Wijziging Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 i.v.m. onderzoek naar en maatregelen tegen terrorisme; Brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20072008-30553, nr. C

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

13-05-2008

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

30553 nr. C

07-05-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVeiligheid en persoonlijke levenssfeerDe toepassing van de Wet bescherming persoonsgegevens
(WBP)NoodzaakAanwijzing bij AMvBBeveiligingData-analyseWaarborgen voor de burgerTot slotOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30553Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 553Wijziging van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002
in verband met de verbetering van de mogelijkheden van de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten om onderzoek te doen naar en maatregelen te nemen tegen
terroristische en andere gevaren met betrekking tot de nationale veiligheid
alsmede enkele andere wijzigingenCBRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIESAan de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 7 mei 2008Bij brief van 22 januari 2008 verzoekt de vaste commissie voor Binnenlandse
Zaken en de Hoge Colleges van Staat/Algemene Zaken en Huis der Koningin van
uw Kamer mij om zo spoedig mogelijk aan uw Kamer aan te bieden een kabinetsreactie
op het advies van het College bescherming persoonsgegevens (CBP) met betrekking
tot het wetsvoorstel tot wijziging van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
2002 in verband met de verbetering van de mogelijkheden van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten om onderzoek te doen naar en maatregelen te nemen tegen
terroristische en andere gevaren met betrekking tot de nationale veiligheid
alsmede enkele andere wijzigingen (Kamerstukken 30 553). Die kabinetsreactie
bied ik u hierbij aan, mede namens de minister-president, minister van Algemene
Zaken, de minister van Defensie en de minister van Justitie.Veiligheid en persoonlijke levenssfeerIn deze reactie ga ik in op de opmerkingen die het CBP maakt ten aanzien
van het onderhavige wetsvoorstel. Het advies behandelt, met name in de inleiding,
ook een aantal algemene ontwikkelingen. Zo is het CBP, in navolging van het
rapport Data voor daadkracht, van oordeel dat de precieze omvang en inhoud
van eerdere maatregelen op het gebied van veiligheid niet duidelijk is. Het
gaat daarbij dan kennelijk niet zozeer om de nationale veiligheid, het werkterrein
van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, maar om een algemener begrip
veiligheid, en dan met name om de bevoegdheden van politie en justitie. In
dat verband zou, zo betoogt het CBP, het risico bestaan dat de gegevensstromen,
ook al worden deze met de beste bedoelingen ingericht, door de combinatie
van de omvang van de bestanden met de verregaande toepassingsmogelijkheden
van ICT leiden tot een disproportioneel volgen en controleren van de burger.
Voor wat betreft dit deel van het advies dat niet zozeer gericht is op dit
specifieke wetsvoorstel wil ik volstaan met een verwijzing naar
mijn reactie, mede namens de minister van Defensie en de minister van Justitie,
op het rapport Data voor daadkracht (Kamerstukken II 2006/07, 30 800
VII en 30 800 VI, nr. 65) en naar de daarin vervatte beleidsvoornemens.Wat betreft de opmerkingen van het CBP die wel direct betrekking hebben
op het wetsvoorstel valt mij op dat hierbij de voorgestelde wijzigingen in
de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (WIV 2002) in geïsoleerd
verband worden bezien. Het CBP lijkt zich onvoldoende rekenschap te hebben
gegeven van datgene wat de WIV 2002 thans al aan waarborgen voor de burger
bevat. Het optreden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten is zorgvuldig
wettelijk genormeerd en voldoet aan alle daaraan te stellen eisen. De diensten
zelf en de betrokken ministers dragen er zorg voor dat de wettelijke regels
en de daarop gebaseerde interne richtlijnen en procedures strikt worden nageleefd.
Ten aanzien van bijzondere bevoegdheden van de diensten die het diepst ingrijpen
in de persoonlijke levenssfeer, zoals het aftappen van telecommunicatieverkeer
en het binnentreden in een woning, is wettelijk gewaarborgd dat de toestemming
voor de inzet ervan uitsluitend door de betreffende minister persoonlijk gegeven
wordt, zonder mogelijkheid van mandaat. Ten aanzien van de uitoefening van
dergelijke bevoegdheden is bovendien voorzien in een notificatieregeling,
op grond waarvan de burger tegen wie deze bevoegdheden zijn ingezet daarvan,
na verloop van ten minste vijf jaar, op de hoogte wordt gesteld, uiteraard
voor zover daarmee geen afbreuk wordt gedaan aan verplichting tot geheimhouding
van actueel kennisniveau, bronnen en werkwijzen van de diensten. Dat laatste
geldt eveneens bij de kennisnemingsregeling, die hierna nog aan de orde komt
en op grond waarvan de burger inzage kan verzoeken in de hem betreffende door
een dienst verwerkte gegevens. Tegen besluiten op basis van deze regeling
kan de burger bezwaar maken en beroep in stellen. Voorts toetst de commissie
van toezicht betreffende de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (CTIVD) de
rechtmatigheid van het optreden van de diensten, met inbegrip uiteraard van
de wijze waarop deze de genoemde notificatie- en kennisnemingsregeling uitvoeren,
en beschikt over alle daarvoor benodigde bevoegdheden, waaronder toegang tot
alle door de diensten verwerkte gegevens. Het wetsvoorstel versterkt en verduidelijkt
het bestaande stelsel van waarborgen op onderdelen en laat dit voor het overige
onaangetast. Dit gegeven dient bij de beoordeling van het CBP advies uitdrukkelijk
in de beschouwing te worden betrokken. Bij de bespreking van de afzonderlijke
kanttekeningen van het CBP zal ik dit nader toelichten.De toepassing van de Wet bescherming persoonsgegevens
(WBP)Ingevolge het huidige artikel 17, derde lid, WIV 2002, zijn de wettelijke
voorschriften voor de verantwoordelijke voor een gegevensverwerking niet van
toepassing op een verstrekking gedaan ingevolge een verzoek van de diensten.
Naar het oordeel van het CBP zou deze uitsluiting van de WBP en aanpalende
wetgeving, zeker nu het wetsvoorstel expliciet voorziet in rechtstreekse verstrekkingen
aan de diensten zonder menselijke tussenkomst van de zijde van de verantwoordelijke,
tot consequentie hebben dat de transparantie voor burger wordt ondergraven,
dat de verantwoordelijke geen afweging kan maken tussen het belang van de
burger om de gegevens niet te verstrekken en het algemene belang om deze wel
te verstrekken, en dat het CBP geen toezicht kan houden.Gegevensverwerking door en ten behoeve van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
valt onder de werking van de WIV 2002. De WBP is op deze gegevensverwerking
niet van toepassing (artikel 2, tweede lid, onder b, WBP). Waarborgen en toezicht
liggen dan ook vast in de WIV 2002, niet in de WBP. Zo valt de
rechtmatigheid van deze gegevensverwerking onder het toezicht van de onafhankelijke
commissie van toezicht betreffende de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
(CTIVD). Het wetsvoorstel brengt geen wijziging in deze situatie. De transparantie
voor de burger is en blijft gebaseerd op de WIV 2002.Voor het beschermingsregime van de WIV 2002 is aangesloten bij de uitgangspunten
van het WBP en dit regime bevat daarom, uiteraard voor zover mogelijk met
het oog op de specifieke taakopdracht van de diensten, dezelfde uitgebreide
waarborgen. Zo verstrekt de dienst geen persoonsgegevens aan derden, tenzij
dit noodzakelijk is voor een goede taakuitvoering. Daarnaast kan een ieder
een aanvraag doen tot kennisneming van het feit of, en zo ja, welke, hem betreffende
persoonsgegevens de dienst heeft verwerkt. Voorts stelt de WIV 2002 dezelfde
algemene rechtmatigheidseisen aan verwerking van (persoons)gegevens als de
WBP. Het feit dat sommige rechten voor burgers, die wel in de WBP opgenomen
zijn, niet of niet in volle omvang gelden voor gegevensverwerking door de
diensten, hangt samen met de taakopdracht van de diensten. Dit geldt voor
het recht op mededeling bij eerste opname in een registratie en het recht
op informatie aan wie gegevens zijn verstrekt. Een dergelijk recht zou direct
zicht geven op het actueel kennisniveau van de diensten en daarmee hun taakuitvoering
onmogelijk maken. Wat betreft het inzagerecht, met daarbij specifiek het recht
op informatie over de herkomst van gegevens, kan aangegeven worden dat burgers
in het kader van de kennisnemingsregeling wel een verzoek kunnen doen tot
inzage in hun gegevens, maar dat het recht op informatie over de herkomst
van die gegevens afketst op de wettelijke plicht tot bronbescherming. Tot
slot kunnen burgers niet onverkort een beroep doen op het zogenoemde correctierecht
ten aanzien van diensten. De achtergrond hiervan is gelegen in het feit dat
de diensten de bron van gegevens zouden moeten onthullen, indien zij moeten
aantonen dat bepaalde gegevens correct zijn. Hier staat tegenover dat burgers
wel een verklaring kunnen afgeven over de juistheid van de gegevens. Deze
verklaring wordt vervolgens bij de betrokken gegevens gevoegd. Uiteraard dragen
de diensten zorg, en hiertoe zijn zij ook verplicht, tot verbetering, dan
wel vernietiging, van gegevens die onjuist zijn, dan wel ten onrechte zijn
verwerkt.Uit het systeem van de WIV 2002 blijkt wanneer en onder welke condities
door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (AIVD en MIVD) gegevens omtrent
burgers mogen worden verwerkt en welke bevoegdheden de diensten in dat kader
mogen inzetten. De WIV 2002 voldoet dan ook volledig aan de eisen die daaraan
ingevolge artikel 8 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten
van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) en de daarop gebaseerde jurisprudentie
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) worden gesteld. Zowel
bij de parlementaire behandeling van de WIV 2002 als bij de parlementaire
behandeling van het onderhavige voorstel tot wijziging van de WIV 2002 in
de Tweede Kamer is daar bij stil gestaan. Het specifieke karakter van de aan
inlichtingen- en veiligheidsdiensten opgedragen taken maakt geheimhouding
van actueel kennisniveau, bronnen en werkwijzen noodzakelijk. Dit beperkt
de mate waarin openheid kan worden betracht over de verwerking van gegevens
door of ten behoeve van deze diensten, ook richting de burger. Volledige transparantie
is dan ook niet mogelijk. Dat is echter waar het gaat om activiteiten van
inlichtingen- en veiligheidsdiensten een algemeen aanvaard gegeven; ook in
de jurisprudentie van het EHRM. Daarvoor moeten er dan wel compenserende maatregelen
zijn, bijvoorbeeld in de vorm van effectief toezicht. Daar is dan ook in voorzien.
De CTIVD ziet, als gespecialiseerd toezichtsorgaan, toe op de rechtmatigheid
van de taakuitvoering door de diensten, en daarmee ook op de gegevensverstrekking
op verzoek van deze diensten. Deze commissie beschikt over ruime
bevoegdheden en brengt omtrent het toezicht openbare rapportages uit.Wat betreft het verstrekken van gegevens aan inlichtingen- en veiligheidsdiensten
geldt dat ook thans degene die met een verzoek om gegevens wordt geconfronteerd,
nooit in staat zal zijn, en dat ook niet hoort te zijn, om het belang voor
de betreffende dienst van het gevraagde gegeven te beoordelen. Dat geldt zowel
in de situatie dat de verstrekking op vrijwillige basis geschiedt als in de
situatie dat er een verplichting tot verstrekking bestaat. Wettelijk gezien
bestaat er ook geen noodzaak om tot een dergelijke beoordeling te komen. Als
een verantwoordelijke voor de gegevensverwerking voldoet aan een verzoek van
een inlichtingen- of veiligheidsdienst, om gegevens te verstrekken dan zijn
op grond van WIV 2002 (het huidige artikel 17, derde lid) de op de verantwoordelijke
van toepassing zijnde wettelijke voorschriften betreffende de verstrekking
van zodanige gegevens niet van toepassing op de verstrekking van gegevens
aan de desbetreffende dienst. Dat betekent onder meer dat, voor zover er beperkingen
gesteld zijn aan de doelen waarvoor gegevens verstrekt mogen worden, deze
beperkingen worden doorbroken, dat het recht op kennisneming van de burger
omtrent gedane verstrekkingen aan de diensten niet hoeft te worden gehonoreerd –
immers dat zou zicht geven op lopende onderzoeken van de dienst – en
dat ook het toezicht van het CBP terzake wijkt (Kamerstukken II 1997/98, 25 877,
nr. 3, blz. 23–24, waarbij overigens nog sprake is van de
Wet persoonsregistraties, de voorganger van de WBP, en van de Registratiekamer,
voorganger van het CBP). Met dit laatste valt er echter geen gat in het toezicht,
integendeel. De bovengenoemde CTIVD is alsdan immers het competente toezichtsorgaan.
Op het hiervoor geschetste stelsel wordt met het thans bij uw Kamer aanhangige
wetsvoorstel geen enkele verandering aangebracht.Tot slot – en dat in reactie op de opmerking van het CBP ter zake –
merk ik op dat de voorgestelde maatregelen geen basis bieden om zgn. klassieke
geheimhouders, zoals artsen, onder de verplichting tot gegevensverstrekking
te brengen.NoodzaakHet CBP stelt dat de noodzaak de voorgestelde maatregelen in het belang
van de nationale veiligheid in te voeren, onvoldoende onderbouwd is. Het CBP
is van oordeel dat niet aannemelijk is gemaakt dat de huidige bevoegdheden
onvoldoende mogelijkheden bieden de taken effectief uit te voeren.Alvorens in te gaan op de concrete kanttekeningen die het CBP plaatst,
lijkt het zinvol om meer in het algemeen de taakuitvoering door de diensten
te belichten.De hoofdtaak van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)
en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) is het verrichten
van onderzoek in binnen- en buitenland, teneinde tijdig dreigingen en risico’s
te onderkennen voor de nationale veiligheid. Hierdoor behoort de verwerking
van gegevens door de diensten tot het zogenoemde primaire bedrijfsproces.
Het verkrijgen en behouden van een goede informatiepositie en het verzamelen
van gegevens is derhalve, vanzelfsprekend, van het hoogste belang voor een
goede taakuitvoering door de diensten.Zoals reeds in de memorie van toelichting uiteengezet hebben de aanslagen
in New York, Madrid en Londen, maar ook na enkele voorvallen in Nederland
zelf, onmiskenbaar aan het licht gebracht dat de mogelijkheden tot het tijdig
onderkennen van terroristische dreigingen en het waar mogelijk voorkomen van
op handen zijnde terroristische aanslagen dienen te worden vergroot.
De nu voorgestelde wijzigingen van de WIV 2002 passen binnen het samenhangend
geheel van maatregelen en beleid ter verdere intensivering van de terrorismebestrijding
dat door het vorige kabinet is ingezet (zie Kamerstukken II 2003/04, 27 925,
nr. 123) en behoren tot de noodzakelijk te treffen maatregelen. De voorstellen
tot wijziging van de WIV 2002 zijn aangekondigd in de brief van mijn ambtsvoorganger
van 15 juli 2004 aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
(Kamerstukken II, 2003/04, 29 200 VII, nr. 61). De voorstellen dragen
bij aan de mogelijkheden van de diensten tot het handhaven en verbeteren van
de eerder genoemde informatiepositie en tot het op efficiëntere en effectievere
wijze verwerken van gegevens. Uiteraard slechts met het oog op het hoofddoel
van de diensten: het afwenden van dreigingen voor de nationale veiligheid.Het afwenden van dreigingen vindt zijn startpunt uiteraard in het verrichten
van onderzoek naar organisaties en personen welke aanleiding geven tot het
ernstige vermoeden dat zij een gevaar vormen voor de nationale veiligheid.
De diensten richten zich bij dit onderzoek met name op het in kaart brengen
van de volgende aspecten van het gedrag van die personen en organisaties:
identificatie, verplaatsing, communicatie en financiën. Zonder om begrijpelijke
redenen in te kunnen gaan op concrete voorbeelden, kan als illustratie dienen
de situatie dat de diensten over informatie beschikken dat een groep personen
het idee heeft opgevat om ergens in Nederland om ideologische redenen een
aanslag te plegen. In deze situatie is het uiteraard zaak voor de diensten
om helderheid te krijgen over de omvang van deze groep, de personen die deel
uitmaken van de groep, het potentiële doelwit en de beoogde datum van
de aanslag etc. Om hier volledig zicht op te krijgen zullen de diensten de
beschikking moeten hebben over gegevens omtrent de identiteit van de leden,
hun reisbewegingen, de wijze waarop de leden communiceren en de inhoud van
deze communicatie en tot slot de financiële mogelijkheden van de groep.
Het behoeft geen verdere uitleg wat in een dergelijke situatie de gevolgen
kunnen zijn indien de diensten niet beschikken over de mogelijkheden om de
benodigde gegevens voorhanden te krijgen. Het gaat derhalve om gegevens die
noodzakelijk zijn voor een goede taakuitvoering door de diensten.Dit betekent echter geenszins dat de diensten erop gericht zijn ongebreideld
gegevensverzamelingen aan te leggen welke niet relevant zijn voor de aan hen
opgelegde taken. Hiertoe zijn zij ook niet bevoegd, zo wijzen onder meer de
artikelen 12 en 13 van de WIV 2002 uit. In artikel 12 worden de algemene eisen
voor de verwerking van gegevens uiteengezet; deze vindt slechts plaats voor
een bepaald doel en voorzover dat noodzakelijk is voor een goede uitvoering
van de WIV 2002 of de Wet veiligheidsonderzoeken. Voorts geschiedt de verwerking
in overeenstemming met de wet en op behoorlijke en zorgvuldige wijze. Wat
betreft de verwerking van persoonsgegevens stelt artikel 13 nadere eisen aan
de groep personen waar deze gegevens betrekking op kunnen hebben. Overigens
ziet de CTIVD er permanent op toe dat de gegevensverwerking door de diensten
op rechtmatige wijze gebeurt.Het CBP is van mening dat de onderbouwing van de verplichting tot het
voldoen aan een verzoek tot informatieverstrekking van gegevens «feitelijk
niet meer inhoudt dan dat thans geen sprake is van een dekkend informatiestelsel».
Het CBP lijkt met deze zinsnede te miskennen dat, zoals hierboven reeds uiteengezet,
een dekkend informatiestelsel inderdaad onmisbaar is voor een goede taakuitvoering
door de diensten. En volledige dekking – toegespitst op die sectoren
waarvan is vastgesteld dat daar gegevens beschikbaar zijn die noodzakelijk
zijn voor een goede taakuitvoering – wordt, zoals reeds in de memorie
van toelichting uiteengezet, niet bereikt, zolang de diensten
uitsluitend afhankelijk zijn van vrijwillige medewerking en wel om de volgende
redenen.Ten eerste gelden de afspraken – op basis van vrijwilligheid –
die tot nu toe zijn gemaakt voor de afzonderlijke instanties waarmee die afspraken
zijn gemaakt en gelden deze dus niet voor alle vergelijkbare instanties als
geheel. Dat levert voor een goede taakuitvoering voor de diensten en daarmee
voor een adequate borging van de veiligheid van de burgers onaanvaardbare –
maar door een toereikende instrumentatie van de diensten te reduceren –
risico’s op. Risico’s die door de hiervoor reeds vermelde gebeurtenissen
die in de afgelopen jaren plaats hebben gevonden nauwelijks nog toelichting
behoeven. Ter illustratie de situatie dat één van beide diensten
onderzoek doet naar een target dat zich in het buitenland bevindt, maar welke
in Nederland een aanslag wil plegen. Indien uitsluitend gegevens beschikbaar
zijn van luchtvaartmaatschappij x en y, terwijl dit target vervolgens een
vlucht boekt met luchtvaartmaatschappij z, om naar Nederland te reizen, krijgt
de dienst geen volledig beeld van zijn reisbewegingen, wat gevolgen heeft
voor het «onder controle» houden van het target.Ten tweede is de informatie die op basis van vrijwilligheid wordt aangeleverd
niet altijd volledig. Uiteraard kan vervolgens ten aanzien van de ontbrekende
gegevens een nieuw verzoek naar de betrokken instantie uitgaan; dit hoeft
echter niet te betekenen dat de gewenste gegevens vervolgens wel compleet
aan de diensten worden aangeleverd. Het moge duidelijk zijn dat in het hierboven
geschetste voorbeeld de vertraging die hierdoor optreedt in het onderzoeksproces
uitermate ongewenst is en zelfs mogelijk gevaarlijke situaties kan opleveren.De derde reden die genoemd dient te worden voor het niet voldoen van de
vrijwillige arrangementen, hoewel deze situatie zich slechts bij uitzondering
voordoet, is het feit dat sommige instanties weigeren informatie te verstrekken
aan de diensten. Deze terughoudendheid vindt haar oorsprong wellicht in een
verstrekkende servicegerichtheid richting de klanten of afnemers van betrokken
instantie. Een verplichte informatieverstrekking biedt op dit punt zeker voordeel
voor de betreffende bestuursorganen, financiële dienstverleners en vervoerders.
Indien het overleggen van informatie niet op vrijwillige basis, maar op grond
van een wettelijke verplichting geschiedt, is er geen enkele ruimte voor enige
verwijtbaarheid door klanten aan deze organen en instanties. Uit de contacten
die de diensten hebben met potentiële informatieleveranciers blijkt keer
op keer dat zij juist vragen om een verplichting tot informatieverstrekking.
Zij zijn van mening dat een informatieverplichting kenbaarheid en voorzienbaarheid
schept met betrekking tot de gegevensverstrekking, waardoor duidelijk aan
klanten en afnemers gepresenteerd kan worden op welke gronden verstrekking
kan plaatsvinden.Ten vierde vragen sommige instanties dusdanig hoge bedragen voor verstrekking
van gegevens dat dit in de weg staat aan het verkrijgen ervan.Concluderend kan gesteld worden dat het niet zo kan zijn dat de nationale
inlichtingen- en veiligheidsdiensten in de gevallen waarin is vastgesteld
dat het gaat om voor de taakuitvoering essentiële informatie slechts
afhankelijk zijn van vrijwillige medewerking, terwijl is gebleken dat vrijwilligheid
ertoe leidt dat informatie in het geheel niet wordt aangeleverd, dan wel onvolledig,
dan wel te laat. Burgers dienen zo goed mogelijk beschermd te worden tegen
terroristische aanslagen of andere staatsgevaarlijke activiteiten. Het mag
niet zo zijn dat achteraf blijkt dat relevante informatie bij bepaalde instanties
voorhanden was geweest, maar door gebrekkige arrangementen niet
tijdig ter beschikking kon komen van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.Afgezien van bovengenoemde redenen voor het niet voldoen van de vrijwillige
verstrekking, kleven hier nog enkele algemene nadelen aan. Zo geldt dat onderhandelingen
met partijen vaak moeizaam verlopen en zeer tijdrovend zijn en moeten bovendien
voortdurend ad hoc afspraken gemaakt worden.Daarnaast geeft het CBP aan dat de proportionaliteit van de maatregelen
ontbreekt. Het CBP gaat met deze veronderstelling voorbij aan het feit dat
juist voor de verplichte informatieverstrekking is gekozen, aangezien een
dergelijke handelswijze ter verkrijgen van de benodigde gegevens minder ingrijpend
is dan het verzamelen van deze gegevens door de inzet van andere bijzondere
bevoegdheden, zoals het aftappen van telecommunicatie of het observeren van
bepaalde verdachte subjecten. Bij de afweging welke voorafging aan de voorgestelde
maatregelen zijn derhalve de proportionaliteit en subsidiariteit wel degelijk
verdisconteerd.Het CBP geeft voorts aan dat een informatieverplichting er per definitie
toe zal leiden dat meer gegevens van meer burgers door de diensten zullen
worden verkregen. De hierin besloten stelling van het CBP dat een informatieverplichting
zijn eigen vraag creëert, wordt niet door mij onderschreven. Het CBP
verliest naar mijn mening uit het oog dat er een onderscheid dient te worden
gemaakt tussen het opleggen van een informatieverplichting als zodanig en
de toepassing van deze informatieverplichting in de praktijk. In alle gevallen
dat door inlichtingen- en veiligheidsdiensten gegevens worden opgevraagd –
ongeacht of dit bij een instantie is die op basis van vrijwilligheid dan wel
op basis van een verplichting deze gegevens verstrekt – zal voldaan
dienen te worden aan de daarvoor in de WIV 2002, in het bijzonder artikel
12 en 13, neergelegde eisen. Dat houdt onder andere in dat het opvragen van
de gegevens geschiedt voor een bepaald doel en noodzakelijk moet zijn voor
een goede taakuitvoering (lees: het uitvoeren van een concreet onderzoek).
Het proportioneel gebruik van de bevoegdheid van de diensten om gegevens op
te mogen vragen en daarmee – waar aan de orde – de concrete toepassing
van de informatieverplichting, ligt in de van toepassing zijnde eisen inzake
gegevensverwerking door de diensten dus besloten. Vanuit het oogpunt van controleerbaarheid
en verantwoording – bijvoorbeeld in het kader van een onderzoek door
de CTIVD – dienen gegevensbevragingen ook herleidbaar te zijn. In de
WIV 2002 is in dit verband onder meer bepaald dat de gegevens die door de
diensten worden verwerkt voorzien moeten zijn van een aanduiding omtrent de
mate van betrouwbaarheid dan wel een verwijzing naar het document of de bron
waaraan de gegevens zijn ontleend (artikel 12, vierde lid, WIV 2002). Deze
kwaliteitseis is met name gesteld vanwege de effecten die het gebruik van
de door de diensten verwerkte gegevens kunnen hebben voor personen en instanties.
Het opleggen van een informatieverplichting aan bepaalde instanties maakt
dit allemaal niet anders; het enige wat verandert is dat in bepaalde gevallen
nu ook kan worden verzekerd dat de desbetreffende gegevens voor de diensten
beschikbaar komen.Deze opmerking geldt mutatis mutandis ook voor de wijze van verstrekken.
Ook nu hebben de diensten rechtstreeks geautomatiseerde toegang tot verschillende
gegevensbestanden. De wijze waarop gegevens worden verstrekt of worden verkregen
doet niet af aan de daaraan voorafgaande vraag naar de legitimiteit van de
verstrekking of verkrijging. Wel is het zo dat dergelijke gegevensverstrekkingen
een efficiëntere en effectievere werkwijze oplevert. Dit alles zonder
dat er concessies worden gedaan aan een toereikende beveiliging mede met het
oog op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van hen
wier gegevens het betreft. In het onderstaande zal ik daar nog nader op ingaan.Waar het gaat om de in artikel 12a voorgestelde regeling terzake van data-analyse,
betreffen het – zoals ook in de memorie van toelichting is toegelicht –
geen nieuwe bevoegdheden van de diensten. Het uitvoeren van de verschillende
te onderscheiden vormen van data-analyse, vindt reeds in algemene zin zijn
grondslag in de artikelen 12 en 13 van de WIV 2002. De verschillende te onderscheiden
vormen van geautomatiseerde data-analyse zijn immers, naast de verschillende
vormen van handmatige verwerking en analyse van gegevens, allemaal vormen
van gegevensverwerking, waartoe de diensten op grond van artikel 12 WIV 2002
in algemene zin bevoegd zijn. Wat betreft de wenselijkheid om een explicitering
van de bevoegdheid tot geautomatiseerde data-analyse voor te stellen (zie
het voorgestelde artikel 12a), wordt opgemerkt dat deze primair is gelegen
in de wens tot vergroting van de kenbaarheid en voorzienbaarheid van deze
specifieke vormen van gegevensverwerking. In combinatie met de nieuw voorgestelde
bevoegdheid om met het oog op het doorzoeken van gegevensbestanden op profielen
en patronen de bij algemene maatregel van bestuur aangewezen bestuursorganen,
(categorieën van) financiële dienstverleners en vervoerders, alsmede
de in artikel 28, eerste lid, omschreven aanbieders van communicatiediensten
tot beschikbaarstelling van deze bestanden te verplichten (zie het voorgestelde
artikel 29b jo. artikel 12, tweede lid, onder b of c) wordt het bovendien
aangewezen geacht, deze specifieke vormen van geautomatiseerde data-analyse –
die zoals ook in de memorie van toelichting is aangegeven, ingrijpend van
karakter (kunnen) zijn (bijvoorbeeld omdat ook personen waarop het onderzoek
van de diensten zich niet richt in het vizier kunnen komen) – nader
wettelijk te normeren zodat ook in aanvullende waarborgen voor de burger kan
worden voorzien. Zo is de bevoegdheid om gegevensbestanden van de hier bedoelde
derden op te vragen voor het doorzoeken op patronen of profielen aangemerkt
als een bijzondere bevoegdheid (zie de daarvoor geldende waarborgen van artikelen
31–34 WIV) waarvoor toestemming van de minister persoonlijk nodig is.
Gegevens die na deze specifieke vormen van verwerking niet meer relevant zijn
voor het desbetreffende onderzoek van de dienst, dienen namelijk te worden
vernietigd en daarvan dient ook een verslag te worden opgemaakt (zie het voorgestelde
artikel 12a, derde lid).Tot slot wil ik opmerken dat niet genoeg benadrukt kan worden dat aan
gegevensverwerking bij de diensten altijd een
gerichte onderzoeksvraag ten grondslag ligt die voortvloeit uit de taakopdracht
van de diensten. Fishing expeditions of ongerichte bestandsvergelijking zijn
niet geoorloofd en in strijd met artikel 12 van de wet. Bovendien vormt geautomatiseerde
data-analyse slechts een onderdeel van het gehele onderzoeksproces bij de
diensten en zal de uiteindelijke beslissing tot enig handelen op basis van
de uitkomsten altijd gemaakt worden na uitgebreide menselijke deliberatie.Aanwijzing bij AMvBHet CBP is van oordeel dat, waar het gaat om de aanwijzing van de (categorieën
van) personen en instellingen waaraan een informatieverplichting wordt opgelegd,
het principe van de kenbaarheid met het voornemen bij AMvB nadere invulling
aan het wetsvoorstel te geven geenszins is gediend. Volgens het CBP betekent
dit niet alleen onduidelijkheid voor de sectoren die het betreft, maar ook
voor de burger, terwijl de minister aanzienlijke speelruimte heeft bij de
invulling van deze categorieën. Ook zou de drempel de categorieën
uit te breiden lager liggen dan indien deze zouden zijn neergelegd in het
wetsvoorstel zelf.In dit verband wijs ik allereerst op de in het wetsvoorstel opgenomen
voorhangprocedure waardoor de beide kamers der Staten-Generaal in staat zijn
om voorafgaand aan de advisering door de Raad van State hun opvatting kenbaar
te maken over de wijze waarop bij AMvB de inhoud van het wetsvoorstel nader
wordt ingevuld (zie de artikelen 17a, zesde lid, 28, negende lid, 29a, achtste
lid en 29b, zevende lid). Deze voorhangprocedure geldt ook als het in een
later stadium noodzakelijk wordt geacht de categorieën waarop de informatieverplichting
rust uit te breiden. Voorts worden de verplichtingen die de betreffende bepalingen
bevatten pas effectief op het moment dat de AMvB’s in werking zijn getreden.
Op dat moment zullen deze regelingen volledig kenbaar zijn voor de burger,
zoals dat ook op grond van het EVRM wordt vereist.Ik zal nu nader ingaan op de redenen waarom bepaalde regelingen in het
wetsvoorstel een nadere uitwerking bij AMvB kennen. Overigens bevat, overeenkomstig
de Aanwijzingen voor de regelgeving (aanwijzing 22), in al die gevallen de
wettekst de hoofdelementen van de betreffende regeling, terwijl bij AMvB aan
die hoofdelementen een nadere invulling wordt gegeven.De artikelen 17a en 29a bevatten een verplichting om desgevraagd gegevens
te verstrekken aan een inlichtingen- en veiligheidsdienst. Het gaat hier niet
om een generieke verplichting die komt te rusten op alle bestuursorganen of
op alle categorieën van financiële dienstverleners of vervoerders.
Een dergelijke verplichting acht ik niet proportioneel, want het is niet noodzakelijk
om voor de goede taakuitvoering van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
aan alle genoemde instanties een informatieverplichting op te leggen. Met
een dergelijke verplichting zou echter wel volledig voldaan zijn aan het principe
van de kenbaarheid. De regering heeft gekozen voor een andere weg, door slechts
in die gevallen een verplichting te laten gelden als het gaat om instellingen
die beschikken over informatie die van wezenlijk belang kan zijn voor de taakuitvoering
van de diensten. Zoals in de memorie van toelichting reeds is aangegeven kan
hierbij gedacht worden aan banken, creditcardmaatschappijen en luchtvaartmaatschappijen.
Bovendien zal aan de aanwijzing van de betreffende bestuursorganen of categorieën
van personen en instanties eerst overleg met de betrokken ministers en (koepel)organisaties
voorafgaan; in alle gevallen is bepaald dat de aanwijzing geschiedt in overeenstemming
met de minister die het aangaat. In dat overleg zullen ook de verdere onderwerpen
die ingevolge de betrokken AMvB geregeld moeten worden aan de orde komen.
Het gaat dan om zaken als het soort gegevens en de termijn waarbinnen en de
wijze waarop die in voorkomende gevallen verstrekt moeten worden. In het geval
van de niet tot de overheid behorende organisaties komt ook de kostenvergoeding
aan de orde. Naar mijn oordeel gaan we op deze wijze zorgvuldig te werk, maar
het betekent wel dat hier nog enige tijd mee gemoeid is.Artikel 29b regelt de verplichte verstrekking op verzoek van een dienst
van gegevens in de vorm van (delen van) geautomatiseerde bestanden. De voorwaarden
waaraan een dergelijk verzoek moet voldoen, waaronder toestemming door de
betrokken minister persoonlijk (er is geen mandaat mogelijk) op een daartoe
strekkend gemotiveerd verzoek van het hoofd van de desbetreffende dienst,
liggen vast in de wet. De AMvB op basis van dit artikel regelt de termijn
waarbinnen in een voorkomend geval verstrekking dient plaats te vinden en
de kostenvergoeding. Ook hier geldt dat aan het totstandkomen van de AMvB
overleg met de betrokken partijen vooraf zal gaan. In al deze gevallen is
de speelruimte waar het advies op doelt niet zozeer in het uitsluitende belang
van de betrokken minister, maar vooral benodigd om tegemoet te
kunnen komen aan gerechtvaardigde verlangens vanuit alle betrokken partijen.Tot slot enkele opmerkingen over de AMvB op basis van artikel 28 WIV 2002.
Op basis van het huidige artikel 28 is er reeds voorzien in een AMvB, te weten
het Besluit ex artikel 28 WIV 2002 (Stb. 2005, nr. 289). Ingevolge artikel
II van het wetsvoorstel blijft deze AMvB ook gelden na de wijziging van dat
artikel die in dit wetsvoorstel wordt voorgesteld. Artikel 28 regelt thans
de bevoegdheid van de diensten om aan aanbieders van openbare telecommunicatienetwerken
en -diensten te verzoeken gegevens te verstrekken over een gebruiker en het
telecommunicatieverkeer met betrekking tot die gebruiker. Het verzoek kan
slechts betrekking hebben op gegevens die in deze AMvB zijn aangewezen. Op
grond van hoofdstuk 13 van de Telecommunicatiewet zijn deze aanbieders verplicht
aan een dergelijk verzoek gehoor te geven.De in het wetsvoorstel voorziene wijziging van artikel 28 vervangt het
begrip «aanbieder van een openbare telecommunicatiedienst of van een
openbaar telecommunicatienetwerk» door: aanbieder van een communicatiedienst.
Zoals in de memorie van toelichting (paragraaf 3.2) is aangegeven wordt
met de voorgestelde uitbreiding onder meer beoogd onduidelijkheden die bestaan
rond de uitleg van het begrip «openbare telecommunicatiedienst»
te ondervangen, met name waar het gaat om ontwikkelingen in relatie tot de
toepassing en het gebruik van internet, zoals webhosting en internettelefonie.
Ook de aanbieders van besloten netwerken en diensten worden op deze manier
onder het bereik van dit artikel gebracht. Met betrekking tot de hier bedoelde
diensten is het evident dat daar gegevens, waaronder verkeersgegevens, worden
verwerkt welke voor een goede taakuitvoering van een dienst noodzakelijk zijn.Zoals bekend vormt het internet een belangrijk medium waarvan door diverse
personen en groeperingen die in de belangstellingssfeer van de diensten actief
zijn (radicalisering, terrorisme, links- en rechts extremisme) intensief gebruik
wordt gemaakt. Onderzoek op internet vormt dan ook één van de
belangrijke middelen om terzake van de genoemde belangstellingsgebieden informatie
in te winnen. Met de voorgestelde uitbreiding tot aanbieders van communicatiediensten
wordt het mogelijk om personen en instanties die websites hosten waarop dergelijke
personen en groeperingen actief zijn te verplichten bepaalde gegevens, onder
meer omtrent de gebruikers van die websites (waaronder IP-adressen), te verstrekken.
Dat is belangrijke informatie, onder meer bij het in kaart brengen van terroristische
netwerken. Het verkrijgen van dit soort informatie is thans slechts mogelijk
op basis van vrijwillige medewerking, maar het moge duidelijk zijn dat voor
onderzoek als hier bedoeld niet met vrijwillige medewerking kan worden volstaan.BeveiligingWat betreft de kanttekening van het CBP dat de regeling niet voorziet
in een regeling omtrent de beveiliging van de verstrekking van de gegevens
dient het volgende opgemerkt te worden. Niet valt in te zien waarom het beveiligingsniveau
bij de bestuursorganen, financiële dienstverleners en vervoerders anders
dient te zijn indien van vrijwillige gegevensverstrekking naar verplichte
verstrekking wordt overgegaan. Het CBP lijkt eraan voorbij te gaan dat het
wetsvoorstel er slechts toe strekt de grondslag voor de
verstrekking te wijzigen, niet de feitelijke verstrekking als zodanig.Afgezien daarvan is de constatering van het CBP dat het wetsvoorstel op
het gebied van de beveiliging een manco bevat onjuist. Artikel 13 van de Wet bescherming persoonsgegevens is wel degelijk van toepassing op
de verwerking van gegevens door de bestuursorganen, financiële dienstverleners
en vervoerders zelf.Op de verwerking door de diensten van de aan de diensten verstrekte gegevens
is echter het informatiebeveiligingsregime van de WIV 2002 van toepassing.
Allereerst kan gewezen worden op artikel 12, derde lid, waarin is genormeerd
dat de verwerking van gegevens geschiedt in overeenstemming met de wet en
op behoorlijke en zorgvuldige wijze. Voorts eist artikel 15 dat de hoofden
van de diensten de verantwoordelijkheid dragen voor de geheimhouding van daarvoor
in aanmerking komende gegevens en bronnen waaruit gegevens afkomstig zijn.
Tot slot dragen de hoofden van de diensten op grond van artikel 16 zorg voor
de nodige voorzieningen van technische en organisatorische aard ter beveiliging
van de gegevensverwerking tegen verlies of aantasting van gegevens alsmede
tegen onbevoegde gegevensverwerking.Daarnaast worden meer specifieke eisen gesteld, indien de diensten afspraken
maken met personen en instanties omtrent de verstrekking van gegevens langs
elektronische weg. Hierbij dienen met name de eisen neergelegd in het Voorschrift
informatiebeveiliging – bijzondere informatie (Vir-bi) genoemd te worden;
dit voorschrift geldt voor de gehele rijksdienst waar het gaat om de beveiliging
van bijzondere informatie (staatsgeheimen en departementaal vertrouwelijke
informatie). Voorts zijn het Beveiligingsvoorschrift 2005 en het Besluit voorschrift
informatiebeveiliging rijksdienst (Vir) van belang.Uit het bovenstaande vloeit voort dat de WIV 2002 en de genoemde voorschriften
een beveiligingsregime bevatten welke vergelijkbaar is met, zo niet zwaarder
is dan, hetgeen artikel 13 WBP voorschrijft. Daar komt nog bij dat ook de
algemene maatregel van bestuur ter uitwerking van de voorgestelde artikelen
17a en 29a een regeling zal bevatten omtrent de beveiliging van gegevensverstrekking.Overigens schept de informatieverplichting ook de mogelijkheid om aanvullende
beveiligingsmaatregelen te treffen wat betreft de verstrekking. Momenteel
stuit bijvoorbeeld een uniform systeem, welke bij kan dragen aan het hoge
beveiligingsniveau voor het transport van de gegevens tussen de verstrekkers
en de diensten, af op het feit dat de afspraken met de verschillende verstrekkers
onderling verschillen.Tot slot geeft het CBP aan dat slechts ten aanzien van de aan te wijzen
bestuursorganen bij AMvB nadere regels worden gesteld met betrekking tot de
ter zake door het bestuursorgaan te treffen technische en organisatorische
maatregelen indien de gegevensverstrekking plaats vindt door het verlenen
van rechtstreekse geautomatiseerde toegang tot de desbetreffende gegevens.
Onverlet het voorgaande ben ik bereid om bij een eerstvolgende wijziging van
de WIV 2002 de artikel 29a aan te vullen met een vergelijkbare bepaling als
bedoeld in artikel 17a. Dit houdt in dat zal worden geëxpliciteerd dat
onder de wijze van verstrekking tevens de mogelijkheid wordt begrepen tot
het verlenen van rechtstreekse toegang tot de betreffende gegevens en dat
in de AMvB met betrekking tot financiële dienstverleners en vervoerders
(aanvullende) technische en organisatorische maatregelen zullen worden voorgeschreven
indien van die mogelijkheid gebruik wordt gemaakt.Data-analyseHet CBP is van oordeel dat de mogelijkheid die het wetsvoorstel schept
om een grote hoeveelheid gegevens te vergaren uit externe databases ten behoeve van data-analyse leidt tot consequenties die niet of niet
voldoende lijken te zijn onderkend.In de eerste plaats wijst het CBP in dat verband op de steeds grotere
hoeveelheid gegevens die de diensten zullen moeten analyseren, hetgeen neerkomt
op het zoeken van een naald in een hooiberg. Het CBP acht het niet aannemelijk
dat de effectiviteit van het doorzoeken van informatie hiermee gediend is.Op dit punt lijkt het CBP impliciet uit te gaan van de veronderstelling
dat de diensten geen of onvoldoende ervaring hebben met het uitvoeren van
data-analyses op grote hoeveelheden gegevens en dat het wetsvoorstel ertoe
dient om het mogelijk te maken grotere hoeveelheden gegevens binnen te halen.
Geen van deze veronderstellingen is juist. De diensten hebben al geruime tijd
ervaring met data-analyses op grote hoeveelheden gegevens die worden verstrekt
op basis van de huidige wet. Zoals in de memorie van toelichting vermeld en
ook hiervoor gememoreerd beschikken de diensten op grond van de huidige wet
over de mogelijkheid data-analyses uit te voeren, maar heeft de regering ervoor
gekozen deze mogelijkheid thans ook expliciet in de wet op te nemen teneinde
zodoende de kenbaarheid te vergroten en de toepassing ervan op onderdelen
met extra waarborgen te omgeven.Hiervoor heb ik er voorts al op gewezen dat de verplichting tot gegevensverstrekking
die het wetsvoorstel introduceert niet zozeer ingegeven is door de wens over
meer gegevens en bestanden te beschikken als wel om de nadelen van vrijwillige
gegevensverstrekking te ontlopen. Er is dan ook geen sprake van de hooggespannen
verwachtingen waar het CBP voor waarschuwt, maar van een reële inschatting
van mogelijkheden tot verbetering gebaseerd op de huidige ervaringen. Het
lijkt mij goed om op deze plaats aan de hand van enkele voorbeelden inzicht
te geven in het belang van geautomatiseerde data-analyse voor een goede taakuitvoering.Op aanbeveling van de Commissie-Oord (veiligheid burgerluchtvaart) en
na wijziging daartoe van de Wet veiligheidsonderzoeken is thans de zogeheten
dynamisering van het veiligheidsonderzoek mogelijk gemaakt. Zoals bekend dienen
personen die werken op het beveiligde gebied van Schiphol een veiligheidsonderzoek
te ondergaan, waarbij onder meer wordt gekeken naar de justitiële antecedenten
van de persoon door raadpleging van het Justitieel Documentatiesysteem (JDS).
De dynamisering maakt het mogelijk om periodiek (bijvoorbeeld een keer per
maand) de justitiële gegevens (en de politiegegevens) van de in het beveiligde
gebied werkzame personen te checken. Dit betekent dat er dus periodiek vele
tienduizenden personen dienen te worden nageslagen in de desbetreffende bestanden
van politie en justitie. Dat kan alleen nog maar door toepassing van geautomatiseerde
data-analyse. Aan de hand van de in de Beleidsregel veiligheidsonderzoeken
voor de burgerluchthaven expliciet genoemde strafbare feiten worden daartoe
criteria aangewezen. Via een daartoe te ontwikkelen data-mining applicatie
wordt aan de kant van de AIVD een geautomatiseerd selectiemechanisme toegepast
waardoor alleen die personen worden uitgeselecteerd die voldoen aan de vooraf
gestelde criteria. De aldus geselecteerde personen worden vervolgens aan een
nader onderzoek onderworpen ter beantwoording van de vraag of de feiten en
omstandigheden inderdaad zodanig zijn, dat tot intrekking van de verklaring
van geen bezwaar, en daarmee van de toegangspas tot het beveiligde gebied,
dient te worden overgegaan. De resultaten van geautomatiseerde data-analyse
leiden dus nimmer automatisch tot conclusies, maar vormen het startpunt voor
verder onderzoek.Een ander voorbeeld betreft de voorlegging van visumaanvragen. De AIVD
krijgt van het ministerie van Buitenlandse Zaken jaarlijks ongeveer 21 000
visumaanvragen voorgelegd. Dit zijn visumaanvragen van de landen op de 5A-lijst,
een bijlage bij de Gemeenschappelijke Visuminstructies van de Beneluxlanden.
Als over een aanvrager bij de dienst informatie aanwezig is die relevant is
voor de beslissing over de aanvraag, dan brengt de dienst daarover een ambtsbericht
uit aan het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dit dient binnen vijf werkdagen
te gebeuren. Het zal duidelijk zijn dat de zoekslag die noodzakelijk is voor
het binnen zo korte termijn beschikbaar krijgen van de mogelijk voor de aanvraag
relevante informatie alleen mogelijk is door het toepassen van geautomatiseerde
data-analyse. Hierbij is het mogelijk dat de dienst de gegevens die verstrekt
worden ten behoeve van deze visumaanvragen doorzoekt aan de hand van profielen.
Ter illustratie kan genoemd worden het profiel van personen afkomstig uit
een risicogebied, binnen een bepaalde leeftijdscategorie en met een technische
achtergrond. Dat betekent uiteraard geenszins dat personen die voldoen aan
een dergelijk profiel automatisch niet meer in aanmerking kunnen komen voor
een visum. De uitkomst van het profielonderzoek zal slechts de basis vormen
voor verder onderzoek naar de achtergrond en mogelijke beweegredenen van die
groep personen om een visum voor Nederland aan te vragen.In de tweede plaats suggereert het CBP een groot risico voor de burger
omdat niet gegarandeerd is dat de kwaliteit van de gegevens van dien aard
is dat daaruit conclusies kunnen worden getrokken die overeenkomen met de
werkelijkheid. Het risico op valse positieve en valse negatieve uitkomsten
is aanzienlijk.Ik ben het met het CBP eens dat aan data-analyse als zodanig, en zeker
aan het gebruik van profielen, het risico is verbonden dat het teveel valse
treffers oplevert. Dat zou kunnen inhouden dat personen onterecht als target
kunnen worden aangemerkt. Bij de data-analyse door de diensten is het echter
nooit de computer die bepaalt of iemand een target is. De resultaten die worden
verkregen door de data-analyse zijn namelijk niet definitief, maar worden
gebruikt ter advisering of ondersteuning van verder onderzoek. Na het uitvoeren
van data-analyse zal altijd verder onderzoek plaatsvinden, waarbij de uitkomsten
van de data-analyse verder worden vergeleken met aanvullende informatie. In
alle gevallen is er sprake van een menselijke beoordeling alvorens de uitkomsten
van data-analyse verder worden gebruikt.In de derde plaats wijst het CBP op het gevaar van de zogenaamde function
creep, waarbij technologieën die aanvankelijk gericht waren op een bepaalde
doelgroep, in casu degenen die een gevaar vormden voor de nationale veiligheid,
gaandeweg worden toegepast op (bijna) iedereen, terwijl anderzijds verzamelde
gegevens voor een bepaald doel, voor een ander doel verstrekt en verwerkt
worden. Daarbij wijst het CBP erop dat in het wetsvoorstel wordt geëxpliciteerd
(artikel 13, vijfde lid) dat data-analyse een ieder kan betreffen.Hoewel ik met het College het gevaar van function creep vermag in te zien,
ben ik van mening dat de activiteiten van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
met zoveel wettelijke waarborgen, waaronder onafhankelijk toezicht op de rechtmatigheid,
zijn omgeven, dat dit gevaar nu juist in dit geval een uiterst hypothetisch
karakter heeft. Zo dient, zoals ik al eerder heb aangegeven, alle gegevensverwerking
door de diensten, dus ook de data-analyse, te voldoen aan de eisen die zijn
neergelegd in artikel 12 van de WIV 2002. Dat betekent dat gegevensverwerking
slechts plaats vindt voor een bepaald doel, noodzakelijk voor een goede uitvoering
van de WIV 2002 of de Wet veiligheidsonderzoeken (WVO), in overeenstemming met de wet en op behoorlijke en zorgvuldige wijze. De gegevens
die worden geanalyseerd zijn onderzocht op hun betrouwbaarheid en eventueel
voorzien van bronvermelding.Het is echter onvermijdelijk dat bij het verzamelen en doorzoeken van
externe gegevensbestanden ten dienste van de goede taakuitvoering van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten, ook gegevensverwerking plaats vindt met betrekking
tot personen waarop het onderzoek van de dienst zich niet richt. Onder meer
onder toepassing van data-analysetechnieken kunnen deze personen er uit worden
gefilterd, zodat alleen die personen resteren waarvoor de dienst belangstelling
heeft. Wat vroeger handmatig gebeurde kan nu – gelukkig – op geautomatiseerde
wijze. Niettemin worden met betrekking tot deze onverdachte personen ook hun
gegevens verwerkt overeenkomstig de definitie die in artikel 1. onderdeel
f, WIV 2002 van gegevensverwerking wordt gegeven: elke handeling of elk geheel
van handelingen met betrekking tot gegevens, waaronder in ieder geval het
verzamelen, vastleggen, ordenen, bewaren, bijwerken, wijzigen, opvragen, raadplegen,
gebruiken, verstrekken door middel van doorzending, verspreiding of enige
andere vorm van terbeschikkingstelling, samenbrengen, met elkaar in verband
brengen, alsmede het afschermen, uitwissen of vernietigen van gegevens. Tot
nog toe wordt de grondslag voor deze verwerking gevonden in artikel 13, eerste
lid, onderdeel e, WIV 2002 (personen wier gegevens noodzakelijk zijn ter ondersteuning
van een goede taakuitvoering door de dienst). Nu in het wetsvoorstel wordt
voorgesteld een expliciete wettelijke basis te geven aan de geautomatiseerde
data-analyse door de diensten, wordt ook voorzien in een aanvulling van artikel
13 die buiten twijfel stelt in het kader van die data-analyse ook persoonsgegevens
van onverdachte personen verwerkt kunnen worden. Daartoe is artikel 13, vijfde
lid, in het wetsvoorstel opgenomen.De CTIVD ziet er op toe dat de verwerking van (persoons)gegevens op rechtmatige
wijze wordt uitgevoerd. De CTIVD beschikt over alle daartoe vereiste bevoegdheden.
Voor de goede orde voeg ik hieraan toe dat de CTIVD, overeenkomstig de wettelijke
regeling, naar aanleiding van de door haar verrichte onderzoeken openbare
toezichtsrapporten opstelt die aan de beide kamers der Staten-Generaal worden
aangeboden. Gezien de aard van het werk van de diensten kunnen evenwel niet
alle onderzoeksbevindingen openbaar gemaakt worden. Het gaat dan met name
om gegevens die zicht geven op door de diensten aangewende middelen in concrete
aangelegenheden, door de diensten aangewende geheime bronnen en het actueel
kennisniveau van de diensten. Deze gegevens kunnen echter wel ter vertrouwelijke
kennisname aan de commissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten van
de Tweede Kamer worden meegedeeld. Daardoor kunnen de betrokken ministers
ook over de onderzoeksbevindingen waarin deze gegevens voorkomen politieke
verantwoording afleggen.Waarborgen voor de burgerHet CBP geeft aan dat onvoldoende inzichtelijk is met welke waarborgen
de gegevensverstrekking ten behoeve van de diensten is omgeven, maar dat in
ieder geval het wettelijk verankerd toetsingskader van artikel 31 WIV 2002
en de verplichting een verslag te maken van de uitoefening van een bijzondere
bevoegdheid (artikel 33 WIV 2002) niet van toepassing zijn op de verruiming
van de verstrekking door bestuursorganen.Nadat ik in het voorafgaande de wettelijke waarborgen waarmee de gegevensverstrekking
ten behoeve van de diensten is omgeven al uitvoerig heb toegelicht, volsta
ik op dit punt met een bespreking van de door het CBP gesignaleerde manco’s.De artikelen 31 en 33 van de WIV 2002 gelden voor de inzet van bijzondere
bevoegdheden door de diensten. De bevoegdheid van het voorgestelde artikel
17a wordt niet aangemerkt als bijzondere bevoegdheid en is derhalve niet in
paragraaf 3.2.2. van de WIV 2002 geplaatst. De reden hiervoor is dat
artikel 17a gericht is op informatieverstrekking binnen de overheid. Gezien
de verhoudingen binnen de overheid ligt het niet voor de hand te regelen dat
de verstrekking van gegevens die bij het ene orgaan aanwezig zijn en die noodzakelijk
zijn voor de taakuitvoering van een ander overheidsorgaan plaats vindt door
de inzet van een bijzondere bevoegdheid. Ook in de huidige wet zijn de bestaande
verplichtingen voor overheidsorganen (leden van het openbaar ministerie in
artikel 61 WIV 2002 en ambtenaren van politie, douane en Koninklijke marechaussee
in artikel 62 WIV 2002) om gegevens die voor een dienst van belang zijn aan
de betreffende dienst te verstrekken niet in de vorm van een bijzondere bevoegdheid
van de diensten geregeld. Daarnaast dient opgemerkt te worden dat momenteel
artikel 17 reeds de bevoegdheid schept voor de diensten om bij de uitvoering
van hun taak of ter ondersteuning van een goede taakuitvoering aan bestuursorganen
te verzoeken gegevens te verstrekken. De artikelen 31 en 33 zijn ook nu niet
van toepassing indien van deze bevoegdheid gebruik wordt gemaakt. Artikel
17a voegt hier slechts aan toe dat bestuursorganen kunnen worden aangewezen
welke verplicht worden gesteld aan een dergelijk verzoek te voldoen. De enkele
reden dat artikel 17a een verplichting creëert, noopt niet tot het van
toepassing verklaren van het toetsingskader van artikel 31 en de verslagverplichting
van artikel 33 op deze bevoegdheid. De eerder vermelde eisen aan de gegevensverwerking
van artikel 12 en 13 WIV 2002 zijn uiteraard ook bij toepassing van artikel
17a onverkort van toepassing.Het CBP wijst ten aanzien van de gegevensverstrekking en de data-analyse
op het feit dat het wetsvoorstel niet is voorzien van een evaluatie- en/of
een horizonbepaling. Het CBP geeft voorts aan dat een evaluatiebepaling meer
evenwicht zou scheppen tussen de eventuele risico’s of nadelen van data-analyse
en bepaalde waarborgen, zoals beveiliging van de gegevens. Ik ben het met
het CBP eens dat een evaluatiebepaling in beginsel een geschikt middel is
om na enkele jaren de balans op te maken van nut en noodzaak voorzover nieuwe
bevoegdheden worden gecreëerd in relatie tot de daarbij voorziene waarborgen.
Wat betreft het opnemen van een evaluatiebepaling in onderhavig wetsvoorstel
heb ik echter mijn twijfels en wel om de volgende redenen. Hierboven is reeds
aangegeven dat data-analyse een bestaande bevoegdheid betreft die in onderhavig
voorstel wordt geëxpliciteerd. Daarnaast is reeds aan de orde geweest
dat ik me bewust ben van de risico’s en nadelen die aan data-analyse
kunnen kleven, maar dat deze door de wijze van analyse die de diensten hanteren
geenszins aan de orde zijn. Tot slot is al ingegaan op de hoge mate van beveiliging
die door de diensten gehanteerd wordt. Ik kan derhalve niet direct meegaan
in de suggestie van het CBP dat een evaluatiebepaling nodig zou zijn om een
vermoed gebrek aan evenwicht in onderhavige voorstellen te herstellen.Wat betreft het opnemen van een horizonbepaling wil ik graag het volgende
opmerken. Een dergelijke bepaling zou leiden tot tijdelijke werking van de
wijzigingsvoorstellen. Hiervoor is slechts aanleiding als de achterliggende
verschijnselen, die nopen tot de wijzigingen, van voorbijgaande aard zijn.
Op dit moment is niet te voorzien of de huidige dreiging ten aanzien van de
nationale veiligheid, en daarmee de noodzaak tot de nu voorgestelde wijzigingen,
zal afnemen. Daarbij komt dat het opnemen van een horizonbepaling niet voor
de hand ligt gezien het systeem van de WIV 2002; ook in de huidige wet is
immers geen horizonbepaling opgenomen. Een opname van een horizonbepaling
wat betreft de huidige uitbreiding van enkele bevoegdheden en
voornamelijk de explicitering van bestaande bevoegdheden ligt mijns inziens
derhalve niet in de rede.Dit betekent echter geenszins dat de toepassing in de praktijk van onderhavige
wijzigingsvoorstellen niet kritisch zullen worden bezien. Ook in dit verband
wil ik graag wijzen op het feit dat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
onder controle staan van de CTIVD. Dit college is onder meer belast met het
toezicht op de rechtmatigheid van de taakuitvoering van de diensten. Op basis
van artikel 80 WIV 2002 brengt het college hierover jaarlijks verslag uit
aan beide kamers der Staten-Generaal en aan de betrokken ministers. Dit brengt
derhalve met zich mee dat zonodig ook met betrekking tot het uitvoeren van
data-analyse, dan wel de gegevensverwerking door of ten behoeve van de diensten,
aan Uw Kamer en de Tweede Kamer der Staten-Generaal gerapporteerd wordt.Tot slotWe bevinden ons in een wereld die snelle ontwikkelingen kent op het gebied
van mobiliteit, informatisering, communicatie, terwijl voorheen vaststaande
grenzen vervagen of verdwijnen (Schengen, globalisering). Deze ontwikkelingen
zijn een teken van vooruitgang en modernisering en bieden volop kansen. Deze
mogelijkheden en kansen hebben ook een schaduwzijde. Zij bieden ook ruimte
voor activiteiten die een bedreiging vormen voor de nationale veiligheid,
zoals terrorisme en spionage. Wij willen geen risico’s nemen met de
nationale veiligheid. Daartoe is het noodzakelijk dat de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten, die tot taak hebben de nationale veiligheid te beschermen,
ook in staat gesteld worden op deze snelle ontwikkelingen in te spelen. Het
onderhavige wetsvoorstel beoogt daartoe een bijdrage te leveren. Bij alle
overwegingen die er verder te maken zijn mogen we die doelstelling niet uit
het oog verliezen.De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,G. ter Horst 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20072008-30553-C.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl