Voortijdig school verlaten; Brief minister en staatssecretaris met de uitvoeringsbrief 'Aanval op de schooluitval; een kwestie van uitvoeren en doorzetten'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26695, nr. 42

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

10-12-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

26695 nr. 42

30-11-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamAANVAL OP DE SCHOOLUITVAL: EEN KWESTIE VAN UITVOEREN EN
DOORZETTEN1. InleidingIn een hogere versnellingDe partners2. Preventie2.1 Betere aansluiting tussen schooltypenOvergang van primair naar voortgezet onderwijsVerbeteren aansluiting van vmbo naar mboExperimenten vmbo-mboBetere loopbaanbegeleiding2.2. Leerlingen op school houdenVerbetering van de zorg op schoolSport en cultuurLeren met je handenGeld voor maatwerkFinanciële prikkels voor jongeren en onderwijsinstellingenVerzuim melden en aanpakken3. Alsnog lerenWerkende jongeren zonder startkwalificatieVoortijdig schoolverlaters die niet aan het werk zijn4. Zorgen dat het werktWie doet watConvenanten in het hele landWijkenaanpakOuderbetrokkenheidSchooluitval aanpakken in de klas5. Sluitende informatie, monitoren en evaluerenMeten en bijsturenTabel voortgang ontwikkeling van de afname van voortijdig
schoolverlatenCijfers voor toezichtDe diepte in: kwalitatief onderzoekWelke maatregelen leveren resultaat op?6. Vervolgaanpak
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 26695, nr. 42 b1Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 26695, nr. 42 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 26695, nr. 42 b3Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 26695, nr. 42 b4Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 26695, nr. 42 b5Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26695Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 47 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 695Voortijdig school verlatennr. 42BRIEF VAN DE MINISTER EN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAPAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 30 november 2007Hierbij bied ik u aan de uitvoeringsbrief «Aanval op de schooluitval:
een kwestie van uitvoeren en doorzetten». Zoals de ondertitel aangeeft,
wordt in deze brief geen nieuw beleid aangekondigd maar de huidige inzet versterkt
met acties om het ingezette beleid nog krachtiger uit te voeren.Met deze brief voldoe ik aan de toezegging aan u gedaan op 27 juni
2007 tijdens het wetgevingsoverleg over het Jaarverslag OCW (31 031 VIII,
nr. 19).In de brief treft u tevens een actueel overzicht aan van de aantallen
voortijdige schoolverlaters in het PO, het VO en het MBO. Hiermee voldoen
wij aan het verzoek van de Commissie met de brief van 9 november 2007
(07-OCW-B-65).De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,R. H. A. PlasterkDe staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,J. M. van Bijsterveldt-VliegenthartAANVAL OP DE SCHOOLUITVAL: EEN KWESTIE VAN UITVOEREN EN
DOORZETTEN1. InleidingIedere jongere heeft zijn eigen doelen, wensen en ambities. Een goede
opleiding verdubbelt de kans om die waar te maken. Volgens het CBS hebben
schoolverlaters zonder een startkwalificatie twee keer zo vaak geen baan als
jongeren die wel een startkwalificatie hebben1.Maar er zijn meer redenen waarom een startkwalificatie belangrijk is.
Er is geschoold personeel nodig voor de kenniseconomie en onze samenleving
krijgt te maken met ontgroening en vergrijzing. Daardoor neemt de druk op
de arbeidsmarkt toe.Uit de cijfers blijkt dat jongeren zonder startkwalificatie ruim vijf
keer zo vaak het criminele pad op gaan als jongeren die wel een startkwalificatie
hebben (Zie bijlage 1,2 de factsheet Voortijdig
Schoolverlaten). Daarnaast dragen meer jongeren met een startkwalificatie
bij aan een veiligere samenleving. Op de veiligheid gaan we hier niet verder
in. We volstaan met de vermelding dat de ministeries van OCW, Justitie, Binnenlandse
Zaken en Koninkrijkrelaties en Jeugd en Gezin scholen helpen de veiligheid
in het onderwijs te verbeteren (zie de brief aan de Tweede Kamer, 2007–2008,
29 644, nr. 85).Werkloosheid, verspilling van talent en arbeidskracht, criminaliteit:
het is duidelijk dat voortijdig schoolverlaten (VSV) slecht is voor jongeren,
hun ouders, omgeving en de maatschappij. Daarom is de aanval op de schooluitval
ingezet. In de nota Aanval op de uitval (28 april
2006) staat wat jongeren als Jeffrey, Zaira, Dennis en Lisa nodig hebben om
het beste uit zichzelf te halen en om te voorkomen dat ze van school gaan
zonder startkwalificatie. Daarvoor zijn al belangrijke stappen gezet:• De kwalificatieplicht is ingevoerd. Jongeren tussen de 16 en 18
jaar zonder startkwalificatie moeten een volledig onderwijsprogramma volgen
dat is gericht op het halen van een startkwalificatie.• Voor het schooljaar 2006/2007 zijn convenanten gesloten met 14
RMC-regio’s (Regionaal Meld- en Coördinatiepunt) met de hoogste
uitval. Het doel: binnen een jaar de uitval met 10% terugdringen.• Met het onderwijsnummer (ON) is een meetinstrument ingevoerd om
het beleid te monitoren en bij te sturen. Hiermee kunnen we ook de RMC-regio’s
van actuele informatie voorzien. (Zie paragraaf «VSV in RMC-regio’s»
in bijlage 1: factsheet Voortijdig Schoolverlaten).Dat heeft geholpen, maar nog niet genoeg. In het schooljaar 2005/2006
gingen 56 500 jongeren voortijdig van school. Dat zijn er 14 500
minder dan in 2002, maar nog steeds te veel. Het kabinet is vastbesloten om
het aantal nieuwe voortijdige schoolverlaters in 2012 te halveren. Dan mogen
er niet meer dan 35 000 over zijn, vergeleken met de 71 000 in 2002.Gemakkelijk is dat niet. Om te beginnen is het aantal geregistreerde uitvallers
door de invoering van het onderwijsnummer toegenomen (Zie brief Tweede Kamer,
2006–2007, 26 695, nr. 37), waardoor de jaartotalen vanaf 2004/2005
hoger uitvielen dan op basis van RMC-registraties. Bovendien is het zo dat
naarmate de groep krimpt, de jongeren met de hardnekkigste problemen overblijven.Daarom verhogen we onze inzet. Niet met nieuw beleid, maar met acties
om het ingezette beleid nog krachtiger uit te voeren. En er is extra geld,
van 21 miljoen euro in 2008 tot indicatief € 71 miljoen in 2011.
De besteding van de VSV-middelen vanaf 2009 tot en met 2011 staat gereserveerd
op de aanvullende post bij het ministerie van Financiën. Bij de voorjaarsnota
wordt jaarlijks besloten of de VSV-middelen aan de OCW begroting worden
toegevoegd. Daarnaast krijgen de gemeenten voor het voorkomen van schooluitval
jaarlijks een bedrag dat oploopt van 4 miljoen euro in 2008 tot 19 miljoen
euro vanaf 2011. Dat is één van de afspraken uit het bestuursakkoord
dat met de VNG is afgesloten.In deze brief kunt u lezen waar onze extra acties op gericht zijn. Want
linksom of rechtsom, die helft minder schooluitvallers in 2012 gaan we halen.
De eerste voortekenen geven een goede reden tot optimisme. Er vallen minder
leerlingen uit in niveau 1 van het mbo. En vrijwel alle 14 RMC-regio’s
waar een convenant is ondertekend zeggen dat ze in het schooljaar 2006/2007
het doel van 10% minder schoolverlaters hebben gehaald. Het ziet er
dus goed uit, hoewel de definitieve cijfers nog niet binnen zijn. Die ontvangt
u in het voorjaar van 2008.In een hogere versnellingScholen, gemeenten, CWI, zorginstellingen en het regionale bedrijfsleven
dragen allemaal bij aan de strijd tegen schooluitval. Zij weten als geen ander
waar «de gaten» vallen en wat op regionaal niveau nodig is om
de uitval nog verder terug te dringen. Daarom hebben we uitgebreid naar hun
ideeën geluisterd: op de landelijke werkconferentie VSV op 19 april
2007 en in drie «verdiepingsgesprekken». We hebben samen uitgezocht
hoe we in de komende jaren extra winst kunnen behalen. Iedereen is het er
in elk geval over eens dat de VSV-convenanten een succes zijn. De «gouden
driehoek» tussen scholen, gemeenten en het rijk werkt.Daarom gaan we door met ons beleid uit de nota Aanval
op de Uitval, maar in een hogere versnelling. Onze maatregelen richten
zich op: aanpakken bij de bron, soepele overgangen tussen schooltypen, het
bij de les houden van leerlingen en de praktijk als leermeester. Ofwel: voorkomen
is beter dan genezen. Maar we vergeten ook de groep (werkende) schoolverlaters
niet. Dit levert de volgende punten op, die ook in het beleidsprogramma van
het kabinet staan:• Extra aandacht voor een soepele overgang van vmbo naar mbo;• Betere loopbaanoriëntatie, studiekeuze en begeleiding;• Meer en betere zorg op school;• Aantrekkelijker onderwijs, met sport en cultuur, om jongeren op
school te houden;• Meer ruimte voor vmbo-scholieren die het best leren met hun handen;• Meer maatwerktrajecten om uitval te voorkomen;• Inzet van 20 000 EVC-trajecten voor schooluitvallers van 18
tot 23 jaar.De partnersWe maken dus geen nieuw beleid, maar halen alles uit de kast om de eerder
ingezette aanval te laten slagen. Ons geactualiseerde beleidsprogramma 2007–2011
vindt u in bijlage 2.1 De«vervolgaanval»
heeft een breed front en een krachtige uitvoering op regionaal niveau. De
inzet en samenwerking van diverse partners is hiervoor noodzakelijk. Het gaat
om scholen, gemeenten, jeugdzorg, bedrijfsleven, ouders, maatschappelijk werk,
politie, justitie en niet in de laatste plaats de docent. De docent speelt
een cruciale rol in het voorkomen en signaleren van schooluitval. OCW wil
deze partners zo veel mogelijk stimuleren en ondersteunen in de strijd tegen
schooluitval. Daarom sluit OCW vierjarige convenanten met gemeenten en onderwijsinstellingen.
In die convenanten staan duidelijke resultaatafspraken en OCW steunt alle
partijen zoveel mogelijk om die te halen.Het rijk zorgt voor de bovenregionale coördinatie. Daar zijn meerdere
departementen bij betrokken, omdat uitval vaak wordt veroorzaakt door meerdere factoren: leer- en motivatieproblemen, een moeilijke gezinssituatie,
schulden, criminaliteit. OCW werkt daarom samen met een groot aantal ministeries:
Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK), Defensie, Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV)1, Economische Zaken
(EZ), Jeugd en Gezin (J&G), Justitie, Sociale zaken en werkgelegenheid
(SZW), Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Wonen, Wijken en Integratie
(WWI).2. PreventieUit diverse onderzoeken blijkt dat vroeg ingrijpen op school uitval op
latere leeftijd kan voorkomen. Dat ingrijpen gebeurt met het organiseren van
een zorgstructuur die dicht bij de jongeren staat, adequaat verzuimbeleid,
hulp bij loopbaanoriëntatie- en begeleiding en het verbeteren van de
aansluiting van primair naar voortgezet onderwijs en van vmbo naar mbo. In
deze maatregelen zijn twee hoofdthema’s te onderscheiden: de betere
aansluiting tussen schooltypen (zie hoofdstuk 2.1) en het op school houden
van leerlingen (zie hoofdstuk 2.2).2.1 Betere aansluiting tussen schooltypenOvergang van primair naar voortgezet onderwijsLeerlingen hebben vaak moeite met de overgang van het ene naar het andere
schooltype. We kijken daarom hoe we de overgang van primair naar voortgezet
onderwijs voor ze kunnen vergemakkelijken. Daarbij willen we niet alleen doorlopende
leerlijnen, maar ook doorlopende zorglijnen. Als leerlingen in het basisonderwijs
of speciaal onderwijs zorg krijgen, mag die niet wegvallen na de overstap
naar het voortgezet onderwijs.In het voortgezet onderwijs bieden het leerwegondersteunend onderwijs
(LWOO) en het regionale zorgbudget de scholen gelegenheid om zorg te bieden.
Daarnaast krijgen leerlingen in het vierde jaar van het vmbo extra loopbaanoriëntatie
en begeleiding (LOB).Verbeteren aansluiting van vmbo naar mboHet vmbo – de naam zegt het al – moet jongeren voorbereiden
op het middelbaar beroepsonderwijs. Toch stranden veel van hen op de overgang
van vmbo naar mbo. In 2007 schreven ruim 7 000 jongeren met een vmbo-diploma
zich niet in voor een vervolgopleiding. Deze jongeren en hun ouders ontvangen
een brief van staatssecretaris Van Bijsterveldt met het dringende advies voor
de jongeren om toch door te leren.Om ervoor te zorgen dat minder jongeren struikelen over de overgang van
vmbo naar mbo is het noodzakelijk dat ook vmbo en mbo gaan samenwerken, ook
in het kader van de doorlopende leerlijnen. Dat doen ze nu nog te weinig.
Vaak begeleidt het vmbo de leerling naar de uitgang, en het mbo staat bij
de eigen deur te wachten. De leerling moet zelf zijn weg naar het mbo zien
te vinden. We gaan naast beleidsimpulsen uitzoeken of het zin heeft om voor
een soepelere overgang financiële prikkels in te bouwen bij zowel vmbo
als mbo.Experimenten vmbo-mboHet is niet alleen nodig dat vmbo en mbo beter samenwerken, maar ook dat
ze inhoudelijk beter op elkaar aansluiten. Op dit moment vinden negen experimenten
plaats in het kader van de Regeling vernieuwende projecten
doorlopende leerlijnen vmbo/mbo. Doel is een integrale leerlijn,
die moet leiden tot aanzienlijk minder schooluitval, meer maatwerk, kwalificatiewinst
en gemotiveerde leerlingen. De experimenten vallen binnen de huidige wet-
en regelgeving.Naast de lopende experimenten beginnen in het schooljaar 2008/2009 nieuwe
experimenten. Die moeten het voor een groep leerlingen in de basisberoepsgerichte
(bb-)leerweg makkelijker maken door te stromen van het vmbo-bb naar mbo, om
zo hun diploma mbo-niveau 2 te halen. Deze leerlingen in de bb-leerweg van
het vmbo zijn kwetsbaar, doordat ze behoefte hebben aan een meer praktische
invulling dan de bb-leerweg op dit moment biedt.Het experiment houdt in dat de vmbo-school en het roc samen één
leergang op één school aanbieden. De leerling volgt een praktijkgericht
traject van vmbo-bb en mbo-niveau 2. Hij kan daarbij op zijn vertrouwde school
blijven, met meer bekende leraren en één onderwijsaanpak.Voorwaarde voor deelname aan het experiment is dat de samenwerking tussen
de vmbo-scholen en de roc’s goed is geregeld en juridisch is vastgelegd
in een samenwerkingsovereenkomst. De samenwerking gaat zo ver dat eigenlijk
sprake is van integratie.Op basis van de resultaten van de nieuwe experimenten bekijken we of zo’n
geïntegreerde leergang echt meerwaarde heeft. Als dat zo is, wordt bekeken
wat dat betekent voor wet- en regelgeving.Betere loopbaanbegeleidingGoede loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) is van grote invloed
op de motivatie van leerlingen. Het onderzoek «Leerloopbanen en loopbaanleren»
(Meijers ea., 2006 ) stelt dat LOB zelfs van grotere invloed is op de motivatie
dan persoonlijke factoren en leerprestaties. Volgens deze onderzoekers is
daarom een «krachtige loopbaangericht leeromgeving» nodig. Ook
ouders beschouwen individuele aandacht en begeleiding als de belangrijkste
succesfactoren voor goed onderwijs.Meer loopbaanbegeleiding is geen luxe. Dat blijkt wel uit het feit dat
57% van de vmbo-leerlingen die naar het mbo overstappen niet of slechts
in beperkte mate weet wat voor werk hij later wil gaan doen (onderzoek Cinop,
2005). Volgens de inmiddels opgeheven «Taskforce jeugdwerkloosheid»
vindt 40% van de vierdejaars vmbo’ers het lastig om een studie
te kiezen.Scholen hebben echter moeite om goede LOB te bieden. Een van de redenen
is dat scholen vaak te veel op hun eigen aanbod gericht zijn. Als een leerling
meer wil, speelt de school daar onvoldoende op in. Scholen weten vaak ook
niet wat de beroepsmogelijkheden zijn bij regionale bedrijven. Het is daarom
wenselijk dat scholen en het regionale bedrijfsleven meer samenwerken voor
loopbaanbegeleiding. OCW gaat hen helpen met het verspreiden van de goede
voorbeelden, kwaliteitsverbetering en communicatieactiviteiten.2.2. Leerlingen op school houdenVerbetering van de zorg op schoolOp de eerste plaats staat dat alle jongeren die zorg nodig hebben hulp
krijgen van Centra voor Jeugd en Gezin (CJG), provinciale jeugdzorg, jeugd-ggz
(geestelijke gezondheidszorg) en jeugd-lvg (licht verstandelijk gehandicapten
zorg). Daarvoor zijn de Zorg Advies Teams (ZAT’s) erg belangrijk. In
de ZAT’s zitten professionals uit (speciaal) onderwijs, welzijnswerk,
leerplicht/RMC, jeugdzorg, gezondheidszorg en veiligheid. Ze zorgen ervoor
dat emotionele, gedrags-, ontwikkelings- en leerproblemen zo vroeg mogelijk
worden gesignaleerd en dat jongeren hulp krijgen. Ook hun familie en school
ontvangen steun.De kracht van ZAT’s is dat ze dicht op jongeren zitten. Door de
korte lijnen met Jeugdzorg, maatschappelijk werk en de jeugd-ggz vallen jongeren niet tussen wal en schip. Daarom wil het kabinet dat alle scholen in
2011 een ZAT hebben. Bovendien moet de kwaliteit ervan omhoog.Op dit moment heeft in het primair onderwijs 74% van de scholen
een ZAT, in het voortgezet onderwijs 91% en in het mbo 72%.
Om die reden gaan we door met het ondersteuningsprogramma voor het voortgezet
onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs tot en met 2011.Mijn collega voor Jeugd en Gezin, minister Rouvoet, en wij willen een
betere toeleiding vanuit de ZAT’s naar de zorginstellingen. Het CJG
is daarmee belast1.De gemeenten zullen sluitende afspraken maken over de ondersteuning van
risicogezinnen en -kinderen. Zij zijn immers verantwoordelijk voor de samenwerking
tussen alle betrokken partijen.Bovendien werken we aan betere informatie-uitwisseling en toezicht in
de jeugdketen. Verschillende informatiesystemen worden op elkaar afgestemd,
zoals het onderwijsnummer, de verwijsindex risicojongeren en de sluitende
registratieketen VSV.Sport en cultuurTraditionele onderwijsvormen zijn niet altijd motiverend genoeg om jongeren
op school te houden. Vernieuwende onderwijsvormen met sport en cultuur spreken
jongeren meer aan en kunnen daardoor schooluitval voorkomen. OCW werkt aan
een plan van aanpak om sport en cultuur meer in het onderwijs te integreren.
Hierbij zijn goede voorbeelden vanuit scholen en gemeenten belangrijke input. In 2008 bekijkt OCW met de alliantie School en
Sport welke experimenten verder worden ontwikkeld.Ook de ontwikkeling van de brede school is belangrijk om het primair en
voortgezet onderwijs aantrekkelijker te maken. Het kabinet wil specifiek dat
er brede scholen komen in de 40 aandachtswijken van minister Vogelaar. Hiervoor
is co-financiering beschikbaar vanuit OCW. Zodat gemeenten op brede scholen
daarmee onder meer personeel kunnen inzetten op terreinen als sport, cultuur
en kinderopvang (de zogenoemde combinatiefuncties). In heel Nederland wordt
de ontwikkeling van brede scholen gestimuleerd.Leren met je handenVoor een betere samenwerking dringen we er nu al op aan dat vmbo-scholen
en roc’s afspraken maken voor leerlingen die vooral goed met hun handen
kunnen werken. In zogenoemde vmbo-vakcolleges wordt al met zulke trajecten
gewerkt. Het reguliere onderwijs en het bedrijfsleven moeten daarvoor samenwerken
en dat bevordert onderwijsvernieuwing en zorgt ervoor dat meer leerlingen
een baan vinden.In diverse regio’s en bij andere sectoren wordt overlegd om het
idee van de vakcolleges zoveel mogelijk te integreren in de organisatie van
de school. Daardoor kan optimaal gebruik worden gemaakt van de stageplaatsen,
leerbanen en uiteindelijk arbeidsplaatsen bij regionale bedrijven.Geld voor maatwerkHet Kabinet heeft naast de reguliere middelen uit deRegeling innovatiebox beroepsonderwijs in 2007 incidenteel 71 miljoen
euro (inclusief groen onderwijs) beschikbaar gesteld uit het Fonds Economische
Structuurversterking. Een tweede tranche incidentele middelen komt mogelijk
beschikbaar in 2008 op basis van een evaluatie. Daarmee kunnen onderwijsinstellingen
onder andere maatwerktrajecten opzetten die vooral of helemaal in de praktijk
worden uitgevoerd. Ze zijn bedoeld voor jongeren tot 23 jaar uit de zwakkere
groepen uit de beroepsbevolking. We streven naar 7000 nieuwe leer/werktrajecten
op maat, waarin onderwijsinstellingen intensief samenwerken met bedrijven,
kenniscentra, gemeenten en CWI. Die extra opleidingen zijn nodig,
want de invoering van de kwalificatieplicht1 leidt
tot veel extra aanmeldingen in het mbo. Financiële prikkels voor jongeren en onderwijsinstellingenWe onderzoeken of het mogelijk is om jongeren die langdurig verzuimen
en dreigen uit te vallen bij de les te houden door ze te korten op hun studiefinanciering.
De voorkeur gaat uit naar een lik-op-stukbeleid, waardoor jongeren direct
de financiële gevolgen voelen van langdurig verzuim zonder geldige reden.
Daarnaast kijken we naar financiële prikkels binnen de bekostiging van
het onderwijs, zodat scholen beter kunnen worden afgerekend op hun resultaten.
Vanaf het schooljaar 2008/2009 komt er in het mbo, naast 1 oktober, een
tweede teldatum bij voor leerlingen: 1 februari. Dat is een extra stimulans
voor scholen om leerlingen vast te houden, want voor schooluitvallers na 1 oktober
wordt de bekostiging gestopt.Verzuim melden en aanpakkenSpijbelen is vaak een voorbode van uitval. Gelukkig zijn spijbelende leerlingen
nog bereikbaar voor preventie. De Auditdienst en de onderwijsinspectie hebben
vastgesteld dat scholen en onderwijsinstellingen in veel gevallen niet goed
omgaan met de wettelijke verplichting om tijdig verzuim en uitschrijvingen
te melden bij gemeenten, RMC en IB-Groep. In bijlage 32 vindt u het rapport over het themaonderzoek VSV 2007. We gaan de verzuimregelgeving
in verschillende wetten harmoniseren.Om het melden van verzuim gemakkelijker te maken voor scholen en instellingen
zijn OCW en de IB-groep begonnen met een nieuwe één-loketaanpak
voor het melden van verzuim. Scholen melden hun verzuimgegevens voortaan bij één
digitaal loket, dat vervolgens automatisch de juiste gemeente (RMC/Leerplicht)
op de hoogte stelt. Dat scheelt de scholen werk, want ze hoeven niet meer
per verzuimende leerling uit te zoeken welke gemeente of RMC-functie ze op
de hoogte moeten brengen. Alle meldingen verlopen bovendien voortaan volgens
een vast stramien.De leerplichtambtenaar of de RMC-begeleider kan het verzuim na melding
in overleg met de school in behandeling nemen.De één-loketaanpak wordt op dit moment getest in negen pilotgemeenten
en wordt in de loop van 2008 uitgebreid naar alle gemeenten en scholen. Tegelijkertijd
wordt in Amsterdam, Dordrecht, Eindhoven, Emmen, Groningen, Leiden, Rotterdam
en Utrecht de gemeentelijke leerplichthandhaving samengebracht in een regionaal
bureau leerplicht of zelfs geïntegreerd met het RMC tot een regionaal
bureau leerplicht/RMC. Daardoor ontstaat één regionaal aanspreekpunt
voor scholen en onderwijsinstellingen. Dat betekent een bundeling van krachten
en meer efficiëntie en slagvaardigheid in de leerplichthandhaving. Het
nauwe contact tussen leerplichthandhaving en RMC-functie vergroot de kans
om uitval te voorkomen. Over de regionalisering van de leerplicht en RMC ontvang
ik in december advies van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.Met de één-loketaanpak maken we het melden en snel aanpakken
van verzuim gemakkelijker. Maar we roepen scholen ook nu al op scherp te zijn
in het melden van verzuim en om afspraken te maken met gemeenten, politie
en justitie. Om ze daarbij te helpen is een interdepartementale werkgroep
Verzuim opgericht. Die komt in het voorjaar van 2008 met een advies voor een
integrale aanpak van verzuim. Daarbij wordt gebruik gemaakt van bevindingen
van de Auditdienst en het Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ).3. Alsnog lerenWerkende jongeren zonder startkwalificatieAls het economisch voor de wind gaat, liggen de banen voor het oprapen.
Daardoor gaan jongeren al werken zonder dat ze een stevige positie op de arbeidsmarkt
kunnen veroveren. Met het ministerie van SZW ben ik verantwoordelijk voor
werkende jongeren zonder startkwalificatie tussen de 18 en 23 jaar. Daarom
spreken OCW en SZW werkgevers aan op hun verantwoordelijkheid om jonge werknemers
te helpen alsnog hun startkwalificatie te halen.Een voorbeeld hiervan is de Participatietop 2007. Daar maken we afspraken
met werkgevers- en werknemersorganisaties over het «conjunctuurbestendig»
maken van jongeren. Als de economische wind uit een andere hoek gaat waaien,
staan jongeren zonder startkwalificatie als eerste met lege handen. Om ervoor
te zorgen dat ze hier beter tegen bestand zijn, willen we werkende jongeren
zonder startkwalificatie alsnog hieraan helpen. Bijvoorbeeld via EVC, het
erkennen van elders verworven competenties. Dat houdt in dat ze de kennis
en vaardigheden kunnen verzilveren die ze opdeden met activiteiten of opleidingen,
zowel op het werk als in hun vrije tijd. De Projectdirectie Leren en Werken
levert een bijdrage aan de realisatie van 20 000 extra EVC-trajecten
voor jongeren zonder startkwalificatie. De Stichting van de Arbeid adviseert
sociale partners cao-afspraken te maken over mogelijkheden om werknemers zonder
startkwalificatie deze alsnog te laten halen.Tegelijkertijd wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een «leerloopbaanadvies».
Dat is een assessment dat niet alleen de capaciteiten van de werkende jongere
in kaart brengt, maar ook zijn ambities en wensen. Het leerloopbaanadvies
zal in de meeste gevallen voorafgaan aan een EVC-traject.OCW, het ministerie van Defensie en het ministerie van SZW hebben op 2 november
2007 een convenant afgesloten. Daarin is afgesproken dat Defensie zich inspant
om uiterlijk in 2011 voor zijn medewerkers jaarlijks 3000 mbo-opleidingen
op niveau 1 en 2 door roc’s te laten verzorgen. Voor nieuwe medewerkers
laat Defensie 6000 instroomopleidingen op niveau 1 en 2 verzorgen. Het gaat
om opleidingen techniek, administratie, bouw, gezondheidszorg, ict en transport &
logistiek. Daarnaast zet Defensie zich in om uitvallers zonder startkwalificatie
door te leiden naar andere (mbo-)opleidingen. Verder onderzoekt OCW of ook
de politie als werkgever meer jongeren door kan laten leren.Voortijdig schoolverlaters die niet aan het werk zijnHet uitgangspunt is dat jongeren moeten leren of werken. Daarom komt er
een leerwerkplicht voor jongeren tot 27 jaar die niet leren of werken en een
uitkering aanvragen. Zo voorkomen we dat jongeren in de bijstand belanden;
ze moeten leren of werken. Werkloze jongeren zonder startkwalificatie worden –
als ze daartoe in staat zijn – naar een opleiding of leerwerktraject
richting startkwalificatie geleid.Het ministerie van SZW heeft een brief aan u (Tweede Kamer, 2007–2008,
26 695, nr. 41) gezonden over een rapport van de Inspectie Werk
en Inkomen (IWI). Daarin staat dat gemeenten schooluitvallers aansporen om
onderwijs te volgen tot ze een startkwalificatie hebben. Ook de CWI’s
en de sociale dienst zijn op dit vlak actief, daarnaast is het ook hun taak
om schoolverlaters te blijven volgen na terugkeer in het onderwijs. Dit wordt
naar verwachting gemakkelijker door de uitwisseling van diplomagegevens van
de IB-groep met CWI, UWV en gemeenten via de «Gezamenlijke
Elektronische Voorzieningen Suwi». Leerlingen hebben hun hulp hard nodig
bij het «heroveren» van een stevige positie op de arbeidsmarkt.4. Zorgen dat het werktUitvallers mogen niet verdwalen tussen instanties. Dat is een reëel
risico, want er zijn nogal wat instanties betrokken bij het voorkomen van
uitval of het teruggeleiden naar school. Een uitvaller moet dus snel laagdrempelige
hulp krijgen, het liefst zo dicht mogelijk in de buurt.Wie doet watScholen en gemeenten hebben een sleutelrol in de aanpak van voortijdig
schoolverlaten. Aangezien scholen de eerste signalen ontvangen, kunnen zij
het meeste doen aan preventie. Gemeenten zijn op grond van de RMC, leer-,
kwalificatie- en zorgplicht verantwoordelijk voor het aanpakken van verzuim
en het terugleiden van uitvallers naar het onderwijs. Daarnaast zijn zij verantwoordelijk
voor de lokale zorgstructuur en de samenhang tussen de schakels in de jeugdketen.De wethouders van de contactgemeenten van de RMC-regio’s maken afspraken
met scholen, instellingen en organisaties over de inzet en verantwoordelijkheid
bij het voorkomen en bestrijden van voortijdig schoolverlaten. Zij zorgen
ervoor dat er een regionaal netwerk komt van die scholen, instellingen en
organisaties. Ze organiseren en coördineren de verzuimmeldingen, registratie
en doorverwijzing van schooluitval. In bijlage 41
vindt u het sturingsconcept van de actie tegen schooluitval.Convenanten in het hele landOCW zorgt als bestuurlijk eindverantwoordelijke dat er binnen dit sturingsconcept
heldere afspraken komen, zodat de RMC-regio’s aan de slag kunnen. We
sluiten nieuwe convenanten met scholen (roc’s en scholen in het voortgezet
onderwijs) en gemeenten in alle 39 RMC-regio’s. Zij moeten de uitval
met minstens 10% per jaar verminderen. De convenantafspraken zijn op
basis van «no cure, no pay». Er is een «menu» met
maatregelen die daarvoor worden ingezet. Op dat menu staan bijvoorbeeld de
verdere ontwikkeling van de zorgstructuur; verbetering van de overgang tussen
het vmbo en het mbo; en het versterken van loopbaanoriëntatie enbegeleiding.Omdat de schooluitval in de grote vier steden in absolute zin het hoogst
is, bieden de convenanten ruimte voor specifieke projecten in de G4. In het
najaar van 2007 worden convenanten gesloten met de vier grote steden en met
enkele RMC-regio’s met hoge uitvalcijfers. Voor juni 2008 volgt de rest
van het land.WijkenaanpakDe uitval is in de 40 aandachtswijken van minister Vogelaar ongeveer twee
zo hoog als het landelijke gemiddelde, namelijk 8%. Overigens moet
hierbij worden opgemerkt dat circa 9% van het totale aantal nieuwe
schoolverlaters afkomstig is uit een aandachtswijk. Het overgrote deel (91%)
van alle nieuwe voortijdig schoolverlaters woont dus niet in een aandachtswijk.
De uitvoering van het VSV-beleid richt zich op alle gebieden met veel VSV’ers.Met het ministerie van WWI (Wonen, Wijken en Integratie) zorgt de verantwoordelijke
gemeente ervoor dat de convenanten afgestemd worden met de af te sluiten «charters»
voor de aandachtswijken. In de «charters» staan afspraken over
de gezamenlijke inzet en ambitie om van de 40 wijken krachtwijken te maken.
Ook bij de inzet op wijkniveau om schooluitval te voorkomen voert de gemeente
de regie en zorgt ze voor een integrale aanpak.OuderbetrokkenheidAls ouders hun kind begeleiden en aanmoedigen, zal het op school minder
snel afhaken. Voor de kwalificatieplicht is het daarom van groot belang ouders
aan te spreken op hun verantwoordelijkheden. Daarom gaan de onderwijs- en
ouderorganisaties ouders uit hun achterban stimuleren en het primair en voortgezet
onderwijs dit najaar voorzien van praktische materialen en methodieken. Vanuit
OCW kijken we in hoeverre extra ondersteuning gewenst is. Een speerpunt voor
OCW is hierbij de communicatie tussen docenten en ouders.Daarnaast speelt ook het wetsvoorstel medezeggenschap educatie en beroepsonderwijs,
dat op 8 november 2007 bij uw Kamer is ingediend, een rol in het vergroten
van de ouderbetrokkenheid. Door dit wetsvoorstel kunnen deelnemers en ouders
sterker bij besluitvorming binnen de bve-instelling worden betrokken en daarop
daadwerkelijk invloed uitoefenen.Schooluitval aanpakken in de klasDe docent heeft een belangrijke rol bij het voorkomen van uitval. Door
zijn of haar inspirerende lessen kan hij of zij leerlingen aan de school binden.
Bovendien zijn leraren onmisbaar voor het signaleren van problemen bij leerlingen.
OCW heeft onderzoek1 laten verrichten naar de
rol van de docent bij de aanpak van voortijdig schoolverlaten (zie bijlage
5)2. Een belangrijke conclusie is dat docenten
graag hun verantwoordelijkheid voor het voorkomen van schooluitval willen
nemen. Ze zien daarbij zelfs een centrale rol voor zichzelf weggelegd, maar
vinden dat het management ze daarbij te weinig steunt.De onderwijsinspectie heeft onderzoek gedaan naar voortijdig schoolverlaten
bij enkele scholen in het voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie.
Daaruit blijkt dat scholen te weinig werk maken van preventief schoolbeleid
en verzuim niet of niet tijdig melden (Tweede Kamer, 2006–2007, 26 695,
nr. 40). Mentoren en docenten dienen meer dan nu doordrongen te zijn
van het belang van tijdige meldingen. Ook worden maatregelen onvoldoende resultaatgericht
beproefd en doorgevoerd. Het is de taak van het management van instellingen
in het voortgezet onderwijs, het beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie
ervoor te zorgen dat hun school bijdraagt aan het voorkomen van uitval. Het
voorkomen van uitval moet een vast onderdeel van hun bedrijfsvoering worden.
Hetzelfde geldt voor het elkaar aanspreken op inzet en resultaten, informatie
uitwisselen, een goede intake van deelnemers verzorgen, het docententeam goed
begeleiden en zorgen voor kleinschaligheid binnen het grote geheel. Om ervoor
te zorgen dat het bestrijden van voortijdige schooluitval ook in de klas vorm
krijgt, zullen we deze zaken met de betrokkenen verder uitwerken.5. Sluitende informatie, monitoren en evaluerenMeten en bijsturenBijna alle 14 convenant-RMC-regio’s hebben gezegd dat ze de daling
met 10% van het aantal schoolverlaters gaan halen in het schooljaar
2006–2007. Dat is een belangrijke eerste stap naar het doel van het
kabinet: in 2012 de helft minder nieuwe schoolverlaters dan in 2002 (Zie tabel).Tabel voortgang ontwikkeling van de afname van voortijdig
schoolverlatenOntwikkeling aanwas uitvallersAantal nieuwe uitvallers dit
jaarReductie t.o.v. voorgaand
jaarReductie sinds 2002situatie per 2002*71 000  2002/3*64 0007 0007 0002003/4*64 00007 0002004/562 5001 5008 5002005/656 5006 00014 5002006/752 2004 30018 8002007/847 9004 30023 1002008/943 6004 30027 4002009/1039 3004 30031 7002010/1135 0004 30036 000Cijfers vanaf 2006/2007 en verder zijn geschat. De daling van 4 300
vanaf 2006/7 is een verwachte gemiddelde daling per jaar.* Cijfers voor 2002–2004 zijn nog op basis
van RMC-gegevens. Vanaf 2004/2005 wordt gemeten op Onderwijsnummer (ON).Tijdens het VSV-programma – van 2006/2007 tot en met 2010/2011 –
gaan we uit van een jaarlijkse extra reductie van het aantal nieuwe schoolverlaters
met gemiddeld 4300. Aan het eind van de looptijd van het programma zal het
jaarlijkse aantal nieuwe schoolverlaters 35 000 bedragen. Dat is 36 000
minder schoolverlaters dan in 2002. Aan het einde van het VSV-programma zullen
sinds 2002 174 000 extra jongeren naar een startkwalificatie zijn geleid.Om dat doel te halen, moet duidelijk zijn wie uitvalt, waarom en waar
hij of zij uiteindelijk terechtkomt. We gaan de resultaten monitoren en bijsturen
op resultaat. OCW investeert daarom in het verbeteren van de registratie,
kwalitatief en kwantitatief onderzoek en toezicht en de handhaving van de
leerplicht.In februari hebben we in een brief (Tweede Kamer, 2006–2007, 26 695,
nr. 37) aangekondigd op het Basisregister Onderwijs (BRON) over te stappen.
In BRON staan alle ingeschreven leerlingen uit het voortgezet en middelbaar
beroepsonderwijs met een onderwijsnummer. Met BRON is het mogelijk het aantal
VSV’ers te volgen – per regio, onderwijsinstelling, gemeente en
zelfs per postcode. Hierdoor zijn zowel landelijk als regionaal vergelijkingen
mogelijk op kenmerken als geslacht, leeftijd, schoolopleiding en etniciteit.
OCW houdt deze onderwijsnummercijfers scherp in de gaten. Eén keer
per jaar maken we de eindafrekening op met de 39 RMC-regio’s en kijken
we of de landelijke doelstellingen en de afspraken uit de convenanten worden
gehaald. Als dat niet zo is, maken we aanvullende afspraken met onze partners.
In bijlage 1 vindt u alle cijfers.Cijfers voor toezichtOCW heeft met de VO-Raad in het kader van de kwaliteitsagenda-VO afspraken
gemaakt over het terugdringen van het aantal voortijdig schoolverlaters. U
wordt hier binnenkort verder over geïnformeerd. Als instellingen de schooluitval
minder goed terugdringen dan verwacht mag worden, hebben ze iets uit te leggen
aan de onderwijsinspectie. Eventueel kunnen ze onder verscherpt toezicht komen
te staan. Daarbij zullen de definities van voortijdige schooluitval volledig
zijn afgestemd met die van Benchmark MBO van de MBO Raad. De inspectie kijkt
niet alleen naar het verminderen van de uitval, maar ook of instellingen wel
toegankelijk blijven voor zwakkere leerlingen. We willen namelijk voorkomen
dat instellingen zwakke leerlingen weren om hun uitvalcijfers te verbeteren.
Dan zouden we het tegendeel hebben bereikt van wat we willen; zoveel mogelijk
jongeren met een startkwalificatie.Voor het melden van verzuim wordt een vereenvoudigde meldprocedure ingevoerd,
met één loket (zie paragraaf «Verzuim melden en aanpakken»
op p. 6). Doordat alle verzuimmeldingen daarna via de IB-Groep lopen, zien
we exact hoe individuele onderwijsinstellingen omgaan met hun verzuimmeldplicht.
Als het aantal meldingen bij een instelling sterk afwijkt van het gemiddelde,
zal de inspectie zich daarover buigen.De diepte in: kwalitatief onderzoekWe willen meer weten over de uitvallers. Door het onderwijsnummer weten
we al steeds beter wie uitvallen, waar ze zijn en wat ze doen. Maar over hun
motieven weten we nog onvoldoende.Uitvallende jongeren verschillen nogal in houding, mogelijkheden en activiteiten.
Ongeveer 65% werkt. Anderen hebben hun handen vol aan het verzorgen
van een kind. Een aantal van hen zit thuis op de bank en doodt zijn tijd met
computergames, tv en internet. Er zijn ook uitvallers die een eigen onderneming
beginnen of helpen in het familiebedrijf.Dat de groep schoolverlaters zo heterogeen is, maakt het van groot belang
om in beeld te hebben wie deze jongeren zijn, waar ze zijn en wat ze doen.
Alleen dan is maatwerk mogelijk. Daarom wordt nu een typologieënonderzoek
verricht. Met de resultaten van het onderzoek kunnen interventies beter worden
afgestemd op de individuele jongere, wat de kans op succes vergroot. Daarnaast
onderzoeken OCW en VWS het komende jaar welke sociaal-economische en gezondheidsfactoren
(waaronder alcohol en drugs) verband houden met leerprestaties en schooluitval.Welke maatregelen leveren resultaat op?Met het Centraal Planbureau stellen we een evaluatiekader op om uit te
zoeken wat de resultaten zijn van onze maatregelen en experimenten. Cijfers
worden hier samengebracht met kwalitatief onderzoek. Succesvol gebleken maatregelen
en experimenten worden verder uitgerold. Over de resultaten wordt u op de
gebruikelijke evaluatiemomenten geïnformeerd.6. VervolgaanpakWe blijven onze aanpak aanscherpen en gaan continu op zoek naar goede
voorbeelden, kansen en witte vlekken op de kaart. We kijken naar de feiten
en de cijfers, en gaan op zoek naar maatregelen die echt werken. We sluiten
convenanten met harde afspraken, we zorgen voor betere overgangen tussen schooltypen,
geven vmbo-scholieren die het beste met hun handen leren meer kansen, verbeteren
de loopbaanoriëntatieen begeleiding, bekostigen maatwerk en maken het
onderwijs aantrekkelijker met sport en cultuur. Daar komen nog 20 000
EVC-trajecten bij voor schooluitvallers tussen 18 tot 23.De jongeren om wie het gaat lezen deze brief hoogstwaarschijnlijk niet.
En we spreken de meeste van de tienduizenden jongeren die per jaar voortijdig
de school verlaten niet. Toch hebben we een afspraak met hen. Die is dat in
2012 de helft van hen niet naar een RMC of het CWI hoeft. En dat ze in plaats
daarvan op school, in een leerbedrijf of in een maatwerktraject bezig zijn
hun talenten te ontwikkelen. Want die talenten hebben zij hard nodig, en de
maatschappij ook.XNoot1EBB 2002–2006.XNoot2Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1LNV is verantwoordelijk voor het zogenoemde groene onderwijs.XNoot1De taken van het CJG zijn: lokale jeugdzorg, opvoed- en opgroeiondersteuning
en de verbinding tussen de geïndiceerde jeugdzorg en de ZAT’s (zie
brief Tweede Kamer, 2007–2008, 31 001, nr. 36).XNoot1Sinds 1 augustus 2007 moeten jongeren zonder mbo-2-, havo- of vwo-diploma
tot hun achttiende een volledig onderwijstraject volgen dat is gericht op
het halen van een startkwalificatie.XNoot2Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informapunt Tweede Kamer.XNoot1Organise to Learn, «Voorkomen is beter dan uitvallen, docenten willen
minder vrijblijvendheid».XNoot2Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26695-42.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl