Wijz. regeling DNA-onderzoek in strafzaken ivm vaststellen uiterlijk waarneembare persoonskenmerken uit celmateriaal; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28072, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

08-05-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

28072 nr. 5

01-05-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding2. Inhoud van het wetsvoorstel3. Artikelsgewijze toelichtingArtikel 151dArtikel 195fOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28072Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 58 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 072Wijziging van de regeling van het DNA-onderzoek in strafzaken in verband
met het vaststellen van uiterlijk waarneembare persoonskenmerken uit celmateriaalnr. 5NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 1 mei 20021. InleidingMet belangstelling heb ik kennis genomen van het verslag van de verschillende
fracties met betrekking tot het onderhavige wetsvoorstel. Het verheugt mij
dat een groot aantal fracties het voorgestelde DNA-onderzoek naar uiterlijk
waarneembare persoonskenmerken van de onbekende verdachte onderschrijven.
De leden van de PvdA-fractie kunnen zich vooralsnog met het voorstel verenigen,
temeer nu volgens hen waarborgen en beperkingen waaronder het voorgestelde
DNA-onderzoek mag plaatsvinden helder en duidelijk in het voorstel zijn gegeven.
De leden van de VVD-fractie geven aan met enthousiasme kennis te hebben genomen
van het onderhavige wetsvoorstel. Het wetsvoorstel past in het streven naar
een ruim gebruik van DNA ten behoeve van de opsporing, waarvan zij voorstander
zijn. De leden van de CDA-fractie beoordelen het positief dat de mogelijkheden
om DNA-onderzoek aan te wenden bij het opsporen en oplossen van zware en middelzware
criminaliteit door dit wetsvoorstel worden uitgebreid. Ook de leden van de
D66-fractie beschouwen het voorgestelde DNA-onderzoek als een belangrijk hulpmiddel
bij het opsporen van verdachten. Tot slot kunnen de leden van de fractie van
GroenLinks, de SP, de ChristenUnie en de SGP de strekking van het wetsvoorstel
onderschrijven. In het verslag is een aantal vragen gesteld en opmerkingen
gemaakt. Graag maak ik van de gelegenheid gebruik op deze opmerkingen te reageren
en de gestelde vragen te beantwoorden.Het verheugt mij dat de leden van de PvdA-fractie de opvatting van de
regering delen dat als criterium voor de begrenzing tot uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken het belang van niet-weten van betrokkene dient te worden
gehanteerd. Hun mening dat onder de uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
die op grond van dit criterium van DNA-onderzoek dienen te worden uitgesloten,
ook kenmerken kunnen vallen die zich onderscheiden middels andere zintuiglijke
waarneming dan via zicht (bijvoorbeeld in het geval van het afscheiden van
een bepaalde geur), deel ik. Onder uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
zijn begrepen die fysieke persoonskenmerken die bij ieder individu uiterlijk
zichtbaar zijn en die gewoonlijk ook kunnen worden gebruikt voor het maken van een compositietekening met behulp waarvan de identiteit van
de mogelijke dader kan worden vastgesteld. Dat betekent dat persoonskenmerken
die niet voor een ieder zichtbaar zijn, maar wel kunnen worden waargenomen,
zoals bijvoorbeeld de lichaamsgeur van een persoon, buiten de reikwijdte van
het begrip «uiterlijk waarneembare persoonskenmerken» vallen.De leden van de D66-fractie zijn van oordeel dat het gebruik van DNA-materiaal
steeds gebonden moet zijn aan heldere ethische voorwaarden, bijvoorbeeld ten
aanzien van de privacy. Een breed maatschappelijk debat over deze voorwaarden
is, zo stelt ook de Registratiekamer (nu: College bescherming persoonsgegevens),
van groot belang (zie haar advies over dit wetsvoorstel uit december 2000).
Deze leden vragen de regering wat zij tot nu toe ondernam om een dergelijk
maatschappelijk debat op gang te brengen, of zij van mening is dat er inmiddels
sprake is van zo'n debat en wat daarvan de resultaten zijn.Met de leden van de D66-fractie ben ik van oordeel dat het van belang
is dat het gebruik van DNA-onderzoek voor een ander doel dan voor het huidige
doel van profielvergelijking ten behoeve van het opsporen en vervolgen van
strafbare feiten slechts onder duidelijke voorwaarden en binnen bepaalde grenzen
mag worden toegestaan. Ook deel ik hun opvatting die ook de Registratiekamer
in haar advies van 22 december 2000 heeft verwoord, dat het van belang
is dat over die voorwaarden en grenzen in breder verband discussie wordt gevoerd.
Om die reden heeft het Ministerie van Justitie in 2001 het initiatief genomen
om met alle betrokkenen daarover van gedachten te wisselen. Op 21 mei
2001 heeft het ministerie een expertmeeting georganiseerd, waaraan naast personen
uit de rechtspraktijk en de wetenschap ook de Registratiekamer heeft deelgenomen.
De algemene conclusie die uit deze expertmeeting kon worden getrokken, was
dat de lijn van het wetsvoorstel steun krijgt en dat derhalve de beperking
die het wetsvoorstel aanbrengt tot uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
en het criterium dat daarvoor wordt gehanteerd, adequaat zijn bevonden. Gelet
op dit positieve oordeel en de positieve adviezen die over het conceptwetsvoorstel
zijn uitgebracht, heb ik geen aanleiding gezien om in nog breder verband van
gedachten te wissselen over de grenzen en de waarborgen voor een zorgvuldig
gebruik van het voorgestelde DNA-onderzoek. Daarbij hebben verder een rol
gespeeld de overwegend positieve geluiden die mij van diverse kanten, ook
van de kant van de Tweede Kamer, bereikten toen ik in mei 2000 mijn positieve
houding kenbaar maakte ten aanzien van het gebruik van uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken ten behoeve van de opsporing van de onbekende dader van
een strafbaar feit.2. Inhoud van het wetsvoorstelDe leden van de VVD-fractie stellen dat het succes van het vergelijken
van profielen van gevonden celmateriaal met profielen van bekende personen
sterk vergroot wordt naarmate de DNA-databank een grotere omvang heeft. Immers,
hoe meer profielen van bekende personen in de databank zijn opge-nomen, hoe
groter de trefkans is bij vergelijking van deze profielen met de profielen
van sporenmateriaal. De leden van de fractie van de VVD vragen in dat verband
naar de huidige stand van zaken met betrekking tot de databank van daderprofielen.
Allereerst vragen zij hoeveel profielen er thans in deze databank zijn opgenomen
en hoeveel profielen er naar schatting de komende jaren in de databank zullen
worden opgenomen. Verder vragen zij zich af hoe de ontwikkeling van deze databank
zich verhoudt tot de ontwikkeling van vergelijkbare databanken in de ons omringende
landen. Tot slot stellen zij de vraag hoe het vullen van de databank kan worden
versneld.Op dit moment bevat de DNA-databank voor strafzaken ongeveer 3700 DNA-profielen van sporen en ruim 1500 DNA-profielen van verdachten
of nadien veroordeelden. Daarbij dient aangetekend te worden dat het aantal
profielen van bekende personen fluctueert. Dat komt doordat hun profielen
vernietigd dienen te worden indien later blijkt dat zij niet langer als verdachte
of nadien veroordeelde kunnen worden aangemerkt. Met het oog op de verbetering
van de effectiviteit van de opsporing met behulp van DNA-onderzoek biedt de
wet van 5 juli 2001 tot wijziging van de regeling van het DNA-onderzoek
in strafzaken (Stb. 335), die op 1 november 2001 in werking is getreden,
een aanzienlijke verruiming van de toepassing van DNA-onderzoek in strafzaken.
Niet alleen de voorgestelde verlaging van de grens voor gedwongen DNA-onderzoek
naar misdrijven waarop vier jaar of meer staat, betekent een forse uitbreiding
van de mogelijkheden tot DNA-onderzoek. Ook bijvoorbeeld het feit dat het
belang van het onderzoek voortaan voldoende is voor het gedwongen afnemen
van celmateriaal, zal tot gevolg hebben dat van verdachten in meer gevallen
celmateriaal zal worden afgenomen en DNA-profielen in de DNA-databank zullen
worden vastgelegd.Het voorstel van Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden zal ertoe leiden
dat het aantal DNA-profielen in de DNA-databank nog sterker zal toenemen.
Mocht dit wetsvoorstel op 1 januari 2004 in werking treden, dan zullen
naar schatting in 2004 ongeveer 11 000 DNA-profielen van personen worden
opgenomen die na 1 januari 2004 worden veroordeeld voor een in die wet
aangewezen gewelds- of zedenmisdrijf. De verwachting is dat het aantal veroordeelden
in 2005 8 000 zal zijn, in 2006 7 000 en in 2007 en volgende jaren
6000. Bij deze schatting is uitgegaan van het aantal veroordeelden in 2000.
In deze schatting is er verder van uitgegaan dat het aantal veroordeelden
van wie in het kader van het voorbereidend onderzoek al celmateriaal voor
DNA-onderzoek is afgenomen, in de loop van de jaren zal groeien als gevolg
van de verruiming van de mogelijkheden tot het afnemen van celmateriaal bij
verdachten die de eerder aangehaalde wet van 5 juli 2001 biedt. Verder
is in de schatting het aantal veroordeelden verdisconteerd dat opnieuw in
aanraking komt met justitie. Van degenen van wie reeds een DNA-profiel is
verwerkt, behoeft ingevolge het voorstel van Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden
niet nog eens een DNA-profiel te worden vastgesteld.Verder zal laatstgenoemd wetsvoorstel tot gevolg hebben dat in 2004 eenmalig
5 550 DNA-profielen in de DNA-databank worden opgenomen van personen
die op het tijdstip van inwerkingtreding van dat wetsvoorstel reeds zijn veroordeeld
tot een vrijheidsbenemende straf of maatregel voor een aangewezen gewelds-
of zedendelict en deze sanctie ondergaan of nog moeten ondergaan. Deze schatting
is gebaseerd op de raming van de dagbezetting over het jaar 2000 in penitentiaire
inrichtingen, TBS-klinieken en justitiële jeugdinrichtingen voor de aangewezen
gewelds- en zedenmisdrijven. De hierboven genoemde cijfers laten zien dat
de DNA-databank nog dit decennium in een fors tempo zal worden gevuld. En
dat vind ik met de leden van de VVD-fractie van groot belang. Immers een zo
goed mogelijk gevulde DNA-databank met daderprofielen biedt een goede kans
tot opheldering van onopgeloste misdrijven.Nederland kan met het onderhavige wetsvoorstel, alsmede met de eerder
aangehaalde wet van 5 juli 2001 en het nog in te dienen voorstel van
Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden, beschouwd worden als een van de meer
vooruitstrevende landen. Ook had Nederland als een van de eerste landen een
DNA-databank. Nederland verheugt zich in een enorm toenemende belangstelling
voor DNA-onderzoek. Weliswaar bevatten de DNA-databanken in Engeland en Duitsland
op dit moment verhoudingsgewijs aanmerkelijk meer profielen van personen,
maar de verwachting is dat deze verhoudingen, met inwerkingtreding van de
DNA-wet van 5 juli 2001 en het voorstel van Wet DNA bij veroordeelden,
steeds meer zullen rechttrekken. Ook uit vergelijking met de databanken van
andere Europese landen blijkt dat de Nederlandse DNA-databank er goed vanaf
komt. Zo beschikken Frankrijk, Spanje, Italië, Ierland en
Portugal nog niet over een DNA-databank. België heeft wel sinds kort
de beschikking over een operationele DNA-databank.De leden van de VVD-fractie hebben voorgesteld het mogelijk te maken om
DNA-materiaal af te nemen en profielen te bepalen van ex-gedetineerden.Zij vragen of de regering het met deze leden eens is dat indien deze bevoegdheid
wordt geïntroduceerd, er meer profielen in de databank kunnen worden
opgenomen en dat de trefkans bij vergelijking met profielen van aangetroffen
sporenmateriaal hiermee wordt vergroot. Verder vragen zij of de regering het
met hen eens is dat naarmate er meer DNA-profielen in de DNA-databank zijn
opgenomen, er minder van het voorgestelde DNA-onderzoek naar uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken gebruik behoeft te worden gemaakt.Zoals ik tijdens het algemeen overleg op 5 februari 2002 met de vaste
commissie van Justitie over DNA-onderzoek bij ex-gedetineerden heb aangegeven,
ben ik er geen voorstander van van mensen die hun vrijheidsbenemende straf
of maatregel reeds volledig hebben ondergaan en die inmiddels weer in de samenleving
zijn opgenomen, onder dwang celmateriaal voor DNA-onderzoek af te nemen en
hun DNA-profielen in de DNA-databank vast te leggen. Mijn principiële
en praktische redenen daartegen heb ik uiteengezet tijdens dat algemeen overleg.
Kortheidshalve verwijs ik voor een uiteenzetting van deze redenen naar het
verslag daarvan (Handelingen II 2001/02, 26 271, nr. 34) en naar mijn
reactie op vragen van de heer Dittrich over verplichte afname van DNA bij
ex-ter beschikking gestelden (Handelingen II 2001/02, nr. 344). Daaraan doet
niet af dat het gebruik van de DNA-databank waarin ook de DNA-profielen van
ex-gedetineerden zijn opgenomen, naar verwachting vaker kan leiden tot de
identificatie van de verdachte van een misdrijf en het gebruik van uiterlijk
waarneembare persoonskenmerken alsdan overbodig maakt.De leden van de VVD-fractie vragen of de regering nader kan toelichten
wanneer het bekend zijn van een uiterlijk waarneembaar kenmerk al dan niet
het opsporingsbelang dient. Zij vragen zich verder af of in zijn algemeenheid
kan worden gesteld dat een kenmerk slechts het opsporingsbelang dient indien
dit met een voldoende mate van zekerheid iets zegt over de uiterlijk waarneembare
kenmerken van de persoon van de onbekende verdachte. In dit verband vragen
de aan het woord zijnde leden met hoeveel procent zekerheid het ras en de
bevolkingsgroep kan worden bepaald.Een uiterlijk waarneembaar persoonskenmerk dient het opsporingsbelang
indien met behulp daarvan een bijdrage kan worden geleverd aan het achterhalen
van de identiteit van de «eigenaar» van het gevonden celmateriaal,
waardoor een onopgelost misdrijf mogelijkerwijs kan worden opgehelderd. Van
belang is wel dat dit uiterlijk waarneembare persoonskenmerk met een voldoende
mate van exactheid iets kan zeggen over het uiterlijk van de onbekende verdachte.
Indien dat niet mogelijk is, geeft het uiterlijk waarneembare persoonskenmerk
immers onvoldoende houvast om de identiteit van de onbekende verdachte vast
te stellen.Het vorenstaande geldt ook ten aanzien van het uiterlijk waarneembare
persoonskenmerk «ras» of «bevolkingsgroep». In gevallen
waarin DNA-onderzoek een belangrijke aanwijzing over het ras of de bevolkingsgroep
van de onbekende verdachte oplevert, kan deze aanwijzing nuttig zijn voor
het opstellen van een daderprofiel op basis waarvan verder rechercheonderzoek
naar de dader kan plaatsvinden. Indien het opsporingsonderzoek op een dood
spoor is beland, kan een dergelijke aanwijzing ook behulpzaam zijn bij het
maken van een selectie van personen aan wie vrijwillige medewerking aan een
grootschalig opsporingsonderzoek kan worden gevraagd. Het zal voor het ophelderen
van delicten echter altijd van belang blijven dat naast het gebruik
van uiterlijk waarneembare persoonskenmerken in een opsporingsonderzoek het
reguliere recherchewerk wordt voortgezet en betere recherchetechnieken en
-methoden worden ontwikkeld.Tot slot merk ik op dat de resultaten van een DNA-onderzoek naar het persoonskenmerk
«ras of bevolkingsgroep» niet in percentages zullen worden weergegeven,
maar in gradaties van waarschijnlijkheid dat het celmateriaal van de onderzochte
persoon tot een bepaald ras of bevolkingsgroep behoort.De leden van de CDA-fractie vragen of de regering enig inzicht kan geven
in de stand van zaken van het onderzoek dat in Engeland wordt gedaan en gericht
is op het vaststellen van andere uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
dan die kenmerken die in dit wetsvoorstel worden aangewezen.Vooral in Engeland, en ook in de Verenigde Staten, wordt onderzoek gedaan
naar de mogelijkheden om met behulp van DNA-onderzoek de kleur van de ogen,
het haar en de huid, gelaatstrekken en de verwachte lengte en gewicht van
betrokkene te bepalen. Het Nederlands Forensisch Instituut verwacht niet dat
de eerstkomende jaren onderzoeksresultaten beschikbaar komen op grond waarvan
met een voldoende mate van betrouwbaarheid deze persoonskenmerken kunnen worden
vastgesteld. Een uitzondering hierop vormt de rode haarkleur. Die kan nu al
met een vrij hoge mate van zekerheid uit het celmateriaal worden afgeleid.Hoewel de leden van de CDA-fractie de terughoudendheid van de regering
begrijpen om bij forensisch DNA onderzoek ook andere kenmerken van een potentiële
verdachte (bijvoorbeeld bepaald gedrag, al of niet sluimerende erfelijke ziekten,
uiterlijk zichtbaar en waarneembaar Downsyndroom, of zelfs hoogbegaafdheid)
dan de nu voorgestelde uiterlijke persoonskenmerken in kaart te brengen, vragen
deze leden of voor al deze aspecten die voorgenomen terughoudendheid in de
nabije toekomst te handhaven is. In dat verband vragen deze leden zich af
hoe de regering het maatschappelijk debat over de grenzen van het gebruik
van persoonskenmerken voor de opsporing die met behulp van DNA-onderzoek uit
celmateriaal kunnen worden afgeleid, in goede banen wil leiden.Het verheugt mij dat de leden van de CDA-fractie aangeven begrip te hebben
voor de keuze die in dit wetsvoorstel is gemaakt om DNA-onderzoek te beperken
tot uiterlijk waarneembare persoonskenmerken. Ik ben mij ervan bewust dat
er sinds 1999 op het terrein van de DNA-regelgeving veel in beweging is. De
DNA-technieken ontwikkelen zich in snel tempo en vanuit de maatschappij is
er een steeds grotere behoefte ontstaan aan de toepassing van DNA-onderzoek
in strafzaken. De ontwikkeling van nieuwe DNA-onderzoekstechnieken en het
groeiende maatschappelijke draagvlak voor de strafrechtelijke toepassing van
die technieken hebben er ook toe geleid dat het onderhavige wetsvoorstel bij
de Tweede Kamer aanhangig is gemaakt. Ik meen dat de beperking van het wetsvoorstel
tot uiterlijk waarneembare persoonskenmerken zeer goed houdbaar is. Dat is
mij onder meer gebleken uit het verslag van de Tweede Kamer over dit wetsvoorstel
en de adviezen die over het concept van dit wetsvoorstel zijn uitgebracht.
De grenzen en de waarborgen voor een zorgvuldig gebruik van DNA-onderzoek
aan persoonskenmerken, zoals neergelegd in dit wetsvoorstel, worden als zeer
adequaat beschouwd. Ik verwacht dan ook niet dat in de nabije toekomst een
nadere discussie zal worden geëntameerd. Die verwachting heb ik des te
meer nu DNA-onderzoek naar uiterlijk waarneembare persoonskenmerken nog in
de kinderschoenen staat. Met de huidige onderzoekstechnieken kan immers maar
een beperkt aantal uiterlijk waarneembare persoonskenmerken uit celmateriaal
worden afgeleid. De leden van de CDA-fractie geven aan dat zij zich kunnen vinden in de
beschouwingen van de regering in de memorie van toelichting over de privacy
van de verdachte. Niettemin vinden zij de ondertoon in de memorie van toelichting
onjuist: terechte aandacht voor de privacy van de verdachte mag niet bovengeschikt
worden aan de belangen en de voortgang van het opsporingsonderzoek: slachtoffers
en eventuele nabestaanden hebben immers recht op een spoedige oplossing van
het misdrijf. Zij vragen de regering nader aan te geven op welke wijze zij
dit evenwicht denkt in te vullen. Zeker nu ook de maatschappij meer aandacht
vraagt voor de belangen van slachtoffers en eventuele nabestaanden. Een zuiver
rechtstheoretische benadering volstaat waarschijnlijk niet meer.DNA-onderzoek naar uiterlijk waarneembare persoonskenmerken brengt een
beperking met zich mee van de persoonlijke levenssfeer. Artikel 10 van de
Grondwet en artikel 8 van het EVRM stellen een aantal eisen waaraan een opsporingsmiddel
als DNA-onderzoek moet voldoen. Om die reden is in de memorie van toelichting
ingegaan op de vraag of het voorgestelde DNA-onderzoek aan die eisen voldoet.
Het verheugt mij dat de leden van de CDA-fractie zich in de beschouwingen
die de regering in de memorie van toelichting die daaraan heeft gewijd, kunnen
vinden. Evenwel begrijp ik niet goed dat deze leden in deze beschouwingen
een ondertoon horen dat de privacy van de verdachte bovengeschikt zou zijn
aan een effectieve strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Het verruimen
van de mogelijkheden tot opsporing gaat in dit wetsvoorstel hand in hand met
het scheppen van waarborgen ter bescherming van de privacy van verdachten
en anderen. In de memorie van toelichting is meermalen aangegeven dat dit
wetsvoorstel tot gevolg zal hebben dat het belang van de strafrechtelijke
handhaving beter zal worden gediend. De belangrijkste functie van DNA-onderzoek
naar uiterlijk waarneembare persoonskenmerken is immers het faciliteren van
de eerste fase van het opsporingsonderzoek naar ernstige gewelds- en zedenmisdrijven,
in gevallen waarin andere aanwijzingen over de identiteit van de mogelijke
dader niet aanwezig of zeer spaarzaam zijn.Tot slot stellen de aan het woord zijnde leden de vraag of het voor maximaal
18 jaar bewaren van celmateriaal van de onbekende verdachte en het daarbij
behorende DNA-profiel nog in overeenstemming is met de recente discussie over
verjaring van zware levens- en zedendelicten.De termijn van achttien jaar die het Besluit DNA-onderzoek in strafzaken
in beginsel hanteert voor het bewaren van DNA-profielen en het daarbij behorende
celmateriaal van onbekende verdachten en overleden slachtoffers, is gekozen
omdat deze aansluit bij de maximale termijn voor de verjaring van misdrijven
(zie artikel 70, onderdeel 5°, van het Wetboek van Strafrecht). Dat zijn
misdrijven waarop levenslange gevangenisstraf is gesteld. Na het verstrijken
van de verjaringstermijn vervalt de grondslag voor het bewaren van hun DNA-profielen
en celmateriaal. De bewaring dient dan immers geen opsporings- en vervolgingsbelang
meer.In het concept-voorstel van Wet tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht
met betrekking tot de verjaringsregeling dat ik op 19 maart 2002 voor advies
aan alle betrokkenen heb voorgelegd, wordt voorgesteld de maximale verjaringstermijn
te verhogen tot dertig jaar. Mocht het parlement met deze termijn kunnen instemmen,
dan zal worden bevorderd dat, zodra het wetsvoorstel kracht van wet heeft
gekregen en in werking is getreden, tegelijkertijd een wijziging van het Besluit
DNA-onderzoek in strafzaken in werking treedt die ertoe strekt de termijn
voor het bewaren van DNA-profielen van onbekende verdachten en overleden slachtoffers,
eveneens op dertig jaar te stellen.De leden van de D66-fractie hebben enkele vragen en kanttekeningen bij
het onderhavige wetsvoorstel, in het bijzonder over afgrenzing en bereik van het voorstel. Er wordt in eerste instantie voorgesteld DNA-onderzoek
naar drie persoonskenmerken mogelijk te maken: geslacht, ras en bevolkingsgroep.In het wetsvoorstel wordt niet toegelicht welke definitie van de begrippen
«ras» en «bevolkingsgroep» de regering hanteert. Dit
kan leiden tot interpretatieproblemen, temeer daar het wetenschappelijk omstreden
is of er binnen de menselijke soort wel verschillende «rassen»
te onderscheiden zijn. Tegen deze achtergrond vragen de aan het woord zijnde
leden of de regering de betreffende begrippen nader kan definiëren en
kan aangeven in hoeverre ze elkaar overlappen.De Nederlandse wet- en regelgeving kent geen definitie van het begrip
«ras». Dit begrip wordt voornamelijk gebruikt om vast te stellen
in welke gevallen burgers moeten worden beschermd tegen discriminatie. Daartoe
wordt – overeenkomstig het Internationaal Verdrag inzake de uitbanning
van alle vormen van rassendiscriminatie en vaste jurisprudentie – het
begrip ruim uitgelegd en omvat het tevens: huidskleur, afkomst en nationale
of etnische afstamming. Uit deze ruime uitleg komt naar voren dat het begrip
«bevolkingsgroep» een species is van het begrip «ras».
Omwille van eenheid in terminologie lijkt het mij bij nader inzien een goede
zaak om bij de gebruikelijke uitleg van het begrip «ras» aan te
sluiten. Het doel van de onderhavige regeling, het kunnen achterhalen van
de identiteit van de mogelijke verdachte van een ernstig misdrijf, rechtvaardigt
ook in dit geval die ruime uitleg. Ik heb er daarom voor gekozen om bij nota
van wijziging het uiterlijk waarneembare persoonskenmerk «bevolkingsgroep»
te laten vervallen en te volstaan met het ruime begrip «ras».Onderzoek naar andere uiterlijk waarneembare persoonskenmerken zoals de
kleur van de ogen, zal in de nabije toekomst waarschijnlijk ook slechts leiden
tot vermoedens of aanwijzingen. De leden van de fractie van D66 vragen de
regering hoe justitie in de praktijk met de onzekerheid moet omgaan dat DNA-onderzoek
geen 100 procent duidelijkheid geeft over het «ras» of de «bevolkingsgroep»
van de onbekende verdachte, maar een aanwijzing. Zal bijvoorbeeld de aanwijzing
dat de verdachte tot een bepaald «ras» behoort, het opsporingsonderzoek
niet sterk in één bepaalde richting sturen, waardoor de mogelijkheid
dat de dader tot een ander «ras» behoort buiten beeld raakt, zo
vragen deze leden zich af.DNA-onderzoek aan celmateriaal kan, zoals de leden van de D66-fractie
aangeven, geen honderd procent zekerheid geven over het ras van de onbekende
verdachte. Echter, ook het gegeven dat de eigenaar van het celmateriaal met
een voldoende mate van zekerheid zwart of blank is, kan voor het ophelderen
van een misdrijf een relevant gegeven zijn. Met het verkregen persoonskenmerk
zal de officier van justitie of de rechtercommissaris uiteraard uit oogpunt
van adequate waarheidsvinding zeer behoedzaam moeten omspringen. Indien de
aanwijzing niet overtuigend genoeg is, mag worden aangenomen dat hij van het
gebruik van het persoonskenmerk ten behoeve van een daderprofiel afziet, omdat
anders het opsporingsonderzoek niet in de juiste richting wordt gestuurd.
Eventuele manco's in opzet en uitvoering van het opsporingsonderzoek kunnen
tijdens het strafproces worden gereconstrueerd en daaraan kunnen passende
consequenties worden verbonden.Tot slot merk ik dat het, gelet op het stadium waarin het onderzoek in
Engeland en de Verenigde Staten zich bevindt om met behulp van DNA-onderzoek
andere uiterlijk waarneembare persoonskenmerken vast te stellen dan die kenmerken
die in dit wetsvoorstel worden aangewezen, thans te vroeg is om te stellen,
zoals de leden van de D66-fractie doen, dat dit onderzoek tot resultaat zal
hebben dat slechts een vermoeden of een aanwijzing zal kunnen worden gegeven
over deze andere persoonskenmerken. Zo kan de rode haarkleur nu al met een
vrij hoge mate van zekerheid door middel van DNA-onderzoek uit
het celmateriaal worden afgeleid.De leden van de D66-fractie vragen zich af of een standaardformulering
zal worden gebruikt om de onzekerheid van het onderzoeksresultaat te benadrukken
(bijvoorbeeld: «resultaten van DNA-onderzoek hebben uitgewezen dat de
verdachte mogelijk tot ras X behoort»), als de resultaten van een DNA-onderzoek –
bijvoorbeeld in de vorm van een politiebericht – naar buiten worden
gebracht. Verder vragen deze leden de regering in hoeverre de uit DNA-onderzoek
verkregen gegevens over uiterlijke kenmerken van verdachten, in bijvoorbeeld
politieberichten, naar buiten mogen worden gebracht en hoe deze bekendmaking
zich verhoudt tot de privacyregelgeving.Opsporingsberichtgeving is een van de middelen die de politie en het openbaar
ministerie ter beschikking staan om ernstige misdrijven op te lossen. Wanneer
berichtgeving, zoals het gebruik van compositietekeningen, foto's en videobanden,
wordt ingezet om via de landelijke of regionale media het publiek in te schakelen
bij de opheldering van strafbare feiten, dan geschiedt dit onder verantwoordelijkheid
en regie van het openbaar ministerie. Er wordt dan gewerkt aan de hand van
de criteria die zijn neergelegd in de Aanwijzing opsporingsberichtgeving van
het College van procureurs-generaal van 1 juni 2000 (Stcr. 2000, 101).
Deze aanwijzing biedt een aantal aanknopingspunten voor de afweging die gemaakt
moet worden tussen de belangen van de opsporing en vervolging van strafbare
feiten en de belangen van de privacy van burgers. Nadrukkelijk moeten bij
die afweging de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit in acht
worden genomen, en in het geval van compositiefoto's en -tekeningen worden
nadere eisen gesteld aan de betrouwbaarheid van een of meer getuigenverklaringen
en deskundigheid van degene die de foto of tekening heeft vervaardigd. Bij
het naar buiten brengen van de resultaten van een DNA-onderzoek in de vorm
van een daderprofiel zullen soortgelijke afwegingen moeten worden gemaakt
en vergelijkbare eisen moeten worden gesteld als in het geval van het bekend
maken van een compositietekening.De leden van de D66-fractie vragen hoe de verwerking van medische gegevens
en gegevens met betrekking tot ras en erfelijke eigenschappen in het kader
van deze wet zich verhoudt tot de Wet bescherming persoonsgegevens.Artikel 18 van de Wet bescherming persoonsgegevens staat het verwerken
van persoonsgegevens betreffende iemands ras slechts voor twee doeleinden
toe. Het doel dat in het kader van dit wetsvoorstel relevant is, wordt genoemd
in het eerste lid van dat artikel en betreft identificatie van de betrokken
persoon. Het verwerken van een rasgegeven voor identificatie van betrokkene
is geoorloofd voorzover dit voor dat doel onvermijdelijk is. De regering beschouwt
het gebruik van uiterlijk waarneembare persoonskenmerken als onvermijdelijk
met het oog op identificatie van de mogelijke dader van dat delict omdat het
aanknopingspunten kan verschaffen die naar de dader kunnen leiden en soms
zelfs een laatste hulpmiddel in het opsporingsonderzoek kan zijn om ernstige
levens- en zedenmisdrijven op te kunnen lossen.Artikel 21, vierde lid, van de Wet bescherming persoonsgegevens regelt
dat persoonsgegevens betreffende erfelijke eigenschappen in beginsel slechts
mogen worden verwerkt voorzover deze verwerking plaatsvindt met betrekking
tot de betrokkene bij wie de gegevens zijn verkregen. Het onderhavige wetsvoorstel
regelt de voorwaarden waaronder van betrokkenen erfelijke gegevens kunnen
worden vergaard en gebruikt. De leden van de D66-fractie vragen zich af hoe kan worden voorkomen dat
het naar buiten brengen van een (onzekere) veronderstelling over het «ras»
of de «bevolkingsgroep» van de verdachte een stigmatiserend effect
heeft.Het opstellen van een daderprofiel aan de hand van de uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken die door middel van DNA-onderzoek zijn verkregen, is te
vergelijken met het opstellen van een compositietekening aan de hand van de
waarnemingen van een getuige. Indien een getuige aangeeft dat de verdachte
tot een bepaald ras behoort, maakt de officier van justitie of de rechter-commissaris
uiteindelijk de afweging of, en zo ja in hoeverre, het verantwoord is dit
gegeven in een compostietekening te verwerken. Het vorenstaande geldt ook
voor de afweging die de officier van justitie of de rechter-commissaris maakt
of het te rechtvaardigen is dat uiterlijk waarneembare persoonskenmerken die
door middel van DNA-onderzoek zijn vastgesteld, worden gebruikt bij het opstellen
van een daderprofiel en dat dit profiel naar buiten wordt gebracht. Het publiekelijk
bekend maken van het daderprofiel kan voor het ras waartoe betrokkene behoort,
een stigmatiserend effect hebben. Daarom is het ook van belang dat dat niet
eerder gebeurt dan nadat de officier van justitie of de rechter-commaris er
voldoende zeker van is dat de verkregen aanwijzing over het ras van betrokkene
een bijdrage kan leveren aan de opsporing van de mogelijke dader.In haar advies stelt de Registratiekamer bezorgd te zijn over de mogelijkheid
dat het grote vertrouwen in DNA-materiaal als opsporingsmethode eenvoudig
kan leiden tot het aanwenden van dwangmiddelen op grond van wat slechts voorspellingen
zijn, en geen redelijke vermoedens van betrokkenheid bij strafbare feiten.
De leden van de D66-fractie willen graag een reactie van de regering op deze
zorg van de Registratiekamer.De vrees van de Registratiekamer dat het gebruik van uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken ten behoeve van de opsporing zal leiden tot aanwending van
dwangmiddelen, deel ik niet. Zolang er geen feiten en omstandigheden zijn
waaruit een redelijk vermoeden van schuld aan het strafbare feit voortvloeit,
mogen er immers geen bevoegdheden en dwangmiddelen worden toegepast die vereisen
dat sprake is van een verdachte. Dit sluit echter niet uit dat andere onderzoekshandelingen
worden verricht, waaruit naar voren kan komen dat betrokkene van verdenking
moet worden uitgesloten dan wel dat voldoende aanwijzingen zijn verkregen
om hem als verdachte aan te merken.De Registratiekamer staat, net als de NVvR en het NFI, stil bij de vraag
in hoeverre de beperking tot uiterlijk waarneembare kenmerken in het wetsvoorstel
houdbaar is en, zo ja, welk criterium moet worden gehanteerd bij het afgrenzen
van uiterlijk waarneembare kenmerken. De grens van uiterlijke naar innerlijke
persoonskenmerken is immers vloeiend. Bij de wijze waarop de regering het
onderscheid nu verklaart in de memorie van toelichting, is er sprake van een
tautologie: de begrenzing tot uiterlijke kenmerken zou duidelijk zijn omdat
het gaat om uiterlijke kenmerken. De leden van de fractie van D66 vragen de
regering nader aan te geven met welke criteria zij het begrip «uiterlijk
waarneembare kenmerken» principieel wil begrenzen: waar ligt de grens
tussen fysieke en niet-fysieke kenmerken?De reikwijdte van het wetsvoorstel wordt bepaald door vast te leggen dat
DNA-onderzoek naar persoonskenmerken uitsluitend mag plaatsvinden indien het
gaat om uiterlijk waarneembare persoonskenmerken van de onbekende verdachte
die in de voorgestelde artikelen 151d, tweede lid, en 195f, tweede lid, van
het Wetboek van Strafvordering (verder Sv) zijn genoemd, dan wel van andere
bij algemene maatregel van bestuur aangewezen uiterlijk waarneembare persoonskenmerken.
Niet-uiterlijk waarneembare persoonskenmerken, zoals de psychische gesteldheid
of verborgen erfelijke afwijkingen van de onbekende verdachte,
vallen daar dus buiten. Als criterium voor afgrenzing van uiterlijk en niet-uiterlijk
waarneembare persoonskenmerken is het belang van niet-weten van betrokkene
gehanteerd. Bij persoonskenmerken ten aanzien waarvan niet met zekerheid kan
worden gesteld of deze zich reeds aan betrokkene hebben geopenbaard of dat
deze nog slechts in aanleg aanwezig zijn, dient het belang van de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer van betrokkene zwaarder te wegen dan het belang
van de opsporing, vervolging en berechting van strafbare feiten. Tijdens de
eerder aangehaalde expertmeeting die op 21 mei 2001 is gehouden, is het
criterium van niet-weten voor de begrenzing tot uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
adequaat bevonden.De leden van de D66-fractie vragen verder welke kenmerken «noodzakelijk»
en «nuttig» zijn voor het vaststellen van de identiteit van een
verdachte.Dat zijn de uiterlijk waarneembare persoonskenmerken die kunnen worden
gebruikt voor het opstellen van een compositietekening of een daderprofiel
op basis waarvan verder rechercheonderzoek of een grootschalig DNA-onderzoek
kan plaatsvinden en die zo een bijdrage kunnen leveren aan de opsporing en
vervolging van de dader van het desbetreffende strafbare feit. Het betreft
uitsluitend uiterlijk waarneembare persoonskenmerken waarvan met zekerheid
kan worden gesteld dat de betrokken persoon daarvan op de hoogte is omdat
zij voor een ieder fysiek zichtbaar zijn en die anders dan in de vorm van
een bepaald gedrag tot uitdrukking komen. Het voorgaande betekent dat bijvoorbeeld
de kleur van de ogen of de kleur van het haar uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
zijn die nuttig en noodzakelijk zijn voor de vaststelling van de identiteit
van een verdachte en derhalve aan zijn opsporing. Onduidelijk blijft in dit
voorstel volgens de leden van de D66-fractie of de regering erfelijke aandoeningen
of ziektes, waarvan met zekerheid kan worden gesteld dat de betrokken persoon
daarvan op de hoogte is omdat ze voor een ieder zichtbaar zijn, al dan niet
aan zou willen aanwijzen als een uiterlijk kenmerk in het kader van dit wetsvoorstel.
De regering noemt het voorbeeld van het Downsyndroom, dat zij als kenmerk
afwijst. Moet geconcludeerd worden dat zij van kenmerken die samenhangen met
erfelijke aandoeningen of ziektes in het algemeen geen gebruik wil maken,
zo vragen de leden van de D66-fractie.Uit het feit dat het Downsyndroom niet wordt aangewezen als uiterlijk
waarneembaar persoonskenmerk, dient niet de conclusie getrokken te worden
dat kenmerken die samenhangen met erfelijke aandoeningen of ziektes in het
algemeen niet zullen worden aangewezen als uiterlijk waarneembare persoonskenmerken.
Het Downsyndroom zal niet bij algemene maatregel van bestuur worden aangewezen
omdat niet verwacht wordt dat dit uiterlijk persoonskenmerk een relevante
bijdrage aan de opsporing en vervolging van strafbare feiten zal leveren.
Dat laat evenwel onverlet dat het denkbaar is dat een andere erfelijke aandoening
of ziekte dan het Downsyndroom waarvan met zekerheid kan worden gesteld dat
de betrokken persoon daarvan op de hoogte is omdat hij deze vanaf zijn geboorte
heeft en deze voor een ieder zichtbaar is en die anders dan in de vorm van
een bepaald gedrag tot uitdrukking komt, wel een opsporings- en vervolgingsbelang
kan dienen. In dat geval kan het nuttig en noodzakelijk zijn dat deze erfelijke
aandoening of ziekte als uiterlijk waarneembaar persoonskenmerk wordt aangewezen.
Een voorbeeld van een dergelijke aandoening of ziekte is albinisme. Evenwel
is het technisch nog niet mogelijk om albinisme met een voldoende mate van
zekerheid door middel van DNA-onderzoek uit celmateriaal af te leiden.De leden van de D66-fractie merken op dat de Registratiekamer stelt dat
in de praktijk van de afgelopen jaren, ondanks de wettelijke voorschriften, celmateriaal ongeoorloofd is bewaard. Dat betekent feitelijk het begin
van een biometrische databank, waar, naarmate de techniek voortschrijdt, steeds
meer persoonskenmerken uit zouden kunnen worden afgeleid. De leden van de
D66-fractie verneemt graag de reactie van de regering op deze constatering
van de Registratiekamer.De oude artikelen 151a en 195a Sv en het inmiddels ingetrokken Besluit
DNA-onderzoeken kenden geen verplichting om gevonden celmateriaal te vernietigen.
Wel bevatte dat besluit de verplichting om het DNA-profiel dat was vervaardigd
uit dat materiaal, achttien jaar na vastlegging in de DNA-databank te vernietigen.
Hiervoor zij verwezen naar het vervallen artikel 11, onder a, van het Besluit
DNA-onderzoeken. In de praktijk werd veelal op dat moment ook het bij het
profiel behorende sporenmateriaal vernietigd, omdat het bewaren daarvan geen
opsporings- en vervolgingsbelang meer diende. In het thans geldende Besluit
DNA-onderzoek in strafzaken is deze praktijk verankerd. Verder is in dit besluit
geregeld dat het afgenomen celmateriaal gedurende dezelfde termijn mag worden
bewaard als het DNA-profiel dat uit dat materiaal bepaald is.Het vorenstaande moge duidelijk maken dat het onderhavige wetsvoorstel
niet, zoals de Registratiekamer in haar advies stelt, onvermijdelijk tot gevolg
zal hebben dat het celmateriaal van de onbekende verdachte dient te worden
bewaard. Het is immers al toegestaan dit celmateriaal te bewaren. Bovendien
zal het bewaren van celmateriaal niet, zoals de Registratiekamer veronderstelt,
het begin zijn van een biometrische databank. De uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
kunnen, met uitzondering van het kenmerk «geslacht», niet worden
afgelezen uit het DNA-profiel en zullen ook niet worden opgenomen in de DNA-databank.
De gegevens over de persoonskenmerken zullen uitsluitend worden neergelegd
in het verslag dat de deskundige die het DNA-onderzoek heeft verricht, toezendt
aan de rechter-commissaris of de officier van justitie.De Registratiekamer adviseert verder om, met het oog op toekomstig gebruik
van DNA-materiaal, een orgaan in te stellen dat deskundig en onafhankelijk
toezicht uitoefent, bijvoorbeeld in de vorm van een ethische commissie die
de wetgever, en de met opsporing en vervolging van strafbare feiten belaste
instanties, adviseert. Bij de Kamerdebatten over biotechnologie hebben de
leden van de fractie van D66 het voorstel gedaan om één permanente
nationale maatschappelijke adviesraad biotechnologie in te stellen; het voorstel
van de Registratiekamer zou wellicht geïntegreerd kunnen worden in dit
voorstel. Deze leden vragen de regering om een reactie op deze suggesties.Artikel 51, eerste lid, van de Wet bescherming persoonsgegevens draagt
aan het College bescherming persoonsgegevens, de opvolger van de Registratiekamer,
de taak op toe te zien op de verwerking van persoonsgegevens overeenkomstig
het bij en krachtens de wet bepaalde. De ruime formulering van dit artikellid,
geeft het College de mogelijkheid erop toe te zien dat op rechtmatige wijze
gebruik wordt gemaakt van uiterlijk waarneembare persoonskenmerken die uit
celmateriaal worden afgeleid. Dit artikellid strekt zich immers ook uit tot
het verwerken van persoonsgegevens binnen de context van het Wetboek van Strafvordering.Nu de Wet bescherming persoonsgegevens voorziet in onafhankelijk en deskundig
toezicht op het gebruik van uiterlijk waarneembare persoonskenmerken, acht
ik het niet noodzakelijk daarnaast – overeenkomstig het advies van de
Registratiekamer – een ethische commissie in te stellen. Dat geldt te
meer nu bij wet en algemene maatregel van bestuur duidelijke grenzen aan de
toepassing van DNA-onderzoek naar uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
worden gesteld. Bovendien is de persoonlijke levenssfeer van de onbekende
verdachte naar mijn mening niet op een ingrijpende manier in het geding. Het
gaat tenslotte om uiterlijk waarneembare kenmerken die met het blote oog zichtbaar
zijn en daarom naar mijn mening niet privacygevoelig zijn. Uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken kunnen, met uitzondering van het kenmerk «geslacht»,
bovendien niet worden afgelezen uit het DNA-profiel en zullen ook niet worden
opgenomen in de DNA-databank.Het vorenstaande neemt niet weg dat ik het nuttig vind dat, indien het
wetsvoorstel kracht van wet krijgt, overleg plaatsvindt tussen het College
bescherming persoonsgegevens en het Nederlands Forensisch Instituut over het
gebruik van uiterlijk waarneembare persoonskenmerken. Ik zal ervoor zorgen
dat het Nederlands Forensisch Instituut te zijner tijd het initiatief voor
een dergelijk overleg neemt. Hierbij kan worden aangesloten bij het overleg
dat nu reeds plaatsvindt tussen beide partijen over het toezicht op het verwerken
van DNA-profielen en celmateriaal.Tot slot merk ik op dat tijdens het algemeen overleg op 21 en 28 januari
2002 over de nota Biotechnologie de verantwoordelijke ministers hebben aangegeven
vooralsnog geen noodzaak aanwezig achten een permanente nationale maatschappelijke
adviesraad biotechnologie in te stellen.De leden van de D66 fractie wijzen erop dat het gebruik van DNA-materiaal
maakt dat misdrijven nog zeer lang nadat ze zijn gepleegd, kunnen worden bewezen.
Dat kan een reden zijn om nu ook de verjaringstermijn van dergelijke misdrijven
te verruimen of zelfs af te schaffen. De leden van de D66-fractie vragen wat
de stand van zaken is van het door de regering aangekondigde wetsvoorstel
dat de verjaringstermijnen van misdrijven mogelijk verlengt.Zoals ik in reactie op een daarmee samenhangende vraag van de leden van
de CDA-fractie heb opgemerkt, heb ik op 19 maart 2002 het concept-voorstel
van Wet tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht met betrekking tot de
verjaringsregeling voor advies aan alle betrokkenen voorgelegd. Daarin stel
ik voor om de verjaringstermijn voor misdrijven waarop meer dan tien jaar
gevangenisstraf staat, te verhogen tot twintig jaar en de verjaringstermijn
voor misdrijven waarop levenslange gevangenisstraf staat, te stellen op dertig
jaar in plaats van achttien jaar, zoals thans het geval is.De leden van de GroenLinks-fractie vragen op welke wijze de betrouwbaarheid
van de vergaring van DNA-materiaal gewaarborgd is. Zij vragen verder in hoeverre
de veiliggestelde DNA-sporen kunnen meewerken aan de veroordeling van verdachten.
Voor publiek toegankelijke plaatsen lenen zich wellicht niet voor het toepassen
van DNA-onderzoek naar uiterlijk waarneembare kenmerken van mogelijke verdachten.
De op de plaats van het delict aangetroffen DNA-sporen, zoals haren, kunnen
heel wel bij toeval op die plaats terecht zijn gekomen.Sporen die technisch rechercheurs op de plaats van het delict aantreffen
en die zij relevant achten voor de oplossing van het delict, worden veilig
gesteld voor onderzoek. Met de leden van de GroenLinksfractie onderken ik
dat het van belang is dat het veiligstellen van biologische sporen op een
goede manier geschiedt. Om die reden worden niet alleen de technisch rechercheurs,
maar ook de medewerkers politiezorg die over het algemeen eerder op de plaats
van het delict zijn dan technisch rechercheurs, geleerd hoe zij bijvoorbeeld
kunnen voorkomen dat zij bruikbare biologische sporen op de plaats van het
delict over het hoofd zien en sporen vermengen met andere sporen of overbrengen
naar de plaats van een ander delict. Ondanks hun kennis en in de praktijk
opgedane ervaring in het veiligstellen van sporen kunnen zij van de veilig
gestelde sporen niet altijd bepalen of zij van de dader van het misdrijf afkomstig
zijn of van een toevallige voorbijganger. Ook kunnen zij van te voren niet
altijd uitsluiten dat de dader bewust de sporen van een derde op de plaats
van het delict heeft achtergelaten met het doel politie en justitie te misleiden.
Het blijft daarom van belang dat niet alleen DNA-onderzoek plaatsvindt, maar
ook het reguliere recherchewerk en dat betere recherchetechnieken en -methoden worden ontwikkeld. Alleen in samenhang daarmee zullen meer
delicten kunnen worden opgehelderd.Ook de leden van de SP-fractie vinden dat DNA-onderzoek een bruikbaar
middel is bij strafrechtelijk onderzoek. Met hen ben ik van mening dat het
bewijs in strafzaken niet louter en alleen met DNA-onderzoek geleverd kan
worden en dat zorgvuldigheid vereist is bij het onderzoeken van celmateriaal
en het verwerken van DNA-profielen en celmateriaal.De leden van de SP-fractie verzoeken de regering te bevestigen dat de
nu voorgestelde methode van onderzoek niet langer in het zogenoemde afval-DNA
zal plaatsvinden, maar het gedeelte van de keten waarin de erfelijke eigenschappen
zijn opgeslagen. Zij vragen de regering garanties te bieden dat dit niet de
deur opent tot diepgaand onderzoek naar erfelijke eigenschappen die nu niet
mogen worden onderzocht, zoals erfelijke ziektes die niet uiterlijk waarneembaar
zijn. Zo ja, op welke wijze wil de regering deze bieden; zo nee, waarom niet?Met het voorgestelde DNA-onderzoek zal niet langer uitsluitend gebruik
worden gemaakt van het niet-coderende deel van het celmateriaal. Geslacht
en ras worden wel met behulp daarvan bepaald, maar andere uiterlijke kenmerken,
zoals de haarkleur, zullen uit het coderende deel van het celmateriaal worden
afgeleid. Bij het huidige DNA-onderzoek is het onderscheid tussen coderend
en niet-coderend feitelijk niet relevant, omdat dit onderzoek slechts gericht
is op profielvergelijking en niet op het vaststellen van bepaalde persoonskenmerken.Het onderscheid tussen coderend en niet-coderend materiaal werd in het
verleden gemaakt omdat de wetenschap ervan uitging dat alleen uit coderend
materiaal erfelijke afwijkingen en ziektes konden worden vastgesteld. Dit
uitgangspunt is inmiddels achterhaald want ook uit niet-coderend materiaal
kunnen erfelijke afwijkingen en ziekten worden bepaald.Voor het bepalen van een uiterlijk waarneembaar persoonskenmerk is het
naar mijn mening bovendien niet relevant of coderend dan wel niet-coderend
DNA-materiaal wordt gebruikt. Niet het deel van het celmateriaal waaruit die
kenmerken worden afgeleid, maar de uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
zelf bepalen de inbreuk op de privacy van de betrokken persoon. Het gebruik
van het coderend deel van het DNA voor het bepalen van uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken zal naar mijn mening niet, zoals de leden van de SP-fractie
vrezen, de deur openen tot diepgaand onderzoek naar erfelijke eigenschappen
die nu niet mogen worden onderzocht, zoals erfelijke ziektes die niet-uiterlijk
waarneembaar zijn. De in het wetsvoorstel voorgestelde wijziging van artikel
138a Sv verzekert namelijk dat DNA-onderzoek niet mag dienen tot het verkrijgen
van informatie over verborgen erfelijke aandoeningen of ziekten van de mogelijke
dader of zijn aanleg daarvoor. Dat geldt ook voor erfelijke aandoeningen of
ziekten die bij een persoon zichtbaar zijn, maar die zich niet manifesteren
in uiterlijk waarneembare persoonskenmerken. Een DNA-onderzoek als bedoeld
in het voorgestelde artikel 138a mag immers geen ander doel dienen dan het
blootleggen van de uiterlijk waarneembare persoonskenmerken die in de voorgestelde
artikelen 151d, tweede lid, en 195f, tweede lid, Sv zijn genoemd, dan wel
van andere bij algemene maatregel van bestuur aangewezen uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken. Gelet op het belang van het behoud van hun accreditatie
en hun goede naam heb ik er alle vertrouwen in dat de laboratoria de aan hen
opgedragen DNA-onderzoeken professioneel zullen uitvoeren en dat zij zich
derhalve niet zullen bezighouden met het destilleren van niet-uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken uit celmateriaal, ongeacht het feit of zij beschikken over
de kennis en de apparatuur om dat wel te doen. DNA-onderzoek dat wel daarop
is gericht, is onrechtmatig. De rechter-commissaris of de officier van justitie
die een DNA-onderzoek gelast, zal erop toe dienen te zien dat het verrichte
DNA-onderzoek overeenkomstig zijn bevel slechts is uitgevoerd met het oogmerk
van het vaststellen van de aangewezen uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken. Om dat te controleren kan hij gebruik maken van het verslag
dat de deskundige na afloop van het onderzoek opstelt en aan hem stuurt, omdat
daarin de resultaten en de conclusies van het onderzoek zijn opgenomen. Mocht
evenwel blijken dat wel andere persoonskenmerken dan de aangewezen persoonskenmerken
ten behoeve van de opsporing en vervolging van een strafbaar feit zijn benut,
dan worden de gevolgen daarvan beheerst door de jurisprudentie van het onrechtmatig
verkregen bewijs. De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen aan te
geven waarom zowel het ras als de bevolkingsgroep nu al in de wettekst zijn
genoemd, terwijl deze persoonskenmerken niet met zekerheid kunnen worden vastgesteld.
De leden van de D66-fractie hebben een vraag van dezelfde strekking gesteld.
Eerder in deze paragraaf heb ik een reactie daarop gegeven. Daaruit blijkt
dat het persoonskenmerk «ras» (dat, zoals eerder is aangegeven,
tevens bevolkingsgroep omvat) onder omstandigheden een bijdrage kan leveren
aan de opsporing en vervolging van de mogelijke dader van het strafbare feit,
ook al kan dit persoonskenmerk niet met honderd procent zekerheid door middel
van DNA-onderzoek worden vastgesteld. Om die reden is het van belang dat dit
persoonskenmerk bij dit wetsvoorstel wordt aangewezen als uiterlijk waarneembaar
persoonskenmerk waarop het DNA-onderzoek gericht mag zijn.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of te verwachten is
dat de zekerheid over het persoonskenmerk «ras» binnen afzienbare
termijn zal toenemen. De verwachting is dat, indien tijdens het DNA-onderzoek
meer DNA-kenmerken worden gebruikt dan de huidige, sterkere aanwijzingen over
het ras van de onbekende verdachte kunnen worden verkregen. Om die reden zijn
het Nederlands Forensisch Instituut tezamen met het laboratorium voor forensisch
DNA-onderzoek van het Instituut voor anthropogenetica van de Universiteit
Leiden voornemens onderzoek te doen naar DNA-kenmerken met behulp waarvan
met een veel grotere mate van zekerheid dan thans het geval is een uitspraak
kan worden gedaan over het ras van de onbekende verdachte. Dit onderzoek zal
in de loop van dit jaar starten.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen wanneer een onderzoek
naar een bepaald persoonskenmerk in de algemene maatregel van bestuur zal
worden opgenomen. In dat verband vragen deze leden of een persoonskenmerk
slechts kan worden opgenomen indien het DNA-onderzoek tot een vaststelling
daarvan met een zekerheid van 100% leidt, of dat het gewenst of noodzakelijk
kan zijn een persoonskenmerk op te nemen indien de zekerheid van de vaststelling
van het uiterlijk waarneembare kenmerk minder groot is.Een uiterlijk waarneembaar persoonskenmerk dient slechts bij algemene
maatregel van bestuur aangewezen te worden ingeval het desbetreffende persoonskenmerk
met een voldoende mate van exactheid iets kan zeggen over het uiterlijk van
de onbekende verdachte. Indien dat niet mogelijk is, geeft het uiterlijk waarneembare
persoonskenmerk immers onvoldoende houvast om de identiteit van de onbekende
verdachte te achterhalen en kan het geen bijdrage leveren aan het ophelderen
van een nog onopgelost misdrijf. Dit behoeft evenwel niet te betekenen dat
honderd procent zekerheid is vereist. Ook indien er een aanzienlijke kans
is dat een persoonskenmerk bij de eigenaar van het celmateriaal aanwezig is,
kan dit, zoals ik eerder heb aangegeven, voor het vinden van de dader van
betekenis zijn.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen om welke reden niet
nu reeds meer uiterlijk waarneembare kenmerken in de wettekst zijn opgenomen.
Zeker als het gaat om die uiterlijk waarneembare kenmerken waarvan geldt dat
er uitzicht bestaat op succesvol DNA-onderzoek ter vaststelling
van die kenmerken. Zij denken daarbij aan kenmerken als de kleur van de ogen
en het haar, getint/niet-getint, en dergelijke.Zoals ik in reactie op een vraag van de leden van de CDA-fractie heb aangegeven,
verwacht het Nederlands Forensisch Instituut niet dat de eerstkomende jaren
onderzoeksresultaten beschikbaar komen op grond waarvan met een voldoende
mate van betrouwbaarheid andere uiterlijke waarneembare persoonskenmerken
dan die in de voorgestelde artikelen artikelen 151d, tweede lid, en 195d,
tweede lid, Sv worden aangewezen, kunnen worden vastgesteld. Om die reden
acht ik het prematuur om nu al deze persoonskenmerken op het niveau van de
wet aan te wijzen. Er is voor gekozen om slechts die uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken bij wet aan te wijzen die volgens de huidige stand van de
techniek met een voldoende mate van exactheid uit het celmateriaal kunnen
worden afgeleid. De andere zullen bij algemene maatregel van bestuur worden
aangewezen. Het in een later stadium aanwijzen door de lagere wetgever van
de uiterlijke waarneembare persoonskenmerken die op dit moment nog niet uit
celmateriaal kunnen worden afgeleid, maakt het bovendien mogelijk dat telkens
een afgewogen beslissing kan worden genomen over de vraag of DNA-onderzoek
naar een uiterlijk waarneembaar kenmerk aan de opsporing kan bijdragen, terwijl
het tegelijkertijd realiseerbaar maakt dat snel en flexibel op technologische
ontwikkelingen kan worden ingesprongen.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen waarom niet met zoveel
woorden uit de wettekst zelf blijkt waar het onderzoek niet op gericht mag
zijn. Immers, zo stellen deze leden, het blijkt nu niet onmiskenbaar uit de
wet dat DNA-onderzoek naar verborgen aandoeningen die – al dan niet
op termijn – wel leiden tot uiterlijk waarneembare kenmerken, niet mogelijk
is. Het in de toelichting genoemde voorbeeld van het Downsyndroom, wordt bijvoorbeeld
nu niet bij wet van DNA-onderzoek uitgesloten.Bij de formulering van de artikelen 151d en 195d Sv is uitgegaan van een
positieve benadering. Er is voor gekozen aan te geven op welke persoonskenmerken
DNA-onderzoek gericht mag zijn, namelijk uiterlijk waarneembare persoonskenmerken
van de onbekende verdachte, in plaats van aan te geven naar welke persoonskenmerken
geen DNA-onderzoek mag worden gedaan. Door deze positieve formulering zijn
bijvoorbeeld niet-uiterlijk waarneembare persoonskenmerken, zoals de psychische
gesteldheid of verborgen erfelijke afwijkingen van de onbekende verdachte,
uitgesloten van DNA-onderzoek, en kunnen erfelijke aandoeningen of ziekten
waarvan met zekerheid kan worden gesteld dat de betrokken persoon daarvan
op de hoogte is, omdat zij zich altijd vanaf het begin van de geboorte manifesteren
en voor een ieder zichtbaar zijn, wel voorwerp van DNA-onderzoek zijn. Daarmee
is niet gezegd dat alle laatstbedoelde erfelijke aandoeningen of ziekten ook
aangewezen zullen worden als persoonskenmerken waarop het DNA-onderzoek gericht
mag zijn. Slechts die persoonskenmerken kunnen voor aanwijzing in aanmerking
komen, met behulp waarvan de opsporing en vervolging van strafbare feiten
kunnen worden bevorderd. Om die reden is het niet nodig om het Downsyndroom
in de artikelen 151d en 195d Sv uit te sluiten, omdat het gebruik van dit
persoonskenmerk geen relevante bijdrage zal leveren aan de opsporing en vervolging
van strafbare feiten.3. Artikelsgewijze toelichtingArtikel 151dDe leden van de GroenLinks-fractie vragen zich af of artikel 151d Sv artikel
151a Sv overbodig maakt. Is het immers niet zo dat artikel 151a Sv eenzelfde
bevoegdheid toekent, met dien verstande dat nu een begrenzing
is aangebracht voor welke menselijke kenmerken DNA-onderzoek mag worden toegepast,
zo vragen deze leden zich af. Het is juist dat beide artikelen de officier
van justitie de bevoegdheid geven een DNA-onderzoek te gelasten. Artikel 151a
kent de officier van justitie de bevoegdheid toe een deskundige te benoemen
die is verbonden aan een van de bij het Besluit DNA-onderzoek in strafzaken
aangewezen laboratoria met de opdracht een DNA-onderzoek te verrichten. Dat
onderzoek kan zowel op het vergelijken van DNA-profielen (het zogenaamde klassieke
type DNA-onderzoek) gericht zijn, als ook onderzoek naar uiterlijk waarneembare
persoonskenmerken behelsen. Verder bevat artikel 151a onder meer de nodige
waarborgen voor een zorgvuldig DNA-onderzoek en (de mogelijkheid tot het stellen
van) regels over het verwerken van DNA-profielen en celmateriaal. In artikel
151d Sv wordt de bevoegdheid van de officier van justitie, voorzover deze
betrekking heeft op DNA-onderzoek naar uiterlijk waarneembare persoonskenmerken,
nader ingevuld. Zo regelt artikel 151d Sv dat dit DNA-onderzoek slechts met
inachtneming van de nodige waarborgen kan plaatsvinden. Gelet op het vorenstaande
dienen beide artikelen in stand te blijven.De leden van de GroenLinks-fractie vragen op welke wijze de toegang tot
de veiliggestelde DNA-materialen en de DNA-databank wordt geregeld.Het beheer over de DNA-databank ligt in handen van het Nederlands Forensisch
Instituut. Om die reden hebben uitsluitend medewerkers van dit instituut die
daartoe geautoriseerd zijn, toegang tot de databank. Dat geldt ook voor het
celmateriaal dat het Nederlands Forensisch Instituut bewaart met behulp waarvan
een DNA-onderzoek heeft plaatsgevonden.De leden van de GroenLinks-fractie stellen de vraag of de regering kan
aangeven welke uiterlijk waarneembare persoonskenmerken naar de huidige stand
van de wetenschap daadwerkelijk uit lichaamsmateriaal kunnen worden afgeleid.
Zoals eerder al is aangegeven, is het thans technisch mogelijk om door middel
van DNA-onderzoek de uiterlijk waarneembare persoonskenmerken «geslacht»,
«ras» (inclusief «bevolkingsgroep») af te leiden uit
celmateriaal. Ook kan nu al de rode haarkleur uit celmateriaal worden afgeleid.
Naar verwachting zal het in de toekomst mogelijk worden nog meer persoonskenmerken
uit het celmateriaal te destilleren. Zoals ik in antwoord op een soortgelijke
vraag van de leden van de CDA-fractie heb aangegeven, wordt vooral in Engeland,
en ook in de Verenigde Staten, onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om met
behulp van DNA-onderzoek de kleur van de ogen, het haar (anders dan rood haar)
en de huid, gelaatstrekken en de verwachte lengte en gewicht van betrokkene
te bepalen. Voor de stand van zaken van dit onderzoek verwijs ik naar het
antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie.Tot slot vragen de aan het woord zijnde leden op welke wijze gegarandeerd
is dat onderzoek naar niet-zichtbare persoonskenmerken uitgesloten is. Naar
aanleiding van een soortgelijke vraag van de leden van de SP-fractie heb ik
aangegeven dat de voorgestelde wijziging van artikel 138a Sv verzekert dat
DNA-onderzoek geen ander doel mag dienen dan het blootleggen van de uiterlijk
waarneembare persoonskenmerken die in de voorgestelde artikelen 151d, tweede
lid, en 195f, tweede lid, Sv zijn genoemd, dan wel bij algemene maatregel
van bestuur zijn aangewezen. De officier van justitie of de rechter-commissaris
die de opdracht tot het desbetreffende DNA-onderzoek heeft gegeven, dient
daarop toe te zien.Artikel 195fDe leden van de SP-fractie vinden het merkwaardig dat de begrippen «ras»
en «bevolkingsgroep» zijn opgenomen als persoonskenmerken daar
deze begrippen niet zijn gedefinieerd en in de praktijk tevens blijkt dat
dit appelleert aan stereotiepen die in de realiteit niet ondubbelzinnig
waar te nemen zijn. Is het bijvoorbeeld niet zo dat het DNA-profiel van kinderen
met ouders van verschillende rassen geen uitsluitsel geeft over de kleur van
hun huid, zo vragen deze leden zich af.Zoals ik naar aanleiding van een soortgelijke vraag van de leden van de
D66-fractie heb aangegeven, heb ik ervoor gekozen om bij nota van wijziging
het uiterlijk waarneembare persoonskenmerk «bevolkingsgroep» te
laten vervallen. De reden hiervoor is dat het begrip ras overeenkomstig het
Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie
en vaste jurisprudentie tevens bevolkingsgroep omvat en het de voorkeur verdient
om in dit wetsvoorstel bij deze uitleg aan te sluiten.DNA-onderzoek aan celmateriaal maakt het, zoals ik eerder in reactie op
een vraag van de leden van de D66-fractie heb opgemerkt, in bepaalde gevallen
mogelijk een belangrijke aanwijzing te verkrijgen over het ras van de onbekende
verdachte. Van een dergelijk geval is bijvoorbeeld sprake indien beide ouders
van degene wiens celmateriaal wordt onderzocht, tot hetzelfde ras behoren.
In die situatie kan het verkregen kenmerk van belang zijn in het opsporingsonderzoek.
Naarmate rassen of bevolkingsgroepen zich meer vermengen zal het lastiger
worden het ras of de bevolkingsgroep van de onbekende verdachte te bepalen.
Indien bijvoorbeeld de vader van de onbekende verdachte tot het ene ras behoort
en moeder tot het andere ras, kan uit het DNA-onderzoek naar voren komen dat
betrokkene kenmerken van beide rassen heeft. Met deze wetenschap zal in het
opsporingsonderzoek rekening dienen te worden gehouden.De uiterlijk waarneembare persoonskenmerken kunnen volgens de Raad van
State uiterlijk zichtbare ziektes betreffen. Dit betekent dat er bij de onderzoekers
gegevens beschikbaar zullen zijn over mogelijke medische aandoeningen. De
leden van de SP-fractie vragen zich af of aan ziekenhuizen en verzekeraars
gevraagd kan worden de gegevens uit het DNA-onderzoek naar uiterlijke kenmerken
te vergelijken met hun gegevens over patiënten (bijvoorbeeld iemand die
behandeld is voor een erfelijke huidziekte)?Zoals ik in paragraaf 2 heb aangegeven, kunnen erfelijke aandoeningen
of ziekten waarvan met zekerheid kan worden gesteld dat de betrokken persoon
daarvan op de hoogte is, omdat zij zich altijd vanaf het begin van de geboorte
manifesteren en voor een ieder zichtbaar zijn, voorwerp van DNA-onderzoek
zijn. Als voorwaarde daarvoor geldt wel dat deze erfelijke aandoeningen of
ziekten bij algemene maatregel van bestuur zijn aangewezen. Deze uiterlijk
waarneembare persoonskenmerken kunnen vervolgens niet worden vergeleken met
de gegevens waarover ziekenhuizen en verzekeraars beschikken. Ingevolge artikel
138a Sv mag DNA-onderzoek geen ander doel dienen dan het blootleggen van de
aangewezen uiterlijk waarneembare persoonskenmerken ten behoeve van strafvorderlijke
doeleinden. Het vergelijken van deze persoonskenmerken met andere gegevensbestanden
of het bevragen van die bestanden voor dat doel is overeenkomstig artikel
43 van de Wet bescherming persoonsgegevens mogelijk voorzover dit noodzakelijk
is in het belang van de de voorkoming, opsporing en vervolging van strafbare
feiten.Mede gelet op de uitvoerige en veelszins verhelderende memorie van toelichting
is het de leden van de SGP-fractie opgevallen dat geen aandacht is besteed
aan de in het tweede lid van de voorgestelde artikelen 151d en 195f voorkomende
begrippen (de uiterlijk waarneembare persoonskenmerken) ras en bevolkingsgroep.
Deze leden vragen of de inhoud van beide begrippen, mede in hun onderlinge
relatie, voldoende helder is om in het kader van de strafvordering verantwoord
gehanteerd te kunnen worden. Zij verzoeken om een omschrijving van beide begrippen. In reactie op vergelijkbare vragen van de leden van de
D66- en SP-fractie ben ik reeds op deze vragen ingegaan. Kortheidshalve verwijs
ik naar die reactie.De Minister van Justitie,A. H. Korthals 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28072-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl