Governance in het onderwijs; Nota 'Governance in het onderwijs'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30183, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

18-07-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

30183 nr. 1

07-07-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamReikwijdteOndertekeningLichaamBELEIDSNOTITIE GOVERNANCE: RUIMTE GEVEN, VERANTWOORDING
VRAGEN EN VAN ELKAAR LERENBijlagenHOOFDSTUK 1 INLEIDINGHet resultaat van deze aanpakHOOFDSTUK 2 BESTUURLIJKE VERHOUDINGEN IN HET ONDERWIJSControleren en lerenVerantwoording en autonomieIncidentalismeHOOFDSTUK 3 ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF: NAAR EEN NIEUW DYNAMISCH
STELSELMeer ruimte voor eigen verantwoordelijkheidHeldere kaders: richting geven en grenzen stellenPrincipes voor de actiepuntenHOOFDSTUK 4: ACTIES4.1 Het eerste aspect: meer ruimte voor eigen verantwoordelijkheid4.1.1 De ruimte vergroten: deregulering en terugdringen
administratieve lasten4.1.2 Vergroting dynamiek van het stelselScheiding bestuur-toezichtPublieke verantwoordingDe sector po/vo: heldere rolverdelingHet bevoegd gezag en het interne toezichtBevoegd gezag en managementBevoegd gezag als werkgeverLeerlingen, ouders en personeelMaatschappelijke omgevingGemeentenGemeente en openbaar onderwijsRijksoverheidSectoren ho en bveToezicht op bestuurlijk handelen4.1.3. Verlichten controlelast door toezicht Inspectie
en Auditdienst aan te scherpenNaar geïntegreerd toezichtBeter zicht op het bestel4.1.4 Verspreiding van kennis: de branche aan zet4.2 Het tweede aspect: heldere kaders, richting geven
en grenzen stellenFinanciële reserves: op zoek naar signaleringsgrenzenVerticaal toezicht op rechtmatigheid, kwaliteit en horizontale
verantwoordingToezicht en regie op de arbeidsvoorwaardenvormingToezicht op de overige aspecten: naar een responsief sanctiebeleidDe aanwijzingsbevoegdheid van de minister van OCWHOOFDSTUK 5 LERENDE AANPAKBIJLAGEWERKPROGRAMMAOverzicht acties: op een termijn van een jaarVergroting ruimte en duidelijke rollenAlgemeenPO/VOPilots horizontale verantwoordingBVE/HOKaders stellenOverzicht acties: langere termijnLerende aanpakBIJLAGEMINIMALE EISEN INTERNE GOVERNANCEMinimale eisen aan het interne toezicht van onderwijsinstellingenInleidingMinimale eisenUitwerking minimumeisen intern toezicht onderwijsinstellingen BIJLAGE FINANCIELE POSITIE ONDERWIJSINSTELLINGENFinanciële positie onderwijsinstellingen1. Aanleiding2. Naar een nieuwe set signaleringsgrenzen voor de financiële
positie onderwijsinstellingen2.1 Inleiding2.2 De buffer- of weerstandsfunctie van het eigen vermogenTabel1: vermogensbuffer in % baten resp. balanstotaal 2.3 De financieringsfunctie van het eigen vermogenTabel 2: aanvaardbaar eigen vermogen voor de financieringsfunctie,
in procenten balanstotaal 2.4 Conclusies over de signaleringsgrenzenTabel 3: Signalerings (boven) grenzen in % balanstotaal Tabel 4: Eindoverzicht signalerings onder- en bovengrenzen 3. Inpassing van financiële signaleringsgrenzen binnen
het besturingsmodel
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30183Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 107 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 183Governance in het onderwijsnr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 7 juli 2005Hierbij bied ik u, mede namens de Staatssecretaris van Onderwijs, de beleidsnotitie
over governance in het onderwijs aan.In de Onderwijsbegroting voor 2005 is aangekondigd een beleidsnotitie
over governance en een bijbehorend plan voor de invoering ervan in de verschillende
sectoren uit te brengen. Met deze beleidsbrief geef ik invulling aan dit voornemen.
Ook wordt antwoord gegeven op de motie van Kamerlid De Vries (4 oktober
2004, Kamerstukken II, 2004/05, 29 800 VIII, nr. 8). Hierin wordt de
regering gevraagd een visie op de bestuurlijke verhoudingen in het onderwijs
te ontwerpen en daarbij helderheid te geven over verantwoordelijkheden, kaders
en doelen voor de belangrijkste actoren in het primair en voortgezet onderwijs.
Daarnaast is deze beleidsbrief de vervolgreactie van het kabinet op het advies
«Degelijk onderwijsbestuur» van de Onderwijsraad en een nadere
uitwerking van de kabinetsreactie van april 2005 op het WRR-advies «Bewijzen
van goede dienstverlening».Ten slotte geef ik invulling aan de toezeggingen op een later tijdstip
terug te komen op de mogelijke normering van de reserves. Deze toezeggingen
is gedaan bij het wetgevingsoverleg over de vereenvoudiging van de bekostigingsbepalingen
(29 473) op 14 juni 2004 en bij de behandeling van de OCW-begroting
van 5 november 2003 naar aanleiding van het advies «Wat scholen
vermogen» van de Onderwijsraad.ReikwijdteDe brief richt zich op de bekostigde onderwijsinstellingen in het onderwijsveld.
In een later stadium zal ik de Kamer informeren over de besturingsfilosofie
voor de sectoren Cultuur en Wetenschap. Het particulier onderwijs is geen
onderwerp van deze brief: het ligt in de rede eerst de discussie over het
«open bestel» en de daarin voorziene pilots af te ronden en pas
tegen de tijd dat hieraan conclusies worden verbonden eventuele
consequenties te trekken met betrekking tot governance. Wel kan worden vastgesteld
dat een belangrijke stap is gezet door het ontwikkelen van een governance
code voor het particulier onderwijs.De uitgevoerde taakanalyse voor OCW hanteert een gelijk referentiekader
als deze brief, maar richt zich vooral op de interne OCW-organisatie. Ook
in dat kader wordt een lerende aanpak voorgesteld, die zo veel mogelijk zal
aansluiten op de lerende aanpak van deze brief. De taakanalyse is dan ook
geen onderwerp van deze brief.De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,M. J. A. van der Hoeven BELEIDSNOTITIE GOVERNANCE: RUIMTE GEVEN, VERANTWOORDING
VRAGEN EN VAN ELKAAR LERENHoofdstuk 1. InleidingHoofdstuk 2. Bestuurlijke verhoudingen in het onderwijsHoofdstuk 3. Ontwikkelingsperspectief: naar een nieuw dynamisch stelselHoofdstuk 4. ActiepuntenHoofdstuk 5. Lerende aanpakBijlagen• Werkprogramma• Minimale eisen aan governance• Financiële reserves HOOFDSTUK 1 INLEIDINGHet onderwijs wordt gemaakt op de werkvloer. Van het primair tot het hoger
onderwijs zetten onderwijsgevenden zich dagelijks met hart en ziel in. Samen
met leerlingen of studenten geven ze vorm aan het leren, de kern van het onderwijs.
Het Nederlandse onderwijs presteert in vergelijking met het buitenland goed.
Daar kunnen de onderwijsgevenden, het management en de besturen van de onderwijsinstellingen
met recht trots op zijn.De vraag is of de bestuurlijke verhoudingen nog wel passen bij het onderwijs
dat deze tijd vergt. De instellingen zoeken daarom ook naar modernere vormen
van sturing en verantwoording. Hun zoektocht richt zich op de rolverdeling
tussen onderwijsgevenden, leidinggevenden, besturen, ouders, overheden en
andere betrokkenen. Die moet zo zijn dat de onderwijsgevende daadwerkelijk
de ruimte en ondersteuning krijgt om onderwijs van goed niveau te geven. Op
dit moment komt de inhoudelijke betrokkenheid en inspiratie van betrokken
partijen onvoldoende tot zijn recht. De aandacht is vooral gericht op verantwoording
en controle tussen de centrale overheid en de onderwijsinstellingen. Deze
aandacht lijkt de agenda van alle gesprekken in en rondom de onderwijsinstelling
te bepalen.Onlangs is dit punt door de WRR in het rapport «Bewijzen van goede dienstverlening» nog eens met nadruk aan
de orde gesteld. De afstand tussen burgers en onderwijsinstellingen is te
groot: daardoor komt de maatschappelijke legitimiteit van de instellingen
in het geding. Het kabinet deelt de analyse van dit rapport; deze beleidsnotitie
bouwt hierop voort.Deze beleidsnotitie gaat in op de vraag hoe de bestuurlijke verhoudingen
in het onderwijsstelsel ruimte kunnen bieden aan inhoudelijke inspiratie en
betrokkenheid van allen in en rondom het onderwijs: vooral de onderwijskundige
professionals zullen meer ruimte moeten krijgen. Daarvoor is het wenselijk
dat deze professionals ook rechtstreeks de maatschappelijke en politieke agenda
mede kunnen bepalen. Daarnaast is een betere relatie met de maatschappelijke
omgeving van belang: de afstand tussen de maatschappelijke omgeving en de
onderwijsinstellingen zal overbrugd moeten worden. Dit zijn de twee kernambities
van het ministerie van OCW in deze beleidsnotitie.De wijze waarop deze ambities kunnen worden bereikt verloopt langs twee
lijnen. Enerzijds door in deze beleidsnotitie aan te geven op welke manier
de minister kan terugtreden om aan de onderwijsinstellingen de noodzakelijke
ruimte te bieden en welke kaders daarbij in acht moeten worden genomen. Dit
betreft vooral de noodzaak tot verantwoorden. Dit is een logische consequentie
van het vergroten van de ruimte aan de instellingen. Deze beleidsnotitie bevat
een aantal concrete acties op het punt van de verantwoording door de instellingen.
Ook speelt de politieke verantwoordelijkheid van de minister van OCW op het
stelselniveau een centrale rol. De beleidsnotitie geeft aan hoe de minister
van OCW deze verantwoordelijkheid wil vormgeven. Daarmee wordt een goede balans
gevonden tussen het geven van ruimte en de noodzaak in uitzonderlijke gevallen
de politieke verantwoordelijkheid te nemen.Anderzijds moet worden vastgesteld dat het in deze beleidsnotitie genoemde
vraagstuk zo complex is, dat dit niet is op te lossen met één
druk op de knop. Het is een lange weg, die de instellingen, de branche- en
beroepsorganisaties en het ministerie gezamenlijk moeten afleggen. De bewindslieden
van OCW kiezen er voor niet één partij een beslissende rol in
het stelsel toe te kennen; zij kiezen voor een veelkleurig, meervoudig en
dynamisch onderwijsstelsel. Juist dit laatste maakt het beleid complex. Maar
het is noodzakelijk de eerste stappen op deze weg te zetten: het belang van
het vraagstuk is daarvoor te groot, maar ook andere beleidslijnen
(deregulering, vermindering administratieve lasten, de taakanalyse) kunnen
alleen betekenisvolle voortgang verwerven als ook de bestuurlijke inrichting
van het onderwijsstelsel is aangepast. Vanwege het complexe karakter is gekozen
voor een lerende aanpak, uiteraard binnen de grenzen van de wet. De bewindslieden
van OCW kiezen er voor vanaf nu vooral op basis van de praktijk het beleid
verder te ontwikkelen. De centrale vraag daarbij is hoe in de praktijk het
bieden van ruimte en het afleggen van verantwoording aan alle (interne en
externe) betrokkenen bij de instelling gaat werken. Een belangrijk punt is
te bezien hoe voorkomen kan worden dat de afnemende bureaucratie als gevolg
van de beperking van de rol van het ministerie van OCW leidt tot het toenemen
daarvan op lokaal of instellingsniveau. Deze elementen staan dan ook in de
lerende aanpak centraal.Bovendien biedt de lerende aanpak een goede gelegenheid ervaring op te
doen over de wijze waarop de onderwijskundige professionals hun rol in het
maatschappelijke debat kunnen vormgeven én van elkaar kunnen leren.Het resultaat van deze aanpakIn deze beleidsnotitie geven de bewindslieden van OCW aan dat het belangrijk
is dat er gegevens beschikbaar komen over de onderwijsresultaten. Daarmee
wordt het mogelijk om de prestaties van de instellingen te vergelijken. Dat
maakt het voor alle betrokkenen aanzienlijk gemakkelijker om invloed uit te
oefenen. Immers: de mogelijkheid om het bestuur van de onderwijsinstelling
kritisch te volgen en ter verantwoording te roepen krijgt juist door de vergelijking
met andere instellingen echte betekenis. Uiteraard bieden de strategiedocumenten
van de onderwijsinstelling het kader, waarbinnen het bestuur opereert en zijn
verantwoording neemt. Deze verantwoording is openbaar.Voor het bestuur van de onderwijsinstelling betekent deze beleidsnotitie
een ondersteuning van zijn centrale rol. Het bestuur is en blijft de eerst
aangesprokene. De kerntaak van het bestuur is daarmee tenminste tweeledig:
de onderwijskundige professionals in staat stellen hun vak uit te oefenen
én verantwoordelijkheid nemen, respectievelijk verantwoording afleggen
over de genomen besluiten. De interne toezichthouder van de onderwijsinstelling
zal de toezichthoudende rol binnen de wettelijke kaders vooraf moeten definiëren
en achteraf op een duidelijke manier publiek zichtbaar maken. Branchecodes
kunnen daarbij behulpzaam zijn.Het publieke debat op basis van vergelijkende gegevens en de vastgestelde
strategiedocumenten van de instelling, vormt voor het onderwijskundige personeel,
de ouders, de leerlingen en studenten een goede basis voor beïnvloeding,
zowel direct via het aanspreken van het bestuur als indirect via de vrije
schoolkeuze (het zogenaamde «stremmen met de voeten»). Dit alles
natuurlijk binnen de formele kaders die de wet biedt.De Onderwijsinspectie en de Auditdienst zien toe op de kwaliteit van de
verantwoording, zeker als er aanleiding is om aan de kwaliteit te twijfelen.
Ook wordt onderzocht hoe een zinvolle formele versterking van de positie van
de belanghebbenden kan worden bereikt.In het funderend onderwijs spelen de gemeenten een grote rol. Daarom maakt
het ministerie daarover met de VNG en vertegenwoordigers van de grote steden
nadere afspraken. Het resultaat moet zijn dat de verantwoordelijkheden helder
zijn verdeeld en dat de betrokken partijen elkaar daarop kunnen aanspreken. HOOFDSTUK 2 BESTUURLIJKE VERHOUDINGEN IN HET ONDERWIJSDe bestuurlijke verhoudingen bevinden zich nog in een stadium van ontwikkeling.
Op dit moment wordt in de rolverdeling tussen de betrokken partijen onvoldoende
gebruikgemaakt van hun inhoudelijke betrokkenheid en inspiratie om het onderwijs
te verbeteren: de aandacht is vooral gericht op controle, vooral om incidenten
te voorkomen. Het resultaat is een systeem dat zichzelf steeds vaster lijkt
te draaien: meer normen en regels leiden tot een groter risico op afwijkingen
en daarmee op incidenten, naar aanleiding waarvan vervolgens weer aanvullende
normen en regels worden gesteld, enzovoort. Dit leidt tot risicomijdend gedrag
bij de onderwijsinstellingen: conformisme, overdreven aandacht voor procedures,
standaardisering en gemiddelden. Herkenbaarheid, uniciteit, authenticiteit
van de docent en betrokkenheid van bestuurders zijn van oudsher kwaliteitsbepalend
voor het onderwijs, maar lijken steeds minder een rol te spelen. De behoefte
van de individuele leerling en student en van de maatschappelijke omgeving
van de onderwijsinstellingen is vaak echter precies tegengesteld: de wens
tot maatwerk en variëteit is juist erg groot. Deze tegenstelling levert
vanzelfsprekend dilemma's op.Controleren en lerenEen eerste dilemma heeft betrekking op de interactie in en rond de onderwijsinstelling
tussen de onderwijsgevenden, leidinggevenden, bestuurders/toezichthouders,
afnemers, ouders en leerlingen/studenten. Deze interactie «versmalt»
steeds meer: zij is zoals gezegd vooral gericht op toezicht en verantwoording.
Zij verloopt vaak via geïnstitutionaliseerde overleg- en toezichtstructuren
die steeds meer een formele in plaats van inhoudelijke betekenis hebben. De
onderwijsgevenden hebben het gevoel op te weinig vakinhoudelijke ondersteuning
van hun leidinggevenden te kunnen rekenen. Het formele karakter van de communicatie
komt bijvoorbeeld ook tot uiting in de kwaliteit van de contacten tussen het
beroepenveld en de instellingen in het beroepsonderwijs: de sfeer van dit
overleg beleeft het beroepenveld als te vrijblijvend. Daarmee gaan kennis
en inspiratie om van elkaar te leren verloren, terwijl die voor de kwaliteit
van het onderwijs van belang zijn.Verantwoording en autonomieEen ander dilemma heeft te maken met verantwoording door en autonomie
van instellingen. Dit dilemma werkt anders uit in het primair en voortgezet
onderwijs dan in het hoger onderwijs en beroepsonderwijs. In het primair en
voortgezet onderwijs loopt het aantal scholen met een traditioneel bestuur
de laatste jaren enigszins terug. Er zijn steeds minder scholen die geworteld
zijn in de gemeenschap van ouders van een bepaalde geloofsovertuiging, levensbeschouwing
of pedagogische visie, of die direct bestuurd worden door de gemeente. Het
aantal besturen met meerdere scholen groeit gestaag. De grotere bestuurlijke
slagkracht die daardoor ontstaat, heeft een aantal voordelen. Bestuurders
kunnen bijvoorbeeld beter inspelen op de toenemende maatschappelijke eisen
die aan onderwijsinstellingen worden gesteld. Bestuurders zijn deze op zich
zelf al ingewikkelde uitdaging met enthousiasme aangegaan. Ook blijken de
grote onderwijsinstellingen een betere leerlingbegeleiding te hebben. Er zijn
echter ook keerzijden aan de bestuurlijke schaalvergroting. Zo bestaat het
risico dat de keuzevrijheid en invloed van ouders en leerlingen afnemen. De
omgeving van de school heeft namelijk het gevoel slechts beperkte mogelijkheden
te hebben de school aan te spreken op een bredere maatschappelijke betrokkenheid.
Een ander risico is dat de herkenbaarheid en slagvaardigheid van de diverse
individuele scholen die onder één bestuur vallen erodeert. Verantwoording
van die individuele school aan de omgeving kan daardoor in het gedrang komen.
Bij bestuurlijke schaalvergroting bestaat dus het risico dat de
menselijke maat verdwijnt. Verantwoording naar de omgeving van de onderwijsinstelling
zien scholen als bestuurlijke ballast, terwijl de maatschappelijke omgeving
de onderwijsinstellingen onvoldoende kan beïnvloeden.In het hoger onderwijs en beroepsonderwijs is sprake van een andere problematiek.
Hier is de autonomie al wat langer bestuurlijke praktijk, maar heeft met name
het rekenschapdossier zijn sporen achtergelaten. Er was sprake van een spanning
tussen de wettelijke bepalingen en de eisen die de praktijk van alledag (inclusief
de beleidsmatige ambities van de politiek) met zich meebrachten. In het rekenschapdossier
is op dit punt aanzienlijke verbetering tot stand gebracht, waardoor aan de
onderwijsinstellingen duidelijkheid wordt geboden binnen welke kaders deze
hun verantwoordelijkheid kunnen nemen en daarover verantwoording kunnen afleggen.
Het is nu van belang ervoor te waken dat de autonomie niet verder verdwijnt
als gevolg van een uniformerende verantwoording achteraf. De gewenste ontwikkeling
van de bestuurlijke verhoudingen tussen de rijksoverheid en de onderwijsinstellingen
dreigt daarmee in de kiem te worden gesmoord.Daarnaast speelt de natuurlijke spanning die voortvloeit uit het feit
dat het bijzonder onderwijs niet van de overheid is. Het onderwijs is traditioneel
van personen die het recht op vrijheid van het onderwijs inhoud geven door
via onderwijsinstellingen onderwijs aan te bieden naar eigen inzicht. Dit
legt grenzen op aan het optreden van de overheid; deze grenzen komen in deze
beleidsnotitie ook aan de orde.IncidentalismeWil het ministerie zijn rol goed uitoefenen, dan moet het daartoe wel
zijn verantwoordelijkheden scherp stellen. Deze hebben betrekking op de wettelijk
geborgde aspecten van toegankelijkheid, doelmatigheid/doeltreffendheid, kwaliteit
en continuïteit. In dit verband doet zich een dilemma voor als gevolg
van de politiek bestuurlijke neiging om op incidenten direct te reageren met
nieuw beleid of algemene regels. De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
spreekt in zijn advies «Bevrijdende kaders» van een cyclus van
afnemend vertrouwen. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid constateert
in het rapport «Bewijzen van goede dienstverlening» dat door dit
incidentalisme in het onderwijsveld sprake is van beleidsonrust: het veelvuldige
ingrijpen zou hebben geleid tot een gevoel van onrust op de werkvloer van
het onderwijs en wantrouwen tussen onderwijsgevenden, afnemers en de centrale
overheid. Ook het SER-advies Ondernemerschap voor de publieke zaak gaat hierop
in. Dit is het dilemma tussen de politieke eindverantwoordelijkheid in het
parlementaire stelsel en de autonomie van onderwijsinstellingen (bestuurlijk
en onderwijskundig).Het past uiteraard bij de rol van politici om aandacht te vragen voor
incidenten. Maar op het moment dat zich incidenten voordoen, is het van belang
de vraag te beantwoorden of er sprake is van een incident of van een uiting
van een falend systeem. In het laatste geval zal het kabinet in overleg met
het parlement zijn verantwoordelijkheid nemen; in het eerste geval is primair
de instelling verantwoordelijk. Het belang van een goed antwoord op die vraag
is groot: het nodigt de politiek uit waar mogelijk afstand te houden en pas
in te grijpen waar dit nodig is. Dat is de kern van de politieke opstelling.
Bij incidenten zal het kabinet zich dan ook steeds éérst de
vraag stellen in hoeverre er een politiek relevant vraagstuk voorligt en of
erop vertrouwd kan worden dat de interne en externe verantwoordingsmechanismen
voldoende effectief zijn. In dat geval heeft het ministerie een beperkte verantwoordelijkheid
en past politiek gezien een terughoudende opstelling en dienen de bestuurders
en de interne toezichthouders hun verantwoordelijkheid te nemen. Samenvattend: de interactie tussen de onderwijsinstellingen en de centrale
overheid is gaandeweg belast geraakt met een op wantrouwen gebaseerde bureaucratie
die een belemmering vormt voor maatschappelijke betrokkenheid. Centraal staat
de vraag hoe deze relatie weer betekenisvol gemaakt kan worden, zodat de onvervreemdbare
verantwoordelijkheden van onderwijsgevenden, ouders, studenten en leerlingen,
bestuur en leidinggevenden weer ten volle in onderling vertrouwen uitgeoefend
kunnen worden. Het is dan ook begrijpelijk dat er in de verschillende onderwijs
(-sub-) sectoren gezocht wordt naar een eigentijdse vormgeving van de bestuurlijke
verhoudingen tussen de onderwijsinstellingen en de overheid. Daarbij wordt
vooral gezocht naar verheldering van de rollen en verantwoordelijkheden, waarbij
de betrokken partijen (met name het bestuur van de onderwijsinstellingen)
ervoor moeten waken dat de kaders die de overheid handhaaft door controle
en toezicht niet inhoudelijk uithollen en zo afbreuk doen aan wezenlijke waarden
voor het onderwijs. Het gaat er om te komen van «low trust» naar
«high trust».HOOFDSTUK 3 ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF: NAAR EEN NIEUW DYNAMISCH
STELSELHoe komen we tot een stelsel waarin vertrouwen tussen alle betrokkenen
de boventoon voert? Hoe voeren we een stelsel in waarin ruimte is voor alle
inspanningen van bestuurders, leidinggevenden, toezichthouders en overheden
ten dienste van het leerproces dat zich dagelijks in klassen en collegezalen
afspeelt? In deze paragraaf beschrijven de bewindslieden van OCW hoe dit bereikt
kan worden. Uitgangspunt daarbij is dat de onderwijsinstellingen zich in het
publieke domein bevinden met een specifieke maatschappelijke taak. Hoewel
zeker in het beroepsonderwijs en hoger onderwijs instellingen bedrijfsmatiger
worden aangestuurd, kan het kabinet aan het fundamentele kenmerk van dit publieke
domein geen afbreuk doen. Onderwijsinstellingen zijn immers geen ondernemingen.
Daarom sluit deze beleidsnotitie niet zo zeer aan bij Code Tabaksblat, maar
neemt de aanbevelingen van de Onderwijsraad als uitgangspunt.Meer ruimte voor eigen verantwoordelijkheidVoor de totstandkoming en het onderhoud van het eerder genoemde dynamische
onderwijsstelsel is er vooral in het primair en voortgezet onderwijs nog veel
te doen. Deregulering en het terugdringen van de administratieve lasten als
middel daartoe zijn dan ook speerpunten van het kabinetsbeleid. Daarbij gaat
het in eerste instantie om het creëren van ruimte voor docenten en instellingen
door regels en gedetailleerde voorschriften op te ruimen en regels die gehandhaafd
moeten worden te versimpelen. In de plaats daarvan zal de wetgeving meer geformuleerd
worden vanuit zorgplichten; dit kan een belangrijke bijdrage leveren. Vervolgens
zullen verschillende actoren zodanig moeten worden toegerust met verantwoordelijkheden,
bevoegdheden en invloed dat de interactie tussen deze actoren leidt tot kwaliteitsontwikkeling
én bewaking van publiek geld. Denk hierbij bijvoorbeeld aan heldere
informatierechten voor studenten, leerlingen en ouders die op de beoogde werking
van governance zijn toegesneden, en aan de scheiding tussen bestuur en toezicht
die alle sectoren aanbrengen. Verder werkt het kabinet in dit verband aan
de selectiviteit, samenhang, soberheid en sluitendheid van het toezicht en
de afstemming daarvan op de verantwoording in en rond instellingen. Ten slotte
gaat het over het verspreiden van kennis in de vorm van vergelijking van kwaliteit
van instellingen en van goede en minder geslaagde praktijken. Daarin kunnen
stevige branche- of sectororganisaties in het onderwijs een belangrijke rol
spelen, net als andere vormen van kennisallianties of kennisgemeenschappen
zoals de WRR ze noemt in zijn rapport «Bewijzen van goede dienstverlening». Heldere kaders: richting geven en grenzen stellenOnderwijsinstellingen zijn organisaties met een specifieke maatschappelijke
taak, werkzaam in het publieke domein. De overheid neemt zijn verantwoordelijkheid
via wettelijke kaders voor bekostiging. Kwaliteitseisen en toezicht zijn daar
logisch onderdeel van. Het gaat uiteindelijk immers over de besteding van
geld van de belastingbetaler. Ook docenten en instellingen moeten hun steentje
bijdragen: zij moeten rekening houden met en consequenties verbinden aan politieke,
maatschappelijke prioriteiten. Zo kan het gebeuren dat onderwijsgevenden en
besturen van onderwijsinstellingen zodanig reageren dat de feitelijke resultaten
achterblijven ten opzichte van maatschappelijke problemen waarvoor nationale,
politieke prioriteiten worden gesteld. Denk bijvoorbeeld aan voortijdige schooluitval.
Dan is het de rol van het kabinet om in overleg met het parlement die politieke
doelen via prioritering te realiseren. Dat wil zeggen: dan worden er duidelijke
wettelijke en financiële kaders en beleidsvoornemens gesteld die in het
overleg met de Tweede Kamer tot stand komen. Deze prioriteitstelling kan ook
doorwerken in de bestuurlijke afspraken met bijvoorbeeld de branche- of besturenorganisaties.
De opdracht daarbij is wel om de kaders en de bestuurlijke afspraken zo in
te richten dat onderwijsinstellingen zo veel mogelijk uitgedaagd worden om
hun eigen verantwoordelijkheid te nemen om die doelen te bereiken. Uiteindelijk
kan er reden zijn om de resultaten specifiek onder de ogen van de instellingen
of de sectoren te brengen en ze (dringend) uit te nodigen om mee werken aan
het behalen van die doelen.Principes voor de actiepuntenHet kabinet is op basis van bovenstaande overwegingen en het advies van
de Onderwijsraad gekomen tot enkele principes die ten grondslag liggen aan
de actiepunten in het volgende hoofdstuk. Een groot deel van deze acties is
ingebed in een «lerende aanpak». De onderwijs(-sub-)sectoren krijgen
zo binnen de geschetste kaders de tijd om ervaring op te doen, onderzoek te
(laten) verrichten en de resultaten daarvan te delen, voordat het kabinet
tot regelgeving overgaat.Het betreft de volgende principes:• Het bestuur van de onderwijsinstelling ondersteunt onderwijsgevenden,
stimuleert hen en daagt hen uit eigen verantwoordelijkheid te nemen op hun
vakgebied.• Het bestuur is als bevoegd gezag de eerstverantwoordelijke voor
de onderwijsinstelling, dus ook voor de te maken keuzen tussen de soms conflicterende
belangen van de diverse spelers.• De taken en verantwoordelijkheden van bestuur en toezicht moeten
helder gescheiden zijn (met onderscheid naar po/vo en bve/ho).• De betrokkenheid van leerlingen, deelnemers, studenten en ouders
is gewaarborgd (informatierechten, klachtrecht, medezeggenschap).• De betrokkenheid van de maatschappelijke omgeving (zoals het bedrijfsleven
en maatschappelijke organisaties) is gewaarborgd.• Binnen de verschillende onderwijssectoren nemen de vertegenwoordigende
organisaties (brancheverenigingen, sectororganisaties) meer verantwoordelijkheid
(onder meer om de onderwijsinstellingen hierbij te ondersteunen).• Er moet meer aandacht komen voor de interne en externe verantwoording
aan de maatschappelijke omgeving van de onderwijsinstellingen (horizontale
verantwoording), waarbij deze verantwoording nooit geheel het verticale toezicht
(het toezicht van het ministerie van OCW) kan vervangen.• Het toezicht door het ministerie van OCW is selectief, samenhangend,
sober en sluitend en richt zich op de rechtmatigheid en de kwaliteit van het
onderwijs; ook de feitelijke werking van de governance wordt daarbij betrokken;
bij ernstig falen kan de minister interveniëren. Er dient
een goede balans te komen tussen het interne toezicht, de horizontale verantwoording
en het toezicht door de rijksoverheid.• De minister kan in uitzonderlijke gevallen rechtstreeks interveniëren
als sluitstuk van de verantwoordelijkheid voor het stelsel.HOOFDSTUK 4: ACTIESMet deze beleidsnotitie streeft het kabinet naar een stelsel dat als vanzelfsprekend
rechtmatigheid borgt, goede besteding van de publieke middelen garandeert
en dynamische kwaliteitsverbetering uitlokt. Met andere woorden: naar een
dynamisch stelsel van wederzijdse beïnvloeding tussen alle spelers. Dat
stelsel ontstaat niet vanzelf: het kabinet ziet het dan ook als zijn eerste
taak om het stelsel en de dynamiek tot ontwikkeling te laten komen en in stand
te houden. Juist omdat onderwijs zich afspeelt in het publieke domein behoort
het tot onze taak om ordenende kaders te stellen voor dit stelsel. Deze twee
aspecten (ruimte in een dynamisch stelsel en het stellen van kaders) kunnen
weliswaar van elkaar onderscheiden worden, maar zijn inhoudelijk onlosmakelijk
met elkaar verbonden. In dit hoofdstuk volgt het kabinet dit onderscheid en
legt tevens een overzicht vast van de specifieke actiepunten voor de sector
po/vo enerzijds en de sectoren bve en ho anderzijds. Een samenvattend overzicht
van de geplande acties op korte en langere termijn is vastgelegd in het bijgevoegde
werkprogramma.4.1 Het eerste aspect: meer ruimte voor eigen verantwoordelijkheidGeen dynamiek zonder ruimte. Die noodzakelijke ruimte om naar eigen professioneel
inzicht te handelen moet worden geboden aan de belangrijkste actoren in het
onderwijs: de docenten, de bestuurders en de toezichthouders. Dit is al langere
tijd het beleid van het ministerie van OCW. Daarin is al veel bereikt, maar
verdere stappen zijn mogelijk en nodig.4.1.1 De ruimte vergroten: deregulering en terugdringen
administratieve lastenHet kabinet vindt het van groot belang om het in gang gezette beleid met
voortvarendheid door te zetten. Daarom heeft de minister van OCW op 10 juni
(Kamerstuknummer 29 546, nr. 6) een beleidsnotitie aan uw Kamer aangeboden
met concrete voorstellen om de administratieve lastendruk voor instellingen
verder terug te dringen. Toepassing van het principe van de zorgplicht speelt
in deze aanpak een belangrijke rol, met zowel een verwacht positief effect
op de gewenste deregulering als op het terugdringen van de administratieve
lasten. Een zorgplicht is een wettelijke gedragsnorm die de onderwijsinstellingen
ertoe verplicht zorg te betrachten voor een door de wetgever omschreven belang
dat enerzijds voldoende concreet is en anderzijds gedragsvarianten in de praktijk
toelaat. Door deze benadering stelt de overheid de relevante politieke/maatschappelijke
belangen veilig, terwijl de onderwijsinstellingen de gelegenheid krijgen in
de praktijk verschillende gedragsvarianten toe te passen. Hierover heeft de
minister van OCW samen met de minister van Justitie en mede namens de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan de Tweede Kamer het rapport «Naar
een bruikbare rechtsorde voor het hoger onderwijs» aangeboden. (Kamerstuk
II, 2004/05, 29 853, nr. 16) In de nieuwe WHOO zal dit principe ook al
waar mogelijk toegepast worden. Ook voor de andere onderwijs(-sub-)sectoren worden de mogelijkheden daartoe
verkend in het kader van programma Bruikbare Rechtsorde dat het ministerie
van Justitie aanstuurt. Onderzoek naar de mogelijkheden voor de subsectoren
po en vo is reeds gestart als onderdeel van de voorgenomen aanpassing WPO,
WEC en WVO. Zo wordt bezien of het huidige complexe regelkader voor zorgleerlingen
kan worden vereenvoudigd met de zorgplichten. De eigen verantwoordelijkheid
van de scholen voor een sluitend aanbod voor zorgleerlingen is daarbij het
uitgangspunt. De overheid zal het in wetten verankerde publieke belang daarmee
in balans moeten brengen. In de notitie over de herijking van de zorgstructuur
die voor september 2005 is toegezegd, komt het kabinet hierop terug. In het
verlengde daarvan onderzoekt het ministerie van OCW ook de haalbaarheid van
zorgplichten voor andere onderdelen van de po- en vo-wetgeving.4.1.2 Vergroting dynamiek van het stelselScheiding bestuur-toezichtIn hoofdstuk 1 is aangegeven dat juist de veelkleurigheid en differentiatie
van de betrokkenheid bij de onderwijsinstellingen de kenmerkende eigenschap
is voor de vernieuwing in het onderwijsstelsel. Kern van het gewenste dynamische
onderwijsstelsel is dat belanghebbenden bij de instellingen elkaar moeten
én kunnen aanspreken. De veronderstelling daarbij is dat de externe
verantwoording pas vertrouwen zal wekken, als de interne verantwoording op
orde is. Daarmee komt de positie, het belang en de kwaliteit van de toezichtfunctie
prominent in beeld. Die is immers van cruciale betekenis, wil het dynamische
stelsel goed werken. Het centrale uitgangspunt is scheiding tussen bestuur
en intern toezicht. In lijn met het advies van de Onderwijsraad kiezen ervoor
dit principe voor de sectoren bve en ho anders vorm te geven dan voor de sectoren
po en vo. In de eerstgenoemde sectoren wordt een interne raad van toezicht
verplicht. Voor de sectoren po en vo is die verplichting er niet: daar wordt
een keus aan de onderwijsinstellingen geboden: óf een Raad van Toezicht
óf een scheiding van de bestuurlijke en toezichtfuncties. Op die manier
kan rekening worden gehouden met de vrijheid van onderwijs, die tot een grote
variëteit aan bestuurlijke inrichting van de onderwijsinstellingen in
het funderend onderwijs heeft geleid. Bovendien: in die gevallen dat er nog
geen Raad van Toezicht bestaat, zou een verplichting daartoe tot een extra
laag leiden, waar dat gezien de omvang van sommige onderwijsinstellingen niet
in alle gevallen wenselijk is. Ongeacht de bestuurlijke inrichting van de
onderwijsinstelling staat overigens het principe dat alle onderwijsinstellingen
verantwoording moeten afleggen niet ter discussie. Deze verantwoordingsnoodzaak
is de grondslag voor de eis dat in elk geval het toezicht op het bestuurlijk
handelen zichtbaar moet worden gemaakt. Het toezicht zal transparant moeten
zijn. De toezichthouder moet zich in alle gevallen verantwoordelijk voelen
voor de kwaliteit van het bestuur en zich zelf een positie verschaffen en
behouden voor correctie van en/of ingrijpen bij het bestuur. In die gedachtegang
ligt het ook in de rede om bij de omgang met of eventuele regelingen over
klokkenluiders een centrale rol toe te kennen aan de RvT. De governancecodes
binnen de verschillende onderwijssectoren kunnen een geschikte plaats zijn
om dat te regelen. In de bijlage «Minimale eisen interne governance»
is een overzicht opgenomen van eisen, die in acht moeten worden genomen. Een
deel van deze eisen zal in de wetgeving, respectievelijk de toezichtkaders
worden verwerkt, een ander deel kan in de branchecodes worden verwerkt. Bij
de uitwerking van deze eisen zal moeten blijken waar de balans precies zal
moeten worden gelegd. Publieke verantwoordingIn de verschillende sectoren zijn of worden codes tot stand gebracht die
de instellingen toepassen of waarvan de instellingen aangeven dat en waarom
ze niet van toepassing zijn. Deze vorm van regulering is op zichzelf van belang,
maar deze vorm kan niet in de plaats komen van de verantwoordelijkheid van
de centrale overheid. Met andere woorden: er kan niet getornd worden aan de
zojuist omschreven voorwaarde van verantwoording op grond waarvan de taken
en verantwoordelijkheden van de raad van toezicht en het college van bestuur
gescheiden moeten zijn.Deze verantwoording richt zich uiteraard op de intern betrokkenen: het
onderwijzend personeel, de leerlingen en studenten. Dit interne spel van checks
and balances gaat vooraf aan de verantwoording naar de omgeving en is daarom
te beschouwen als fundament en noodzakelijke randvoorwaarde voor de publieke
verantwoording.De verantwoording door de onderwijsinstelling richt zich dus niet alleen
op de interne betrokkenen: ook de omgeving van deze instellingen zal directer
moeten worden betrokken bij de (prestaties van de) instellingen. Er zal een
dynamiek van checks and balances moeten ontstaan, waarbij de instelling niet
alleen verantwoording aflegt, maar ook betekenisvol overleg voert. De omgeving
van de onderwijsinstelling zal reële invloed moeten hebben op de strategie
en het beleid van de instelling. Dit vereist een dynamisch stelsel, dat tot
stand komt door informatierechten te geven aan sommige belanghebbenden (ouders,
docenten), door ontwikkelingen rond benchmarking van vergelijkende gegeven
over de onderwijsresultaten te stimuleren, en door informatie te ontsluiten
en terug te geven aan betrokkenen die bij de overheid bekend is. Deze dynamiek
kan gezien worden als het uitvoeren van een van de belangrijkste aanbevelingen
van het rapport van de WRR «Bewijzen van goede dienstverlening»: het zoeken van een mogelijkheden het afleggen van verantwoording
én het van elkaar leren te combineren. Hierover zal het ministerie
van OCW in het overleg met de onderwijssectoren nadere afspraken maken. Daarbij
zullen ook de (informatie-)eisen aan bod komen die aan jaarverslagen worden
gesteld (zowel het financiële jaarverslag als de bestuursverantwoording).
De jaarverslagen vormen voor de minister van OCW de belichaming van de meervoudige,
publieke verantwoording die we van met publieke middelen bekostigde onderwijsinstellingen
mogen verwachten. Meervoudig omdat de jaarverslagen een functie vervullen
bij zowel de verticale verantwoording aan de interne en externe toezichthouders
en de overheid als de horizontale verantwoording aan de (maatschappelijke)
omgeving van de school. Publiek omdat voor alle instellingen (openbaar en
bijzonder) het beginsel moet gelden dat de verslagen openbaar zijn, zodat
iedereen die dat wenst ze kan inzien. Zeker wanneer het jaarverslag naast
een financieel-technische verantwoording ook inzicht biedt in het antwoord
op de vraag in hoeverre de voorgenomen doelen zijn gerealiseerd (beleidsinhoudelijke
verantwoording). Het jaarverslag moet in het kader van de horizontale verantwoording
als een actief en levend instrument worden gebruikt. Het ministerie van OCW
gaat overigens wel na of het beginsel van openbaarheid afdoende is gewaarborgd
voor de verschillende onderwijssectoren. Dit gebeurt in het licht van een
algemene zorgplicht als mogelijk perspectief, zodat extra regeldruk en wetgeving
zo veel mogelijk kunnen worden vermeden en voorschriften over de inrichting
en vorm waar mogelijk kunnen worden teruggebracht.De sector po/vo: heldere rolverdelingIn de motie-De Vries werd om een verduidelijking gevraagd van de bestuurlijke
rollen en verantwoordelijkheden in het funderend onderwijs. Deze verduidelijking
werd vooral gevraagd voor de positie van het bevoegd gezag, mede
omdat in de Koersdocumenten de leerlingen en onderwijsgevenden en dus de school
centraal staan.Het bevoegd gezag en het interne toezichtIn het rapport van de Onderwijsraad is een uitvoerige analyse opgenomen
van de bestuurlijke diversiteit in het funderend onderwijs, toegespitst op
de belangrijkste aanbeveling van de Onderwijsraad tot scheiding van de functies
bestuur en toezicht. De conclusie daarvan is dat een enkelvoudige oplossing
voor het interne toezicht in de vorm van een voorschrift tot de instelling
van een apart orgaan voor dit toezicht formeel niet mogelijk is. Immers: bij
het openbaar onderwijs vervult de gemeenteraad deels de toezichthoudende taken,
die op grond van de huidige regelingen niet aan een Raad van Toezicht zijn
over te dragen. Bij verenigingen is de algemene ledenvergadering (of een door
deze vergadering benoemd orgaan) het toezichthoudend orgaan. Het ministerie
van OCW kan hier geen dwingende voorschriften over vastleggen. In de visie
van de Onderwijsraad is het interne toezicht van dermate groot belang, dat
hij benadrukt dat de gemeenteraad en de algemene ledenvergadering hun toezichthoudende
rol actiever moeten gaan vervullen, dan nu soms het geval is.De minister van OCW deelt deze visie van de Onderwijsraad en neemt de
aanbevelingen over. Dat betekent dat het schoolbestuur eindverantwoordelijk
is en blijft voor wat er op de scholen gebeurt. Het bestuur blijft daarmee
ook het formele aanspreekpunt voor de overheid. Het bevoegd gezag is dus ook
het aangrijpingspunt om die taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden te
beleggen die betrekking hebben op de onderwijsopdracht die is gebaseerd is
op het wettelijk geborgde publieke belang. Van het bevoegd gezag kan worden
verwacht dat de professionele verantwoordelijkheid van leraar en personeel
wordt geregeld, bijvoorbeeld door een statuut. De scheiding tussen bestuur
en intern toezicht zal als principe wettelijk worden verankerd in de WPO/WEC
en de WVO. De keuze tussen een (vormvrije) functiescheiding of het raad-van-toezichtmodel
wordt vrijgelaten. In het eerste geval zal het bevoegd gezag moeten vast leggen
welke personen belast zijn met de functie van het bestuur en welke met de
functie van het toezicht. Taken en bevoegdheden zullen door het bevoegd gezag
moeten worden vastgelegd. In voornoemde wetten zal aangegeven worden wat de
bevoegdheden van de raad van toezicht zijn, als voor dat model gekozen wordt.
De mogelijkheid van een raad-van-toezichtmodel en -delegatie wordt voor zowel
bijzonder onderwijs als bestuurlijk verzelfstandigde vormen van openbaar onderwijs
mogelijk gemaakt. Voor het openbaar onderwijs zal het kabinet de consequenties
van de specifieke constitutionele positie van het openbaar onderwijs zorgvuldig
(juridisch) verkennen.De voorstellen van het ministerie van OCW voor de verplichting tot informatieverstrekking,
het teruggeven van informatie die bij de overheid beschikbaar is en voor benchmarking
zullen ook de gemeenteraad en de algemene ledenvergaderingen in staat stellen
de prestaties van de individuele onderwijsinstelling te vergelijken met de
resultaten van andere instellingen.Bevoegd gezag en managementDe taakverdeling tussen het bestuur en het management van de instellingen
moet voor iedereen duidelijk zijn. In het Wetsvoorstel lumpsum po (Kamerstuk
I, 2004/05, 29 736, A) is bepaald dat deze taakverdeling in een managementstatuut
moet worden vastgelegd. Het Kabinet neemt de aanbeveling van de Onderwijsraad
over om in de wetgeving expliciet op te nemen dat het bevoegd gezag taken
en bevoegdheden aan het management kan delegeren. Bevoegd gezag als werkgeverFormeel is het bevoegd gezag werkgever en verantwoordelijk voor de naleving
van arbeidsvoorwaardenovereenkomsten (cao's) en het personeelsbeleid. In de
subsectoren po en vo heeft de vakminister op dit moment nog de rol van sectorwerkgever,
voorzover het de primaire (dus voor po en vo) en een deel van de secundaire
arbeidsvoorwaarden (alleen voor po) betreft. Over secundaire arbeidsvoorwaarden
worden decentrale cao's gesloten. In de huidige situatie is dus sprake van
een gelaagdheid bij de invulling van de werkgeversrol. Binnen een heldere
rolverdeling past volledige decentralisatie van de arbeidsvoorwaardenvorming
naar de schoolbesturen (doordecentralisatie). Het Kabinet neemt zich voor
om doordecentralisatie in 2006 (voor vo) en 2008 (voor po) te laten plaatsvinden,
mits aan de voorwaarden van het toetsingskader voor doordecentralisatie arbeidsvoorwaarden
wordt voldaan.Leerlingen, ouders en personeelHet Kabinet acht het van belang de positie van leerlingen, ouders en personeel
via het voorstel voor de nieuwe Wet medezeggenschap scholen (WMS) te versterken
(zie brief van 31 maart jl., Kamerstuk II, 29 768, nr. 4). Naast
de WMS die ouders en personeel als groep een positie geeft in relatie tot
het bestuur en management, moet er natuurlijk oog zijn voor de positie van
de individuele ouder. Onderdeel van een goed horizontaal evenwicht is dat
de school ook helder is over de wisselwerking met de individuele ouder. Het
is onderdeel van de professionele verantwoordelijkheid van de school dat daarvoor
aandacht is. Dat die aandacht er moet zijn, ziet het Kabinet als een principe
dat in de vorm van een zorgplicht kan worden gegoten. Dat wil zeggen: waarborgen
dat die aandacht er is, zonder voor te schrijven hoe die precies vorm krijgt.Daarnaast biedt de weg van zelfregulering door de sector mogelijkheden.
De recent totstandgekomen code om de schoolkosten te beheersen is daarvan
een voorbeeld. Een soortgelijk traject is nu gaande om het functioneren van
de huidige klachtenregeling in het po en vo te verbeteren. De opstelling van
de minister van OCW daarbij is helder. Zelfregulering draagt bij aan het draagvlak
om regels uit te voeren, maar kan uiteraard niet in de plaats komen van de
uiteindelijke politieke verantwoordelijkheid van de minister van OCW. Mocht
de vorm van regulering niet werken, dan zal aanvullende wetgeving nodig kunnen
zijn.Maatschappelijke omgevingTen slotte zijn er instanties en groeperingen in de directe omgeving van
de scholen: instellingen van vervolgonderwijs, van jeugdzorg en het lokale
of regionale bedrijfsleven. Ook met deze partijen zal de onderwijsinstelling
reëel overleg moeten voeren. In de komende jaren zullen alle betrokken
partijen ervaring moeten opdoen in de feitelijke werking van deze horizontale
verantwoording en welke vorm daar het best bij past. Daartoe biedt de lerende
aanpak, zoals beschreven in hoofdstuk 5 het kader.Een belangrijk instrument daarvoor is de hiervoor beschreven publieke
verantwoording door middel van het jaarverslag. Bij een dergelijke verantwoording
gaat het niet om een eenrichtingsverkeer vanuit de school naar andere ketenpartners.
De ketenpartners zullen zich op soortgelijke wijze moeten verantwoorden naar
hun omgeving, waaronder de betrokken onderwijsinstellingen. Door deze checks
and balances kan dan in goed overleg tussen de belanghouders en de instelling
maatwerk in de horizontale verantwoording ontstaan. Om de horizontale verantwoording
te stimuleren worden pilots gestimuleerd om via een lerende aanpak ervaring
op te doen met deze manier van verantwoording door de school en beïnvloeding
door interne en externe stakeholders van de school. GemeentenBinnen het systeem van checks and balances op horizontaal niveau neemt
de gemeente in het funderend onderwijs een bijzondere positie in: zij handhaaft
de Leerplichtwet 1969 en heeft een rol in het terugdringen van het voortijdig
schoolverlaten en in het verminderen van de jeugdwerkloosheid, onder meer
door betrokkenheid bij de Regionale Meld- en Coördinatiefunctie en de
Wet inschakeling werklozen en de regionale arbeidsplatforms. De gemeente voert
niet alleen lokaal jeugd- en welzijnsbeleid dat van belang is voor de school,
maar draagt op een groot aantal terreinen verantwoordelijkheden die invloed
hebben op scholen (bijvoorbeeld verkeersveiligheid). De gemeente is verder
verantwoordelijk voor de huisvesting (nieuwbouw en ingrijpende verbouw) van
scholen. De gemeente kan vooral meerwaarde bieden door in nauwe samenwerking
met de school de regie te voeren over het stelsel van hulp- en zorgorganisaties
en zo samenhang te bevorderen. Afhankelijk van de lokale situatie zullen de
verschillende partijen rond de scholen moeten samenwerken om maximale impact
op de maatschappelijke omgeving te bewerkstelligen. Gemeenten voeren daarin
dus de bestuurlijke regie. Dat betekent dat gemeenten een duidelijke rol hebben
in het funderend onderwijs. Dat is een andere rol dan die van de afgelopen
periode. Er is immers geen directe bemoeienis meer van de gemeenten met het
interne beleid van scholen, waarbij scholen verantwoording moesten afleggen
over bijvoorbeeld het eigen achterstandenbeleid. Deze uitvoerende regie is
belegd bij de scholen. De verantwoordelijkheden worden dus verhelderd. Over
de manier waarop de bestuurlijke regie van de gemeente en de uitvoerende regie
van de school precies aan elkaar geknoopt worden, voert het ministerie van
OCW, de VNG en de vier grote gemeenten de komende maanden nader overleg. In
het bestuurlijk overleg zullen de minister en de bestuurlijke vertegenwoordigers
van de gemeenten in het najaar van 2005 daarover nadere afspraken maken, uiteraard
rekening houdend met de autonomie van verschillende andere maatschappelijke
organisaties. Daar zullen zij het scholenveld in betrekken.Gemeente en openbaar onderwijsIn deze beleidsnotitie is aangegeven dat het advies van de Onderwijsraad
zal worden gevolgd om het basisprincipe van functiescheiding van bestuur en
intern toezicht te verankeren in de sectorwetten van het funderend onderwijs
(WPO, WEC en WVO). De positie van het openbaar onderwijs vraagt daarbij om
specifieke aandacht vanwege de ontwikkeling dat in toenemende mate het bestuur
van het openbaar onderwijs wordt verzelfstandigd in de vorm van publiekrechtelijke
en – vooral – privaatrechtelijke rechtspersonen. De Onderwijsraad
signaleert daarbij in zijn advies dat een in zo'n geval in te stellen voorziening
voor het intern toezicht overlap vertoont met en al snel in het vaarwater
komt van de toezichthoudende bevoegdheden die bij wet aan de gemeenteraad
zijn toegekend en die verband houden met de grondwettelijke taak van gemeente
voor het openbaar onderwijs.Ten aanzien van de delegatiemogelijkheid van bevoegdheden van bestuur
aan schoolleiding die het kabinet en de Onderwijsraad wensen, liggen er mogelijk
ook belemmeringen vanwege de specifieke juridische positie van het openbaar
onderwijs. Ook deze kunnen in het licht van de tendens tot verzelfstandiging
steeds meer gaan knellen. Op grond van het voorgaande zal de Minister van
OCenW daarom advies inwinnen op basis waarvan de Minister nog dit jaar nadere
voorstellen ontwikkelt voor de specifieke positie van het (verzelfstandigde)
openbaar onderwijs die passen binnen het grondwettelijke, duale stelsel.RijksoverheidVoor het funderend onderwijs heeft het ministerie van OCW de verantwoordelijkheid
dat er een goed functionerend en hoogwaardig onderwijsbestel
is en blijft. Het funderend onderwijs bevindt zich in een overgangsfase naar
meer autonomie en minder regels. Vanuit genoemde verantwoordelijkheid is het
daarbij van belang dat besturen berekend zijn op hun maatschappelijke taak
en in staat zijn tot zelfregulering, zelforganisatie en waar nodig zelfcorrectie.
De ontwikkeling daar naar toe staat centraal in de lerende aanpak die we in
deze beleidsnotitie schetsen. Tegelijkertijd is er een aantal vaste ankerpunten
voor het overheidshandelen waarbinnen deze ontwikkeling zich moet voltrekken.
Het gaat hierbij om:• de specificatie van de (minimum)normen voor kwaliteit en opbrengst
en het toezicht houden op die kwaliteit en opbrengst;• de bekostigingsvoorwaarden;• het waarborgen van de toegankelijkheid van het onderwijs voor alle
kinderen;• de specificaties waarover besturen en scholen (horizontaal en verticaal)
rekenschap en verantwoording moeten afleggen;• het bevorderen van de beschikbaarheid van transparante vergelijkende
gegevens over de onderwijsprestaties (benchmarks);• een goede ondersteuning voor de posities bestuur, onderwijsgevenden,
ouders en leerlingen (waaronder waarborging van goede medezeggenschap);• het in beeld brengen van de prestaties van het bestel;• het bevorderen van de verdere ontwikkeling en innovatie van het
bestel op basis van inzicht in bestelprestaties.Vertaald naar het thema «governance» houdt dit in dat het
ministerie van OCW het bestuur van de onderwijsinstelling op de genoemde ankerpunten
mag en zal aanspreken op de wijze waarop het invulling geeft aan de toenemende
beleidsruimte. Keerzijde daarvan is dat het ministerie er ook op mag worden
aangesproken dat genoemde elementen op heldere wijze zijn gewaarborgd, maar
ook op zo'n manier dat recht wordt gedaan aan de besturingsfilosofie van meer
ruimte en minder regels.Sectoren ho en bveIn het ho en de sector bve wordt gekozen voor het model van de raad van
toezicht. Iedere instelling moet beschikken over twee aparte interne organen:
een bestuursorgaan (het college van bestuur) en een toezichthoudend orgaan
(de raad van toezicht). Aan deze organen worden elkaar wederzijds uitsluitende
taken toebedeeld. Het college van bestuur functioneert zelfstandig en heeft
alle daarvoor noodzakelijke taken en bevoegdheden. De raad van toezicht ziet
hierop toe. De huidige, wettelijke raden van toezicht bij de openbare universiteiten
zullen worden geconverteerd naar een raad van toezicht als intern orgaan van
de instelling. Voor het ho wordt één verantwoordings- en toezichtmodel
gehanteerd voor de hogescholen, universiteiten en de Open Universiteit. De
scheiding van deze functies zal scherp moeten worden gemarkeerd. Daarom ook
zal in het wettelijk kader de elkaar wederzijds uitsluitende bevoegdheidsverdeling
tussen beide organen van de onderwijsinstelling worden vastgelegd. Daartoe
zal de minister van OCW rond de zomer een wetsvoorstel voor wijziging van
de WEB aanbieden aan de Raad van State waarin de voorstellen van de Onderwijsraad
voor de subsector bve worden overgenomen. Gelet op de verantwoordelijkheden
van de minister van VWS en die van de minister van OCW die betrekking hebben
op de academische ziekenhuizen, zal laatstgenoemde samen met de minister van
VWS met een afgestemd voorstel in de WHOO komen.Toezicht op bestuurlijk handelenDe subsectoren bve en ho kenmerken zich onder meer door een wat verder
ontwikkelde bestuurlijke praktijk dan in het funderend onderwijs: krachtige
besturen zijn hier eerder regel dan uitzondering. Juist in die situatie
zal krachtig «tegenspel» moeten worden geboden. De gedachte is
immers dat krachtig bestuur als zodanig aangesproken wordt. Dat is wat anders
dan dat het bestuur wordt belast met medebestuur. Om dat aanspreken feitelijk
en juridisch kracht bij te zetten is van verschillende kanten gewezen op de
mogelijkheid om voor sommige partijen de gelegenheid te vergroten naar de
Ondernemingskamer te gaan of om een autoriteit of ombudsfunctie in het leven
te roepen. De gedachte daarachter is dat de belanghebbenden bij de onderwijsinstellingen
daardoor in staat zullen worden gesteld feitelijk invloed uit te oefenen.
Het is de vraag of deze specifieke suggestie in de praktijk werkbaar is. Wel
is het van belang te onderzoeken op welke wijze de belanghebbenden indien
nodig daadwerkelijk adequaat tegenspel kunnen bieden en welke formele kaders
thans beschikbaar zijn, respectievelijk daartoe aangepast moeten worden. Daarom
zal de minister van OCW hier onderzoek naar doen. Potentiële stakeholders
zullen hierbij betrokken worden.Op korte termijn zal de WHOO zijn beslag krijgen. In een bestuurlijk akkoord
met de Bve Raad worden afspraken gemaakt over de fundamentele revisie van
de WEB. Deze beleidsnotitie zal daarbij worden betrokken.4.1.3. Verlichten controlelast door toezicht Inspectie
en Auditdienst aan te scherpenNaar geïntegreerd toezichtIn de loop van 2004 is het project Geïntegreerd Toezicht gestart.
Daarbij maken de Auditdienst en de Inspectie in overleg met Cfi onderlinge afspraken om te bereiken dat, als instellingen bezocht
worden, alle gegevens in één keer beschikbaar zijn, geen separate
bezoeken worden afgelegd en de werkwijze onderling wordt afgestemd. Hierdoor
wordt nader invulling gegeven aan de principes van «single audit»
en «single information». Bovendien worden de frequentie en de
aard van het bezoek bepaald aan de hand van een risicoprofiel van de betrokken
instelling: hoog risico betekent een hogere frequentie, diepgaander en feitelijk
onderzoek ter plekke. Het kabinet wil echter nog een stap verder gaan. Het
toezicht van de Inspectie en de Auditdienst is per definitie gebaseerd op
wettelijke kaders en daarop gebaseerde normen. In sommige gevallen blijkt
dat inhoudelijke innovatie niet mogelijk is, juist vanwege deze kaders en
normen. Het is van belang om het toezicht door de Inspectie en de Auditdienst
in de praktijk te moderniseren, zodat mogelijkheden tot innovatie maximaal
benut kunnen worden.Dit geheel zal onderdeel worden van de lerende aanpak in hoofdstuk 5.Beter zicht op het bestelIn deze beleidsnotitie wordt vastgelegd dat de ministeriële verantwoordelijkheid
primair gericht is op een dynamisch stelsel en op de richting en grenzen van
dit stelsel. Voor het functioneren van individuele instellingen is het bestuur
de eerstverantwoordelijke. Inspectie en Auditdienst zien namens de minister
in ieder geval toe op de kwaliteit van het onderwijs en op de rechtmatige
verwerving en besteding van financiële middelen. Op stelselniveau ziet
het ministerie van OCW onder meer toe op de toegankelijkheid, pluriformiteit
en de financiële positie van de gehele onderwijssector. Om de ministeriële
verantwoordelijkheid op stelselniveau te ondersteunen heeft het ministerie
van OCW een set indicatoren geselecteerd die een beeld geven van de belangrijkste
ontwikkelingen. Bestelindicatoren hebben een lange houdbaarheid en geven bij
elkaar inzicht in de werking van het gehele stelsel. Daarbij is er aandacht
voor leerwegen door meerdere sectoren. Het ministerie van OCW is daarmee uiteindelijk
verantwoordelijk voor de vaststelling daarvan, uiteraard in overleg met de
verschillende onderwijs(-sub-)sectoren. De set bestelindicatoren zal op twee
manieren worden gepresenteerd. Enerzijds door de algemene ontwikkelingen in
een aparte publicatie Bestel in beeld te beschrijven en analyseren.
Anderzijds door de belangrijkste ontwikkelingen van het onderwijsbestel te
beschrijven, specifiek aan de hand van de ministeriële verantwoordelijkheden
in het departementaal jaarverslag. In de huidige situatie wordt een grote
hoeveelheid gegevens verzameld, bewerkt en gepresenteerd. Het ligt voor de
hand te bezien of ook voor deze gegevens de principes van soberheid, samenhang,
selectiviteit en sluitendheid gebruikt kunnen worden om de gegevensstroom
aanzienlijk op te schonen.4.1.4 Verspreiding van kennis: de branche aan zetVoor de dynamiek van het stelsel en de daarmee beoogde voortdurende kwaliteitsverbetering
spelen niet alleen de individuele instellingen en het ministerie van OCW een
rol, maar zeker ook de sector- of brancheorganisaties. Juist omdat de eerste
verantwoordelijkheid van de minister van OCW zich meer op het niveau boven
de individuele instellingen richt, ligt het zeer voor de hand een belangrijke
rol toe te kennen aan de sector- en brancheorganisaties. Naast de algemene
politiek bestuurlijke rol die zij (kunnen) spelen, liggen er grote kansen
op het gebied van de ondersteuning van de aangesloten onderwijsinstellingen
op het terrein kwaliteitsverbetering, eventueel het rapporteren of maken van
afspraken over de ontwikkelingen binnen de sectoren en het ontsluiten van
informatie. Uiteraard zijn de branches niet de enigen met wie de minister
van OCW overleg voert: de branches hebben geen monopolie op de informatie.
De uitkomst zal moeten zijn dat de uiteindelijk beschikbare informatie voldoet
aan eisen van onafhankelijkheid en betrouwbaarheid. Alle betrokkenen, maar
zeker ook het ministerie van OCW zullen in ieder geval een situatie moeten
creëren waarin de onderwijsinstellingen en de daarin werkzame onderwijsgevenden
op een veilige manier van elkaar kunnen leren. Dat kan alleen als er in het
lerende systeem dat het kabinet beoogt een sfeer is dat fouten gemaakt kunnen
worden en door alle deelnemers opgevat worden als «interessant falen».
Dit leren mag uiteraard niet ten koste gaan van het belang van leerlingen
en studenten. In de praktijk zullen de onderwijsinstellingen en de daarin
werkzame personen dan ook steeds een zorgvuldig evenwicht moeten zoeken.Van belang is dat het Ministerie van OCenW vooraf duidelijk maakt welke
gegevens in het toezicht een rol spelen en welke niet. In het eerste geval
bepaalt de minister van OCW welke gegevens worden gebruikt. Duidelijk onderscheid
is immers een ontbindende voorwaarde voor een veilige manier van leren. Het
belang van de sectoren voor deze veilige manier van leren is evident. Dat
is dan ook de reden dat het kabinet een groot deel van de acties in overleg
met de onderwijssectoren tot stand wil laten komen of wil uitwerken.4.2 Het tweede aspect: heldere kaders, richting geven
en grenzen stellenHet onderwijs maakt deel uit van de publieke sector en wordt overwegend
door de overheid bekostigd. Juist dit laatste brengt met zich mee dat de minister
van OCW niet op alle terreinen vrijheid kan bieden. In deze beleidsnotitie
stelt de minister dan ook grenzen aan het stelsel.Financiële reserves: op zoek naar signaleringsgrenzenBij het debat over de begroting van 2003 heeft de minister van OCW met
uw Kamer gesproken over de wijze waarop het ministerie de financiële
positie van de instellingen volgt en welke signaleringsgrenzen het ministerie
hanteert. Dit onderwerp leent zich bij uitstek om de governanceprincipes uit
deze beleidsnotitie toe te passen. Onderzoek naar dit onderwerp heeft per
onderwijssector een nieuwe set signaleringsgrenzen opgeleverd voor zowel een
slechte als een te ruime financiële positie. (zie bijlage «Financiële
reserves») Hierbij blijkt dat het niet eenvoudig is om een duidelijke
grens voor een «te goede» vermogenspositie te geven. Die hangt
immers af van de situatie waarin de instelling zich bevindt en van het financiële
beleid dat de instelling voert. Omdat het hier om overheidsmiddelen gaat,
is het algemeen aanvaard en passend binnen de lijn van deze beleidsnotitie
dat instellingen verantwoording afleggen over het gevoerde financieel beleid
en de reservepositie. Openheid over het financiële beleid en de reservepositie
is niet alleen van belang voor de verticale verantwoording, de stakeholders
kunnen bij de horizontale verantwoording ook beter in stelling worden gebracht.
Het is daarom van belang dat alle instellingen zich gaan verantwoorden over
hun financiële beleid en hun reservepositie. Hiertoe zal het ministerie
van OCW waar dat nog niet het geval is, de richtlijnen voor het jaarverslag
aanvullen met regels over de verantwoording van het financiële beleid
en de financiële positie.Met de sectoren zal de discussie over de boven- en ondergrenzen verder
moeten worden gevoerd. In de bijgevoegde notitie over de reserves van de onderwijsinstellingen
is een beredeneerde voorzet gegeven. Uit de eerste reacties van de onderwijsbesturen
komt naar voren dat zij het belang van een goede financiële verantwoording
onderschrijven, maar dat ze over de onderbouwing van de signaleringsgrenzen
graag verder willen spreken. Verder geven ze aan dat ze dit onderwerp willen
kunnen beoordelen tegen de achtergrond van een governancekader. Nu hieraan
wordt voldaan met deze beleidsnotitie kunnen de organisaties met aanvullingen
en alternatieven komen. Het gaat er om dat niet wenselijke ontwikkelingen
in de vermogenspositie bij instellingen worden voorkomen. Op het niveau van
het onderwijsstelsel zal de minister van OCW u jaarlijks in het Jaarverslag
en Kerncijfers OCW blijven informeren over de ontwikkeling van de financiële
positie per sector. Verticaal toezicht op rechtmatigheid, kwaliteit en horizontale
verantwoordingIn deze beleidsnotitie is aangegeven dat het de verantwoordelijkheid van
de minister van OCW is om toe te zien op het functioneren van het stelsel.
Bovendien zullen in het toezicht op het stelsel wellicht ook de aspecten van
toegankelijkheid, doelmatigheid en doeltreffendheid kunnen worden meegenomen,
zodat deze aspecten niet meer in het toezicht op individuele instellingen
behoeven te worden opgenomen.Vanuit het perspectief van het toezicht op het stelsel zal de minister
van OCW een aanwijzing moeten kunnen geven. In de eerste plaats is er gebondenheid
vanuit de zorg om er op toe te zien dat de beschikbaar gestelde middelen verantwoord
worden ingezet voor het beoogde doel: onderwijs. Het verticale toezicht zal
dan ook in elk geval blijvend gericht zijn op de rechtmatigheid en de kwaliteit
van het onderwijs. Daarnaast en met toenemend belang zal het toezicht zich
duidelijker en systematischer moeten richten op de feitelijke werking van
de horizontale verantwoording. Dit laatste houdt in dat de Inspectie van het
onderwijs zal beoordelen of de governance voldoende vertrouwenwekkend functioneert.
De governanceprincipes zullen dan ook mede ten grondslag liggen aan een op
korte termijn te ontwikkelen nieuwe toezichtvisie voor het onderwijs die uiteraard
ook mede richtinggevend zal zijn voor de toezichtkaders. Daarnaast zal de
nieuwe departementale toezichtvisie moeten passen binnen de Kaderstellende
visie op toezicht II die het kabinet op korte termijn zal vaststellen en tevens
ruimte moeten bieden voor een zich allengs ontwikkelende behoefte aan meer
op maat gesneden, gevarieerd en toezicht. Daarmee wil het kabinet bereiken
dat de toezichtkaders en daarop gebaseerde toezichtarrangementen niet onbedoeld
en onnodig innovatieve ontwikkelingen blokkeren maar juist stimuleren.Het kabinet streeft ernaar om dat bredere pakket maatregelen vorm te geven
in cyclische handhavingprogramma's die zijn gebaseerd op de hiervoor bedoelde
nieuwe toezichtvisie. In zulke handhavingprogramma'skunnen dan
duidelijke en verantwoorde keuzes voor de handhaving worden gemaakt, waarover
de minister van OCW ook verantwoording aan uw Kamer kan afleggen.Zulke handhavingprogramma's zullen vooral betrekking hebben op de aspecten
waarop het verticale toezicht zich richt, en daarmee op de rechtmatigheid,
de onderwijskwaliteit en de horizontale verantwoording. Hierbij zal de minister
van OCW aansluiten bij het bestaande arrangement voor het funderend onderwijs
waarover de kamer is geïnformeerd als onderdeel van de beleidsreactie
op het Onderwijsverslag 2004 in de brief van 20 april 2005 over het bestuurlijke
natraject «zeer zwakke scholen» (Kamerstuk vergaderjaar 2005–2005,
29 800 VIII, nr. 199).Toezicht en regie op de arbeidsvoorwaardenvormingVoordat het Ministerie van OCenW de arbeidsvoorwaarden decentraliseert
is van belang dat de checks and balances in de sector op orde zijn om onderwijskwaliteit
en een beheerste ontwikkeling van de arbeidskosten te waarborgen. Het toezicht
op de kwaliteit blijft bij de Inspectie; beheersing van de arbeidskostenontwikkeling
is een verantwoordelijkheid van de werkgevers(organisaties). Door benchmarks
te ontwikkelen en «good practices» te verspreiden, kunnen de kwaliteit
van de arbeidsorganisatie en de efficiency van het onderwijsproces worden
gestimuleerd. Op basis van de (jaarlijkse) speerpuntenbrief voor de arbeidsvoorwaarden
voor de collectieve sector vindt noodzakelijke regie plaats op de arbeidsvoorwaardenvorming
in verschillende overheidssectoren. Vanwege de blijvende verantwoordelijkheid
van de minister voor de werking van de onderwijsarbeidsmarkt, blijft ook binnen
deze nieuwe toezichtvisie personeelsinformatievoorziening door instellingen
noodzakelijk. Via een goede match van informatiebehoefte van minister en sectorwerkgevers
kunnen administratieve lasten worden beperkt.Toezicht op de overige aspecten: naar een responsief sanctiebeleidZoals eerder is aangegeven, zullen de onderwijsinstellingen ook worden
uitgenodigd in te spelen op de politieke agenda. Van de instellingen verwachten
de bewindslieden van OCW specifieke prestaties. Hier past een ander soort
sanctiebeleid: waarbij het realiseren van de specifieke prestaties vooral
positief gesanctioneerd wordt. Over de ontwikkeling en uitwerking van die
gedachte willen de bewindslieden van OCW graag overleggen in het kader van
het lerende governancesysteem, waarover meer in hoofdstuk 5.Het gegeven dat de instellingen werkzaam zijn binnen het publieke domein
kan er echter toe leiden dat de minister van OCW ook anderszins grenzen moet
stellen. Het is natuurlijk van belang deze grenzen aan de hand van normen
zo nauwkeurig mogelijk vooraf aan de onderwijsinstellingen duidelijk te maken
of vast te leggen wat de grondslag voor een mogelijke interventie is. Als
onderwijsinstellingen zulke grenzen overschrijden (uiteindelijk aan de hand
van normen), ontstaat het risico dat het maatschappelijk vertrouwen in het
gehele onderwijsstelsel wordt geschonden. Juist om dit soort risico's in te
dammen, is de minister van Onderwijs dan ook namens de samenleving politiek
gelegitimeerd om deze grenzen niet alleen te bepalen maar ook te bewaken.
Om te bevorderen dat de onderwijsinstellingen die grenzen respecteren, zal
de minister van OCW dan ook gebruikmaken van een nog nader uit te werken responsief
sanctiebeleid waarvan de kern wordt gevormd door een eenvoudig escalatiemodel
dat uitgaat van een breed scala aan interventiemogelijkheden met een impact
die in zwaarte toeneemt voor de instelling die de gestelde normen niet naleeft.
Deze interventiemogelijkheden zullen om te beginnen aansluiten op de werkwijze
en keuzen van de scholen zelf en op de horizontale verantwoordingsmechanismen.
Ook de branche of sector heeft hierbij een eigen verantwoordelijkheid. Vormen
van zelfregulering en zelfbinding op sectoraal niveau met niet-vrijblijvende
gedragscodes kunnen bijvoorbeeld heel effectief en als zodanig voldoende zijn.Blijken de positieve sancties, de gedragscodes en andere vormen van zelfregulering
toch niet effectief en voldoende? Dan begint de bemoeienis van het ministerie
bij actieve monitoring en bilaterale gesprekken, en kan die via gebruik van
de openbaarheid vervolgens leiden tot bekostigingssancties en punitieve sancties
op instellingsniveau. Als en voorzover de onderwijsinstelling zijn taken ernstig
verwaarloost, staat het eerder genoemde instrument van de aanwijzing ter beschikking
van de minister. Zo'n model maakt het mogelijk om proportioneel te reageren,
schept duidelijkheid en geeft daardoor rust.De aanwijzingsbevoegdheid van de minister van OCWIn zijn algemeenheid heeft de minister van OCW te allen tijde het recht
op interventie, als en voorzover een onderwijsinstelling niet voldoet aan
de eisen van rechtmatigheid, kwaliteit en – in de toekomst – horizontale
verantwoording. Dit recht is uit een oogpunt van zorgvuldigheid en voorspelbaarheid
voor het optreden van de overheid steeds gespecificeerd in de verschillende
wetten en overige regelgeving. In enkele uitzonderingsgevallen kan het noodzakelijk
zijn dat de minister ook een formele aanwijzing geeft. In het voorafgaande
hebben de bewindslieden van OCW aangegeven dat daartoe aanleiding kan zijn
in de volgende situaties:1. als en voorzover de instelling zijn taken ernstig verwaarloost bij
de wijze van omgaan met de financiële middelen of in het licht van het
doel waarvoor deze middelen aan de instelling zijn verstrekt;2. als en voorzover de bestuurlijke ontwikkeling van een of meerdere instellingen
ertoe leidt dat de toegankelijkheid of pluriformiteit op stelselniveau bedreigd
wordt.Het oogmerk is dat de minister deze bevoegdheid alleen in zeer uitzonderlijke
gevallen benut en zo specifiek mogelijk richt. De minister kan en mag niet
feitelijk de (gehele) bestuurlijke verantwoordelijkheid overnemen.Overigens: zeker ten aanzien van de bestuurlijke ontwikkeling bij fusies
of daarmee vergelijkbare samenwerking, is het wel van belang dat het ministerie
tijdig (in de praktijk dus vooraf) wordt geïnformeerd over de voornemens.
Het zou immers onevenredig zwaar zijn, als het ministerie de betrokken instelling
achteraf zou corrigeren. Onderzocht wordt of in de huidige voorstellen voor
de wetgeving voor het hoger onderwijs een dergelijke voorziening kan worden
opgenomen. Bij de voorgenomen fundamentele revisie van de WEB kan deze voorziening
dan eveneens worden getroffen.HOOFDSTUK 5 LERENDE AANPAKHet kabinet streeft naar een dynamischer en daardoor veelkleuriger en
gedifferentieerd stelsel. Daarbij heeft het veel aandacht gegeven aan de bestuurlijke
inrichting van het stelsel en in het bijzonder aan de verantwoordelijkheid,
rollen en bevoegdheden die de minister van OCW heeft. Dit is een noodzakelijke
tussenstap om de weg vrij te maken voor de volgende stap. Het in deze brief
geschetste beeld verschilt ingrijpend van de werking van het huidige stelsel,
dat immers vooral op het toezicht door de centrale overheid is gebaseerd.
De noodzaak van veranderen is eveneens evident, omdat deze vorm van toezicht
geleidelijk aan effectiviteit verliest, maar ook omdat andere vormen van verantwoording
zullen naar verwachting een effectieve bijdrage leveren aan de maatschappelijke
legitimiteit van de onderwijsinstellingen. De rol van branche en beroepsorganisaties
is in dit verband van belang: ook daar rust een grote verantwoordelijkheid
om de dynamiek rond de onderwijsinstellingen levend en betekenisvol te houden.
Op deze wijze kan voorkomen worden dat de onderwijssector geheel los komt
te staan van de mensen om wie het gaat: de burgers (als ouders,
als studenten en leerlingen en andere stakeholders als gemeenten en bedrijven)
maar ook de onderwijsgevenden. De verandering is onvermijdelijk, maar de vraag
is hoe. Zoals eerder in deze beleidsnotitie is aangegeven achten de bewindslieden
van OCW het voor deze verandering van belang niet op grond van een blauwdruk
vooraf de eindresultaten van deze verandering vast te leggen, maar te kiezen
voor een lerende aanpak.De opzet daarvan is om in overleg met de verschillende onderwijs(-sub-)
sectoren en zo veel mogelijk in gezamenlijk opdrachtgeverschap een samenhangend
programma op te zetten en uit te voeren waarin het van elkaar leren centraal
staat. De aard van de lerende aanpak leent zich niet voor een uitsluitend
aansturende rol van het ministerie. In het gezamenlijk opdrachtgeverschap
komt vooral het belang van de inbreng van de onderwijssectoren zelf tot uiting.
Zo zou kunnen worden aangesloten bij het initiatief Netwerk Toekomst Maatschappelijke
Ondernemingen, waarin de HBO-raad en de BVE deelnemen. Daarbij zal dit leren
zo dicht mogelijk op de bestaande praktijk moeten aansluiten. Mogelijkerwijs
groeit deze aanpak op termijn uit tot een expertise- of kenniscentrum: hierover
heeft het kabinet nog geen beslissingen genomen. Uit de gespreksronde met
alle betrokkenen is gebleken dat juist deze lerende aanpak op een breed draagvlak
kan rekenen en de mogelijkheid biedt via trial and error te leren, maar ook
geschikt is om op een natuurlijke wijze aan te sluiten bij de algemene maatschappelijke
ontwikkelingen in plaats van deze ontwikkelingen te forceren via wetgeving.Het startpunt van deze lerende aanpak moet wel vast liggen: het risico
is immers dat veel geleerd wordt maar weinig feitelijke vooruitgang wordt
geboekt. In de beleidsnotitie zijn deze punten vastgelegd; het gaat daarbij
met name om de positie van de RvT, de aangescherpte rol van de ouders en leerlingen
en de noodzaak om intern en extern verantwoording af te leggen. Het betreft
hier deels het doortrekken van bestaande beleidslijnen rond deregulering en
verlichting van de administratieve lastendruk, maar ook nieuwe accenten. Daarnaast
is het van belang ook de grenzen van het leren aan te geven: deze worden bepaald
door wettelijke kaders. In de betreffende sectorwetten zal derhalve ook moeten
worden aangegeven welke bepalingen vanwege de lerende aanpak (tijdelijk) niet
of anders van toepassing zijn. Zowel de wetgever als de onderwijsinstellingen
hebben recht op deze duidelijkheid: dit is één van de belangrijkste
lessen uit het rekenschapdossier.Los van het bovenstaande: ook om de Tweede Kamer in staat te stellen zijn
verantwoordelijkheid te nemen, zal de minister van OCW tussentijdse resultaten
aan het parlement rapporteren en waar nodig op een geëigende wijze vastleggen
(in wetgeving, codes of bestuurlijke afspraken).Het kernpunt van de lerende aanpak ligt in het vraagstuk van de kwaliteit
en betekenis van de horizontale verantwoording in relatie tot het verticale
toezicht. Uit de evaluatie van de werking van de code bijvoorbeeld bij het
hbo-veld blijkt ook dat deze sector juist op dit punt nog grote stappen vooruit
kan, moet en wil zetten. In de gespreksronde met vrijwel alle vertegenwoordigers
in de onderwijssectoren werd bevestigd dat dit thema in de komende jaren centraal
zal zijn. Het gaat om de wijze waarop de instellingen verantwoording afleggen,
het overleg met de maatschappelijke omgeving aangaan én vervolgens
verantwoording afleggen over wat is er met de inbreng van de interne en externe
belanghebbenden gedaan. Hierdoor wordt de «feedback loop» op instellingsniveau
als het ware gesloten. In de lerende aanpak zal bezien worden welke consequenties
hieraan in het verticale toezicht verbonden kunnen worden. Daarom verdienen
de volgende nieuwe beleidslijnen van horizontale verantwoording in ieder geval
aandacht: • Effectieve inrichting van de horizontale verantwoording
door en reële beïnvloeding van de maatschappelijke omgeving van
onderwijsinstellingen. Het gevaar van toenemende bureaucratisering is daarbij reëel. De
deelnemers aan de lerende aanpak zou moeten bekijken op welke wijze die gereduceerd
zou moeten worden. Zo zou de procesgang van de interne en externe verantwoording
op een goede manier aan elkaar kunnen worden gekoppeld of zou de interne informatie
ook voor de externe verantwoording gebruikt kunnen worden. Ook zullen zij
moeten doordenken voor wie deze verantwoording bedoeld is (doelgroepsegmentatie).
Wellicht kan daarbij ook aan de orde komen of en hoe de veelheid aan codes
tot een zekere samenhang en overzichtelijkheid kan brengen.• Benchmarking In deze beleidsnotitie is aangegeven dat vergelijkende, toegankelijke
informatie een belangrijk instrument is om de maatschappelijke omgeving in
staat te stellen reële invloed uit te oefenen. De verschillende onderwijssectoren
zullen hierbij worden uitgenodigd met voorstellen te komen hoe de benchmarks
van de onderwijsprestaties het beste op de rails te zetten en hoe het risico
van vermenging van toezicht en benchmarking kan worden vermeden, zonder de
verantwoordingverplichting van de minister van OCW jegens het parlement uit
te hollen.• Onderzoek naar versterking van de positie van
de belanghebbenden Essentieel bij horizontale verantwoording is dat de belanghebbenden
ook in formele zin een zodanige positie hebben dat zij indien nodig ook een
effectieve «tegenmacht» kunnen vormen. In het rapport van de WRR
wordt in dit verband gesproken van «tegenspeler». De minister
van OCW zal onderzoek doen naar de vraag welke formele kaders thans beschikbaar
zijn, respectievelijk daartoe aangepast moeten worden. Potentiële stakeholders
zullen hierbij betrokken worden.• De positie, het belang en de kwaliteit van de
raden van toezicht De eerste stap in de verantwoording bij instellingen is de interne verantwoording
naar de raad van toezicht. De lerende aanpak zal gericht moeten zijn op ervaringsuitwisseling,
het opbouwen van kennis – wellicht via een vereniging van interne toezichthouders –
en het doen van onderzoek. Ook zal ervaring kunnen worden opgedaan met de
positie van de Raden van Toezicht en klokkenluiders.Naast de horizontale verantwoording is het eveneens van belang dat ervaring
wordt opgedaan met de wijze waarop de geboden ruimte voor de onderwijskundige
professionals kan worden ingevuld. Het is in dat verband van belang dat zij
mede de publieke agenda kunnen bepalen en in de gelegenheid worden gesteld
van elkaar te leren. Dit vraagt een nieuwe vorm van interactie tussen de politiek
en de leden van de beroepsgroep en van deze leden met elkaar. In de lerende
aanpak zal dit onderwerp tevens aan de orde komen.De overheidsdeelnemers aan de lerende aanpak richten zich ook specifiek
op het overheidsdomein. Daarbij zullen de onderstaande punten aan de orde
komen:• Harmonisering wetgeving Het ministerie van OCW doet momenteel onderzoek naar mogelijke harmonisatie
van in ieder geval de WPO, WEC, WVO en de WEB. Centraal in het onderzoek staat
of deze wetten adequaat op elkaar zijn afgestemd, of er geen nodeloze versplintering
is en of er geen andere complicaties zijn die bijvoorbeeld de doorlopende
leerlijnen nadelig beïnvloeden. Uiteraard zullen per onderwijssector
nog specifieke bepalingen nodig blijven: in de opzet van dit project is daarin
ook voorzien. Tevens geldt als uitgangspunt dat de lopende wetgevingstrajecten
(en bestuurlijke afspraken daaromtrent) geen enkele proceshinder
zullen ondervinden van deze voorgenomen harmonisatie.• Bruikbare rechtsorde Het Ministerie van OCW zal de mogelijkheid verkennen om algemene eisen
van goed bestuur (en toezicht) aan het onderwijs een wettelijke basis te geven
in het algemene rechtspersonenrecht in plaats van in de onderscheiden sectorwetten.
Het ministerie is dan ook actief betrokken bij een onderzoek dat binnenkort
gestart wordt in het kader van het programma Bruikbare Rechtsorde naar de
vraag of een aparte rechtsvorm voor zogenoemde maatschappelijke ondernemingen
(zoals scholen, ziekenhuizen, verzorgingsinstellingen en woningcorporaties)
wenselijk is. Dat gebeurt uiteraard in samenhang met toekomstige besluitvorming
over een mogelijke harmonisatie van de onderwijswetgeving.• Zorgplicht Het is van belang goed oog te houden op de effecten van zorgplichten
in de praktijk en daarvan te leren om deze zorgplichten verder te ontwikkelen.• Politieke prioriteiten Centraal staat de vraag welke positieve interventies effectief zijn
om de instellingen en eventueel de branche- of besturenorganisaties uit te
nodigen om de politieke prioriteiten feitelijk te realiseren.• Beleidsvorming De beleidsvoorbereiding in het kader van bijvoorbeeld de taakstelling
en deze beleidsnotitie hebben baat bij soberheid in de beleidsvorming. Voorkomen
moet worden dat nieuw beleid tot stand komt, dat in feite haaks staat op de
principes van deze beleidsnotitie. Als referentiekader kan het ministerie
van OCW hiervoor de criteria in hoofdstuk 3 hanteren. Bovendien zal bezien
moeten worden of het traditionele denkkader (de overheid stelt algemene beleidskaders
met onduidelijke doelen en criteria, de onderwijsinstellingen voeren dit naar
eigen inzicht uit) aangevuld of aangepast moet worden door bijvoorbeeld de
beleidsvorming vooral te richten op het behalen van concreet omschreven resultaten. BIJLAGEWERKPROGRAMMAOverzicht acties: op een termijn van een jaarVergroting ruimte en duidelijke rollenAlgemeenKrachtig voortzetten bestaand beleid rond deregulering, administratieve
lasten en decentralisatie arbeidsvoorwaarden Versterking positie deelnemers
en professionals door:• adequate regeling medezeggenschap• aanscherping informatieplicht bestuur en management• borging publieke verantwoording• verbetermogelijkheden klachtrechtPO/VOWettelijk vastleggen basisprincipes governance:• scheiding toezicht en uitvoering• introductie mogelijkheid Raad van Toezicht• minimale taken/bevoegdheden Raad van Toezicht• delegatiemogelijkheid van bestuur naar management• publieke verantwoording (informatieplicht)• onderzoeken toepassing basisprincipes in relatie tot specifieke
positie (verzelfstandigd) openbaar onderwijsLeerlingen, ouders en personeel beter in positie ten opzichte van bestuurlijk
handelen via WMS (meer initiatiefrechten; meer bevoegdheden; recht op informatie)
en verbetering functioneren klachtenregelingPilots horizontale verantwoordingHeldere afspraken met VNG, grote gemeenten en onderwijsveld over onderlinge
verantwoordelijkheden en taakverdeling (verbinding tussen bestuurlijke en
uitvoerende regie)BVE/HOInvoering scheiding functies RvT en Bestuur:• wijziging WEB ten behoeve van wettelijke status RvT• vastlegging functiescheiding in WHOO• fundamentele heroverweging WEBKaders stellenAfspraken over signaleringsgrenzen reserves en het daarbij te hanteren
beoordelingskader (algemeen en sectorspecifiek) Interventierecht minister
in sectorale wetten opnemen indien basisprincipes governance niet worden nageleefd
Herziening departementale toezichtsvisie (doorontwikkelen van het concept
van geïntegreerd toezicht)Overzicht acties: langere termijnLerende aanpakBenchmarking en informatieafspraken met sectoren, samenhang aanbrengen
in gegevensstromen & bestelindicatorenZorgplicht opnemen in de verschillende sectorale wettenAanpassen toezichtarrangement ten behoeve van pilotsHarmonisatie wetgevingOnderzoek naar versterking van de formele positie van stakeholdersReferentiekader aanscherping beleidsvorming BIJLAGEMINIMALE EISEN INTERNE GOVERNANCEMinimale eisen aan het interne toezicht van onderwijsinstellingenInleidingDe bestuurspraktijk in de sector onderwijs is (zeer) gevarieerd en veelvormig.Er bestaat groot verschil in de vormgeving en inrichting van het bestuur
van een basisschool, school voor voortgezet onderwijs, ROC en een hogeschool
of universiteit. In diverse rapporten over governance in (deel-) sectoren
van OCW is met kracht van argumenten vastgesteld dat om het governance-spel
«op de wagen» en daarmee op een hoger plan te krijgen aan bepaalde
cruciale randvoorwaarden met betrekking tot het interne toezicht van instellingen
moet worden voldaan.Die randvoorwaarden zijn te vertalen in enkele basale structuureisen.
Die komen in de kern neer op de eis dat er hoe dan ook sprake moet zijn van
een helder en principieel onderscheid in de functies van
bestuur en toezicht. Als dat onvolkomen
en onvoldoende transparant is vormgegeven en onvoldoende kenbaar is voor de
stakeholders leidt dat tot kwalitatief minder goed bestuur en minder goede
verantwoording over en toezicht op dat bestuur.Minimale eisenIn de governancevisie van OCW neemt de externe, maatschappelijke verantwoording
een belangrijke plaats in. Deze externe verantwoording kan alleen adequaat
plaatsvinden als de interne verantwoording informatief en betekenisvol is.
Voor dit laatste is de rol die de toezichtfunctionarissen en de instellingsaccountant
spelen van groot belang. De noodzaak van onafhankelijk, deskundig en transparant
intern toezicht is in het bijzonder gebaseerd op de volgende overwegingen:• het gaat bij onderwijs om een activiteit waarvan vraag en aanbod
(kwaliteit, plaats, capaciteit, aard, prijs) zich niet of maar ten dele laat
regelen door het marktmechanisme• toezicht op bestuurders/directies heeft dan de functie een vertrouwensband
te vormen tussen vraag en aanbod, respectievelijk substituut te zijn voor
het afstemmen van vraag en aanbod• bestuurders/directies werken met materiële en immateriële
zaken die niet hun persoonlijk eigendom zijn. Daarom moet daarover verantwoording
worden afgedwongen• de spanning tussen het persoonlijk belang en het belang van de
groep van scholen moet binnen acceptabele grenzen worden gehouden. Om bestuurders/directies
er aan te herinneren het oog gericht te houden op de doelstelling van de groep
van scholen; niet enkel op de dagelijkse gang van zakenWat betekent dit nu concreet voor de OCW visie op governance?Niet meer en niet minder dan dat in alle sectoren gegarandeerd moet zijn
dat met name de functie van het toezicht van de instellingen op onderstaande
manier adequaat is vormgegeven. Onder een «adequate vormgeving»
wordt in dit verband verstaan: een heldere en voor stakeholders kenbare geformaliseerde
regeling van de bevoegdheden en verantwoordelijkheden, die inhoudelijk ingaat
op de volgende punten:1. de benoeming en samenstelling van de bestuurs- en toezichtfunctionarissen;2. de onafhankelijkheid van het toezicht;3. de transparantie van het toezicht en het bestuur, en4. de taak- en bevoegdheidsafbakening tussen het bestuur en het toezicht. (Een nadere uitwerking als specificatie van bovengenoemde
eisen met betrekking tot deze punten is hierna opgenomen onder het kopje «uitwerking
minimumeisen intern toezicht onderwijsinstellingen»).Deze eisen zijn in de OCW visie de noodzakelijke minimumeisen die aan
het interne toezicht van onderwijsinstellingen gesteld moeten worden om een
situatie van good governance te kunnen bereiken. Een deel van deze eisen zal
in de wet worden opgenomen, een ander deel zal in de codes van de verschillende
sectoren worden verwerkt. In lijn hiermee is ook het advies van de Onderwijsraad1 om in de onderwijswetgeving als bekostigingsvoorwaarde
op te nemen dat instellingen een vorm van intern toezicht kennen. Dit advies
is onder meer van belang omdat daarin de erkenning besloten ligt dat pas als
aan deze eisen wordt voldaan er een vruchtbare bodem is waarop verder geploegd,
gezaaid en gewerkt kan worden om de belofte van een andere overheid en ander
toezicht daadwerkelijk te kunnen oogsten. In zijn advies «Degelijk onderwijsbestuur»
van 6 december 2004 bouwt de Onderwijsraad voort op zijn eerdere aanbeveling
en adviseert hij in aanvulling hierop om het principiële onderscheid
tussen bestuur en toezicht ook inhoudelijk in de onderwijswetgeving te verhelderen.Het is van belang ons hierbij te blijven realiseren dat er – zoals
altijd – verschillende wegen zijn die naar Rome leiden. En om meteen
ook een andere Europese metafoor te gebruiken: er zal wat de invoering van
deze minimumeisen ongetwijfeld ook sprake zijn van een eigenstandige ontwikkelingsgang
van de verschillende sectoren en dus een governance-ontwikkeling op meerdere
snelheden. Het toezicht op de naleving van deze minimumeisen – als onderdeel
van de governance van onderwijsinstellingen – zal een belangrijk onderdeel
van de taakuitvoering van de Inspectie worden. In de lerende aanpak, zoals
deze is omschreven in de beleidsnotitie governance, zal nader worden uitgewerkt
op welke wijze dit kan worden vormgegeven.Uitwerking minimumeisen intern toezicht onderwijsinstellingen  ToezichtBestuur Benoeming en samenstelling bestuurs en toezichtfunctionarissen  Opstellen profiel leden van bestuursfunctionarissen  Opstellen profiel leden van toezichtfunctionarissen  Toezien op juiste nakoming van profiel  Actueel overzicht met namen, leeftijden, beroep, nevenfuncties,
zittingsperiode van zittende toezichtfunctionarissen   Actueel overzicht met namen, leeftijden, nevenfuncties, zittingsperiode
van zittende bestuursfunctionarissen     Onafhankelijkheid toezichtfunctie  Scheiding van adviesfunctie aan bestuur en toezichtfunctie op
het bestuur  Geen benoeming van voormalige bestuursleden (ten minste vijf jaar
na afloop)  Geen ongewenste belangenverstrengelingen, waaronder relaties met
concurrenten  Maximaal aantal toezichtfuncties bij andere bekostigde onderwijsinstellingen
(twee)     Transparantie van toezicht en bestuur  Vaststelling en publicatie van wijze van omgaan met majeure besluiten  Opstellen jaarverslag en bestuursverslag die voldoen aan eisen
gesteld door de wet als verantwoording van het gevoerde beleid  Goedkeuren van begroting, jaarrekening, jaarverslag en bestuursverslag  Bespreken, beoordelen en vastleggen daarvan van het rapport van
de instellingsaccountant over het jaarverslag en bestuursverslag  Verantwoording over het toezicht en evaluatie van het functioneren
toezichtfunctionarissen  Vaststelling of wijziging van de statuten  Besluiten tot ontbinding van de rechtspersoon of het aanvragen
van surseance van betaling of faillissement     Taak- en bevoegdheidsafbakening bestuur en
toezicht  Benoeming en vaststelling van de arbeidsvoorwaarden, schorsing
en ontslag van bestuursfunctionarissen  Benoeming, vaststelling van bezoldiging, schorsing en ontslag
van toezichtfunctionarissen  Toezien op realisatie van wettelijke taak in relatie tot strategie
instelling  BIJLAGE FINANCIELE POSITIE ONDERWIJSINSTELLINGENFinanciële positie onderwijsinstellingen1. AanleidingBij de behandeling van de begroting 2004 in de Tweede Kamer is gesproken
over de financiële positie van de onderwijsinstellingen. De vraag werd
opgeworpen of er geen instellingen zijn die geld, bedoeld voor onderwijs en
onderzoek, op de plank laten liggen. Het huidige signaleringssysteem van het
ministerie, probeert vooral de financieel zwakke instellingen tijdig in beeld
te brengen. De vraag is hoe dit vraagstuk in het licht van de governance redenering
benaderd zou moeten worden. Daartoe is een onderzoek gedaan naar de huidige
financiële indicatoren in de sectoren voortgezet onderwijs, beroepsonderwijs
en volwasseneneducatie, het hoger beroeps- en het universitair onderwijs.
De resultaten van dit onderzoek leiden tot een nieuwe set signaleringsgrenzen
(hoofdstuk 2) en een voorstel over de wijze waarop daarmee moet worden omgegaan
in het licht van de governance (hoofdstuk 3).2. Naar een nieuwe set signaleringsgrenzen voor de financiële
positie onderwijsinstellingen2.1 InleidingVoor de beoordeling van de vraag of de financiële positie van een
instelling te ruim is, moet aan twee factoren aandacht worden besteed, te
weten aan de buffer- of weerstandsfunctie van het eigen vermogen en aan de
financieringsfunctie van het eigen vermogen.1
Daarbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen de publieke en eventueel private
herkomst van het eigen vermogen. De missie of het statutaire doel van de instelling
zal meestal dezelfde zijn voor beide soorten van vermogen.Hierna wordt achtereenvolgens ingegaan op de bufferfunctie van het eigen
vermogen en op de financieringsfunctie. Daarbij wordt onderscheiden naar de
verschillende onderwijssectoren, omdat zowel de risico's als de financieringsbehoefte
tussen de sectoren verschillen. Zo maakt het nogal wat uit dat de instellingen
in het voortgezet onderwijs geen huisvesting hoeven te financieren en het
beroeps- en hoger onderwijs wel.Tot slot worden de twee functies van het eigen vermogen gecombineerd en
worden conclusies getrokken over een set eenvoudige signaleringsbovengrenzen.2.2 De buffer- of weerstandsfunctie van het eigen vermogenDe bufferfunctie van het eigen vermogen is bedoeld voor het opvangen van
risico's. Dit betekent dat deze buffer zal worden aangehouden in de vorm van
liquide middelen of in een vorm die eenvoudig en snel in liquide middelen
is om te zetten. Daarbij is de vraag welke financiële buffer daarvoor
maximaal te verantwoorden is. Dit betekent dat de risico's in geld moeten
worden uitgedrukt.Het gaat niet om alle risico's die de instelling loopt, maar alleen om
die risico's die niet gemakkelijk te verzekeren zijn en die evenmin zijn af
te dekken via een voorziening op de balans. Zo zal bijvoorbeeld bij een snel
stijgend ziekteverzuim de vervangingsbehoefte toenemen. Een belangrijk risico
is dat van een plotselinge leerlingen- en daaruit resulterende opbrengstdaling
terwijl allerlei kosten doorlopen. Daarnaast speelt een heel palet aan niet
zo gemakkelijk te verzekeren restrisico's zoals aansprakelijkheids-, imago-,
en milieurisico's. Indien een instelling voor deze restrisico's, zonder nadere
motiveringen, een buffer aanhoudt van 5% van de totale baten, is dit aanvaardbaar
te achten. Een hogere buffer voor dit restrisico kan, maar vergt
dan een nadere uitleg. Uit intern onderzoek is gebleken dat het redelijk is
om een per sector verschillende additionele buffer voor het risico van een
leerlingendaling aan te houden en wel als volgt:• Voor een VO-instelling: 4% van de jaaromzet• Voor een BVE-instelling: 1% van de jaaromzet• Voor een HBO-instelling: 3% van de jaaromzet• Voor een WO-instelling: 2% van de jaaromzet.De vertaling van deze buffer naar een kengetal verloopt idealiter via
een normstelling voor de liquide middelen. Dan moeten echter ook alle andere
factoren die invloed hebben op de liquiditeit mee betrokken worden. De berekening
wordt dan echter erg ingewikkeld, waardoor het tegendeel van transparantie
wordt bereikt. Daarom is er hier voor gekozen de risicobuffer op dezelfde
noemer te brengen als de financieringsfunctie van het eigen vermogen door
ze uit te drukken in procenten van het balanstotaal.In het VO ligt het totaal baten gemiddeld circa 60% hoger dan het balanstotaal,
in de overige sectoren zijn deze ongeveer aan elkaar gelijk.1 De afleiding van de totale risicobuffer in procenten van de omzet
naar een risicobuffer in procenten van het balanstotaal is gegeven in het
volgende overzicht.Tabel1: vermogensbuffer in % baten resp. balanstotaal  VOBVEHBOWOBuffer restrisico's in %baten5555 Buffer leerlingendaling in % baten4132 Totale risicobuffer in % baten9687 Totale risicobuffer in % balanstotaal15687In het voorgaande is alleen gesproken over een leerlingendaling. De vertraging
waarmee de bekostiging reageert op de feitelijke leerlingentelling betekent
omgekeerd dat een instelling met groeiende leerlingaantallen deze groei eveneens
met een vertraging van 3 resp. 15 maanden gefinancierd krijgt. Zeker bij langer
aanhoudende groei kan dit tot aanzienlijke financieringsvraagstukken leiden.
Juist om deze op te lossen wordt in het VO de bekostiging dichter bij de feitelijke
leerlingenomvang gebracht.Specifieke activiteiten en omstandigheden kunnen daarnaast aanleiding
zijn voor een instelling voor het vormen van een bijzondere reserve. Te denken
valt aan de risico's die kunnen voortvloeien uit de zogenaamde derde geldstroom
ofwel het werken voor derden.2.3 De financieringsfunctie van het eigen vermogenOp de balans van een onderwijsinstelling kunnen we aan de bezittingenkant
een terrein en gebouwen aantreffen, machines en installaties en leermiddelen
en inventarissen. Het maakt voor het financiële beleid van een instelling
een groot verschil of het zelf de eigen huisvesting moet organiseren en financieren
of niet. Voor de sectoren primair en voortgezet onderwijs geldt dat de gemeente
hiervoor verantwoordelijk is, met de kanttekening dat partijen in overleg
de huisvesting kunnen doordecen-traliseren naar de instelling. Het bestuur
kan zich wat betreft een noodzakelijke spaarpot dan beperken tot een meerjarig
schema voor groot onderhoud en vervanging van apparatuur en inventarissen.
De overige sectoren moeten ook voorbereid zijn op een eventuele vervanging
van de huisvesting. Dit betekent nog niet dat de huisvesting geheel of gedeeltelijk
in eigendom moet worden verworven. De instellingen mogen ook huren.Sale-lease-back-transacties van onderwijspanden vinden plaats. Het in
eigendom verwerven/behouden is dus de keuze van de instelling. Dit geldt ook voor de mate waarin de huisvesting met eigen en met vreemd vermogen
wordt gefinancierd. In het algemeen worden onderwijsinstellingen als zodanig
solvabel beschouwd door private financiers dat een hoog aandeel vreemd vermogen
tot de mogelijkheden behoort. Voorzover dat minder het geval is, zijn er de
waarborgfondsen in het HBO en BVE die leningen borgen, met als neveneffect
een lagere rente. Daar is onlangs bijgekomen de mogelijkheid te schatkistbankieren.
Onder de voorwaarde dat de instelling de liquide middelen in de schatkist
aanhoudt, mogen ze lenen bij de schatkist op basis van onderpand door hypotheek.
Zowel het BVE, het HBO als het WO kent een vrij te besteden lumpsum. Welk
deel aangewend wordt voor huisvesting is een beslissing van het instellingsbestuur
zelf. Deze bestedingsvrijheid prevaleert boven de wijze waarop de huisvesting
in de sectoren indertijd is overgedragen en dus is een differentiatie in signaleringsgrenzen
voor de huisvestingsfinanciering niet aan de orde.Het opstellen van een signaleringsbovengrens voor de financieringsfunctie
is echter niet mogelijk zonder een uitgangspunt te kiezen voor de maximale
omvang waarmee de huisvesting met eigen vermogen wordt gefinancierd. Feitelijk
is dit niet goed doenlijk. Net zo min als voor inwoners van ons land een richtlijn
opgesteld kan worden of het verstandig is te huren of een huis te kopen en
welk percentage hypotheek bij koop minimaal aanwezig moet zijn. Als op dit
gebied een signaleringsgrens wordt opgesteld, is dit met nog meer voorbehoud
dan al geldt voor de overige indicatoren. Als het gaat om de grens waarboven
het instellingsbestuur tot een nadere uitleg is verplicht aan de horizontale
stakeholders, is een bovengrens van 50% eigen vermogen ter financiering van
de huisvesting aanvaardbaar. Deze norm sluit aan bij de normatiek zoals die
destijds door de commissie Koopmans voor de universiteiten is ontwikkeld,
met dien verstande dat deze commissie de 50% eigen vermogen als ondergrens
hanteerde. Hogere keuzes blijven op zich verdedigbaar, zeker bij de universiteiten
die het onroerend goed om niet hebben overgedragen gekregen. Het is echter
wenselijk dat hogere keuzes ook verdedigd moeten worden indien zich financiële
knelpunten op andere terreinen van het instellingsbestuur voordoen.Deze keuze betekent dat vlak vóór de vervanging van het
gebouw de instelling een bedrag heeft gespaard van maximaal de helft van de
vervangingswaarde van het gebouw. Op dat moment heeft de instelling geen langlopende
leningen, waardoor het balanstotaal relatief klein is. Het eigen vermogen
in procenten van het balanstotaal bedraagt dan circa 60%. Zodra een nieuw
gebouw is aangekocht ter financiering waarvan voor de helft van de aanschafwaarde
langlopende leningen zijn aangetrokken en het balanstotaal toeneemt, loopt
het eigen vermogen als percentage van het balanstotaal terug tot circa 40
%. Dit betekent dat een relatief jong gebouwenbestand/hoog leningenbedrag
respectievelijk oud gebouwenbestand/laag leningenbedrag als verklaring kunnen
worden aangevoerd voor een eigen vermogen van minder respectievelijk meer
dan 50% van het balanstotaal.In het voortgezet onderwijs heeft het eigen vermogen een rol te vervullen
als financiering van machinepark (vmbo) en inventarissen. Voor de gehele sector
VO maken deze circa 30% uit van het balanstotaal. Voor machines en inventarissen
geldt dat deze in een veel gelijkmatiger tempo dan gebouwen door de jaren
heen vervangen kunnen worden. Dit betekent dat er voor nieuwe aanschaffingen
niet vooraf gespaard behoeft te worden. De jaarlijkse kasstroom met name uit
de bekostiging zal hiervoor toereikend zijn. Voor machines en inventarissen
is het aanvaardbaar indien deze geheel met eigen vermogen worden gefinancierd.
In het VO is dit aandeel in het balanstotaal circa 30%. In het
BVE, HBO en WO beweegt dit getal, met de nodige variatie, zich meer in de
richting van de 10%.1Het voorgaande kan aldus worden samengevat. De aanvaardbare solvabiliteit
in verband met de financieringsfunctie van het eigen vermogen is per sector
als volgt:Tabel 2: aanvaardbaar eigen vermogen voor de financieringsfunctie,
in procenten balanstotaal Eigen vermogen in % van het balanstotaalVOBVEHBOWOWegens huisvesting040 (*) á 60 (**) gemiddeld:
5040 (*) á 60 (**) gemiddeld:
5040 (*) á 60 (**) gemiddeld:
50 Wegens machines/inventarissen30101010 Totaal financieringsfunctie30606060(*) Bij nieuwe huisvesting.(**) Bij oude huisvesting2.4 Conclusies over de signaleringsgrenzenBij het combineren van de signaleringsgrenzen voor de bufferfunctie en
voor de financieringsfunctie van het eigen vermogen is het de vraag of deze
twee eenvoudig mogen worden opgeteld. Indien een instelling gebouwen in eigendom
heeft tot 60% van het balanstotaal is het wel erg veel van het goede daarbovenop
nog een liquide buffer aan te houden voor risico's. Met deze gebouwen als
onderpand is snel een lening af te sluiten om daarmee de kosten voortvloeiend
uit een optredend risico te dekken. Inventaris of het machinepark van een
VO-school is veel moeilijker als onderpand te gebruiken. Met andere woorden,
in de sector VO moeten de waarden voor de buffer- en de financieringsfunctie
worden opgeteld, in het BVE en het HO is dit niet nodig.2 Dit betekent dat de volgende signaleringsgrenzen resulteren:Tabel 3: Signalerings (boven) grenzen in % balanstotaal  VOBVEHBOWOBufferfunctie15687Financieringsfunctie30606060 Bovengrens solvabiliteit45606060Tenslotte is de vraag hoe de bestaande signaleringsgrenzen in het licht
van het bovenstaande moeten worden bezien.Allereerst de rentabiliteit. De huidige normstelling zegt dat een rentabiliteit
tussen –1 en +1 voldoende is en een hogere rentabiliteit dan +1 goed.
Het laatste kan niet langer ongelimiteerd worden vol gehouden. Boven een bepaalde
grens wordt er teveel geld buiten het onderwijsproces gehouden. Marges van –1
en +1% zijn wel aan de krappe kant. Daarom wordt voorgesteld de signaleringsgrenzen
voor de rentabiliteit te stellen op -3% aan de onderkant en +3% aan de bovenkant.
Dit zijn de signaleringsgrenzen voor het verticaal toezicht. Van het instellingsbestuur
mag verwacht worden dat ook bij een uitkomst die binnen de signaleringsgrenzen
van de minister uitkomt, een verantwoording wordt gegeven in hoeverre de uitkomst
het resultaat van bewust financieel beleid is geweest door een vergelijking
met de vooraf opgestelde begroting en in hoeverre de uitkomst door toevallige
factoren is bepaald. Vervolgens de liquiditeit. Dit is in beginsel een belangrijke indicator,
maar meer voor de korte termijn dan voor de lange termijn. Daarmee is deze
indicator primair van belang voor het interne financieel management en het
interne toezicht daarop. Voorgesteld wordt deze voortaan voor het verticale
toezicht buiten beschouwing te laten.Tenslotte de solvabiliteit. Naast het solvabiliteitsbegrip in enge zin,
te weten het eigen vermogen in procenten van het totale vermogen, hanteert
het ministerie het solvabiliteitsbegrip in bredere zin, namelijk eigen vermogen
plus voorzieningen in procenten van het totale vermogen. Dit was destijds
zinvol, omdat de regels voor het treffen van voorzieningen nogal wat ruimte
lieten. Het eigen vermogen was daardoor enigszins te manipuleren. Door te
werken met het bredere solvabiliteitsbegrip werd dit ondervangen. De regels
voor het treffen van voorzieningen zijn inmiddels aangescherpt en het accountantstoezicht
daarop eveneens. Er kan daarom volstaan worden met het enge solvabiliteitsbegrip.
Het minimum hiervoor is destijds bepaald op 10%. Het voorstel is dit percentage
te handhaven.De signaleringsgrenzen komen er dan als volgt uit te zien:Tabel 4: Eindoverzicht signalerings onder- en bovengrenzen  minimummaximum VOmaximum BVE,
HBO, WO Rentabiliteit in % totale baten– 3+ 3+ 3 Solvabiliteit in % totale vermogen1045603. Inpassing van financiële signaleringsgrenzen binnen
het besturingsmodelOnderwijsinstellingen zijn maatschappelijke organisaties die grotendeels
maar niet uitsluitend publiek gefinancierd worden. Van overheidswege wordt
er op diverse manieren toezicht uitgeoefend op de vervulling van die maatschappelijke
rol. Op diverse terreinen oefent de overheid zelf toezicht uit door inspecties,
accountantscontrole e.d. Dit is het verticaal toezicht. Binnen de instelling
bestaat er intern toezicht, bijvoorbeeld in de vorm van een als zodanig gepositioneerde
raad van toezicht. Daarnaast stimuleert de overheid dat anderen in hun rol
van belanghebbende invloed uitoefenen op het functioneren van een instelling.
Deze horizontale beïnvloeding wordt uitgeoefend door ouders, door leerlingen
en studenten, door het personeel van de instelling, enzovoorts. OCW geeft
in dit verband de kaders voor de wijze waarop instellingen zich maatschappelijk
dienen te verantwoorden, zodat horizontale beïnvloeding mogelijk wordt.
De verantwoording van een instelling dient dan te voldoen aan eisen van inzichtelijkheid
en betrouwbaarheid.In de governancebenadering is een systeem van horizontale checks and balances
bij uitstek geschikt om de financiële soliditeit van instellingen te
monitoren en feedback uit te lokken. Deze systematiek sluit ook goed aan op
het feit dat de meeste normen voor het beoordelen van de financiële soliditeit
geen harde normen zijn. Het zijn signaleringsgrenzen die het (interne én
externe) debat over de financiële positie van een instelling mogelijk
maken. Daartoe zal in het bestuursverslag van een instelling een analyse moeten
staan hoe de instelling scoort ten opzichte van voornoemde grenzen. Bovendien
geeft het bestuur aan wat in het algemeen het financieel beleid is en wat
het beleid is op basis van de analyse. Belanghebbenden moeten vragen kunnen
stellen als: waarom de ouderbijdrage verhogen als er een solvabiliteit is
van 60%, of waarom geen extra leraar aanstellen, waarom deze investering uitstellen,
waarom sparen voor nieuwbouw bij teruglopende leerlingaantallen,
enzovoorts. Het bestuur verantwoordt zich over het (lange termijn) financieel
beleid.Het verticaal toezicht zal uiteraard toezien op de werking van de horizontale
«checks and balances» bij individuele instellingen. De overheid
heeft daarnaast de verantwoordelijkheid er op toe te zien dat de ter beschikking
gestelde middelen voldoende doelmatig worden besteed. In de governance redenering
zal deze vraag niet in de eerste plaats worden beantwoord vanuit het toezicht
op de individuele instellingen, maar vooral op het niveau van de sector. Deze
verantwoording is uiteraard gebaseerd op de (door de public accountant gevalideerde)
financiële gegevens van de individuele instellingen.Het toezicht op de individuele instellingen richt zich in het bijzonder
op de rechtmatigheid van het verwerven, op besteden van de publieke middelen
en kwaliteit van de geleverde prestaties én op de feitelijke werking
van het systeem van checks and balances. Mocht op één van deze
aspecten een risico ontstaan dan zal bij de beoordeling van deze situatie
ook een slechte of te ruime financiële positie van een school/instelling
meewegen.Voorgesteld wordt om op grond van bovenstaande benadering tot de volgende
werkwijze te komen.1. Er zijn grote verschillen tussen de sectoren en tussen de instellingen
binnen een sector wat betreft de factoren die de financiële positie bepalen.
De feitelijke informatie over de achtergronden van de vermogensposities is
beperkt. Nader overleg met het veld kan nodig zijn. De beredeneerde grenzen
uit deze notitie dienen daarbij als startpunt. Het is aan de organisaties
om met aanvullingen of alternatieven te komen. Van belang is dat een niet
wenselijke ontwikkeling in de vermogenspositie bij een instelling tijdig kan
worden gesignaleerd.2. De instellingen zullen worden aangezet hun financiële beleid en
de reserve positie uit te leggen in het jaarverslag. Daarbij kunnen ze de
signaleringsgrenzen gebruiken als referentiekader. Dit geldt voor alle instellingen,
of ze nu onder, tussen of boven de grenzen scoren.3. Aan Cfi zal opdracht worden gegeven om het voorschrift jaarverslaggeving,
waar dat nog niet het geval is zodanig aan te passen dat het bestuur van een
instelling in het bestuursverslag verantwoording gaat afleggen over het gevoerde
financiële beleid en de reserve positie.4. Verder zullen de organisaties worden betrokken bij het ontwikkelen
van het toetsingskader om de financiële verantwoording op de punten van
het financiële beleid en de reservevorming inhoudelijk te kunnen beoordelen.5. Er zal rekening moeten worden gehouden met een leertijd van enkele
jaren. De instellingen zullen moeten leren hun financiële positie uit
te leggen en het departement moet kaders ontwikkelen om de informatie over
de vermogenspositie te kunnen beoordelen.6. De belangrijkste functie van dit deel van de verantwoording is dus
het geven van inzicht in de gemaakte keuzes ten aanzien van de financiële
positie. Dit is niet alleen van belang voor het overleg tussen de organisaties
en het departement, maar ook voor het stimuleren van de horizontale verantwoording.
Door het zichtbaar maken van de gemaakte keuzes in het financiële beleid
kunnen de horizontale «checks and balances» binnen en in de omgeving
van de instelling, zoals een raad van toezicht en de medezeggenschapsorganen
hun invloed uitoefenen en op het punt van het financiële beleid de keuzes
van het bestuur in bespreking brengen.7. Het geven van meer inzicht in de financiële keuzes is zoals eerder
gezegd een leerproces voor alle betrokken partijen, ook voor het ministerie.
Hiervoor moet tijd worden uitgetrokken. In een periode van 3 jaar kan
de inhoudelijke materie en de positie van belanghebbenden nader uitkristalliseren.
Met ingang van de jaarrekeningen over 2005 zal het ministerie beoordelen of
het inzicht in de financiële positie verbetert. Instellingen die te weinig
inzicht geven zullen daarop door het ministerie worden aangesproken met de
bedoeling dat deze instellingen alsnog het gewenste inzicht zullen geven (conform
commissie Tabaksblatt: comply or explain). Indien daaruit blijkt dat er geld
ten onrechte niet wordt aangewend, dan is de verwachting dat een bestuurlijk
gesprek hierover zal helpen. Zijn de ruime financiële middelen het gevolg
van goed beleid, dan kunnen deze worden geëxploiteerd met extra uitdagingen.
De verwachting is dat het daarbij hooguit over een handvol instellingen per
sector zal gaan. Voor het ministerie zijn er dus geen consequenties uit hoofde
van meer toezicht en overleg. In 2008 zal worden geëvalueerd of de hierboven
genoemde verwachting zich daadwerkelijk voordoet inclusief de mate waarin
de betrokkenen feitelijk invloed uitoefenen op de financiële positie
van de instelling. XNoot1Gedoeld wordt op het advies «Wat scholen vermogen» (Den Haag,
2001).XNoot1In het rapport «Zuinig op de toekomst» van september 2003,
een evaluatierapport van de Stichting Vangnet HBO is een berekening opgenomen
van de gewenste vermogensomvang van de hogescholen. Daarbij wordt eveneens
het onderscheid gemaakt naar de bufferfunctie en de financieringsfunctie van
 het eigen vermogen.XNoot1Bron: OCW rapportage van CFI Jaarrekeningen tot en met 2003.XNoot1Bron: OCW-rapportage van Cfi: Jaarrekeningen tot en met 2003.XNoot2Op grond hiervan is er vanaf gezien de invloed van de komende wijzigingen
in de bekostiging van het HO op de omvang van de bufferfunctie in de beschouwingen
te betrekken. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30183-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl