Rapport van de Algemene Rekenkamer "Monitoring beleid voor ontwikkelingssamenwerking"
Staten-Generaal — Kamerstuk Overig
Datum: 2014-07-01 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2010-2011
 Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Kamerstukken
 
 
 
 
 32 803
 
 Monitoring beleid voor ontwikkelingssamenwerking
 
 
 Nr. 2
 RAPPORT STAND VAN ZAKEN APRIL 2010
 
 
 Inhoudsopgave
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 blz
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Samenvatting
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Inleiding
 
 
 
 
 5
 
 
 
 
 
 1.1
 
 
 Aanleiding
 
 
 5
 
 
 
 
 1.2
 
 
 Doel en reikwijdte van de rapportage
 
 
 5
 
 
 
 
 1.3
 
 
 Opzet rapportage
 
 
 6
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 
 
 Nederlandse
						ontwikkelingssamenwerking
 
 
 
 
 7
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 Analyse van het voorgenomen
						kabinetsbeleid
 
 
 
 
 10
 
 
 
 
 
 3.1
 
 
 Inleiding
 
 
 10
 
 
 
 
 3.2
 
 
 Beleidsvoornemens
 
 
 10
 
 
 
 
 3.2.1
 
 
 Meer focus en minder versnippering
 
 
 10
 
 
 
 
 3.2.2
 
 
 Meerjarige bezuinigingen
 
 
 11
 
 
 
 
 3.3
 
 
 Onze aandachtspunten
 
 
 11
 
 
 
 
 3.4
 
 
 Stand van zaken
 
 
 12
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 Kanalen
 
 
 
 
 15
 
 
 
 
 
 4.1
 
 
 Inleiding
 
 
 15
 
 
 
 
 4.2
 
 
 Verdeling middelen tussen kanalen
 
 
 15
 
 
 
 
 4.3
 
 
 Bilaterale kanaal
 
 
 19
 
 
 
 
 4.3.1
 
 
 Beleidsvoornemens
 
 
 19
 
 
 
 
 4.3.2
 
 
 Onze aandachtspunten
 
 
 19
 
 
 
 
 4.3.3
 
 
 Stand van zaken
 
 
 19
 
 
 
 
 4.4
 
 
 Het multilaterale kanaal
 
 
 22
 
 
 
 
 4.4.1
 
 
 Beleidsvoornemens
 
 
 22
 
 
 
 
 4.4.2
 
 
 Onze aandachtspunten
 
 
 22
 
 
 
 
 4.4.3
 
 
 Stand van zaken
 
 
 23
 
 
 
 
 4.5
 
 
 Maatschappelijk middenveld
 
 
 25
 
 
 
 
 4.5.1
 
 
 Beleidsvoornemens
 
 
 25
 
 
 
 
 4.5.2
 
 
 Onze aandachtspunten
 
 
 25
 
 
 
 
 4.5.3
 
 
 Stand van zaken
 
 
 26
 
 
 
 
 4.6
 
 
 Bedrijfsleven
 
 
 26
 
 
 
 
 4.6.1
 
 
 Beleidsvoornemens
 
 
 26
 
 
 
 
 4.6.2
 
 
 Onze aandachtspunten
 
 
 27
 
 
 
 
 4.6.3
 
 
 Stand van zaken
 
 
 27
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5
 
 
 
 
 Interne organisatie en
						sturing
 
 
 
 
 29
 
 
 
 
 
 5.1
 
 
 Beleidsvoornemens
 
 
 29
 
 
 
 
 5.2
 
 
 Onze aandachtspunten
 
 
 29
 
 
 
 
 5.3
 
 
 Stand van zaken
 
 
 30
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 6
 
 
 
 
 Reactie staatssecretaris van
						Buitenlandse Zaken en nawoord Algemene Rekenkamer
 
 
 
 
 32
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage partnerlanden, uitfaserende
						landen en landen met transitiefaciliteit
 
 
 
 
 34
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage methodologische
						verantwoording
 
 
 
 
 35
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Gebruikte afkortingen
 
 
 
 
 36
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Literatuur
 
 
 
 
 38
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 SAMENVATTING
 
 
 Het kabinet-Rutte/Verhagen zet in op het vergroten van de focus
				 en samenhang in het beleid voor ontwikkelingssamenwerking. Er is sprake van te
				 veel thema’s die zijn uitgewaaierd over te veel partnerlanden, te veel
				 partnerorganisaties en te veel instrumenten, zo stelt dit kabinet in de
				 Basisbrief voor ontwikkelingssamenwerking (Ministerie van Buitenlandse Zaken,
				 2010). Deze versnippering van het beleid doet afbreuk aan de mogelijkheden om
				 te specialiseren, belemmert het leren van opgedane ervaringen en zorgt voor een
				 grote beheerslast.
 De probleemanalyse van het kabinet sluit aan op rapportages die
				 wij eerder hebben uitgebracht, zoals Geldstromen
				 ontwikkelingssamenwerking en Drinkwater in
				 ontwikkelingslanden en onze brief aan de Tweede Kamer over
				 transparantie ontwikkelingssamenwerking (Algemene Rekenkamer, 2010b, 2008,
				 2010a), en bij het rapport Minder pretenties, meer
				 ambities van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR,
				 2010).
 
 
 Wij zullen gedurende deze kabinetsperiode monitoren in welke
				 mate het kabinet erin slaagt de focus en samenhang te vergroten en zullen
				 hierover periodiek rapporteren. In deze eerste monitorrapportage brengen we de
				 uitgangssituatie in beeld: wat was de mate van versnippering in het beleid
				 voordat het kabinet aantrad? Vervolgens geven we aan wat de aandachtspunten
				 zijn die we de komende jaren gaan volgen.
 In volgende rapportages zullen we de beleidsuitvoering afzetten
				 tegen de uitgangssituatie zodat de geboekte voortgang inzichtelijk wordt en
				 brengen we de verdere uitwerking van het beleid in beeld. Hierbij beoordelen
				 wij niet de inhoud van het beleid, zoals de juistheid van de gekozen
				 speerpunten of partnerlanden. Wel beoordelen wij of er sprake is van een
				 consistente vertaling van de ambitie om de focus en samenhang te vergroten.
				 Besteedt het kabinet bijvoorbeeld daadwerkelijk minder geld aan de gestelde
				 posterioriteiten, bouwt het expertise op voor de gestelde prioriteiten en zijn
				 deze leidend voor de activiteiten die het Ministerie van Buitenlandse Zaken
				 (BuZa) financiert via de verschillende kanalen?
 
 De afgelopen maanden heeft het kabinet-Rutte/Verhagen de
				hoofdlijnen van de ontwikkelingssamenwerking bepaald. Het heeft vier
				prioriteiten voor het beleid opgesteld en ook posterioriteiten benoemd.
				Daarnaast is ervoor gekozen het aantal partnerlanden te verminderen van 33 naar
				15. Het beleid voor het multilaterale kanaal is het kabinet op dit moment aan
				het uitwerken. Onduidelijk is nog hoe de hoofdlijnen van het beleid doorwerken
				naar het bedrijfslevenkanaal en naar de activiteiten in het maatschappelijke
				kanaal die niet vallen onder het medefinancieringsstelsel. Verder vormt in de
				verdere uitwerking van het beleid de afstemming tussen de verschillende kanalen
				een aandachtspunt.
 Voor de komende jaren is er een reeks van uitdagingen voor het
				kabinet. In de eerste plaats, om de vier prioriteiten van de
				ontwikkelingssamenwerking (veiligheid en rechtsorde; voedselzekerheid; water en
				seksuele en reproductieve gezondheid en rechten) inhoudelijk scherp af te
				bakenen en te combineren met forse bezuinigingen. Wanneer een zeer breed scala
				aan activiteiten onder deze prioriteiten wordt gebracht, zal de focus per saldo
				nauwelijks toenemen. Daarnaast is het ook van belang de gekozen prioriteiten te
				laten doorwerken in het personeelsbeleid, de interne sturing en de financiële
				administratie van het Ministerie van BuZa.
 Het realiseren van deze uitdagingen zal bijdragen aan meer focus
				en samenhang in het Nederlandse ontwikkelingsbeleid en een slanker,
				efficiënter en deskundiger Ministerie van BuZa dat helder verantwoording kan
				afleggen aan de Tweede Kamer over het beleid voor
				ontwikkelingssamenwerking.
 In zijn reactie gaf de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken
				aan ons rapport en het onderzoekstraject waarvan het deel uit maakt te
				verwelkomen. Hij geeft aan dat monitoring door de Algemene Rekenkamer het
				ministerie scherp kan houden bij de uitvoering van beleid. De belangrijkste
				uitdagingen die wij identificeren, zoals een scherpe afbakening van de vier
				speerpunten en de doorvertaling hiervan naar de interne sturing en het
				personeelsbeleid, worden door hem gedeeld. De staatssecretaris geeft aan dat
				ons rapport duidelijkheid verschaft over de aandachtspunten die leidend zullen
				zijn voor ons onderzoekstraject en dat op onderdelen nadere concretisering
				nodig is. Hij stelt voor na te gaan hoe de beschikbare informatie bij het
				ministerie eenduidig ontsloten kan worden en hiervoor een monitoringskader te
				ontwerpen.
 Dat de staatssecretaris ons beeld van de belangrijkste
				uitdagingen deelt, betekent dat er een goede basis is om de koersvastheid van
				het beleid te beoordelen. Wij zijn graag bereid in te gaan op zijn voorstel om
				in overleg te treden over ons monitoringskader.
 
 
 
 1
 INLEIDING
 
 
 
 1.1
 Aanleiding
 
 
 Het kabinet-Rutte/Verhagen heeft een herziening van de
					 Nederlandse ontwikkelingssamenwerking aangekondigd met meer focus, minder
					 thema’s en minder partnerlanden. Volgens het kabinet zijn er op dit moment te
					 veel thema’s die vervolgens zijn uitgewaaierd over te veel partnerlanden, te
					 veel partnerorganisaties en te veel instrumenten. Deze manier van werken zorgt
					 voor een te grote beheerslast en belemmert mogelijkheden om te verdiepen en te
					 specialiseren. Het nieuwe beleid moet zowel de Nederlandse
					 ontwikkelingssamenwerking als de interne organisatie van het Ministerie van
					 BuZa efficiënter en effectiever maken.
 Daarnaast zijn er ook omvangrijke bezuinigingen gepland op
					 het budget van ontwikkelingssamenwerking oplopend van € 400 miljoen in 2011
					 naar gemiddeld € 800 miljoen per jaar tot 2015. Het kabinet streeft ernaar
					 om de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking van koers te veranderen en deze
					 complexe operatie tussen 2011 en 2015 te realiseren (Ministerie van BuZa,
					 2010).
 
 
 Het voorgenomen kabinetsbeleid sluit zowel wat betreft de
					 probleembeschrijving als de voorgenomen oplossingsrichting goed aan bij de
					 eerdere conclusies en aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer. In vorige
					 publicaties (Algemene Rekenkamer, 2008, 2010a, 2010b) concludeerden we dat het
					 beleid voor ontwikkelingssamenwerking zich kenmerkte door een opeenstapeling
					 van doelen, instrumenten, prestaties en effecten en door een veelheid aan
					 betrokken organisaties en landen. Er was weinig inzicht in de onderlinge
					 samenhang tussen deze elementen en de bestede middelen. Dit bemoeilijkt het
					 zicht op de resultaten en ontneemt de minister een belangrijke voorwaarde om te
					 kunnen leren. De WRR trok onlangs vergelijkbare conclusies in zijn rapport over
					 ontwikkelingssamenwerking (WRR, 2010).
 In onze brief van 7 oktober 2010 aan de Tweede Kamer deden
					 wij de aanbeveling aan het toenmalige kabinet om:
 
 
 1.
 de versnippering van het beleid te verminderen door een
						 eenduidige set van doelen te kiezen en naast prioriteiten ook posterioriteiten
						 te benoemen;
 
 
 2.
 meer samenhang in de beleidscyclus aan te brengen. Onder
						 meer door gestelde prioriteiten leidend te laten zijn voor de uitwerking van
						 het beleid voor de kanalen, en door keuzen voor de inzet van instrumenten goed
						 te onderbouwen (Algemene Rekenkamer, 2010a).
 
 
 In de periode 2010–2015 volgen wij het Nederlandse beleid
					 voor ontwikkelingssamenwerking en informeren we de Tweede Kamer periodiek over
					 de mate waarin onze aanbevelingen door het kabinet zijn opgevolgd.
 
 
 
 
 1.2
 Doel en reikwijdte van de rapportage
 
 Het kabinet heeft de Tweede Kamer geïnformeerd over de
				 uitgangspunten van het nieuwe beleid in de basisbrief van december 2010
				 (Ministerie van BuZa, 2010, 2011a). De verdere uitwerking van een aantal
				 thema’s heeft plaatsgevonden in de focusbrief en de reactie op het
				 WRR-rapport (Ministerie van BuZa, 2011a, 2011c).
 In deze rapportage richten we ons op de beleidsdoelstellingen
				 die de eerste fase zijn van de beleidscyclus en leggen we de huidige stand van
				 zaken vast van het beleid voor ontwikkelingssamenwerking. We geven weer wat in
				 2010 de mate van versnippering was van het beleid, zodat we in toekomstige
				 rapportages de vooruitgang bij het aanbrengen van focus en verminderen van
				 versnippering in beeld kunnen brengen. Deze versnippering manifesteert zich in
				 de veelheid aan thema’s en activiteiten, organisaties en landen die Nederland
				 financiert. Daarnaast besteden we in deze rapportage aandacht aan de afstemming
				 tussen de gestelde prioriteiten en de interne organisatie van het Ministerie
				 van BuZa.
 In de volgende rapportages kijken we naar de samenhang tussen
				 de volgende fases van de beleidscyclus: de beleidsuitvoering, de interne
				 organisatie en de sturing, de monitoring en evaluatie van het beleid.
 
 De beleidsuitgangspunten die het kabinet geformuleerd heeft,
					 vormen de eerste ijkpunten op basis waarvan we een aantal aandachtspunten
					 formuleren die we relevant achten om de realisatie van de beleidsdoelstellingen
					 te kunnen volgen. We zullen de ontwikkelingen in het beleid blijven volgen. In
					 de volgende monitorrapportages zullen we kijken naar de
 
 
 •
 uitvoering en organisatie van het beleid;
 
 
 •
 de monitoring en evaluatie; en
 
 
 •
 de verantwoording over het beleid.
 
 
 We gaan met dit onderzoek in de eerste plaats na of de
					 voorgenomen focus en samenhang bereikt worden in combinatie met de budgettaire
					 krimp. We kijken daarbij vooral of de geformuleerde ambities over
					 «prioriteiten» en «posterioriteiten» consequent worden doorvertaald in het
					 beleid tijdens deze kabinetsperiode. Daarnaast dient deze rapportage om de
					 Tweede Kamer inzicht te geven in de instrumenten en kanalen van het Nederlandse
					 beleid voor ontwikkelingssamenwerking en in de voortgang van de
					 beleidsvoornemens van het kabinet.
 
 We richten ons in de eerste plaats op de activiteiten van het
				 Ministerie van BuZa die gericht zijn op ontwikkelingssamenwerking. Waar
				 gegevens voorhanden zijn, plaatsen we deze activiteiten in het totale
				 Nederlandse buitenlandse beleid en nemen we ook gegevens op over de samenhang
				 met ontwikkelingsactiviteiten van andere ministeries.
 
 
 
 1.3
 Opzet rapportage
 
 
 In hoofdstuk twee geven we een algemeen overzicht van de
					 Nederlandse ontwikkelingssamenwerking op hoofdlijnen. Vervolgens analyseren we
					 de beleidsdoelen van het huidige kabinet in hoofdstuk drie. In hoofdstuk vier
					 maken we onderscheid tussen het strategisch niveau van de Nederlandse
					 ontwikkelingssamenwerking en de uitvoering van het beleid via vier
					 kanalen:
 
 
 1.
 het bilaterale kanaal;
 
 
 2.
 het multilaterale kanaal;
 
 
 3.
 het maatschappelijke kanaal;
 
 
 4.
 het bedrijfslevenkanaal.
 
 
 
 Daarbij presenteren we een analyse op hoofdlijnen van de
				 verschillende kanalen aan de hand van cijfers en grafieken. Steeds vermelden we
				 eerst de beleidsvoornemens van het kabinet, vervolgens onze aandachtspunten
				 daarbij en tot slot de cijfers over de actuele stand van zaken. In hoofdstuk
				 vijf gaan we in op de gevolgen van het beleid voor de interne organisatie en
				 sturing van het Ministerie van BuZa.
 
 
 
 
 2
 NEDERLANDSE ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
 
 Het kabinet-Rutte/Verhagen beschouwt ontwikkelingssamenwerking,
				meer dan in het verleden, als onderdeel van het buitenlandse beleid van het
				gehele kabinet (Ministerie van BuZa, 2011c). Binnen de rijksbegroting bestaat
				er een aparte budgettaire constructie van de buitenlandactiviteiten van de
				verschillende ministeries, de Homogene Groep Internationale Samenwerking
				(HGIS). Jaarlijks wordt er een HGIS-nota gepresenteerd voor het Nederlandse
				buitenlandse beleid. De minister van BuZa is coördinator en
				eindverantwoordelijk voor het buitenlandse beleid en daarmee ook voor de
				HGIS-middelen.
 HGIS is bedoeld om de samenwerking en afstemming tussen de
				ministeries te bevorderen en om te komen tot een geïntegreerd en coherent
				buitenlands beleid. De totale uitgaven hiervoor bedroegen € 6,4 miljard in
				2010. Het grootste deel hiervan werd besteed aan ontwikkelingssamenwerking
				(€ 4,9 miljard in 2010), de rest onder meer aan apparaatskosten en uitgaven
				voor crisisbeheersingsoperaties vrede, veiligheid en conflictbeheersing
				(Ministerie van BuZa, 2011b).
 
 We spreken over «officiële Nederlandse
				 ontwikkelingssamenwerking» als het gaat om de bijdragen van de overheid aan
				 ontwikkelingslanden voor economische ontwikkeling en armoedebestrijding. Indien
				 die bijdragen vallen onder de internationale criteria van de Organisatie voor
				 Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) worden ze beschouwd als
				 Official Development Assistance (ODA). De rijke
				 landen hebben afgesproken 0,7 % van hun Bruto Nationaal Product (BNP) te
				 besteden aan ODA-uitgaven. Dit percentage staat bekend als de OESO-norm.
 In 2010 bedroeg de Nederlandse ODA bijna € 4,9 miljard. Dit
				 bedrag was ruim 0,8% van het BNP en dus hoger dan de OESO-norm. Nederland gaf
				 de afgelopen jaren extra geld uit om het milieu, de natuur en de waterkwaliteit
				 in ontwikkelingslanden te verbeteren. Het kabinet-Rutte/Verhagen heeft bepaald
				 dat vanaf 2012 de Nederlandse ODA-uitgaven teruggaan naar 0,7 % van het BNP via
				 een tussenstap van 0,75% in 2011.
 
 Figuur 1 geeft weer hoe het
				 ODA-budget is verdeeld over de kanalen en overige categorieën. Het bilaterale
				 kanaal (€ 1 466 miljoen) bestaat uit de middelen voor individuele
				 ontwikkelingslanden die grotendeels worden beheerd door de ambassades.
				 ODA-middelen voor individuele landen uit centrale fondsen (zoals bijvoorbeeld
				 het stabiliteitsfonds) lopen ook via het bilaterale kanaal.
 De bilaterale ontwikkelingssamenwerking verloopt gedeeltelijk
				 met overheden in ontwikkelingslanden, maar ook met bedrijven,
				 niet-gouvernementele organisaties en multilaterale organisaties die actief zijn
				 in die landen. Bij multilaterale organisaties betreft het de zogeheten
				 «multi-bi financiering» van projecten of cofinanciering van
				 sectorprogramma’s. Een bilateraal gefinancierde activiteit uit laten voeren
				 door een multilaterale organisatie gebeurt vaak als de uitvoerings- of
				 beheerscapaciteit van de overheid tekort schiet.
 
 Het multilaterale kanaal (€ 1 179 miljoen) bestaat uit
				contributies en bijdragen van het Ministerie van BuZa aan internationale
				organisaties. Het gaat hier vooral om de instellingen van de Verenigde Naties
				(zoals UNICEF), de internationale financiële instellingen (zoals de
				Wereldbank), de Europese instituties (zoals de Europese Commissie) en de
				mondiale fondsen (zoals GFTAM en GAVI). Daarnaast financiert Nederland ook een
				aantal intergouvernementele organisaties (zoals IOM). Binnenkort brengt het
				kabinet een beleidsbrief uit met betrekking tot het multilaterale kanaal.
 Het maatschappelijke kanaal (€ 1 100 miljoen) omvat de
				middelen voor samenwerking met Nederlandse en internationale maatschappelijke
				organisaties en een aantal subsidieprogramma’s voor uitvoeringsorganisaties
				(zoals NUFFIC). Ongeveer de helft van de financiële middelen in dit kanaal
				betreffen bijdragen aan Nederlandse maatschappelijke organisaties die betaald
				worden via het Medefinancieringsstelsel (MFS). Het MFS is een subsidiekader
				voor Nederlandse maatschappelijke organisaties die zich structureel inzetten
				voor duurzame armoedebestrijding.
 Via het bedrijfslevenkanaal (€ 252 miljoen) wordt er geld
				besteed aan het ontwikkelen van infrastructuur (bijvoorbeeld via ORIO), het
				stimuleren van investeringen in ontwikkelingslanden (bijvoorbeeld via FMO), de
				marktontwikkeling (CBI) en het investeringen in opkomende markten (bijvoorbeeld
				via PSOM).
 Daarnaast zijn er bijdragen voor exportkredietverzekeringen (EKI)
				
				1 Exportkredietverzekeringen (EKI): als het Nederlandse
					 bedrijfsleven wil exporteren naar ontwikkelingslanden kan het de
					 betalingsrisico’s van zijn transacties herverzekeren bij de overheid. Indien
					 een ontwikkelingsland zijn verplichtingen niet nakomt, neemt Nederland de
					 schuld over en treft het een schikking met het land of scheldt het de schuld
					 van het land kwijt. Het totaal van de gederfde inkomsten door de schikkingen en
					 de kwijtscheldingen komt ten laste van de ODA-uitgaven. en de categorie «overige» met onder meer de
				apparaatskosten en kosten voor de opvang van asielzoekers (Figuur 1).
 De ODA-uitgaven vallen grotendeels onder de begroting van het
				Ministerie van BuZa (79%).
 
 Figuur 1: Verdeling ODA-uitgaven over verschillende kanalen
				 uitgaven van alle departementen, in miljoen
				 € 
 
 
 
 
 
 3
 ANALYSE VAN HET VOORGENOMEN KABINETSBELEID
 
 
 
 3.1
 Inleiding
 
 Het kabinet-Rutte/Verhagen heeft een aantal belangrijke
				 beleidsvoornemens voor ontwikkelingssamenwerking geformuleerd. In dit hoofdstuk
				 vatten we deze voornemens samen en bespreken we onze aandachtspunten bij het
				 voorgenomen beleid en de huidige stand van zaken.
 
 
 
 3.2
 Beleidsvoornemens
 
 
 
 3.2.1
 Meer focus en minder versnippering
 
 Het kabinet wil aanzienlijk meer focus aanbrengen in de
					 ontwikkelingssamenwerking om zo geconcentreerder, effectiever en professioneler
					 bij te dragen aan ontwikkeling. Het wil deze focus vooral realiseren door een
					 beperkt aantal prioriteiten centraal te stellen, te weten:
 
 
 •
 veiligheid en rechtsorde;
 
 
 •
 voedselzekerheid;
 
 
 •
 water;
 
 
 •
 Seksuele en reproductieve gezondheid en rechten
						 (SRGR).
 
 
 Doelstelling van het kabinet is om de middelen voor deze
					 prioriteiten in 2014 te verdubbelen ten opzichte van de begroting voor 2011
					 (Ministerie van BuZa, 2010).
 Bij de uitwerking van deze vier prioriteiten bevordert het
					 kabinet private sectorontwikkeling en een goed ondernemingsklimaat, en
					 investeert het in samenwerking met het bedrijfsleven. Dit is onderdeel van de
					 belangrijke verschuiving in de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking van
					 sociale naar economische factoren (Ministerie van BuZa, 2010, 2011a). Verder
					 fungeren de onderwerpen milieu, goed bestuur en gender als themadoorsnijdende
					 aandachtsgebieden die vooral in dienst van de prioriteiten worden ingezet.
 
 Bij de uitwerking van de Nederlandse
						ontwikkelingssamenwerking hanteert het kabinet de volgende vier
						uitgangspunten:
 
 
 •
 
 Selectiviteit
 
 Scherpe keuzes maken om het aantal prioriteiten te
							 beperken tot vier. Andere thema’s staan in dienst van de prioriteiten.
 
 
 •
 
 Samenhang
 
 Bij de keuze van de prioriteiten wordt aangesloten bij
							 de Nederlandse prioriteiten van het buitenlandse beleid en de prioriteiten van
							 ontwikkelingslanden.
 
 
 •
 
 Meerwaarde
 
 De meerwaarde wordt gedefinieerd door de Nederlandse
							 deskundigheid, de Nederlandse positie ten opzichte van andere donoren en het
							 belang van de bilaterale samenwerking voor Nederland.
 
 
 •
 
 Effectiviteit
 
 Gewenste effecten moeten meetbaar zijn en vooraf helder
							 geformuleerd zijn. De uitgangssituatie moet ook duidelijk zijn zodat voortgang
							 kan worden aangetoond. De interventie moet bovendien evidence-based zijn, dus onderbouwd met bewijzen of
							 veronderstellingen.
 
 
 Het kabinet heeft de thema’s onderwijs en gezondheid als
						posterioriteiten aangeduid. Deze thema’s zullen niet verdwijnen uit het
						Nederlandse bilaterale kanaal, maar ondersteunen voortaan de vier
						prioriteiten.
 
 Ontwikkelingssamenwerking verschuift in de kabinetsplannen
					 van hulp naar investeren. Het beleid wordt in nauwe samenhang gebracht met
					 andere vormen van buitenlands beleid waardoor niet alleen de mondiale maar ook
					 de bredere nationale belangen beter worden gediend (Ministerie van BuZa,
					 2011d).
 
 
 
 3.2.2
 Meerjarige bezuinigingen 
						2 De Algemene Rekenkamer volgt de voortgang van de
							 kabinetsbezuinigingen en rapporteert hier jaarlijks over in de zogenoemde
							 Bezuinigingsmonitor, die voor het eerst is gepubliceerd op verantwoordingsdag
							 2011 (Algemene Rekenkamer, 2011).
 
 Naast de bovengenoemde inhoudelijke ambities gaat het kabinet
					 fors bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking: van 0,8% BNP naar 0,7 vanaf 2012.
					 In 2011 moet een bezuiniging van € 400 miljoen op de ODA-middelen
					 gerealiseerd worden en daarna jaarlijks een bedrag van gemiddeld € 800
					 miljoen (Figuur 2). 
					 3 De uitschieter van € 900 miljoen bezuinigingen
						 in 2012 is te verklaren door een extra bezuiniging van € 200 miljoen zodat
						 de uitgaven van ontwikkelingssamenwerking in 2012 niet meer zullen zijn dan
						 0,7% van het BNP. Met deze maatregelen draait het kabinet -Rutte/Verhagen een
						 maatregel terug van het kabinet-Balkenende IV dat voor 2012 € 200 miljoen
						 extra had gereserveerd voor de verbetering van het milieu in
						 ontwikkelingslanden. Hierbij moet opgemerkt worden dat het jaarlijkse
					 bezuinigingen zijn op basis van de huidige raming van het Bruto Nationaal
					 Product (BNP) voor elk van de jaren tussen 2011 en 2015. Dit houdt in dat een
					 hoger of lager BNP dan de raming in de volgende jaren gevolgen heeft voor de
					 hoogte van de te realiseren bezuinigingen.
 
 Figuur 2: uitgaven van alle departementen, tussen 2011
						en 2015, in miljoen €
 
 
 
 
 
 
 3.3
 Onze aandachtspunten
 
 Wij gaan de komende jaren volgen of het kabinet de vier
				 prioriteiten voldoende helder definieert en vervolgens ook inhoudelijk
				 concretiseert. Zonder die definities en concretisering is niet goed vast te
				 stellen of het beleid zich concentreert op de gekozen prioriteiten en bij een
				 zeer brede interpretatie van de prioriteiten bestaat het risico dat er per
				 saldo geen vermindering van de versnippering optreedt.
 Het kabinet streeft naar een verdubbeling van het aandeel van
				 de prioriteiten in het totale ODA-budget in 2014. We gaan na of het kabinet de
				 budgettaire ombuigingen realiseert in 2014.
 De inzet op de vier prioriteiten en de verschuiving van hulp
				 naar investering vereisen ook afstemming met andere ministeries, vooral met het
				 Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) voor de
				 thema’s voedselzekerheid en private sectorontwikkeling, en met het Ministerie
				 van Infrastructuur en Milieu (I&M) voor het thema water. We gaan na hoe het
				 Ministerie van BuZa zijn coördinerende rol waarmaakt om te komen tot een
				 coherent en effectief Nederlands buitenlands beleid voor de genoemde
				 thema’s.
 Het Ministerie van BuZa heeft aangekondigd de begroting 2012 zo
				 in te richten dat de operationele doelstellingen (OD’s) beter aansluiten bij
				 de prioriteiten en posterioriteiten van het huidige kabinet. In de aangepaste
				 begroting 2011 weerspiegelen de huidige OD’s nog niet volledig de nieuwe
				 prioriteiten en posterioriteiten. We gaan na of het ministerie de OD’s in de
				 begroting 2012 zodanig inricht dat zichtbaar wordt hoeveel geld aan welke
				 prioriteit of posterioriteit besteed wordt.
 
 
 
 3.4
 Stand van zaken
 
 In Figuur 3 is aangegeven welke verschuiving het
				 kabinet-Rutte/Verhagen heeft aangebracht bij elke OD in de begroting 2011 van
				 het Ministerie van BuZa. 
				 4 Het betreft verschuivingen in de begroting 2011 van
						het Ministerie van BuZa die werd ingediend door het demissionaire
						kabinet-Balkenende IV en is gewijzigd door het kabinet-Rutte/Verhagen middels
						de incidentele suppletoire begroting. 
 In de begroting 2011 weerspiegelen de verschuivingen reeds
				 gedeeltelijk de gestelde prioriteiten en posterioriteiten. Het
				 kabinet-Rutte/Verhagen verhoogt het budget van de operationele doelstellingen
				 voor stabiliteit en crisisbeheersing (OD 2.5), SRGR (OD 5.5), water (OD 6.2) en
				 bezuinigt op onderwijs (OD 5.1) en gezondheid (OD 5.4). Voor de thema’s goed
				 bestuur (OD 2.7) en milieu (OD 6.1) wordt minder besteed aan programma’s die
				 de prioriteiten niet ondersteunen. Voor private sectorontwikkeling (OD 4.3) is
				 er sprake van een intensivering.
 De grafiek toont aan dat de grootste bedragen van de
				 Nederlandse ontwikkelingssamenwerking zullen gaan naar private
				 sectorontwikkeling (OD 4.3), participatie civil society (OD 5.6), regionale
				 stabiliteit (OD 2.5), en milieu en water (OD 6.1) – elk meer dan € 300
				 miljoen per jaar. (Ministerie van BuZa, 2011a).
 
 Figuur 3: Budgettaire verschuivingen als gevolg van de
					 aanpassingen in de begroting voor 2011 per operationele doelstelling
					 (Ministerie van BuZa, 2011f) begrote uitgaven
					 Ministerie van BuZa, in miljoen €
 
 
 Afgaand op de beschikbare informatie bedraagt het aandeel van
				 de OD’s dat de vier prioriteiten omvat 20% van het totale ODA-budget van het
				 Ministerie van BuZa van 2011. Dit is echter een voorlopige indicatie omdat het
				 ministerie voor het thema voedselzekerheid nog geen concreet bedrag kan
				 aangeven. In de huidige financiële administratie is dit thema geclusterd met
				 een aantal andere thema’s waardoor geen specifieke uitsplitsing mogelijk
				 is.
 Het kabinet streeft er naar het aandeel van de vier
				 prioriteiten in het totale ODA-budget tussen 2011 en 2014 te verdubbelen. In de
				 focusbrief heeft het kabinet deze ambitie weergegeven in een figuur zonder de
				 bedragen per OD of thema te specificeren (Figuur 4).
 
 Figuur 4: Voorgenomen verschuivingen binnen ODA-budget
					 (Ministerie van BuZa, 2011a) uitgaven van
					 alle departementen, tussen 2011 en 2014
 
 
 In de focusbrief is er een begin gemaakt met de uitwerking van
				 de vier prioriteiten (Ministerie van BuZa, 2011a). In een aparte brief aan de
				 Tweede Kamer is het thema «Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten
				 (SRGR)» verder uitgewerkt en is de samenhang met de bestrijding van HIV/Aids
				 benadrukt (Ministerie van BuZa, 2011e).
 
 
 
 
 4
 KANALEN
 
 
 
 4.1
 Inleiding
 
 Er zijn vier belangrijke kanalen waarin de middelen voor
				 ontwikkelingssamenwerking worden uitgegeven. 
				 5 Naast de vier kanalen zijn er de EKI-regeling en een
						categorie «overige» die o.a. de apparaatskosten en de kosten voor de opvang
						van asielzoekers omvat (zie hoofdstuk 2). We bespreken in dit hoofdstuk eerst de onderlinge
				 verdeling van deze kanalen. Vervolgens bespreken we voor elk kanaal de
				 beleidsvoornemens van het kabinet, onze aandachtspunten en de huidige stand van
				 zaken.
 
 
 
 4.2
 Verdeling middelen tussen kanalen
 
 Figuur 5 laat de procentuele verdeling zien van de OS-uitgaven
				 over de vier kanalen en de overige uitgavencategorieën. De figuur laat zien
				 dat het aandeel van het bilaterale en het maatschappelijke kanaal de afgelopen
				 jaren is afgenomen en dat het aandeel van het multilaterale kanaal is
				 toegenomen. In 2011 verwacht het Ministerie van BuZa evenveel aan het
				 bilaterale als aan het multilaterale kanaal (30%) te besteden, 19% aan het
				 maatschappelijke kanaal en 8% aan het bedrijfslevenkanaal.
 In de komende jaren gaan we na of de kanaalverdeling zal
				 evolueren in lijn met de vier prioriteiten. Te verwachten is dat het aandeel
				 van de uitgaven via het bedrijfslevenkanaal zal toenemen. We zullen ook kijken
				 hoe het Ministerie van BuZa de kanalen afstemt tijdens de beleidsuitvoering om
				 te komen tot meer samenhang.
 
 Figuur 5: Ontwikkeling in de verdeling van de ODA-uitgaven
					 over de verschillende kanalen (Tweede Kamer, 2010) uitgaven van alle departementen, tussen 2009 en 2011, in percentage
					 van de totale ODA
 
 
 Figuur 6 geeft aan hoe de middelen die het Ministerie van BuZa
				 inzet via de verschillende kanalen verdeeld worden over de OD’s in de
				 begroting. Voor de meeste OD’s verloopt de financiering via meerdere kanalen,
				 maar bij een aantal OD’s ligt de nadruk op een specifiek kanaal. Dat is
				 bijvoorbeeld het geval bij «participatie civil society» (OD 5.6) waar het
				 maatschappelijk middenveld onder valt. Daarnaast is er een aantal OD’s zoals
				 «goed bestuur» (OD 2.7), «reproductieve gezondheid» (OD 5.5) en «duurzaam
				 waterbeheer» (OD 6.2) waarbij er geen geld via het multilaterale kanaal gaat.
				 Voor «onderwijs» (OD 5.2) loopt de financiering voornamelijk via het
				 bilaterale kanaal. Het Europese ontwikkelingsfonds vormt een apart OD 3.3. Uit
				 dit fonds financieren de Europese instituties een breed scala aan
				 ontwikkelingsthema’s.
 
 Figuur 6: ODA-uitgaven 2010 per operationele doelstelling
					 verdeeld over de verschillende kanalen alleen
					 uitgaven Ministerie van BuZa , in miljoen €
 
 
 
 
 
 4.3
 Bilaterale kanaal
 
 
 
 4.3.1
 Beleidsvoornemens
 
 Het kabinet noemt drie voordelen van het bilaterale kanaal
					 ten opzichte van de andere kanalen die in de toekomst leidend zullen zijn voor
					 de inzet van middelen:
 
 
 •
 er kan maximaal gebruik gemaakt worden van de Nederlandse
						 kennis en kunde;
 
 
 •
 het bilaterale kanaal biedt mogelijkheden voor een
						 politieke dialoog en een volwassen, gelijkwaardige relatie die tot een
						 wederzijds profijtelijke economische relatie kan groeien;
 
 
 •
 via het bilaterale kanaal worden de tastbare resultaten
						 van de Nederlandse inzet zichtbaar (Ministerie van BuZa, 2011a).
 
 
 
 Om de versnippering tegen te gaan, heeft het kabinet het
						aantal partnerlanden gereduceerd van 33 naar 15. In de 18 voormalige
						partnerlanden wordt de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking uitgefaseerd. Voor
						drie landen – Colombia, Vietnam en Zuid-Afrika – is een zogeheten
						«transitiefaciliteit» ingesteld: een instrument om de overgang naar een
						wederzijds profijtelijke economische samenwerking mogelijk te maken (Ministerie
						van BuZa, 2011a). Op de lange termijn streeft het kabinet naar een verdere
						reductie tot tien partnerlanden, zoals het WRR-rapport aanbeveelt. Het kabinet
						heeft aangekondigd aanzienlijk te gaan bezuinigen op het bilaterale kanaal door
						te focussen op de nieuwe partnerlanden en het gebruik van het instrument
						«algemene begrotingssteun» 
						6 Algemene begrotingssteun: de overdracht van
							 financiële middelen die niet specifiek geoormerkt zijn aan een ontvangende
							 overheid ter financiering van het door haar voorgestane beleid. drastisch te verminderen.
 De regering hanteert voor het totale Nederlandse bilaterale
						programma in elk partnerland een financiële ondergrens van € 15 miljoen per
						jaar (Ministerie van BuZa, 2011a).
 
 
 
 
 4.3.2
 Onze aandachtspunten
 
 De komende jaren gaan wij na in welke mate en in welk tempo
					 de inzet van de financiële middelen wordt afgestemd op de geselecteerde
					 partnerlanden. Voor de 18 afgevallen partnerlanden gaan we na of het kabinet
					 een uitfaseringsplan opstelt en uitvoert.
 We gaan ook na of de verschuiving in OD’s zichtbaar wordt
					 in de verdeling van de uitgaven per OD.
 Op basis van de prioriteiten zal de relatie met de
					 partnerlanden in de komende jaren verschuiven van algemene begrotingssteun naar
					 meer samenwerking met bedrijven. Wij zullen volgen in welke mate die
					 verschuiving ook budgettair optreedt.
 
 
 
 4.3.3
 Stand van zaken
 
 In 2010 gaf het kabinet-Balkenende IV in totaal € 935
					 miljoen uit aan landenprogramma’s . 
					 7 Een landenprogramma bevat het totaal aan bilaterale
						 activiteiten in een land waarmee het Ministerie van BuZa een bilaterale
						 ontwikkelingsrelatie onderhoudt. De activiteiten worden gefinancierd met aan de
						 ambassade gedelegeerde financiële middelen. Hiervan ging € 915 miljoen naar de 33 partnerlanden
					 van het kabinet-Balkenende IV en € 19 miljoen naar de 7 uitfaserende landen.
					 Van de 33 partnerlanden van het kabinet-Balkenende IV houdt het
					 kabinet-Rutte/Verhagen 15 partnerlanden aan. Deze ontvingen in 2010 € 536
					 miljoen, ofwel 60% van de totale uitgaven aan landenprogramma’s. De 15 landen
					 die zullen worden uitgefaseerd ontvingen 34% van de totale uitgaven aan
					 landenprogramma’s en de landen met transitiefaciliteit 6% (Figuur 7).
 
 Figuur 7: Verdeling ODA-uitgaven 2010 op basis van de
						nieuwe selectie partnerlanden van het kabinet-Rutte/Verhagen 
						8De gegevens onderliggend aan deze figuur komen uit
							 het HGIS-jaarverslag. Dat betekent dat ook de ODA-uitgaven van andere
							 departementen in deze figuur zijn opgenomen. (Ministerie van BuZa, 2011b) alleen uitgaven Ministerie van BuZa, in miljoen €
 
 
 Figuur 8 toont de geografische spreiding van partnerlanden en
					 maakt duidelijk dat het kabinet-Rutte/Verhagen de versnippering heeft
					 verminderd door de steun aan landen in Azië en Zuid-Amerika te schrappen. Er
					 is nu een grotere concentratie van partnerlanden in Afrika dan bij het
					 kabinet-Balkenende IV.
 
 Figuur 8: Wereldkaart met de partnerlanden van het
						kabinet-Rutte/Verhagen.
 
 
 Figuur 9 geeft aan wie de ontvangers zijn van de financiële
					 middelen in het bilaterale kanaal. De grootste groep ontvangers zijn
					 multilaterale organisaties die van het departement of van ambassades
					 geoormerkte bijdragen krijgen voor activiteiten op landenniveau. Dit wordt ook
					 wel «multi-bi financiering» genoemd. Vervolgens gaat het meeste geld uit het
					 bilaterale kanaal naar NGO’s in ontwikkelingslanden en naar ministeries in
					 ontwikkelingslanden. Voor deze laatste categorie gaat het voornamelijk om
					 algemene en sectorale begrotingssteun. 
					 9 Bij sectorale begrotingssteun gaat het om geld dat
						 rechtstreeks naar een bepaalde sector gaat, bijvoorbeeld onderwijs, en deze
						 steun kan ook geoormerkt zijn. We verwachten onder meer dat het streven om minder
					 gebruik te maken van de hulpmodaliteit algemene begrotingssteun leidt tot een
					 afname van de financiële middelen aan ministeries en dat de financiële
					 middelen bestemd voor bedrijven zullen toenemen.
 
 Figuur 9: ODA-uitgaven 2010 per type ontvanger binnen
						het bilaterale kanaal alleen uitgaven
						Ministerie van BuZa, in miljoen €
 
 
 Figuur 10 laat zien hoe de activiteiten die binnen het
					 bilaterale kanaal via multilaterale organisaties worden uitgevoerd zijn
					 verdeeld over VN-organisaties, internationale financiële instellingen (IFI)
					 zoals de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds (IMF), EU-organisaties
					 en overige multilaterale organisaties. Door middel van deze multi-bi
					 financiering voerden multilaterale organisaties in 2010 610 activiteiten uit.
					 Hiervan werden veruit de meeste activiteiten (399) door VN-organisaties
					 uitgevoerd. Figuur 10 laat de versnippering zien als gevolg van de activiteiten
					 van multilaterale organisaties gefinancierd met Nederlandse multi-bi
					 financiering.
 
 Figuur 10: Aantal activiteiten 2010 via multilaterale
						organisaties binnen het bilaterale kanaal alleen activiteiten Ministerie van BuZa
 
 
 Het kabinet heeft verder aangegeven te gaan bezuinigen op
					 algemene begrotingssteun. In 2011 zal het budget voor algemene begrotingssteun
					 verminderd worden van € 128 miljoen naar € 84 miljoen.
 
 
 
 
 4.4
 Het multilaterale kanaal
 
 
 
 4.4.1
 Beleidsvoornemens
 
 Het kabinet-Rutte/Verhagen zet sterk in op behoud en
					 vernieuwing van multilaterale organisaties. De meerwaarde van het multilaterale
					 kanaal ligt volgens het kabinet vooral in schaalvergroting en het tegengaan van
					 ongecoördineerde en versnipperde activiteiten (Ministerie van BuZa,
					 2010).
 Het kabinet stelt dat de Nederlandse bijdrage via het
					 multilaterale kanaal te gefragmenteerd is en dat het de versnippering van het
					 multilaterale beleid gaat aanpakken. Verder zal in 2011 ongeveer de helft van
					 de multilaterale organisaties een lagere Nederlandse bijdrage ontvangen. De
					 Nederlandse bijdragen zullen gebaseerd worden op de effectiviteit van de
					 organisaties en de meerwaarde voor de vier prioritaire thema’s. Nederland zal
					 in elk geval een betrouwbare partner blijven en meerjarige verplichtingen
					 nakomen (Ministerie van BuZa, 2010).
 
 
 
 4.4.2
 Onze aandachtspunten
 
 De aandachtspunten die we de komende jaren gaan volgen hangen
					 af van de concrete beleidsvoornemens die het kabinet voor het multilaterale
					 kanaal gaat formuleren. We zullen in ieder geval nagaan of de versnippering zal
					 afnemen in termen van aantal te financieren organisaties en activiteiten en of
					 de activiteiten meer in lijn komen te liggen van de vier gestelde
					 prioriteiten.
 
 
 
 4.4.3
 Stand van zaken
 
 Nederland gaf in 2010 binnen het multilaterale kanaal
					 contributies en bijdragen aan multilaterale organisaties waaronder de Europese
					 instituties, een aantal VN-organisaties en multilaterale ontwikkelingsbanken.
					 In 2010 ging het om financiering van 88 afzonderlijke bijdragen.
 Figuur 11 toont de uitgaven binnen het multilaterale kanaal
					 per organisatie. De grote bijdrage aan de Europese instituties is samengesteld
					 uit de Nederlandse vaste inbreng in het ontwikkelingsbudget van de Europese
					 Unie (als onderdeel van het centrale EU-budget) en een vrijwillige bijdrage aan
					 het Europese ontwikkelingsfonds (EOF).
 
 Figuur 11: ODA-uitgaven 2010 per organisatie binnen het
						multilaterale kanaal alleen uitgaven
						Ministerie van BuZa, in miljoen €
 
 
 
 
 
 
 4.5
 Maatschappelijk middenveld
 
 
 
 4.5.1
 Beleidsvoornemens
 
 Het kabinet-Rutte/Verhagen heeft de gemaakte afspraken in het
					 kader van het medefinancieringsstelsel II (MFS II) met maatschappelijke
					 organisaties zoveel mogelijk ongemoeid gelaten. Er wordt wel bezuinigd op MFS
					 II door een korting van 12,5 % op het budget en door het extra geld dat
					 beschikbaar was voor «zeer goede voorstellen» niet uit te geven. In totaal
					 komt dit neer op een jaarlijkse bezuiniging van € 87 miljoen.
 Om de versnippering tegen te gaan binnen MFS II heeft het
					 vorige kabinet reeds een bepaling opgenomen waardoor maatschappelijke
					 organisaties 60% van hun MFS-middelen in partnerlanden moeten hebben besteed
					 bij de afrekening in 2015. Op die manier wil het kabinet de maatschappelijke
					 organisaties aanzetten om meer focus aan te brengen in hun landenkeuze en de
					 focus ook te stroomlijnen met de lijst van partnerlanden van het kabinet.
 Het kabinet streeft ernaar dat maatschappelijke organisaties
					 in de toekomst minder afhankelijk worden van overheidssteun. Op dit moment
					 mogen de MFS-inkomsten van de maatschappelijke organisaties niet meer dan 75%
					 zijn van hun totale inkomsten. De overige 25% moeten ze financieren met andere
					 middelen (Ministerie van BuZa, 2010).
 
 
 
 4.5.2
 Onze aandachtspunten
 
 We gaan de komende jaren na of het ministerie toeziet dat de
					 partnerorganisaties geleidelijk hun bijdragen in partnerlanden zullen verhogen
					 om uit te komen op 60 % in 2015 en hieraan consequenties verbindt.
 We kijken ook of het streven om de versnippering te
					 verminderen zijn weerslag heeft op het aantal activiteiten dat naast het MFS II
					 in dit kanaal gefinancierd wordt. Verder volgen wij of verschuivingen in deze
					 activiteiten te relateren zijn aan de vier prioriteiten uit het
					 kabinetsbeleid.
 
 
 
 4.5.3
 Stand van zaken
 
 Figuur 12 geeft weer hoe de financiële middelen in 2010 in
					 het maatschappelijk kanaal zijn verdeeld over verschillende
					 subsidieprogramma’s.
 
 Figuur 12: ODA-uitgaven 2010 binnen het maatschappelijk
						kanaal alleen uitgaven Ministerie van BuZa,
						in miljoen €
 
 
 In 2010 liep meer dan de helft van de financiering (56%) voor
					 maatschappelijke organisaties via de bijdragen uit het MFS I. Het vorige
					 kabinet heeft de versnippering reeds teruggedrongen door bij het vormgeven van
					 het MFS voor de periode 2011–2015 het aantal te financieren organisaties
					 terug te brengen van 73 organisaties (MFS I) naar twintig
					 samenwerkingsverbanden. Elk van deze verbanden wordt vertegenwoordigd door een
					 penvoerder.
 De andere grote uitgavenposten binnen het maatschappelijke
					 middenveld zijn het internationale onderwijsprogramma (11%), de Stichting
					 Nederlandse Vrijwilligers (SNV, 9%), en de Vereniging Personele Samenwerking
					 (PSO, 3%). Daarnaast bestaat er nog een veelheid aan ontvangers en
					 programma’s.
 Bij de begrotingsbehandeling 2011 van het Ministerie van BuZa
					 heeft de Tweede Kamer een amendement aangenomen waardoor de voorgenomen
					 bezuiniging van € 87 miljoen op MFS II uitkomt op € 77 miljoen per jaar. 
					 10 Aangenomen gewijzigd amendement van der Staaij en
						 Voordewind, 32 500 V, nr. 116
 
 
 
 
 4.6
 Bedrijfsleven
 
 
 
 4.6.1
 Beleidsvoornemens
 
 In de komende jaren geeft het kabinet prioriteit aan de
					 ontwikkeling van de private sector in ontwikkelingslanden en bijgevolg zullen
					 er extra financiële middelen vloeien via dit kanaal. Het Ministerie van BuZa
					 zal de relatie met het bedrijfsleven verdiepen en richt zich meer op de
					 uitbreiding en vooral schaalvergroting van de publiek-private partnerships
					 (PPP’s) tussen overheid, bedrijfsleven en andere partners. Economische
					 levensvatbaarheid op lange termijn is hierbij de leidraad. Er komen ook
					 innovatieve financieringsinstrumenten om private investeringen voor
					 ontwikkelingsdoelen te stimuleren met overheidsgaranties en –leningen
					 (Ministerie van BuZa, 2010, 2011a).
 Het kabinet streeft ook naar geïntegreerd werken om meer
					 samenhang te krijgen tussen diplomatie, economie en ontwikkelingssamenwerking.
					 Hierbij staan Nederlandse belangen centraal in het handelen, vooral de
					 economische belangen (Ministerie van BuZa, 2011d).
 
 
 
 4.6.2
 Onze aandachtspunten
 
 We besteden de komende jaren aandacht aan de beheersbaarheid
					 van de activiteiten in dit kanaal. We zullen vooral letten op hoe de
					 uitbreiding van de PPP’s en de ontwikkeling van innovatieve
					 financieringsinstrumenten gestandaardiseerd wordt en of deze niet met nieuwe
					 versnippering gepaard gaat. De voorgenomen uitbreiding van de PPP’s en het
					 vereiste maatwerk hierbij contrasteert met meer uniformiteit in de
					 contractafspraken om de beheersbaarheid en de transparantie van het instrument
					 PPP te garanderen.
 
 
 
 4.6.3
 Stand van zaken
 
 Het bedrijfslevenkanaal bevat activiteiten voor economische
					 groei en privatesectorontwikkeling. Hierbij is het programma voor
					 Ontwikkelingsrelevante Infrastructuurontwikkeling (ORIO) een van de
					 belangrijkste onderdelen (Figuur 13).
 
 Figuur 13: ODA-uitgaven 2010 binnen het
						bedrijfslevenkanaal alleen uitgaven
						Ministerie van BuZa, in miljoen €
 
 
 Daarnaast is er het PSOM/PSI 
					 11 PSOM: Programma Samenwerking Opkomende Markten;
						 PSI: Private Sector Investeringsprogramma-programma voor ondersteuning aan ondernemers met
					 investeringsplannen in opkomende markten en het Infrastructure Development Fund
					 van de ontwikkelingsbank FMO. Daarnaast zijn er bijdragen aan het Centrum tot
					 bevordering van import uit ontwikkelingslanden (CBI) en het Project Uitzending
					 Managers (PUM) voor de bevordering van het ondernemingsklimaat en de
					 marktontwikkeling.
 Er zijn inmiddels 75 PPP’s actief waarin het Ministerie van
					 BuZa samenwerkt met het bedrijfsleven (Ministerie van BuZa, 2010).
 
 
 
 
 
 5
 INTERNE ORGANISATIE EN STURING
 
 
 
 5.1
 Beleidsvoornemens
 
 Het kabinet stelt dat de stapeling van doelen en de
				 versnippering hebben geleid tot een beheerslast die niet spoort met de wens
				 meer kwaliteit te realiseren met een kleiner apparaat (Ministerie van BuZa,
				 2010). Het kabinet heeft ook gereageerd op de kritiek in het WRR-rapport over
				 de geringe professionaliteit van de organisatie van de
				 ontwikkelingssamenwerking bij het Ministerie van BuZa. Het voornemen is om meer
				 te investeren in het opbouwen, delen en toepassen van kennis. In het
				 personeelsbeleid komt meer ruimte om versneld de deskundigheid op de vier
				 prioriteiten te versterken (Ministerie van BuZa, 2011c).
 Als gevolg van de algemene taakstelling bij de rijksoverheid
				 zal het Ministerie van BuZa in de periode 2012–2015 € 74 miljoen
				 bezuinigen op de budgetten voor personeel en materieel. Directies en ambassades
				 moeten efficiënter en goedkoper gaan werken, worden in aantal verminderd en er
				 komt meer samenwerking tussen de ministeries die betrokken zijn bij
				 ontwikkelingssamenwerking (Ministerie van BuZa, 2011c).
 De professionalisering van het personeelsbeleid en de
				 kennisopbouw worden bewerkstelligd door een gerichte instroom van personeel,
				 meer inzet op detachering en uitwisseling met het bedrijfsleven en een verdere
				 flexibilisering van arbeidscontracten (Ministerie van BuZa, 2011a).
 
 
 
 5.2
 Onze aandachtspunten
 
 Voor de samenhang tussen de gekozen prioriteiten en de interne
				 organisatie kijken we primair naar vijf aspecten.
 In de eerste plaats de beheersbaarheid van de activiteiten. Een
				 groot aantal activiteiten staat niet per definitie gelijk aan een grote mate
				 van versnippering, maar het kan hier wel een indicatie voor zijn. De komende
				 jaren zullen wij nagaan of het aantal activiteiten toe- of afneemt. Daarnaast
				 zullen wij ook nagaan of het aandeel van de activiteiten met een kleine
				 financiële omvang toe- of afneemt. Bij een substantiële verandering zullen we
				 vervolgens analyseren wat hiervoor de oorzaken zijn en wat de gevolgen zijn
				 voor de beheersbaarheid voor het ministerie.
 In de tweede plaats de capaciteitinzet. In de komende jaren
				 volgen we in welke mate het Ministerie van BuZa de inzet van de personele
				 capaciteit aanpast aan de gestelde prioriteiten en de geselecteerde
				 partnerlanden.
 In de derde plaats de kennisopbouw binnen het Ministerie van
				 BuZa. Het ministerie werkt aan een professionalisering van het
				 personeelsbestand en de opbouw van kennis over de geselecteerde prioriteiten.
				 We zullen volgen wat de voortgang is die het ministerie op dit terrein
				 boekt.
 In de vierde plaats de verdeling van verantwoordelijkheden
				 binnen het ministerie. Dit kabinet heeft ervoor gekozen in de sturing van het
				 beleid de vier in 3.1 genoemde thematische prioriteiten centraal te stellen.
				 Logischerwijs dient dit door te werken in de interne spelregels en
				 bevoegdheidsverdeling tussen de verschillende directies binnen het ministerie.
				 De themadirecties zullen naar verwachting een meer sturende rol krijgen ten
				 opzichte van directies die zich bijvoorbeeld bezighouden met een kanaal of een
				 regio.
 In de vijfde plaats de afstemming met andere departementen. Het
				 Ministerie van BuZa zet in op een effectieve samenwerking met andere
				 departementen. We zullen volgen welke voortgang hierbij wordt geboekt.
 Een meer concrete uitwerking van onze aandachtspunten zal
				 plaatsvinden wanneer het ministerie concreet heeft aangegeven welke doelen het
				 ten aanzien van deze aspecten van organisatie en sturing nastreeft.
 
 
 
 5.3
 Stand van zaken
 
 Wat betreft de organisatie en het personeel van het Ministerie
				 van BuZa zijn de bezuinigingen vastgelegd tot 2014 en is er een uitvoeringsplan
				 opgesteld.
 Aantal en omvang van de
				 activiteiten
 De totale uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking (voor alle
				 kanalen gezamenlijk) werden in 2010 uitgevoerd via 3 084 lopende activiteiten.
				 In Figuur 14 zijn de transacties in 2010 geordend naar hun financiële omvang.
				 Dit is een indicatie voor de beheerslast.
 
 Figuur 14: Aantal ODA-transacties in 2010 in €, geordend
					 naar financiële omvang alleen
					 ODA-transacties Ministerie van BuZa
 
 
 Capaciteitsinzet
 Het Ministerie van BuZa heeft nog geen gegevens beschikbaar
				 over de capaciteitsinzet per thema.
 Kennisopbouw
 Het Ministerie van BuZa heeft de afgelopen jaren het
				 personeelsbeleid en de opleidingen vooral gericht op het vormen van
				 «generalisten» en minder op «deskundigen». Dat heeft ondermeer geleid tot
				 de problemen die het WRR-rapport signaleert.
 Verantwoordelijkheden
 Op dit moment hebben de themadirecties geen grote sturende
				 bevoegdheid ten opzichte van de andere directies. Door de keuze van het kabinet
				 om vier prioritaire thema’s als leidend te maken voor het beleid is het van
				 belang deze prioriteitstelling consistent te vertalen in een heldere
				 bevoegdheidsverdeling.
 
 
 
 
 6
 REACTIE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN NAWOORD
				 ALGEMENE REKENKAMER
 
 
 
 6.1
 Reactie staatssecretaris van Buitenlandse
					 Zaken
 
 
 De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken verwelkomt ons
					 rapport en het onderzoekstraject waarvan het deel uit maakt. Hij geeft aan dat
					 monitoring door de Algemene Rekenkamer het ministerie scherp kan houden bij de
					 uitvoering van het beleid. Hij beschouwt dit rapport als een tijdige en nuttige
					 bijdrage aan een ingrijpend veranderingstraject.
 De belangrijkste uitdagingen die de Algemene Rekenkamer
					 identificeert, onderschrijft de staatssecretaris. Hij wijst op de opdracht om
					 de vier gekozen speerpunten scherp af te bakenen én deze gestalte te geven in
					 een tijd van bezuinigingen. Ook benadrukt hij het belang om de inhoudelijke
					 focus te vertalen in de interne sturing en het personeelsbeleid. 
 
 
 De staatssecretaris plaatst een aantal kanttekeningen bij
					 enkele passages in het rapport om daarmee mogelijke misverstanden over zijn
					 beleids-voornemens te voorkomen. Zo merkt hij op dat het niet zeker is dat er
					 bezuinigd gaat worden op het bilaterale kanaal, omdat de effectiviteit van het
					 kanaal voor een bepaald speerpunt medebepalend is bij de kanaalkeuze. 
 Ook wijst hij erop dat steun aan de ontwikkeling van de
					 private sector niet gelijkgesteld kan worden aan de inzet van het
					 bedrijfsleveninstrumentarium. Samenwerking met het bedrijfsleven kan ook op
					 andere manieren worden bevorderd.
 Met betrekking tot het bedrijfslevenkanaal is aandacht voor
					 het voorkomen van nieuwe versnippering volgens de staatssecretaris inderdaad
					 van belang, maar hij wijst er op dat publiekprivate partnerschappen ook
					 maatwerk eisen. Om versnippering tegen te gaan streeft hij bij het
					 bedrijfslevenkanaal naar grootschaliger publiekprivate partnerschappen en een
					 zo eenduidig mogelijke vormgeving van de contractuele relaties. 
 Verder geeft de staatssecretaris aan dat de stroomlijning van
					 de maat-schappelijke organisaties met de lijst van partnerlanden betrekking
					 heeft op de oude lijst van partnerlanden. De besluitvorming over de
					 MFS-subsidies ging immers vooraf aan de beperking van het aantal
					 partnerlanden.
 
 De staatssecretaris schrijft dat ons rapport duidelijkheid
				 verschaft over de aandachtspunten die leidend zullen zijn voor het
				 onderzoekstraject van de Algemene Rekenkamer en dat op onderdelen een nadere
				 concretisering nodig is. Hij stelt voor de komende maanden in goed overleg na
				 te gaan hoe de beschikbare gegevens bij het ministerie op een eenduidige manier
				 kunnen worden ontsloten en hiervoor een monitoringskader te ontwerpen.
 
 
 
 6.2
 Nawoord Algemene Rekenkamer
 
 De staatssecretaris geeft aan dat hij de belangrijkste
				 uitdagingen deelt die wij identificeren, zoals een scherpe afbakening van de
				 vier speerpunten en de doorvertaling hiervan naar de interne sturing en het
				 personeelsbeleid. Een gedeeld beeld van deze uitdagingen betekent dat er een
				 goede basis is om de koersvastheid van het beleid te beoordelen.
 De staatssecretaris stelt voor de komende maanden in overleg te
				 treden over het monitoringskader dat wij in dit onderzoekstraject zullen
				 toepassen. Wij zijn hiertoe graag bereid en zullen mede op basis hiervan waar
				 nodig ons monitoringskader verder aanscherpen. 
 
 
 
 
 BIJLAGE
 PARTNERLANDEN, UITFASERENDE LANDEN EN LANDEN MET
				 TRANSITIEFACILITEIT
 
 Tabel 1 toont de lijst met partnerlanden, uitfaserende landen en
				landen waarmee een transitiefaciliteit is afgesproken door het
				kabinet-Rutte/Verhagen. De beschikbare cijfers in kolom 2 zijn de uitgaven voor
				2010 die grotendeels gerealiseerd werden tijdens het kabinet-Balkenende IV.
				Deze cijfers dienen als een nulmeting waarmee de uitgaven van het
				kabinet-Ruttte/Verhagen in de komende jaren vergeleken kunnen worden.
 
 Tabel 1: Uitgaven 2010 in 15 partnerlanden
				 kabinet-Rutte/Verhagen(Ministerie van BuZa, 2011b).
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven 2010 in 15 partnerlanden Rutte/Verhagen 
 
 
 in miljoen €
 
 
 
 
 
 
 Afghanistan
 
 
 34,8
 
 
 
 
 Bangladesh
 
 
 60,9
 
 
 
 
 Benin
 
 
 23,5
 
 
 
 
 Burundi
 
 
 12,3
 
 
 
 
 Ethiopie
 
 
 37,5
 
 
 
 
 Ghana
 
 
 55,0
 
 
 
 
 Indonesië
 
 
 56,8
 
 
 
 
 Jemen
 
 
 19,2
 
 
 
 
 Kenia
 
 
 13,3
 
 
 
 
 Mali
 
 
 42,5
 
 
 
 
 Mozambique
 
 
 59,9
 
 
 
 
 Oeganda
 
 
 26,2
 
 
 
 
 Palestijnse gebieden
 
 
 18,8
 
 
 
 
 Rwanda
 
 
 28,4
 
 
 
 
 Soedan
 
 
 53,8
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 542,9
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 2: Uitgaven 2010 in 15 uitfaserende landen
				 kabinet-Rutte/Verhagen (Ministerie van BuZa, 2011b).
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven 2010 in de 15 uitfaserende landen 
 
 
 in miljoen € 
 
 
 
 
 
 
 Bolivia
 
 
 35,0
 
 
 
 
 Burkina Faso
 
 
 41,0
 
 
 
 
 Congo, Dem. Republiek
 
 
 5,1
 
 
 
 
 Egypte
 
 
 8,0
 
 
 
 
 Georgië
 
 
 2,4
 
 
 
 
 Guatemala
 
 
 15,6
 
 
 
 
 Kosovo
 
 
 0,4
 
 
 
 
 Moldavië
 
 
 4,2
 
 
 
 
 Mongolië
 
 
 6,6
 
 
 
 
 Nicaragua
 
 
 17,4
 
 
 
 
 Pakistan
 
 
 27,0
 
 
 
 
 Senegal
 
 
 23,0
 
 
 
 
 Suriname
 
 
 56,7
 
 
 
 
 Tanzania
 
 
 44,4
 
 
 
 
 Zambia
 
 
 26,9
 
 
 
 
 
 
 313,8
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 3: Uitgaven 2010 in landen met transitiefaciliteit
				 kabinet-Rutte/Verhagen (Ministerie van BuZa, 2011b).
 
 
 
 
 
 
 Landen met transitiefaciliteit
 
 
 in miljoen € 
 
 
 
 
 
 
 Vietnam
 
 
 16,4
 
 
 
 
 Zuid-Afrika
 
 
 24,5
 
 
 
 
 Colombia
 
 
 17,0
 
 
 
 
 
 
 58,0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 BIJLAGE
 METHODOLOGISCHE VERANTWOORDING
 
 
 De meeste figuren in deze rapportage zijn gebaseerd op gegevens
				 afkomstig uit het administratieve systeem Piramide
				 van het Ministerie van BuZa. In dit systeem zijn op activiteitenniveau onder
				 meer weergegeven: de naam van de activiteit, de operationele doelstelling uit
				 de begroting waarop de activiteit wordt geboekt, de naam van de ontvanger en de
				 omvang van de uitgaven. Een activiteit is het laagste aggregatieniveau in het
				 administratieve systeem en representeert een afzonderlijke subsidiebeschikking,
				 bijdragen aan multilaterale en maatschappelijke organisaties of
				 begrotingssteun. De juistheid en volledigheid van deze gegevens zijn door ons
				 niet gecontroleerd.
 Voor de uitsplitsing naar kanalen hanteert het Ministerie van
				 BuZa een coderingstabel waarbij activiteiten op basis van classificatiecodes
				 verdeeld zijn over de kanalen. Wij hebben dezelfde tabel als het Ministerie van
				 BuZa gebruikt voor de uitsplitsing naar kanalen.
 Daarnaast is gebruik gemaakt van verschillende openbare
				 publicaties zoals begrotingen en antwoorden op Kamervragen.
 Beleidsvoornemens en actuele aanpassingen zijn overgenomen uit
				 de verschillende beleidsbrieven en de suppletoire begroting die tussen december
				 2010 en april 2011 naar de Tweede Kamer zijn gestuurd.
 
 
 
 
 GEBRUIKTE AFKORTINGEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 AfDB
 
 
 African Development Bank
 
 
 
 
 BNP
 
 
 Bruto Nationaal Product
 
 
 
 
 BuZa
 
 
 Buitenlandse Zaken
 
 
 
 
 CBI
 
 
 Centre for Promotion of Imports from developing
							 countries
 
 
 
 
 CFC
 
 
 Common Fund for Commodities
 
 
 
 
 EKI
 
 
 Exportkredietverzekering en Investeringsgaranties
 
 
 
 
 EOF
 
 
 Europees Ontwikkelingsfonds
 
 
 
 
 EU 
 
 
 Europese Unie
 
 
 
 
 FAO
 
 
 Food and Agriculture Organization
 
 
 
 
 FOPP
 
 
 Fonds voor Ontwikkeling, Pluriformiteit en
							 Participatie
 
 
 
 
 FMO
 
 
 Nederlandse Financieringsmaatschappij voor
							 Ontwikkelingslanden
 
 
 
 
 HGIS
 
 
 Homogene Groep Internationale Samenwerking
 
 
 
 
 IBRD
 
 
 International Bank for Reconstruction and
							 Development
 
 
 
 
 ICRC
 
 
 International Committee of the Red Cross
 
 
 
 
 IFAD
 
 
 International Fund for Agricultural Development
 
 
 
 
 IFC
 
 
 International Finance Corporation
 
 
 
 
 ILO
 
 
 International Labour Organization
 
 
 
 
 IMF
 
 
 International Monetary Fund
 
 
 
 
 MATRA
 
 
 (Programma) Maatschappelijke Transformatie
 
 
 
 
 MFS
 
 
 Medefinancieringsstelsel
 
 
 
 
 MOL
 
 
 Minst ontwikkelde landen
 
 
 
 
 NGO
 
 
 Niet-Gouvernmentele Organisaties
 
 
 
 
 NIMD
 
 
 Netherlands Institute for Multiparty Democracy
 
 
 
 
 NIMF
 
 
 Nederlands Investering Matching Fonds
 
 
 
 
 NUFFIC
 
 
 Netherlands Universities Foundation for International
							 Cooperation 
 
 
 
 
 OD
 
 
 Operationele Doelstelling
 
 
 
 
 ODA
 
 
 Official Development Assistance 
 
 
 
 
 OESO
 
 
 Organisatie voor Economische Samenwerking en
							 Ontwikkeling 
 
 
 
 
 ORIO
 
 
 Programma Ontwikkelingsrelevante
							 Infrastructuurontwikkeling
 
 
 
 
 OS
 
 
 Ontwikkelingssamenwerking
 
 
 
 
 PPP
 
 
 Publiek Private Samenwerking
 
 
 
 
 PSO
 
 
 Vereniging Personele Samenwerking
 
 
 
 
 PSOM
 
 
 Programma Samenwerking Opkomende Markten
 
 
 
 
 PSI
 
 
 Private Sector Investeringsprogramma
 
 
 
 
 PUM
 
 
 Project Uitzending Managers
 
 
 
 
 SALIN
 
 
 Strategic Alliance with International NGOs
 
 
 
 
 SNV
 
 
 Stichting Nederlandse Vrijwilligers
 
 
 
 
 SRGR
 
 
 Seksuele en reproductieve gezondheid en rechten
 
 
 
 
 TMF
 
 
 Thematische medeFinanciering?
 
 
 
 
 UN
 
 
 United Nations
 
 
 
 
 UNAIDS
 
 
 Joint United Nations Programme on HIV/AIDS
 
 
 
 
 UNCCD
 
 
 United Nations Convention to Combat
							 Desertification
 
 
 
 
 UNCTAD
 
 
 United Nations Conference on Trade and Development
 
 
 
 
 UNDP
 
 
 United Nations Development Programme
 
 
 
 
 UNEP
 
 
 United Nations Environmental Programme
 
 
 
 
 UNESCO
 
 
 United Nations Educational, Scientific and Cultural
							 Organization
 
 
 
 
 UNFPA
 
 
 United Nations Population Fund
 
 
 
 
 UNICEF
 
 
 United Nations Children’s Fund
 
 
 
 
 UNIDO
 
 
 United Nations Industrial Development Organization
 
 
 
 
 UNIFEM
 
 
 United Nations Development Fund for Women
 
 
 
 
 UNHCR
 
 
 United Nations High Commissioner for Refugees
 
 
 
 
 UNOCHA
 
 
 Office for the Coordination of Humanitarian
							 Affairs
 
 
 
 
 UNRWA
 
 
 United Nations Relief and Works Agency 
 
 
 
 
 VMP
 
 
 VakbondsMedefinancieringsProgramma
 
 
 
 
 VN 
 
 
 Verenigde Naties
 
 
 
 
 WFP
 
 
 World Food Programme
 
 
 
 
 WHO
 
 
 World Health Organization
 
 
 
 
 WRR
 
 
 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
 
 
 
 
 
 
 
 
 LITERATUUR
 
 Algemene Rekenkamer (2008). Drinkwater in
				ontwikkelingslanden. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
				31 484, nrs.
				1–2. Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2010a). Aandachtspunten
				voor de transparantie van en verantwoording over de middelen voor
				ontwikkelingssamenwerking. Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
				32 500 nr.
				6. Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2010b). Geldstromen
				ontwikkelingssamenwerking. Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
				32 318, nrs.
				1–2. Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2011). Bezuinigingsmonitor 2011. Tweede Kamer, vergaderjaar
				2010–2011, 32 758,
				nr. 2. Den Haag: SDU.
 Ministerie van Buitenlandse Zaken (2010). Basisbrief Ontwikkelingssamenwerking. Tweede Kamer,
				vergaderjaar 2010–2011,
				32 500 V, nr.
				15. Den Haag: Sdu.
 Ministerie van Buitenlandse Zaken (2011a). Focusbrief ontwikkelingssamenwerking. Tweede Kamer,
				vergaderjaar 2010–2011,
				32 605, nr.
				2. Den Haag: Sdu.
 Tweede Kamer (2010). Lijst van vragen en
				antwoorden. Vaststelling begroting Ministerie van BuZa voorhet jaar 2011.
				Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
				32 500 V, nr.
				53. Den Haag: Sdu.
 Ministerie van Buitenlandse Zaken (2011c). Kabinetsreactie op het WRR rapport: minder pretentie, meer ambitie.
				Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
				32 605, nr.
				1. Den Haag: Sdu.
 Ministerie van Buitenlandse Zaken (2011d). Modernisering Nederlandse diplomatie. Tweede Kamer,
				vergaderjaar 2010–2011,
				32 734, nr.
				1. Den Haag: Sdu.
 Ministerie van Buitenlandse Zaken (2011e). Nadere uitwerking van het beleid op het gebied van seksuele en
				reproductieve gezondheid en rechten, en hiv/aids. Tweede Kamer,
				vergaderjaar 2010–2011, nog niet bekend. Den Haag: Sdu.
 Ministerie van Buitenlandse Zaken (2011f). Wijziging van de begrotingsstaat van het Ministerie van Buitenlandse
				Zaken (V) voor het jaar 2011. Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
				32 609 V, nr.
				2. Den Haag: Sdu.
 Tweede Kamer (2010). Lijst van vragen en
				antwoorden. Vaststelling begroting Ministerie van BuZa voor het jaar 2011.
				Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
				32 500 V, nr.
				53. Den Haag: Sdu.
 WRR (2010). Minder pretentie, meer ambitie.
				Amsterdam: Amsterdam University Press.