, nr.
29.XNoot1Verhoor A.M. Mosterd, hoofd Criminele inlichtingendienst regiopolitie
Hollands Midden, 14 september 1995, nr. 21.XNoot2Verhoor M. van Steeg, RCID-chef Utrecht, 29 september 1995, nr. 33.XNoot1Verhoor R. de Groot, officier van justitie voor de criminele inlichtingendienst
te Rotterdam, tevens hoofd unit fraude, economie en milieu en zware criminaliteit,
12 oktober 1995, nr. 54.XNoot2Recherche Advies Commissie, Verslag van de werkgroep ethische aspecten
van CID-werkzaamheden, 1995, voor de enquête zie de appendix bijlage
1.XNoot1Verhoor A.M. Mosterd, hoofd criminele inlichtingendienst regiopolitie
Hollands Midden, 14 september 1995, nr. 21.XNoot1Verhoor A. Rutten-Roos, vice-president bij het gerechtshof te Amsterdam,
29 september 1995, nr. 36.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en A. Zwanenburg, hoofd directie Politie van
het ministerie van Justitie respectievelijk secretaris Centrale toetsingscommissie,
23 oktober 1995, nr. 70.XNoot2Verhoor H.P. Wooldrik en A. Zwanenburg, hoofd directie Politie van
het ministerie van Justitie respectievelijk secretaris Centrale toetsingscommissie,
23 oktober 1995, nr. 70.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en A. Zwanenburg, hoofd directie Politie van
het ministerie van Justitie respectievelijk secretaris Centrale toetsingscommissie,
23 oktober 1995, nr. 70.XNoot1Verhoor M. van Steeg, teamleider criminele inlichtingendienst van
de regiopolitie Utrecht, 29 september 1995, nr. 33.XNoot2Notulen bijeenkomst o.v.v. Gonsalves, d.d. 11 juli 1995.XNoot3Verhoor H.A. Jansen, hoofd regionale recherchedienst van de regiopolitie
Rotterdam-Rijnmond, 16 oktober 1995, nr. 58.XNoot4Verhoor R. de Groot, officier van justitie voor de criminele inlichtingendienst
te Rotterdam, tevens hoofd unit fraude, economie en milieu en zware criminaliteit,
12 oktober 1995, nr. 54. Zie voor beschrijving Laundry-casus de volgende paragraaf.XNoot1Verhoor C.V. van der Voort, officier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 79.XNoot2Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage, 2
november 1995, nr. 80.XNoot3Verhoor J.M. Vrakking, hoofdofficier van justitie te Amsterdam, 12 oktober
1995, nr. 53.XNoot1Zie ook het afgestraftentraject in het volgende hoofdstuk over infiltratie. XNoot2CID-regeling 1995, artikel 2, lid 2.XNoot3Zie de nota De georganiseerde criminaliteit in Nederland. Dreigingsbeeld
en plan van aanpak, Kamerstuk 22 838, nr. 1, 1992–1993, p.
3.XNoot1Verhoor K. Kuijper, hoofd rijksrecherche bij het parket procureur-generaal
te Amsterdam, 19 oktober 1995, nr. 61.XNoot2Verhoor K. Kuijper, hoofd rijksrecherche bij het parket procureur-generaal
te Amsterdam, 19 oktober 1995, nr. 61.XNoot1C. Fijnaut, Politiële corruptie in Nederland: een impressie
van veertien, Arnhem, 1993.XNoot2Zie de prismamethode, in hoofdstuk infiltratie.XNoot3J.A. Blaauw, Een corrupte diener is de pest voor het hele korps,
in Justitiële Verkenningen 4 (1991), p. 45.XNoot1Zie hoofdstuk infiltratie.XNoot2Verhoor Th.U. Hiddema, advocaat te Maastricht, 20 oktober 1995, nr.
64.XNoot3Verhoor J.W.P. Snijders, officier van justitie criminele inlichtingen-dienst
te Haarlem, 9 oktober 1995, nr. 47.XNoot1proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir,
p. 37.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 9.XNoot3Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 63.XNoot4Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 12.XNoot5Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 32.XNoot6Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir,
p. 36.XNoot7Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, bijlage bewijsmiddelen Kobus
L., Verklaring Stewart, 8 september 1993, p. 63.XNoot8Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, bijlage bewijsmiddelen Kobus
L., bijlage bewijsmiddelen Kobus L., verklaring De W., 15 september 1994,
p. 54.XNoot9Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, bijlage bewijsmiddelen Kobus
L., Verklaring Stewart, 8 september 1993, p. 29.XNoot10Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir,
p. 70.XNoot11Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, bijlage bewijsmiddelen
Kobus L., verklaring S., 25 mei 1994, p. 25.XNoot12Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, bijlage bewijsmiddelen Kobus
L, verklaring Kobus L., 16 februari 1995, p. 6.XNoot1Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, bijlage bewijsmiddelen
Kobus L, verklaring Stewart, 2 september 1993, p. 19.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 2.XNoot3Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 79.XNoot4Bijlage bewijsmiddelen Kobus L., verklaring Stewart, 23 september 1993,
p. 19.XNoot5Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 71.XNoot6Verhoor Tj.E. van der Spoel, advocaat-procureur te Rotterdam, 19
oktober 1995, nr. 59.XNoot1Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir,
p. 81.XNoot2Verhoor Tj.E. van der Spoel, advocaat- procureur te Rotterdam, 19
oktober 1995, nr. 59.XNoot3Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 18,
20, 21.XNoot4Bijlage bewijsmiddelen, proces-verbaal De Vries, 22 juni 1993, p.40.
Zie ook requisitoir, p. 50.XNoot5Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, p. 10.XNoot6Doorgaans wordt als kroongetuige aangeduid, de criminele getuige die vanwege
zijn getuigenverklaring een straf krijgt die in vergaande mate lichter is
dan wat normaliter voor de feiten waarvan hij verdacht wordt, wordt opgelegd.XNoot7Proces-verbaal bevattende aanhouding en regeling Stewart, p. 20.XNoot1Verhoor R. de Groot, officier van justitie te Rotterdam, 12 oktober
1995, nr. 54.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 74.XNoot3Verhoor R. de Groot, officier van justitie te Rotterdam, 12 oktober
1995, nr. 54.XNoot4Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 75.XNoot5Doorlichting, 13 maart 1995, blad 1.6.XNoot6Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, p. 20.XNoot1Proces-verbaal ter terechtzitting d.d. 16 mei 1995, requisitoir, p. 75.XNoot2Verhoor Tj.E. van der Spoel, advocaat-procureur te Rotterdam, 19
oktober 1995, nr. 59.XNoot3Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, p. 7.XNoot4Vonnis rechtbank Rotterdam, 14 juni 1995, p. 16.XNoot1Werkgroep Infiltratie o.v.v. L.A.J.M. de Wit, Eindrapportage van
de Werkgroep Infiltratie, april 1995.XNoot1Artikel 11 VN Verdrag tegen de sluikhandel in verdovende middelen en psychotrope
stoffen en artikel 73 van de Schengen-uitvoeringsovereenkomst 1990.XNoot2HR 4.12 1979, NJ 1980, 356 mn ThWvV.XNoot3Dit wordt aangeduid als het Tallon-criterium, naar de naam van het arrest
waarin het werd geformuleerd.XNoot4HR 4.1 1994, NJ 1994, 294.XNoot5Reeds in het arrest van HR 1.11 1983, NJ 1984, 586 mn GEM werd de
burger-infiltrant toelaatbaar geacht; zie ook HR 17.1 1989, NJ 1989,
575 mn 'tH.XNoot6Rapport Werkgroep infiltratie, april 1995.XNoot7Modelbrief van de procureurs-generaal aan de hoofdofficieren van justitie
d.d. 7.12 1994.XNoot1Zie hoofdstuk 9 Sturing en controle, de Centrale toetsingscommissie (CTC).XNoot1Rapport Rijksrecherche Den Bosch, 6 mei 1991, p.11.XNoot2Documentatie ANCPI betreffende het verstrekken van informatie over politiële
infiltratie (o.a. verslagen International Workinggroup on Police Undercover
Work) en gegevens van infiltratie-operaties vanaf 1985.XNoot1Eindrapportage Werkgroep infiltratie, april 1995, p. 42.XNoot2Zie bijvoorbeeld ook het infiltratie-procesverbaal bij de strafzaak AH
Oosterbeek, paragraaf 6.4.4.XNoot3Reconstructie casus voornamelijk op basis van het proces-verbaal
van bevindingen van de leider van het infiltratieteam inzake de infiltratie-operatie
contra de groepering M., 29 juni 1995.XNoot1Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd unit zware
criminaliteit, 27 oktober 1995, nr. 73.XNoot2Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd unit zware
criminaliteit, 27 oktober 1995, nr. 73.XNoot3Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd unit zware
criminaliteit, 27 oktober 1995, nr. 73.XNoot1Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd unit zware
criminaliteit, 27 oktober 1995, nr. 73.XNoot2Zie de doorlichting kernteam Zuid van januari 1995 en de brief van het
ministerie van Justitie van 31 augustus 1995, waarin wordt gemeld dat toestemming
onthouden wordt aan een gecontroleerde aflevering in het onderzoek van het
betrokken kernteam.XNoot1Verhoor W.J.H. Paulissen, chef district Maasland regiopolitie Brabant-Noord,
voormalig leider kernteam Zuid, 28 september 1995, nr. 29.XNoot2Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, 9 november 1995, nr.
72.XNoot3Gemeente Amsterdam, dossier betreffende pseudo-koop waaronder documenten
(1991) aangaande het creëren van valse identiteiten aan pseudo-kopers;
documenten (1993) aangaande problemen bij en de afbouw van de pseudo-koopteams;
documenten aangaande het verzoek van de RCID tot het openen van een bankrekening
in het kader van een Amerikaanse undercover operatie; documenten (1995) aangaande
recente verzoeken van IRT en centrale recherche om pseudoidentiteiten.XNoot4Brief van de minister van Binnenlandse Zaken d.d. 8 maart 1990 inzake
de aangepaste identiteit van pseudo-kopers; brief van de minister van Justitie
d.d. 16 mei 1990 aan de minister van Binnenlandse Zaken inzake de aangepaste
identiteit van pseudokopers.XNoot1Zie meer uitgebreid hoofdstuk 3.XNoot2Bron: aanvraag toetsing door CTC, 15 februari 1995.XNoot3Verhoor B.J.A.M. Welten, chef dienst centrale recherche regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 11 september 1995, nr. 12.XNoot1Verhoor B.J.A.M. Welten, chef dienst centrale recherche van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 11 september 1995, nr. 12.XNoot2Verhoor J.M. Vrakking, hoofdofficier van justitie te Amsterdam, 12
oktober 1995, nr. 53.XNoot3Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september
1995, nr. 3.XNoot1Verhoor R. Karstens, hoofd van de Afdeling nationale coördinatie
politiële infiltratie bij de Divisie centrale recherche informatie, 2
oktober 1995, nr. 39.XNoot2Verhoor R. Karstens, hoofd van de Afdeling nationale coördinatie
politiële infiltratie bij de Divisie centrale recherche informatie, 2
oktober 1995, nr. 39.XNoot1Verhoor L.A.J.M. de Wit, hoofdofficier van justitie te Rotterdam,
25 september 1995, nr. 25.XNoot1Verhoor J.L. Brand, korpschef regiopolitie Haaglanden en voorzitter
Raad van Hoofdcommissarissen, 2 november 1995, nr. 80.XNoot2Verhoor J.A.M. van Blijswijk, hoofd Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst,
11 oktober 1995, nr. 49.XNoot1Verhoor C.V. van der Voort, officier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 79.XNoot2De commissie is éénmaal gestoten op doorlating van gestolen
auto's.XNoot3Verhoor R. Karstens, hoofd van de Afdeling nationale coördinatie
politiële infiltratie bij de Divisie centrale recherche informatie, 2
oktober 1995, nr. 39.XNoot1Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te s-Gravenhage, 2
november 1995, nr. 80.XNoot2Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage, 1
november 1995, nr. 80.XNoot1Verhoor B.J.A.M. Welten, chef dienst centrale recherche van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 11 september 1995, nr. 12.XNoot2Verhoor B.J.A.M. Welten, chef dienst centrale recherche van de regiopolitie
Amsterdam-Amstelland, 11 september 1995, nr. 12.XNoot3Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
19 oktober 1995, nr. 62.XNoot1E.M.Th. Beenakkers & M. Grapendaal, Lekken en lekkers: een verkennend
onderzoek naar het lekken van vertrouwelijke informatie naar de pers (WODC),
Den Haag, 1995, m.n. p. 30–31. Over verschijningsvormen en motieven
voor lekken in het algemeen, zie: M.A.P. Bovens, H.G. Geveke & J. de Vries,
Strikt vertrouwelijk: lekken in het openbaar bestuur, in: Beleid &
Maatschappij 2 (1993), p. 61–80.XNoot1R. Meerman, Infiltratie: wel of geen wettelijke basis? (doctoraal
scriptie VU Amsterdam), Haarlem, december 1994, p. 31.XNoot1Verhoor K. Kuijper, hoofd Rijksrecherche bij het parket procureur-generaal
te Amsterdam, 19 oktober 1995, nr. 61.XNoot1De hier vermelde beschrijving van de zaak Ramola is gestoeld op het proces-verbaal
van de terechtzitting van 21 april 1995 en met name op het requisitoir. Tevens
is gebruik gemaakt van het vonnis van de rechtbank van 16 mei 1995.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting, requisitoir, p. 7.XNoot1Proces-verbaal ter terechtzitting, getuigenverklaring R. de Groot,
p. 12.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting, p. 33.XNoot3Proces-verbaal ter terechtzitting, p. 8 en 9.XNoot4Proces-verbaal ter terechtzitting, p. 10.XNoot5Proces-verbaal ter terechtzitting, p. 18.XNoot6Proces-verbaal ter terechtzitting, getuigenverklaring R. de Groot,
p. 12.XNoot7Proces-verbaal ter terechtzitting, getuigenverklaring R. de Groot, p.
11.XNoot8Proces-verbaal ter terechtzitting, getuigenverklaring R. de Groot, p.
12.XNoot9Proces-verbaal ter terechtzitting, getuigenverklaring R. de Groot, p.
18.XNoot10Proces-verbaal ter terechtzitting, getuigenverklaring R. de Groot,
p. 13.XNoot1Proces-verbaal ter terechtzitting, getuigenverklaring R. de Groot, p.
10.XNoot2Proces-verbaal ter terechtzitting, p. 6.XNoot3Verhoor R. de Groot, officier van justitie voor de criminele inlichtingendienst
te Rotterdam,12 oktober 1995, nr. 54.XNoot4Proces-verbaal ter terechtzitting, p. 21.XNoot1Verhoor J.M.E. in 't Velt-Meijer, voorzitter van de strafkamer bij
de rechtbank te Rotterdam in de zaak Ramola, 23 oktober 1995, nr. 67.XNoot2Vonnis van de rechtbank Rotterdam van 16 mei 1995, p. 7.XNoot3Verhoor R.A.F. Gerding, plaatsvervangend hoofdofficier van justitie
te Rotterdam, 11 september 1995, nr. 11.XNoot4Verhoor J.M.E. in 't Velt-Meijer, voorzitter van de strafkamer bij
de rechtbank te Rotterdam in de zaak Ramola, 23 oktober 1995, nr. 67.XNoot5Verhoor R. de Groot, officier van justitie voor de criminele inlichtingendienst
te Rotterdam, 12 oktober 1995, nr. 54.XNoot6Verhoor R. de Groot, officier van justitie voor de criminele inlichtingendienst
te Rotterdam, 12 oktober 1995, nr. 54.XNoot1Gerechtshof s-Gravenhage 27 december 1995, niet gepubliceerd.XNoot1Verhoor C.V. van der Voort, officier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 79.XNoot2Verhoor C.V. van der Voort, officier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 79.XNoot1Verhoor C.V. van der Voort, officier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 79.XNoot1Verhoor C.V. van der Voort, officier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 79.XNoot2Verhoor C.V. van der Voort, officier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 79.XNoot3Verhoor J.L. Brand, korpschef regiopolitie Haaglanden en voorzitter
van de Raad van Hoofdcommissarissen, 2 november 1995, nr. 80.XNoot4Verhoor C.V. van der Voort, officier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 79.XNoot1Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage, 2
november 1995, nr. 80.XNoot1Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage, 2
november 1995, nr. 80.XNoot2Notitie van de adviesgroep drugsbestrijding Suriname, d.d. 17 maart 1992XNoot3Verhoor J.H. Suyver, secretaris-generaal bij het ministerie van Justitie,
6 november 1995, nr. 82.XNoot4Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, nr. 91.XNoot5Dat feit was al algemeen bekend sinds de huiszoekingen die in 1994 in
het kader van onder meer dit GVO gedaan zijn. Zie hierboven p. 222.XNoot1Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage, 2
november 1995, nr. 80.XNoot2Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage, 2
november 1995, nr. 80.XNoot3Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage, 2
november 1995, nr. 80.XNoot1Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, 9 november 1995, nr.
92.XNoot1Gesprek met W. Sorgdrager, minister van Justitie, 1 december 1995.XNoot2Gesprek met W. Sorgdrager, minister van Justitie, 1 december 1995, p.
9.XNoot3Gesprek met J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage, 23
november 1995.XNoot1Deze casusbeschrijving betreft de zaak Appie A. In het kader van de overval
op het AH-filiaal te Oosterbeek zijn er nog twee rechtszaken geweest. Deze
blijven buiten beschouwing gezien het feit dat de infiltratie- actie hierop
geen betrekking heeft.XNoot2Vonnis rechtbank Arnhem, parketnummer 05/075 090/92, 18 april 1995,
p. 28,29.XNoot1Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, 18 september 1995,
nr. 24.XNoot2Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, 18 september 1995,
nr. 24.XNoot3Processen-verbaal van pseudokoper A 807 van diverse ontmoetingen tussen
28 april 1992 en 10 december 1992.XNoot1Vonnis rechtbank Arnhem parketnummer 05/075 090/92, 18 april 1995,
p. 14, 15.XNoot2Vonnis rechtbank Arnhem parketnummer 05/075 090/92, 18 april 1995,
p. 42, 43 en 44.XNoot3Aanvullend proces-verbaal chef RCID Van Klaveren, 22 november 1995, Almelo.XNoot4Proces-verbaal van onderzoek door de leider van het exportteam Oosterlaken,
resumé hoofddossier, 19 juni 1995, Enschede.XNoot1Proces-verbaal chef RCID Van Klaveren, 14 juli 1995, Enschede.XNoot2Getuigenverklaring Oosterhof ter terechtzitting d.d. 14 september 1995,
Almelo.XNoot3Getuigenverklaring Van Klaveren ter zitting van 14 september 1995, p.3.XNoot1Doorlichting Gelderland-Midden, januari 1995, Arnhem.XNoot1Verhoor J.H.M. Willems, vice-president van het gerechtshof te Amsterdam,
23 oktober 1995, nr. 68.XNoot2Ambtsbericht Valente, 21 september 1995.XNoot1Verhoor W. M. van Gemert, hoofd landelijk rechercheteam Korps landelijke
politiediensten, 25 september 1995, nr. 27.XNoot2(Concept) Richtlijn van het College van procureurs-generaal van 21 november
1995 inzake medewerking van banken aan onderzoeken.XNoot3Verhoor O. R. Dros, teamleider kernteam Randstad Noord en Midden,
28 september 1995, nr. 31.XNoot4De commissie neemt hiermee de definitie over van de RAC-Werkgroep misdaadanalyse.XNoot1P. van Essen, Fenomeenaanpak, plaats van het crimineel proces in
bredere context, Algemeen Politieblad 144, 29 april 1995, 9, p.18–20.XNoot2Verhoor H. A. Jansen, hoofd regionale recherchedienst regiopolitie
Rotterdam- Rijnmond, nr. 14.XNoot1Verhoor W.C. van Amerongen, chef afdeling georganiseerde criminaliteit
regiopolitie Brabant-Zuid-Oost, 15 september 1995, nr. 13.XNoot2Verhoor G.J.C.M. Bakker, teamleider douanerecherche Fiscale inlichtingen-
en opsporingsdienst, 4 oktober 1995, nr. 41.XNoot3Zie ook A.B. Hoogenboom (red.), Financieel rechercheren. Een bundeling
van artikelen over financieel rechercheren in relatie tot de bestrijding van
de (georganiseerde) criminaliteit, Vuga, 's-Gravenhage, 1995 (Studiereeks
recherche; deel 5).XNoot1Verhoor J.J.Th.M. Pieters, officier van justite zware criminaliteit
en criminele inlichtingendienst te 's-Hertogenbosch, 13 september 1995, nr.
15.XNoot2Ministerie van Justitie, Verslag van het Meldpunt Ongebruikelijke
Transacties (MOT), Den Haag, 1995.XNoot3De FIOD wil meer eigen verantwoordelijkheid behouden bij financiële
onderzoeken; zie verder hoofdstuk 8 en bijlage 6, Organisaties hoofdstuk 7,
Bijzondere opsporingsdiensten.XNoot1Verhoor W.M. van Gemert, hoofd landelijk rechercheteam Korps landelijke
politiediensten, 25 september 1995, nr. 27.XNoot2Verhoor W.M. van Gemert, hoofd landelijk rechercheteam Korps landelijke
politiediensten, 25 september 1995, nr. 27.XNoot1CID-regeling 1995, artikel 1, lid c jo. art. 1 lid c Besluit Politieregisters.XNoot2Wet politieregisters, 21 juni 1990, stb. 414 (1990), Besluit politieregisters,
14 februari 1991, stb. 56 (1991), Wet persoonsregistraties, 28 december 1988,
stb. 665 (1988).XNoot3De opsomming en omschrijving is overgenomen van het Landelijke selectie-
en op- leidingsinstituut politie, Opleiding medewerker basispolitiezorg, cursistenwerkboek / module 4 eerste versie / 1994, p. 55–62.XNoot1Zie hoofdstuk 8 voor de verhoudingen tussen de CID en de tactische recherche.XNoot1Verhoor M. van Steeg, teamleider criminele inlichtingendienst regiopolitie
Utrecht, 29 september 1995, nr. 33.XNoot2Verhoor M. van Steeg, teamleider criminele inlichtingendienst regiopolitie
Utrecht, 29 september 1995, nr. 33.XNoot3Verhoor J. Koers, officier van justitie tevens hoofd unit zware criminaliteit
te Arnhem, 18 september 1995, nr. 24.XNoot1Zie ook J. Struiksma m.m.v. F.C.M.A. Michiels, Gewapend Bestuursrecht.
Een onderzoek naar de mogelijkheid om misdadige activiteiten te bestrijden
met behulp van de regelgeving op het gebied van de bouwvergunning, de milieuvergunning
en de aanbesteding, Tjeenk Willink, Zwolle, 1994.XNoot2Verhoor G.J.M. Corstens, hoogleraar straf- en strafprocesrecht aan
de Katholieke Universiteit Nijmegen, 7 september 1995, nr. 8.XNoot3Ministerie van Binnenlandse Zaken, Bestuurlijke aanpak van georganiseerde
criminaliteit, Gespreksnotitie voor de Projectgroep «bestuurlijke
aanpak van georganiseerde criminaliteit», Den Haag, 1994. Zie bijvoorbeeld
voor een regionaal initiatief: Werkgroep bestuurlijke aanpak zware georganiseerde
criminaliteit, Dieptepunt in een proces van normvervaging: Zware georganiseerde
criminaliteit en het openbaar bestuur in Gelderland, Flevoland en Overijssel, Arnhem, 1994.XNoot1Inmiddels heeft de Directie wetgeving van het ministerie van Justitie
een voorontwerp wijziging van de Wet politieregisters opgesteld.XNoot2Verhoor W.J.A. Paulissen, chef district Maasland regiopolitie Brabant-Noord,
voormalig teamleider kernteam Zuid, 28 september 1995, nr. 29.XNoot1Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot1Verhoor W.J.A. Paulissen, chef district Maasland regiopolitie Brabant-Noord,
voormalig teamleider kernteam Zuid, 28 september 1995, nr. 29.XNoot2Verhoor J. C. Riessen, hoofd justitiële bedrijfsvoering regiopolitie
Amsterdam- Amstelland, 18 oktober 1995, nr. 55.XNoot1Zie voor een overzicht de brief van de ministers van Justitie en van Binnenlandse
Zaken, Internationale politiële samenwerking, Tweede Kamer
der Staten-Generaal, 23 815, 1993–1994.XNoot2Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie
centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot1Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen divisie
centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot2Verhoor J.A. Blok, hoofdofficier van justitie te 's-Gravenhage,
2 november 1995, nr. 80.XNoot1Doorlichting Gelderland-Midden, januari 1995.XNoot2Zie de notitie betreffende het Landelijk informatie punt observatie (LIPO)
d.d. 4 maart 1991 en de notitie betreffende het LIPO en het Landelijk contactpunt
grensoverschrijdende observatie d.d. 10 april 1992. XNoot3Verhoor R. Karstens, hoofd Afdeling nationale coördinatie politiële
infiltratie Divisie centrale recherche informatie, 2 oktober 1995, nr. 39.XNoot4Zie R.D. Meerman, Infiltratie: wel of geen wettelijke basis?,
december 1994.XNoot5Zie ook E.A. Nadelmann, Cops across Borders, Pennsylvania State
University Press, 1993.XNoot6Verhoor R. Karstens, hoofd Afdeling nationale coördinatie politële
infiltratie Divisie centrale recherche informatie, 2 oktober 1995, nr. 39.XNoot7Arrondissementsparket Amsterdam, PV 7 juni 1995.XNoot1Notulen vergadering CTC, 6 februari 1995.XNoot2Verhoor R. Karstens, hoofd Afdeling nationale coördinatie politiële
infiltratie Divisie centrale recherche informatie, 2 oktober 1995, nr. 39.XNoot3Brief van het Landelijk bureau openbaar ministerie, 13 november 1995. XNoot4Verhoor R. Karstens, hoofd Afdeling nationale coördinatie politiële
infiltratie Divisie centrale recherche informatie, 2 oktober 1995, nr. 39.XNoot1Zie brief van de Dienst internationale samenwerking CRI, Afdeling liaisons,
d.d. 4 mei 1995. Ingegaan wordt op de vraag hoeveel buitenlandse liaison-officers
in Nederland zijn gestationeerd, op welke titel, door welke landen c.q. opsporingsdiensten.XNoot2Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie
centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot3Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen van
de Divisie centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot1Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie
centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot2Brief van het Landelijk bureau openbaar ministerie d.d. 13 november 1995.XNoot3Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie
centrale recherche Informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot4Doorlichting politieregio Noord- en Oost- Gelderland, 16 januari 1995.XNoot1Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk plaatsvervangend
hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie centrale recherche
informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot2Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie
centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot1Verhoor R. Karstens, hoofd Afdeling nationale coördinatie politiële
infiltratie Divisie centrale recherche informatie, 2 oktober 1995, nr. 39.XNoot2Eindrapportage Werkgroep infiltratie, april 1995, p. 42.XNoot3Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd van unit zware
criminaliteit, 27 oktober 1995, nr. 73.XNoot1Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie
centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot2Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie
centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot3Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd, respectievelijk
plaatsvervangend hoofd Afdeling coördinatie criminele inlichtingen Divisie
centrale recherche informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot1A.W.M. Heijden (red.), Criminele inlichtingen. De rol van de Criminele
Inlichtingendiensten bij de aanpak van de georganiseerde misdaad, Vuga,
's-Gravenhage, 1993.XNoot2Zie voor een volledige opsomming artikel 6 CID-regeling (1995).XNoot3Volgens de CID-regeling 1995 (artikel 1) moet onder een CID-subject een
natuurlijk persoon of rechtspersoon worden verstaan die als verdachte betrokken
is, of naar redelijkerwijs kan worden vermoed als verdachte betrokken zal
worden bij enig misdrijf dat een ernstige inbreuk op de rechtsorde maakt.
Van een grijze-veld- subject is nog niet zeker of de (rechts)- persoon kan
worden aangemerkt als subject. Verder wordt met informantencoderingen het
uniforme coderingssysteem op personalia van de informanten bedoeld. Door de
landelijke aanmelding kan worden gecheckt of reeds andere regio's werken met
een informant.XNoot1Verhoor D. van Teijlingen en J. van Looijen, chef respectievelijk
plaatsvervangend chef criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
18 september 1995, nr. 22.XNoot2Zie ook E.L.A.M. Kerf (red.), Inkijk in: Criminele Inlichtingendiensten
Misdaadanalyse en Pseudokoop, Opleidingsinstituut voor criminaliteitsbeheersing
rechercheschool, Zutphen, 1989. XNoot3Zie verder bijlage 6 Organisaties van de opsporing, hoofdstuk 3 Criminele
inlichtingendiensten.XNoot1Verhoor D. van Teijlingen en J. van Looijen, chef respectievelijk
plaatsvervangend chef criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
18 september 1995, nr. 22.XNoot2Zie Rapport Recherche Advies Commissie, Ethische aspecten van CID-werkzaamheden, juni 1995.XNoot3Zie ook verslag Themadagen regionale coördinatoren CID 16 en
17 maart 1995, Raad van Hoofdcommissarissen/Rechercheschool.XNoot1Verhoor A.M. Mosterd, hoofd criminele inlichtingendienst van de regiopolitie
Hollands Midden, 14 september 1995, nr. 21.XNoot2Over toegang en vertrekking beslist de korpsbeheerder, binnen de door
de wettelijke regeling getrokken grenzen. Alleen aan CID-rechercheurs kan
blijkens artikel 10 CID-regeling 1995 toegang tot het register worden verleend.
De beheerder kan op grond van artikel 11 BPolR verstrekking aan opsporingsambtenaren
weigeren. De wettelijke regeling sluit op zich verstrekking aan de reguliere
politie en aan bijzondere opsporingsdiensten niet uit.XNoot3Zie voor verslagen van de vergaderingen van de Begeleidingscommissie CID
in de periode 1987 tot 1993 bijlage 1.XNoot1Verhoor A.M. Mosterd, hoofd criminele inlichtingendienst van de regiopolitie
Hollands Midden, 14 september 1995, nr. 21.XNoot2Verhoor D. van Teijlingen en J. van Looijen, chef respectievelijk
plaatsvervangend chef criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
18 september 1995, nr. 22.XNoot3Zie meer uitgebreid over het runnen van informanten hoofdstuk 5.XNoot4Verhoor D. van Teijlingen en J. van Looijen, chef respectievelijk
plaatsvervangend chef criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
18 september 1995, nr. 22.XNoot1Zie ook hoofdstuk 5 informanten.XNoot2Zie bijvoorbeeld Regiopolitie Amsterdam- Amstelland R.J.T. van Velsen,
B. Visser en A.O. van der Kerk, De criminele informatiehuishouding,
1 juni 1994.XNoot3Verhoor D. van Teijlingen en J. van Looijen, chef respectievelijk
plaatsvervangend chef criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
18 september 1995, nr. 22.XNoot1Verhoor M. van Steeg, Teamleider RCID Utrecht, 29 september 1995,
nr. 33.XNoot2Verhoor P.C. van Duyne, onderzoeker ministerie van Justitie, 14 september
1995, nr. 19.XNoot3Verhoor D. van Teijlingen en J. van Looijen, chef respectievelijk
plaatsvervangend chef criminele inlichtingendienst van de regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
18 september 1995, nr. 22.XNoot1Verhoor A.M. Mosterd, hoofd criminele inlichtingendienst van de regiopolitie
Hollands Midden, 14 september 1995, nr. 21.XNoot1Artikel 6 CID-regeling 1995.XNoot2Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd en plaatsvervangend
hoofd afdeling criminele inlichtingen van de Divisie Centrale Recherche Informatie,
14 september 1995, nr. 020.XNoot3Verhoor B.N. Barendregt en H.J.C.M. Theeuwes, hoofd respectievelijk
plaatsvervangend hoofd afdeling coördinatie criminele inlichtingen van
de Divisie Centrale Recherche Informatie, 14 september 1995, nr. 20.XNoot4Gebruikershandleiding CIDSI-systeem; A. Decnop, Rapport Vooronderzoek
CIDSI-project fase III, 23 februari 1995; Presentatie CIDSI m.b.t. landelijke
afspraken rondom de CID-subjectenIndex d.d. 9 september 1993.XNoot5Zie verder bijlage 6.XNoot1Artikel 13 CID-regeling 1995 en artikel 13 BPolR.XNoot2Artikel 552i, lid 2 WvSv.XNoot3Verhoor F.C.V. de Groot, officier van justitie Landelijk bureau Openbaar
Ministerie, voormalig officier van justitie criminele inlichtingendiensten
in het arrondissement 's-Gravenhage, 18 september 1995, nr. 23.XNoot1Verhoor I.E.W. Gonzales, officier van justitie te Haarlem, tevens
officier van justitie zware criminaliteit en kernteamofficier, 28 september
1995, nr. 32.XNoot1Verhoor M. van Steeg, teamleider criminele inlichtingendienst van
de regiopolitie Utrecht, 29 september 1995, nr. 33.XNoot2Verhoor M.A. Straver, korpschef regiopolitie Kennemerland, 16 oktober
1995, nr. 56.XNoot1De rol van de technische recherche laat de commissie hier buiten beschouwing.XNoot1Het gaat hier steeds om de tactische recherche en niet de technische recherche.XNoot2Van alle regios zijn stukken ontvangen zoals jaarverslagen van de RCID-en,
organisatieschemas, voortgangsrapportages van opsporingsonderzoeken, evaluatieverslagen
over gedaan onderzoek, beleidsplannen, overzichten van overlegstructuren,
onderzoeksdossiers, projectplannen, samenwerkingsconvenanten o.a. met bijzondere
opsporingsdiensten, gedragscodes, handboeken etc.XNoot3Zie bijlage 1 voor verdere onderbouwing van deze keuze.XNoot1Zie voor opvattingen regiopolitie Amsterdam-Amstelland B.Th. de Koningh
en B.J.A.M. Welten, Visie op de recherchefunctie 1994, november
1994.XNoot1Verhoor J. Wiarda, korpschef regiopolitie Utrecht, 4 oktober 1995,
nr. 43.XNoot1Verhoor B.J.A.M. Welten, chef Centrale Recherche van de regiopolitie
Amsterdam- Amstelland, 11 september 1995, nr. 12.XNoot2Zie ook verslagen van de vergaderingen van de Recherche advies commissie
(RAC) 1994.XNoot1Verhoor M.A. Straver, korpschef regiopolitie Kennemerland, 16 oktober
1995, nr. 056.XNoot1Regiopolitie Haaglanden AT: Voorbeelden van de schriftelijke neerslag
bij de inzet van het AT (aanvraagformulieren, journaals, pv's), en een overzicht
1995 van de inzet AT; Regiopolitie IJsselland AT Noord-Oost Nederland, Jaarverslag
1994 Interregionaal AT Noord-Oost Nederland en een brochure met informatie
over het AT; Regiopolitie Amsterdam- Amstelland, AT Noord-Holland, Convenant
samenwerkingsverband tussen het regionale politiekorps Amsterdam-Amstelland
en de regionale politiekorpsen Gooi en Vechtstreek, Kennemerland, Noord-Holland-
Noord en Zaanstreek-Waterland aangaande Arrestatieteam-werkzaamheden d.d.
14 september 1994 en aanvraagformulieren inzet AT.XNoot1Verhoor R. Karstens, hoofd van de Afdeling nationale coördinatie
politiële infiltratie bij de Divisie centrale recherche- informatie,
2 oktober 1995, nr. 39.XNoot1Verhoor W.M. van Gemert, hoofd Landelijk Rechercheteam bij het Korps
Landelijke Politiediensten, 25 september 1995, nr. 27.XNoot1Verhoor R. Karstens, hoofd van de afdeling nationale coördinatie
politiële infiltratie bij de Divisie Centrale Recherche Informatie, 2
oktober 1995, nr. 39.XNoot1Verhoor A. Kloosterman, observatie- rechercheur, 13 september 1995,
nr. 16.XNoot1Verhoor A. Broere, chef arrestatieteam van de regiopolitie Rotterdam-Rijnmond,
14 september 1995, nr. 18.XNoot1Verhoor A.A.M. Hellemonds, hoofd Dienst Technische Operaties Ondersteuning
bij het Korps Landelijke Politiediensten, nr. 17.XNoot2Zie voor een meer uitgebreide beschouwing hoofdstuk 6 Infiltratie.XNoot1Verhoor A.A.M. Hellemons, hoofd Dienst Technische Operationele Ondersteuning
bij het Korps Landelijke Politiediensten, nr. 17.XNoot1Zie voor een nadere beschouwing bijlage 6.XNoot1Zie voor uitsplitsing per kernteam bijlage 7 organisaties.XNoot2Projectbureau aanpak zware georganiseerde criminaliteit, Tot de kern:
een evaluatie van het inrichten en functioneren van de kernteams, 1994.XNoot1Verhoor J. Wilzing, korpschef regiopolitie IJsselland, 6 september
1995, nr. 3.XNoot2Zie bijvoorbeeld het Jaarplan 1995 Kernteam Amsterdam-Amstelland / Gooi
en Vechtstreek.XNoot3Verhoor H.A. Jansen, hoofd regionale recherchedienst van de regiopolitie
Rotterdam-Rijnmond, 13 september 1995, nr. 14.XNoot1Plan van aanpak Inrichting landelijk rechercheteam bij het Korps landelijke
politiediensten d.d. 15 december 1994; Samenwerkingsregeling landelijk rechercheteam
en kernteams d.d. 8 januari 1995.XNoot2Verhoor W.J.A. Paulissen, chef district Maasland van de regiopolitie
Brabant- Noord, voormalig teamleider Kernteam Zuid, 28 september 1995, nr.
29.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en G.P. van de Beek, hoofd Directie Politie
respectievelijk projectleider georganiseerde criminaliteit bij het ministerie
van Justitie, 11 september 1995, nr. 9.XNoot2Zie voor verschillende voorbeelden hoofdstuk 6 infiltratie.XNoot1Zie meer uitgebreid hoofdstuk 7, paragraaf fenomeenonderzoek.XNoot2Regeling landelijk rechercheteam, 13 november 1995, Stct. 220.XNoot1Verhoor I.E.W. Gonzales, officier van justitie te Haarlem, tevens
officier van justitie zware criminaliteit en kernteamofficier, 28 september
1995, nr. 32.XNoot2E.F.G.M. Gelderman, Vroegsporing onder controle van de CRC?, Trema
1995/7: 220–226.XNoot1Verhoor E.F.G.M. Gelderman, vice-president van de rechtbank te 's-Hertogenbosch,
coördinerend rechter-commissaris georganiseerde criminaliteit, 20 oktober
1995, nr. 66.XNoot1De persoonsregistratie bij de bijzondere opsporingsdiensten valt onder
het regime van de Wet persoonsregistraties (WPR). Zolang de gegevens die zijn
opgenomen in de persoonsregistratie van de CID rechtmatig zijn verkregen en
in overeenstemming met het doel van de registratie is een eigen CID voor de
bijzondere opsporingsdiensten niet in strijd met de Wet Persoonsregistratie
(art. 5).XNoot2Zie voor voorbeeld hoofdstuk 4 observatie.XNoot1Verhoor H.M. Huisman, hoofd Douane Informatiecentrum, 2 oktober 1995,
nr. 37.XNoot2Verhoor H.M. Huisman, hoofd Douane Informatiecentrum, 2 oktober 1995,
nr. 37.XNoot3Zie meer uitgebreid hoofdstuk 3.XNoot1Brief De Jongh aan Van Blijswijk, 14 maart 1995.XNoot2Verhoor G.J.C.M. Bakker, teamleider douanerecherche bij de Fiscale
Inlichtingen- en Opsporingsdienst, 4 oktober 1995, nr. 41.XNoot1Zie verder hoofdstuk 3.XNoot2Zie hiervoor meer uitgebreid hoofdstuk 3.XNoot3Verhoor G.J.C.M. Bakker, teamleider douanerecherche bij de Fiscale
Inlichtingen- en Opsporingsdienst, 4 oktober 1995, nr. 41.XNoot4Verhoor G.J.C.M. Bakker, teamleider douanerecherche bij de Fiscale
Inlichtingen- en Opsporingsdienst, 4 oktober 1995, nr. 41.XNoot1ECD Jaarwerkplan 1995, p. 5.XNoot1Jaarverslag Schipholteam 1994, p.1.XNoot2Jaarverslag Schipholteam 1994, p. 4, 6, 7. Zie verder bijlage 6, hoofdstuk
7.XNoot3Jaarverslag Schipholteam 1994, p. 9.XNoot4Brief van de minister van Justitie aan de Tweede Kamer van 19 mei 1995, Een nieuw politiebestel in de jaren negentig, Tweede Kamer, vergaderjaar
1994–1995, 21 461, nr. 65.XNoot1Verhoor K. Kuijper, hoofd Rijksrecherche bij het parket procureur-generaal
te Amsterdam, 19 oktober 1995.XNoot1Zie bijvoorbeeld het jaarverslag 1994 Binnenlandse veiligheidsdienst,
Den Haag, 1995.XNoot2Vergelijk Binnenlandse veiligheidsdienst, Ethiek en integriteit van
het openbaar bestuur, ministerie van Binnenlandse Zaken, Den Haag,
1994.XNoot1Dienst bijzondere recherchezaken van de CRI.XNoot2Verhoor P.M.H. van der Molen-Maesen, landelijk terreur- en BVD-officier
van justitie, voorheen officier van justitie criminele inlichtingendiensten
te Utrecht, 16 oktober 1995, nr. 57.XNoot1Brief minister van Justitie, 10 maart 1992.XNoot2Verhoor N.H.E. van Helten, directeur Democratische Rechtsorde bij
de Binnen- landse veiligheidsdienst, 29 september 1995, nr. 34.XNoot1Verhoor N.H.E. van Helten, directeur Democratische Rechtsorde bij
de Binnen- landse veiligheidsdienst, 29 september 1995, nr. 34.XNoot2Verhoor N.H.E. van Helten, directeur Democratische Rechtsorde bij
de Binnenlandse veiligheidsdienst, 29 september 1995, nr. 34.XNoot3Zie Verslag van de Commissie relatie BVD-CRI, Meer coöperatief,
minder exclusief, ministerie van Binnenlandse Zaken, Den Haag, 1991.XNoot1Artikel 15 lid 2 WPolR j° artikelen 17 en 22 WIV.XNoot1H. de Doelder. e.a. (red.), Taak en functioneren van het OM,
Gouda Quint, Arnhem, 1994.XNoot2Commissie Openbaar Ministerie (o.v.v J.P.H. Donner), Het functioneren
van het Openbaar Ministerie binnen de rechtshandhaving, ministerie van
Justitie, 's-Gravenhage, 1994. Rapport van werkgroep 6, R.A. Gonsalves (voorz.),Structuur van de aanpak van georganiseerde misdaad, 1994 (Uitvoering
rapport commisie Donner). Ministerie van Justitie, Plan van aanpak: reorganisatie
openbaar ministerie, Den Haag, 1995. Zie ook Jaarverslag 1994 Openbaar
Ministerie, Het OM in beweging, ministerie van Justitie, Den Haag,
1995.XNoot1Verhoor J.M. Valente, voormalig officier van justitie te Amsterdam,
4 oktober 1995, nr. 40.XNoot1Zie bijvoorbeeld het verslag van de vergadering van het Coördinerend
beleidsoverleg (CBO) d.d. 28 juni 1995, parket procureur-generaal 's-Hertogenbosch,
R.A. Gonsalves.XNoot2Concept-verslag conferentie Coördinerend beleidsoverleg d.d. 8 en
9 mei 1995, gewijd aan de criteria ter selectie van onderzoeken naar criminele
groeperingen en een betere wijze van prioriteitsstelling; Notitie inzake het
nader vaststellen van een procedure ter voorbereiding van de onderzoeksprioriteiten
in het kader van het optreden tegen georganiseerde misdaad.XNoot1Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureur-generaal
bij het gerechtshof te 's-Gravenhage en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot2Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van Procureurs-Generaal, 6
november 1995, nr. 83, p. 14.XNoot1Verhoor R.A. Gonsalves, procureur-generaal bij het gerechtshof te
's-Hertogenbosch, 6 september 1995, nr. 4.XNoot2Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureur-generaal
bij het gerechtshof te 's-Gravenhage en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot1Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureur-generaal
bij het gerechtshof te 's-Gravenhage en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot2Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van Procureurs-Generaal, 6
november 1995, nr. 83.XNoot3Commissie openbaar ministerie, 23 april 1994.XNoot1Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van procureurs-generaal, 6
november 1995, nr. 83.XNoot2Gedeelten uit de notulen van de Vergadering van procureurs-generaal, met
bijbehorende belegstukken; Gedeelten uit de notulen van de Vergaderingen d.d.
25 januari 1995, 7 februari 1995 en 22 februari 1995 van het College van procureurs-generaal,
met bijbehorende belegstukken.XNoot3Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureur-generaal
bij het gerechtshof te 's-Gravenhage en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot4Brief minister van Justitie aan de voorzitter van het college van
procureurs-generaal, 1 juni 1995.XNoot5Brief minister van Justitie aan College van procureurs-generaal,
9 juni 1995.XNoot6Zie het hoofdstuk Infiltratie voor de preciese voorwaarden.XNoot7Brief voorzitter College van procureurs- generaal aan de hoofdofficieren
van justitie, 15 juni 1995.XNoot8Zie A.C. 't Hart, Openbaar ministerie en rechtshandhaving: Een verkenning, Gouda Quint, Arnhem, 1994. Zie ook Schalken (red.), Magistraat
met beleid: de officier van justitie en zijn omgeving, opstellen aangeboden
aan mr. C. van Steenderen bij zijn afscheid als hoofdofficier van Justitie
te Amsterdam op 25 september 1992, Gouda Quint, Arnhem, 1992.XNoot9Politiewet, artt. 22 en 27.XNoot10U. Rosenthal en A. Cachet, De bedrieglijke eenvoud van het (mede)beheer, in: T.M. Schalken e.a. (red.), Magistraat met beleid: de officier
van justitie en zijn omgeving, Gouda Quint, Arnhem, 1992, pp. 129–143.XNoot1Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van procureurs-generaal, 6
november 1995, nr. 83.XNoot2Zie bijvoorbeeld arrondissementsparket Haarlem, verslag van beleidsprioriteiten
voor het parket Haarlem in 1993, het plan van aanpak taakgebied bestrijding
georganiseerde criminaliteit: beleidsintenties en beleidsdoelstellingen d.d.
26 juli 1993; Planning en Control 1995 Zware georganiseerde criminaliteit.XNoot1Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd unit zware
criminaliteit, 18 oktober 1995, nr. 24.XNoot2Verhoor J.H. Suyver, secretaris-generaal bij het ministerie van Justitie,
6 november 1995, nr. 82.XNoot1Verhoor R.A. Gonsalves, procureur-generaal bij het gerechtshof te
's-Hertogenbosch, 6 september 1995, nr. 4.XNoot2Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van procureurs-generaal, 6
november 1995, nr. 83.XNoot1Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van procureurs-generaal, 6
november 1995, nr. 83.XNoot2Brief procureur-generaal Den Bosch aan hoofdofficieren, van justitie
19 mei 1995.XNoot1Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van procureurs-generaal, 6
november 1995, nr. 83.XNoot2Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van procureurs-generaal, 6
november 1995, nr. 83.XNoot3Verhoor A.W.H. Docters van Leeuwen, procureur-generaal bij het gerechtshof
te 's-Gravenhage en voorzitter van het College van procureurs-generaal, 6
november 1995, nr. 83.XNoot1Verhoor A.C. Maan, officier van justitie zware, georganiseerde criminaliteit
te Amsterdam, 29 september 1995, nr. 35.XNoot2Verhoor F.C.V. de Groot, officier van justitie bij het Landelijk
bureau openbaar ministerie, voormalig officier van justitie voor de criminele
inlichtingendiensten in het arrondissement Den Haag, 18 september 1995, nr.
23.XNoot3Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureur-generaal
bij het gerechtshof te 's-Gravenhage en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot1Verhoor J.W.P. Snijders, officier van justitie criminele inlichtingendiensten
te Haarlem, 9 oktober 1995, nr. 47.XNoot1Verhoor F.C.V. de Groot, officier van justitie bij het landelijk
bureau openbaar ministerie, voormalig officier van justitie voor de criminele
inlichtingendiensten in het arrondissement Den Haag, 18 september 1995, nr.
23.XNoot2Verhoor F.C.V. de Groot, officier van justitie bij het Landelijk
bureau openbaar ministerie, voormalig officier van justitie voor de crimineleinlichtingendiensten
in het arrondissement Den Haag, 18 september 1995, nr. 23.XNoot3Verhoor P.M.H. van der Molen-Maesen, landelijk terreur- en BVD-officier
van justitie, voormalig officier van justitie criminele inlichtingendiensten
te Utrecht, 16 oktober 1995, nr. 57.XNoot1Verhoor F.C.V. de Groot, officier van justitie bij het Landelijk
bureau openbaar ministerie, voormalig officier van justitie voor de criminele
inlichtingendiensten in het arrondissement Den Haag, 18 september 1995, nr.
23.XNoot2Verhoor A.C. Maan, officier van justitie zware, georganiseerde criminaliteit
te Amsterdam, 29 september 1995, nr. 35.XNoot1Verhoor J. Koers, officier van justitie te Arnhem, hoofd unit zware
criminaliteit, 18 oktober 1995, nr. 24. 5.XNoot2Verhoor R.A.F. Gerding, plaatsvervangend hoofdofficier van justitie
te Rotterdam, 11 september 1995, nr. 11.XNoot1Instellingsbesluit Centrale Toetsingscommissie (CTC) d.d. 7 december 1994
en de modelbrief d.d. 7 december 1994 van de procureurs-generaal aan de hoofdofficieren
van justitie inzake de instelling van de CTC.XNoot1Verhoor J.M. Jansen, hoofdofficier van justitie te 's-Hertogenbosch
en voorzitter van de Centrale Toetsingscommissie, 16 oktober 1995, nr. 58.XNoot2Verhoor J.M. Jansen, hoofdofficier van justitie te 's-Hertogenbosch
en voorzitter van de Centrale Toetsingscommissie, 16 oktober 1995, nr. 58.XNoot3 Zie brief van de voorzitter van de Centrale toetsingscommissie (CTC)
d.d. 22 december 1994 aan de hoofdofficieren van justitie inzake de meldingsplicht
CTC.XNoot1Verhoor J.M. Jansen, hoofdofficier van justitie te 's-Hertogenbosch
en voorzitter van de Centrale toetsingscommissie, 16 oktober 1995, nr. 58.XNoot1Verhoor J.M. Jansen, hoofdofficier van justitie te 's-Hertogenbosch
en voorzitter van de Centrale toetsingscommissie, 16 oktober 1995, nr. 58.XNoot1Verhoor J.M. Jansen, hoofd-officier van justitie te 's-Hertogenbosch
en voorzitter van de Centrale toetsingscommissie, 16 oktober 1995, nr. 58.XNoot1Verhoor W.J.A. Paulissen, voormalig teamleider Kernteam Zuid, 28
september 1995, nr. 2.XNoot2Verhoor J.M. Jansen, hoofd-officier van justitie te 's-Hertogenbosch
en voorzitter van de Centrale toetsingscommissie, 16 oktober 1995, nr. 58.XNoot1Verhoor W. Sorgdrager, minister van Justitie, voormalig procureur-generaal
bij het gerechtshof te 's-Gravenhage en Arnhem, 9 november 1995, nr. 92.XNoot1Arrondissementsrechtbank 's-Hertogenbosch (E. Gelderman), Notulen van
het eerste landelijke overleg van de coördinerende rechters-commissarissen
d.d. 11 mei 1995 met een verkennende «brainstorming» met J. Naeyé,
G. Knigge en A. Patijn.XNoot2Arrondissementsrechtbank Zwolle, Concept-reglement voor de Landelijke
vergadering van rechters-commissarissen in strafzaken; Gedachtenweergave over
de invulling van functie en taak van de nieuwe coördinerend rechter-commissaris.XNoot1Verhoor E.F.G.M. Gelderman, vice-president van de rechtbank te 's-Hertogenbosch,
coördinerend rechter-commissaris zware, georganiseerde criminaliteit,
20 oktober 1995, nr. 66.XNoot1Verhoor E.F.G.M. Gelderman, vice-president van de rechtbank te 's-Hertogenbosch,
coördinerend rechter-commissaris zware, georganiseerde criminaliteit,
20 oktober 1995, nr. 66.XNoot1Verhoor M. van Steeg, teamleider bij de criminele inlichtingendienst
van de regiopolitie Utrecht, 29 september 1995, nr. 33.XNoot2Verhoor E.E. Nordholt, korpschef regiopolitie Amsterdam-Amstelland,
19 oktober 1995, nr. 62.XNoot1Verhoor J. Wiarda, korpschef regiopolitie Utrecht, 4 oktober 1995,
nr. 43.XNoot2Verhoor P.D. IJzerman, korpschef regiopolitie Twente, 7 september
1995, nr. 5.XNoot1Verhoor P.D. IJzerman, korpschef regiopolitie Twente, 7 september
1995, nr. 5.XNoot2Verhoor J. Wiarda, korpschef regiopolitie Utrecht, 4 oktober 1995,
nr. 43.XNoot1Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot2Art. 1 sub k CID-regeling 1995 en art. 1 sub f Wet politieregisters.XNoot3Verhoor E.M.A. Schmitz, staatssecretaris van Justitie, voormalig
korpsbeheerder regiopolitie Kennemerland, nr. 63.XNoot4Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot5Verhoor W.C. van Amerongen, chef Afdeling georganiseerde criminaliteit
regiopolitie Brabant-Zuid-Oost, 13 september 1995, nr. 13.XNoot6Ministerie van Binnenlandse Zaken, interne notitie over de verantwoordelijkheid
van de korpsbeheerder en de korpschef voor de toepassing van opsporingsmethoden,
oktober 1995.XNoot1Verhoor E.M.A. Schmitz, staatssecretaris van Justitie, voormalig
korpsbeheerder regiopolitie Kennemerland, nr. 63.XNoot2Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot3Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot4Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot1Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot2Verhoor M.A. Straver, korpschef regiopolitie Kennemerland, 16 oktober
1995, nr.56.XNoot3Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot1Verhoor E.M. d'Hondt, korpsbeheerder regiopolitie Gelderland-Zuid
en voorzitter van het Korpsbeheerdersberaad, 6 november 1995, nr. 81.XNoot2Discussienotitie ministerie van Binnenlandse Zaken, De verantwoordelijkheid
van de korpsbeheerder en de korpschef voor de toepassing van opsporings-methoden,
20-09-1995; Reacties van Docters van Leeuwen (11-10-1995), Hennekens (10-10-1995)
en Corstens (30-09-1995).XNoot1Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot2Verhoor J.H. Suyver, secretaris-generaal van het ministerie van Justitie,
6 november 1995, nr. 82.XNoot1Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot2Verhoor H.P. Wooldrik en G.P. van der Beek, hoofd directie politie
respectievelijk projectleider georganiseerde criminaliteit bij het ministerie
van Justitie, 11 september 1995, nr. 9.XNoot3Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot4Kamerstuk 22 838, nrs. 1–2, 1992–1993; deze nota gaf
uitvoering aan de motie Kraaijenbrink-Jurgens.XNoot1Verhoor J.H. Suyver, secretaris-generaal van het ministerie van Justitie,
6 november 1995, nr. 82.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en G.P. van der Beek, hoofd Directie politie,
respectievelijk projectleider georganiseerde criminaliteit bij het ministerie
van Justitie, 11 september 1995, nr. 9.XNoot2Verhoor J.H. Suyver, secretaris-generaal van het ministerie van Justitie,
6 november 1995, nr. 82.XNoot3Verhoor J. H. Suyver, secretaris-generaal van het ministerie van
Justitie, 6 november 1995, nr. 82.XNoot4Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot1Verhoor A. Patijn, raadadviseur bij de Directie wetgeving van het
ministerie van Justitie, 6 november 1995, nr. 85.XNoot2Verhoor A. Patijn, raadadviseur bij de Directie wetgeving van het
ministerie van Justitie, 6 november 1995, nr. 85.XNoot1Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot2Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en G.P. van der Beek, hoofd Directie politie
respectievelijk, projectleider georganiseerde criminaliteit bij het ministerie
van Justitie, 11 september 1995, nr. 9.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en A. Zwanenburg, hoofd Directie Politie van
het ministerie van Justitie respectievelijk secretaris Centrale toetsingscommissie,
23 oktober 1995, nr. 70.XNoot2Verhoor H.P. Wooldrik en A. Zwanenburg, hoofd Directie politie van
het ministerie van Justitie, respectievelijk secretaris Centrale toetsingscommissie,
23 oktober 1995, nr. 70.XNoot3Verhoor H.P. Wooldrik en A. Zwanenburg, hoofd Directie politie van
het ministerie van Justitie, respectievelijk secretaris Centrale toetsingscommissie,
23 oktober 1995, nr. 70.XNoot1Verhoor E.M.H. Hirsch Ballin, voormalig minister van Justitie, 9
november 1995, nr. 91.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en G.P. van der Beek, hoofd Directie politie,
respectievelijk projectleider georganiseerde criminaliteit bij het ministerie
van Justitie, 11 september 1995, nr. 9.XNoot1Verhoor E. van Thijn, voormalig minister van Binnenlandse Zaken,
november 1995, nr. 87.XNoot2Verhoor H.F. Dijkstal, minister van Binnenlandse Zaken, voormalig
lid van de Tweede Kamer voor de VVD en lid van de vaste Commissies voor Justitie
en voor de politie, 9 november 1995, nr. 93.XNoot3Verhoor H.F. Dijkstal, minister van Binnenlandse Zaken, voormalig
lid van de Tweede Kamer voor de VVD en lid van de vaste Commissies voor Justitie
en voor de politie, 9 november 1995, nr. 93.XNoot1Verhoor A. Patijn, raadadviseur bij de Directie wetgeving van het
ministerie van Justitie, 6 november 1995, nr. 85.XNoot1Verhoor H.F. Dijkstal, minister van Binnenlandse Zaken, voormalig
lid van de Tweede Kamer voor de VVD en lid van de vaste Commissies voor Justitie
en voor de politie, 9 november 1995, nr. 93.XNoot1Verhoor G.J.M. Corstens, hoogleraar straf-- en straf-procesrecht
aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, 7 september 1995, nr. 8.XNoot1Verhoor H.P. Wooldrik en G.P. van de Beek, hoofd Directie politie
respectievelijk project- leider georganiseerde criminaliteit bij het ministerie
van Justitie, 11 september 1995, nr. 9.XNoot1Verhoor A.H. Korthals, lid van de Tweede Kamer voor de VVD, 6 november
1995, nr. 85.XNoot2Verhoor G.J. Wolffensperger, lid van de Tweede Kamer voor D66, 8
november 1995, nr. 86.XNoot3Verhoor P.R. Stoffelen, voormalig lid van de Tweede Kamer voor de
PvdA, 8 november 1995, nr. 89.XNoot1Verhoor V.A.M. van der Burg, lid van de Tweede Kamer voor het CDA,
9 november 1995, nr. 90.XNoot2Zie hiervoor uitgebreid hoofdstuk 3.XNoot1Verhoor L.C. Brinkman, voormalig lid van de Tweede Kamer voor het
CDA, 8 november 1995, nr. 88.XNoot2Verhoor L.C. Brinkman, voormalig lid van de Tweede Kamer voor het
CDA, 8 november 1995, nr. 88. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24072-11.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl