Positie van de Eerste Kamer; Notitie 'Reflecties over de positie van de Eerste Kamer'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26976, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

28-01-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

26976 nr. 1

18-01-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaam1. Ter inleidinga. Aanleiding voor deze notitieb. Opbouw van de notitie2. Analyse van de positie van de Eerste Kamera. Discussie over de Eerste Kamerb. Invalshoeken bij de discussie rond het functioneren
van de Eerste Kamer3. Wijze van samenstelling van de Eerste Kamera. Geschiedenisb. De kabinetsnotitie van 1997 en reacties daaropc. Argumenten tegen het bestaande stelseld. Argument tegen het stelsel van vóór 1983e. De ervaring leertf. Karakter van de Eerste Kamerg. Analyse Commissie-De Koningh. Andere varianten– Directe verkiezing van de Eerste Kamer– Gelijktijdige verkiezing van beide kamers– Directe verkiezing van de Staten-Generaal als
geheel, waarbij de Staten-Generaal zichzelf na verkiezing in tweeën opsplitsen
(het zogenaamde Bataafs-Noorse stelsel, dat in ongeveer vergelijkbare vorm
voorkwam in de Bataafse Republiek van 1798 tot 1806 en heden ten dage voorkomt
in Noorwegen)– Vervanging van provinciale staten als kiescollege
door de Tweede Kameri. OptiesOptie 1Optie 2Optie 34. Bevoegdheden van de Eerste Kamer in de gewone wetsprocedurea. Dilemma'sb. Praktijk heeft behoefte aan correctiemechanismec. Terugzendrechtd. OptiesOptie 1Optie 2Optie 35. Bevoegdheden van de Eerste Kamer in de grondwetsherzieningsprocedurea. Verband met het voorgaandeb. «Rigide» grondwetc. OptiesOptie 1Optie 2Optie 3Optie 46. Opties voor veranderinga. Overleg met de kamers der Staten-Generaalb. Wijze van samenstelling van de Eerste KamerOptie 1Optie 2Optie 3b. Bevoegdheden van de Eerste Kamer in de gewone wetsprocedureOptie 1Optie 2Optie 3c. Bevoegdheden van de Eerste Kamer in de grondwetsherzieningsprocedureOptie 1Optie 2Optie 3Optie 4
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26976Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 79 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 976Positie van de Eerste Kamernr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIESAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 18 januari 2000Hierbij bied ik u de notitie «Reflecties over
de positie van de Eerste Kamer» aan.De notitie vloeit voort uit het regeerakkoord en uit de afspraken die
zijn gemaakt tussen de voorzitters van de regeringsfracties in de Tweede Kamer
in juni 1999. De notitie is voorts door mij toegezegd aan de Eerste Kamer
bij brief van 13 april 1999 (kamerstukken I 1998–1999, 21 427,
nr. 164, nr. 229).De notitie heb ik tevens toegezonden aan de Voorzitter van de Eerste Kamer
der Staten-Generaal.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,A. Peper 1. Ter inleidinga. Aanleiding voor deze notitieIn het kader van het programma van staatkundige, bestuurlijke en staatsrechtelijke
vernieuwing heeft het vorige kabinet – ter uitvoering van de motie-De
Graaf/Rehwinkel1 – de kamers der Staten-Generaal
op 1 mei 1997 notities aangeboden over onder meer de positie van de Eerste
Kamer en de procedure van grondwetsherziening.2In de notitie over de positie van de Eerste Kamer werd een voorkeur uitgesproken
voor bespreking van een voorstel, inhoudende terugkeer naar het stelsel van
verkiezing van de Eerste Kamer van vóór 1983. Het vorige kabinet
zag destijds geen aanleiding om daarnaast nog voorstellen voor een terugzendrecht
te doen.In de notitie over de procedure van grondwetsherziening werd een lichte
voorkeur uitgesproken voor een andere inrichting van de grondwetsherzieningsprocedure,
waarbij de tweede lezing zou vervallen en een voorstel tot grondwetswijziging
in eerste en enige lezing in beide kamers zou dienen te worden aanvaard met
ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.De bovengenoemde notities zijn op 19 juni 1997 besproken in een algemeen
overleg van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken in de Tweede Kamer.3 De notitie over de positie van de Eerste Kamer is tevens
behandeld door de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges
van Staat van de Eerste Kamer.4In het thans geldende regeerakkoord is vastgelegd: «Het kabinet
komt met voorstellen inzake de verkiezing en positie van de Eerste Kamer.»
Bij brief van 13 april 19995 heb ik aangekondigd
een beschouwende notitie over dit onderwerp te zullen uitbrengen. Na verwerping
op 19 mei 1999 in de Eerste Kamer van het wetsvoorstel dat strekte tot opneming
in de Grondwet van de mogelijkheid van een correctief wetgevingsreferendum,6 is in het zogenaamde lijmakkoord dat op 7 juni 1999 aan
de Koningin is aangeboden, opnieuw aangedrongen op het doen van voorstellen
als in het regeerakkoord vermeld.7b. Opbouw van de notitieDeze notitie begint met een inventarisatie van de belangrijkste discussiepunten
die het functioneren en de positie van de Eerste Kamer begeleiden (hoofdstuk
2).Deze discussiepunten concentreren zich rond de volgende onderwerpen, die
telkens blijken terug te keren:• de wijze van samenstelling van de Eerste Kamer (hoofdstuk 3);• de bevoegdheden van de Eerste Kamer in de gewone wetsprocedure
(hoofdstuk 4);• de bevoegdheden van de Eerste Kamer in de grondwetsherzieningsprocedure
(hoofdstuk 5).Begonnen wordt met een bespreking van de wijze van samenstelling, omdat
dit de grondvraag van de democratische legitimatie van de Eerste Kamer als
deel van de volksvertegenwoordiging betreft. De wijze van samenstelling heeft
te maken met de soort van Eerste Kamer die in ons staatsbestel wenselijk wordt
geacht. Dient dit een politiek orgaan – dat wil zeggen: de uitdrukking
van de partijpolitieke verhoudingen in ons land – te zijn, of een kamer
waarbij de toetsing van de kwaliteit van wetgeving voorop staat? Het antwoord op deze vraag reikt de grondslag aan voor de visie op de
bevoegdheden van de Eerste Kamer in het wetgevingsproces en de rol van deze
Kamer in de grondwetsherzieningsprocedure.Denkend aan de Eerste Kamer dringt zich inmiddels toch het inzicht op
dat zij – door de aard van haar besluitvorming: aannemen of verwerpen –
«gedigitaliseerd» wordt. Men zou ook kunnen zeggen dat haar besluitvorming
weinig – zie de hieronder te bespreken positie van de novelle –
of geen ruimte voor nuancering biedt en derhalve sterk het karakter heeft
van een keuzeproces dat ook bij het veelbesproken referendum aan de orde is.
Deze constatering illustreert de bijzondere verhouding tussen begrippen als
volk en volksvertegenwoordiging.De notitie besluit (hoofdstuk 6) met het op een rij zetten van de in de
voorafgaande hoofdstukken ontwikkelde opties die het kabinet voor ogen heeft
met betrekking tot mogelijke veranderingen. Het betreft hier uitdrukkelijk
geen uitgewerkte voorstellen, maar denkrichtingen ten behoeve van de gedachtewisseling
met de kamers, welke gedachtewisseling zou kunnen leiden tot uitgewerkte voorstellen.2. Analyse van de positie van de Eerste Kamera. Discussie over de Eerste KamerIn meerdere landen met een tweekamerstelsel is de positie van de kamer
die vergelijkbaar is met de Nederlandse Eerste Kamer regelmatig onderwerp
van bezinning (geweest). Zo is het hogerhuis in Denemarken bij de grondwetsherziening
van 1953 afgeschaft, in Zweden bij de grondwetsherziening van 1968–1969.
Dit zijn niet de enige EU-landen waarin met één kamer wordt
volstaan; dit laatste geldt namelijk ook voor Griekenland, Luxemburg, Portugal
en Finland.1 Recentelijk is zelfs in het Verenigd
Koninkrijk de positie van het House of Lords gewijzigd. Wellicht ten overvloede
wordt er daarbij op gewezen dat in landen met een federaal stelsel –
zoals de Bondsrepubliek Duitsland en de Verenigde Staten van Amerika –
de positie van de senaat in die zin een andere is, dat zij in de representatie
van deelstaten ook de nationale eenheid bewaakt en vertegenwoordigt. Dit is
in Nederland en in andere landen met een unitair stelsel uiteraard niet nodig.Ook in Nederland is de discussie over de positie van de Eerste Kamer allesbehalve
een nieuw verschijnsel. Het feit dat deze discussie misschien sleets overkomt,
houdt niet in dat zij – gelet op de ontwikkelingen in staat en maatschappij
van de afgelopen decennia – aan actualiteit zou hebben verloren.2Door in artikel 51, eerste lid («De Staten-Generaal bestaan uit
de Tweede Kamer en de Eerste Kamer») de Tweede Kamer voorop te plaatsen,
heeft de grondwetgever willen benadrukken dat het primaat bij het direct gekozen
deel van de volksvertegenwoordiging ligt. Daarnaast kan het primaat van de
Tweede Kamer nog uit andere institutionele voorzieningen worden afgeleid,
met name uit het verschil in bevoegdheden. Zo mist de Eerste Kamer het recht
van amendement en het recht van initiatief, alsmede de sterkere (directe)
democratische legitimatie. Daarnaast kan worden gewezen op het feit dat kabinetten
worden geformeerd op grondslag van de politieke verhoudingen in de Tweede
Kamer en dat regeerakkoorden tot stand komen als gevolg van overeenstemming
tussen de beoogde regeringsfracties in diezelfde Kamer.3In dit licht is het te verklaren dat gevallen, waarin de Eerste Kamer
wetsvoorstellen verwerpt of dreigt te verwerpen die essentieel zijn voor de
hoofdlijnen van het regeringsbeleid en die berusten op afspraken tussen de
coalitiefracties in de Tweede Kamer, als hoogst bijzonder worden ervaren.4 Het spiegelbeeld hiervan is de situatie waarin de Eerste
Kamer ernstige bezwaren heeft tegen een bepaald wetsvoorstel of aspecten
daarvan, maar om politieke redenen – onder politieke druk, zullen velen
zeggen – toch daarmee akkoord gaat.1 In
het eerste geval is het politieke primaat van de Tweede Kamer in het geding,
in het tweede geval de positie van de Eerste Kamer in de aan haar toegeschreven
constitutionele functie.Hier zit de Eerste Kamer in de al eerder genoemde klem van «digitaliteit»
en «referendum-achtige keuze». Het is dan ook niet verwonderlijk
dat aan de mogelijkheid die de Eerste Kamer heeft om hetzij te aanvaarden
hetzij te verwerpen, inherent is dat heftige kritiek te verwachten valt –
voor welk van beide mogelijkheden zij in een bepaald geval ook kiest. Deze
spanningsvolle keuzen vormen een onvermijdelijk sequeel van de bestaande constellatie
van bevoegdheden van de beide kamers.Dit geeft aan dat de Eerste Kamer zich in een spanningsveld bevindt tussen
inhoudelijke heroverweging en (partij)politieke gevoeligheden. Daarbij komt
het in ons staatsbestel gewichtige gegeven dat inhoudelijke beoordeling van
de kwaliteiten van een wetsvoorstel, los van de politieke context, al verricht
is door de Raad van State. Het is toch onomstreden dat de kwaliteitstoets
door de Raad van State op de (grond)wetgeving van hoge kwaliteit is. Voorts
brengt het primaat van de Tweede Kamer mee dat de belangrijkste politieke
afwegingen daar worden gemaakt. De Raad van State is, mede door zijn samenstelling,
primair toegerust voor kwaliteitstoetsing, de Tweede Kamer – met in
de laatste decennia een ontwikkeling van deeltijd- naar voltijdpolitici en
bewerktuigd met meer assistentie – bij uitstek voor de politieke toetsing.Door het moment waarop een wetsvoorstel aan de Eerste Kamer wordt voorgelegd –
te weten na de toetsing door de Raad van State en de behandeling in de Tweede
Kamer – kan de Eerste Kamer nog een aanvullende kwaliteitstoets verrichten.
Dit geldt met name indien een wetsvoorstel tijdens de behandeling in de Tweede
Kamer is gewijzigd als gevolg van de aanneming van amendementen of de indiening
van nota's van wijziging.Het feit dat de Eerste Kamer een wetsvoorstel behandelt nadat het door
de Tweede Kamer is aanvaard, kan in bepaalde gevallen nog een ander gevolg
hebben. De Eerste Kamer komt namelijk – bij omstreden kwesties –
meer en meer in de positie dat zij wordt gezien als een «appèl-instantie»,
bejegend door groeperingen die een voor hen onwelgevallige beslissing van
de Tweede Kamer willen terugdraaien. Daardoor krijgt de Eerste Kamer, die
dan als «kamer van heroverweging» op indringende wijze door burgers
en pressiegroepen kan worden benaderd, een meer – en misschien meer
dan gewild – politiek karakter. Daardoor neemt de politieke druk op
de Eerste Kamer toe. Een dergelijke politieke en maatschappelijke druk kan
op gespannen voet staan met het beeld van «afstandelijkheid» tot
het dagelijkse politieke bedrijf, dat met de Eerste Kamer is of wordt verbonden.Zoals vermeld is de Eerste Kamer van tijd tot tijd hevig in discussie
geweest. In die discussie wordt ook genoemd dat instrumenten als toetsing
van wetten door de rechter achteraf (bijvoorbeeld aan een ieder verbindende
bepalingen in internationale verdragen) en zelfs het referendum al sinds lange
tijd plegen te worden gezien als gehele of gedeeltelijke substituten voor
het werk van de Eerste Kamer.2De meerderheid (tien van de zeventien leden) van de in 1967 ingestelde
Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet (Staatscommissie-Cals/Donner),
die haar eindrapport uitbracht in 1971, zag de Eerste Kamer als waarborg voor
een deugdelijke en weloverwogen wetgeving. Deze leden wezen erop dat door
de aanwezigheid in de Eerste Kamer van een ander type volksvertegenwoordigers
een gunstige invloed uitgaat op het wetgevingsproces.3De op 4 juni 1974 aan de beide kamers der Staten-Generaal aangeboden Nota
inzake het grondwetsherzieningsbeleid1 van het
kabinet-Den Uyl bevatte, enerzijds, een voorstel tot directe verkiezing van
de Eerste Kamer en beoogde, anderzijds, de bevoegdheden van deze Kamer in
te perken, in het bijzonder door afschaffing van haar budget- en interpellatierecht.In de literatuur is er destijds op gewezen dat door deze combinatie van
enerzijds een sterkere legitimatie en anderzijds minder bevoegdheden een innerlijke
tegenstrijdigheid zou ontstaan waardoor de positie van de Eerste Kamer meer
omstreden zou kunnen worden. Een vergelijking met andere rechtsstelsels leert
namelijk dat de landen met een tweekamerstelsel grosso
modo in twee groepen zijn onder te verdelen: enerzijds landen met
een indirect gekozen senaat welke minder bevoegdheden heeft dan het «andere
huis»; anderzijds landen met een direct gekozen senaat welke over vergelijkbare
bevoegdheden als het «andere huis» beschikt.2Deze in de literatuur weergegeven notie met betrekking tot tweekamerstelsels
werd ook betrokken in de gedachtewisseling in de Tweede Kamer over de genoemde
Nota inzake het grondwetsherzieningsbeleid. In een door de Tweede Kamer met
68 tegen 63 stemmen aangenomen motie-De Kwaadsteniet3 werden de voorstellen van het kabinet afgewezen. De motie sprak zich
uit voor het behoud van de bestaande taken en bevoegdheden van de Eerste Kamer.
Daarnaast bepleitte de motie een vierjaarlijkse verkiezing van de gehele Eerste
Kamer door de leden van de provinciale staten binnen zes weken na hun beëdiging.
Een motie-De Vries c.s.4, waarin afschaffing van
de Eerste Kamer werd bepleit, werd weliswaar in de Tweede Kamer door een aanzienlijk
deel van de leden (de fracties van PvdA, D'66, PPR en PSP, die toen gezamenlijk
58 zetels hadden) gesteund, maar door een meerderheid verworpen.5In de Grondwet 1983 is – onder verwijzing naar de motie-De Kwaadsteniet6 – een wijze van verkiezing van de Eerste Kamer
geïntroduceerd, waarbij deze Kamer in haar geheel vierjaarlijks door
de colleges van provinciale staten wordt gekozen. Deze verkiezing dient ingevolge
artikel 55 Grondwet 1983 binnen drie maanden7
na de verkiezing van de colleges van provinciale staten plaats te vinden.
Op de achtergrond van deze wijziging wordt hieronder in hoofdstuk 3, paragraaf
d, ingegaan.Tijdens de behandeling van deze grondwetsherziening in de Eerste Kamer
voorspelde het lid Vis – nu lid van de Raad van State – over deze
wijziging:«Als de voorstellen werkelijkheid worden, zal de Eerste Kamer straks
niet voortdurend achterlopen, zoals tot dusverre steeds het geval is, maar
slechts een gedeelte van een kabinetsperiode. Voor het andere gedeelte zal
deze Kamer wat betreft haar politieke samenstelling voorop lopen, dat wil
zeggen een politieke opinie weerspiegelen die actueler is dan de politieke
opinie die de Tweede Kamer weerspiegelt. Wij allen nemen toch aan dat de Tweede
Kamer het primaat heeft en behoort te hebben.»8Het toenemende politieke belang van de Eerste Kamer is dus reeds bij de
totstandkoming van de Grondwet van 1983 voorzien.De vraag kan worden gesteld, of inderdaad de veranderde wijze van verkiezing
(mede) heeft geleid tot een gewijzigde (politieke) opstelling van de Eerste
Kamer, en zo ja, of dit ertoe dient te leiden dat de wijze van verkiezing
wederom aanpassing behoeft.Daarnaast zal worden bezien, of de bevoegdheden van de Eerste Kamer aangepast
dienen te worden in het licht van de plaats van deze Kamer in het geheel van
ons staatsbestel. De voor- en nadelen van mogelijke veranderingen zullen daarbij
worden afgewogen. b. Invalshoeken bij de discussie rond het functioneren
van de Eerste KamerUit het bovenstaande kunnen enkele belangrijke elementen rond de discussie
inzake het functioneren van de Eerste Kamer worden afgeleid.1. De Eerste Kamer is – in haar ontwikkeling – steeds meer
een politiek orgaan geworden, dat overigens niet het politieke primaat heeft.
Hier groeit de spanning met het feit dat zij (in meerderheid) niet gebonden
is – ook niet de Eerste-Kamerfracties van de coalitiepartijen –
aan de politieke afspraken die ten grondslag liggen aan de kabinetsvorming.1 Dit kan, onder omstandigheden, binnen politieke partijen
verschillen in opstelling opleveren tussen de fracties in Tweede en Eerste
Kamer, waarmee de congruentie van de politieke wilsvorming binnen partijen
(van de coalitie) – zelfs op hoofdlijnen – verdwijnt.2. De wijze van verkiezing van de Eerste Kamer, zoals deze sinds 1983
wordt toegepast, brengt mee dat de Eerste Kamer gedurende een deel van een
kabinetsperiode een actuelere weerspiegeling van de kiezersgunst is, hetgeen-
naast andere factoren2 – van invloed kan
zijn op de verhouding tussen de beide kamers. Die actuelere afspiegeling is
in zoverre van vraagtekens te voorzien, dat zij sterk wordt beïnvloed
door (het aanzienlijke verschil in) de opkomst bij de onderscheiden verkiezingen
die ten grondslag liggen aan de samenstelling van de beide kamers, te weten
de landelijke verkiezingen (bij de Tweede Kamer) en de verkiezingen voor provinciale
staten (bij de Eerste Kamer). Hierdoor ontstaan aanmerkelijke incongruenties
in politieke verhoudingen.3. Fouten in wetsvoorstellen – hetzij reeds ontstaan in de voorbereiding,
hetzij het gevolg van amendering door de Tweede Kamer – kunnen door
de Eerste Kamer in beginsel niet worden geredresseerd vanwege de digitaal
getinte besluitvorming (ja of neen).Deze spanningsvelden rond de Eerste Kamer zullen verder worden betrokken
en toegespitst op de samenstelling van de Eerste
Kamer en op de bevoegdheden van de Eerste Kamer
respectievelijk in de wetsprocedure en in de grondwetsherzieningsprocedure.3. Wijze van samenstelling van de Eerste Kamera. GeschiedenisDe geboorteakte van de Eerste Kamer is van een bijzondere aard. Ter herinnering:
in de eerste periode van haar bestaan, van 1815 tot 1848, werden de leden
van de Eerste Kamer door de Koning benoemd. In de praktijk van het toenmalige
politieke leven werkte dit door in de opstelling van de Eerste-Kamerleden,
ook wel de «ménagerie du Roi» genoemd. De Eerste Kamer
was er vooral voor bedoeld om«...alle overijling in de raadplegingen te voorkomen, in moeielijke
tijden aan de driften heilzame palen te stellen, den troon te omringen door
een bolwerk waartegen andere partijen afstuiten».3Daarmee werd mede beoogd de Koning zo min mogelijk in een positie te brengen
waarin hij het niet eens zou zijn met een door het parlement aangenomen wetsvoorstel
en een zodanig wetsvoorstel wellicht zou weigeren te bekrachtigen.Bij de grondwetsherziening van 1848 werd het systeem van getrapte verkiezing
door leden van provinciale staten ingevoerd.4De leden van de Eerste Kamer werden in dit stelsel voor negen jaar gekozen,
waarbij elke drie jaar een derde van het aantal leden aftrad. De grondwetsherziening
van 1922 verving dit systeem door een verkiezing voor telkens zes jaar, waarbij
elke drie jaar de helft van het aantal leden aftrad. Toen bij de grondwetsherziening
van 1956 het aantal leden van de Eerste Kamer werd uitgebreid van 50 naar
75, traden voortaan elke drie jaar respectievelijk 37 en 38 leden af.Deze wijze van samenstelling bleef bestaan tot de grondwetsherziening
van 1983. Zowel de Staatscommissie-Van Schaik (eindrapport in 1954) als de
Proeve van een nieuwe Grondwet (een in 1966 door de afdeling Grondwetszaken
van het Ministerie van Binnenlandse Zaken in samenwerking met de externe deskundigen
Donner, Van der Hoeven, Jeukens, Oud en Rijpperda Wierdsma uitgebracht advies)
spraken zich uit voor een vierjaarlijkse verkiezing van alle leden van de
Eerste Kamer door provinciale staten.1De eerder vermelde Staatscommissie-Cals/Donner was over dit onderwerp –
evenals, zoals hierboven opgemerkt, over het bestaansrecht van de Eerste Kamer
als zodanig – verdeeld. De kleinst mogelijke meerderheid van deze commissie
bepleitte rechtstreekse verkiezing van de Eerste Kamer, terwijl de minderheid
zich hiertegen uitsprak.2 De Nota inzake het grondwetsherzieningsbeleid
van het kabinet-Den Uyl (aangeboden in 1974) volgde de meerderheid van de
Staatscommissie-Cals/Donner.3Bij de herziening van 1983 werd een wijze van verkiezing ingevoerd, waarbij
alle leden van de Eerste Kamer tegelijk worden gekozen. Artikel 55 van de
Grondwet 1983 luidt: «De leden van de Eerste Kamer worden gekozen door
de leden van provinciale staten. De verkiezing wordt, behoudens in geval van
ontbinding der kamer, gehouden binnen drie maanden na de verkiezing van de
leden van provinciale staten». Artikel 52, eerste lid, Grondwet bepaalt
bovendien: «De zittingsduur van beide kamers is vier jaren.»b. De kabinetsnotitie van 1997 en reacties daaropIn de in 1997 door het kabinet aangeboden notitie over de positie van
de Eerste Kamer is de suggestie gedaan, weer terug te keren tot het stelsel
van verkiezing zoals dit van 1956 (toen de Eerste Kamer werd uitgebreid van
50 naar 75 leden) tot 1983 heeft bestaan, te weten verkiezing van de leden
van de Eerste Kamer voor zes jaar, waarbij elke drie jaar om beurten 37 en
38 leden aftreden. Deze suggestie heeft in de beide kamers zeer verschillende
reacties opgeroepen, variërend van positief tot afwijzend. Zo bleken
in de Tweede Kamer – luidens het verslag van een algemeen overleg op
19 juni 19974 – in elk geval de fracties
van VVD, D66 en GPV positief – of op zijn minst niet afwijzend –
te staan tegenover de gedachte van een terugkeer naar het stelsel van vóór
1983. In de Vaste Commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van
Staat van de Eerste Kamer5 deelde de VVD-fractie
de wens naar een terugkeer tot het stelsel van vóór 1983. De
CDA-fractie sprak zich hiertegen uit, terwijl de fracties van PvdA, GroenLinks
en AOV zich kritisch uitspraken over getrapte verkiezingen als zodanig.Gezien deze verscheidenheid aan opvattingen acht het kabinet het van belang,
de voors en tegens nog eens uiteen te zetten.c. Argumenten tegen het bestaande stelselDe volgende argumenten kunnen worden aangevoerd tegen het stelsel van
verkiezing van de Eerste Kamer, zoals dit is geïntroduceerd bij de grondwetsherziening
van 1983.1. Nu iedere vier jaar de gehele Eerste Kamer van samenstelling verandert,
is de kans op belangrijke politieke verschuivingen – en dus grote incongruenties
tussen de samenstelling van de Tweede en Eerste Kamer –
vergroot. Dit is zowel het gevolg van het verschijnsel van de in aantal toenemende
kiezers die geen vaste partijpolitieke binding of oriëntatie hebben (de
zogenaamde zwevende kiezers) als van het verschil in opkomst tussen landelijke
en provinciale verkiezingen.2. Wanneer na de verkiezingen voor provinciale staten een nieuwe Eerste
Kamer wordt samengesteld, bestaat de mogelijkheid dat deze nieuwe Kamer wordt
gezien als een meer actuele afspiegeling van de opvattingen van de bevolking
dan de eerder gekozen Tweede Kamer. Dit vergroot de kans op divergerende meerderheden
in de beide kamers, hetgeen een verhoogd risico meebrengt voor conflicten
tussen de Tweede en de Eerste Kamer, waarvoor in ons stelsel geen oplossing
bestaat.1 Hiermee neemt de congruentie van de
politieke voorkeur af. Juist waar het om essentiële politieke keuzes
gaat is een dergelijke congruentie van belang.d. Argument tegen het stelsel van vóór 1983Bij de grondwetsherziening van 1983 werd, zoals hierboven beschreven,
de vierjaarlijkse verkiezing van de Eerste Kamer als geheel ingevoerd. De
bedoeling hiervan was mede een bezwaar van voornamelijk verkiezingstechnische
aard op te lossen.Sinds 1923 was het land ten behoeve van de verkiezingen van de Eerste
Kamer opgedeeld in vier groepen van provincies. Elke drie jaar kozen telkens
twee groepen de helft (vanaf de grondwetsherziening 1956: respectievelijk
37 en 38 leden) van het totale aantal leden van de Eerste Kamer. De achtergrond
van dit stelsel was de aan het begin van de jaren twintig nog levende opvatting,
dat er in electoraal opzicht een verband moest zijn tussen de provincies en
de (leden van de) Eerste Kamer. Binnen de vier groepen van provincies moest
zoveel mogelijk recht worden gedaan aan de evenredigheid. Daarmee dacht men
te voorkomen dat bepaalde provincies sterk de overhand zouden krijgen in de
Eerste Kamer. In de praktijk bleek de band van de kandidaten met de provincies
evenwel nauwelijks van belang te zijn: zij werden veeleer gezien als afgevaardigden
van de gehele bevolking en werden dan ook door landelijke partijorganen gekandideerd.
Gevolg van deze verdeling in groepen, gecombineerd met het feit dat de zittingsperiode
van de colleges van provinciale staten (vier jaar) niet parallel liep met
die van de Eerste Kamer (zes jaar), was dat de verkiezingen voor de Eerste
Kamer soms direct na de verkiezingen voor provinciale staten, maar soms ook
pas na één, twee of drie jaar plaatsvonden. Het was hierdoor
zelfs mogelijk dat een college van provinciale staten gedurende zijn vierjaarlijkse
zittingsperiode in het geheel niet aan de beurt kwam om leden van de Eerste
Kamer te kiezen.Bij de grondwetsherziening van 1983 merkte de regering in de memorie van
toelichting op, dat het tot dan toe bestaande stelsel van verkiezing een grotere
duurzaamheid in de vorm van een langere zittingsperiode van de Eerste Kamer
opleverde, maar dat hieraan uitvoeringstechnische bezwaren kleefden, zoals
hierboven uiteengezet. De regering was van oordeel dat het verschil in karakter
en bevoegdheid tussen de beide kamers geen versterking behoefde in de vorm
van een verschillende zittingsduur of een verschillende wijze van verkiezing
van de kamers. Daarom werd het tot dan toe vigerende stelsel verlaten.2e. De ervaring leertDe vraag die nu opnieuw voorligt, is of deze afweging thans, zestien jaar
na de inwerkingtreding van de Grondwet van 1983, anders dient uit te vallen.
Gezien het feit dat de wijze van verkiezing van de Eerste Kamer tamelijk recent
is gewijzigd, vraagt een terugkeer naar het stelsel dat voordien bestond een
stevige nadere argumentatie, die met name zal moeten worden gezocht
in het effect dat een bepaalde vorm van verkiezing kan hebben op het karakter
van de Eerste Kamer.Zo is door enkele fracties in de Eerste Kamer1
in reactie op de notitie uit 1997 gevraagd om een kwantitatieve onderbouwing
van de veronderstelling dat de Eerste Kamer zich na 1983 politiek sterker
zou hebben geprofileerd.In kwantitatief opzicht is er – zo blijkt – inderdaad een
tendens dat de Eerste Kamer een sterkere politieke rol is gaan spelen sedert
de grondwetsherziening van 1983.2 In de literatuur
wordt deze analyse breed gedeeld.3 Uit een in
1998 verschenen diepgaande studie van Van den Braak over de geschiedenis,
de samenstelling en de betekenis van de Eerste Kamer tussen 1815 en 19954 komt naar voren, dat het aantal verworpen wetsvoorstellen in de jaren na 1983 – gerekend in absolute
aantallen – sterk is toegenomen. In de 25 jaar tussen 1946 en 1971 werden
in totaal 13 wetsvoorstellen verworpen (gemiddeld één wetsvoorstel
in de twee jaar). In het tijdvak 1971–1983, dat dus de helft korter
was, waren dit in totaal 9 wetsvoorstellen (gemiddeld twee wetsvoorstellen
in de drie jaar). In de even lange periode 1983–1995 was dit aantal
opgelopen tot 13 (gemiddeld één wetsvoorstel per jaar).Ter aanvulling kan nog worden vermeld, dat in de periode 1995–1999
een achttal wetsvoorstellen door de Eerste Kamer is verworpen.5Een soortgelijk beeld als bij de verwerpingen (zie boven) rijst op met
betrekking tot de wetsvoorstellen die, na verzet, zijn ingetrokken tijdens de behandeling in de Eerste Kamer. In de perioden
1946–1971 en 1971–1983 (respectievelijk 25 en 12 jaar) ging het
in beide gevallen om 2, in de periode 1983–1995 (12 jaar) om 10 wetsvoorstellen.6 In de periode 1995–1999 (vijf jaar) zijn in totaal
7 wetsvoorstellen tijdens de behandeling in de Eerste Kamer ingetrokken.7f. Karakter van de Eerste KamerEnerzijds is de Eerste Kamer samengesteld uit leden die op iets grotere
afstand van de dagelijkse politiek staan, het Eerste-Kamerlidmaatschap als
een deelbetrekking uitoefenen naast een andere maatschappelijke functie en
mede zijn gekozen vanwege hun ervaring en deskundigheid. Anderzijds is de
Eerste Kamer natuurlijk ook een politiek orgaan. Evenals in de Tweede Kamer
behoren de leden tot fracties van politieke partijen, zijn zij via partijlijsten
in de Eerste Kamer gekozen en kan hun stemgedrag, onder omstandigheden, belangrijke
politieke gevolgen hebben. Met deze positionering van de Eerste Kamer is een
bepaalde spanning verbonden. Op gezette tijden wordt deze spanning manifest.De terugkeer naar het stelsel van verkiezing van de Eerste Kamer zoals
dit vóór 1983 bestond, zal naar verwachting het gewicht van
de politieke lading iets doen verminderen en dat van de component van de «grotere
afstand» dienovereenkomstig iets doen toenemen. De vervanging van de
leden in twee gedeelten heeft bovendien per definitie tot gevolg dat wisselingen
in de (politieke) samenstelling van de Eerste Kamer minder abrupt plaatsvinden.
De leden van de Eerste Kamer zitten daarbij twee jaar langer dan thans, hetgeen
recht doet aan het andersoortige karakter van het Eerste-Kamerlidmaatschap
vergeleken met het lidmaatschap van de Tweede Kamer.Dit karakter wordt nog geaccentueerd door het in betekenis gegroeide fenomeen
van de zwevende kiezer. Het Eerste-Kamerlid Vis wees er in 1980 al op, dat
vanaf de jaren zeventig als gevolg hiervan de verschuivingen bij verkiezingen
zijn vergroot.8 Deze tendens – die zich
sedertdien nog in verhevigde mate heeft voortgezet – maakt dat een vierjaarlijkse gelijktijdige vervanging van alle Eerste-Kamerleden ook grotere verschuivingen
in de zetelverdeling in de Eerste Kamer tot gevolg zal hebben, met daardoor
ook een veel grotere kans op afwijkende politieke meerderheden in de beide
kamers.g. Analyse Commissie-De KoningIn het begin van de jaren negentig is de staatkundige en politieke vernieuwing
opnieuw op de agenda gezet. Vele commissies hebben rapportages aangeleverd.
De Bijzondere Commissie Vraagpunten (commissie-Deetman) publiceerde in november
1990 een nota, waarin vraagpunten rondom deze thematiek waren geformuleerd.
Vervolgens kreeg een aantal – waaronder vier externe – commissies
de opdracht om aan de hand van deze vraagpunten nadere rapporten uit te brengen.Aan een van deze commissies, de zogenoemde Tweede externe commissie vraagpunten
staatkundige, bestuurlijke en staatsrechtelijke vernieuwing (commissie-De
Koning) werden vraagpunten voorgelegd rondom de relatie kiezers-gekozenen
op landelijk niveau, waaronder vraagpunten met betrekking tot het kiesstelsel
van de Eerste Kamer en de invoering van een terugzendrecht voor de Eerste
Kamer. Deze commissie bracht in april 1993 haar rapport uit.De commissie-De Koning was van oordeel dat «met de wijziging van
het kiesstelsel in 1983 (...) geen gelukkige greep is gedaan.»1 De commissie achtte een terugkeer naar het oude stelsel
toen geen begaanbare weg.Een mogelijke belemmering voor een zodanige terugkeer is sedertdien echter
weggenomen door de grondwetsherziening van 1996. De eis dat beide kamers dienden te worden ontbonden ten behoeve van de tweede
lezing bij een grondwetsherziening kwam toen te vervallen; in plaats daarvan
behoeft nu alleen nog de Tweede Kamer te worden ontbonden. In een situatie
dat de Eerste Kamer in twee delen (bijvoorbeeld driejaarlijks) dient te worden
verkozen, betekent een ontbinding per definitie dat 37 of 38 leden van
de Eerste Kamer hun zittingstermijn niet volmaken. Deze situatie kan zich
sinds de grondwetsherziening van 1996 niet meer voordoen.h. Andere variantenOver andere varianten met betrekking tot de verkiezing van de Eerste Kamer
wil het kabinet herhalen wat hierover in de notitie uit 1997 is opgemerkt.
Het kabinet is van mening dat deze varianten in overwegende mate nadelen opleveren.Het gaat hierbij om de volgende varianten.– Directe verkiezing van de Eerste KamerHierdoor zou de Eerste Kamer dezelfde legitimatie verkrijgen als de Tweede
Kamer, omdat beide kamers dan direct zouden worden gekozen en het onderscheid
in wijze van verkiezing wegvalt. Het politieke primaat van de Tweede Kamer
komt niet in de laatste plaats tot uiting in de (directe) wijze van verkiezing.– Gelijktijdige verkiezing van beide kamersHet gevolg hiervan zou zijn dat de verkiezingen voor de Tweede Kamer en
voor provinciale staten eveneens ongeveer gelijktijdig moeten plaatsvinden
(vergelijkbaar met het combineren van verkiezingen voor gemeenteraden en provinciale
staten met ingang van 2003, waartoe het kabinet in juli 1999 heeft besloten).
Een ongewenst gevolg van een zodanige combinatie van provinciale en landelijke
verkiezingen is, dat een eventuele tussentijdse ontbinding van
de Tweede Kamer automatisch zou moeten leiden tot ontbinding van de Eerste
Kamer, alsmede tot nieuwe verkiezingen voor provinciale staten (die staatsrechtelijk
geen tussentijdse ontbinding kennen).– Directe verkiezing van de Staten-Generaal als
geheel, waarbij de Staten-Generaal zichzelf na verkiezing in tweeën opsplitsen
(het zogenaamde Bataafs-Noorse stelsel, dat in ongeveer vergelijkbare vorm
voorkwam in de Bataafse Republiek van 1798 tot 1806 en heden ten dage voorkomt
in Noorwegen)Op verzoek van de commissie-Deetman is speciaal door de commissie-De Koning
een variant1 onderzocht, waarin er slechts één
verkiezing zou zijn voor de gehele Staten-Generaal. Bij de eerste bijeenkomst
zouden dan in die Staten-Generaal – van totaal 225 leden – 150
leden worden aangewezen die tezamen een afzonderlijke kamer zouden vormen,
terwijl de andere 75 leden «toegevoegd» zouden zijn. Begrotingsvoorstellen
zouden slechts in één instantie, door de kamer van 150, worden
afgehandeld, terwijl de andere wetsvoorstellen in een volledige vergadering
zouden moeten worden behandeld, mits een vijfde van de leden zich hiervoor
uitspreekt.Dit stelsel kent volgens de commissie-De Koning geen voordelen, maar enkel
grote bezwaren. Een wezenlijke eis bij de behandeling van wetsvoorstellen
is volgens haar, dat behandeling in tweede instantie in een andere «kamer»
plaatsvindt, hetgeen in dit stelsel niet gebeurt. Ook sprak de commissie de
verwachting uit, dat de 75 toegevoegde leden, die samen met hun partijgenoten
uit de kamer van 150 één fractie zouden vormen in de Staten-Generaal,
als regel één lijn zullen trekken met laatstgenoemden, of anders
door hen zullen worden overvleugeld, hetgeen de correctie door een tweede
instantie illusoir zou maken en dus geen meerwaarde aan de behandeling in
de Staten-Generaal zou geven. Indien de toegevoegde leden in een afwijkende
mening zouden volharden, zou een conflictsituatie kunnen ontstaan die ten
principale niet zou verschillen van een conflict tussen de huidige Tweede
en Eerste Kamer. Een ander bezwaar is volgens de commissie-De Koning nog,
dat het voor de kiezer onduidelijk is welke kamer hij nu eigenlijk kiest,
aangezien de Staten-Generaal hierover zelf beslissen.2– Vervanging van provinciale staten als kiescollege
door de Tweede KamerIn deze variant zouden de leden van de Eerste Kamer worden gekozen door
die van de Tweede Kamer. Het bezwaar hiertegen is, dat de leden van de Eerste
Kamer hierdoor hun eigen legitimatie verliezen en in plaats hiervan voor hun
legitimatie afhankelijk worden van de Tweede Kamer.i. OptiesSamenvattend kan worden gesteld dat de bij de grondwetsherziening van
1983 ingevoerde wijze van verkiezing van de Eerste Kamer nadelen heeft, te
weten:• de mogelijkheid van belangrijke politieke verschuivingen in de
samenstelling van de Eerste Kamer na verkiezingen neemt toe;• de mogelijkheid bestaat dat de in haar geheel nieuw gekozen Eerste
Kamer wordt gezien als een meer actuele afspiegeling van de opvattingen van
de bevolking dan de eerder gekozen Tweede Kamer;• hierdoor wordt de kans op divergerende meerderheden in en mogelijke
conflicten tussen de beide kamers vergroot,• en neemt de congruentie van de politieke voorkeur van de bevolking
af. Het kabinet is daarom van oordeel dat een terugkeer naar het stelsel van
verkiezing van de Eerste Kamer, ongeveer zoals dit vóór de grondwetsherziening
van 1983 bestond, het meest wenselijk is. Het eerder beschreven bezwaar dat
aan dit stelsel kleefde, namelijk dat de provincies hiertoe in groepen moesten
worden verdeeld, kan daarbij worden vermeden. Zoals vermeld had deze verdeling
in groepen tot gevolg dat de verkiezingen voor de Eerste Kamer soms direct
na de verkiezingen voor provinciale staten, maar soms ook pas na één,
twee of drie jaar plaatsvonden, en dat sommige colleges van provinciale staten
tijdens hun zittingsperiode in het geheel niet aan de beurt kwamen om leden
van de Eerste Kamer te kiezen.Het is mogelijk dat naar een verkiezing om de drie jaar van twee delen
van de Eerste Kamer wordt teruggekeerd, waarbij, in plaats van groepen provincies, alle provincies om de drie jaar respectievelijk 37 en
38 leden van de Eerste Kamer kiezen. Zoals boven weergegeven berustte het
oude, uit de jaren twintig daterende, kiesstelsel nog op de gedachte dat er
een rechtstreeks verband bestond tussen de provincies en de leden van de Eerste
Kamer. Deze gedachte – die sindsdien reeds lang was verlaten –
leidde tot allerlei kiesrechtelijke ingewikkeldheden1, die te vermijden zijn door om de drie jaar de staten van alle provincies 37 respectievelijk 38 leden van de Eerste
Kamer te laten kiezen.Denkbaar zou ook zijn dat wordt geopteerd voor de verkiezing van de leden
van de Eerste Kamer in twee fasen, waarbij elk der delen niet om de drie,
maar om de vier jaar wordt gekozen. Dit kan door de staten van alle provincies
tegelijkertijd geschieden, maar ook kunnen de provincies – zoals vroeger
het geval was – in een even aantal groepen worden ingedeeld, waarbij
dan telkens de helft van die groepen respectievelijk 37 of 38 leden van
de Eerste Kamer kiest. De zittingsperiode van de colleges van provinciale
staten (vier jaar) loopt in dat geval parallel met de periode waarna een deel
van de leden van de Eerste Kamer zal moeten aftreden (welke periode in deze
variant ook vier jaar zou bedragen), zodat het belangrijkste bezwaar tegen
het stelsel van vóór 1983 – bepaalde provincies komen
niet aan de beurt bij de verkiezingen voor de Eerste Kamer – zich niet
kan voordoen als men eventueel zou willen terugkeren naar een verdeling van
de provincies in groepen. Een variant waarbij 37 respectievelijk 38 leden
om de vier jaar worden gekozen, zou echter wel resulteren in een zeer lange
zittingsduur (acht jaar) van de leden van de Eerste Kamer.Als een andere wijze van verkiezing van de Eerste Kamer aan de orde zou
zijn, dan zal een goede overgangsregeling dienen
te worden getroffen, omdat na hetzij drie hetzij vier jaar een deel van de
nieuw gekozen leden van de Eerste Kamer zal moeten aftreden. De overgangsregeling
zal hiervoor een procedure moeten bevatten.Concluderend komt het kabinet tot de volgende twee opties met betrekking
tot de wijze van verkiezing van de Eerste Kamer.Optie 1De staten van alle provincies kiezen elke drie jaar 37 respectievelijk
38 leden van de Eerste Kamer.Optie 2De staten van alle provincies kiezen elke vier jaar 37 respectievelijk
38 leden van de Eerste Kamer.Optie 3De provincies worden in een even aantal (bijvoorbeeld vier groepen) ingedeeld.
Om beurten kiest de helft van deze groepen om de vier jaar 37 respectievelijk
38 leden van de Eerste Kamer. 4. Bevoegdheden van de Eerste Kamer in de gewone wetsprocedurea. Dilemma'sDe Eerste Kamer heeft ingevolge artikel 85 Grondwet slechts de bevoegdheid
om een wetsvoorstel te aanvaarden of te verwerpen; een tussenweg – bijvoorbeeld
een recht van amendement – heeft de Eerste Kamer volgens de Grondwet
niet.Dit levert in de praktijk dilemma's op. In bepaalde gevallen staat de
Eerste Kamer onder sterke politieke druk om een wetsvoorstel te aanvaarden,
terwijl tegen de, soms wetstechnische, inhoud aanzienlijke bezwaren bestaan.
Daarom klinkt binnen en buiten de Eerste Kamer regelmatig de roep om andere
middelen waarmee deze Kamer wetgeving kan corrigeren, zonder deze geheel te
hoeven verwerpen of te accepteren.b. Praktijk heeft behoefte aan correctiemechanismeIn de praktijk pleegt in bepaalde gevallen een correctie te worden toegepast
op het stelsel waarin de Eerste Kamer een wetsvoorstel uitsluitend kan aannemen
of verwerpen. Hierdoor kan in concrete gevallen het ontstaan van een dilemma,
zoals hierboven geschetst, worden voorkomen. Zo kan de regering zich in bijzondere
situaties bereid tonen om aan wensen van de Eerste Kamer tegemoet te komen
door middel van de indiening van een novelle dan
wel door het doen van toezeggingen, bijvoorbeeld over de wijze van uitvoering
van de wet.Speciale aandacht verdient de novelle, omdat deze direct betrekking heeft
op het behandelde wetsvoorstel zelf. Een novelle – die overigens ook
door het kabinet kan worden ingediend zonder dat hierom door de Eerste Kamer
is verzocht – kan worden omschreven als een «reparatie-wetsvoorstel».Er bestaan twee varianten van de novelle-procedure. De Eerste Kamer kan
allereerst de behandeling van het oorspronkelijke wetsvoorstel schorsen, zodat
dit tegelijk met een door de Tweede Kamer aanvaard aanvullend wetsvoorstel –
de novelle – kan worden behandeld. De andere variant houdt in, dat de
Eerste Kamer alvast de behandeling van het oorspronkelijk ingediende voorstel
afrondt in afwachting van een beslissing van de Tweede Kamer over het reparatie-wetsvoorstel.
Het gaat hierbij, formeel gezien, om twee afzonderlijke wetten – de
oorspronkelijke wet en de wijzigingswet hierop –, die ook ieder afzonderlijk
in het Staatsblad verschijnen. Dit laatste is uiteraard niet bevorderlijk
voor de (her)kenbaarheid.Artikel 85 Grondwet schrijft voor, dat de Eerste Kamer een wetsvoorstel
overweegt «zoals het door de Tweede Kamer aan haar is gezonden».
Bij tijd en wijle komt het evenwel voor dat bepaalde fouten in een wetsvoorstel
pas na aanvaarding – al dan niet geamendeerd – door de Tweede
Kamer aan het licht treden. De Eerste Kamer dringt dan in bepaalde gevallen
aan op indiening van een novelle om deze fouten te verbeteren. Het kan hierbij
zowel gaan om verbeteringen van bijvoorbeeld redactionele fouten of drukfouten –
gesproken wordt dan van «technische novelles» – als om veranderingen die om andere redenen zijn afgedwongen,
de «inhoudelijke novelles».Een principiële tegenwerping tegen de novelle is dat de Eerste Kamer,
als zij bij herhaling novelles zou afdwingen,
een «verkapt amendementsrecht» gaat uitoefenen, dat indruist tegen
de letter en de geest van de Grondwet. Deze tegenwerping wordt in de staatsrechtelijke
literatuur met nadruk gemaakt.1De commissie-De Koning noemde het afdwingen van een novelle «een
ongeregelde, niet door de Grondwet bedoelde procedure».1 De commissie oordeelde dat dit gebruik, indien dit met terughoudendheid
gebeurt, een geëigend middel kan zijn waar het gaat om technische verbeteringen.
Meer inhoudelijke novelles, «indien onberaden gehanteerd»2, zouden volgens haar evenwel kunnen bijdragen aan een
geprononceerd-politieke opstelling van de Eerste Kamer die tot spanningen
zou kunnen leiden met de haar toekomende rol in het staatsbestel, hetgeen
het gebruik van dergelijke novelles ongewenst maakt.3Uit de eerder aangehaalde studie van Van den Braak over de Eerste Kamer
blijkt dat het aantal inhoudelijke novelles vanaf 1983 sterk is toegenomen.4 Inhoudelijke novelles zijn overigens eerst in zwang
gekomen sinds 1974.5 Vanaf dat jaar werden in
de periode tot 1983 in totaal drie inhoudelijke novelles door de Eerste Kamer
afgedwongen. In de periode 1983–1995 was dat aantal inmiddels opgelopen
tot 17.6 In de periode 1995–1999 was het
aantal door de Eerste Kamer afgedwongen inhoudelijke novelles twee.7c. TerugzendrechtEen mogelijkheid om de Eerste Kamer een meer structurele en grondwettelijk
te verankeren mogelijkheid te bieden tot het aanbrengen of doen aanbrengen
van wijzigingen in een wetsvoorstel is een vorm van terugzendrecht. Dit is
het recht dat aan de Eerste Kamer zou kunnen worden toegekend om een wetsvoorstel,
dat zij in de aan haar voorgelegde vorm niet wenst te aanvaarden, aan de Tweede
Kamer terug te zenden voor een hernieuwde behandeling. Een zodanig recht zou
een oplossing kunnen bieden voor de hierboven beschreven ongewenste effecten
van het – per definitie grof gebeeldhouwde – vetorecht. Daarbij
zijn drie hoofdrichtingen te onderscheiden:1. de varianten waarin het vetorecht van de Eerste Kamer geheel verdwijnt
en het naar de Tweede Kamer teruggezonden wetsvoorstel daar wordt afgehandeld;2. de varianten waarin het vetorecht van de Eerste Kamer, na terugzending,
in al dan niet gewijzigde vorm, blijft bestaan.3. de varianten waarin na terugzending door of namens beide kamers gezamenlijk
wordt beslist (door een gemengde commissie of door de verenigde vergadering).Een belangrijk voordeel van het terugzendrecht is, dat hierdoor verschillen
van inzicht tussen de beide kamers over bij de Eerste Kamer aanhangige wetsvoorstellen
kunnen worden opgelost. Dilemma's als hierboven in hoofdstuk 2 beschreven
kunnen daarmee worden voorkomen.Een bijkomend voordeel is, dat een terugzendrecht de – niet in de
Grondwet geregelde – novellepraktijk kan vervangen. In plaats hiervan
zal in gevallen waarin de Eerste Kamer het thans wellicht daarheen zou trachten
te leiden dat een (inhoudelijke) novelle wordt ingediend, dan de meer gereguleerde
praktijk van de terugzending kunnen plaatsvinden. Daarbij moet worden aangetekend
dat het met succes vragen om een (inhoudelijke) novelle door de Eerste Kamer
bij het tweede hoofdtype van het terugzendrecht – waarbij de Eerste
Kamer het veto behoudt – in principe mogelijk blijft, omdat het vetorecht
nog altijd als laatste woord voor de Eerste Kamer aanwezig is. Wil men de
sedert 1974 gegroeide praktijk van inhoudelijke novelles geheel doen verdwijnen,
dan is een variant, waarbij de Tweede Kamer na
terugzending het laatste woord heeft, het meest aangewezen. Dan heeft de Eerste
Kamer immers niet meer het vetorecht en blijft derhalve niet meer de impliciete
of zelfs – onder omstandigheden – expliciete mogelijkheid van
een verwerping bestaan zolang door de indiener van het wetsvoorstel –
de regering of, bij een initiatiefvoorstel, de Tweede Kamer –
geen novelle is toegezegd. Ditzelfde geldt, mutatis mutandis, voor een variant waarin beide kamers gezamenlijk beslissen.Er zijn aan de invoering van een terugzendrecht ook nadelen verbonden.
Een van deze nadelen betreft de vertragende invloed op de wetgevingsprocedure.De Eerste Kamer heeft een heroverwegende taak, geheel aan het eind van
de wetgevingsprocedure. In principe sluit dit niet uit dat een wetsvoorstel,
in plaats van in zijn geheel te worden aangenomen of verworpen, wordt teruggezonden
naar de Tweede Kamer om vervolgens met inachtneming van de opmerkingen van
de Eerste Kamer nogmaals te worden beoordeeld en mogelijk gewijzigd.Dit zal echter het onvermijdelijke effect hebben dat het wetgevingsproces
langer zal duren. Dit is verdedigbaar, indien dit proces momenteel een redelijke
snelheid zou hebben en er weinig toetsingsmomenten zijn ingebouwd. De praktijk
leert echter, zoals bekend, dat het tot stand brengen van een wet doorgaans
heel veel tijd vergt.Anderzijds beseft het kabinet ook, dat het wetgevingsproces evenmin is
gediend met een verwerping in het laatste stadium van een langdurig voorbereid
wetsvoorstel, als tegen een zodanig voorstel bestaande zwarigheden ook op
andere wijze kunnen worden weggenomen. Dit pleit voor het scheppen van een
mogelijkheid, waarin de grondwettelijke rol van de Eerste Kamer wordt aangepast
zonder dat hierbij de belangrijkste constitutionele uitgangspunten met betrekking
tot het functioneren van de beide kamers der Staten-Generaal geweld wordt
aangedaan.In zijn notitie uit 1997 heeft het vorige kabinet géén voorstel
gedaan tot invoering van een terugzendrecht, met name vanwege de hierboven
beschreven vertragende invloed op de wetgevingsprocedure. Een andere reden
waarom het vorige kabinet zich in dit opzicht terughoudend opstelde, was dat
als gevolg van een terugzendrecht – zeker in de variant waarin het vetorecht
van de Eerste Kamer gehandhaafd blijft – de Eerste Kamer een positie
zou krijgen die aanzet tot het meer medebepalen van de inhoud van wetsvoorstellen,
waardoor zij een doublure zou kunnen gaan vormen met de Tweede Kamer. Dit
zou – nog steeds naar het oordeel van het vorige kabinet in de notitie
van 1997 – afbreuk kunnen doen aan de taak van heroverweging van de
Eerste Kamer en aan het respect voor het politieke primaat van de Tweede Kamer.Uitgaande van het in deze notitie gesignaleerde spanningsveld tussen inhoudelijke
heroverweging en (partij)politieke verhoudingen moet thans worden opgemerkt,
dat invoering van een terugzendrecht meer mogelijkheden kan bieden om spanningen
tijdig weg te nemen doordat het niet behoeft aan te komen op het vetorecht.
Hierdoor kunnen in een aantal gevallen majeure dilemma's worden voorkomen.Er bestaat in de praktijk een onmiskenbare behoefte aan een correctiemechanisme
dat de nadelen mitigeert van het huidige stelsel, waarin de Eerste Kamer slechts
kan kiezen tussen het aanvaarden en het verwerpen van een wetsvoorstel. Het
kabinet acht een vorm van terugzendrecht hiervoor in principe geschikt, mits
het gebruik hiervan aan heldere regels is gebonden.Het kabinet is van mening dat dergelijke regels alleen kunnen worden gezocht
in de stemverhouding over een wetsvoorstel. Een andere keuze zou alleen al
uit praktisch oogpunt moeilijk voorstelbaar zijn, gezien het feit dat de meningen
van de Eerste-Kamerleden uiteen kunnen lopen. Immers, terwijl het ene lid
mogelijk tegenstemt omdat hij het wetsvoorstel geheel en al wil verwerpen,
kan het andere lid juist tegenstemmen omdat hij een terugzending
wenselijk acht, bijvoorbeeld om bepaalde technische fouten weg te nemen. Daarom
is het beter om duidelijke kwantitatieve spelregels af te spreken met betrekking
tot de vraag, of een wetsvoorstel dient te worden teruggezonden dan wel geheel
dient te worden verworpen.Om die reden zou het kabinet een terugzendrecht willen beperken tot die
gevallen waarin de Eerste Kamer een wetsvoorstel met een gewone meerderheid,
maar met minder dan twee derden, van het aantal uitgebrachte stemmen afwijst.
Door in dergelijke gevallen terugzending niet als een mogelijkheid te construeren, maar vanrechtswege te laten plaatsvinden, ontstaat dan in feite een terugzendplicht. In dit geval kan de Eerste Kamer met andere woorden
niet zelf de keuze maken tussen definitief verwerpen of terugzenden.Stemt de Eerste Kamer met een gekwalificeerde meerderheid van tenminste
twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen tegen een wetsvoorstel, dan
geldt dit wetsvoorstel als te zijn verworpen. Ook indien hieraan overwegende
technische bezwaren tegen het voorstel ten grondslag liggen, zal dit derhalve
het geval zijn. Om aan deze technische bezwaren tegemoet te komen, zal dan
de praktijk kunnen worden gehandhaafd, waarin de Eerste Kamer de instemming
met het wetsvoorstel laat afhangen van de indiening van een (technische) novelle.
Als het louter om het verbeteren van technische misslagen gaat, zal deze gang
van zaken – anders dan bij inhoudelijke novelles het geval is –
niet op bezwaren behoeven te stuiten.d. OptiesHet bovenstaande brengt het kabinet – aansluitend bij de eerder
genoemde drie hoofdrichtingen die inzake het terugzendrecht kunnen worden
onderscheiden – tot de volgende drie opties.Optie 1Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van tenminste twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel geldt als te zijn
verworpen.Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder dan twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel wordt voor hernieuwde
behandeling van rechtswege teruggezonden naar de Tweede Kamer. Tijdens deze
behandeling kunnen amendementen worden aangenomen en nota's van wijziging
worden ingediend. Als de Tweede Kamer het wetsvoorstel na deze hernieuwde
behandeling aanvaardt, wordt dit doorgezonden naar de Koningin ter bekrachtiging.Optie 2Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van tenminste twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel geldt als te zijn
verworpen.Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder dan twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel wordt voor hernieuwde
behandeling van rechtswege teruggezonden naar de Tweede Kamer. Tijdens deze
behandeling kunnen amendementen worden aangenomen en nota's van wijziging
worden ingediend. Als de Tweede Kamer het wetsvoorstel na deze hernieuwde
behandeling aanvaardt, gaat dit voor de tweede en laatste maal naar de Eerste
Kamer, die ook dan het vetorecht slechts kan uitoefenen met een meerderheid
van twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen. Optie 3Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van tenminste twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel geldt als te zijn
verworpen.Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder dan twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel wordt van rechtswege
behandeld in de verenigde vergadering der Staten-Generaal, die bij gewone
meerderheid beslist.Optie 1 (de variant met eindoordeel aan de Tweede Kamer) zal niet in al te grote mate een verlenging van de wetsprocedure
opleveren. In deze variant wordt immers slechts eenmalig teruggezonden zonder
dat daarna nog de mogelijkheid van een veto aanwezig blijft. De mogelijkheid
dat de behandeling van een wetsvoorstel hierdoor in een langdurige impasse
zal geraken, is hiermee belangrijk verkleind. Een bijkomend voordeel is nog –
zoals hierboven uiteengezet – dat door de afwezigheid van de mogelijkheid
van een definitief veto ook de (inhoudelijke) novellepraktijk zinledig zal
zijn geworden.Het voordeel van optie 2 (de variant met eindoordeel
aan de Eerste Kamer) is, dat hierdoor geen twee categorieën
van wetten kunnen ontstaan, namelijk wetten die wel en wetten die niet een
tweede toetsing door de Eerste Kamer hebben ondergaan. De Eerste Kamer kan
in deze variant bovendien voorkomen dat het wetsvoorstel wordt aangenomen
in een vorm die niet of niet voldoende aan haar bezwaren tegemoetkomt.1Anderzijds is door het vereiste van een versterkte meerderheid in de Eerste
Kamer een waarborg ingebouwd ten behoeve van het politieke primaat van de
Tweede Kamer.Hoewel deze variant veronderstelt dat na een terugzending niet ook nog
om de indiening van een (inhoudelijke) novelle wordt gevraagd, is dit laatste
hier, praktisch gesproken, niet per definitie uitgesloten. Indien een dergelijke
situatie zich zou voordoen, gebruikt de Eerste Kamer de
facto twee mogelijkheden om een wetsvoorstel op onderdelen aan haar
wensen aan te passen. Naar de mening van het kabinet is het ongewis hoe een
en ander de verhouding tussen de beide kamers zal beïnvloeden. Sterker
dan in de variant met eindoordeel aan de Tweede Kamer is het effect van de
variant met eindoordeel aan de Eerste Kamer namelijk afhankelijk van het gebruik
dat de Eerste Kamer in de praktijk van de bevoegdheden maakt, aangezien zij
immers toch tenslotte het veto in handen houdt.Met betrekking tot optie 3 (de variant met eindoordeel
aan de verenigde vergadering) merkt het kabinet het volgende op.Bij de grondwetsherziening van 1983 is aan de verenigde vergadering slechts
een beperkte rol toegedacht. Bij handhaving van het tweekamerstelsel zou het
niet consequent zijn om dit deels te laten functioneren als een eenkamerstelsel.
De kamers komen uitsluitend in enkele bijzondere gevallen voor beraadslaging
en besluitvorming gezamenlijk bijeen.2 Wijkt
men hiervan af en introduceert men de verenigde vergadering ook in de wetsprocedure,
dan dreigt het verschil tussen de beide kamers te vervagen. Dit kan bij een
veelvuldig afdwingen van overleg in de verenigde vergadering door de Eerste
Kamer mede ten koste gaan van het primaat van de Tweede Kamer.Dit bezwaar doet zich ook bij de mogelijkheid van een conciliatiecommissie
gevoelen, waarbij als extra bezwaar nog geldt dat de invoering hiervan tot
langdurige en voor een belangrijk deel aan het oog onttrokken onderhandelingen
tussen regering, Tweede Kamer en Eerste Kamer kan leiden.3 Het kabinet zou om deze redenen geen optie willen formuleren voor het behandelen van gewone wetsvoorstellen in een conciliatiecommissie
na een terugzending.Een belangrijk punt betreft voorts de vraag, welke bevoegdheden de verenigde
vergadering na terugzending dient te hebben. Het maakt met name een verschil
of zij al dan niet amendementen kan aannemen. Indien deze bevoegdheid wordt
geïntroduceerd, zou dit een indirecte toekenning van het amendementsrecht
aan de Eerste Kamer betekenen, in veel sterkere mate dan bij de eerste twee
opties het geval is. Indien daarentegen van het toekennen van een dergelijke
bevoegdheid wordt afgezien, kan het voorstel niet meer inhoudelijk worden
gewijzigd en kan een terugzending niet leiden tot een inhoudelijke verbetering
van het wetsvoorstel. De verenigde vergadering treedt dan uitsluitend als
«appèl-instantie» op. Ten overvloede zij daarbij nog opgemerkt
dat de leden van de Tweede Kamer in de verenigde vergadering in de meerderheid
zijn.5. Bevoegdheden van de Eerste Kamer in de grondwetsherzieningsprocedurea. Verband met het voorgaandeHet overwegen van een wijziging van de positie van de Eerste Kamer in
het kader van de gewone wetsprocedure brengt tevens de noodzaak mee van bezinning
op de rol van deze Kamer in de procedure van grondwetsherziening. In ieder
geval moet de vraag onder ogen worden gezien of invoering van een terugzendrecht
zich dient te beperken tot de gewone wetsprocedure dan wel zich tevens dient
uit te strekken tot de procedure van grondwetsherziening.Momenteel is de grondwetsherzieningsprocedure als volgt ingericht. De
behandeling van een voorstel tot grondwetsherziening vindt in twee lezingen
plaats. In eerste lezing volstaat een enkelvoudige meerderheid in zowel Tweede
als Eerste Kamer voor een aanvaarding van het voorstel. Na de eerste lezing
wordt de Tweede Kamer ontbonden. Als gevolg van de grondwetsherziening van
1996 is de verplichte ontbinding van de Eerste Kamer komen te vervallen. In
tweede lezing dient het voorstel in beide kamers met een meerderheid van tenminste
twee derden te worden aanvaard.b. «Rigide» grondwetLanden met een geschreven grondwet kennen uiteenlopende procedures om
die grondwet te wijzigen. Doorgaans wordt een onderscheid gemaakt tussen zogenaamde
«rigide» en «flexibele» grondwetten. Een flexibele
grondwet is relatief gemakkelijk te wijzigen – vergelijkbaar met een
gewone wet – terwijl een rigide grondwet zwaardere eisen stelt aan een
wijziging. De reden hiervoor is doorgaans, dat in de grondwet fundamentele
beginselen van het staatsbestel zijn vastgelegd, waarvan men meent dat die
niet al te lichtvaardig moeten kunnen worden gewijzigd.De Nederlandse Grondwet kent een – in vergelijking met grondwetten
van andere landen – buitengewoon zware wijzigingsprocedure, met een
tweede lezing en tussentijdse ontbinding van de Tweede Kamer. De duur van
deze procedure is veelal te lang, want grondwetsherzieningen behoeven politiek,
intellectueel, maatschappelijk en juridisch niet in alle gevallen zeer gecompliceerd te zijn.
Wel essentieel – gezien het feit dat de Grondwet belangrijke spelregels
voor het staatkundig (democratisch) samenleven bevat – is het feit,
dat de kiezer in staat moet worden gesteld zich op enig moment over de wenselijkheid
van een grondwetswijziging uit te spreken. Dat was oorspronkelijk ook de achtergrond
van de eis van kamerontbinding bij een grondwetsherziening na de eerste lezing.Geconstateerd moet echter worden dat de tussentijdse ontbinding sinds 1917 vrijwel altijd is verplaatst naar het tijdstip van de periodieke
verkiezingen. De doelstelling van deze ontbinding – directe raadpleging
van de kiezer met het oog op de (inhoud van de) grondwetsherziening, en daarmee
eigenlijk een referendum over de noodzaak en over het doorzetten van die herziening –
is daarmee nagenoeg volledig buiten beeld geraakt. In de verkiezingscampagnes
van de laatste jaren namen voorstellen tot grondwetsherziening geen prominente
plaats in.Uiteraard wordt de voortgang van een grondwetsherzieningsvoorstel ernstig
vertraagd door het feit dat voor een tweede lezing steeds moet worden gewacht
op de – in beginsel slechts eenmaal in de vier jaar plaatsvindende –
periodieke verkiezingen. Vanwege het risico dat een voorstel tot grondwetsherziening
aan het eind van zulk een lange periode – nadat beide kamers bij gewone
meerderheid in eerste lezing en de Tweede Kamer met een meerderheid van twee
derden in tweede lezing het voorstel hebben goedgekeurd – alsnog geen
meerderheid van twee derden in de Eerste Kamer behaalt, kan de oorspronkelijk
bedoelde zorgvuldigheid van de procedure een effect krijgen in de vorm van
een algehele verwerping van een gedurende vele jaren met zorg voorbereid en
in eerdere stadia reeds met toereikende meerderheden aanvaard voorstel. Dit
effect, waarbij een minderheid de doorslag kan geven, deed zich duidelijk
voor bij de verwerping van het voorstel inzake het correctief referendum op
19 mei 1999, maar werd uiteraard ook al eerder onderkend. c. OptiesGegeven het bovenstaande, en mede in het licht van het in hoofdstuk 4
besprokene inzake de positie van de Eerste Kamer in het wetgevingsproces,
zou het kabinet een aanpassing van de bestaande grondwetsherzieningsprocedure
in overweging willen geven. Een en ander kan bovendien niet los worden gezien
van een hernieuwd in te dienen voorstel tot invoering van het correctief wetgevingsreferendum.Enkele varianten, die in de notitie van het vorige kabinet over de procedure
van grondwetsherziening (zie hoofdstuk 1) werden gepresenteerd, waren:• het laten vervallen van een gekwalificeerde meerderheid voor de
tweede lezing, hetzij alleen in de Eerste Kamer hetzij in beide kamers, en• het niet meer betrekken van de Eerste Kamer bij de tweede lezing.In de notitie uit 1997 werd een lichte voorkeur uitgesproken voor de volgende
constructie:• het laten vervallen van de tweede lezing en de tussentijdse ontbinding
van de Tweede Kamer;• in plaats daarvan zouden voorstellen tot wijziging van de Grondwet
in beide kamers in eerste en enige lezing dienen te worden aanvaard met een
meerderheid van ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.De varianten, waarin een gekwalificeerde meerderheid zou komen te vervallen
of de Eerste Kamer niet meer bij de tweede lezing zou worden betrokken, werden
als minder voor de hand liggend afgewezen. De reden hiervoor was met name,
dat volgens de notitie uit 1997 het uitgangspunt dient te worden gehandhaafd
dat de Grondwet – een van de pijlers van ons staatkundig, democratisch
bestel – niet lichtvaardig gewijzigd moet kunnen worden en dat daarom
het vereiste van een gekwalificeerde meerderheid in de Staten-Generaal, gecombineerd met de mogelijkheid
van een gang naar de stembus, gehandhaafd dient te blijven.Het kabinet wil thans in beginsel vasthouden aan deze in 1997 uitgezette
lijn, waarbij dient te worden opgemerkt dat het in de bedoeling ligt, in de
mogelijkheid van een kiezersuitspraak te voorzien door middel van invoering
van het correctief wetgevingsreferendum in de Grondwet. Een daartoe strekkend
wetsvoorstel zal naar verwachting (opnieuw) bij de Tweede Kamer worden ingediend
in januari 2000.Daarnaast acht het kabinet consistentie met de gewone wetsprocedure van
belang. Concreet zou dit betekenen, dat bij de invoering van een mogelijkheid
van terugzending in deze procedure, iets soortgelijks ook in de grondwetsherzieningsprocedure
zou worden geïntroduceerd, mede ter compensatie van een afschaffing van
de tweede lezing. Het kabinet zou daarnaast echter een variant in de discussie
willen betrekken waarin geen terugzending is opgenomen, maar waarin sprake
is van een tweede lezing-nieuwe stijl, die beperkt is tot een behandeling
door de verenigde vergadering van de Staten-Generaal.Het kabinet wil de volgende opties ter nadere gedachtevorming voorleggen.
De in hoofdstuk 5 weergegeven overwegingen hieromtrent zijn mutatis mutandis eveneens op deze – deels aan de in hoofdstuk
4 opgenomen opties parallel lopende – opties van toepassing. Optie 1Indien een voorstel tot grondwetsherziening in beide kamers met een meerderheid
van tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen wordt aanvaard,
geldt het als te zijn aangenomen.Indien het voorstel door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder
dan twee derden wordt aanvaard, wordt het voorstel van rechtswege teruggezonden
naar de Tweede Kamer. Tijdens deze behandeling kunnen amendementen worden
aangenomen en nota's van wijziging worden ingediend. Nadat het voorstel door
de Tweede Kamer opnieuw met een meerderheid van tenminste twee derden van
het aantal uitgebrachte stemmen is aanvaard, geldt het als te zijn aangenomen
en wordt het doorgezonden aan de Koningin ter bekrachtiging.Optie 2Indien een voorstel tot grondwetsherziening in beide kamers met een meerderheid
van tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen wordt aanvaard,
geldt het als te zijn aangenomen.Indien het voorstel door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder
dan twee derden wordt aanvaard, wordt het voorstel van rechtswege teruggezonden
naar de Tweede Kamer. Tijdens deze behandeling kunnen amendementen worden
aangenomen en nota's van wijziging worden ingediend. Nadat het voorstel door
de Tweede Kamer opnieuw met een meerderheid van tenminste twee derden van
het aantal uitgebrachte stemmen is aanvaard, wordt het voor de tweede en laatste
maal naar de Eerste Kamer gezonden. Indien deze het voorstel aanvaardt met
tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen, geldt het als te
zijn aangenomen; indien dit niet het geval is, dan is het voorstel verworpen.Optie 3Indien een voorstel tot grondwetsherziening in beide kamers met een meerderheid
van tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen wordt aanvaard,
geldt het als te zijn aangenomen.Indien het voorstel door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder
dan twee derden wordt aanvaard, wordt het voorstel van rechtswege aan de verenigde
vergadering van de Staten-Generaal voorgelegd. Indien deze het voorstel met
een meerderheid van ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen
aanvaardt, geldt het als te zijn aangenomen; indien dit niet
het geval is, dan is het voorstel verworpen.Optie 4Indien een voorstel tot grondwetsherziening in beide kamers met een gewone
meerderheid wordt aanvaard, komt er een tweede lezing-nieuwe stijl, waarin
uitsluitend de verenigde vergadering het wetsvoorstel behandelt. De verenigde
vergadering kan het voorstel niet amenderen en er kunnen geen nota's van wijziging
worden ingediend. Indien de verenigde vergadering het voorstel met een meerderheid
van tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen aanvaardt, geldt
het als te zijn aangenomen. Indien dit niet het geval is, dan is het voorstel
verworpen.De in hoofdstuk 4 tegen een rol van de verenigde vergadering aangevoerde
bezwaren op het punt van de gewone wetsprocedure gelden bij een grondwetsherziening
in mindere mate, omdat het hierbij – in tegenstelling tot de totstandkoming
van gewone wetten – om relatief zelden voorkomende gebeurtenissen gaat,
hetgeen tevens het bijzondere karakter van de verenigde vergadering zou onderstrepen.
Daarbij beslist in optie 3 de verenigde vergadering slechts na een terugzending
vanuit de Eerste Kamer, indien deze het voorstel met een meerderheid van minder
dan twee derden heeft aanvaard. In optie 4 is de verenigde vergadering altijd
bij de behandeling betrokken, namelijk in de vorm van een tweede lezing-nieuwe
stijl.Bij dit alles dient de vraag onder ogen te worden gezien, of de verenigde
vergadering al dan niet het recht van amendement zou moeten krijgen. In optie
4 is dit per definitie niet het geval, daar het hier geen terugzending, maar
een tweede lezing betreft en een voorstel tot grondwetsherziening ook thans
in tweede lezing alleen ongewijzigd kan worden aanvaard. De in hoofdstuk 4
gemaakte opmerkingen over het al dan niet verlenen van een amendementsrecht
aan de verenigde vergadering na terugzending zijn op optie 3 (de verenigde
vergadering beslist alleen na terugzending vanuit de Eerste Kamer) van overeenkomstige
toepassing: wordt een amendementsrecht toegekend, dan betekent dit ook een
indirecte toekenning van dit recht aan de Eerste Kamer; wordt dit recht niet
toegekend, dan kan een terugzending niet leiden tot een inhoudelijke verbetering
van het wetsvoorstel.6. Opties voor veranderinga. Overleg met de kamers der Staten-GeneraalHet kabinet zou de in deze notitie besproken opties – die hieronder
nogmaals zullen worden weergegeven – gaarne voorwerp van overleg maken
met de Staten-Generaal teneinde de positie van de Eerste Kamer nader te doordenken.
Het kabinet is zich ervan bewust, dat de hier gepresenteerde opties de samenstelling
en werkwijze van de Staten-Generaal als geheel raken en hecht daarom aan de
zienswijze van de beide kamers over dit onderwerp.b. Wijze van samenstelling van de Eerste KamerOptie 1De staten van alle provincies kiezen elke drie jaar 37 respectievelijk
38 leden van de Eerste Kamer. Optie 2De staten van alle provincies kiezen elke vier jaar 37 respectievelijk
38 leden van de Eerste Kamer.Optie 3De provincies worden in een even aantal (bijvoorbeeld vier groepen) ingedeeld.
Om beurten kiest de helft van deze groepen om de vier jaar 37 respectievelijk
38 leden van de Eerste Kamer.b. Bevoegdheden van de Eerste Kamer in de gewone wetsprocedureOptie 1Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van tenminste twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel geldt als te zijn
verworpen.Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder dan twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel wordt voor hernieuwde
behandeling van rechtswege teruggezonden naar de Tweede Kamer. Tijdens deze
behandeling kunnen amendementen worden aangenomen en nota's van wijziging
worden ingediend. Als de Tweede Kamer het wetsvoorstel na deze hernieuwde
behandeling aanvaardt, wordt dit doorgezonden naar de Koningin ter bekrachtiging.Optie 2Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van tenminste twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel geldt als te zijn
verworpen.Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder dan twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel wordt voor hernieuwde
behandeling van rechtswege teruggezonden naar de Tweede Kamer. Tijdens deze
behandeling kunnen amendementen worden aangenomen en nota's van wijziging
worden ingediend. Als de Tweede Kamer het wetsvoorstel na deze hernieuwde
behandeling aanvaardt, gaat dit voor de tweede en laatste maal naar de Eerste
Kamer, die ook dan het vetorecht slechts kan uitoefenen met een meerderheid
van twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.Optie 3Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van tenminste twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel geldt als te zijn
verworpen.Een door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder dan twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen afgewezen wetsvoorstel wordt van rechtswege
behandeld in de verenigde vergadering der Staten-Generaal, die bij gewone
meerderheid beslist.c. Bevoegdheden van de Eerste Kamer in de grondwetsherzieningsprocedureOptie 1Indien een voorstel tot grondwetsherziening in beide kamers met een meerderheid
van tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen wordt aanvaard,
geldt het als te zijn aangenomen.Indien het voorstel door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder dan twee derden wordt aanvaard, wordt het voorstel van rechtswege
teruggezonden naar de Tweede Kamer. Tijdens deze behandeling kunnen amendementen
worden aangenomen en nota's van wijziging worden ingediend. Nadat het voorstel
door de Tweede Kamer opnieuw met een meerderheid van tenminste twee derden
van het aantal uitgebrachte stemmen is aanvaard, geldt het als te zijn aangenomen
en wordt het doorgezonden aan de Koningin ter bekrachtiging.Optie 2Indien een voorstel tot grondwetsherziening in beide kamers met een meerderheid
van tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen wordt aanvaard,
geldt het als te zijn aangenomen.Indien het voorstel door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder
dan twee derden wordt aanvaard, wordt het voorstel van rechtswege teruggezonden
naar de Tweede Kamer. Tijdens deze behandeling kunnen amendementen worden
aangenomen en nota's van wijziging worden ingediend. Nadat het voorstel door
de Tweede Kamer opnieuw met een meerderheid van tenminste twee derden van
het aantal uitgebrachte stemmen is aanvaard, wordt het voor de tweede en laatste
maal naar de Eerste Kamer gezonden. Indien deze het voorstel aanvaardt met
tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen, geldt het als te
zijn aangenomen; indien dit niet het geval is, dan is het voorstel verworpen.Optie 3Indien een voorstel tot grondwetsherziening in beide kamers met een meerderheid
van tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen wordt aanvaard,
geldt het als te zijn aangenomen.Indien het voorstel door de Eerste Kamer met een meerderheid van minder
dan twee derden wordt aanvaard, wordt het voorstel van rechtswege aan de verenigde
vergadering van de Staten-Generaal voorgelegd. Indien deze het voorstel met
een meerderheid van ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen
aanvaardt, geldt het als te zijn aangenomen; indien dit niet het geval is,
dan is het voorstel verworpen.Optie 4Indien een voorstel tot grondwetsherziening in beide kamers met een gewone
meerderheid wordt aanvaard, komt er een tweede lezing-nieuwe stijl, waarin
uitsluitend de verenigde vergadering het wetsvoorstel behandelt. De verenigde
vergadering kan het voorstel niet amenderen en er kunnen geen nota's van wijziging
worden ingediend. Indien de verenigde vergadering het voorstel met een meerderheid
van tenminste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen aanvaardt, geldt
het als te zijn aangenomen. Indien dit niet het geval is, dan is het voorstel
verworpen.XNoot1Kamerstukken II 1995–1996, 21 427, nr. 154.XNoot2Kamerstukken II 1996–1997, 21 427, nr. 164.XNoot3Kamerstukken II 1996–1997, 21 427, nr. 166.XNoot4Verslag van 28 oktober 1997, kamerstukken I 1997–1998, 21 427,
nr. 64, nr. 72.XNoot5Kamerstukken I 1998–1999, 21 427 nr. 164, nr. 229.XNoot6Zie Handelingen I 1998–1999, p. 1339–1362 en 1373–1407.XNoot7Gepubliceerd in Stct. 1999, 106.XNoot1Zie voor een beschrijving van de staatkundige stelsels van alle EU-landen:
L. Prakke/C.A.J.M. Kortmann (red.), Het staatsrecht van
de landen van de Europese Unie, vijfde druk, Deventer 1998.XNoot2Thorbecke merkte in de voor hem zo karakteristieke heldere bewoordingen
in 1848 over de Eerste Kamer op: «Tot rijper onderzoek der voorstellen
der wet is zij ondienstig; want zij kan niet amenderen. (...) De kamer kan
slechts ja of neen zeggen. Haar neen zal in de meeste gevallen noch de zaak,
noch de kroon baten. De wil der Tweede Kamer zal als de volkswil worden beschouwd.
De Eerste Kamer zal in den gewonen loop niet worden geteld of als eene nuttelooze
vertraging worden aangemerkt, en wanneer zij in zaken van gewigt tegen de
Tweede Kamer staat, worden weerstreefd zoo niet op zijde gezet. Zij zal, waar
zij niet gedwee volgt, slechts eene aanleiding tot misnoegen en tweespalt
zijn. De Eerste Kamer heeft geen grond.» Uit: J.R. Thorbecke, Bijdrage
tot de herziening der grondwet, aangehaald door G.A.M. Beekelaar, «Tussen
twee revolutiejaren. De Eerste Kamer van 1830 tot 1848», in: A. Postma e.a. (red.), Aan deze zijde van het Binnenhof,
Den Haag 1990, p. 83–137 (120–121). XNoot3H. R. B. M. Kummeling, De Nederlandse Eerste Kamer (preadvies Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht
van België en Nederland), Zwolle 1992, p. 20.XNoot4Een sprekend voorbeeld hiervan is de verwerping van het voorstel tot invoering
van het correctief wetgevingsreferendum op 19 mei 1999 in de Eerste Kamer
met een stemverhouding van 49 vóór en 26 tegen (zie Handelingen
I 1998–1999, p. 1339–1362 en 1373–1407).XNoot1Als illustratie hiervan moge dienen de door B. van den Braak, De Eerste Kamer. Geschiedenis, samenstelling en betekenis 1815–1995(diss. Leiden), Den Haag 1998, p. 273 e.v., beschreven gang van zaken
rond de behandeling van de Harmonisatiewet HBO/WO in juli 1988; zie ook N.
Cramer, «De Eerste Kamer na 1917 in heroverweging», in: A. Postma
e.a. (red.), Aan deze zijde van het Binnenhof,Den
Haag 1990, p. 283–343 (338–339).XNoot2Zo diende reeds in 1903 de SDAP-fractieleider Troelstra namens zijn fractie
een initiatiefvoorstel tot grondwetsherziening in, dat onder andere inhield
dat de Eerste Kamer zou worden afgeschaft en dat in plaats daarvan de mogelijkheid
van een correctief referendum zou worden ingevoerd. Dit voorstel werd overigens
in 1917 – het jaar van de algehele grondwetsherziening die algemeen
kiesrecht en evenredige vertegenwoordiging bracht – ingetrokken zonder
dat het tot een plenaire behandeling ervan was gekomen. Zie Van den Braak, a.w., p. 158–159; L. Prakke, «Van links naar
rechts. De Eerste Kamer van 1887 tot 1917», in: A. Postma e.a. (red.), Aan deze zijde van het Binnenhof, Den Haag 1990, p. 227–265
(256–258). De koppeling met het correctief referendum is later eveneens
regelmatig gelegd; dit gebeurde ook in de Eerste Kamer zelf, door het lid
Van den Berg bij de behandeling van de begroting van Binnenlandse Zaken voor
1995 in de Eerste Kamer (kamerstukken I 1994–1995, p. 600–601
en 614).XNoot3A.w., p. 86. Een minderheid van zeven van de in totaal zeventien leden
van de Staatscommissie – te weten de leden Albrecht, Cals, Cramer, Daudt,
Gruijters, Van der Hoeven en Meuwissen – bepleitte opheffing van de
Eerste Kamer, omdat «(...) in deze kamer dezelfde politieke standpunten
en tegenstellingen naar voren komen als in de Tweede Kamer». Eind- rapport
van de Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet, Den Haag
1971, p. 85.XNoot1Kamerstukken II 1973–1974, 12 944, nrs. 1 en 2.XNoot2Zie A. Ch. M. Rijnen, «De Eerste Kamer op zoek naar de kwadratuur
van de cirkel?», Ars Aequi 1975, p. 61–85.XNoot3Kamerstukken II 1974–1975, 12 944, nr. 22.XNoot4Kamerstukken II 1974–1975, 12 944, nr. 19.XNoot5Zie kamerstukken II 1974–1975, p. 2447.XNoot6Zie kamerstukken II 1976–1977, 14 223, nr. 3, p. 13.XNoot7Het oorspronkelijke regeringsvoorstel noemde een termijn van vier maanden.XNoot8Handelingen I 1980–1981, p. 42.XNoot1Hierover heeft de Eerste Kamer zelf , naar aanleiding van een interpellatie-Schuurman
over de rol van de Eerste Kamer in de jongste kabinetscrisis, gedebatteerd
op 15 juni 1999 (Handelingen I 1998–1999, p. 1530–1542).XNoot2Bijvoorbeeld genoemd door A. Postma, «De Eerste Kamer timmert aan
de weg», Namens 1987, p. 90–92.XNoot3Motivering van de subcommissie die in 1815 de taak kreeg voorstellen over
een tweekamerstelsel te ontwikkelen, geciteerd bij Van den Braak, a.w., p. 37.XNoot4Er bestond overigens geen bijzondere inhoudelijke reden waarom het nu
juist de colleges van provinciale staten moesten zijn, aan wie de verkiezing
van de Eerste kamer werd opgedragen. Deze – volgens de overlevering
door de ijverige en bekwame Justitie ambtenaar d'Engelbronner gesuggereerde –
wijze van verkiezing is door Kummeling dan ook «een verlegenheidsoplossing»
genoemd.XNoot1Zie de Proeve van een nieuwe Grondwet, p. 97–99.XNoot2Dit betrof acht van de zeventien leden, te weten de leden Fortanier-de
Wit, Donner, Jeukens, De Pous, Prins, Scholten, Verbrugh en Witte (Eindrapport
van de Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet, p. 101
e.v.).XNoot3Nota inzake het grondwetsherzieningsbeleid, deel I (Documentatiereeks
nr. 12), p. 19 e.v.XNoot4Vastgesteld 3 september 1997, kamerstukken II 1996–1997, 21 427,
nr. 166.XNoot5Voorlopig verslag vastgesteld op 28 oktober 1997, kamerstukken I 1997–1998,
21 427, nr. 64, nr. 72.XNoot1Anders dan in de meeste andere staten met een tweekamerstelsel: zie Kummeling, a.w., p. 20. In zeer algemene zin zij opgemerkt, dat de
meeste van deze staten binnen de EU in hun constitutionele recht een meer
of minder uitgewerkte voorziening kennen voor het geval de twee kamers niet
tot overeenstemming kunnen komen over een wetsvoorstel. Dit geldt in ieder
geval voor Duitsland, Frankrijk, Ierland, Spanje en het Verenigd Koninkrijk.
In België en Italië bestaat geen voorziening voor het geval de beide
kamers niet tot overeenstemming kunnen komen, hetgeen in theorie kan leiden
tot een eindeloos heen en weer zenden van een wetsvoorstel tussen de beide
kamers. In Oostenrijk heeft de senaat relatief weinig bevoegdheden. Zie voor
een overzicht van de stelsels in de EU-landen: Prakke/Kortmann, a.w., passim.XNoot2Kamerstukken II 1976–1977, 14 223, nr. 3, p. 5–7.XNoot1De fracties van CDA, PvdA, D66 en GroenLinks, kamerstukken I 1997–1998,
21 427, nr. 64, nr. 72, p. 2–3.XNoot2Van den Braak, a.w., p. 251 e.v.XNoot3Zie onder meer A. Postma, «De Eerste Kamer timmert aan de weg»,
Namens 1987, p. 90–92; H.R.B.M. Kummeling, a.w.; C.A.J.M. Kortmann, Constitutioneel recht, derde druk, Deventer 1997, p. 312;
D.J. Elzinga, «Verkiezingswijze Eerste Kamer gebaseerd op vergissing», Binnenlands Bestuur 1999, nr. 23, p. 29.XNoot4Van den Braak, a.w., p. 287.XNoot5Bron: Internet-site Eerste Kamer (http:// www.eerstekamer.nl), datum:
21 oktober 1999.XNoot6Van den Braak, a.w., p. 287.XNoot7Bron: Internet-site Eerste Kamer (http://www.eerstekamer.nl), datum: 21
oktober 1999. Op het aantal afgedwongen novelles van inhoudelijke aard wordt
hierna, in hoofdstuk 4, paragraaf b, ingegaan.XNoot8Handelingen I 1980–1981, p. 41–43.XNoot1Het bestel bijgesteld, kamerstukken II 1992–1993,
21 427, nrs. 36–37, p. 58.XNoot1Met name het voorstel van een commissie-Burger van de PvdA uit 1965, dat
door de commissie-De Koning als uitgangspunt is genomen voor haar beschouwingen
over het Bataafs-Noorse stelsel.XNoot2Kamerstukken II 1992–1993, 21 427, nrs. 36–37, p. 58–60.XNoot1Zie hierover de memorie van toelichting bij het voorstel voor de wijziging
van de bepalingen in de Kieswet betreffende de verkiezing van de Eerste Kamer,
kamerstukken II 1981–1982, 17 319, nr. 3, p. 8 e.v.XNoot1Van der Pot/Donner, Handboek van het Nederlandse staatsrecht, dertiende druk, bewerkt door L. Prakke/J.L. de Reede/G.J.M. van Wissen,
Zwolle 1995, p. 491; P.J. Boon/ J.G. Brouwer/A.E. Schilder, Regelgeving in Nederland,derde druk, Deventer 1999, p. 62. Afwijkend:
Kortmann, a.w., p. 312.XNoot1Het bestel bijgesteld, kamerstukken II 1992–1993,
21 427, nrs. 36–37, p. 61.XNoot2Het bestel bijgesteld, kamerstukken II 1992–1993,
21 427, nrs. 36–37, p. 66.XNoot3Zie ook de motie-Jurgens, kamerstukken II 1993–1994, 21 427,
nr. 81, waarin deze praktijk «constitutioneel aanvechtbaar» werd
genoemd. De motie werd overigens door een kamermeerderheid verworpen (Handelingen
II 1993–1994, p. 3258).XNoot4Van den Braak, a.w., p. 267 e.v. en 287.XNoot5Zie hiertoe de gang van zaken rond artikel 23 van de Machtigingswet inkomensvorming
en bescherming werkgelegenheid, kamerstukken II 1973–1974, 12 917,
nr. 6. De Raad van State was hierbij door de regering om advies gevraagd.
Zie voor een beschrijving: Van den Braak, a.w.,
p. 267 e.v.XNoot6Van den Braak, a.w., p. 287.XNoot7Bron: Internet-site Eerste Kamer (http:// www.eerstekamer.nl), datum:
21 oktober 1999.XNoot1Zie ook Het bestel bijgesteld,kamerstukken
II 1992–1993, 21 427, nrs. 36–37, p. 65.XNoot2Zie kamerstukken II 1976–1977, 14 222, nr. 3, p. 7–8.XNoot3Kummeling, a.w., p. 36 e.v. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26976-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl