Rapport Kredietcrisis en EU-landencrisis: interventies en vervolg
Staten-Generaal — Kamerstuk Overig
Datum: 2014-07-01 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2010-2011
 Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Kamerstukken
 
 
 
 
 31 941
 
 Kredietcrisis 2008/2009
 
 
 Nr. 11
 RAPPORT
 
 
 
 
				Kredietcrisis en EU-landencrisis: interventies en vervolg; Vijfde
				rapportage: vierde kwartaal 2010 en eerste kwartaal 2011
 
 
 
 
 
 Inhoudsopgave
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 blz
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Inleiding
 
 
 
 
 3 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 
 
 Kredietcrisis: interventies en
						vervolg
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 
 2.1
 
 
 Typering interventies
 
 
 4
 
 
 
 
 2.2
 
 
 Financiële omvang interventies
 
 
 4
 
 
 
 
 2.3
 
 
 Duur interventies
 
 
 6
 
 
 
 
 2.4
 
 
 Ontwikkeling kredietcrisis sinds de vierde rapportage
 
 
 7
 
 
 
 
 2.4.1
 
 
 Deelneming Fortis/ABN AMRO
 
 
 7
 
 
 
 
 2.4.2
 
 
 Kapitaalverstrekkingsfaciliteit (ING, AEGON en SNS
						REAAL)
 
 
 7
 
 
 
 
 2.4.3
 
 
 Garantiefaciliteit bancaire regelingen
 
 
 7
 
 
 
 
 2.4.4
 
 
 Verruiming depositogarantiestelsel
 
 
 8
 
 
 
 
 2.4.5
 
 
 Voorfinanciering uitkering depositogarantiestelsel
						IJsland
 
 
 8
 
 
 
 
 2.4.6
 
 
 Back-upfaciliteit ING
 
 
 9
 
 
 
 
 2.4.7
 
 
 Beloningsbeleid financiële sector
 
 
 9
 
 
 
 
 2.4.8
 
 
 Commissie-De Wit
 
 
 9
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 EU-landencrisis: interventies en
						vervolg
 
 
 
 
 10
 
 
 
 
 
 3.1
 
 
 Typering interventies
 
 
 10
 
 
 
 
 3.2
 
 
 Financiële omvang interventies
 
 
 10
 
 
 
 
 3.3
 
 
 Ontwikkelingen EU-landencrisis sinds de vierde
						rapportage
 
 
 10
 
 
 
 
 3.3.1
 
 
 Europese stabilisatiemechanismen
 
 
 10
 
 
 
 
 3.3.2
 
 
 Aanscherping budgettair en economisch toezicht binnen de
						EU
 
 
 11
 
 
 
 
 3.3.3
 
 
 Leningen aan Griekenland
 
 
 11
 
 
 
 
 3.3.4
 
 
 Samenstelling van de tranches voor de leningen aan
						Griekenland
 
 
 12
 
 
 
 
 3.3.5
 
 
 Steunverlening Ierland
 
 
 13
 
 
 
 
 3.3.6
 
 
 Gevolgen voor de Nederlandse begroting
 
 
 15
 
 
 
 
 3.3.7
 
 
 Risico's steunverlening Ierland
 
 
 15
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 Reactie minister van
						Financiën
 
 
 
 
 17
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 1 Financieel overzicht
						 kredietcrisisinterventies
 
 
 
 
 18
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 2 Controlebevoegdheden
						 Algemene Rekenkamer
 
 
 
 
 20
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 3 Europese
						 stabilisatiemechanismen
 
 
 
 
 25
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 4 Budgettaire en
						 economische surveillance
 
 
 
 
 29
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Lijst van afkortingen
 
 
 
 
 32
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 INLEIDING
 
 Deze rapportage is de vijfde in een reeks van rapportages die de
				Algemene Rekenkamer uitbrengt over de interventies en arrangementen van het
				Ministerie van Financiën in het kader van de kredietcrisis en de
				EU-landencrisis. Door het monitoren van de ontwikkelingen willen we inzicht
				geven in de veelheid aan informatie hierover en de daarmee samenhangende
				risico’s en onzekere factoren. Gelet op de reikwijdte van de problematiek
				kunnen wij geen zekerheid geven over de volledigheid en juistheid van de
				informatie. Deze serie publicaties is informatief van aard en niet oordelend.
				Ons oordeel over de verantwoording over en de rechtmatigheid van de
				interventies vanaf 2008 is te vinden in onze rapporten bij het jaarverslag van
				het Ministerie van Financiën (IXB) en bij het jaarverslag Nationale Schuld
				(IXA).
 Deze vijfde rapportage geeft een beknopte weergave van de
				ontwikkelingen in het vierde kwartaal van 2010 en het eerste kwartaal van 2011.
				Een uitgebreide rapportage is te vinden op
				www.rekenkamer.nl waar we een dossier over de
				Kredietcrisis en EU-landencrisis bijhouden. Veel, zo niet alle informatie die
				in deze rapportage wordt aangeboden is de Tweede Kamer al bekend door
				informatie van vooral de minister van Financiën. Toch hechten wij eraan deze
				reeks niet af te breken zonder dat afdoende duidelijk is dat de
				informatiepositie van de Tweede Kamer voor de jaren die komen gaan afdoende is
				gewaarborgd.
 
				Leeswijzer
 In dit rapport gaan we in hoofdstuk 1 op de interventies die het
				Ministerie van Financiën in het kader van de kredietcrisis heeft genomen, de
				daarmee gemoeide bedragen en het vervolg op de interventies. In hoofdstuk 2
				besteden we aandacht aan de maatregelen die getroffen zijn in de
				EU-landencrisis. Hoofdstuk 3 bevat de reactie van de minister van Financiën op
				deze rapportage.
 In bijlage 1 bij dit rapport geven we een totaaloverzicht van de
				uitgaven en ontvangsten van alle interventies die in dit rapport aan de orde
				komen. In bijlage 2 volgen we de lopende discussie over de controlebevoegdheden
				van de Algemene Rekenkamer. In bijlage 3 geven we uitleg over de Europese
				stabilisatiemechanismen. Tot slot in bijlage 4 gaan we in op de voortgang van
				de surveillance in het kader van het Stabiliteits- en Groeipact.
 
 
 2
 KREDIETCRISIS: INTERVENTIES EN VERVOLG
 
 
 Sinds mei 2009 publiceren we rapportages over de interventies
					 en arrangementen van het Ministerie van Financiën in het kader van de
					 kredietcrisis heeft genomen. In dit hoofdstuk van deze vijfde rapportage
					 schetsen we op hoofdlijnen de ontwikkelingen in en de eventuele afwikkeling en
					 aanpassing van de interventies en arrangementen in het vierde kwartaal van 2010
					 en het eerste kwartaal van 2011. Op een enkel punt geven we ook informatie die
					 kort na 31 maart 2011 beschikbaar kwam. Zie bijvoorbeeld § 2.4.5 over
					 IJsland. De recente ontwikkeling met betrekking tot Portugal is niet in dit
					 rapport verwerkt. Dit zal in de volgende rapportage wel het geval zijn.
 In dit hoofdstuk beschrijven we eerst de diverse categorieën
					 interventies (§ 2.1). Vervolgens geven we een overzicht van de financiële
					 omvang van de interventies (§ 2.2) en de duur ervan (§ 2.3). Tot slot gaan we
					 in op enkele ontwikkelingen binnen de interventies en het vervolg hierop (§
					 2.4).
 
 
 
 2.1
 Typering interventies
 
 De interventies van het Ministerie van Financiën in het
					 kader van de kredietcrisis delen we in de volgende categorieën in.
 
 
 1.
 Versterken kapitaalpositie financiële instellingen
						 door:
 
 
 •
 deelnemingen in aandelenkapitaal: Fortis/ABN AMRO en
								RFS Holdings;
 
 
 •
 converteerbare leningen: de Mandatory Convertible Notes die in 2009 aan ABN AMRO zijn
								verstrekt;
 
 
 •
 
 securities/achtergestelde
								leningen: de kapitaalverstrekkingen aan ING, AEGON en SNS REAAL in het kader
								van het Fonds Financiële Structuurversterking;
 
 
 •
 dekking van eventuele verliezen op portefeuilles:
								Capital Relief Instrument voor ABN AMRO;
 
 
 •
 participatie in portefeuilles: back-upfaciliteit
								ING.
 
 
 
 
 2.
 Financiering door:
 
 
 •
 kort- en langlopende leningen: Fortis/ABN AMRO;
 
 
 •
 voorfinanciering uitkering depositogarantiestelsel
								IJsland.
 
 
 
 
 3.
 Risicobeperking/garanties door:
 
 
 •
 
 Counter Indemnity ABN
								AMRO;
 
 
 •
 garantiefaciliteit bancaire leningen;
 
 
 •
 verruiming depositogarantiestelsel.
 
 
 
 
 
 
 
 2.2
 Financiële omvang interventies
 
 In de volgende tabel staat een overzicht van de financiële
					 omvang van de interventies per 31 december 2008, 2009 en 2010. 
					 1 Van vermelde ontwikkelingen daterend na 31 maart
						 2011 zijn de financiële effecten niet meegenomen. De cijfers zijn ontleend aan de jaarverslagen van het
					 Ministerie van Financiën. We beogen daarmee een indicatie te geven van de
					 bedragen waarvoor de staat risico loopt in relatie tot deze interventies.
 
 Tabel 1. Financiële omvang van de interventies in de
						financiële sector per 31 december 2008, 2009 en 2010
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1 miljoen
 
 
 31-12-2008
 
 
 31-12-2009
 
 
 31-12-2010
 
 
 
 
 
 
 
 1. Versterking
								kapitaalpositie financiële instellingen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Deelnemingen
								aandelenkapitaal
 
 
 
 
 
 
 
 
 Deelneming Fortis/RFS holdings/ABN AMRO
 
 
 23 340
 
 
 24 340
 
 
 27 971
 
 
 
 
 
 Totaal deelnemingen
 
 
 
 
 23 340
 
 
 
 
 24 340
 
 
 
 
 27 971
 
 
 
 
 
 
 Converteerbare leningen ABN
								AMRO
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Mandatory convertible
								note (07–2009)
 
 
 
 800
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Mandatory convertible
								notes (12–2009)
 
 
 
 1 800
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Totaal converteerbare
								leningen
 
 
 
 
 
 2 600
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Kapitaalverstrekkingen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Securities ING
 
 
 10 000
 
 
 5 000
 
 
 5 000
 
 
 
 
 
 Securities AEGON
 
 
 3 000
 
 
 2 000
 
 
 1 500
 
 
 
 
 
 Securities SNS
								REAAL
 
 
 750
 
 
 565
 
 
 565
 
 
 
 
 
 Totaal
								kapitaalverstrekkingen
 
 
 
 
 13 750
 
 
 
 
 7 565
 
 
 
 
 7 065
 
 
 
 
 
 
 Verliesverzekering
								van/participatie in portefeuilles 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Capital Relief Instrument
								ABN AMRO 
								*Per 31 oktober 2010 is het
									 Capital Relief Instrument beëindigd.
 
 
 
 32 611
 
 
 0
 
 
 
 
 Back-upfaciliteit ING 
								**Dit betreft de meerjarige verplichting
									 omgerekend in euro’s.
 
 
 
 15 857
 
 
 13 084
 
 
 
 
 
 Totaal
								verliesdekking/participatie in portefeuilles
 
 
 
 
 
 48 468
 
 
 
 
 13 084
 
 
 
 
 
 
 2. Financiering
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Leningen Fortis/ABN
								AMRO
 
 
 
 
 
 
 
 
 Langlopende leningen
 
 
 9 375
 
 
 7 825
 
 
 4 575
 
 
 
 
 Kortlopende leningen
 
 
 34 966
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Voorfinanciering uitkering
								depositogarantiestelsel IJsland
 
 
 
 
 
 
 
 
 Voorfinanciering deposito's tot € 20 887
 
 
 1 236
 
 
 1 329
 
 
 1 329
 
 
 
 
 Vergoeden deposito’s tussen € 40 000 en
								€ 100 000 en eigen risico tussen € 20 887 en € 40 000 («derde
								tranche»)
 
 
 
 106
 
 
 106
 
 
 
 
 
 Totaal leningen
 
 
 
 
 45 577
 
 
 
 
 9 260
 
 
 
 
 6 010
 
 
 
 
 
 
 3.
								Risicobeperking/garanties
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Garanties
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verruiming dekking depositogarantiestelsel 
								***De totale omvang van de garantie van het
									 Nederlandse depositogarantiestelsel is ongeveer € 365 miljard.
 
 
 
 
 
 
 
 Garantiefaciliteit bancaire leningen
 
 
 2 740
 
 
 47 101
 
 
 38 998
 
 
 
 
 
 Counter Indemnity ABN
								AMRO
 
 
 
 
 950
 
 
 
 
 
 Totaal garanties
 
 
 
 
 2 740
 
 
 
 
 47 101
 
 
 
 
 39 948
 
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van Financiën.
 
 
 Aan de hand van deze tabel is na te gaan dat het bedrag dat
					 uitstaat in de vorm van aandelen, leningen en securities
					 daalt van ongeveer € 44 miljard per 31 december 2009 naar ongeveer
					 € 41 miljard per 31 december 2010. Als we daarbij de garantieverplichtingen
					 en de participaties in (de verliezen op) portefeuilles optellen, komen we voor
					 de interventies in de financiële sector uit op een totaalbedrag van ongeveer
					 € 94 miljard, 
					 2 € 94 miljard per 31 december 2010 is opgebouwd
						 uit € 41 miljard (€ 28 miljard deelnemingen, € 7 miljard
						 kapitaalverstrekkingen en € 6 miljard leningen), € 13 miljard
						 back-upfaciliteit ING en € 40 miljard garanties. waarover de staat per eind 2010 financieel risico liep.
					 Voor een overzicht van de uitgaven en ontvangsten van de staat in relatie tot
					 de verschillende interventies in de jaren 2008, 2009 en 2010 verwijzen wij naar
					 bijlage 1.
 
 
 
 2.3
 Duur interventies
 
 De interventies in de financiële sector hebben een
					 verschillende looptijd, de volgende tabel geeft een overzicht van de looptijden
					 hiervan.
 
 Tabel 2. Looptijden interventies
 
 
 
 
 
 
 
 Interventie
 
 
 Startdatum
 
 
 Einddatum
 
 
 
 
 
 
 Deelneming van de staat in Fortis/ABN AMRO
 
 
 Oktober 2008
 
 
 Onbekend.
 
 
 
 
 Kapitaalverstrekkingsfaciliteit (ING, AEGON en SNS
								REAAL)
 
 
 Oktober 2008
 
 
 Onbepaalde looptijd.
 
 
 
 
 Garantiefaciliteit voor bancaire leningen
 
 
 Oktober 2008
 
 
 Van de op 31 maart 2011 uitstaande garanties lopen
								de laatste garanties in december 2014 af.
 
 
 
 
 Verruiming van het depositogarantiestelsel
 
 
 Oktober 2008
 
 
 De verruiming van de dekking van het
								depositogarantiestelsel geldt voor onbepaalde tijd.
 
 
 
 
 Voorfinanciering van de uitkering
								depositogarantiestelsel IJsland
 
 
 Oktober 2008
 
 
 Het nieuwe convenant over de leningovereenkomst met
								de IJslandse autoriteiten is op 9 april op grond van het gehouden (tweede)
								referendum afgewezen. 
 
 
 
 
 Back-upfaciliteit ING
 
 
 Januari 2009
 
 
 De back-upfaciliteit heeft in principe een looptijd
								tot 2048. De faciliteit kan eerder worden beëindigd als de staat en ING
								overeenstemming bereiken over de marktwaarde waartegen de uitstaande
								portefeuille kan worden overgedragen. De staat kan ING een aanwijzing geven de
								securities te verkopen. Als deze in de markt weer
								verhandeld worden boven de prijs die ING er ten tijde van de aanschaf voor
								heeft betaald, is ING gehouden een best effort te
								doen om de portefeuille te verkopen.
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van Financiën.
 
 
 Uit deze tabel is af te leiden dat voor vier van de zes
					 interventies de einddatum (nog) onbepaald of onbekend is. Van de overige twee
					 is de resterende looptijd vanaf 31 maart 2011 vier jaar, respectievelijk
					 maximaal 37 jaar.
 
					 Exitstrategie
 Het beheer van de staatsbelangen in de financiële sector en
					 de voorbereiding van de afwikkeling van de interventies (exitstrategie) blijven
					 de aandacht van de staat vergen. Bij brief van 24 januari 2011 gaf de minister
					 van Financiën 
					 3 Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
						 28 165,
						 nr. 117. aan ernaar te streven de staatsbelangen in de
					 financiële sector binnen vijf jaar zeer substantieel terug te brengen, mits
					 aan de volgende voorwaarden wordt voldaan:
 
 
 •
 De financiële sector is stabiel.
 
 
 •
 De markt is klaar voor de beoogde transacties.
 
 
 •
 De betrokken ondernemingen zijn klaar voor de beoogde
						 vorm van verkoop of afwikkeling.
 
 
 •
 De totale investering, vermeerderd met de kapitaalkosten
						 van de staat, moeten worden terugverdiend.
 
 
 Hij benadrukt dat verkoopprocessen, vooral van deze omvang,
					 gepaard gaan met veel onzekerheid. Hoewel de staat alle opties moet openhouden
					 voor het verkoopproces, denkt de minister voor ABN AMRO en ASR Nederland in de
					 eerste plaats aan een beursgang. Voor de belangen in AEGON, ING en SNS REAAL
					 lag het initiatief voor de beëindiging volgens de oorspronkelijke
					 overeenkomsten bij de instellingen zelf. In het kader van de procedure om
					 goedkeuring van de Europese Commissie te verkrijgen voor de steunverlening aan
					 AEGON, zijn de aflossingsvoorwaarden voor AEGON aangepast.
 Aandachtspunten blijven:
 
 
 •
 De integratie van Fortis Bank Nederland en ABN AMRO.
 
 
 •
 De herstructurering van ING is nog niet zijn afgerond
						 vanwege de eisen die de Europese Commissie stelt aan de verleende
						 staatssteun.
 
 
 •
 De afwikkeling van geschillen en/of beroepsprocedures
						 rond de interventies, in het bijzonder wat Fortis/ABN AMRO en ING betreft.
 
 
 We noemen ook enkele andere aandachtspunten die belangrijker
					 gaan worden:
 
 
 •
 De totstandkoming van nieuwe of gewijzigde regelgeving
						 voor de financiële sector, mede in relatie tot internationale ontwikkelingen.
						 Dit betreft de hervorming van het beloningsbeleid, het depositogarantiestelsel,
						 de verzwaarde kapitaalseisen en de invoering van een bankenbelasting.
 
 
 •
 De afwijzing bij referendum van de hernieuwde
						 leenovereenkomst met IJsland en het vervolg van de procedure bij de European
						 Free Trade Association (EFTA) Surveillance Authority.
 
 
 •
 De aanpassing van de surveillance in het kader van het
						 Stabiliteits- en Groeipact en het zoveel mogelijk voorkomen van verdere
						 interventies in het kader van de EU-landencrisis (zie bijlage 4).
 
 
 
 Gelet op deze onzekerheden en aandachtspunten blijven we de
						ontwikkeling en afwikkeling van de verschillende interventies nauwgezet
						volgen.
 De vorm waarin we dat doen zal wellicht wijzigen.
 
 
 
 
 2.4
 Ontwikkeling kredietcrisis sinds de vierde
						rapportage
 
 
 
 2.4.1
 Deelneming Fortis/ABN AMRO
 
 
 Het proces van integratie van Fortis Bank Nederland en
						 ABN AMRO tot één nieuwe bank verloopt volgens het Ministerie van Financiën
						 zeer voorspoedig. De N-share is grotendeels bij ABN AMRO Group ondergebracht.
						 De staat heeft inmiddels 97,8% van ABN AMRO Group in bezit. De Z-share wordt in
						 de komende tijd afgewikkeld. In 2010 zijn twee leningen afgelost.
 Het Capital Relief Instrument
						 is in het vierde kwartaal 2010 beëindigd. De afwikkeling van enkele
						 (juridische) geschillen waarover we in voorgaande rapportages al hebben
						 gerapporteerd, moet nog steeds plaatsvinden. In een persbericht van 5 april
						 2011 vermeldt de Europese Commissie dat ze op basis van de EU-staatssteunregels
						 toestemming geeft voor een pakket steunmaatregelen en een herstructureringsplan
						 voor de ABN AMRO Group. De Europese Commissie stelt wel een aantal voorwaarden
						 aan de ABN AMRO Group. De staat verwacht geen snelle terugtrekking als
						 aandeelhouder. Afspraken zijn gemaakt voor een duurzaam belonings- en
						 dividendbeleid.
 
 
 
 
 2.4.2
 Kapitaalverstrekkingsfaciliteit (ING, AEGON en SNS
						 REAAL)
 
 AEGON heeft in maart 2011 een aflossing van € 750
						miljoen gedaan. ING wil in mei 2011 € 2 miljard aflossen. 
						4 ING Groep Jaarverslag 2010 (p. 10).
 
 
 
 2.4.3
 Garantiefaciliteit bancaire regelingen
 
 De regeling is op 31 december 2010 niet verder verlengd.
						Wel is vanaf 1 januari 2011 de mogelijkheid geopend dat banken hun leningen
						vervroegd terug mogen kopen. Sinds november 2009 zijn overigens geen nieuwe
						garanties meer verstrekt.
 
 
 
 2.4.4
 Verruiming depositogarantiestelsel
 
 De verruiming van het depositogarantiestelsel tot
						€ 100 000 zonder eigen risico geldt voor onbepaalde tijd. De minister van
						Financiën zal voorstellen indienen voor een ex-ante gefinancierd
						depositogarantiestelsel, verzwaarde liquiditeitseisen conform Basel III-normen
						en de invoering van een bankenbelasting onder strikte voorwaarden.
 
 
 
 2.4.5
 Voorfinanciering uitkering depositogarantiestelsel
						 IJsland
 
 
 De Nederlandse staat heeft na het intreden van de
						 betalingsonmacht bij Icesave de uitkering door het depositogarantiestelsel van
						 IJsland voorgefinancierd. Zodoende heeft de Nederlandse staat nog € 1,3
						 miljard te goed van de IJslandse staat. Op 9 december 2010 kwamen Nederland en
						 IJsland op onderhandelaarniveau voor de derde keer een leenakkoord overeen. De
						 IJslandse president weigerde voor de tweede maal op rij het akkoord echter te
						 ondertekenen en riep een referendum uit. Op 9 april heeft de IJslandse
						 bevolking in het referendum de totstandkoming van de overeenkomst verworpen;
						 60% van de IJslandse bevolking stemde tegen de overeenkomst en 40% voor.
 In zijn reactie op de uitslag van het referendum heeft de
						 Nederlandse minister van Financiën gemeld dat de tijd van onderhandelen
						 voorbij is. De EFTA Surveillance Authority (ESA) oordeelde op 26 mei 2010 al
						 via een zogenoemde letter of formal notice dat
						 IJsland op grond van de EU- richtlijn inzake depositogarantiestelsels verplicht
						 is om de Icesave-depositohouders tot een bedrag van € 20 887 te
						 compenseren. Hieruit vloeit voort dat IJsland verplicht is om Nederland en het
						 Verenigd Koninkrijk, die dit bedrag hebben voorgeschoten, terug te betalen. Tot
						 de uitkomst van het referendum op 9 april 2011 heeft de ESA geen verdere actie
						 ondernomen. Mogelijk heeft daarbij meegespeeld dat de ESA heeft gewacht met
						 reageren tot er definitief duidelijkheid was over de ondertekening door IJsland
						 van de Icesave-overeenkomst. Met ondertekening van de overeenkomst zou namelijk
						 het probleem voor de ESA vervallen.
 
 
 Na de negatieve uitkomst van het referendum heeft de ESA
						 op 11 april 2011 op zijn website gereageerd op de uitslag van het referendum
						 en daarmee ook aangegeven welke vervolgstappen het de komende tijd zal
						 ondernemen. ESA verwacht een snel antwoord op zijn letter of
						 formal notice van mei 2010 aan IJsland. Na bestudering van dat
						 antwoord zal ESA zich beraden over de vervolgstappen. Indien IJsland ESA niet
						 kan overtuigen de voorlopige conclusies te veranderen, krijgt IJsland een
						 laatste waarschuwing (reasoned opinion).
 Deze laatste waarschuwing geeft IJsland twee maanden om
						 zijn contractbreuk in de zogenoemde Europese Economische Ruimte te herstellen.
						 Als IJsland in gebreke blijft, wordt de zaak voorgebracht bij het EFTA-hof. 
						 5Http://www.eftasurv.int/press--publications/
								press-releases/other/nr/1432, geraadpleegd in april 2011.
 Aangezien Nederland zelf geen rechtsingang heeft bij het
						 EFTA-hof wacht het nu de hervatting van ESA’s procedure tegen IJsland af.
						 IJsland heeft aangegeven mee te zullen werken aan deze rechtsgang. Dit zou
						 betekenen dat er medio 2012 een uitspraak is door het EFTA-hof.
 Verder heeft IJsland aangegeven dat het verwacht voor het
						 einde van dit jaar al ongeveer een derde van de claim van € 1,3 miljard
						 terug te kunnen betalen aan Nederland met gelden die voortkomen uit de
						 afwikkeling van de boedel van de failliete bank Landsbanki. De IJslandse
						 verwachting is dat uiteindelijk de boedelverkoop voldoende kan opbrengen om 90%
						 van het spaargeld terug te betalen. De landen die tegoeden tot een bepaald
						 bedrag hebben voorgeschoten aan de depositohouders (Verenigd Koninkrijk en de
						 Nederlandse staat) en de depositohouders krijgen voorrang op andere
						 schuldeisers, zoals obligatiehouders. Zodoende zouden ook spaarders die meer
						 dan € 100 000 bij Icesave op een spaarrekening hadden staan en de lagere
						 overheden een groot deel terug kunnen ontvangen. De Nederlandse minister van
						 Financiën heeft verheugd gereageerd op het nieuws dat er al zo snel een groot
						 deel zal terugkomen uit de boedel, maar benadrukte tevens dat 90% niet
						 voldoende is en dat uiteindelijk alles moet worden terugbetaald.
 
 
 
 
 2.4.6
 Back-upfaciliteit ING
 
 De minister signaleert risico’s voor de toekomst, ondanks
						dat de afwikkeling van de portefeuille sinds 2009 relatief gunstig is verlopen.
						Deze risico’s houden onder andere verband met de ontwikkeling van de
						huizenmarkt in de VS, de meer dan verwachte vervroegde aflossingen en de
						ontwikkeling van betalingsachterstanden.
 
 
 
 2.4.7
 Beloningsbeleid financiële sector
 
 
 Er is nieuwe Europese regelgeving voor het
						 beloningsbeleid bij financiële instellingen van kracht per 1 januari 2011. In
						 Nederland is deze Europese regelgeving uitgewerkt in het Besluit beheerst
						 beloningsbeleid (Wft). Dit besluit trad op 1 januari 2011 in werking. Gelet op
						 de korte implementatietijd heeft De Nederlandsche Bank (DNB) de financiële
						 instellingen tot 31 maart 2011 de tijd gegeven om hun beloningenbeleid aan te
						 passen. In 2011 onderzoekt DNB risicogebaseerd en steekproefsgewijs of de
						 regeling conform de eisen is geïmplementeerd.
 Voorts is wetgeving in de maak om uitgekeerde bonussen
						 aan bestuurders terug te vorderen door de commissarissen van de onderneming
						 (claw back).
 
 
 
 
 2.4.8
 Commissie-De Wit
 
 De tijdelijke parlementaire onderzoekscommissie financieel
						stelsel (commissie-De Wit) heeft een bijdrage proberen te leveren aan het
						duiden van de oorzaken van de kredietcrisis, in het rapport «Verloren
						krediet». 
						6 Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
							 31 980,
							 nrs. 3-4. De commissie doet aanbevelingen voor een betere
						regulering en beter toezicht op de financiële sector. De Tweede Kamer nam deze
						aanbevelingen over en stemde op 16 november 2010 in met de tweede fase van het
						onderzoek gericht op de interventies in de financiële sector. Bij brief van
						22 december 2010 
						7 Tweede Kamer, vergaderjaar, 2010–2011,
							 31 980,
							 nr. 16. onderschrijft de minister van Financiën de
						aanbevelingen in de kern.
 De commissie-De Wit beveelt onder andere aan dat als mocht
						blijken dat de Algemene Rekenkamer in haar onderzoek bij DNB en de Autoriteit
						Financiële Markten (AFM) wordt beperkt door de geheimhoudingsbepalingen uit de
						Wet financieel toezicht (Wft), de wetgever actie onderneemt om deze
						belemmeringen weg te nemen. 
						8 Bijlage 2 bevat de stand van de lopende discussie
							 over onze controlebevoegdheden in de financiële sector. Over de controlebevoegdheden van de Algemene
						Rekenkamer is een dialoog ontstaan tussen de Algemene Rekenkamer en de minister
						van Financiën. De Raad van State is om advies gevraagd (zie voorts bijlage
						2).
 
 
 
 
 
 3
 EU-LANDENCRISIS: INTERVENTIES EN VERVOLG
 
 In dit hoofdstuk gaan we in op de interventies die het
				 Ministerie van Financiën heeft genomen in het kader van de EU-landencrisis.
				 Allereerst beschrijven we de categorieën interventies (§ 3.1). Vervolgens
				 geven we een overzicht van de financiële omvang van de interventies (§ 3.2).
				 Tot slot gaan we in op ontwikkelingen binnen de interventies en het vervolg
				 hierop (§ 3.3).
 
 
 3.1
 Typering interventies
 
 De interventies van het Ministerie van Financiën in het
					 kader van de EU-landencrisis omvatten de volgende categorieën:
 
 
 •
 leningen aan Griekenland;
 
 
 •
 bijdragen en garanties aan het Europese
						 stabilisatiemechanismen: European Financial Stability
						 Mechanism (EFSM) en European Financial Stability
						 Facility (EFSF) en hun opvolger het European
						 Stability Mechanism (ESM) voor Ierland en naar alle waarschijnlijkheid
						 Portugal (zie bijlage 3).
 
 
 
 
 
 3.2
 Financiële omvang interventies
 
 De volgende tabel geeft een beeld van de financiële omvang
					 van de interventies in het kader van de EU-landencrisis op 31 december
					 2010.
 
 Tabel 3. Financiële omvang van de interventies in het
						kader van de EU-landencrisis (stand per 31 december 2010)
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1 miljoen
 
 
 31-12-2010 
 
 
 
 
 
 
 Deelneming European Financial
								Stability Facility (EFSF) 
 
 
 1
 
 
 
 
 Lening Griekenland
 
 
 1 248
 
 
 
 
 Europese stabilisatiemechanismen: EFSM en EFSF 
 
 
 28 818
 
 
 
 
 
 Totaal 
 
 
 
 
 30 067
 
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van Financiën
 
 
 
 
 
 3.3
 Ontwikkelingen EU-landencrisis sinds de vierde
						rapportage
 
 
 
 3.3.1
 Europese stabilisatiemechanismen
 
 
 In het voorjaar van 2010 ontstonden in Griekenland
						 problemen rond de financiering van de staatsschuld. Om het vertrouwen in de
						 euro te behouden, zijn de eurolanden op 2 mei 2010 overeengekomen om onder
						 voorwaarden leningen te verstrekken aan Griekenland. Ook het Internationaal
						 Monetair Fonds (IMF) neemt deel aan dit arrangement.
 Vanwege het mogelijke overslaan van de crisis in
						 Griekenland naar andere Europese landen, introduceerden de eurolanden en de
						 EU-lidstaten in mei 2010 twee verschillende Europese stabilisatiemechanismen:
						 European Financial Stability Mechanism en
						 European Financial Stability Facility. Uit de beide
						 fondsen is inmiddels een hulpprogramma voor Ierland van de grond gekomen,
						 leidend tot een eerste tranche aan leningen begin 2011.
 In de oktobervergadering van 2010 besloot de Europese
						 Raad tot de oprichting door de eurolanden van het European
						 Stability Mechanism als permanente opvolger van het EFSM en EFSF vanaf
						 2013. Voor ons oordeel over de rechtmatigheid van de Nederlandse deelneming in
						 EFSF verwijzen wij naar ons rapport bij het Jaarverslag 2010 van het Ministerie
						 van Financiën. Bijlage 3 geeft een uiteenzetting over de werking van genoemde
						 stabilisatiemechanismen.
 Naast de steunoperaties aan Griekenland en Ierland door
						 de EU en de eurolanden, heeft ook de Europese Centrale Bank (ECB)
						 liquiditeitssteun aan het bankwezen in deze landen gegeven en staatsleningen
						 van de lidstaten op de secundaire markt (financiële instellingen) gekocht. Op
						 8 april 2011 hebben de Eurogroep en Ecofin-ministers een verklaring 
						 9Statement by the Eurogroup and ECOFIN Ministers
								van 8 april 2011. uitgegeven waarin werd bevestigd dat Portugal heeft
						 verzocht om financiële ondersteuning. De ministers hebben de Europese
						 Commissie, de ECB, het IMF en Portugal uitgenodigd een programma op te zetten
						 en gerichte acties te ondernemen om de financiële stabiliteit van Portugal
						 veilig te stellen door een gezamenlijk programma van de EU en het IMF.
 
 
 
 
 3.3.2
 Aanscherping budgettair en economisch toezicht binnen
						 de EU
 
 De crisis rond Griekenland vormde aanleiding om het
						Europese toezicht op het begrotings- en macro-economisch beleid aan te
						scherpen, waarvoor de werkgroep-Van Rompuy werd ingesteld. Namens Nederland nam
						de minister van Financiën hieraan deel. Op 21 oktober 2010 bracht de
						werkgroep haar eindrapport uit 
						10Strengthening economic
							 governance in the EU; Report of the task force to the European Council;
							 Brussels, 21 October 2010. dat door de Europese Raad van 28 en 29 oktober 2010
						werd bekrachtigd. De voorgestelde maatregelen betreffen het Stabiliteits- en
						Groeipact, het tegengaan van macro-economische onevenwichtigheden en de
						versterking van begrotingsraamwerken. Kort daarvoor bracht de Commissie zes
						voorstellen uit op de terreinen waarop de werkgroep-Van Rompuy zich heeft
						gericht. Op 15 maart 2011 gaf de Raad zijn oordeel hierover. De voorstellen
						zijn inmiddels door de lidstaten overgenomen. In Bijlage 4 gaan wij verder in
						op de hervorming van het toezicht op het budgettair en macro-economisch beleid
						van de EU-lidstaten en de voorstellen van de werkgroep-Van Rompuy.
 
 
 
 3.3.3
 Leningen aan Griekenland
 
 De voorwaarden waaronder de leningen aan Griekenland zijn
						verstrekt worden als volgt gemonitord. Elk kwartaal vinden gezamenlijke reviews
						plaats door de Europese Commissie, het IMF en de ECB. Ook worden elk kwartaal
						en jaarlijks budgettaire indicatoren geverifieerd. De macro-economische en
						financiële ontwikkelingen en de effectiviteit van het beleid worden
						voortdurend gecontroleerd. Op basis van het rapport van de Europese Commissie
						wordt besloten over de verstrekking van de leningtranches. Deze beslissing
						wordt genomen op hoog ambtelijk niveau in de Eurogroup Working Group. Namens
						Nederland heeft de thesaurier-generaal van de Generale Thesaurie van het
						Ministerie van Financiën hierin zitting.
 De volgende tabel geeft een overzicht van de leningtranches
						die per kwartaal zijn voorzien vanaf het tweede kwartaal van 2010 tot en met de
						laatste voorziene tranche in het tweede kwartaal van 2013.
 
 
 Tabel 4. Schema leningentranches Griekenland (bedragen
						 x € 1 miljard)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Jaar
 
 
 2010
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 Totaal 
 
 
 
 
 Kwartaal
 
 
 2
 
 
 3
 
 
 4
 
 
 1
 
 
 2
 
 
 3
 
 
 4
 
 
 1
 
 
 2
 
 
 3
 
 
 4
 
 
 1
 
 
 2
 
 
 
 
 
 
 
 Tranche
 
 
 20,0
 
 
 9,0
 
 
 9,0
 
 
 15,0
 
 
 12,0
 
 
 8,0
 
 
 5,0
 
 
 10,0
 
 
 6,0
 
 
 6,0
 
 
 2,0
 
 
 6,0
 
 
 2,0
 
 
 110,0
 
 
 
 
 – waarvan IMF
 
 
 5,5
 
 
 2,5
 
 
 2,5
 
 
 4,1
 
 
 3,3
 
 
 2,2
 
 
 1,4
 
 
 2,7
 
 
 1,6
 
 
 1,6
 
 
 0,5
 
 
 1,6
 
 
 0,5
 
 
 30,0
 
 
 
 
 – waarvan EU
 
 
 14,5
 
 
 6,5
 
 
 6,5
 
 
 10,9
 
 
 8,7
 
 
 5,8
 
 
 3,6
 
 
 7,3
 
 
 4,4
 
 
 4,4
 
 
 1,5
 
 
 4,4
 
 
 1,5
 
 
 80,0
 
 
 
 
 – waarvan Nederland
 
 
 1,0
 
 
 0,4
 
 
 0,4
 
 
 0,6
 
 
 0,5
 
 
 0,3
 
 
 0,2
 
 
 0,4
 
 
 0,2
 
 
 0,2
 
 
 0,1
 
 
 0,3
 
 
 0,1
 
 
 4,7
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van Financiën, Ecofin en de Europese
						 Raad.
 
 
 
 Griekenland is vanaf de uitgifte van de tranches rente
						 verschuldigd. De service fee wordt ingehouden op de
						 lening. Verder is overeengekomen dat Griekenland in 2013 start met het aflossen
						 van de leningen.
 Op 11 maart 2011 
						 11Conclusions of the Heads of
								State or government of the euro area of 11 March 2011; Brussels. heeft de Europese Raad besloten dat de gemiddelde
						 looptijd van de leningen aan Griekenland wordt verlengd tot 7,5 jaar. Die
						 termijn is dezelfde als die het IMF hanteert. Ook is besloten dat de te
						 berekenen rente aan Griekenland wordt verlaagd met 100 basispunten. 
						 12 100 basispunten vertegenwoordigen 1%. Deze beslissingen worden nader uitgewerkt door de
						 euroministers van de Ecofin.
 
 
 
 
 3.3.4
 Samenstelling van de tranches voor de leningen aan
						 Griekenland
 
 
						Eerste tranche
 
 Op 18 mei 2010 is de eerste tranche van € 20 miljard
						 aan Griekenland uitgekeerd, waarvan € 14,5 miljard door de eurolanden en
						 € 5,5 miljard door het IMF. België, Ierland, Finland, Slovenië en
						 Slowakije hebben niet bijgedragen aan deze tranche, omdat in deze landen nog
						 niet alle daarvoor benodigde procedures waren doorlopen. De eerste vier landen
						 leveren daarom een groter aandeel in de tweede tranche.
 Het Slowaakse parlement heeft uiteindelijk tegen deelname
						 aan de faciliteit gestemd, waardoor de deelname van Slowakije is vervallen. Het
						 totale leningenpakket van € 80 miljard van de eurolanden wordt daarmee
						 verkleind met het Slowaakse aandeel van € 818 miljoen. 
						 13 Brief van 26 augustus 2010 van de minister van
								Financiën aan de Tweede Kamer; BFB 2010-941M.
 Deelnemende eurolanden die geconfronteerd worden met
						 financieringslasten die hoger zijn dan de te ontvangen rente, worden naar rato
						 gecompenseerd uit de rentebaten van de overige deelnemende landen. 
						 14Intercreditor
								Agreement van 8 mei 2010.
 
 
						Tweede tranche
 De Europese Commissie heeft op 19 augustus 2010 de eerste
						voortgangsrapportage 
						15The Economic Adjustment
							 Programme for Greece; First Review – Summer 2010. Brussel,
							 19 augustus 2010. gepubliceerd over de naleving van de gestelde
						voorwaarden door Griekenland. De conclusie was dat Griekenland hieraan ruim
						voldoende voldoet. Op 31 augustus 2010 hebben de lidstaten en het IMF daarop
						besloten tot verstrekking van de tweede tranche van in totaal € 9 miljard,
						zijnde € 6,5 miljard van de Eurolanden en € 2,5 miljard van het IMF.
 
						Derde tranche
 
 Op 9 december 2010 werd door de Europese Commissie het
						 tweede voortgangsrapport uitgebracht 
						 16 Brief van 14 december 2010 van de minister van
								Financiën aan de Tweede Kamer; BFB 2010–1577M.. De Commissie en het IMF oordeelden dat Griekenland
						 blijft voldoen aan de voorwaarden voor vrijgave van de derde tranche. Wel werd
						 geconstateerd dat op sommige terreinen vertraging in de implementatie van met
						 name een aantal structurele maatregelen dreigt te ontstaan. Het gaat vooral om
						 de verhoging van het arbeidsaanbod, de flexibilisering van de arbeidsmarkt, de
						 hervorming van het loonvormingsproces, de wegwerking van inefficiënties van
						 productmarkten, de bevordering van concurrentie, de hervorming van de
						 transportsector en een volledige herziening van de overheidssector. De minister
						 van Financiën geeft aan dat daarom een hernieuwd hervormingsoffensief nodig is
						 om goede voortgang te blijven boeken zodat Griekenland ook bij de
						 volgende reviews voldoet aan de overeengekomen
						 voorwaarden. 
 Verder meldde de minister dat het Financial Stability Fund volledig operationeel is om
						 Griekse banken indien nodig te herkapitaliseren. Op dit moment is € 1,5
						 miljard beschikbaar bij het fonds. De komende tijd wordt dit bedrag tot
						 maximaal € 10 miljard aangevuld. Herkapitalisatie van Griekse banken is tot
						 dusverre nog niet nodig geweest.
 Op 15 november 2010 maakte het Europees bureau voor de
						 statistiek Eurostat bekend dat het Griekse begrotingstekort voor 2009 en de
						 Griekse schuld opwaarts werd bijgesteld.
						 Eurostat had in het verleden een voorbehoud gemaakt bij de Griekse
						 statistieken, maar heeft de nieuwe cijfers nu definitief vastgesteld. Het
						 tekort is bijgesteld van 13,6% BBP naar 15,4% BBP en de schuld van 115,2% BBP
						 naar 126,8% BBP.
 Het IMF, de ECB en de Europese Commissie hebben geëist
						 dat Griekenland de achterstand die door het hogere begrotingstekort over 2009
						 is ontstaan volledig compenseert door in 2011 additionele maatregelen door te
						 voeren.
 De derde tranche is in januari 2011 vrijgegeven en
						 bedroeg € 6,5 miljard van de eurolanden en € 2,5 miljard van het IMF.
						 Ierland heeft niet meer deelgenomen in deze derde tranche. Het totale budget
						 voor steunprogramma wordt verminderd met het Ierse aandeel van € 1,5
						 miljard. De bijdragen van de overige landen blijft in totaal dezelfde, maar hun
						 uitgaven worden wel naar voren geschoven zodat vooralsnog de geplande tranches
						 gelijk van omvang blijven. Omdat Portugal momenteel moet lenen tegen hoge
						 kosten komt Portugal in aanmerking voor compensatie door de andere landen,
						 volgens de afspraken zoals hierboven beschreven. 
						 17 Memo Eurogroup Working
								Group11 January 2011; Brussel.
 
 
						Vierde tranche
 
 In maart 2011 meldde de minister van Financiën dat de
						 uitkomsten van de derde review door de Europese
						 Commissie, het IMF en de ECB was afgerond. Griekenland voldoet in voldoende
						 mate aan de eisen die zijn gesteld voor vrijgave van de vierde leningentranche.
						 De reviewcommissie constateert dat Griekenland sinds de vorige review getracht
						 heeft een nieuwe impuls te geven aan de hervormingsagenda in de vorm van een
						 nieuwe arbeidswet en een wet om een groter aantal beroepen vrij te geven. De
						 implementatie van enkele essentiële structurele hervormingen is echter
						 vertraagd. Ook zijn er tegenvallers bij de belastinginning die nog niet zijn
						 opgelost. De Europese Commissie geeft aan dat nu een kritieke periode
						 aanbreekt.
 Verder zou Griekenland in 2010 het begrotingstekort
						 hebben teruggebracht van 15,4% BBP naar 9,5% BBP, waarmee Griekenland aan de
						 vereiste voortgang van 5,5% voldoet. Op 26 april 2011 publiceerde Eurostat
						 tekort- en schuldcijfers voor de EU-lidstaten waaruit bleek dat het Griekse
						 tekort in 2010 uitgekomen is op 10,5% BBP.
 
 
 
 
 3.3.5
 Steunverlening Ierland
 
 
 De minister van Financiën meldde op 22 november 2010
						 dat Ierland een aanvraag heeft ingediend voor steun vanuit de Europese
						 stabilisatiemechanismen en het IMF. 
						 18 Brief van de minister van Financiën aan de
								Tweede Kamer van 22 november 2010; BFB 2010-1400M. De Ecofin en Eurogroep hebben aangegeven het eens
						 te zijn met het oordeel van de Europese Commissie, de ECB en het IMF dat steun
						 aan Ierland nodig is om de financiële stabiliteit in de rest van de eurozone
						 en Europa te waarborgen. Het IMF, de Europese Commissie, de ECB en de Ierse
						 regering hebben een pakket beleidscondities uitgewerkt. Het gaat om
						 een programma dat gefinancierd wordt vanuit het EFSM, de EFSF en het IMF.
						 Daarnaast heeft een aantal niet-eurolanden (waaronder Denemarken, het Verenigd
						 Koninkrijk en Zweden) aangegeven bilaterale leningen aan Ierland te
						 verstrekken.
 De steun aan Ierland is vastgesteld op € 85 miljard. 
						 19 Tweede Kamer
								21 501-07, nr. 773,
								verslag van een algemeen overleg, blz. 33; Memorandum of
								Economic and Financial policies, November 2010. In de tabel hieronder geven wij een overzicht van
						 de toegezegde steun.
 
 
 Tabel 5. Samenstelling steunverlening Ierland
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedrag (x € 1 miljard)
 
 
 Gegarandeerd door Nederland
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage Ierse
								 fondsen
 
 
 
 
 17,5
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage Europese
								 Unie:
 
 
 
 
 45,0
 
 
 
 
 2,4
 
 
 
 
 
 
 • EFSM
 
 
 
 
 22,5
 
 
 
 
 1,1
 
 
 
 
 
 
 • EFSF
 
 
 
 
 17,7
 
 
 
 
 1,3
 
 
 
 
 
 
 • Bilaterale
								 leningen
 
 
 
 
 4,8
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage IMF
 
 
 
 
 22,5
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 
 Totaal steunpakket
 
 
 
 
 85,0
 
 
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van Financiën, Ecofin en de Europese
						 Raad.
 
 
 
 Door fondsen uit Ierland zelf wordt € 17,5 miljard
						 gedekt. De Ierse pensioenfondsen lenen geld in ruil voor activa.
 Om de hoge kwaliteit (triple
						 A-waardering) van EFSF-garanties te verzekeren, is afgesproken dat er
						 op alle EFSF-leningen een zogenoemde cash buffer
						 wordt aangehouden. Het EFSF trekt een bedrag aan op de markt van in totaal
						 € 21,8 miljard. Daarvan leent het effectief € 17,7 miljard door aan
						 Ierland. De rest blijft in EFSF als cash buffer ter
						 ondersteuning van de triple A-waardering van de
						 faciliteit.
 
 Ook deze leningen worden onder voorwaarden in tranches
						uitgekeerd. Het IMF, de Europese Commissie en de ECB monitoren de naleving van
						deze voorwaarden.
 
 Tabel 6. Financiering en fasering leningen
						 Ierland
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2011 
 Q1
 
 
 2011 
 Q2
 
 
 2011 
 Q3
 
 
 2011 
 Q4
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 
 Ierse fondsen
 
 
 6,9
 
 
 3,8
 
 
 1,9
 
 
 0,0
 
 
 2,5
 
 
 2,5
 
 
 17,5
 
 
 
 
 EU
 
 
 11,7
 
 
 8,4
 
 
 3,9
 
 
 4,6
 
 
 13,1
 
 
 3,3
 
 
 45
 
 
 
 
 IMF
 
 
 5,9
 
 
 4,2
 
 
 1,9
 
 
 2,3
 
 
 6,6
 
 
 1,6
 
 
 22,5
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 24,5
 
 
 
 
 16,3
 
 
 
 
 7,6
 
 
 
 
 7,0
 
 
 
 
 22,2
 
 
 
 
 7,5
 
 
 
 
 85,0
 
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van Financiën, Ecofin en de Europese
						 Raad.
 
 
 
 De looptijden van de leningen uit EFSM en EFSF sluiten
						 aan bij de looptijden van de leningen die worden verstrekt door het IMF, dat
						 voor Ierland een Extended Fund Facility aanbiedt.
						 De looptijden die behoren bij de tranches worden volgens het EFSF per tranche
						 bepaald. Het EFSF verwacht een gemiddelde looptijd van 7,5 jaar.
 Voor de leningen betaalt Ierland een rente. De effectieve
						 rente voor de eerste tranche bedraagt 5,9% bestaande uit 2,75% funding costs en
						 een opslag van 3,15%. De rentetarieven voor de volgende tranches zijn
						 onderworpen aan de marktontwikkeling.
 
 
 
 
 3.3.6
 Gevolgen voor de Nederlandse begroting
 
 De Tweede Kamer ging tijdens het debat op 11 mei 2010
						akkoord met de Nederlandse deelname aan de programma’s voor de Europese
						noodfaciliteiten EFSM en EFSF. In de eerste suppletoire wet zijn de door
						Nederland te verstrekken garanties voor zowel EFSF als EFSM aan de Tweede Kamer
						formeel ter goedkeuring voorgelegd. De Tweede Kamer heeft goedkeuring verleend
						op 1 juli 2010. Voor de financiering van het programma van Ierland staat
						Nederland respectievelijk voor € 1,1 miljard (EFSM) en € 1,3 miljard
						(EFSF) garant voor de verplichtingen die aangegaan worden. Het programma van
						Ierland heeft vooralsnog niet tot uitgaven of ontvangsten voor Nederland
						geleid.
 
						Risico’s leningen Griekenland
 
 Zoals de minister van Financiën eerder correspondeerde
						 met de Tweede Kamer zou het niet steunen van Griekenland tot grote risico’s
						 geleid hebben voor de Europese en ook de Nederlandse financiële stabiliteit en
						 vervolgens voor de economie als geheel. Dit hangt samen met de posities van
						 banken, verzekeringsmaatschappijen en pensioenfondsen in andere
						 eurolanden.
 Waar het er echter in eerste instantie naar uitzag dat op
						 zich de Nederlandse bijdrage ook een profijtelijke zaak was – Nederland kan
						 lenen tegen lage rente en leent aan Griekenland uit tegen een hoge rente –
						 kunnen daarbij inmiddels vraagtekens worden geplaatst:
 
 
 •
 Het risico is niet uitgesloten dat steeds meer
								deelnemende landen compensatie moeten vragen voor het renteverlies dat ze
								lijden op hun bijdragen, zoals Portugal nu gedaan heeft. Dit geldt te meer nu
								besloten is om de rente die aan Griekenland wordt berekend te verlagen.
 
 
 •
 Vervolgens is de vraag in hoeverre het budget dat
								resteert door het afhaken van landen volstaat om Griekenland er weer bovenop te
								helpen. Niet uitgesloten is dat het aandeel van de nog wel deelnemende landen
								te zijner tijd moet worden verhoogd.
 
 
 •
 Ten slotte is de vraag of Griekenland het stringente
								hervormingsbeleid blijft uitvoeren. Als op termijn het draagvlak wegvalt, heeft
								dat risico’s voor de aflossingen. 
								20Het Centraal Planbureau (CPB) waarschuwt in
									 maart 2011 voor de grote risico's van de Europese staatsschuldencrisis, in het
									 bijzonder voor de situatie in Griekenland. Volgens het CPB moeten Europese
									 leiders snel besluiten wat er moet gebeuren als Griekenland failliet zou gaan.
									 Uitstel van een beslissing hierover «brengt kosten met zich mee», aldus het
									 CPB.
 
 
 
 Door het wegvallen van de bijdrage van Ierland worden de
						uitgaven voor de andere deelnemers naar voren geschoven. Als andere –
						eventueel grotere landen – eveneens niet in staat blijken te blijven
						bijdragen, zet het proces van het vooruitschuiven van de aangegane
						verplichtingen zich in een versneld tempo door. Voor Nederland betekent dit dat
						de geplande uitgaven eerder dan voorzien moeten plaatsvinden.
 
 
 
 3.3.7
 Risico’s steunverlening Ierland
 
 
 De steunverlening aan Ierland wordt gefinancierd vanuit
						 het EFSM, EFSF en IMF. Aan deze stabiliteitsmechanismen kleven risico’s. De
						 minister van Financiën geeft echter aan dat zonder deze
						 stabiliteitsmechanismen de financiële stabiliteit een groter risico zou lopen
						 dan wanneer ze niet waren ingesteld.
 Een van de risico’s betreft de financiering van de
						 stabiliteitsmechanismen. Oorspronkelijk bedroeg de garantiefaciliteit die
						 vanuit de EU en de eurolanden beschikbaar was gesteld € 500 miljard, te
						 weten € 60 miljard van het EFSM plus € 440 miljard van het EFSF. Om te
						 voldoen aan de eisen van triple-A bleef per saldo
						 € 280 miljard uitleencapaciteit beschikbaar, te weten € 60 miljard van
						 het EFSM plus € 220 miljard van het EFSF. In de Europese Raad van 11 maart
						 2011 is besloten tot herstel van de effectieve uitleencapaciteit van het EFSF
						 tot de oorspronkelijke € 440 miljard. Naar het zich laat aanzien wordt dit
						 gerealiseerd door directe stortingen in het fonds. Hierdoor komt de
						 garantiefaciliteit weer terug op het oorspronkelijke bedrag van € 500
						 miljard. De bedragen waarvoor risico gelopen wordt nemen door deze extra
						 uitgaven toe.
 Andere risico’s zijn in feite dezelfde als die gelden
						 voor de steunverlening aan Griekenland. Hoe meer landen een beroep moeten doen
						 op de fondsen, des te minder landen resteren om de leningen te garanderen.
						 Verder bestaat het risico dat steunontvangende landen – zoals Ierland op dit
						 moment – niet blijvend in staat blijken om de overeengekomen
						 hervormingsprogramma’s uit te voeren.
 
 
 
 
 
 
 
 4
 REACTIE MINISTER VAN FINANCIËN
 
 De minister van Financiën heeft op 29 april 2011 gereageerd op
				ons conceptrapport Kredietcrisis en EU-landencrisis:
				interventies en vervolg; Vijfde rapportage: vierde kwartaal 2010 en eerste
				kwartaal 2011. Hieronder geven we de reactie van de minister weer. De
				reactie van de minister staat ook op onze website
				www.rekenkamer.nl. De reactie geeft ons geen aanleiding
				tot het opnemen van een nawoord.
 De minister geeft in zijn reactie aan met veel interesse kennis
				te hebben genomen van de vijfde rapportage over de kredietcrisis en EU-landencrisis.
				In dit rapport geeft de Algemene Rekenkamer een overzichtelijke schets van de
				ontwikkelingen en interventies die in de laatste kwartaal van 2010 en eerste
				kwartaal van 2011 door het ministerie van Financiën zijn getroffen in het
				kader van de in 2008 ontstane kredietcrisis en de nasleep hiervan. Het rapport
				geeft de minister geen aanleiding tot het maken van opmerkingen.
 
 
 
 BIJLAGE
 1
 FINANCIEEL OVERZICHT KREDIETINTERVENTIES
 
 In deze bijlage geven we een overzicht van de uitgaven en
				ontvangsten van de staat in relatie tot de verschillende interventies in de
				financiële sector. Tenzij anders toegelicht sluiten de genoemde bedragen voor
				2008, 2009 en 2010 aan op de jaarverslagen over deze jaren van het Ministerie
				van Financiën.
 
 Uitgaven en ontvangsten interventies in de financiële
				 sector 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven/ontvangsten x € 1 miljoen 
						 * De ontvangen bedragen hebben in de tabel een
								minteken.
 
 
 2008
 
 
 2009
 
 
 2010
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 
 
 Fortis/ABN AMRO
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aandelen Fortis/RFS Holdings/ABN AMRO
 
 
 23 340
 
 
 1 350
 
 
 3 631
 
 
 28 321
 
 
 
 
 Verkoop aandelen Fortis Corporate Investments
 
 
 
 – 350
 
 
 
 – 350
 
 
 
 
 Dividend RFS Holdings
 
 
 
 
 – 6
 
 
 – 6
 
 
 
 
 Langlopende leningen
 
 
 16 075
 
 
 
 
 16 075
 
 
 
 
 Kortlopende leningen
 
 
 34 966
 
 
 
 
 34 966
 
 
 
 
 Aflossing leningen
 
 
 – 6 700
 
 
 – 36 516
 
 
 – 3 250
 
 
 – 46 466
 
 
 
 
 Renteontvangsten
 
 
 – 502
 
 
 – 705
 
 
 – 167
 
 
 – 1 374
 
 
 
 
 
 Mandatory Convertible Note
						 (juli 2009)
 
 
 
 800
 
 
 – 800
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Mandatory Convertible Note
						 (december 2009)
 
 
 
 1 800
 
 
 – 1 800
 
 
 0
 
 
 
 
 Renteontvangsten Mandatory Convertible
						 Notes
 
 
 
 
 – 103
 
 
 – 103
 
 
 
 
 Premie Capital Relief
						 Instrument
 
 
 
 – 28
 
 
 – 165
 
 
 – 193
 
 
 
 
 Claims op grond van Capital Relief
						 Instrument
 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 Premie Counter Indemnity ABN
						 AMRO
 
 
 
 
 – 26
 
 
 – 26
 
 
 
 
 Rentekosten staat
 
 
 523
 
 
 1 254
 
 
 1 107
 
 
 2 884
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 67 702
 
 
 – 32 395
 
 
 – 1 579 
 
 
 33 728
 
 
 
 
 
 Kapitaalverstrekkingsfaciliteit
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Securities ING
 
 
 10 000
 
 
 
 
 10 000
 
 
 
 
 Coupon ING (inclusief rente bij vervroegde
						 aflossing)
 
 
 
 – 645
 
 
 – 39
 
 
 – 684
 
 
 
 
 Aflossing ING
 
 
 
 – 5 000
 
 
 
 – 5 000
 
 
 
 
 
 Repurchase fee ING
 
 
 
 – 295
 
 
 – 52
 
 
 – 347
 
 
 
 
 
 Securities AEGON
 
 
 3 000
 
 
 
 
 3 000
 
 
 
 
 Coupon AEGON (inclusief rente bij vervroegde
						 aflossing)
 
 
 
 – 166
 
 
 – 11
 
 
 – 177
 
 
 
 
 Aflossing AEGON
 
 
 
 – 1 000
 
 
 – 500
 
 
 – 1 500
 
 
 
 
 
 Repurchase fee AEGON
 
 
 
 – 108
 
 
 – 52
 
 
 – 160
 
 
 
 
 
 Securities SNS REAAL
 
 
 750
 
 
 
 
 750
 
 
 
 
 Coupon SNS REAAL (inclusief rente bij vervroegde
						 aflossing)
 
 
 
 – 38
 
 
 – 1
 
 
 – 39
 
 
 
 
 Aflossing SNS REAAL
 
 
 
 – 185
 
 
 
 – 185
 
 
 
 
 
 Repurchase fee SNS REAAL
 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 Rentekosten staat
 
 
 88
 
 
 454
 
 
 246
 
 
 788
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 13 838
 
 
 – 6 983
 
 
 – 409
 
 
 6 446
 
 
 
 
 
 Garantiefaciliteit
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Garantieclaims
 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 Garantievergoeding/fee
 
 
 
 – 116
 
 
 – 407
 
 
 – 523
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 – 116
 
 
 – 407
 
 
 – 523
 
 
 
 
 
 IJsland/Icesave
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Voorfinanciering uitkering depositogarantiestelsel
						 IJsland
 
 
 1 236
 
 
 93
 
 
 
 1 329
 
 
 
 
 Vergoeden «derde tranche»
 
 
 
 106
 
 
 
 106
 
 
 
 
 Aflossing lening IJsland
 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 Renteontvangsten
 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 Rentekosten staat
 
 
 1
 
 
 47
 
 
 48
 
 
 96
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 1 237
 
 
 246
 
 
 48
 
 
 1 531
 
 
 
 
 
 
 Back-upfaciliteit
						 ING
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aandeel cash flow portefeuille
 
 
 
 – 3 819
 
 
 – 4 058
 
 
 – 7 877
 
 
 
 
 
 Funding fee
 
 
 
 
 3 903
 
 
 4 345
 
 
 8 248
 
 
 
 
 Aanpassing funding fee
 
 
 
 – 14
 
 
 – 77
 
 
 – 91
 
 
 
 
 
 Management fee
 
 
 
 
 59
 
 
 47
 
 
 106
 
 
 
 
 Garantiefee
 
 
 
 – 129
 
 
 – 257
 
 
 – 386
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Overig
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Inhuur externen
 
 
 11
 
 
 43
 
 
 8
 
 
 62
 
 
 
 
 Ontvangsten door terugvordering kosten externen
 
 
 – 2
 
 
 – 12
 
 
 – 5
 
 
 – 19
 
 
 
 
 Ambtelijke uitvoering (extra fte)
 
 
 
 3
 
 
 3
 
 
 6
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 9
 
 
 34
 
 
 6
 
 
 49
 
 
 
 
 
 Totaal Generaal
 
 
 
 
 82 786
 
 
 
 
 – 39 214
 
 
 
 
 – 2 341
 
 
 
 
 41 231
 
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van Financiën.
 
 
 In de tabel zijn de ontvangsten en uitgaven zoveel mogelijk per
				interventie gespecificeerd. Voor sommige posten is in de
				begrotingsadministratie van het ministerie geen specificatie per interventie
				aangebracht. In dat geval is een totaalbedrag per jaar vermeld. Voor enkele
				posten in de tabel is een benadering gebruikt, omdat de exacte bedragen niet
				bekend zijn. De daarmee gemoeide onzekerheid werkt door in de totaalbedragen
				van de tabel in deze bijlage.
 Met de interventies in de financiële sector zijn substantiële
				rentelasten voor de staat gemoeid. Het Ministerie van Financiën maakt bij de
				financiering van de staatsschuld in beginsel geen onderscheid tussen de
				kredietcrisisinterventies en de overige financieringsbehoeften. De specifieke
				rentelasten die samenhangen met de interventies in de financiële sector zijn
				dus niet exact bekend. Wel kunnen we de rentelasten benaderen door uit te gaan
				van de gemiddelde rentelasten op de staatsschuld en die toe te rekenen op basis
				van het in de interventies geïnvesteerde vermogen. We hanteren daarbij de
				berekeningswijze die de minister van Financiën heeft gebruikt in antwoord op
				Kamervragen over Fortis/ABN AMRO. 
				21 Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
					 31 789,
					 nr. 27, blz. 4.
 Het vermoedelijke beloop van de uitgaven en ontvangsten in het
				kader van de landencrisis hebben we weergegeven in de volgende tabel.
 
 Uitgaven en ontvangsten interventies landencrisis
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven/ontvangsten x € 1 miljoen 
						 * De ontvangen bedragen hebben in de tabel een
								minteken.
 
 
 2008
 
 
 2009
 
 
 2010
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 
 Lening Griekenland
 
 
 
 
 1 248
 
 
 1 248
 
 
 
 
 Premieontvangst lening Griekenland
 
 
 
 
 – 30
 
 
 – 30
 
 
 
 
 Deelneming European Financial Stability Facility
 
 
 
 
 1
 
 
 1
 
 
 
 
 Rentekosten staat
 
 
 
 
 21
 
 
 21
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 1 240
 
 
 1 240
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van Financiën.
 
 
 De rentekosten van deze interventies zijn op soortgelijke wijze
				berekend als bij de interventies in de financiële sector.
 
 
 
 BIJLAGE
 2
 CONTROLEBEVOEGDHEDEN ALGEMENE REKENKAMER
 
 De Algemene Rekenkamer is beperkt bevoegd om onderzoek te doen
				naar de maatregelen die genomen zijn in het kader van de kredietcrisis. We
				kunnen onderzoek doen bij het Rijk. Alle goederen, administraties en andere
				informatiedragers die beschikbaar zijn op de ministeries kunnen we in het
				onderzoek betrekken, ook wanneer die informatie afkomstig is van organisaties
				waaraan de staat steun heeft verleend of wanneer het informatie betreft van
				organisaties waar we zelf geen toegang tot hebben. We geven zelf aan hoe de
				informatie wordt onderzocht. 
				22 Comptabiliteitswet (CW) 2001, artikel 87. Deze bevoegdheid is toereikend om de totstandkoming en het
				beheer van de interventies en arrangementen te onderzoeken die door het
				Ministerie van Financiën zijn genomen vanwege de kredietcrisis.
 
				Controlebevoegdheden bij toezichthouders
 
 We zijn daarnaast bevoegd tot het doen van onderzoek bij DNB,
				 en kunnen inlichtingen inwinnen en bescheiden vorderen, mits die geen
				 betrekking hebben op taken ter uitvoering van het Verdrag tot oprichting van de
				 Europese Gemeenschap. 
				 23 CW 2001, artikel 91, derde lid. Voor de overige nationale taken van DNB, waaronder taken
				 ter uitoefening van toezicht op de financiële markten, zijn we wel bevoegd
				 onderzoek te doen.
 Een probleem dat we ervaren bij onderzoek naar deze taken is de
				 (uitleg van de) Europese regelgeving (verankerd in artikel 1:89 van de Wet op
				 het financiële toezicht), die DNB een geheimhoudingsplicht oplegt voor
				 gegevens die te herleiden zijn tot afzonderlijke personen en ondernemingen. De
				 Europese regelgeving geeft alleen ruimte om gegevens te verstrekken die in
				 samengevatte of geaggregeerde vorm zijn weergegeven en die niet herleidbaar
				 zijn tot een individuele persoon of onderneming. Dat betekent dat wanneer we
				 onderzoek willen doen naar de kwaliteit van het toezicht door de DNB op
				 bijvoorbeeld banken, wij geen inzage krijgen in de meest essentiële informatie
				 die wij voor een dergelijk onderzoek nodig hebben, namelijk inzage in de
				 individuele dossiers van de betreffende banken. Wij zijn steeds van mening
				 geweest dat de Europese richtlijnen deze consequentie niet hebben beoogd en dat
				 de richtlijnen te strikt worden geïnterpreteerd. Deze impasse kan alleen
				 doorbroken worden door aanpassing van de richtlijn of door het accepteren van
				 een andere interpretatie en/of een wetswijziging van de Wet Financieel
				 Toezicht.
 Bij de andere financiële toezichthouder, de Autoriteit
				 Financiële Markten, zijn we ook bevoegd om onderzoek te doen, omdat de AFM een
				 rechtspersoon met een wettelijke taak is. Hier speelt dezelfde problematiek
				 over inzage in de individuele dossiers, waar we ook geen toegang toe
				 krijgen.
 
 
				Controlebevoegdheden bij financiële instellingen
 
 We zijn bevoegd onderzoek te doen bij rechtspersonen,
				 commanditaire vennootschappen en vennootschappen onder firma, waaraan de staat
				 of een derde voor rekening of risico van de staat rechtstreeks of middellijk
				 een subsidie, lening of garantie heeft verleend. Banken zijn hiervan echter
				 uitgezonderd, vanwege het risico dat anders de vertrouwensrelatie tussen banken
				 en cliënten te veel onder druk komt te staan. 
				 24 CW 2001, artikel 91, lid 16.
 We zijn verder bevoegd om onderzoek te doen indien de staat
				 aandelen houdt van NV’s en BV’s met beperkte aansprakelijkheid. Hieraan
				 zijn echter belangrijke beperkingen gesteld in de CW 2001.
 De bevoegdheid is volledig wanneer de staat het gehele of
				 nagenoeg gehele aandelenkapitaal houdt. 
				 25 CW 2001, artikel 91, lid 1, onder a. In de praktijk is tot een grens van circa 95% van de
				 aandelen hierover geen discussie en wordt geaccepteerd dat dit percentage nog
				 onder het begrip «nagenoeg gehele» valt. In die gevallen kunnen we onderzoek
				 verrichten bij die rechtspersonen. Indien het aandelenkapitaal dat de staat
				 houdt onder de genoemde grens daalt tot minimaal 5% en een door de minister van
				 Financiën vast te stellen bodembedrag, kunnen we slechts informatie inwinnen
				 via de minister en is de informatie beperkt tot bescheiden die betrekking
				 hebben op de jaarrekeningen en de daarop betrekking hebben de
				 accountantsrapporten. 
				 26 CW 2001, artikel 91, lid 1 onder b, e.v. De bevoegdheden bij staatsdeelnemingen zijn dus zeer
				 beperkt: onderzoek is alleen goed mogelijk wanneer de staat vrijwel alle
				 aandelen houdt. Zo is ons onderzoek naar de (gefaseerde) overdracht van
				 aandelen van een staatsdeelneming naar de markt vrijwel onmogelijk.
 Een bijkomend probleem is dat we geen onderzoek kunnen doen bij
				 dochterondernemingen. Zo is bijvoorbeeld geen onderzoek mogelijk naar de
				 dochters van de ABN AMRO Group NV. Verder is er geen onderzoek mogelijk wanneer
				 de staat niet zelf de aandelen houdt, maar alleen certificaten van aandelen.
				 Dit doet zich voor wanneer de staat het beheer van de aandelen overdraagt aan
				 een Stichting Administratiekantoor. Wanneer een Stichting Administratiekantoor
				 geen wettelijke grondslag heeft, kunnen we zelfs geen onderzoek verrichten bij
				 een dergelijke beheersorganisatie, omdat die organisatie dan niet valt onder de
				 categorie rechtspersonen met een wettelijke taak, waar we bevoegd zijn
				 onderzoek te doen.
 Deze problemen met het verzoek deze op te heffen zijn met
				 suggesties voor oplossingen onder de aandacht gebracht van de minister in ons
				 schrijven van 17 november 2009 
				 27 Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
						31 941,
						nrs. 3–4, blz. 40–43. en later in een brief aan de Tweede Kamer van 5 oktober
				 2010 
				 28 Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
						32 000,
						nr. 5. gemeld. Inmiddels heeft de minister de Wet stichting
				 administratiekantoor beheer financiële instellingen aan de Tweede Kamer
				 voorgelegd. Dit wetsvoorstel is in een vergevorderd stadium (Tweede Kamer,
				 vergaderjaar 2010–2011,
				 32 613, nr.
				 6). Het wetsvoorstel komt tegemoet aan de door ons gesignaleerde
				 problemen bij onze onderzoeksbevoegdheden bij deze stichting door de door deze
				 stichting uit te geven certificaten gelijk te stellen met aandelen voor de
				 toepassing van artikel 91 van de Comptabiliteitswet. Ook behouden wij hierdoor
				 onze onderzoeksbevoegdheden bij de ABN AMRO Group NV. De problematiek ten
				 aanzien van onze onderzoeksbevoegdheden bij de dochters van de ABN AMRO Group
				 NV en deze problematiek in zijn algemeenheid van het doen van onderzoek bij
				 dochterondernemingen, duurt nog voort.
 
 
				Reactie minister van Financiën
 De minister reageerde in een brief 
				29 Kenmerk: BZ/2010/350M. van 1 juli 2010. Hierin stelt hij dat de Grondwet geen
				ruimte biedt om vooruitlopend op de herziening van de CW onderzoeksbevoegdheden
				bij overeenkomst te regelen. Wij hebben bij ABN AMRO Group NV alle bevoegdheden
				die artikel 91 CW biedt, omdat alle gewone aandelen van ABN AMRO Group NV
				immers worden gehouden door de staat. Er kan volgens hem vastgelegd worden hoe
				wij om moeten gaan met informatie die volgens wettelijke normen niet openbaar
				mag worden gemaakt. Rechtstreekse toegang tot (klein)dochtervennootschappen van
				ABN AMRO Group NV is volgens de minister zonder wetswijziging niet
				mogelijk.
 
 In een brief 
				 30 Kenmerk: BZ/2011/51M. van 3 februari 2011 aan de Raad van State vroeg de
				 minister om voorlichting over onze bevoegdheid om onderzoek te doen bij
				 staatsdeelnemingen. De minister heeft begrip voor onze wensen omdat met de
				 overname en liquiditeitssteun miljarden publiek geld zijn gemoeid.
				 Tegelijkertijd moet volgens hem geconstateerd worden dat onze
				 publiekrechtelijke onderzoeksbevoegdheid vragen oproept in relatie tot het
				 vennootschapsrecht. Door het uiteenlopen van de bevoegdheden van de Algemene
				 Rekenkamer en die van de minister van Financiën, roept uitbreiding van de
				 bevoegdheden van de Algemene Rekenkamer ook staatsrechtelijke vragen op.
 In het plenaire debat met de Tweede Kamer over dit wetsvoorstel
				 op 27 april 2011 heeft de minister van Financiën aangegeven dat hij de
				 voorlichting van de Raad van State op dit punt net ontvangen heeft. Hij gaf aan
				 dat het kabinet hierover met spoed een besluit zal nemen en dit dan snel aan de
				 Kamer kenbaar zal maken.
 In een brief van 21 februari 2011 heeft de Minister van
				 Financiën de Raad van State gevraagd hem voor te lichten over de spanning die
				 is gesignaleerd tussen de mogelijke verstrekking van vertrouwelijke
				 toezichtinformatie door de Minister van Financiën, De Nederlandsche Bank en de
				 Autoriteit Financiële Markten aan de Parlementaire Enquêtecommissie
				 Financieel Stelsel (PEFS) en de geheimhoudingsverplichtingen op grond van het
				 op Europese richtlijnen gebaseerde stelsel van geheimhouding, neergelegd in
				 artikel 1:89 en verder van de Wet op het financieel toezicht (Wft).
 De Raad van State kwam tot het oordeel dat onder strenge
				 voorwaarden en nog te maken afspraken de inzage in de vertrouwelijke
				 toezichtinformatie mogelijk is. 
				 31Staatscourant
						2011, nr. 5695.
 
 De Raad van State merkt op dat in verschillende lidstaten,
				waaronder Spanje, Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Italië, in
				de praktijk het standpunt wordt ingenomen dat de geheimhoudingsbepalingen bij
				het financiële toezicht niet in de weg staan aan informatieverstrekking aan
				een parlementaire onderzoekscommissie. De Raad van State komt tot de conclusie
				dat de richtlijnen van de EU niet expliciet voorzien in de mogelijkheid tot
				informatieverstrekking van toezichtvertrouwelijke informatie over financiële
				instellingen aan een parlementaire enquêtecommissie. Maar dat gelet op de
				raadsnotulen bij de totstandkoming van de desbetreffende bepalingen en later
				uitlatingen van de Europese Commissie, niet zonder meer gesteld kan worden dat
				de geheimhoudingsbepalingen in de richtlijnen in de weg staan aan de rechten
				van parlementaire onderzoekscommissies in de lidstaten om overeenkomstig de
				nationale constituties informatie te krijgen.
 
				Aanpassing Wft
 
 Onze controlebevoegdheden in de financiële sector zijn ook aan
				 de orde gekomen in de eerste rapportage van de commissie-De Wit. De commissie
				 presenteerde het rapport over het eerste deel van haar onderzoek op 10 mei
				 2010. In haar rapport (aanbeveling 25)
				 beveelt de commissie aan dat de wetgever actie onderneemt en belemmeringen voor
				 de controlebevoegdheden weghaalt, als mocht blijken dat we in ons onderzoek
				 worden beperkt door de geheimhoudingsbepalingen uit de Wet financieel toezicht
				 (Wft). Naar aanleiding van vragen van Kamerleden of de belemmeringen in de Wft
				 slechts tijdelijk weggenomen zouden moeten worden, heeft de commissie
				 geantwoord dat het in de ogen van de commissie om een structurele aanpassing
				 van de Wft gaat. De Algemene Rekenkamer moet altijd onderzoek kunnen doen naar
				 het functioneren van de financiële toezichthouders. 
				 32 Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
						31 980,
						nr. 11, vraag 85 en het antwoord daarop.
 In een brief van 8 februari 2011 stellen wij wat De
				 Nederlandsche Bank 
				 33 Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
						32 255,
						nr. 7. betreft dat de in de CW 2001 vastgestelde
				 onderzoeksbevoegdheden ons voldoende ruimte bieden voor de uitvoering van onze
				 taak. Wij hebben toegang tot alle stukken en kunnen die op de door ons gewenste
				 manier onderzoeken. Er is geen enkele beperking voor onderzoek naar
				 vertrouwelijke of geheime informatie en in de praktijk raadplegen wij
				 regelmatig vertrouwelijke informatie bij allerlei instanties. Wij zijn slechts
				 niet bevoegd wanneer de nationale wetgever expliciet onze
				 onderzoeksbevoegdheden op bepaalde terreinen uitsluit. Bij DNB is dit niet aan
				 de orde.
 Tegenover deze zeer ruime toegang tot gegevens tot op
				 dossierniveau (lage drempel) staat een hoge drempel om daarover te publiceren.
				 Wij hebben veel ervaring met de omgang met vertrouwelijke informatie. Over de
				 rapportage van vertrouwelijke informatie voeren wij overleg met de minister die
				 het aangaat, maar wij beslissen uiteindelijk zelf over wat wij wel of niet
				 publiceren. Indien openbaarmaking van informatie strijdig is met het belang van
				 de staat in de zin van artikel 68 van de Grondwet, publiceren wij die
				 niet.
 De minister van Financiën heeft een aantal jaren geleden in
				 een brief aan de Tweede Kamer zijn interpretatie van onze onderzoeksbevoegdheid
				 en wijze van publiceren zorgvuldig uiteengezet. 
				 34 Tweede Kamer, vergaderjaar 1999–2000,
						26 248,
						nr. 11.
 De Europese richtlijnen hoeven niet te worden aangepast om ons
				 onderzoek te kunnen laten doen bij DNB. Ze hebben namelijk niet de strekking
				 onze bevoegdheden in te perken. Ook de Wft en de Wet inzake
				 geldtransactiekantoren (Wgt) hoeven naar onze mening niet aangepast te worden.
				 Het betreft hier alleen een interpretatiekwestie. In onze ogen is het in dit
				 stadium dan ook afdoende als de minister van Financiën onze interpretatie van
				 de Wft en Wgt overneemt en aan de Tweede Kamer en DNB bevestigt.
 Om de vindplaats van onze taken en bevoegdheden zuiver te
				 houden verdient het aanbeveling bij de herziening van de CW dit in de memorie
				 van toelichting op te nemen bij (het huidige) artikel 91. Daarnaast is het ter
				 verheldering van onze bevoegdheden gewenst dat de nieuwe CW in de wettekst of
				 de memorie van toelichting duidelijk maakt dat geheimhoudingsbepalingen in
				 algemene zin niet van toepassing zijn op ons onderzoek.
 
 
				Reactie minister van Financiën
 De minister van Financiën reageerde als volgt. 
				35 Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
					 32 255,
					 nr. 6. De Algemene Rekenkamer geeft aan dat de huidige discussie
				naar haar mening in eerste instantie een interpretatiekwestie betreft. In dit
				kader wijst de minister op de verplichting voor lidstaten van de EU om
				nationale wetgeving daar waar mogelijk richtlijnconform te interpreteren. De
				bepalingen in de betreffende richtlijnen zijn dermate sluitend geformuleerd dat
				volgens de minister geen ruimte bestaat voor de interpretatie van de Algemene
				Rekenkamer. Overigens komt zijn visie overeen met die van voormalig minister
				van Financiën Zalm, die op grond van een advies van de Raad van State een
				aantal jaren geleden reeds concludeerde dat het Europese juridische kader geen
				mogelijkheden biedt tot dossierinzage voor de Algemene Rekenkamer. Om de
				uniformiteit van verschillende financiële toezichtwetten te waarborgen is in
				de Wet inzake geldtransactiekantoren (Wgt) een geheimhoudingsbepaling opgenomen
				die gelijk is aan de bepaling in de Wft. De Algemene Rekenkamer stelt terecht
				dat de geheimhoudingsbepaling in de Wgt niet gebaseerd is op een Europese
				richtlijn. Mocht de Tweede Kamer hieraan hechten, dan zal de minister de
				mogelijkheden tot verruiming van deze geheimhoudingsbepaling nader onderzoeken.
				Wel moet hij daarbij de kanttekening plaatsen dat toegang tot Wgt-dossiers in
				de praktijk op problemen zou kunnen stuiten. De werkwijze van DNB leidt er
				namelijk toe dat informatie uit prudentieel toezicht momenteel gezamenlijk met
				informatie uit integriteitstoezicht wordt ingewonnen. DNB deelt bovenstaande
				juridische analyse en geeft daarbij aan dat het een voorwaarde voor effectief
				toezicht is dat de onder toezicht staande ondernemingen zonder terughoudendheid
				inlichtingen en stukken aan de toezichthouder verstrekken. Tot slot wil hij er
				op wijzen dat het Ministerie van Financiën in Brussel reeds de dialoog is
				aangegaan over de uitleg en een mogelijke herziening van het strikte
				geheimhoudingsregime. Indien dit leidt tot minder rigide bepalingen op Europees
				niveau ontstaat daarmee de ruimte voor een heroverweging van zijn huidige
				benadering.
 
				Adviesverzoek aan Raad van State
 
 Namens de commissie voor de Rijksuitgaven en de vaste commissie
				 voor Financiën is de Voorzitter van de Tweede Kamer verzocht aan de Raad van
				 State om voorlichting te vragen. 
				 36 Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
						32 225,
						nr. 7. Artikel 21a eerste lid, van de Wet op de Raad van State
				 schrijft voor dat de Afdeling advisering op verzoek van ministers dan wel een
				 van beide Kamers der Staten-Generaal voorlichting dient te geven in
				 aangelegenheden van wetgeving en bestuur.
 De voorlichtingsvraag luidt: bieden het Europese recht en de
				 Nederlandse wetgeving de ruimte om de Algemene Rekenkamer toegang te geven tot
				 bedrijfsdossiers van de toezichthouder DNB? Zo ja: gelden er voorwaarden
				 voor deze toegang, ook rekening houdend met te onderscheiden toezichthoudende
				 taken van DNB?
 De Tweede Kamer heeft deze voorlichting inmiddels ontvangen bij
				 brief van 21 april 2011 (Kamerstuk
				 32 255, nr.
				 8). De commissie voor de Rijksuitgaven heeft de Algemene Rekenkamer
				 bij brief van 28 april 2011 om haar mening over deze voorlichting gevraagd. De
				 commissie stelt het op prijs als de reactie uiterlijk 19 mei 2011 op schrift
				 kan worden ontvangen.
 
 
 
 
 BIJLAGE
 3
 EUROPESE STABILISATIEMECHANISMEN
 
 In de vergadering van 9 en 10 mei 2010 hebben de Eurogroep en
				Ecofin 
				37Economic and Financial Affairs
					 Council van de Europese Unie. besloten tot instelling van verschillende Europese
				stabilisatiemechanismen, namelijk EFSM en EFSF.
 EFSM 
				38 EFSM is nader uitgewerkt in Council
					 Regulation (EU) No 407/2010 van 11 mei 2010 establishing an European financial stabilisation mechanism. is het communautaire stabilisatiemechanisme en bedraagt
				€ 60 miljard. De Europese Commissie kan dit bedrag lenen op de
				kapitaalmarkt. De lidstaten van de EU staan via de EU-begroting garant voor de
				leningen die de Europese Commissie aangaat op de kapitaalmarkt. Het Nederlandse
				aandeel is maximaal € 2,9 miljard. Alle EU-lidstaten kunnen een beroep doen
				op het EFSM.
 Via EFSF kunnen leningprogramma’s gestart worden voor landen
				van de eurozone in financiële moeilijkheden. De landen van de eurozone staan
				voor € 440 miljard garant voor de verplichtingen die EFSF aangaat voor de
				financiering van deze leningprogramma’s. Het Nederlandse aandeel in deze
				garanties bedraagt maximaal € 25,9 miljard.
 Het IMF vult de Europese stabilisatiemechanismen aan. Het IMF
				heeft aangegeven bereid te zijn aanvullend bij te dragen aan
				leningprogramma’s voor een bedrag dat ongeveer gelijk is aan de helft van de
				Europese steun.
 EFSM en EFSF zijn tijdelijke faciliteiten. De Europese Raad heeft
				in oktober 2010 besloten tot oprichting door de eurolanden van een permanente
				faciliteit, het European Stability Mechanism, als opvolger van EFSM en EFSF. De
				Europese Raad bepaalde dat voor de oprichting van een dergelijk permanent
				mechanisme een verdragswijziging nodig is.
 In deze paragraaf gaan we achtereenvolgens in op het EFSM, het
				EFSF en het ESM. We sluiten af met de steunverlening aan Ierland uit het EFSM
				en het EFSF.
 
				European Financial Stability Mechanism
 De verordening voor oprichting van EFSM is gebaseerd op artikel
				122–2 van het EU-verdrag (Verdrag betreffende de werking van de EU). Dit
				artikel voorziet in financiële steun aan alle EU-lidstaten die in ernstige
				problemen zijn gekomen door gebeurtenissen buiten hun controle, zoals
				bijvoorbeeld een ernstige ontwrichting in de internationale economische en
				financiële omgeving. EFSM is op 13 mei 2010 in werking getreden.
 EFSM voorziet in bijstand in de vorm van leningen. De Europese
				Commissie heeft de bevoegdheid om voor deze faciliteit geld te lenen op de
				kapitaalmarkt. De lidstaten staan via de Europese begroting garant voor de
				leningen die de Europese Commissie aangaat. Indien een land zijn verplichtingen
				aan EFSM niet nakomt, zullen eventuele verliezen in beginsel opgevangen worden
				binnen de Europese begroting. Indien dit niet volledig mogelijk blijkt, worden
				de lidstaten gevraagd om meer bij te dragen aan de Europese begroting.
 De lidstaat die steun zoekt, moet met de Europese Commissie en de
				ECB een overzicht opstellen van zijn financiële behoefte, inclusief een
				economisch en financieel herstelprogramma. Omdat bepaald is dat het IMF altijd
				zal bijdragen aan een leningenpakket, maakt ook het IMF een dergelijke analyse.
				Op voorstel van de Europese Commissie beslist de Raad vervolgens over de
				aanvraag met een gekwalificeerde meerderheid. De beslissing tot verstrekking
				van een lening omvat onder andere de overeengekomen beleidsvoorwaarden voor het
				herstel van een gezonde economische en financiële situatie. Deze voorwaarden
				worden in nauw overleg met het IMF vastgesteld. De steunverlening vindt in
				termijnen plaats, en is mede afhankelijk van de vorderingen die de lidstaat
				maakt in het voldoen aan de gestelde voorwaarden. De Europese Commissie
				onderzoekt met de ECB voor de uitkering van elke vervolgtranche in hoeverre
				voortgang is geboekt met de implementatie van de beleidsvoorwaarden en of
				eventueel aanpassingen daarin nodig zijn. Over aanpassingen beslist de Raad met
				gekwalificeerde meerderheid.
 Mocht een lidstaat voor leningen een beroep doen op het IMF, dan
				moet deze lidstaat eerst de Europese Commissie consulteren. De Commissie
				vergelijkt dan de voorwaarden die het IMF stelt met die van EFSM.
 De Europese Commissie treft samen met de ECB nadere maatregelen
				voor de administratie van de leningen. Op 31 maart 2011 waren deze maatregelen
				nog niet bekend. Daarnaast heeft de Europese Rekenkamer de bevoegdheid om in de
				steunontvangende lidstaat onderzoeken uit te voeren naar het beheer van de
				steunverlening. Ook de Europese Commissie en het Europees Bureau voor
				Fraudebestrijding (OLAF) kunnen op eigen initiatief technische of financiële
				onderzoeken uitvoeren naar de steunverlening.
 In het kader van de steunverlening aan Ierland is vanuit het EFSM
				€ 22,5 miljard beschikbaar gesteld.
 
				European Financial Stability Facility
 Het EFSF is op 7 juni 2010 is opgericht 
				39 Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
					 21 501-07,
					 nr. 739. als een rechtspersoon met beperkte aansprakelijkheid onder
				Luxemburgs recht en gevestigd in Luxemburg. Het EFSF voorziet voor maximaal
				€ 440 miljard aan steun voor de eurolanden. Het is een tijdelijke
				faciliteit, waarbij gedurende drie jaar programma’s kunnen worden aangegaan.
				De programma’s zelf kunnen een langere looptijd dan drie jaar hebben. Uit de
				Ecofin-notulen van 9 en 10 mei 2010 blijkt dat de eurolanden garant staan voor
				de leningen die het EFSF afsluit als steunverlening aan de orde is. Steun zal
				samen met het IMF plaatsvinden. De pro-ratabijdragen van de eurolanden zijn
				gebaseerd op het aandeel per lidstaat in het kapitaal van de ECB. Als een
				deelnemer zelf een steunprogramma krijgt, wordt de beschikbare € 440 miljard
				aan garanties verminderd met de garantieverplichtingen die golden voor deze
				deelnemer (zie de tabel op pagina 28).
 Op 6 juli 2010 zijn de landen van de eurozone naar rato van de
				ECB-kapitaalsleutel aandeelhouder geworden in het EFSF. Het aandeel van
				Nederland daarin is 5,71%. De Europese Investeringsbank verleent
				administratieve steun, waaronder de interne controle. Het Duitse Finanzagentur
				zal daarnaast technische steun verlenen voor EFSF. Een externe accountant zal
				EFSF naar Luxemburgs recht controleren.
 De deelnemende landen zijn overeengekomen dat de Europese
				Commissie, samen met de ECB en het IMF een steunaanvraag beoordeelt. Bij een
				positief besluit wordt een programma uitgewerkt. De goedkeuring van een
				steunprogramma gebeurt met unanieme stemmen in de Eurogroup Working Group, een
				ambtelijk voorportaal van de Eurogroep.
 
 Verdeling van de garantieverplichtingen over de
				 eurolanden
 
 
 
 
 
 
 Land
 
 
 Garantiebedrag (x € 1 miljard)
 
 
 
 
 
 
 België
 
 
 15,3
 
 
 
 
 Duitsland
 
 
 119,4
 
 
 
 
 Ierland
 
 
 7,0
 
 
 
 
 Spanje
 
 
 52,4
 
 
 
 
 Frankrijk
 
 
 89,7
 
 
 
 
 Italië
 
 
 78,8
 
 
 
 
 Cyprus
 
 
 0,9
 
 
 
 
 Luxemburg
 
 
 1,1
 
 
 
 
 Malta
 
 
 0,4
 
 
 
 
 Nederland
 
 
 25,1
 
 
 
 
 Oostenrijk
 
 
 12,2
 
 
 
 
 Portugal
 
 
 11,0
 
 
 
 
 Slovenië
 
 
 2,1
 
 
 
 
 Slowakije
 
 
 4,4
 
 
 
 
 Finland
 
 
 7,9
 
 
 
 
 Griekenland
 
 
 12,4
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 440
 
 
 
 
 
 
 Bron: Website EFSF
				 (http://www.efsf.europa.eu/attachments/faq_en.pdf), geraadpleegd in maart
				 2011.
 
 
 Inmiddels is gebleken dat de netto leencapaciteit van het EFSF in
				tegenstelling tot de verwachting bij de instelling van het fonds niet € 440
				miljard bedraagt maar aanzienlijk minder is. Dit heeft te maken met de wens van
				de Eurolanden om de kredietwaardigheid van het EFSF op triple A-niveau te houden. Per saldo resteerde een
				leencapaciteit van € 220 miljard.
 In de Europese Raad van 11 maart 2011 
				40Conclusions of the Heads of State or
					 government of the euro area of 11 march 2011; Brussels. is besloten tot herstel van de effectieve uitleencapaciteit
				van het EFSF tot de oorspronkelijke € 440 miljard. In de Eurogroep en Ecofin
				bijeenkomst van 14 en 15 maart 2011 is gesproken over herstel van de
				effectieve capaciteit van het EFSF tot het in mei 2010 afgesproken bedrag. In
				de Eurogroep bijeenkomst van de ministers van Financiën op 14 maart is een
				begin gemaakt met de uitwerking daarvan. De voorlopige plannen wijzen in de
				richting van het feitelijk storten van bedragen in het EFSF (paid in capital) waardoor meer leenruimte vrijkomt. De
				financiering van deze bedragen verhoogt uiteraard de schuld van de deelnemende
				landen. Hierbij dient wel aangetekend te worden dat nu Ierland weggevallen is
				als deelnemer in het EFSF de totaal oorspronkelijk garantievoorziening van
				€ 440 miljard verlaagd is met het aandeel van Ierland van € 7
				miljard.
 
				European Stability Mechanism
 Het ESM is de opvolger van het EFSM en het EFSF. De omvang van
				het fonds zal gelijk zijn aan het totaal van de beoogde capaciteit van het EFSM
				en het EFSF dat het vervangt, en bedraagt effectief € 500 miljard.
 Het bestuur van het ESM wordt gevormd door de ministers van
				Financiën van de eurolanden met de Europese Commissaris voor Economie en
				Financiën en de president van de ECB als waarnemers. De besluiten over de
				toekenning, omvang en voorwaarden van financiële steun dienen unaniem te
				worden genomen. Alle overige beslissingen vinden plaats bij een gekwalificeerde
				meerderheid van stemmen. 
				41 Daarbij geldt dat, zowel in het bestuur als de
					 directie, de stemmen gewogen worden naar het aandeel van de lidstaat in het
					 ESM, waarbij een gekwalificeerde meerderheid is gedefinieerd op 80%. Als niet-eurolanden dat wensen, kunnen ze op ad-hocbasis
				participeren naast het ESM. Zij nemen dan deel aan die bestuursvergaderingen
				waarin hun bijdrage aan de orde is.
 
 Het ESM streeft naar de hoogste kredietbeoordeling door de
				 belangrijkste kredietbeoordelaars. Het ESM zal daartoe een door de deelnemers
				 ingeschreven kapitaal hebben van € 700 miljard, waarvan € 80 miljard
				 daadwerkelijk wordt ingelegd. Deze € 80 miljard zal vanaf juli 2013 in vijf
				 gelijke stappen worden gestort door de eurolanden. Deze storting is nodig als
				 dekking van de rente en om een triple A-waardering
				 te krijgen. Hiermee wordt een effectieve leencapaciteit van € 500 miljard
				 bereikt.
 De bijdragen per euroland zijn gebaseerd op het aandeel per
				 lidstaat in het kapitaal van de ECB. Voor lidstaten die in de toekomst
				 toetreden tot de euro zullen dezelfde voorwaarden gelden.
 
 Het ESM kan financiële steun verlenen aan eurolanden die leiden
				onder ernstige financiële problemen of daarmee bedreigd worden en indien de
				financiële stabiliteit van het hele eurogebied gevaar loopt.
 De effectiviteit van het ESM zal in 2016 worden geëvalueerd door
				de Europese Commissie en de ECB.
 
 
 
 BIJLAGE
 4
 BUDGETTAIRE EN ECONOMISCHE SURVEILLANCE
 
 
				Economisch- en begrotingsbeleid
 Om het raamwerk voor budgettair en economisch toezicht te
				versterken is de werkgroep-Van Rompuy ingesteld, waarin namens Nederland de
				minister van Financiën deelnam. 
				42 Brief van de minister van Financiën aan de Tweede
					 Kamer van 19 mei 2010; BFB 2010-581M. Op 21 oktober 2010 bracht de werkgroep haar eindrapport
				uit, dat door de Europese Raad van 28 en
				29 oktober 2010 werd bekrachtigd. De voorgestelde maatregelen liggen primair
				op het gebied van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP). Daarnaast zijn
				voorstellen gedaan om macro-economische onevenwichtigheden tegen te gaan en ter
				versterking van begrotingsraamwerken.
 Daarnaast heeft de Europese Commissie zelf op 29 september 2010
				zes voorstellen uitgebracht, waarvan drie raakvlakken hebben met het terrein
				van de werkgroep-Van Rompuy. Op 15 maart 2011 heeft de Raad overeenstemming
				bereikt over een gemeenschappelijk standpunt ten aanzien van deze
				commissievoorstellen. Na overeenstemming met het Europees Parlement
				(medewetgever voor vier van de zes voorstellen) kan tot implementatie worden
				overgegaan.
 
 Drie voorstellen hebben betrekking op aanpassing van het Groei-
				 en Stabiliteitspact. Het eerste 
				 43Com(2010)526: Proposal for EU Reg.
						of Parl. And Council amending EC Regulation nr. 1466/97. behelst striktere regels over het
				 bereiken van de middellangetermijndoelstelling (MTO). De huidige
				 regels schrijven voor dat lidstaten die niet in een buitensporigtekortprocedure
				 zitten het structurele 
				 44 Hiermee wordt bedoeld het voor de conjunctuur
						gecorrigeerde saldo. saldo met gemiddeld 0,5% BBP per jaar moeten verbeteren
				 totdat de lidstaatspecifieke MTO is bereikt. Blijft een lidstaat in gebreke dan
				 kan de Raad de lidstaat vragen een rentedragend deposito bij de Commissie te
				 plaatsen. Rentedragend betekent dat de Commissie rente verschuldigd is aan de
				 betreffende lidstaat. Dit deposito blijft staan tot het moment dat de Commissie
				 en Raad van mening zijn dat de lidstaat handelt conform de aanbeveling. In het
				 voorstel is een tijdelijke ontsnappingsclausule ingebouwd voor economisch zeer
				 slechte tijden.
 Het tweede voorstel 
				 45Com(2010)522 : Proposal for a
						Council Regulation amending EC Regulation nr. 1466/97. richt zich op versterkte aandacht voor
				 het schuldcriterium. Wanneer lidstaten een schuld hebben
				 van meer dan 60% BBP, dan worden ze geacht voldoende te hebben gedaan wanneer
				 ze de schuld in drie jaar met gemiddeld 5% van het BBP per jaar hebben
				 verminderd. 
				 46 Dit betekent dat als in het eerste en het tweede jaar
						het verschil tussen de feitelijke schuld en het 60%-criterium slechts met 2%
						per jaar is afgenomen, dit in het derde jaar gecompenseerd moet worden met een
						grote schuldafname, zodat de gemiddelde afname op minimaal 5%
						uitkomt. Is dat niet het geval dan kunnen de Raad en Commissie een
				 procedure starten overeenkomstig de buitensporigtekortprocedure voor overheidstekorten.
 Het derde voorstel 
				 47Com(2010)524: Proposal for EU Reg.
						of Parl. and Council on effective enforcement of budgetary surveillance in the
						euro area. introduceert nieuwe semi-automatische
				 sancties voor eurolanden. Als zekerheid dient een lidstaat een
				 geldbedrag van 0,2% BBP als rentedragend deposito bij de Commissie te plaatsen
				 als de Raad constateert dat de lidstaat langdurig en significant afwijkt van
				 het prudente uitgavenpad. In correctieve zin kan eveneens een, ditmaal
				 niet-rentedragend, deposito van 0,2% BBP worden gevraagd als de Raad vaststelt
				 dat sprake is van een buitensporig tekort. De lidstaat kan bezwaar aantekenen
				 wanneer sprake is van exceptionele economisch omstandigheden. Als de Raad vindt
				 is dat de lidstaat te weinig voortgang boekt bij het oplossen van het
				 buitensporig tekort, kan het deposito automatisch worden omgezet in een boete.
				 In dat geval wordt het deposito inclusief de tot dan toe opgebouwde rente
				 verdeeld over de eurolanden die noch in een buitensporigtekortprocedure, noch
				 in een procedure voor buitensporige onevenwichtigheden zitten. Maakt de
				 lidstaat wel voldoende vordering dan wordt het deposito teruggestort naar de
				 lidstaat.
 
 
 Vervolgens liggen er twee samenhangende voorstellen op tafel
				 voor het tegengaan van macro-economische onevenwichtigheden. De voorstellen
				 zijn overeenkomstig, waarbij het ene 
				 48Com(2010)525; Proposal for a Reg.
						of Parl. and Council on enforcement tot correct macroeconomic imbalances in the
						euro area. betrekking heeft op alleen de eurolanden en het andere 
				 49 Com(2010)527; Proposal for a Reg. of Parl. and
						Council on the prevention and correction of macroeconomic imbalances. op alle EU-landen.
 De voorstellen houden in dat er een formele procedure zal komen
				 om schadelijke macro-economische onevenwichtigheden tegen te gaan, en behelzen
				 een preventieve en een correctieve fase. In de preventieve fase worden alle
				 lidstaten jaarlijks beoordeeld.
 Blijken er onevenwichtigheden, dan voert de Commissie een
				 diepteanalyse uit. Daarbij wordt ook gekeken of er aanbevelingen zijn gedaan
				 door de European Supervisory Risk Board. 
				 50The European Supervisory Risk
						Board is een naar aanleiding van de kredietcrisis nieuw opgericht
						toezichthouder die met name onderzoek uitvoert naar risico’s voor de
						financiële systeemstabiliteit. Indien de analyse uitwijst dat er sprake is van
				 zeer schadelijke onevenwichtigheden dan treedt de correctieve fase van de
				 verordening in werking. De lidstaat dient een actieplan op te stellen met
				 concrete maatregelen, gekoppeld aan een concreet tijdpad voor het wegwerken van
				 de onevenwichtigheden. Daarbij kan aan de eurolanden een sanctie opgelegd worden als zij zich
				 herhaaldelijk niet aan de aanbevelingen van de Raad houden. De sanctie is een
				 boete van maximaal 0,1% BBP jaarlijks die vervolgens over de eurolanden die in
				 geen enkele procedure zitten, wordt uitgekeerd. Ook hier weer gelden
				 uitzonderlijke omstandigheden als verschoningsgrond voor het opleggen van de
				 boete. Omdat het hier alleen eurolanden betreft hebben alleen zij
				 stemrecht.
 
 Het zesde voorstel 
				51Com(2010)523; Proposal for Council
					 Directive on requirements for budgetary frameworks of the Member
					 States. ten slotte beoogt minimumvereisten voor nationale
				begrotingsraamwerken te realiseren en is van toepassing op alle EU-landen. Het
				voorstel bevat eisen voor basiselementen van nationale begrotingen wat
				boekhoudkundige en statistisch vraagstukken en ramingmethoden betreft. Doel is
				om de ontwikkeling van het tekort te volgen. Daarnaast worden eisen gesteld aan
				de meerjarenramingen om de ontwikkeling van het tekort op middellange termijn
				te monitoren. Lidstaten moeten kwantitatieve doelstellingen opnemen voor de
				ontwikkeling van tekort en schuld. De eisen in het voorstel zijn van toepassing
				op alle lagen van de overheid. Daarnaast moeten de nationale autoriteiten de
				transparantie van het begrotingsproces garanderen door gedetailleerde
				informatie te verschaffen over bestaande fondsen die buiten de reguliere
				begroting staan, belastinguitgaven en voorwaardelijke verplichtingen.
 De voorstellen van de Commissie zijn uitvoerig in een
				Raadswerkgroep besproken en op 15 maart 2011 heeft de Ecofin-raad hierover een
				gemeenschappelijk standpunt bereikt. In deze vergadering is besloten dat, in
				tegenstelling met de voorstellen van de Europese Commissie, de opbrengsten van
				boetes op basis van het SGP en de macro-economische onevenwichtigheidsprocedure
				zullen worden gestort in het EFSF en later het ESM als gestort kapitaal van de
				eurolanden. Inmiddels gaat de Ecofin-raad in overleg met het Europese Parlement
				over de voorstellen.
 
 Vooruitlopend op deze voorstellen heeft de Ecofin-raad op 12 en
				 13 juli 2010 al besloten tot instelling van een zogenaamd Europees Semester,
				 een procedure voor jaarlijkse rapportering over budgettaire en
				 macro-economische ontwikkelingen. 
				 52 Bron: Brief van de minister van Financiën aan de
						Tweede Kamer van 4 februari 2011; Kenmerk: A/BE/11007521 betreffende
						jaarlijkse analyse van prioriteiten voor groeiversterking. De eerste rapportage van de Commissie in het kader van
				 het Europees semester hebben de minister van Economische Zaken, Landbouw en
				 Innovatie en de minister van Financiën op 4 februari 2011 aan de Tweede Kamer
				 gestuurd. 
				 53 Kenmerk: A/BE/11007521: zie hiervoor Deze analyse van de Commissie is door de Europese Raad
				 van 24 en 25 maart 2011 onderschreven.
 De Europese Raad heeft in dit verband in maart 2011 de
				 prioriteiten inzake begrotingsconsolidatie en structurele hervorming
				 goedgekeurd. Voorrang moet worden gegeven aan het weer gezond en houdbaar maken
				 van begrotingen, het terugdringen van de werkloosheid door hervormingen van de
				 arbeidsmarkt en nieuwe inspanningen om de groei te stimuleren.
 Alle lidstaten zullen deze prioriteiten omzetten in concrete
				 maatregelen die in hun stabiliteits- of convergentieprogramma's en in hun
				 nationale hervormingsprogramma's zullen worden opgenomen. In juni 2011 zal de
				 Europese Raad (op advies van de Ecofin- en Sociale raad) vervolgens
				 landenspecifieke aanbevelingen geven naar aanleiding van deze programma’s,
				 die lidstaten zouden moeten meenemen bij het opstellen van onder andere de
				 jaarlijkse begroting. De hierboven opgesomde voorstellen van de Commissie
				 zouden de afdwingbaarheid van de aanbevelingen verder kunnen vergroten.
 
 Ook heeft de Europese Raad in maart 2011 ingestemd met de
				instelling van het Pact voor de Euro. 
				54 Ook wel aangemerkt als het Euro Plus-Pact. Dit pact vormt, naast de andere hierboven beschreven
				maatregelen, onderdeel van het totaalpakket aan maatregelen om de economische
				pijler van de monetaire unie te versterken, de coördinatie van het economisch
				beleid op een nieuw kwaliteitsniveau te brengen, het concurrentievermogen te
				verbeteren, en zo tot een grotere mate van convergentie te komen 
				55 Conclusies Europese Raad maart 2011.. Aan het pact nemen naast de lidstaten van de eurozone deel
				Bulgarije, Denemarken, Letland, Litouwen, Polen en Roemenië. Het pact houdt in
				dat de deelnemers jaarlijks een aantal concrete nationale verplichtingen
				aangaan die jaarlijks op politiek niveau op uitvoering worden gemonitord door
				de deelnemers. De verplichtingen dienen aan de sluiten bij de nationale
				hervormings-, stabiliteits- of convergentieprogramma’s en houden in dat de
				deelnemers alle noodzakelijke maatregelen nemen ter verbetering van het
				concurrentievermogen, stimulering van de werkgelegenheid, bijdragen aan de
				houdbaarheid van de overheidsfinanciën en versterking van de financiële
				stabiliteit. Ook wordt binnen het pact aandacht besteed aan de coördinatie van
				het belastingbeleid.
 
				Statistische surveillance
 In onze vierde rapportage hebben we de statistische surveillance
				in het kader van het SGP beschreven en de aanscherping van de bevoegdheden van
				Eurostat en de Commissie bij de controle op de rapportages door de
				lidstaten.
 Besloten is tot uitbreiding van de afdeling van Eurostat die zich
				bezighoudt met de beoordeling van de rapportages door de lidstaten over
				tekorten en schulden en de controle op het statistisch proces bij de lidstaten
				van 15 naar 45 medewerkers. 
				56EDP Activities – Progress Report
					 van het Committee on Monetary, Financial and Balance of Payments Statistics,
					 Luxemburg, 3 februari 2011. Deze uitbreiding is eind 2011 gerealiseerd. Ook is de
				afdeling gereorganiseerd en is een aparte unit opgericht voor de verificatie
				van de door lidstaten gehanteerde informatiebronnen. De contactbezoeken van
				Eurostat met de nationale statistische bureaus zijn voortaan jaarlijks in
				plaats van tweejaarlijks.
 Verder gaat Eurostat een rol spelen in de opzet van een scorebord
				voor macro-economische onevenwichtigheden, zoals door de Europese Commissie is
				opgenomen in het voorstel om die onevenwichtigheden te gaan monitoren (zie
				vorige paragraaf).
 
 
 
 LIJST VAN AFKORTINGEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 AFM
 
 
 Autoriteit Financiële Markten
 
 
 
 
 DNB
 
 
 De Nederlandsche Bank
 
 
 
 
 ECB
 
 
 Europese Centrale Bank
 
 
 
 
 Ecofin
 
 
 
 Economic and Financial Affairs
							 Council
 
 
 
 
 
 EFSM
 
 
 
 European Financial Stability
							 Mechanism
 
 
 
 
 
 EFSF
 
 
 
 European Financial Stability
							 Facility
 
 
 
 
 
 EFTA
 
 
 
 European Free Trade
							 Association
 
 
 
 
 
 ESA
 
 
 
 EFTA Surveillance
							 Authority
 
 
 
 
 
 ESM
 
 
 
 European Stability
							 Mechanism
 
 
 
 
 
 IMF
 
 
 Internationaal Monetair Fonds
 
 
 
 
 SGP
 
 
 Stabiliteits- en Groeipact
 
 
 
 
 Wft
 
 
 Wet financieel toezicht
 
 
 
 
 Wgt
 
 
 Wet inzake geldtransactiekantoren