Landbouwraad; Verslag algemeen overleg van 22-3-2001, over verslag raad 29/30-1-'01, agenda raad 26/27-2-'01 en verbod stoffen hormonale werking veehouderij
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 21501-16, nr. 290

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

27-03-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

21501-16 nr. 290

21-03-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesAntwoord van de ministerNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 21501-16Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
21 501-16Landbouwraadnr. 290VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 21 maart 2001De algemene commissie voor Europese Zaken1
en de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij2 hebben op 22 februari 2001 overleg gevoerd met minister Brinkhorst
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij over:– verslag Landbouwraad van 29 en 30 januari 2001
(EU-01-34/LNV-01-134);– agenda Landbouwraad van maandag en dinsdag
26 en 27 februari 2001 (EU-01-51/LNV-01-215);– brief van de minister van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij d.d. 6 februari 2001 inzake Fiche verbod stoffen hormonale werking
veehouderij (LNV-01-162).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissiesDe heer Stellingwerf (ChristenUnie) stelt
dat de minister in zijn brief van 19 februari een duidelijk oordeel uitspreekt
over de voorgelegde BSE-maatregelen van de Europese Commissie. Met de twee
belangrijkste maatregelen, de wijzigingen van de interventieregeling en de
opkoopregeling, heeft de minister de nodige moeite. De aanscherping van de
extensivering bij dierpremies, het laten vallen van de latente ruimte bij
de stierenpremies en de verplichting tot het houden van meer vaarzen en minder
zoogkoeien leiden op korte termijn echter tot een besparing van de
uit te keren premies. Op de lange termijn zullen er ook minder dieren worden
gehouden. De lasten van deze aanpassingen worden bij de rundveehouders gelegd.Met name de gevolgen van het verzet van de minister tegen de opkoopregeling
en de verandering in de interventieregeling kunnen een gigantische lastenverzwaring
inhouden. De minister stelt de vrije markt als alternatief bij deze twee maatregelen,
wellicht om via een nieuw evenwicht de structuurveranderingen versneld en
verscherpt door te voeren. Als gevolg van dit crisismanagement bij uitstek
kan vervolgens de consument een extreem lage vleesprijs worden voorgeschoteld.
Maakt de minister zich niet te veel zorgen dat de consumentenprijs niet daalt?
Een beter inzicht is noodzakelijk, maar in de huidige crisissituatie is een
pleidooi voor lagere consumentenprijzen misplaatst.De heer Stellingwerf deelt de ethische verontwaardiging van de minister
als het gaat om de miljarden kostende massale vernietiging van honderdduizenden
koeien die kerngezond zijn. Een zelfde verontwaardiging geldt echter evenzeer
een aanpak die erop gericht is om de consumenten een prijsvoordeel te gunnen
ten laste van de rundveehouderij. Consumenten moeten juist bereid zijn, meer
te betalen voor hun voedsel. Inspelen op extreem lage prijzen is dan ook een
verkeerd beleid. Instabiele vleesprijzen kunnen immers tot argwaan van de
consumenten leiden.De interventiemaatregel laat de boeren er gelukkig niet alleen voor opdraaien.
Zeker als de rundvleesprijs de komende jaren 10% zal dalen, kan men niet zonder
structurele aanpassingen. Dat moet niet overgelaten worden aan de vrije markt.
Om het consumentenvertrouwen te herstellen zullen vergaande en onorthodoxe
maatregelen nodig zijn om de crisisperiode te overbruggen.De heer Stellingwerf wijst erop dat de minister kiest voor een vrije-marktmodel,
zodat een hernieuwd evenwicht wordt bereikt. Welke prijs moet de sector daarvoor
echter betalen? De door de minister voorgestane aanpak op Europese schaal
zal immers leiden tot een koude sanering van forse omvang. De Europese samenleving
heeft bij dit soort crises behoefte aan solidariteit, waarbij de burgers via
de belastingen mede verantwoordelijk worden voor zowel de oplossing van het
bestaande probleem als de ombouw naar nieuwe structurele verhoudingen. Nederland
moet zich dan ook, via Europa, aansluiten bij de Franse keuze om de extra
kosten via een consumentenheffing te versleutelen.Wie zich tegen de massale opkoop en vernietiging van 1,7 miljoen runderen
keert en bovendien streeft naar structurele aanpassingen en een nieuw marktevenwicht,
moet zich bereid tonen na te denken over de introductie van een fokstop, primair
voor vleesrunderen. In de situatie van de langdurige varkenspest is immers
een fokstop ingevoerd voor een aantal maanden. Veehouders ontvangen dan een
vergoeding voor elke koe die gedurende een bepaalde periode niet wordt geïnsemineerd.
Aannemende dat de crisis nog enig tijd zal voortduren, kan een dergelijke
maatregel een sanerende impact hebben. Driekwart van de 83 miljoen runderen
in Europa is immers gerelateerd aan de vleessector, wat een massale vernietiging
in de toekomst overbodig kan maken. Een tekort aan vlees kan bovendien opgevangen
worden met het reeds opgeslagen en geteste vlees. Het zodoende uitgespaarde
geld kan voor de bedoelde vergoeding worden ingezet. Een omvangrijke vermindering
van het aanbod kan bovendien ruimte scheppen voor structurele veranderingen. Ook
kunnen wellicht melkveehouders in sommige situaties vrijwillig van een dergelijke
regeling gebruik maken, wat overigens direct invloed heeft op de melkproductie.
Is de minister bereid, de fokstop binnen de Europese kaders bespreekbaar te
maken?In veel gevallen ontbreekt het zicht op de verspreiding van BSE binnen
een land. Veel vernietigde dieren zijn immers niet getest. Een dergelijk inzicht
is echter noodzakelijk om verantwoorde conclusies te trekken voor het toekomstige
beleid. Hoe gaat de minister daarmee om? In Spanje zou een test
zijn ontwikkeld waarmee aangetoond kan worden of een rund gevoederd is met
diermeel. De test kan zowel gebruikt worden bij dieren als bij vlees. Is dit
nu een BSE-test of niet?De heer Waalkens (PvdA) deelt de ernstige
bezwaren van de minister op twee onderdelen van het zevenpuntenplan van de
Europese Commissie. De analyse van de Commissie neemt voor de langere termijn
een structurele vraaguitval van 10% als basis voor structurele maatregelen.
Dat betekent dat er gesleuteld zal moeten worden aan het gemeenschappelijk
landbouwbeleid, inclusief een scherpe beoordeling van de huidige stimuleringsmaatregelen.Voor de korte termijn moet volgens de Europese Commissie de crisis via
de marktordening aangepakt worden. Het schrappen van de limiet bij de interventie
zal een toeloop naar opslag inhouden. Hoe beoordeelt de minister echter de
wijze van inzet van het interventiesysteem? Het gaat nu immers niet alleen
om stieren, maar ook om koeien. Bovendien is er sprake van een verlaging van
de klassen. Is dit geen absoluut verkeerd signaal? Er moet toch niet veel
geld worden besteed aan kwalitatief lager ingeschaald vlees? Interventie moet
juist gericht zijn op een verhoging van de kwaliteit bij de instroom, ook
volgens de lijn van de Eurocommissaris Fischler.De heer Waalkens heeft geweldig veel moeite met de opkoopregeling, gekoppeld
aan destructie. Los van de budgettaire consequenties en de noodzakelijke vernietigingscapaciteit
is het onbestaanbaar dat er gekozen wordt voor destructie op deze schaal.
Dit is een onbegaanbare weg. Het is daarnaast van groot belang om het consumentenvertrouwen
terug te winnen. Er is veel aandacht van de heer Fischler en de minister in
de sfeer van marktordening. Er moet echter een veel grotere inspanning geleverd
worden aan de verkoopkant.Ook het omzetten van nationale stierenquota in individuele quota en quoteringsrechten
stuit op verzet. Bij het sleutelen aan of het hervormen van het gemeenschappelijk
landbouwbeleid moet een gebiedsgericht beleid vooropstaan, los van individuele
producenten. Het naar binnen halen van de knelgevallen, middels vastlegging
van individuele quota voor een referentieperiode, houdt immers een traject
in dat in het verleden tot veel spanning heeft geleid. Het inzetten van een
dergelijk verouderd en bureaucratisch beleidsinstrument past niet in de doorkijk
naar een nieuw gemeenschappelijk landbouwbeleid.De heer Waalkens is akkoord met de voorgestelde aanscherping van de extensivering
bij dierpremies, gericht op de langere termijn. De door de heer Fischler voorgestelde
biologische teelt op braakliggende grond kan toch echter niet meer zijn dan
«window-dressing»? Bij de analyse van 10% vraaguitval moet tevens
de systematiek van de premiëring van zoogkoeien en stieren worden bezien.
Waarom wordt daarbij niet gekozen voor het in elkaar schuiven van deze twee
gescheiden premiestelsels?Voor de verdeling van de kosten heeft de minister 375 mln. uitgetrokken
voor de periode tot 1 april. In hoeverre is dit bedrag voldoende voor de financiering
van de extra kosten in het eerste kwartaal? Wat is de inzet van de minister
om te komen tot een communautaire regeling?De heer Atsma (CDA) vindt het jammer dat het
zevenpuntenplan van de heer Fischler niet duidelijk maakt wat er structureel
gebeurt ter verbetering van de marktsituatie. De introductie van een individuele
stierenquota zal veel administratieve rompslomp met zich brengen. Zit Europa
daarop te wachten? Momenteel wordt bovendien slechts zo'n 50% van het Nederlandse
quotum benut. Ligt een stevige korting op de nationale quota, bijvoorbeeld
20%, dan ook niet meer voor de hand? Moet niet in Europees verband onderzocht
en besproken worden wat een dergelijke optie kan betekenen? Moet niet tevens
een tijdelijk fokverbod worden bepleit? De besparing als gevolg van minder
opkoop kan immers een stevige premie opleveren. Dat zet, gezien
de lage prijzen in de sector, wellicht meer zoden aan de dijk.Meer in het algemeen ontbreekt een inzicht in de consequenties van de
maatregelen voor de vleesveesector in Nederland. Om hoeveel bedrijven, gemengd
of gespecialiseerd, gaat het? Kan de minister de gevraagde cijfers verduidelijken
of aanvullen? Wat vindt de minister daarnaast van de voorgestelde biologische
teelt op braakliggende grond? Dat biedt voor Nederland toch geen soelaas?De heer Atsma is teleurgesteld omdat van het investeren in consumentenvertrouwen
geen speerpunt is gemaakt door de Europese Commissie. In Nederland is de consumptie
van en de vraag naar vlees overigens niet spectaculair gedaald, in tegenstelling
tot andere landen. Ligt hier geen verband met de vaststelling dat in Nederland
per 1 januari al het vlees dat slagerijen verkopen is getest, in tegenstelling
tot in andere lidstaten? De minister moet deze landen daarop aanspreken. De
rekening voor dit slechte gedrag mag voor een deel bij deze landen worden
neergelegd.De voorgestelde vernietiging van vee, gekoppeld aan de opkoopregeling
is absurd. Bovendien ontbreekt het aan keuzemogelijkheden. De heer Fischler
gaat er bovendien van uit dat de situatie de komende jaren slecht zal blijven,
zodat veel middelen beschikbaar moeten worden gesteld voor opkoop, destructie
en interventie. Dit betekent dat veel boeren slechts produceren voor de opkoop.
Waarom wordt dan ook niet gedacht aan warme sanering, door boeren die willen
stoppen of omschakelen te belonen met een verdrie- of verviervoudiging van
de opkooppremie per koe?De heer Atsma vindt het financiële plaatje onvolledig, wrak en rammelend.
Slechts een paar facetten van de kosten van het BSE-beleid komen immers ter
sprake. De kosten van zowel de BSE-testen, inclusief capaciteit, als de destructie
van het vee zijn niet meegenomen. Producent, consument en overheid moeten
hieraan gezamenlijk meebetalen, ook op langere termijn.De brief van het kabinet over voedselhulp is duidelijk. Verstoring van
de marktwerking mag dan ook niet aan de orde zijn. Wat is echter de opstelling
van de minister in de Landbouwraad? Hoe beoordeelt de minister daarnaast de
handel in vlees van Duitsland naar Rusland? Daarbij is er sprake van hogere
prijzen dan de interventie- en marktprijs. Probeert Duitsland via de achterdeur
van vlees af te komen?De heer Atsma blijft het overigens onbegrijpelijk vinden dat er tienduizenden
tonnen ongetest vlees van derde landen naar Europa mogen komen. Daarbij past
wellicht een eenzijdig Nederlands importverbod op dergelijk ongetest vlees,
zeker met het oog op het benodigde consumentenvertrouwen.De heer Oplaat (VVD) deelt de analyse van
de minister van het zevenpuntenplan van de Europese Commissie. Er hebben meer
lidstaten bezwaren geuit tegen deze voorstellen, die slechts een oplossing
voor de korte termijn geven en geen structurele oplossing zouden bieden voor
de langere termijn. Wat zal de opstelling van Nederland zijn als er, onverhoopt,
geen overeenstemming in Europa te bereiken zal zijn?Het is moeilijk uit te leggen dat de EU ongetest vlees toelaat uit derde
landen, terwijl aan vlees binnen Europa allerlei eisen worden gesteld. Een
Nederlandse «alleingang» is niet aan de orde, omdat dit probleem
in een Europa zonder grenzen een Europese oplossing nodig heeft. De minister
moet dan ook geen genoegen nemen met de voorliggende maatregelen.De heer Oplaat haalt de door de heer Fischler geopperde maatregel van
bestemming van rundvlees voor voedselhulp aan ontwikkelingslanden aan. Is
deze maatregel inmiddels van de baan of denkt de Commissie nog steeds na over
het dumpen van vlees in ontwikkelingslanden? Dit is toch een factor vier duurder
dan de opkoopregeling en leidt toch tevens tot marktverstoring? Vastgesteld moet worden dat de rundvleesmarkt de komende tijd onder druk
zal blijven staan. Frankrijk werkt reeds met een heffing op vlees. Wat vindt
de minister van deze maatregel? Hoe verhoudt die zich bovendien tot de gemeenschappelijke
Europese Unie? In het Europees Parlement ligt overigens een amendement om
tot een andere vorm van financiering te komen: in plaats van 70% EU en 30%
nationaal een fifty-fifty-regeling.De heer Oplaat juicht toe dat bekeken wordt of naast ID-Lelystad (Instituut
voor dierwetenschappen en -gezondheid) ook andere organisaties bij het BSE-testproces
kunnen worden ingeschakeld. Meer marktwerking bij de BSE-testprogramma's,
met een drukkend effect op de kosten, is immers gewenst. Zorgvuldigheid en
hoge, gegarandeerde kwaliteit staan daarbij voorop.De minister laat in zijn brief weten dat in Noord-Ierland 2500 runderen
ouder dan 30 maanden zijn getest op BSE. Bij 55 runderen is vervolgens BSE
gevonden, een schrikbarend hoog cijfer. Hoeveel vlees uit Noord-Ierland is
de afgelopen jaren de Nederlandse grens gepasseerd? Wat kunnen daarvan de
gevolgen zijn?De heer Oplaat wijst erop dat de minister de NMA (Nederlandse mededingingsautoriteit)
heeft verzocht de vleesprijzen te onderzoeken. De NMA is reeds bezig met een
onderzoek naar voldoende marktwerking als gevolg van de saneringsplannen voor
de rundslachterijen. Dit onderzoek wordt van harte ondersteund. Het Duitse
staatsinstituut voor vleesonderzoek adviseert overigens om bij het slachten
van varkens de wervelkolom te verwijderen. Hoe beoordeelt de minister deze
aanbeveling?De heer Van der Vlies (SGP) vindt het daadwerkelijk
introduceren van toepasbare oplossingen een heel lastige zaak. Het crisispakket
van Brussel is door de minister van helder commentaar voorzien. Van belang
daarbij is wat op korte termijn effectief is. Bij extensivering en dat soort
zaken kan men immers pas op middellange termijn oogsten. Meer politiek gezien
kan vastgesteld worden dat diverse lidstaten grote bezwaren hebben tegen onderdelen
van het pakket. Het ethische bezwaar van de minister tegen opkoop ten behoeve
van massale destructie, en het als gevolg daarvan zoeken naar alternatieven,
kan op instemming rekenen.De suggestie van de minister, de vrije-marktoplossing, stuit echter ook
op bezwaren. De vraag is immers wanneer dit effect zal resulteren en welke
inkomenseffecten dit voor het boerenbedrijf vervolgens zal hebben. Is daarbij
ook divergentie tussen de lidstaten denkbaar? Naar verluidt verkrijgen boeren
bij het aanbieden van dieren bij de slacht zo'n vijfhonderd gulden minder
dan voorheen. De consumentenprijs blijft echter even hoog. De resultaten van
het aangekondigde onderzoek moeten dan ook worden afgewacht. Het onbelemmerd
laten werken van de markt kan echter betekenen dat het vlees in de winkels
heel goedkoop wordt. Ook dat levert weer problemen op, ook op inkomensgebied.De heer Van der Vlies wijst op de macrofinanciële aspecten. De Europese
Commissie gaat uit van een paar miljard, wat overigens in de begroting is
voorzien. De minister denkt voor Nederland het geld waarschijnlijk binnen
de Landbouwbegroting te kunnen vinden. De bedragen worden echter steeds groter.
Dit urgente probleem moet snel bekeken worden, om te voorkomen dat, afgezien
van het ondernemersrisico, een onevenredig deel van de lasten op het boerenerf
neerslaat. Wat vindt de minister hiervan?Er is sprake van een geïntensiveerde inzet bij het traject van proeven
op levende dieren. Hoe staat het met dat programma? De scherpe aanpak van
mond- en klauwzeer wordt overigens ondersteund. Het probleem van de import
uit derde landen van ongetest vlees is door de minister in Europees verband
aangekaart. Daarvoor is echter weinig steun gevonden. Met het oog op consumentenvertrouwen
is dat echter niet meer dan begrijpelijk. Voedselhulp aan ontwikkelingslanden
in dit verband moet aan duidelijke randvoorwaarden voldoen. Er mag geen sprake
zijn van een marktverstorende dumping van vlees. Het is overigens
duidelijk dat deze route vier keer duurder is dan de route waaraan zoveel
ethische bezwaren kleven. Ook dit punt moet goed onder ogen worden gezien.
Komt er nog een inhoudelijke discussie op dit vlak in de Landbouwraad of de
Europese Commissie?De heer Poppe (SP) is van mening dat de natuur
hard terugslaat met de varkenspest, de slijtersproblematiek, BSE en mond-
en klauwzeer, als gevolg van een beleid gekenmerkt door schaalvergroting en
intensivering. Hoe meer varkens, kippen of runderen er worden gehouden, hoe
kwetsbaarder de veestapels worden. Terwijl een van de oorzaken, de vrije-marktfilosofie,
haar werk mag doen, lijkt er echter geen sprake van een oplossing, maar slechts
van paniek.De vleesprijs is met 30% gedaald, terwijl de prijs voor de consumenten
gelijk is gebleven. De minister streeft een lagere prijs na, wat echter de
opbrengsten voor de boeren niet zal vergroten. Meer in het algemeen moeten
op korte termijn maatregelen worden genomen om op de langere termijn de landbouw
overeind te houden. Maatregelen voor de korte termijn moeten er dus niet op
gericht zijn de boerenstand in Europa te halveren. Die dreiging is er wel,
alhoewel zowel vleesverbranding als doorfokken voor het vrieshuis ethisch
onverantwoord is. De plots geopenbaarde gigantische overproductie is dan ook
niet gemakkelijk van een antwoord te voorzien, zeker niet nu de consument
in Europa het vleesvorkje heeft neergelegd.De heer Poppe vindt het schandalig dat het pakket van maatregelen van
de Europese Commissie een aantal oorzaken van het probleem ongemoeid laat.
De FAO (Food and agricultural organization) stelt immers vast dat geen land
ter wereld meer BSE-vrij genoemd kan worden als gevolg van de enorme export
van diermeel. Hoewel veel wetenschappers denken dat BSE kan worden verspreid
via diermeel, blijven landen van de EU veevoer met diermeel exporteren. Kan
de minister cijfers verstrekken over de mondiale handel in diermeel vanuit
Europa? De brief van de minister van 19 februari spreekt van een Europese
verordening met een BSE-risicostatus voor landen, verdeeld in drie categorieën.
Moet met het oog op de bedoelde cijfers niet worden geconstateerd dat ieder
land een BSE-risicoland is?In de brief staat bovendien dat derde landen dienen te garanderen dat
een effectief diervoederverbod van kracht is en dat runderen niet zijn gevoederd
met zoogdiereiwitten. Geldt dit in zijn algemeenheid of is het afhankelijk
van de risicostatus van een land? De verordening bevat tevens regels voor
verwijdering van SRM's (specifieke risico materialen). Wordt dit gecontroleerd
door de EU? De Scientific Committee deelt landen zoals Australië en Argentinië
in bij de laagste risicocategorie. Hoe kan dat gecontroleerd worden als cijfers
over diermeelexport naar derde landen ontbreken?De heer Poppe heeft begrepen dat voedselhulp naar ontwikkelingslanden,
kwetsbare regio's, altijd marktverstorend werkt. Massale vernietiging en ongelimiteerd
opkopen voor het vrieshuis vindt de minister daarnaast ethisch onverantwoord.
Hoe denkt de minister dan op Europees niveau het hoofd te bieden aan de overproductie?
In de brief van 19 februari volgt de minister de inzet van de nieuwe Duitse
minister van landbouw, Künast, op kleinschaligheid en extensivering.
Hoe ziet de minister echter de bedoelde extensivering, gezien de huidige situatie
van vleesoverschot?De heer Ter Veer (D66) denkt het grote probleem
overzichtelijk aan te kunnen pakken door zeven toetsstenen te gebruiken: voedselveiligheid,
consumentenvertrouwen, de Frans-Duitse as, de wereldwijde situatie, een dubbeltje
extra op de prijs van een liter melk af boerderij, radicaal stoppen met stierenpremies
en de NMA.Het televisieprogramma Zembla heeft veel twijfels naar voren gebracht
over de voedselveiligheid. Ook schapen en varkens zijn nu verdacht. Er wordt
ook diermeel uitgereden op grasland. Gaat de minister überhaupt nog in
op deze twijfels? Dergelijke zaken ondermijnen immers het consumentenvertrouwen,
terwijl er juist wordt getest en het risicomateriaal bovendien wordt verwijderd.
In dit verband moet import uit landen waar niet wordt getest tegengehouden
worden. Hoe oordeelt de minister daarnaast over het «greenfields»-vlees?De heer Ter Veer vindt het niet in het belang van Nederland als de Frans-Duitse
as in Europa onder spanning komt te staan. In Duitsland is er een revolutie,
gericht op biologische landbouw, te zien onder leiding van de nieuwe landbouwminister
Künast. In Frankrijk stelt minister Glavany dat uit de nationale kas
de Franse boeren hulp zal worden geboden, overigens vooral om tegen president
Chirac op te bieden. Deze twee landbouwministers moeten dan ook zoeken naar
een gezamenlijke basis. In de EU wordt 750 000 ton rundvlees geproduceerd.
Voor de export wordt 600 000 ton geproduceerd en er wordt voor 400 000
ton geïmporteerd. Er is dus sprake van een overproductie van 200 000
ton rundvlees. Deze met subsidie instandgehouden structurele overproductie
moet worden weggewerkt. Er moet erkend worden dat er drie soorten, zwaar gesubsidieerd,
rundvlees zijn: afkomstig van melkkoeien, afkomstig uit de productietak zoogkoeien
en afkomstig van stierkalveren uit de melkveehouderij. Dit betekent dat er
radicaal gestopt moet worden met stierenpremie. Ook moet er geen extra interventie
komen voor stierenvlees. Vervolgens moet de melkprijs af boerderij met een
dubbeltje worden verhoogd, van 75 naar 85 cent, zodat de melkveehouder kan
overleven. Dit is de enige route om uit de subsidieverslaving en -verslinding
te komen en de consument meer te laten betalen voor zijn voedsel.De minister heeft de NMA gevraagd de consumentenprijs voor vlees te onderzoeken.
Dit streven om het turbokapitalisme aan te pakken, in navolging van Frankrijk
en Duitsland, verdient alle lof.Mevrouw Vos (GroenLinks) vindt het tijd voor
een structurele omslag in het landbouwbeleid van de EU. Het is echter de vraag
of het plan van Fischler hieraan voldoet. Voor een deel geeft het plan de
gewenste richting aan: minder productie, extensivering en meer ruimte voor
biologische productie. Er blijven echter allerlei premies in stand, die slechts
tot meer productie zullen leiden. Bovendien omvat het plan de afschuwelijke
maatregel van het massaal opkopen en vernietigen van dieren met het oog op
de overproductie. Het is goed dat de minister aangeeft dat Nederland hieraan
niet mee wenst te werken. Vallen hierover in breder Europees verband echter
afspraken te maken of zijn er landen die deze weg voluit in willen slaan?
De overproductie lijkt immers voor een deel via vernietiging teruggebracht
te moeten worden. Het afwijzen van vernietiging zal overigens meer opslag
noodzakelijk maken. Voor de financiering daarvan mag niet alleen de EU of
de overheid, maar ook de consument aangesproken worden. Is het Franse voorstel
van een heffing geen belangrijk middel om oplossingen te zoeken en te betalen,
bijvoorbeeld inzake de extensivering?Ook de afzet van vlees naar de landen in de derde wereld vindt gelukkig
geen enkele steun bij de minister. Dit zal de markten aldaar slechts kapot
maken en zal geen bijdrage leveren aan het opbouwen van een eigen voedselproductie.
Valt ook op dit vlak te verwachten dat Europa een duidelijke lijn zal trekken?
Coherentie van beleid moet immers voorkomen dat de EU enerzijds ontwikkelingshulp
verstrekt en anderzijds de markten aldaar frustreert.Mevrouw Vos wijst erop dat de minister een aantal onderdelen van het plan
van Fischler steunt, zoals alles wat met de extensivering heeft te maken.
Dit valt in goede aarde, al is de vraag wat het effect van het koppelen van
de runderpremie aan 1,8 GVE (grootvee-eenheden) zal zijn in Nederland.
Op welke termijn kunnen effecten worden verwacht, inzake vermindering van
de rundvleesproductie en extensivering? Zal het voorstel over biologische
landbouw op braakliggende gronden ook voor Nederland een omslag inhouden?
Omdat de minister het plan-Fischler niet geheel steunt, wijst hij op het belang
van extra extensiveringspremies. Waar is volgens de minister deze extra extensivering
mogelijk? In dit verband wijst de minister tevens op het vervroegd laten vervallen
van de normale interventie, het vervroegd extra verlagen van de prijsniveaus
van de vangnetinterventies en het verlagen van het slachtgewicht van voor
interventie in aanmerking komende dieren. Wat stelt de minister zich hierbij
voor? Is de minister bereid om mevrouw Künast te steunen, die voorstelt
om de EU-premies exclusief in te zetten voor verdere extensivering van de
landbouw? Is de minister bereid, te streven naar een ombouw van het Europese
subsidiesysteem, zodat alle subsidies gerelateerd aan productie en hectares
versneld worden afgebouwd en vervolgens juist die boeren worden beloond die
voldoen aan een goede landbouwpraktijk, aan hoge milieunormen, aan dierenwelzijn,
aan voedselveiligheid en natuur- en landschapstaken?Antwoord van de ministerDe minister is verheugd dat ook de Kamer vooral
de structurele dimensie van de huidige crisissituatie benadrukt. Juist deze
structurele dimensie maakt het overigens niet waarschijnlijk dat de Landbouwraad
een en ander van een antwoord kan voorzien met slechts één bijeenkomst.
De grote spanning in de Frans-Duitse as is in dit verband een van de fundamentele
problemen voor de komende periode. Een hervorming van het landbouwbeleid is
alleen mogelijk met meer gemeenschappelijkheid tussen Frankrijk, de belangrijkste
landbouwproducent en -exporteur, en Duitsland, de belangrijkste lidstaat van
de EU. Hopelijk kan de BSE-crisis bij de discussie op dit vlak als katalysator
optreden. Duidelijk is dat Europa zich te lang heeft gericht op het productieaanbod
in de landbouwproblematiek. Er moet dan ook meer aandacht komen voor onder
meer productie op natuurlijke wijze, dierenwelzijn, versterking van de kwaliteit
van natuur en landschap en een goed imago. Deze benaderingswijze is ook te
herkennen in de aanpak van mevrouw Künast, de Duitse minister van Landbouw,
en in sommige voorstellen van de heer Fischler in de media.De voorstellen van de Europese Commissie om de rundvleesmarkt te herstellen
baren zorgen, vooral omdat een meer ingrijpende aanpak nodig is. Het zevenpuntenplan
van de Commissie moet dan ook aan het volgende referentiekader worden getoetst,
bestaande uit zeven trefwoorden. Het gaat om het herstel van consumentenvertrouwen,
bijvoorbeeld door toepassing van het voorzorgsbeginsel bij antibiotica als
groeibevorderaars. Ook het dierenwelzijn is essentieel. Daarnaast zijn vergroening
en verduurzaming van belang, een verdere omslag van steun voor productie naar
steun voor productiewijze enomstandigheden. Concreet moet men hierbij denken
aan een code van Europese landbouwpraktijken, waarbij multifunctionaliteit
centraal staat. Het gaat eveneens om institutionele hervorming gericht op
een sterkere marktwerking, bijvoorbeeld een vervroegde hervorming van de rundvleesmarkt
in het kader van Agenda 2000 en grotere transparantie van de prijsopbouw in
de ketens. Ook moet de landbouwpolitiek meer gericht worden op democratisering,
zeker zolang het verlies aan macht van de nationale parlementen niet wordt
opgevangen door winst aan macht voor het Europees Parlement, zodat ook invalshoeken
los van de producent aan bod komen. Er moet ook meer coherentie komen, bijvoorbeeld
om de toegankelijkheid voor de minst ontwikkelde landen te vergroten. Tot
slot is van belang dat de gezochte structurele hervorming van de landbouwpolitiek
per definitie innovatief moet zijn, gericht op duurzaamheid, ecologie, economie, sociale aspecten en de wensen van de consument. De minister heeft op
dit vlak met mevrouw Künast het voorstel besproken om een «high
level group» in te stellen, die een integrale benadering kiest voorbij
het Beheerscomité en het PVC, het Permanent Veterinair Comité.De minister heeft overigens in overleg met mevrouw Künast vastgesteld
dat er een communautair initiatief moet komen ter vermijding van dumping van
Europees vlees op de wereldmarkten. Bovendien moet duidelijk zijn dat er geen
voorstel van de Europese Commissie bestaat op het vlak van voedselhulp. De
EU helpt ontwikkelingslanden bij het ontwikkelen van capaciteiten en instituties.
Het is van belang dat ook deze BSE-vrije landen geholpen worden op veterinair
gebied, zodat men kan opereren op de wereldmarkten.De NMa heeft de vrees uitgesproken dat de openbaarmaking van het verzoek
tot een onderzoek naar de vleesprijzen ertoe kan leiden dat door betrokkenen
eventueel bewijsmateriaal wordt vernietigd. Daarnaast heeft de NMa aangegeven
dat bij het prijzenonderzoek nadrukkelijk de beoordeling van het ontheffingsverzoek
voor een saneringsregeling van de slachterijen betrokken zal worden. Overigens
blijkt ook uit de cijfers van het LEI (Landbouweconomisch instituut) een opvallende
daling van de prijs af boerderij, met een gelijktijdige lichte daling en soms
stijging, bij stierenvlees, van de prijs af slachterij. Bij de consumentenprijzen
is er eerder sprake van een stijging.De minister vindt dat bij de maatregelen van de EU het vertrouwen van
de consument als uitgangspunt moet dienen. Dit betekent een inzet voor een
structurele hervorming van de rundvleessector. Het houdt ook verzet in tegen
het massaal opkopen van dieren voor vernietiging of opslag. Een alternatief
als een fokstop is, net als een inseminatieverbod, in dit verband vooral een
optie voor de langere termijn. Ook het kunstmatig hoog houden van de prijzen
door verruiming van de interventiemogelijkheden zal, vanuit een vraaggerichte
benadering, niet leiden tot het herwinnen van het consumentenvertrouwen.Zo lang de markt zijn werk niet heeft gedaan en er geen nieuw evenwicht
is bereikt, is een consumentenheffing, in het geval er een akkoord wordt bereikt
over het zevenpuntenplan, contraproductief. Een dergelijke heffing houdt immers
een prijs kunstmatig hoog in een situatie van structurele overschotten. Op
het moment dat de markt een nieuw evenwicht heeft bereikt, kan altijd bekeken
worden of consumenten een bijdrage moeten leveren.De minister heeft zijn eigen voorstellen afgestemd met de Duitse regering
en voor een deel met de Belgische en de Deense regering. Het gaat om maatregelen
die de structurele hervorming van de rundvleessector versterken in de richting
van marktwerking. Een voorbeeld is de aanscherping van de voorwaarden voor
premie: extra intensiveringseisen, vroeger verplicht slachten, het tijdelijk
schorsen van premierechten en het vervroegd invoeren van de maatregelen van
Agenda 2000. De effecten van het verlagen van de GVE-norm van 2 naar 1,8 betekent
dat in Nederland 4200 zoogkoeien (5,7%) en 13 000 stieren (16%) niet
meer voor premie in aanmerking komen. Overigens voldoet reeds 72% van de stierenmesters
en 79% van de zoogkoeienhouders aan de GVE-norm van 1,8. Deze getallen bieden
dus nog ruimte voor tijdelijke verdere intensivering, al moet duidelijk zijn
dat de maatregelen in de sector op korte termijn majeure effecten zullen hebben.
Het is echter ook in het belang van de sector in zijn geheel dat er een nieuw
evenwicht wordt bereikt op de markt. In de voorstellen van de Commissie is
het element van de biologische landbouw inderdaad marginaal. Er zal dan ook
geen erg groot effect optreden in de Nederlandse situatie.Het ontbreekt aan financiële ruimte voor de voorstellen op korte
termijn van de Europese Commissie. Door de vroege uitgave van 971 mln., plus
extra kosten, is de totale financiële ruimte voor het gehele jaar immers
opgesoupeerd. In dit verband is ook de waardestijging van de euro ten opzichte van de dollar van belang. Bovendien heeft de Nederlandse
regering vastgesteld dat verhoging van financiële perspectieven in Europese
zin niet aan de orde is. Meer in het algemeen houdt dit in dat andere sectoren,
zoals de akkerbouw, niet belast mogen worden met de problematiek van het rundvlees.De minister acht het niet verstandig om nationale premierechten om te
zetten in individuele rechten. Het levert administratieve problemen op, ook
als het gaat om bedrijfsovername. Op korte termijn haalt de Commissie met
deze maatregel echter een groot aantal premierechten uit de markt, zo'n 900 000.
Die kunnen op termijn dan ook niet meer tot stimulering van de productie leiden,
wat gezien het te grote aantal premies in de rundveehouderij een positief
aspect is. Bij afwijzing van het voorstel moet men bovendien komen met een
maatregel die minimaal een gelijk effect heeft. Gezien de bezwaren tegen de
opkoop en de extra interventie moet op dit vlak, binnen het totaalpakket en
gezien de prioriteiten, dan ook een pragmatische keuze worden gemaakt.De commissie heeft als gevolg van de BSE-crisis sinds half december besloten
om de interventiecriteria van kwaliteit en gewicht te versoepelen. De commissie
stelt nu voor de limiet van 350 000 ton te schrappen. Dat zijn allemaal
verkeerde signalen, waartegen de minister zich dan ook zal keren in de Landbouwraad.
Geen «Masse» maar «Klasse».De minister streeft ernaar met de door het kabinet beschikbaar gestelde
350 mln. marktconformiteit in te voeren. Na het voorjaarsreces zal de Kamer
een totaalpakket ontvangen over de financiering van BSE-testen en het wegwerken
van SRM en LRM (lagerisicomaterialen) op de lange termijn. Een en ander moet
betrokken worden bij de Europese discussie over destructie, al valt te betwijfelen
of dit direct tot uitspraken van de EU zal leiden. De concurrentieverstoring
als gevolg van de verscheidenheid aan financiering door de diverse lidstaten
is echter groot.Vanuit Noord-Ierland wordt alleen vlees van BSE-vrije kuddes geëxporteerd
en geen levend vee. Er is dus nauwelijks of geen export van dieren uit Noord-Ierland.
Het Verenigd Koninkrijk is momenteel importeur van rundvlees. Voor het advies
uit Duitsland om bij slachten van varkens ook de wervelkolom te verwijderen,
bestaat geen enkele grond. Een eenzijdige «import-ban» voor rundvlees
uit derde landen van Nederlandse zijde is niet verstandig. Die is nauwelijks
handhaafbaar. Bovendien is het niet in het belang van Nederland om eenzijdig
aan retorsiemaatregelen van derde landen blootgesteld te worden. Dat betekent
niet dat er geen inzet wordt gepleegd voor het zo snel mogelijk in werking
treden van de BSE-verordening, inclusief gezamenlijke SRM-maatregelen. Ook
mevrouw Künast is overigens van zins om de import in Europese zin goed
te regelen en de Commissie sterk onder druk te zetten.De minister wijst erop dat de indeling van de landen in de drie BSE-risicocategorieën
plaatsvindt op grond van een wetenschappelijke beoordeling van de concrete
situatie in een land. Verreweg het grootste deel van het geïmporteerde
vlees behoort tot landen van de categorie 1 en 2. Vanaf categorie 2 moet een
land de garantie afgeven dat er geen diermeel in veevoer wordt gebruikt. Het
probleem spitst zich in dit verband vooral toe op Brazilië, waarmee inmiddels
intensief contact bestaat.Nadere gedachtewisselingDe heer Stellingwerf vindt dat op een later
moment de consumentenheffing zeker opnieuw besproken moet worden. Is de minister
bereid om de optie van een fokverbod aan de «taskforce» voor te
leggen? Is hij ook van zins het rundvleesmarktmodel van het LEI hierop los
te laten?De heer Oplaat is van mening dat de minister
geen genoegen moet nemen met ongetest vlees in de categorieën 1 en 2.
De inzet moet zijn dat alleen getest vlees Europa mag binnenkomen.
Wat vindt de minister van het amendement van het Europees Parlement over een
andere financiering?De heer Van der Vlies merkt op dat er derving
van inkomsten plaatsvindt op bedrijfsniveau, wat maakt dat de financiële
consequenties in het algemeen snel helder moeten worden. Hierbij past een
traject over hoe de bedrijven in de benen gehouden moeten worden.De heer Poppe stelt dat alleen getest vlees
naar Europa geëxporteerd mag worden, ervan uitgaande dat beenmergmeel
over de hele wereld als veevoer gebruikt is. Kan de in te stellen «high
level group» onderzoeken wat het beleid van extensivering bij de huidige
overproductie op korte termijn betekent voor de boerenstand?De heer Ter Veer vindt de «high level
group» een prima initiatief.Mevrouw Vos vraagt zich af of Nederland in
Europees verband alsnog gedwongen kan worden over te gaan tot opkoop van vee
voor destructie. Gaat de minister extra scherpe extensiveringseisen stellen?
Zijn er mogelijkheden om een fokstop bespreekbaar te maken? Kan de maatregel
van de consumentenheffing niet juist ingezet worden voor het herstel van het
consumentenvertrouwen?De minister vindt het volstrekt duidelijk
dat de inzet moet zijn dat Europa geen ongetest vlees moet toelaten.Het amendement van het Europees Parlement raakt het fundamentele punt
van de cofinanciering versus de communautaire financiering. Vooruitlopen op
deze nog te voeren discussie is gevaarlijk, omdat dit aanleiding kan geven
tot een renationalisatie van het Europees landbouwbeleid. De minister is geen
tegenstander van cofinanciering, maar vindt dat deze discussie in een breder
en ook ander kader moet plaatsvinden.De minister wijst erop dat de financiële consequenties voor de boerenbedrijven
van de omslag helder moeten zijn. Ook volgens Agenda 2000 heeft de bedoelde
verandering een vermindering van prijssteun en het steunmechanisme tot gevolg.
Het uit te sparen geld bij ongerichte interventies kan dan ook ingezet worden
om middels hogere en gerichte premies de noodzakelijke hervormingen te stimuleren.
Voortzetting van het oude beleid is dan ook niet productief. Er moet zo snel
mogelijk worden gekomen tot een gezonde en duurzame landbouwsector, inclusief
een goede en gezonde rundveesector.De vraag of Nederland gedwongen kan worden tot opkoop en vernietiging
van vee hangt af van de Europese besluitvorming. Bij het landbouwbeleid is
een gekwalificeerde meerderheid het uitgangspunt. In de huidige voorstellen
van de Commissie is daarnaast geen derogatie voorzien. Als Nederland overstemd
wordt bij de besluitvorming, kan vervolgens iedere Nederlandse boer dieren
aanmelden voor opkoop. Gezien het huidige, brede verzet van verschillende
lidstaten tegen opkoop en destructie is het echter niet goed mogelijk in te
zien waarom het beleid van de Commissie niet geblokkeerd kan worden. De Nederlandse
regering maakt zich bovendien sterk voor de alternatieve voorstellen. Het
zal echter hard tegen hard worden. De minister is bereid de optie van een fokstop of inseminatieverbod mee
te geven aan de «taskforce». Ook zal het LEI gevraagd worden deze
optie te onderzoeken.De voorzitter van de algemene commissie voor Europese Zaken,PatijnDe voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij,Ter VeerDe griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij,De LangeXNoot1Samenstelling: Leden: Weisglas (VVD), Scheltema-de Nie (D66), Van Middelkoop
(ChristenUnie), Van Oven (PvdA), ondervoorzitter, Voûte-Droste (VVD),
Hessing (VVD), Hoekema (D66), Marijnissen (SP), Verhagen (CDA), Rouvoet (ChristenUnie),
De Haan (CDA), Koenders (PvdA), Patijn (VVD), voorzitter, Van den Akker (CDA),
Ross-van Dorp (CDA), Karimi (GroenLinks), Bussemaker (PvdA), Timmermans (PvdA),
Vendrik (GroenLinks), Weekers (VVD), Albayrak (PvdA), Eurlings (CDA), Van
Baalen (VVD), Molenaar (PvdA).Plv. leden: Blaauw (VVD), Dittrich (D66), Van den Berg (SGP), Valk (PvdA),
Wilders (VVD), Remak (VVD), Ter Veer (D66), Van Bommel (SP), Van Ardenne-van
der Hoeven (CDA), De Graaf (D66), Van der Knaap (CDA), Waalkens (PvdA), Verbugt
(VVD), Balkenende (CDA), Mosterd (CDA), M.B. Vos (GroenLinks), Feenstra (PvdA),
Zijlstra (PvdA), Harrewijn (GroenLinks), Geluk (VVD), Visser-van Doorn (CDA),
Örgü (VVD), Gortzak (PvdA), Crone (PvdA).XNoot2Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter, Swildens-Rozendaal
(PvdA), Ter Veer (D66), voorzitter, Witteveen-Hevinga (PvdA), Feenstra (PvdA),
Poppe (SP), Van Ardenne-van der Hoeven (CDA), Stellingwerf (ChristenUnie),
M.B. Vos (GroenLinks), Augusteijn-Esser (D66), Klein Molekamp (VVD), Passtoors
(VVD), Eisses-Timmerman (CDA), Th.A.M. Meijer (CDA), Hermann (GroenLinks),
Geluk (VVD), Schreijer-Pierik (CDA), Atsma (CDA), Oplaat (VVD), Schoenmakers
(PvdA), Waalkens (PvdA), Udo (VVD), Herrebrugh (PvdA), Snijder-Hazelhoff (VVD),
Dijsselbloem (PvdA).Plv. leden: Van Vliet (D66), Depla (PvdA), Ravestein (D66), Zijlstra (PvdA),
Albayrak (PvdA), Kant (SP), Mosterd (CDA), Van Middelkoop (ChristenUnie),
Van der Steenhoven (GroenLinks), Scheltema-de Nie (D66), Verbugt (VVD), Cornielje
(VVD), Buijs (CDA), Rietkerk (CDA), Karimi (GroenLinks), Kamp (VVD), Reitsma
(CDA), Van Wijmen (CDA), Patijn (VVD), Dijksma (PvdA), Belinfante (PvdA),
O.P.G. Vos (VVD), De Boer (PvdA), Te Veldhuis (VVD), Duivesteijn (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-21501-16-290.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl