Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding; Voorlopig verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26691, nr. 137a

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

19-02-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

26691 nr. 137a

13-02-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen2. Reikwijdte van het wetsvoorstel3. Betekenis van de bijzondere strafuitsluitingsgrond.4. Internationale aspecten5. ArtikelenHOOFDSTUK I. BEGRIPSOMSCHRIJVINGENArtikel 1HOOFDSTUK II. ZORGVULDIGHEIDSEISENArtikel 2, eerste lidArtikel 2, tweede lidHOOFDSTUK III. REGIONALE TOETSINGSCOMMISSIES VOOR LEVENSBEËINDIGING
OP VERZOEK EN HULP BIJ ZELFDODINGArtikel 3HOOFDSTUK IV. WIJZIGINGEN IN ANDERE WETTENArtikel 20 Wetboek van StrafrechtAArtikel 293Artikel 21 Wet op de lijkbezorgingAArtikel 7Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26691Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 81 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 691Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging
(Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding)nr. 137aVOORLOPIG VERSLAG VAN DE VASTE COMMISSIES VOOR JUSTITIE EN VOOR VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT1Vastgesteld 13 februari 2001Het voorbereidend onderzoek gaf de commissies aanleiding tot het maken
van de volgende opmerkingen en het stellen van de volgende vragen.1. AlgemeenDe leden van de CDA-fractie zeiden met de
nodige zorg kennis te hebben genomen van het voorstel van wet inzake de toetsing
van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en tot wijziging
van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging. Zij hechtten
daarom een volledige beantwoording van hun vragen.De leden van de CDA-fractie hechtten eraan meer precies te vernemen welke
de rechtsgrond voor het voorliggende wetsvoorstel is. Zij merkten op dat dienaangaande
in de schriftelijke stukken geen volledige duidelijkheid wordt geboden. Zo
wordt gesteld dat het wetsvoorstel ertoe strekt te regelen, dat de arts die
op zorgvuldige wijze euthanasie toepast of hulp bij zelfdoding verleent en
dit meldt aan de gemeentelijke lijkschouwer, voortaan straffeloos zal zijn
(memorie van toelichting, blz. 4). Tegelijk wordt gesteld dat het wetsvoorstel
beoogt aan artsen, en tegelijkertijd aan patiënten, een hoge mate van
rechtszekerheid te bieden (memorie van toelichting, blz. 7). Op verschillende
plaatsen in de schriftelijke stukken wordt benadrukt dat toename van de meldingsbereidheid
reden is het onderhavige wetsvoorstel, waarvan immers opname van de bijzondere
strafuitsluitingsgrond een essentieel onderdeel is, in te dienen. Hoe verhouden
deze voorgaande elementen zich tot elkaar? Wat gebeurt er indien de meldingsbereidheid
niet zou toenemen? Welk meldingspercentage binnen welke periode staat het
kabinet als streven voor ogen? De leden van de CDA-fractie hadden een antwoord
op deze vragen tot nu toe gemist. Zij zeiden het op prijs te stellen als de
bewindslieden zich in hun reactie niet beperkten tot een herhaalde opsomming
van factoren op grond waarvan de overtuiging bestaat dat het meldingspercentage
zal stijgen.De leden van de VVD-fractie hadden met instemming
en waardering kennis genomen van het voorliggende wetsvoorstel. Zij deelden
de1voorkeur voor wetgeving en hadden het wetsvoorstel daarbij getoetst aan
een vijftal uitgangspunten:a. het zelfbeschikkingsrecht van het individu;b. de beschermwaardigheid van het menselijk leven;c. gewetensvrijheid voor patiënt, arts en verpleegkundige;d. zorgvuldigheid in de besluitvorming;e. garanties voor de kwaliteit van de hulpverlening.Zij kondigden aan in het plenair debat hierop nader terug te komen. Ook
de gekozen systematiek van een bijzondere strafuitsluitingsgrond in het Wetboek
van Strafrecht en opneming van de zorgvuldigheidseisen in een afzonderlijke
wet hadden hun instemming. Het was hun echter opgevallen dat het kabinet terzake
van de bijzondere strafuitsluitingsgrond wisselend spreekt over «de
arts is niet strafbaar» en «het feit is niet strafbaar.».
Deelt het kabinet de opvatting dat in juridische zin sprake is van «het
feit is niet strafbaar..»?De leden van de PvdA-fractie stelden vast,
dat het onderwerp, dat het voorliggende wetsvoorstel beoogt te regelen(in
het vervolg zullen zij kortheidshalve spreken van euthanasie) van buitengewoon
groot en principieel belang is. Zij wilden hun oordeel over het wetsvoorstel
niet definitief bepalen, voordat hierover ook in deze kamer een grondig debat
heeft plaats gehad.De leden van de fractie van GroenLinks hebben
met grote belangstelling kennis genomen van het onderhavige wetsvoorstel.
De rechtsontwikkeling met betrekking tot de strafbaarheid van euthanasie heeft
zich tot nu toe voltrokken met gebruikmaking van het begrip noodtoestand.
Was dit begrip aanvankelijk een bruikbaar criterium om de strafbaarheid mee
vast te stellen, langzamerhand is de ontwikkeling geëvolueerd naar een
situatie waarin die noodtoestand steeds meer een abstractie vormde en waarbij
toetsing aan zorgvuldigheidseisen steeds nadrukkelijker voorop kwam te staan.
Dit wetsvoorstel formuleert een speciale strafuitsluitingsgrond waarin die
zorgvuldigheidseisen voorop staan, waardoor toetsing aan het begrip noodtoestand
niet langer aan de orde zal zijn. De leden van de fractie van GroenLinks zeiden
introductie in het wetboek van strafrecht van een speciale strafuitsluitingsgrond
in verband met euthanasie en hulp bij zelfdoding te onderschrijven, aangezien
deze aanpassing van de strafwet een logische vastlegging vormt van een (vervolgings)praktijk
die inmiddels al weer jarenlang geldt.De leden van de fractie van GroenLinks sloten niet uit dat deze codificatie
ervaren kan worden als een morele grondslagverschuiving, nu zij aansluit bij
een tendens die meer de stervenswens van de betrokkene en diens autonomie
centraal stelt dan het conflict van plichten waar een arts zich op een gegeven
moment voor geplaatst ziet en de vraag wat barmhartigheid hem gebiedt. Hoe
kijken de bewindslieden aan tegen deze grondslagverschuiving en de rol die
dit wetsvoorstel daarin kan spelen? Valt aan te nemen dat het feit dat euthanasie
niet langer strafbaar is, bij vele betrokkenen als (een stap in de richting
van) een recht op een milde dood zal worden ervaren?De leden van de D66-fractie hadden met grote
belangstelling en hoofdzakelijk met instemming van het onderhavige wetsvoorstel
kennis genomen. Gegeven de zeer intensieve – om niet te zeggen uitputtende –
behandeling van het wetsvoorstel in de Tweede Kamer, beperkten deze leden
zich bij de schriftelijke inbreng tot een aantal vragen die voortvloeien uit
onduidelijkheden die in het bijzonder tijdens de behandeling in de Tweede
Kamer zijn ontstaan. Van een beschouwing meer ten principale zagen deze leden
in deze fase van de discussie af, hoewel zij zich voor namen daarover tijdens
de plenaire behandeling uiteraard het een en ander te zeggen. Deze leden meenden aan te doen reeds thans naar voren te brengen dat het
wetsvoorstel bij hen daarom zo in goede aarde valt, omdat met de inhoud daarvan
eindelijk gekozen wordt voor een huns inziens hoogst wenselijke wettelijke
regeling van de in de praktijk en jurisprudentie gegroeide wijze van handelen
rond euthanasie en hulp bij zelfdoding in Nederland. Hoewel er veel voor te
zeggen is om als wetgever ten aanzien van medisch-ethisch geladen vraagstukken
in de tijd gemeten enigszins achter maatschappelijke ontwikkelingen aan te
lopen, is onjuist en onverstandig – ook in medisch ethische kwesties –
om te lang een gapende kloof te laten bestaan tussen de wet enerzijds en de
door velen daarin ervaren onrechtvaardigheden anderzijds. Anders gezegd: de
leden van de D66-fractie zijn er reeds lang van overtuigd dat het onverkort
handhaven van de desbetreffende bepalingen in het wetboek van Strafrecht in
strijd is met de ontwikkelingen in het rechtsgevoel die er op neer komen dat
het – onder ander ten gevolge van de ontwikkelingen in de medische wetenschap
en gegeven het feit dat mensen in Nederland en daarbuiten, door onder meer
sociaal-economische en hygiënische omstandigheden, steeds ouder worden –
wenselijk is om ook in de wet te bepalen dat artsen gerechtigd zijn onder
bepaalde omstandigheden hun medewerking te verlenen aan het (doen) beëindigen
van iemands leven en lijden op diens uitdrukkelijk verzoek. De wettelijke
bepalingen tot nu toe op dit terrein geven niet alleen heel weinig rechtszekerheid,
maar houden bovenal een moreel en strafrechtelijk gesanctioneerd oordeel in
ten aanzien van hen die het ultieme verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding
doen: zij vragen artsen om een bij het Wetboek van Strafrecht onder alle omstandigheden
strafbaar gestelde handeling te verrichten; zij vragen dus om actieve deelname
aan een criminele handeling. De leden van de D66 fractie waren echter van
oordeel dat in de situaties waarop het wetsvoorstel ziet, terecht een subtielere
houding wordt voorgesteld, inhoudende dat het recht doen – en actieve
medewerking verlenen aan de authentieke en door een persoon zelf vrijwillig
geuite wens om aan het lijden en leven een einde te maken, een daad van medemenselijkheid
is die op geen enkele wijze een strafrechtelijk gesanctioneerd verbod rechtvaardigde.
Het blijven plakken van het predikaat «crimineel» op dat handelen –
zoals feitelijk bepleit door een aantal organisaties en individuen die zich
in de afgelopen weken daarover tot de Eerste Kamer wendden – stuit,
wat deze leden betreft, indien aan de in het wetsvoorstel genoemde voorwaarden
is voldaan, op ernstige morele bezwaren.Het was de leden van de fractie van D66 opgevallen dat anders dan op grond
van het regeerakkoord kon worden verwacht («Het kabinet neemt hiertoe
(...) het initiatiefvoorstel ongewijzigd over ...») de door de arts
te consulteren onafhankelijke geneeskundige, verplicht is de patiënt
zelf te onderzoeken.Waarom is niet de tekst van het initiatiefvoorstel gevolgd,
waarin is geregeld dat de geconsulteerde arts «de patiënt, indien
een zorgvuldige beoordeling zulks vergt» dient te onderzoeken? Moet
het er na de behandeling in de Tweede Kamer op worden gehouden dat de consulent
weliswaar in beginsel de patiënt dient te bezoeken, maar dat daarvan
in gevallen waarin het bezoeken van de patiënt naar het oordeel van de
geconsulteerde arts geen toegevoegde waarde heeft bij het totstandkomen van
zijn/haar medische oordeel terzake, dan wel in gevallen waarin de spoedeisendheid
van het geval dat op medische gronden niet wenselijk doet zijn, achterwege
kan blijven?De leden van de fracties van RPF/GPV en SGP hadden met belangstelling doch tevens met teleurstelling
van het wetsvoorstel kennis genomen. Ter verklaring van deze teleurstelling
gaven deze leden te kennen dat zij de grootst mogelijke moeite hadden met
het feit dat het wetsvoorstel een strafuitsluitingsgrond (rechtvaardigingsgrond)
formuleert voor een levensdelict, waarbij een bepaalde categorie beroepsbeoefenaren
(artsen) niet langer strafbaar zal zijn voor het doden van een mens.
Daarnaast wezen zij op het feit dat de talrijke door hun geestverwante fracties
in de Tweede Kamer (mede) ingediende of ondersteunde amendementen zijn verworpen.
Niettemin stelden deze leden er prijs op tot een gedachtewisseling met de
bewindslieden te komen, waartoe zij onderstaande vragen en opmerkingen gaarne
aan hun wilden voorleggen.Allereerst vroegen deze leden aandacht voor een aantal vragen die in de
publieke discussie rondom het wetsvoorstel veelvuldig aan de orde zijn.Is het terecht om het wetsvoorstel van 1993 t.a.v. euthanasie te karakteriseren
als «nee, tenzij», en het huidige wetsvoorstel als «ja,
mits»?Is het terecht dat van dit wetsvoorstel wel wordt gezegd dat wat vroeger
als een «misdaad» werd aangemerkt nu als een «weldaad»
wordt gewaardeerd?Wat is de fundamentele grondslag van het wetsvoorstel?Is het wel eens overwogen onderzoek in te stellen naar de gevolgen van
de grote veranderingen in de medische ethiek voor het in stand houden van
voldoende werkers in de gezondheidszorg? Met andere woorden, wordt het mensen
met gewetensbezwaren niet steeds moeilijker gemaakt hun bijdrage aan de gezondheidszorg
te leveren? Welke stappen worden ondernomen om deze leegloop in de gezondheidszorg
te voorkomen? Is het te voorkomen dat met toenemende druk op de gezondheidszorg
eerder bewilligingsverklaringen worden afgegeven, dan bij voldoende zorg?
Zal een klimaat van uiterste zorginspanning nog wel vanzelfsprekend blijven?Hoe is te voorkomen dat de sectoren in de gezondheidszorg zoals verzorging
van demente bejaarden en van ernstig gehandicapten onder druk worden gezet?
Hoe is te voorkomen dat de moeilijk wordende positie van artsen in deze zorg
leidt tot een verdere verruiming van de zorgvuldigheidseisen van «ondraaglijk
lijden»?De leden van genoemde fracties stelden de vraag of de regering een systematische
vergelijking kan geven in welke opzichten de rechtspositie van de arts en
van de patiënt door dit voorstel ten opzichte van de huidige situatie
wordt versterkt. Wiens positie is naar de opvatting van de bewindslieden,
gelet ook op de considerans, het meest versterkt?De leden van SP-fractie hadden met zorg kennis
genomen van het wetsvoorstel.Alvorens enige vragen aan de bewindslieden voor te leggen wensten deze
leden de navolgende algemene opmerkingen te maken. Alhoewel deze leden zeiden
geen moeite te hebben met de uitgangspunten van het euthanasiebeleid van de
afgelopen decennia, inhoudende dat artsen een beroep kunnen doen op de noodsituatie
bij uitzichtloos en ondraaglijk lijden en artsen niet strafrechtelijk vervolg
worden indien zij zorgvuldig hebben gehandeld, hadden zij wel bezwaren tegen
het feit dat de euthanasiecriteria in de praktijk verder worden opgerekt.
Was aanvankelijk euthanasie alleen toegelaten bij uitzichtloos en ondraaglijk
lichamelijk lijden, in het Chabotarrest uit 1994 is de opvatting inzake euthanasie
verruimd tot uitzichtloos psychisch lijden, waarbij de relatie met de stervensfase
is losgelaten, en in het recente rechtbankvonnis inzake Brongersma wordt zelfs
de voorwaarde van psychisch of lichamelijk lijden niet meer nodig geacht.
Deze ontwikkeling vonden deze leden zeer zorgelijk, aangezien het professioneel
oordeel van artsen verdwijnt en het volledige zelfbeschikkingsrecht van de
mensen om zelf het moment van levensbeëindiging te bepalen de overhand
krijgt.Die ontwikkeling bergt grote risico's in zich omdat de vraag naar euthanasie
niet los gezien kan worden van de kwaliteit van de samenleving, van de zorg
en de woon- en leefsituatie van ouderen. Euthanasie is geen louter medische
vraag, maar vooral een vraag naar de omstandigheden waarin mensen
verkeren als ze oud, ziek en hulpbehoevend zijn. Anders gezegd: de mate van
zorgverlening, aandacht en waardering die ouderen in de ruime zin van het
woord ondervinden, kan grote invloed hebben op de vraag naar euthanasie. Een
maatschappij die wel het recht op levens-beëindiging kent, maar niet
recht op een in alle opzichten menswaardig bestaan, bevindt zich op gevaarlijk
terrein. Immers dan kan de vraag naar euthanasie ingegeven worden door zowel
wachtlijsten en tekorten als ook door het gevoel van overbodigheid, eenzaamheid
en niet meer mee te tellen. Oftewel: hoe vrij zijn zieke, hulpbehoevende,
afhankelijke ouderen nog in het bepalen van hun besluit tot wel of geen euthanasie?Hoe oordelen de bewindslieden over de opvatting van mevrouw H. Dupuis,
in het artikel «Euthanasie, een tolerantieprobleem», gepubliceerd
Relevant januari 2001, dat de keuze voor euthanasie – in de zin van
een actieve bekorting van (het laatste deel van) het leven – een keuze
is waarover de overheid geen mening behoort te hebben?2. Reikwijdte van het wetsvoorstelArtikel 8 van het wetsvoorstel bepaalt dat de toetsingscommissie beoordeelt
of de arts die levensbeëindiging op verzoek heeft toegepast of hulp bij
zelfdoding heeft verleend, heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidsvereisten.
De leden van deCDA-fractie zeiden het met het
kabinet eens te zijn over het belang van adequate palliatieve zorg die in
voorkomende gevallen – zoals ook het kabinet erkent – de vraag
om euthanasie of hulp bij zelfdoding kan voorkomen of wegnemen. Om die reden
zeiden de leden hier aan het woord bij de beoordeling door de commissie zeer
te hechten aan structurele en specifieke aandacht aan het aanbod van palliatieve
zorg dat vereist is in het kader van artikel 2, eerste lid, onder d. Delen
de bewindslieden deze mening? Zo ja, hoe kan er zorg voor worden gedragen
dat dit aandachtspunt bij de beoordeling alsook in het uiteindelijke oordeel
een eigen plaats krijgt?De leden van de CDA-fractie hadden begrepen dat met het beredeneerd verslag
van de behandelend arts het verslag van de consulent zou worden meegezonden
naar de commissie. Is de indruk juist dat vereist is dat het schriftelijk
verslag van laatstgenoemde meegezonden wordt? Zo nee, kan worden toegelicht
waarom zulks, gelet op een optimaal zorgvuldige beoordeling, niet wenselijk
is?De leden van de CDA-fractie vroegen zich af wat de status is van de mondelinge
toelichting op het oordeel die de commissie op grond van artikel 9, vierde
lid van het wetsvoorstel tegenover de arts kan geven. Is het de bedoeling
dat van een dergelijke bijeenkomst – die toch in de praktijk snel het
karakter zal hebben van een uitwisseling van opvattingen en gedachten –
een verslag wordt gemaakt? Behoort de inhoud van het daar besprokene ook tot
de informatie die de commissie volgens artikel 10 verplicht is aan de officier
van justitie te verstrekken? Is het denkbaar, dat zo'n bijeenkomst ter toelichting
van het oordeel van de commissie plaatsvindt op een moment, dat al aangifte
is gedaan bij de officier van justitie betreffende hetzelfde geval, respectievelijk
door de officier van justitie al is besloten op grond van een dergelijke aangifte
een opsporingsonderzoek te laten verrichten? Hoe verhoudt zich dit dan tot
de cautie-regeling in het Wetboek van Strafvordering en de rechten van de
arts – die dan immers ook tevens verdachte is – op rechtsbijstand
tijdens het opsporingsonderzoek en eventueel het gerechtelijk vooronderzoek?Doen deze vragen zich niet in meer algemene zin voor, indien voor afronding
van het onderzoek door de commissie een aangifte is gedaan, respectievelijk
door de officier van justitie is besloten om een opsporingsonderzoek te doen
plaatsvinden of een gerechtelijk vooronderzoek te vorderen? Hoe
verhoudt zich in die situatie het onderzoek door de commissie tot het opsporingsonderzoek
c.q. gerechtelijk vooronderzoek? Kan dit ook wel van de consulent in de zin
van artikel 8, derde lid gevraagd worden?Naar aanleiding van hetgeen omtrent de positie van de familie of andere
naasten is vermeld op blz. 68 van de nota naar aanleiding van het verslag
(Kamerstukken II, 26 691, nr.6), vroegen de leden van de CDA-fractie
of de familie van de patiënt ook de bevoegdheid heeft om haar zienswijze
naar voren te brengen bij de toetsingscommissie. Blijkens de nota naar aanleiding
van het verslag zullen ook mededelingen door de arts in zijn beredeneerd verslag
worden gedaan omtrent hetgeen de familie hem heeft meegedeeld of heeft laten
blijken. Op welke wijze kunnen leden van de familie controle uitoefenen op
hetgeen omtrent hun rol of informatie in het verslag wordt opgenomen?De leden hier aan het woord constateerden dat de bewindslieden uitgaan
van een context waarbij de vraag om euthanasie aan de orde komt in de relatie
arts/patiënt en mogelijk ook die van familieleden of anderen die als
vertrouwenspersoon van de patiënt kunnen worden beschouwd. Uitgegaan
wordt van een arts die het ziekteverloop heeft meegemaakt en/of de sociale
context van de patiënt kent (en niet ad-hoc aan het ziektebed wordt geroepen).
Voornoemde leden zeiden aan dit uitgangspunt te hechten. Om die reden vroegen
zij zich af, of geregistreerd wordt bij de toetsingscommissies welke arts
en welke consulent telkenmale bij euthanasie en hulp bij zelfdoding betrokken
zijn teneinde aan dit uitgangspunt te kunnen toetsen. Wordt zulk een registratie –
zo deze er niet zou zijn – ook wenselijk geacht? Delen de bewindslieden
de mening van de leden van de CDA-fractie dat de vijf toetsingscommissies
inzicht moeten kunnen hebben in de registratiegegevens over het hele land?
Kunnen inlichtingen op grond van een dergelijke registratie worden beschouwd
als inlichtingen in de zin van artikel 10 van het wetsvoorstel?De leden van de VVD-fractie waren het eens
met de opvatting dat beslissingen inzake euthanasie door de arts volledig
toetsbaar moeten zijn, zowel medisch, ethisch als juridisch. Zij stelden vast
dat met de definitieve verankering van aparte toetsingscommissies er vele
vormen van toetsing en toezicht ontstaan: 5 regionale toetsingscommissies,
de inspectie, het openbaar ministerie en de medische tuchtcolleges. Had niet
met twee toetsingsprocedures – één medisch-ethische en
één juridische – kunnen worden volstaan? Wat gebeurt er
als de toetsingscommissie unaniem tot een positief oordeel komt en de officier
van justitie om hem moverende redenen toch vervolging instelt?De leden van de PvdA-fractie merkten op dat
bij de regeling van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
twee belangrijke waarden, die beide bescherming en eerbiediging door de overheid
verdienen, aan de orde zijn. Enerzijds het recht op leven en anderzijds zelfbeschikking.
Euthanasie is alleen aanvaardbaar, als gewaarborgd is, dat deze slechts plaats
vindt, als degene die het aangaat zulks uitdrukkelijk en weloverwogen wil.
Bestaat deze waarborg onder de voorgestelde regeling voor iedereen, ook voor
de zwakkeren, zoals ouderen en gehandicapten? Willen de bewindslieden gemotiveerd
uitleggen, wat zij hiervan vinden?Anderzijds zouden de leden van de PvdA-fractie graag een toelichting zien
op de visie van het kabinet met betrekking tot het recht op zelfbeschikking.
Hoe ziet het kabinetde rol van de overheid in situaties, waar een individu
uitdrukkelijk ervoor kiest te sterven. Waarom ziet de regering hier een rol
voor de overheid, afgezien van het waarborgen, dat de wens geheel vrijwillig
en volledig geïnformeerd is gevormd en dat de levensbeëindiging
op verantwoorde wijze plaats vindt. Met andere woorden, waarom is meer dan
de wil en de wilsbekwaamheid relevant? De leden van de PvdA-fractie achtten het voorts van belang, dat gewaarborgd
is, dat in de praktijk de omstandigheden in de gezondheidszorg zo zijn en
blijven, dat de keuzen die aan de orde zijn in vrijheid gemaakt kunnen worden.
Dat betekent enerzijds, dat niemand zich gedwongen ziet om voor euthanasie
te kiezen, omdat hij of zij onvoldoende zorg krijgt. Het betekent anderzijds,
dat voor diegenen die wel euthanasie willen en die vallen onder de criteria
van het wetsvoorstel ook de mogelijkheid moet bestaan om hun verzoek ingewilligd
te zien, eventueel door een adequate verwijzing. Aan dit laatste ontbreekt
het wel eens, zo hadden de leden van de PvdA-fractie begrepen. Kan uiteengezet
worden of en hoe aan deze waarborgen voldaan is?De leden van de PvdA-fractie wilden voorts nog ingaan op de vraag in hoeverre
voldoende inzicht in en controle op de praktijk rondom euthanasie bestaat.
Al eerder (in verband met de behandeling van de voorstellen tot het instellen
van de regionale toetsingscommissies – kamernummer 23 877, voorlopig
verslag Eerste Kamer en plenaire behandeling) hadden zij aangegeven een en
ander van groot belang te vinden. Bij de plenaire behandeling op 21 april
1998 heeft over dit onderwerp een uitvoerige discussie plaats gevonden in
deze kamer. Daarbij is namens de PvdA-fractie in overweging gegeven direct
te beginnen met een serieuze evaluatie van het functioneren van de toetsingscommissies.
Door de toenmalig minister van Justitie is opgemerkt, dat zij dit een goede
suggestie vond en toegezegd, dat het kabinet er over zou nadenken hoe dit
gedaan kon worden en of het wat systematischer gedaan kan worden, dan oorspronkelijk
het idee van het kabinet was, meteen na het instellen van de commissies. De
indruk bestaat, dat er in de tussenliggende bijna drie jaar met een dergelijke
evaluatie zelfs geen begin is gemaakt. Wat heeft het kabinet gedaan om aan
de gedane toezegging tegemoet te komen? Wat is in grote lijnen de inhoud van
het onderzoeksvoorstel, dat er nu ligt? Hoe is de onafhankelijkheid van dit
onderzoek gewaarborgd, zodat ook gegevens die mogelijk niet direct politiek
welkom zijn voor de beleidsplannen van het kabinet boven tafel kunnen komen?In aansluiting op deze vragen zouden deze leden ook graag vernemen hoe
het op dit moment staat met het aantal meldingen en de meldingsfrequentie
voorzover dat zonder degelijk onderzoek kan worden nagegaan. Heeft het bestaan
van de toetsingscommissies geleid tot een toename van het aantal meldingen
en de meldingsfrequentie, zoals werd gehoopt bij het instellen daarvan?De leden van de PvdA-fractie vroegen zich, in aansluiting hierop, af of
het opportuun is de toetsingscommissies nu neer te leggen in de wet, zonder
dat een behoorlijke onafhankelijke evaluatie heeft plaats gehad van het functioneren
van de toetsingscommissies. Is overwogen, wat te doen, als de uitkomst van
deze evaluatie is, dat de toetsingscommissies niet de beoogde effecten (bijv.
kwaliteitsborging, verhoging van de meldingsbereidheid) hebben gehad?De leden van de fracties van RPF/GPV en SGP hadden een aantal vragen met betrekking tot het zelfbeschikkingsrecht
van patiënten.Indien dit de «zelfbeschikking» van de patiënt is, welke
grenzen worden daaraan gesteld en op welke gronden? Hoe verhoudt deze «zelfbeschikking»
zich ten opzichte van de verantwoordelijkheid van de arts? Indien het niet
de «zelfbeschikking» is, wat is dan de grond voor de opheffing
van de strafbaarheid?Met andere woorden, zijn de voorgestelde zorgvuldigheidscriteria waaraan
voldaan moet worden onomstotelijk of onbetwijfelbaar vast te stellen en hoe
dan?Is het mogelijk dat aan de criteria in de toekomst alsnog andere zullen
worden toegevoegd? Welk verweer hebben de bewindslieden tegen het argument dat niet de «zelfbeschikking»
van de patiënt de grondslag van het wetsvoorstel is, maar uiteindelijk
het «inzicht van de arts met betrekking tot het lijden van de patiënt»?Hoe moet dit wetsvoorstel gezien worden in het licht van de praktijk van
een groot aantal gevallen van euthanasie bij wilsonbekwamen, zoals dat destijds
door commissie Remmelink uit onderzoek bleek? Wie toetst hier de praktijk
de zogenaamde toetsingscommissie of het OM?Welke objectieve en subjectieve criteria worden toegepast bij wilsonbekwamen
met een wilsverklaring?Waarom heeft het kabinet niet in navolging van het buitenland gekozen
voor versterking van palliatieve zorg en voor terugdringing van de vraag naar
actieve euthanasie?Is het geoorloofd dat euthanasie of hulp bij zelfdoding in plaats komt
van palliatieve zorg?Welke verweer hebben de bewindslieden tegen het vaak genoemde bezwaar
tegen het wetsvoorstel dat het inhoudelijk geen weerstand biedt tegen «het
hellende vlak»?Hoe kan dan sprake zijn van een «medisch oordeel» van de zogenaamde
toetsingscommissie bij melding van euthanasie of hulp bij zelfdoding? Wat
is het verschil tussen een normaal en niet normaal medisch oordeel inzake
euthanasie?Is het voldoen aan alle voorwaarden van zorgvuldigheid
constitutief voor het vervallen van de strafbaarheid?Waarom hoeft de bewilligingsverklaring in alle gevallen schriftelijk te
worden vastgelegd?Is het toegestaan euthanasie toe te passen op dementerende bejaarden?Welke maatregelen worden genomen om het ethos van artsen hoog te houden?Welke maatregelen worden genomen richting patiënten die hun arts
wantrouwen vanwege het bekend worden van zijn medewerking aan euthanasie?Welke maatregelen worden overwogen om de weerstand van de arts te vergroten
tegen druk vanuit de omgeving (erfgenamen, pensioenfondsen, verzekeringsmaatschappijen)
om op grond van «ondraaglijk» lijden euthanasie toe te passen?De leden van de SP-fractie stelden vast dat
juist in de afgelopen jaren er grote, hardnekkige achterstanden zijn ontstaan
waar het gaat om tijdige, passende en toereikende hulp voor zieke en behoeftige
ouderen, zeker indien deze ouderen niet over voldoende middelen beschikken,
hetgeen vaak het geval is. Zolang die toestanden bestaan, toestanden die zonder
meer van invloed kunnen zijn en zijn op de vraag naar euthanasie, zeiden de
leden van de SP-fractie tegenstander te zijn van de in het wetsvoorstel voorgestane
verruiming van euthanasie. Deze leden hielden daarbij vast aan het uitgangspunt
dat er sprake moet zijn van uitzichtloos en ondraaglijk lichamelijk lijden.Derhalve wensten zij van de bewindslieden graag het antwoord te vernemen
op de volgende vragen:Zijn de bewindslieden het met de leden van de SP-fractie eens dat er aanzienlijke
achterstanden en tekorten bestaan in de ouderenzorg, de verpleeghuizen en
de palliatieve zorgverlening? Zo ja, delen de bewindslieden de mening van
deze leden dat deze achterstanden en tekorten essentiële invloed uitoefenen
op de vraag naar euthanasie? Zo nee, waarom niet?Zijn de bewindslieden bereid om eerst de nodige maatregelen te nemen om
genoemde achterstanden en tekorten weg te werken en daarvoor de benodigde
middelen te verschaffen? Zo nee, waarom niet?Hoe luidt het oordeel van de bewindslieden t.a.v. het standpunt zoals
de NVVE dat onder meer verwoordt in haar brief aan de leden van
de Eerste Kamer d.d. 18 januari jl. nl. dat de «patiënt»
uit het wetsvoorstel de verzoeker is en dat het niet relevant is of deze persoon
ziek is of niet?Delen de bewindslieden het oordeel van deze leden dat goede palliatieve
zorg het aantal euthanasieverzoeken doet afnemen? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, waarom zijn zij dan niet bereid het voorstel om te komen tot palliatieve
supportteams te ondersteunen?Zijn de bewindslieden het in dat verband met deze leden eens dat ook hier
geldt dat preventie de voorkeur verdient, dat waar mogelijk voorkomen moet
worden dat de betrokkene om euthanasie verzoekt? Delen de bewindslieden de
opvatting van deze leden dat de meeste euthanasievragen hulpvragen zijn die
feitelijk een gebrek aan palliatieve zorg maskeren? Zo nee, waarom niet?Welke argumenten zijn er naar het oordeel van de bewindslieden om palliatieve
consultatie voorafgaande aan euthanasie niet verplicht te stellen?Hoe zien de bewindslieden de verhouding tussen de toetsingscommissies
enerzijds en het OM anderzijds nu in het wetsvoorstel de mogelijkheid van
strafbaarheid weliswaar wordt gehandhaafd, maar de toetsingscommissies door
hun bevoegdheden de mogelijkheid krijgen om te beslissen of een arts zorgvuldig
heeft gehandeld en alleen indien dat volgens de commissies niet het geval
is, de commissies zulks melden aan het OM?Zijn de bewindslieden het met deze leden eens dat daarmee in feite een
situatie wordt geschapen waarin de toetsingscommissies de taak en de rol van
het OM overnemen? Zo ja, wordt dat een wenselijke situatie geacht en waarom?Op grond van welke argumenten zijn de bewindslieden tot het oordeel gekomen
dat het instellen van adviescommissies met een zwaarwegend advies aan het
OM – waarbij de uiteindelijke beoordeling altijd in handen blijft van
het OM – niet tot het gewenste resultaat zou kunnen leiden?Waarop is in concreto de verwachting van de bewindslieden gebaseerd dat
de meldingsbereidheid van artsen alleen maar substantieel zal toenemen indien
de toetsingscommissies in plaats van het OM gaan beslissen of de arts zorgvuldig
heeft gehandeld of niet?Beschikken zij over aanwijzingen of bewijzen dat adviescommissies met
zwaarwegend advies aan het OM niet tot een vergelijkbaar resultaat kunnen
leiden?Hoe oordelen de bewindslieden over de door de NVVE in dezelfde brief geuite
wens dat er meer duidelijkheid komt over de reikwijdte van het zgn. Schoonheim-criterium
en de stelling van de NVVE dienaangaande dat op dit moment het bereik van
het criterium ernstig beperkt zou zijn omdat het alleen maar van toepassing
zou zijn op patiënten met Alzheimer?Het lid van de fractie van OSF wilde nog een
enkele vraag aan de bewindslieden voorleggen.Wat is de reden dat er pas na de levensbeëindiging
op verzoek een toetsingscommissie wordt ingeschakeld? Legt dit niet onnodig
veel druk op de schouders van de behandelend arts? Is niet elk leven dat beëindigd
wordt waarbij achteraf een inschattingsfout of een onzorgvuldigheid is gebleken
er één te veel? Is het daarom niet wenselijk om de in de toetsingscommissie
beschikbare expertisevoorafgaand aan een besluit
over levensbeëindiging op verzoek te benutten?In hoeverre zal – naast de medische expertise – het eigen
normenen waardenstelsel van de behandelend arts een rol spelen bij het al
dan niet inwilligen van ene verzoek tot levensbeëindiging? Kan men gezien
de reële mogelijkheid dat verschillende artsen over dezelfde casus verschillend
zullen oordelen nog wel spreken van voldoende objectiviteit? 3. Betekenis van de bijzondere strafuitsluitingsgrond.In situaties van levensmoeheid zal geen sprake zijn, aldus de leden van
de CDA-fractie, van toetsing door een adviescommissie
en zal de arts bij inwilliging van een dergelijk verzoek een beroep moeten
doen op artikel 40 van het Wetboek van Strafrecht. De jurisprudentievorming
bij euthanasie op grond van dit wetsartikel heeft geleid tot codificering
daarvan in het voorliggende wetsvoorstel. Indien het Gerechtshof – en
wellicht uiteindelijk de Hoge Raad – artikel 40 Sr in de zaak-Brongersma
van toepassing acht, leidt dit dan tot aanpassing van het voorliggende wetsvoorstel
of van verruiming van de werkingssfeer? De leden hier aan het woord zeiden
zeer te hechten aan een visie van de bewindslieden op het omgaan met uitspraken
van rechterlijke colleges en het codificeren daarvan op het onderhavige terrein.
Kan die visie worden gegeven? Erkent het kabinet dat juist in rechtszaken
met betrekking tot euthanasie en hulp bij zelfdoding de concrete situatie
van groot gewicht is voor het de rechterlijke uitspraak? Is het kabinet het
met deze leden eens dat het feit, dat door rechterlijke colleges toetsingscriteria
worden geformuleerd nog niet impliceert dat deze zonder meer kunnen worden
verheven tot wettelijke criteria? Waarin zien de bewindslieden de eigen verantwoordelijkheid
van de wetgever? Wordt de rechterlijke macht niet in de rol gedrongen van
wetgever gelet op het gewicht dat de wetgever tot nu toe toekent aan uitspraken
van rechterlijke colleges in individuele gevallen? Waar zou de wetgever op
het onderhavige gebied kunnen of zelfs moeten afwijken van rechterlijke oordelen?
Welke criteria zullen daarbij thans en in de naaste toekomst worden gehanteerd?De leden van de CDA-fractie hadden, evenals de Raad van State, grote bezwaren
tegen het op afstand zetten van het Openbaar Ministerie. De stelling van de
minister van Justitie dat dit het vervolgingsmonopolie van het OM niet aantast,
kwam op hen bijzonder gekunsteld over. Bevestigd kan worden dat geen enkele
andere instantie dan het OM bevoegd blijft tot vervolging over te gaan. Ook
constateren de leden van de CDA-fractie dat via de weg van aangifte bij het
OM of melding van ernstige onregelmatigheden door de lijkschouwer het OM maatregelen
kan nemen. Is de minister van Justitie het met de leden van de CDA-fractie
eens dat het voorgaande niet afdoet aan het feit dat, waar de toetsingscommissie
een positief oordeel geeft over het handelen van de arts, het OM de facto
geen redelijke vermoeden van een strafbaar feit meer kan constateren? Impliceert
dit dan niet dat, nu dit laatste ook niet de bedoeling van het wetsvoorstel
is, het OM op dit punt de facto de bevoegdheid is ontnomen? Is de minister
van Justitie het met deze leden eens dat de stelling, dat het vervolgingsmonopolie
van het OM formeel niet wordt aangetast maar het OM – in de woorden
van de minister – wel op afstand wordt gezet, niet geloofwaardig is
vanuit het uitgangspunt dat gehecht moet worden aan een serieuze invulling
van de verantwoordelijkheid van het OM?In het kader van de discussie over het omgaan met onvolkomenheden bij
het voldoen aan de zorgvuldigheidseisen stelde de minister van Justitie uiteindelijk
dat de toetsingscommissie deze onvolkomenheden mocht wegen en ondanks de aanwezigheid
ervan tot een positief oordeel kon komen. Daardoor zal het OM, zo constateren
de leden van de CDA-fractie, niet toekomen aan een eigen afweging met betrekking
tot de geconstateerde onvolkomenheden hoewel de zorgvuldigheidseisen een wettelijke
voorwaarde zijn voor straffeloosheid van de arts. De minister stelt in dit
verband dat de toetsingscommissie niet uitsluitend medisch toetst. Echter,
in het kader van de discussie over de vraag of de toetsingscommissie niet
de rol van het OM overneemt, stelde de minister van Justitie dat de toetsingscommissie
wél uitsluitend medisch toetst. Geconfronteerd met deze
tegenstrijdigheden was de mening van de minister vervolgens dat het niet uitsluitend
om een medisch noch uitsluitend om een juridisch oordeel gaat. De leden van
de CDA-fractie vroegen de minister van Justitie of deze zich kan voorstellen
dat een en ander allesbehalve overtuigend overkomt. Kan de minister hierop
reageren? Kan worden toegelicht waarom, kennelijk afhankelijk van de invalshoek
die wordt gehanteerd, tot drie maal toe een geheel ander antwoord is gegeven
op vragen over essentiële onderdelen van het wetsvoorstel? Kan de minister
duidelijkheid bieden over het karakter van de toets van de commissie? Kan
worden toegelicht waarom een jurist voorzitter dient te zijn?Met betrekking tot het OM hadden de leden van de CDA-fractie nog de volgende
vragen. Moet de officier van justitie, respectievelijk de politie, alvorens
het opsporingsonderzoek te starten – of een gerechtelijk vooronderzoek
te vorderen – wachten op het advies van de toetsingscommissie? Conform
het wetsvoorstel zullen voor de arts positieve oordelen van de commissie niet
worden gemeld aan het OM. Zijn de bewindslieden het met de leden van de CDA-fractie
eens, dat dan onduidelijk wordt wanneer de redelijke termijn van artikel 6
EVRM kan gaan lopen? Is het denkbaar, dat een beroep gedaan zal worden op
artikel 6 EVRM in het geval bijvoorbeeld een jaar na een voor de arts positief
oordeel alsnog een aangifte is gedaan bij de officier van justitie en deze
vervolgens meer dan twee jaar na dat positieve oordeel besluit tot vervolging?De in artikel 2, eerste lid, opgenomen zorgvuldigheidseisen vormen naast
de meldingsplicht voorwaarden voor strafuitsluiting. Zijn de bewindslieden
het eens met de leden van de CDA-fractie dat om die reden en ter wille van
de geloofwaardigheid van hetgeen de regering met het onderhavige wetsvoorstel
voorstaat deze zorgvuldigheidseisen zeer serieus moeten worden genomen? Kan
nader worden beargumenteerd waarom een toetsingscommissie de ruimte krijgt
om ondanks onvolkomenheden bij het voldoen aan de zorgvuldigheidseisen toch
tot een positief oordeel te komen? Waar biedt de wettekst deze ruimte? Kunnen
argumenten worden gegeven tegen een constructie waarin de toetsingscommissie
zich strikt baseert op de wettekst en bij enige onvolkomenheid tot een negatief
oordeel komt, maar in de overwegingen het gewicht van de onvolkomenheid een
zodanige plaats geeft dat dit het OM niet kan ontgaan bij de justitiële
toets? Kan worden bevestigd dat in dat geval de vrijheid van OM en inspectie
onaangetast blijft om geen enkele maatregel te nemen? Worden in de hierboven
voorgestelde constructie de verschillende verantwoordelijkheden van commissie,
OM en inspectie niet veel meer recht gedaan?De leden van de CDA-fractie constateerden dat de minister van Justitie
tijdens de behandeling van het wetsvoorstel in de Tweede Kamer aanvankelijk
de stelling betrok dat de regionale toetsingscommissie, ondanks een kleine
onvolkomenheid bij een van de zorgvuldigheidseisen, alles wegende tot een
positief oordeel zou kunnen komen maar dat dit oordeel desalniettemin naar
het Openbaar Ministerie of de inspectie voor de Gezondheidszorg zou moeten
worden gezonden. Afgezien van het feit dat zij grote vraagtekens hebben bij
het op afstand zetten van het OM als zodanig, konden de leden hier aan het
woord deze gedachtegang volgen vanuit de verantwoordelijkheid van OM en inspectie.
Kan de minister van Justitie toelichten waarom hij naderhand van mening is
veranderd (Handelingen II, 2000–2001, nr. 27, blz. 2250)?Als sprake is van een zodanige kleine onvolkomenheid bij het naleven van
de zorgvuldigheidseisen dat dit een positief oordeel van de commissie niet
in de weg kan staan, ligt het dan niet in de rede dat het OM seponeert en
de inspectie evenmin verdere maatregelen neemt? Als sprake is van een
grotere onvolkomenheid, vindt de minister het dan niet voor de hand liggen
dat de commissie tot een negatief oordeel komt en dit zendt naar OM en inspectie?In het kader van het voorgaande stelde de minister van Justitie dat de
toetsingscommissie niet uitsluitend medisch toetst. In het kader van een ander
discussiepunt, namelijk over de vraag of de toetsingscommissie niet de rol
van het OM overneemt, stelde hij dat de toetsingscommissie wél alleen
medisch toetst. Geconfronteerd met deze tegenstrijdigheid was de mening van
de minister dat het niet uitsluitend om een medisch noch uitsluitend om een
juridisch oordeel gaat. De leden van de CDA-fractie vroegen de minister van
Justitie thans duidelijkheid terzake te geven.De leden van de PvdA-fractie constateerden
dat dit wetsvoorstel in hoofdzaak een codificatie van de bestaande jurisprudentie
beoogt te zijn. Op zichzelf leidt dit tot grotere juridische en principiële
zuiverheid. Zij vroegen zich af of dit in de praktijk ook tot verbeteringen
zal leiden. Zal de wet daadwerkelijk bijdragen tot een betere controleerbaarheid
van de praktijk? En zal de wet er daadwerkelijk toe bijdragen dat meer dan
voorheen euthanasie zorgvuldig geschiedt? Valt te verwachten, dat meer dan
voorheen alleen gerechtvaardigde verzoeken en ook alle gerechtvaardigde verzoeken
worden gehonoreerd? Deze leden ontvingen graag een gemotiveerd antwoord op
deze vragen.De leden van de PvdA-fractie hadden geconstateerd, dat de minister van
Justitie in de Tweede Kamer verschillende antwoorden heeft gegeven op de vraag
of elk geval waarin strikt gesproken niet voldaan is aan alle zorgvuldigheidseisen
van art.2 door de toetsingscommissies moet worden gemeld aan het OM. De leden
van deze fractie zeiden er van uit te gaan, dat de eindconclusie van het kabinet
is hetgeen de minister van Justitie heeft verklaard in tweede termijn, zie
Handelingen II, 2000–2001, nr. 27, blz. 2250. Deze verklaring komt erop
neer, dat de commissie beoordeelt of het handelen van de arts zorgvuldig is
geweest. Daarbij is zij verplicht zich te houden aan de betekenis die aan
bepaalde zorgvuldigheidseisen wordt toegekend in jurisprudentie en binnen
de medische normering. Als het gaat om kleinere onvolkomenheden (waarbij met
name een paar voorbeelden op het gebied van de consultatie zijn genoemd) kan
de commissie oordelen, dat er desalniettemin sprake is van zorgvuldig handelen
en is zij niet verplicht het OM in te schakelen. Is dit inderdaad de eindconclusie?
De leden van de PvdA-fractie waren het niet noodzakelijkerwijs oneens met
dit standpunt. Zij vroegen zich wel af, waarom de woorden van de wet niet
duidelijker aangeven, dat in dit soort gevallen sprake kan zijn van zorgvuldig
handelen. Kunnen de bewindslieden dit uitleggen?De leden van de PvdA-fractie hadden vervolgens nog vragen over de overeenstemming
tussen het wetsvoorstel en de jurisprudentie die dit voorstel beoogt te codificeren.In dit verband verwezen deze leden naar een schrijven van de NVVE van
18 januari 2001 en een gelijkluidend schrijven van de Vereniging van Huntington1 waarin twee punten aan de orde worden gesteld(kort gezegd:
verhouding tot het Chabot- en het Schoonheim arrest). Graag vernamen zij de
reactie van de bewindslieden op deze punten.Het heeft de leden van de fractie van GroenLinks
teleurgesteld dat de bewindslieden zich erg terughoudend hebben opgesteld
in de discussie over levensbeëindigend handelen bij hoogbejaarden die
lijden onder een als zinloos ervaren, door gebreken geplaagd en door afhankelijkheid
of eenzaamheid gekenmerkt bestaan. Kan in dit verband in de eerste plaats
nog eens wat preciezer worden geduid waarom de bewindslieden van mening zijn
dat het openbaar minister niet mocht berusten in het vonnis van
de Rechtbank te Haarlem in de zaak-Brongersma? Bevestigen de bewindslieden
dat uitzichtloos lijden niet alleen door een onbehandelbare ziekte kan worden
geconstitueerd, maar ook door een combinatie van gebreken en fysiek klachten,
uitval van vermogens en verlies van vaardigheden, tezamen leidend tot een
totaal verlies van levenszin? Erkennen zijn dat termen als «klaar-met-leven»
of«levensmoe» tekort schieten als aanduiding voor het lijden dat
zich in dit soort situaties manifesteert? Hoe verhoudt zich de uitspraak van
het kabinet, bij herhaling gedaan, dat voor toepassing van het criterium uitzichtloos
en ondraaglijk lijden sprake moet zijn van ziekte, tot de Chabot-casus, waarin
in ieder geval door de arts zelf werd benadrukt dat er juist geen sprake was
van ziekte maar van totaal verlies van levenszin?Op de valreep van de behandeling van dit wetsvoorstel in de Tweede Kamer
heeft het kabinet aangegeven dat een maatschappelijk debat wenselijk zou zijn
over de «pil van Drion». Waar de leden van de GroenLinks-fractie
de indruk hebben dat de pil van Drion al bij velen onderwerp van meningsvorming
is geweest, hadden zij er de voorkeur aan gegeven dat deze discussie bij het
onderhavige wetsvoorstel was betrokken. Is indertijd overwogen dat debat vooraf
te laten gaan aan de opstelling van dit wetsvoorstel? Ziet het kabinet voor
zichzelf een rol weggelegd bij het alsnog entameren van dat debat?De leden van de fractie van GroenLinks zeiden te hechten aan het uitgangspunt
dat een patiënt een bepaalde behandeling mag weigeren. Hadden zij goed
begrepen dat zo'n weigering voor de beoordeling van het criterium uitzichtloos
en ondraaglijk lijden verschil uitmaakt, naar gelang het genezend handelen
met een redelijk perspectief betreft of pijn- en symptoombestrijdend optreden?
Kan dat verschil eens nader worden onderbouwd in relatie tot de vrijheid van
de patiënt een behandeling te weigeren alsmede tot de visie die de Hoge
Raad in het Schoonheim-arrest heeft neergelegd? Hoe dient een arts zich naar
de visie van de bewindslieden op te stellen indien er voor een patiënt
nog wel een behandeling denkbaar is die een redelijk perspectief op genezing
biedt, maar waarbij de patiënt die behandeling vrijwillig en weloverwogen
afwijst, waardoor het lijden vervolgens als uitzichtloos en ondraaglijk moet
worden aangemerkt?Van verschillende kanten, o.a. door de NVVE en de Vereniging van Huntington
zijn de leden van de fractie van GroenLinks erop gewezen dat bij de behandeling
in de Tweede Kamer een sterke koppeling is aangebracht tussen de Schoonheim-criteria
(«vrees voor verdergaande ontluistering of de kans niet meer op waardige
wijze te kunnen sterven») en de ziekte van Alzheimer. Naar de mening
van de leden van de fractie van GroenLinks mag dit geen unieke koppeling worden.
Ook bij andere ernstige progressieve aandoeningen kunnen betrokkenen lijden
onder de vrees voor verdere aftakeling of het vooruitzicht niet op waardige
wijze te kunnen sterven. Onderschrijven de bewindslieden die stelling en kan
zij bevestigen dat de Schoonheimcriteria niet slechts van toepassing zijn
bij een bepaald ziektebeeld?Na kennisname van de Handelingen van de Tweede Kamer was het de leden
van de fractie van GroenLinks vanwege de ambiguïteit van enkele in het
plenaire debat gemaakte opmerkingen niet helemaal duidelijk meer wanneer het
Openbaar Ministerie nu precies wel of niet tot vervolging kan overgaan. Kan
worden bevestigd dat het Openbaar Ministerie geen daden van vervolging kan
verrichten indien de toetsingscommissie tot het oordeel is gekomen dat een
arts zorgvuldig heeft gehandeld, tenzij een derde een gemotiveerd verzoek
om vervolging heeft ingediend? De was de leden van de fractie van D66 opgevallen
dat in het debat over het Schoonheim-arrest eveneens op niet geheel eenduidige
wijze is gesproken.Uit dat arrest vloeit voort dat onder «ondraaglijk
lijden» ook valt «de vrees voor verdergaande ontluistering en
de kans om niet meer waardig te kunnen sterven». Uit de parlementaire
behandeling van het voorliggende wetsvoorstel blijkt dat de bewindslieden
het weliswaar niet nodig oordeelden om deze explicitering van «ondraaglijk
lijden» in de wettekst zelve op te nemen, niet omdat zij het daarmee
oneens waren, maar omdat zij meenden dat die explicitering geacht moest worden
reeds onder «ondraaglijk lijden»te vallen. De leden van de fractie
van D66 vroegen – wellicht ten overvloede – of hun weergave van
de parlementaire behandeling zoals hierboven weergegeven, juist is? Anders
gezegd: staat dus onomstotelijk vast dat de vrees voor verdergaande ontluistering
en de kans om niet meer waardig te kunnen sterven, kan leiden tot de conclusie
dat sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden? En zo ja, is het dan
niet ook voor de hand liggend dat daarmee tenminste impliciet («verdergaande
ontluistering» en «waardig kunnen sterven») in het «ondraaglijk
lijden» een link gelegd blijft worden naar een «medische setting»,
waarin ruimte is voor de» concrete omstandigheden van het geval»,
zoals de minister van Justitie het in zijn inbreng in het wetgevingsoverleg
op blz. 59, kolom 2, zei?Op dit punt wilden de leden van de D66 fractie voor alle zekerheid ook
nog graag vastgesteld zien dat, waar in datzelfde kader in het debat in de
Tweede Kamer concreet stilgestaan is bij de ziekte van Alzheimer, daarin geen
beperking bedoelt te worden gelegd t.a.v. ziektebeelden die ook zouden kunnen
vallen onder «vrees voor verdergaande ontluistering? Immers, in reactie
op een opmerking dat het toch niet de bedoeling van de minister van VWS kon
zijn om dat uit te sluiten of in te perken, antwoordt de minister van VWS
op blz. 2256, kolom 2 , van het debat op 23–11–2000, op ondubbelzinnige
wijze met: «Nee,..»De leden van de fracties van RPF/GPV en SGP stelden de vraag of het wetsvoorstel wel rijp geacht
kan worden voor parlementaire afhandeling. Zij wezen daartoe op het feit dat
nog tenminste een tweetal onderzoeken moet plaatsvinden: Een nader onderzoek
naar de werkwijze en het functioneren van de toetsingscommissies en een onderzoek
naar de rol die de verpleegkundige kan innemen in het proces van besluitvorming.
Is een grondige evaluatie van de meldings- en toetsingsprocedure geen voorwaarde
om de commissies thans goed vorm te kunnen geven?Een van de doelstellingen die de regering met dit wetsvoorstel nastreeft
is het bevorderen van een grotere meldingsbereidheid onder artsen. Deze leden
stelden de vraag, gelet op de feiten van algemene bekendheid ter zake, hoe
reëel de verwachting van een grotere meldingsbereidheid genoemd mag worden,
mede gelet op het feit dat de bewindslieden zelf al met zoveel woorden hebben
moeten erkennen dat naleving van de meldingsplicht niet kan worden afgedwongen
én gelet op het feit dat door de voorzitter van een toetsingscommissie,
mevrouw Sorgdrager, is verklaard dat de nieuwe regeling in de praktijk een
mogelijkheid voor veel strengere controle dan voorheen creëert. Delen
de bewindslieden overigens de conclusie van deze voorzitter en hoe verhoudt
deze conclusie, indien de geschetste mogelijkheid gerealiseerd zou worden,
zich tot de verwachting van een aanmerkelijk grotere meldingsbereidheid? Voorts
vroegen deze leden waarom het niet mogelijk zou zijn om steekproefsgewijs
maar regelmatig onderzoek te doen naar het euvel van valse overlijdensverklaringen.Deze leden attendeerden op het verschil in formulering tussen artikel
9, onder b, van de Regeling regionale toetsingscommissies euthanasie en artikel
2, onder b, van het wetsvoorstel. Is de visie van deze leden juist dat eerstbedoelde bepaling de arts verplicht tot vaststelling van een
feitelijke situatie die enkel en alleen in de persoon van de patiënt
is gegeven en dat het in laatste bedoelde bepaling niet (meer) zal gaan om
de patiënt en hoe deze zijn lijden ervaart,
maar dat het enkel nog zal gaan om het subjectieve inzicht dat de arts zich met betrekking tot het lijden van de patiënt
heeft gevormd? Als deze visie juist is, is de consequentie van laatstbedoelde
bepaling dan niet dat de arts, wat dit aspect betreft, zich beroepend op zijn
overtuiging en de beperkte bevoegdheid van de commissie, zich aan toetsing
door de commissie kan onttrekken?Ten aanzien van de toetsingscommissies merkten de leden van deSP-fractie het volgende op.Zij hadden er grote bezwaren tegen dat de taak van de commissies wordt
uitgebreid, in die zin dat de commissies gaan beslissen of een arts zorgvuldig
heeft gehandeld of niet. Naar het oordeel van deze leden dient de eindbeoordeling
te blijven rusten bij het OM en moet de rol van de toetsingscommissies beperkt
blijven tot de adviestaak.Dat bracht deze leden tot de volgende vragen.4. Internationale aspectenDe leden van de CDA-fractie hadden kennis
genomen van de redenering van de minister van Justitie ten aanzien van de
onvervreemdbaarheid van mensenrechten zoals neergelegd in het Europees Verdrag
voor de rechten van de mens. Onvervreemdbaar zijn volgens de minister slechts
die rechten waarbij de mens nooit een respectabel belang heeft bij de mogelijkheid
er afstand van te doen. Dat belang uit zich in de weloverwogen wil van de
patiënt. Kan de minister van Justitie zijn opvatting staven aan de hand
van de wordingsgeschiedenis van het EVRM alsook van de jurisprudentie van
het EHRM? Kan de minister ook los daarvan aangeven op grond van de wordingsgeschiedenis
van het EVRM en de jurisprudentie van het EHRM hoe artikel 2 (inclusief het
tweede lid waarin uitzonderingen zijn genoemd) EVRM dient te worden begrepen?
De minister wijst erop dat «ook de staatscommissie van 1985 en de Raad
van State die ongetwijfeld daaraan getoetst hebben» tot het oordeel
zijn gekomen dat de juridische toets kan worden doorstaan (Handelingen II,
2000–2001, nr. 27, blz. 2247). Afgezien van het feit dat deze staatscommissie
bepaald niet unaniem was op dit punt, zeiden de leden van de CDA-fractie te
hechten aan een eigen, gedegen argumentatie van het kabinet op dit punt. Kan
deze worden gegeven? Kan daarbij betrokken worden de verplichting van de staat
in deze, in het bijzonder het feit dat in het wetsvoorstel – zoals de
minister van Justitie heeft erkend – het Openbaar Ministerie op afstand
wordt gezet? Kan bij de toets aan het EVRM ook betrokken worden het feit dat
in het voorliggende wetsvoorstel straffeloosheid van de arts wordt geregeld
ingeval van euthanasie bij (latere) wilsonbekwaamheid?De leden van de VVD-fractie vroegen ook nader
aandacht voor internationale aspecten. Hebben de bewindslieden kennis genomen
van de aanbeveling van de parlementaire vergadering van de Raad van Europa
«Protection of the human rights and dignity of the terminally ill and
the dying» (1418, 1999)? Delen zij de opvatting dat in die aanbeveling,
met name na de aanvaarding van een amendement, niet een absoluut verbod op
euthanasie en hulp bij zelfdoding valt te lezen? Deze leden hadden overigens
kennis genomen van de reactie van het Comité van Ministers op deze
aanbeveling en het daarin opgenomen voornemen om onderzoek te verrichten naar
wetgeving en praktijk in de lidstaten. Kan het kabinet bevorderen dat onderzoek
naar de praktijk van euthanasie in de verschillende lidstaten inderdaad hierin
wordt betrokken? Heeft het kabinet zelf inzicht in de situatie in de verschillende
landen? En, zo ja, kan daar dan informatie over worden verstrekt?
Zo was het deze leden bekend dat in België door de gezamenlijke regeringsfracties
wordt gewerkt aan een parlementair initiatief terzake euthanasiewetgeving.De leden van de PvdA-fractie zouden in aansluiting
op deze vragen ook graag zien , dat wordt ingegaan op het betoog van tegenstanders
van het wetsvoorstel in Nederland en elders, dat dit voorstel in strijd zou
zijn met art. 3 van de Universele Verklaring van Rechten van de Mens en met
art. 2 van het EVRM. In de schriftelijke en mondelinge behandeling in de Tweede
Kamer te kennen gegeven het met dit standpunt niet eens te zijn. De leden
van de PvdA-fractie achtten het van belang, dat de bewindslieden hun visie
in deze meer uitvoerig gemotiveerd en ondersteund met verwijzingen naar relevante
jurisprudentie van het EHRM uiteenzetten. Deze leden vroegen daarbij tevens
in te gaan op de vraag of artikel 3 van het EVRM relevant is in dit verband(vgl.
van Dijk en van Hoof, Theory and Practice of the European Convention on Human
Rights, p.303, Third edition). Ook verzochten deze leden in te gaan op de
door tegenstanders gestelde vraag of het wetsvoorstel in strijd is met art.7
van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en art.14 van het
internationale verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten.De leden van de fractie van D66 merkten op
dat de aanvaarding van het voorliggende wetsvoorstel door een ruime meerderheid
in de Tweede Kamer – zoals overigens te verwachten viel – ook
internationaal de aandacht heeft getrokken. Op een tweetal punten van kritiek,
voornamelijk afkomstig uit het buitenland, zouden deze leden een reactie van
de bewindslieden op prijs stellen. Hoe pareren de bewindslieden de kritiek
inhoudende dat het voorliggende wetsvoorstel strijdig is met art 2 van het
EVRM. En op welke wijze nemen de bewindslieden afstand van de naar het oordeel
van de leden van de D66-fractie infame insinuaties die willen doen geloven
dat er overeenkomsten zijn te trekken tussen de moorden die tijdens het Nazi
regime onder andere op minder valide mensen zijn gepleegd en de medewerking
aan levensbeëindiging onder omstandigheden die het voorliggende wetsvoorstel
tracht te regelen? Hebben de bewindslieden initiatieven genomen om hetzij
in de Raad van Europa, hetzij in het Europese Parlement hun standpunt te doen
weerklinken, en zo ja is daarvoor ook materiaal geproduceerd dat aan de Staten-Generaal
ter hand kon worden gesteld?Levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding worden, zo stelden
de leden van de fracties van RPF/GPV en SGP, in het wetsvoorstel bezien onder de noemer van de
beschermwaardigheid van het leven. Deze leden vroegen zich af hoe bescherming
van het leven kan samengaan met beëindiging van het leven. Er was hier
in hun ogen sprake van een contradictio in terminis.Zij vroegen de bewindslieden of deze insteek van het wetsvoorstel zich
verdraagt met de Europese opvatting over artikel 2 EVRM. Er zijn immers goede
gronden aan te voeren om van het beginsel van de menselijke waardigheid uit
te gaan, dat hecht verankerd is in de ontwikkelingsgeschiedenis van de mensenrechten.
Dat beginsel heeft ook uitdrukking gevonden in het geldende recht inzake de
rechten van de mens in het algemeen en het recht op leven in het bijzonder.
Deze benadering resulteert in de conclusie dat legalisering van euthanasie
en hulp bij zelfdoding in strijd komt met de verplichting van de verdragsstaten
die voortvloeit uit artikel 2 EVRM om het recht op leven bij wet te beschermen.
Kunnen de bewindslieden deze benadering onderschrijven?Deze leden achtten het uit een oogpunt van rechtshandhaving ongewenst
de strafrechtelijke controle op het handelen van de arts «uit te besteden»
aan een commissie van deskundigen. Zij stelden ook hier de vraag of het voorstel op dit punt wel beantwoordt aan de eisen die artikel 2 EVRM
aan de staten stelt. Toetsing van levensbeëindigend handelen, indien
al toegelaten door dit artikel, wordt immers toevertrouwd aan een niet onder
verantwoordelijkheid van justitie staand instituut. Voorts is de vraag of,
indien de commissie het openbaar ministerie en de rechter vervangt en dus
een juridische taak krijgt toebedeeld, gezien de beoogde samenstelling (deels
niet-juristen) niet een adviserende in plaats van een beslissende rol zou
moeten worden toegekend ten behoeve van het openbaar ministerie. Tevens vroegen
deze leden waarom niet de verplichting voor de commissie is opgenomen om artsen
naar aanleiding van het ingediende meldingsverslag te horen. Tenslotte vroegen
zij of het doen van aangifte van een strafbaar feit door de nabestaanden van
de patiënt de enige mogelijkheid is om de officier van justitie in de
zaak te betrekken.Welk beleid voeren de bewindslieden om aan in het buitenland levende bezwaren
tegemoet te komen?5. ArtikelenHOOFDSTUK I. BEGRIPSOMSCHRIJVINGENArtikel 1De leden van de CDA-fractie hadden nota genomen
van de discussie in de Tweede Kamer over de vraag of in artikel 1 van het
wetsvoorstel het begrip «patiënt» nader gedefinieerd dient
te worden. De minister van VWS definieerde «patiënt» als
aolvt: iemand die om euthanasie of hulp bij zelfdoding verzoekt. De minister
van Justitie evenwel heeft de vraag of de betreffende persoon ziek moet zijn
bevestigend beantwoord. Beide ministers hebben tevens met nadruk bevestigd
dat levensmoeheid of «klaar zijn met het leven» niet onder de
werking van het wetsvoorstel valt. Daaruit concludeerden deze leden dat het
in het wetsvoorstel gehanteerde begrip «patiënt» geen betrekking
kan hebben op om het even wie, die verzoekt om euthanasie of hulp bij zelfdoding.
Kunnen de bewindslieden dit bevestigen? In welke wetten wordt het begrip patiënt
gehanteerd en welke betekenis wordt daaraan toegekend? Komt het in andere
wetten voor, voor zover het gaat om medisch ingrijpen van een arts, dat het
begrip patiënt betrekking heeft op zowel psychisch als lichamelijk gezonde
mensen? Zo ja, welke wettelijke regels betreft dit? Zo neen, welke betekenis
heeft dit voor de het begrip patiënt in het voorliggende wetsvoorstel?De leden van de fractie van D66 memoreerden
dat tijdens de behandeling van het wetsvoorstel in de Tweede Kamer discussie
is gevoerd over de vraag of de in het wetsvoorstel genoemde «patiënt»
niet ook in hoofdstuk I, begripsomschrijvingen, dient te worden gedefinieerd.
Daarbij is naar het oordeel van deze leden in ieder geval eensgezindheid gebleken
over het antwoord op de vraag wie de «patiënt» is, namelijk
de verzoeker tot euthanasie en hulp bij zelfdoding. Vervolgens is een enigszins
schimmige discussie gevoerd over de vraag of die verzoeker ook «ziek»
moet zijn. Over die vraag zijn tegenstrijdige opvattingen van de zijde van
beide bewindslieden naar voren gebracht, reden waarom de leden van de fractie
van D66 de bewindslieden verzochten daarover duidelijkheid te verschaffen.
Om de gedachte te bepalen, lieten deze leden de meest in het oog springende
citaten uit de Handelingen uit achtereenvolgens het wetgevingsoverleg en het
plenaire debat de revue passeren:Uit het wetgevingsoverleg: Blz. 75: de minister van VWS: «Die persoon hoeft niet ziek te zijn,
maar volgens de zorgvuldigheidscriteria moet de arts wel van mening zijn dat
deze niet-patiënt ondraaglijk en uitzichtloos lijdt.»Blz. 76: de minister van VWS: «Je kunt je afvragen of iemand die
lichamelijk gezond is en die voorzover bekend ook psychisch gezond is, maar
die toch het leven niet langer vol kan houden, werkelijk gezond is»(...)»Ik
vind dat zo iemand niet echt ziek is, maar wel een reëel punt heeft.»Uit het plenaire debat op 22–11–2000:Blz. 2121,kolom 2: de minister van Justitie in antwoord op de vraag of
iemand die niet ziek is, niet onder de werking van het wetsvoorstel valt:
«Het antwoord op deze vraag is:ja.»;Blz. 2137, kolom 2: de minister van VWS: «Ziek zijn is een rekbaar
begrip. (...) «Vaak gaat iemand naar een arts toe met de gedachte «ik
ben een patiënt want ik heb iets». De arts zegt: u mankeert niets.
Dan vinden wij toch dat iemand patiënt is omdat hij de arts raadpleegt
vanwege klachten, maar het hoeft niet zo te zijn dat de arts zegt u bent ziek».»Blz. 2137, kolom 3: de minister van VWS: « Je hoeft niet ziek te
zijn om een arts te consulteren (...)Op de vraag of de verzoeker niet toch daadwerkelijk ziek moet zijn, antwoord
de minister van VWS: «De minister van Justitie heeft daar uitvoerig
met uw Kamer over gesproken. (...) Ik verwijs daarom zorgvuldigheidshalve
nogmaals naar de omschrijving die de minister van Justitie heeft gegeven.»De leden hier aan het woord vroegen de bewindslieden duidelijkheid te
verschaffen op dit punt.De leden van de fracties van RPF/GPV en SGP stelden vervolgens de vraag hoe de definitie van het
begrip «arts» in artikel 1, onder c, van het wetsvoorstel zich
verhoudt tot het gebruikte begrip «arts» in de leden 2, 3 en 4
van artikel 2 van in lid 2 van artikel 3. Is steeds dezelfde definitie van
toepassing?Deze leden constateerden dat in het wetsvoorstel een definitie «patiënt»
ontbrak. In het wetgevingsoverleg in de Tweede Kamer is door de bewindslieden
betoogd dat zulk een definitie onnodig is, omdat het «zo klaar als een
klontje» (minister van Justitie) zou zijn wat met dit begrip is bedoeld,
namelijk degene die het verzoek tot levensbeëindiging doet. Daarnaast
heeft de minister van VWS zelf de vraag opgeworpen of een patiënt iemand
is die lijdt aan een ziekte of die lijdt aan het leven. Wordt de laatstbedoelde
persoon door de bewindslieden ook als «patiënt» gedefinieerd
en blijven zij bij het ingenomen standpunt dat opneming van een definitie
van het begrip «patiënt» in het wetsvoorstel onnodig is?HOOFDSTUK II. ZORGVULDIGHEIDSEISENArtikel 2, eerste lidKrachtens artikel 2, eerste lid, onder a, van het wetsvoorstel dient sprake
te zijn van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt. De
leden van de CDA-fractie constateerden dat het aanvankelijk in de tekst opgenomen
maar later geschrapte duurzaamheidsvereiste als element van de weloverwogenheid
van het verzoek moet worden beschouwd. De duidelijkheid van de zorgvuldigheidscriteria
wordt hiermee niet gediend. Immers, een eenmalig verzoek kan zeer weloverwogen
zijn. Kan worden bevestigd dat van duurzaamheid sprake is als sprake is van
een herhaald verzoek? Is niet aan het zorgvuldigheidsvereiste
voldaan als het verzoek eenmalig is geweest?Als argument tegen de eis dat het verzoek schriftelijk moet zijn gedaan,
wordt uitsluitend aangevoerd dat er situaties zijn waarin de patiënt
niet meer in staat is dit op schrift te stellen. Dat een vertegenwoordiger
van de patiënt diens wens kan aanhoren en vastleggen wordt als «heel
formaliserend en bureaucratisch» beschouwd (Handelingen II, 2000–2001,
nr. 27, blz. 2258). Kan worden beargumenteerd waarom het aanhoren en vastleggen
van hetgeen de patiënt wenst door de arts zoveel minder formaliserend
en bureaucratisch is voor de patiënt dan wanneer het verzoek om euthanasie
wordt geuit tegenover bijvoorbeeld een familielid teneinde dit vast te leggen?
Door de bewindslieden wordt erkend en benadrukt dat het nastrevenswaardig
is het verzoek in een schriftelijke wilsverklaring neer te leggen. Volgens
de leden hier aan het woord kan dat de patiënt dwingen tot het zo duidelijk
mogelijk formuleren van wat hij, gegeven zijn specifieke situatie, beschouwt
als uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Tegelijk staat daarmee de arts, zoals
de minister van VWS het uitdrukte «iets steviger in het vervolgtraject
bij de beoordeling». Deze leden vroegen of het argument van de bureaucratie,
zo dat al van groot gewicht in deze kan worden genoemd, wel opweegt tegen
het belang van een schriftelijke wilsverklaring voor de zorgvuldigheid waarmee
met euthanasieverzoeken behoort te worden omgegaan.De leden van de CDA-fractie vroegen bijzondere aandacht voor het element
«vrijwilligheid» in artikel 2, eerste lid 1, onder a. Zijn de
bewindslieden het met deze leden eens, dat «undue influence» op
de patiënt, maar ook op de arts, moet worden tegengegaan? Kan worden
uiteengezet hoe in de visie van de bewindslieden «undue influence»
op de arts en/of patiënt zou moeten worden voorkomen? Is in het wetboek
van strafrecht of enige bijzondere wet een strafbepaling opgenomen die straf
bedreigt op personen die een dergelijke «undue influence» uitoefenen
of trachten uit te oefenen? Zijn de bewindslieden het met de leden van de
CDA-fractie eens, dat artikel 294 Strafrecht daartoe in ieder geval niet voldoende
kan worden geacht? Als geen strafbepaling kan worden aangewezen die beschermt
tegen «undue influence», rijst voor de leden van de CDA-fractie
de vraag of er dan geen strafbepaling zou moeten worden opgenomen in het wetboek
van strafrecht respectievelijk in de wet toetsing van levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding? Zou – juist vanwege het ontbreken
van bescherming tegen «undue influence», zowel in dit wetsvoorstel
als elders – niet gesproken moeten worden van een tekort schietende
bescherming door de Nederlandse strafwet in de zin van artikel 2 EVRM? Hoe
denken de bewindslieden hierover?De leden van de CDA-fractie hadden met instemming geconstateerd dat de
bewindslieden herhaaldelijk hebben benadrukt dat personen die levensmoe zijn
of «klaar met het leven» en om die reden een verzoek doen om euthanasie
of hulp bij zelfdoding niet onder de reikwijdte van het wetsvoorstel vallen.
Deze leden hechtten er aan te vernemen waar de wettekst zelf grond geeft of
een aanknooppunt biedt voor deze uitsluiting.In situaties van levensmoeheid zal geen sprake zijn van toetsing door
een adviescommissie en zal de arts bij inwilliging van een dergelijk verzoek
een beroep moeten doen op artikel 40 van het Wetboek van Strafrecht. De rechter
zal de jurisprudentie ter zake betrekken bij zijn oordeel. Die jurisprudentie
is nu echter juist gecodificeerd in het voorliggende wetsvoorstel. Kunnen
rechterlijke overwegingen met betrekking tot artikel 40 van het Wetboek van
Strafrecht betrokken worden op de interpretatie van de zorgvuldigheidseisen
zoals geformuleerd in artikel 2 van het wetsvoorstel? Zo ja, kunnen de bewindslieden
hun zienswijze geven op de wijze waarop hiermee omgegaan dient te worden?In de memorie van toelichting is gesteld dat het voorliggende wetsvoorstel
te beschouwen is als het sluitstuk van het beleid dat in de afgelopen
jaren is gevoerd met betrekking tot de melding en toetsing van euthanasie
en hulp bij zelfdoding. Mag hieruit worden afgeleid dat – hoe een onherroepelijke
uitspraak in de zaak-Brongersma ook zal luiden, levensmoeheid blijft vallen
buiten de werkingssfeer van het voorliggende wetsvoorstel? Hoe zijn de uitspraken
van de minister van VWS over het nog moeten starten van een maatschappelijke
discussie over verdere verruiming en mogelijk de pil van Drion (Handelingen
II, 2000–2001, nr. 27, blz. 2260) te rijmen met de aankondiging dat
het wetsvoorstel een sluitstuk is?In de memorie van toelichting worden het arrest-Chabot (1994) en het Schoonheimarrest
(1984) van de Hoge Raad genoemd voor de betekenis en reikwijdte van het begrip
uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Eerstgenoemd arrest wordt in de schriftelijke
stukken en ook tijdens de plenaire behandeling in de Tweede Kamer als een
leidraad gehanteerd voor de interpretatie van de zorgvuldigheidseis, genoemd
onder artikel 2, eerste lid 1 onder b van het wetsvoorstel. Ten aanzien van
het tweede arrest echter, waarin volgens de bewindslieden ook steeds verdergaande
ontluistering van de persoon en het vooruitzicht om niet meer op waardige
wijze te kunnen sterven genoemd worden als grond voor euthanasie, wordt door
de minister van VWS een beperking aangebracht betreffende de reikwijdte van
het wetsvoorstel: «Wat de regering zegt, is dat er een heel duidelijke,
niet mis te verstane grens te trekken is tussen het ziekteproces van de ziekte
van Alzheimer met dat persoonlijkheidsverlies en al die andere ziekten die
inderdaad veel lijden meebrengen en waar voor een groot deel nog heel veel
aan te doen is» (Handelingen II, 2000–2001, nr. 27, blz. 2256).
De leden van de CDA-fractie zeiden grote vraagtekens te hebben bij het gewicht
dat aan deze beide arresten wordt toegekend voor de wetgeving en zijn uit
dat oogpunt niet ongelukkig bij beperkingen die de wetgever stelt aan en nuanceringen
die worden aangebracht bij de werking van deze jurisprudentie. Welke gronden
zijn hiervoor te noemen en voor de verschillende wijzen waarop zij omgaat
met genoemde arresten? Welk aanknopingspunt bieden de wettekst en memorie
van toelichting voor het categoriseren van bepaalde ziekten die al dan niet
onder het uitzichtloos en ondraaglijk lijden vallen? Is het juist niet de
bedoeling van de regering om in elke individuele situatie een afgewogen handelen
mogelijk te maken? Hoe valt dit met elkaar te rijmen? Kan het kabinet uitsluiten
dat de opvatting van de minister van VWS dat één bepaalde ziekte –
met uitsluiting van andere ziekten – onder het begrip «verdergaande
ontluistering» valt, mogelijk effect heeft op de vraag om euthanasie
bij Alzheimerpatiënten en op de wijze waarop artsen met dergelijke verzoeken
omgaan?Volgens het wetsvoorstel dient de arts met de patiënt tot de overtuiging
te komen dat er voor de situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere
oplossing was (artikel 2, eerste lid, onder d). Indien er volgens de arts
een behandeling is of een alternatief om de pijn te verlichten terwijl de
patiënt deze behandeling of palliatieve zorg – om welke reden dan
ook – weigert, is dan sprake van het ontbreken van een redelijke andere
oplossing? Mag de arts dan voor wat deze zorgvuldigheidseis betreft overgaan
tot levensbeëindiging? Zo ja, wat is dan de verhouding met het uitzichtloze
en ondraaglijke lijden zoals bedoeld in artikelonderdeel b? Kan daarvan sprake
zijn als er alternatieven zijn die de patiënt niet wil?Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel is gesproken over situaties
waarin het niet in de rede zou liggen dat de consulent voldoet aan het zorgvuldigheidsvereiste,
neergelegd in artikel 2, eerste lid, onder 2, inhoudende dat de consulent
de patiënt moet zien. Dit breng met zich dat de consulent niet op grond
van contact met de patiënt heeft kunnen vaststellen dat sprake is van
een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt, van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden, van de afwezigheid van een redelijke andere
oplossing dan euthanasie. Evenmin heeft hij de patiënt kunnen voorlichten
over diens situatie en vooruitzichten. Zijn de bewindslieden het met de leden
van de CDA-fractie eens dat in een dergelijke situatie de consulent verwordt
tot een marginale beoordelaar die uitsluitend op grond van hetgeen de arts
hem mondeling en/of schriftelijk heeft voorgelegd aan informatie een oordeel
geeft? Hoe kan in een dergelijke situatie de toegevoegde waarde van het oordeel
van de consulent worden beargumenteerd?Geldt de strafuitsluitingsgrond ook, indien de consulent als bedoeld in
artikel 2, eerste lid 1, onder e, zijn werk niet of niet naar behoren heeft
gedaan? In hoeverre dient de arts de door het werk van de door hem ingeschakelde
consulent te beoordelen? Als de arts in een dergelijke beoordeling tekort
schiet, betekent dat dan automatisch, dat niet voldaan is aan het vereiste
van artikel 2, eerste lid, onder e van het wetsvoorstel en dus geen beroep
op de strafuitsluitingsgrond open staat?De leden van de VVD-fractie hadden er behoefte
aan nog enkele vragen te stellen over de zorgvuldigheidseisen. Hoewel de schriftelijke
en mondelinge behandeling in de Tweede Kamer uitvoerig was, is er op het punt
van de «materiële» normstelling – de criteria uitzichtloos
en ondraaglijk lijden – onduidelijkheid over een aantal aspecten gebleven.
Zekerheidshalve stelden deze leden daarom nog enkele vragen die overigens
in de debatten in de Tweede Kamer ook aan de orde zijn geweest. Zij hadden
een vraag met betrekking tot de reikwijdte van het Schoonheim-criterium: «de
vrees voor een verdergaande ontluistering of de kans niet meer op waardige
wijze te kunnen sterven». (HR 27-11-1984, NJ 1985, 106). Geldt dit criterium
alleen bij de ziekte van Alzheimer en niet voor patiënten met andere,
progressief verlopende aandoeningen, zoals Parkinson, Huntington of MS? Zij
verwezen in dit verband naar brieven die de Eerste Kamer had ontvangen van
de voorzitter van de Vereniging van Huntington en de directeur van de Nederlandse
Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie. In dit verband hadden de leden hier
aan het woord goede nota genomen van de opvatting van de bewindslieden dat
dit wetsvoorstel gepositioneerd is in het kader van medische beslissingen
rond het levenseinde. Mede op grond van het Chabot-arrest en het Schoonheim-arrest
stelden zij de vraag of, met inachtneming van de eigen verantwoordelijkheid
van de arts, het oordeel over de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid niet
in eerste èn in laatste instantie aan de patiënt toekomt. Volgens
deze leden zou dat, met behoud van het voorgestelde wettelijk kader, een sterker
accent op het zelfbeschikkingsrecht betekenen.De leden van de PvdA-fractie memoreerden dat
in de discussie in de Tweede Kamer door verschillende woordvoerders en door
de beide ministers is gezegd, dat het wetsvoorstel de jurisprudentie tot op
heden codificeert en niet bedoeld is om hulp bij zelfdoding mogelijk te maken
in gevallen van «klaar met leven», een begrip dat overigens niet
verder gedefinieerd is in het debat in de Tweede Kamer. Deze leden zeiden
er vanuit te gaan dat ook de nu voorgestelde bepalingen door de rechtspraak
verder ontwikkeld zullen worden binnen de grenzen van de bewoordingen van
de wet. Het maatschappelijk en professioneel debat, dat ook als het niet door
het kabinet wordt geëntameerd ongetwijfeld zal doorgaan, zal bij de meningsvorming
van de rechter zoals in het verleden een rol spelen. Deze leden gingen er
vanuit, dat het niet de bedoeling is een verdere rechtsontwikkeling aan de
hand van nieuwe casusposities in de weg te staan. Graag vernamen zij hier
een reactie van de bewindslieden op. De leden van de fracties van RPF/GPV en SGP vroegen wat zich er tegen verzet om bij de zorgvuldigheidseisen
ook de eis te stellen dat een vrijwillig en weloverwogen verzoek op schrift
moet worden gesteld.Deze leden waren de mening toegedaan dat op de vraag of van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden sprake is moeilijk een objectief antwoord is te geven.
Daarom vroegen zij of ter wille van een objectieve vaststelling van de situatie
van de patiënt niet toegevoegd zou moeten worden dat het lijden onbehandelbaar
is. Deze leden betreurden het dat onder de zorgvuldigheidseisen niet de expliciete
verplichting voor de arts is opgenomen om de mogelijkheid en wenselijkheid
van palliatieve zorgverlening in zijn overwegingen te doen betrekken en om
de patiënt daar eventueel naar te verwijzen. Zij betreurden het eveneens
dat niet de verplichting is gesteld dat de consulent-arts de patiënt
bezocht moet hebben en dat zijn oordeel op schrift moet worden gesteld.Deze leden begrepen niet waarom de bewindslieden zich ertegen verzetten
om voor te schrijven dat een arts het oordeel van verpleegkundigen en verzorgenden
bij de besluitvorming rond euthanasie dient te betrekken.Artikel 2, tweede lidDe leden van de CDA-fractie merkten op dat
bij amendement op stuknr. 35 in artikel 2, tweede lid, dat betrekking heeft
op de eis van een schriftelijke wilsverklaring, in de situatie van latere
wilsonbekwaamheid is toegevoegd: «De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in
het eerste lid, zijn van overeenkomstige toepassing». Volgens de toelichting
op dit amendement moeten de zorgvuldigheidseisen zoveel als feitelijk mogelijk
in de gegeven situatie van toepassing zijn. Tevens wordt ter illustratie van
de bewoordingen «van overeenkomstige toepassing» gewezen op het
feit dat de arts niet meer met de patiënt tot de overtuiging kan komen
dat er voor de situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere oplossing
was dan euthanasie of hulp bij zelfdoding. De leden van de CDA-fractie vroegen
zich echter af of ook aan andere zorgvuldigheidsvereisten zou kunnen worden
voldaan ingeval van latere wilsonbekwaamheid. Indien, zoals tijdens de behandeling
in de Tweede Kamer gesteld, de schriftelijke wilsverklaring mag worden gezien
als in overeenstemming met de wil van de patiënt, hoever dient de arts
dan te gaan om de overtuiging te krijgen dat sprake is van een vrijwillig
en weloverwogen verzoek zoals bedoeld in artikel 2, eerste lid onder a als
de patiënt nooit met de arts gesproken heeft over een euthanasieverzoek?
Hoe dient de duurzaamheid van het verzoek, die volgens de bewindslieden onderdeel
uitmaakt van de weloverwogenheid van het verzoek, te worden getoetst als uitsluitend
op een schriftelijke wilsverklaring moet worden afgegaan indien geen sprake
is van familie of vrienden en de patiënt ook geen contact hierover met
zijn huisarts heeft gehad? Waar de uitzichtloosheid van het lijden volgens
het kabinet nog naar medische objectieve maatstaven kan worden aangenomen,
is dit – ook volgens het kabinet – anders bij de ondraaglijkheid
van het lijden. Hoe dient een arts (bijvoorbeeld indien de patiënt na
een ongeval comateus in een vreemd ziekenhuis belandt) het lijden –
wederom in de bewoordingen van het kabinet – «in te voelen»
zoals vereist in onderdeel b van artikel 2, eerste lid indien uitsluitend
sprake is van een schriftelijke wilsverklaring en hoe dient in een dergelijk
geval te worden voldaan aan het vereiste dat de patiënt is voorgelicht
over de situatie en over diens vooruitzichten, zoals vereist in artikelonderdeel
c?Ingeval van (latere) wilsonbekwaamheid, maar ook ingeval van wilsbekwaamheid
hoeft de betrokken arts niet steeds op de hoogte te zijn van de sociale context
waarin de patiënt zijn wilsuiting kenbaar maakt. De leden van de CDA-fractie
hadden uit de stukken de indruk gekregen dat het kabinet daar telkens van
uit gaat. Waaraan wordt die verwachting ontleend? Hoe kijkt het kabinet aan
tegen de situatie, dat er geen sprake is van enige bekendheid
van de behandelend arts met de sociale context van de patiënt? Indien
die onbekendheid een gegeven is, welke consequenties heeft dat dan voor de
handelwijze van de arts met betrekking tot de zorgvuldigheidseisen zoals bedoeld
in het eerste lid van artikel 2?De leden van de CDA-fractie hadden kennis genomen van het komende onderzoek
naar de rol van de verpleegkundigen bij medische beslissingen rond het levenseinde.
Zij vonden het merkwaardig dat dit onderzoek start eerst nadat het voorliggende
wetsvoorstel is behandeld in de Staten-Generaal. Waarom is een dergelijk onderzoek
niet eerder gestart?De leden hier aan het woord zeiden het met de regering eens te zijn dat
de arts en niet (tevens) de verpleegkundige verantwoordelijk is voor de beslissing
omtrent en uitvoering van euthanasie. Zij hadden goede nota genomen van het
standpunt van het kabinet dat verpleegkundigen op dit punt niet strafrechtelijk
aansprakelijk (kunnen) zijn. Kan worden bevestigd dat verpleegkundigen, aangenomen
dat zij hun werkzaamheden naar behoren verrichten, ook niet tuchtrechtelijk
aansprakelijk zijn ingeval de toetsingscommissie tot een voor de arts negatief
oordeel komt? Kunnen verpleegkundigen worden betrokken bij het onderzoek van
de toetsingscommissie, de inspectie of het Openbaar Ministerie?Waarom is, vanwege een zo goed mogelijke beoordeling door de arts, consultatie
van de verpleegkundige niet als wettelijke zorgvuldigheidseis opgenomen? Indien
de bewindslieden erkennen, hetgeen blijkt uit de stukken, dat juist de verpleegkundigen –
veelal meer dan ten opzichte van de arts – degenen zijn die tegenover
wie de patiënt zich uit over zijn situatie, welke argumenten keren zich
dan hiertegen? Kunnen de bewindslieden bevestigen dat een dergelijke zorgvuldigheidseis –
evenals bij de consulent – de eigen verantwoordelijkheid van de arts
onverlet laat? De leden van de CDA-fractie hadden een overtuigende argumentatie
op dit punt tot nu toe gemist en vroegen deze alsnog te geven. Dit vroegen
zij tevens met betrekking tot meezenden van een verpleegkundig verslag met
het beredeneerd verslag van de arts. Kan worden bevestigd dat dit een optimaal
zorgvuldige beoordeling van de toetsingscommissie ten goede komt?De leden van de CDA-fractie ontging tot slot welke argumenten pleiten
tegen opname in de wet van het ontbreken van een verplichting voor arts of
verpleegkundige om medewerking te verlenen aan het toepassen van levensbeëindiging
of hulp bij zelfdoding. Waarom is het niet wenselijk dat de wetgever zelf
hierover duidelijkheid betracht? Zijn de bewindslieden het ermee eens dat
een wettelijke grondslag voor gewetensbezwaarden van een andere orde is dan
in een CAO of in richtlijnen van beroepsorganisaties neergelegde regels? Erkennen
de bewindslieden de in de praktijk gevoelde behoefte aan rechtszekerheid door
een wettelijke verankering van de positie van de gewetensbezwaarde arts of
verpleegkundige? Zijn er redenen deze behoefte als wetgever niet serieus te
nemen?De leden van de CDA-fractie hechtten aan een volledige weergave van de
voorbereidingshandelingen en uitvoeringshandelingen met betrekking tot euthanasie.
Welke handelingen dienen precies tot de verantwoordelijkheid van de arts en
welke tot de verantwoordelijkheid van de verpleegkundige te worden gerekend?De leden van de VVD-fractie vroegen naar de
positie van een comateuze patiënt met een schriftelijke wilsverklaring
die betrekking heeft op comasituaties. Wanneer kan een arts in zo'n situatie
met succes een beroep doen op een strafuitsluitingsgrond?De leden van de PvdA-fractie zouden, in verband
met hetgeen zij reeds in hoofdstuk 2 van dit verslag hadden opgemerkt, graag
zien dat de bewindslieden ingaan op de rol van de schriftelijke wilsverklaring.
Hoe wordt gewaarborgd, dat alleen wilsverklaringen worden uitgevoerd, die werkelijk in overeenstemming zijn met de wil van de betrokkene op
het moment, dat euthanasie daadwerkelijk aan de orde is. Hoe moet de arts
omgaan met de familie van de betrokkene , met name als er sprake is van meningsverschil
tussen familieleden? Kan ervan worden uitgegaan, dat de wil van degene die
de verklaring getekend heeft de doorslag geeft? Is ook nagedacht over de mogelijkheid,
dat mensen die wel weten wat zij willen, maar niet voldoende taalvaardig zijn
(bijv.analfabeten)een wilsverklaring zouden willen opmaken? Hoe zou dit moeten
plaats vinden?De leden van de fracties van RPF/GPV en SGP merkten op dat volgens de bewindslieden het toepassen
van euthanasie gerekend moet worden tot het niet normaal medisch handelen.
Uit de stukken tot nu toe is deze leden slechts duidelijk geworden wat volgens
de bewindslieden niet normaal medisch handelen niet
is. Kan ook worden omschreven wat niet normaal medisch handelen wèl
is? Hoe verhoudt zich dit begrip tot het begrip medisch handelen? Is niet
normaal medisch handelen een aparte categorie naast normaal medisch handelen?
En zijn er naast de toepassing van euthanasie nog andere handelingen die als
niet normaal medisch handelen moeten worden gekwalificeerd?Welke argumenten worden aangevoerd tegen de eeuwenoude medische ethiek
dat het artsen verboden is te doden of daarbij hulp te bieden?Welke maatregelen worden genomen om de ethos van artsen hoog te houden?Wat de eis van medisch zorgvuldige uitvoering van de levensbeëindiging
betreft, stelden deze leden de vraag welke argumenten de bewindslieden wensen
aan te voeren tegen de stelling dat euthanasie, als zijnde een niet normale
medische handeling, door de arts zelf en niet door een verpleegkundige moet
worden uitgevoerd, mede gegeven het feit dat een verpleegkundige strafrechtelijke
risico's loopt.Deze leden achtten ook in het kader van dit wetsvoorstel de rechtsbescherming
van gewetensbezwaarde werkers in de gezondheidszorg gebrekkig en ontoereikend.
Het kabinet beklemtoont weliswaar dat niemand verplicht is mee te werken aan
euthanasie of hulp bij zelfdoding, maar gezondheidsrechtelijk bezien bestaat
die plicht wel degelijk. Daardoor creëert het wetsvoorstel een uitzonderingpositie
voor werkers in de gezondheidszorg die bereid zijn alle normaal medische handelingen
op zich te nemen. Het wetsvoorstel dwingt hen in de positie van gewetensbezwaarde.Hoe valt te rechtvaardigen, zo vroegen deze leden, dat verpleegkundigen
zich door middel van een beroep op gewetensbezwaren moeten onttrekken aan
het verrichten van handelingen die krachtens de voorgestelde wettelijke regeling
alleen door artsen onder zekere voorwaarden niet strafbaar zijn, maar voor
anderen – onder wie derhalve ook verpleegkundigen – onverkort
als een misdrijf moeten worden beschouwd?Ook vroegen deze leden nog waarom opneming van een bepaling houdende een
verbod van delegatie door de arts niet nodig wordt geacht.Zij vroegen tenslotte de bewindslieden beargumenteerd hun bezwaren uiteen
te zetten tegen opname van een bepaling in het wetsvoorstel analoog aan artikel
20 van de Wet afbreking zwangerschap.Delen de bewindslieden de mening van deze leden dat dit artikel door de
tijd heen zijn nut heeft bewezen? HOOFDSTUK III. REGIONALE TOETSINGSCOMMISSIES VOOR LEVENSBEËINDIGING
OP VERZOEK EN HULP BIJ ZELFDODINGArtikel 3De leden van de CDA-fractie merkten op dat
in het tweede lid van dit artikel staat dat een toetsingscommissie bestaat
uit een oneven aantal leden. In de praktijk bestaat de commissie uit drie
leden: een arts, een jurist en een ethicus. Deze leden vroegen of bij de medicus
wordt uitgegaan van een profiel waarbij specifieke deskundigheid op het terrein
van de palliatieve zorg is vereist. Indien dit niet het geval is, vroegen
zij of dit wenselijk wordt geacht. Zo neen, kan dit nader worden toegelicht?HOOFDSTUK IV. WIJZIGINGEN IN ANDERE WETTENArtikel 20 Wetboek van StrafrechtAArtikel 293De leden van de CDA-fractie hebben de indruk
dat niet-melding van euthanasie of hulp bij zelfdoding in feite – zij
het via de omweg van de vermelding in het tweede lid van artikel 293 Wetboek
van Strafrecht – een element is van de strafbepaling van artikel 293
Sr. Is deze indruk juist? Zo ja, kan de arts een beroep doen in een strafprocedure
op overmacht of afwezigheid van alle schuld, indien de melding niet overeenkomstig
de Wet op de Lijkbezorging is gedaan? Zo ja, kunnen voorbeelden worden gegeven
van situaties waarin een dergelijk beroep door de arts zou kunnen worden gedaan?De leden van de PvdA-fractie zette vraagtekens
bij de sanctionering van het niet voldoen aan de meldingsplicht. Op dit moment
is niet-melden strafbaar als valsheid in geschrifte, alsmede op grond van
de strafbepalingen van de Wet op de lijkbezorging. De voor die delicten geldende
strafmaxima lijken meer in overeenstemming met de ernst van het delict dan
die in het voorliggende voorstel. Waarom is ervoor gekozen op dit punt verandering
te brengen? Zijn er aanwijzingen, dat een hoger strafmaximum zal bijdragen
aan de meldingsbereidheid? Moet trouwens hetgeen de minister van Justitie
heeft opgemerkt over de strafwaardigheid van enkel niet melden(zie Handelingen
II, 2000–2001, nr. 27, blz. 2253) niet zo begrepen worden, dat aan dat
hoger strafmaximum in geval van enkel niet melden in het geheel geen behoefte
bestaat?Artikel 21 Wet op de lijkbezorgingAArtikel 7De leden van de fractie van D66 hadden zich
tenslotte nog afgevraagd of , met name met het oog op consistentie in wetgeving,
het wenselijk ware om in de Wet op de Lijkbezorging naast het onderscheid
natuurlijke en niet-natuurlijke dood een derde categorie op te nemen, te weten
dood ten gevolge van een zorgvuldig uitgevoerde euthanasie of hulp bij zelfdoding,
dan wel het overlijden na zorgvuldige euthanasie of hulp bij zelfdoding expliciet
gelijk te stellen met de natuurlijke dood. Ook met het oog op een van de doelstellingen
van het voorliggende wetsvoorstel, te weten verhoging van het aantal meldingen
van euthanasie en hulp bij zelfdoding, leek het deze leden zeer
wenselijk om de hier bepleitte verandering van de Wet op de Lijkbezorging
ter hand te nemen.De voorzitter van de commissie voor Justitie,Timmerman-BuckDe voorzitter van de commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport,Ter VeldDe griffier van de commissie voor Justitie,HordijkXNoot1Samenstelling: Justitie: Holdijk (SGP), Rensema (VVD), Jurgens (PvdA),
Le Poole (PvdA), Ruers (SP), Rosenthal (VVD), plv. voorzitter, Dölle
(CDA), Kohnstamm (D66), Kneppers-Heijnert (VVD), Timmerman-Buck (CDA), voorzitter,
De Wolff (GL) en v.d. Beeten (CDA). Volksgezondheid, Welzijn en Sport: Boorsma
(CDA), Werner (CDA), Van Leeuwen (CDA), plv. voorzitter, Van den Berg (SGP),
Van Heukelum (VVD), Ter Veld (PvdA), voorzitter, Dees (VVD), Hessing (D66),
Ruers (SP), Stekelenburg (PvdA), Van Schijndel (GL) en Swenker (VVD).XNoot1Deze brieven zijn ter kennis gebracht van de bewindslieden en ter inzage
gelegd op het Centraal Informatiepunt onder griffie nrs. 124297.36 en 124297.41. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26691-137a.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl