Wijziging van o.a. Successiewet 1956 i.v.m. o.a. vereenvoudiging bedrijfsopvolgingsregeling; Memorie van Antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Eerste Kamer der Staten-Generaal
 1
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST138383
 2009-2010
 
 31 930
 Wijziging van de Successiewet 1956 en enige andere belastingwetten (vereenvoudiging
bedrijfsopvolgingsregeling en herziening tariefstructuur in de Successiewet
1956, alsmede introductie van een regeling voor afgezonderd particulier vermogen
in de Wet inkomstenbelasting 2001 en de Successiewet 1956)
 
 
 
 
 D
 MEMORIE VAN ANTWOORD
 Ontvangen 7 december 2009
 Algemeen
 Bij de beantwoording van de vragen die in het verslag door de verschillende
fracties zijn gesteld zal de volgorde van het verslag in beginsel worden gevolgd,
met dien verstande dat in voorkomende gevallen vergelijkbare vragen door verschillende
fracties tegelijk worden beantwoord.
 CDA
 Het doet mij goed dat de leden van de fractie van het CDA met waardering
kennis hebben genomen van het onderhavige wetsvoorstel en verheugd zijn met
deze grote stap in de goede richting. De Successiewet 1956 wordt overigens
expliciet meegenomen bij de voorstudie naar eventuele belastingherziening,
waarmee de wens van de leden van de CDA-fractie om dit wetsvoorstel niet als
eindstation te zien, wordt vervuld.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen naar de gevolgen voor de schenkbelasting
indien staande huwelijk een beperkte huwelijksgoederengemeenschap van bijvoorbeeld
alleen een pand wordt aangegaan.
 Het opheffen van huwelijkse voorwaarden zodat de wettelijke gemeenschap
van goederen ontstaat, vormt geen schenking. De Hoge Raad overweegt in zijn
arrest van 28 januari 1959 (BNB 1959/122) dat voor een schenking beslissend
is wie er uiteindelijk verrijkt. Dat is bij het aangaan van een wettelijke
gemeenschap van goederen (boedelmenging) niet vast te stellen, omdat lopende
die gemeenschap er geen definitieve vermogensverschuiving plaatsvindt. Die
vermogensverschuiving is pas vast te stellen bij het einde van de huwelijksgoederengemeenschap.
De Successiewet 1956 kent evenwel geen aanknopingspunt voor de heffing van
schenkbelasting op laatstgenoemd moment. Kort gezegd: de meest vermogende
partij ten tijde van de boedelmenging behoeft niet dezelfde te zijn bij het
einde van de wettelijke huwelijksgoederengemeenschap, en de wet voorziet niet
in heffing van schenkbelasting bij het einde van die gemeenschap. Dat is in
het geval van een beperkte goederengemeenschap van een pand echter anders.
Als van een echtpaar één partner volledig gerechtigd
is tot een pand, en dat vanwege de wijziging van de huwelijkse voorwaarden
voortaan een pand is waar beiden (ieder voor de helft) toe gerechtigd zijn,
is er wel sprake van een aanwijsbare en voltooide vermogensverschuiving.
 
 In geval van een ruzieboedel lijkt, zo menen deze leden, de termijn van
artikel 1, derde lid, Successiewet 1956 nogal kort en zij vragen naar de mogelijkheid
voor het verlengen van die termijn. Artikel 1, derde lid, sluit voor het afspreken
door de erfgenamen van rente die tussen hen zal gaan gelden aan bij de aangiftetermijn
voor de erfbelasting. Die termijn beloopt op grond van artikel 45 van de wet
tenminste acht maanden. Indien er evenwel uitstel voor het doen van aangifte
wordt gevraagd en verkregen, verlengt dit uitstel tevens de termijn van artikel
1, derde lid.
 
 De leden van de CDA-fractie spreken hun zorg uit over de uitvoeringsproblemen
die het amendement nr. 79 over de bedrijfsopvolgingsregeling in de praktijk
naar verwachting zal veroorzaken, omdat de hoogte van de vrijstelling afhankelijk
is van de waarde van de objectieve onderneming die door de schenker of erflater
(via een BV) wordt gedreven. Zij vragen zich af in hoeverre aan deze praktische
problemen in een uitvoeringsregeling kan worden tegemoet gekomen en wanneer
deze uitvoeringsregeling te verwachten is.
 Of en in welke mate de regeling tot problemen in de uitvoering leidt,
kan niet op voorhand worden vastgesteld. Door in de Uitvoeringsregeling Successiewet
1956 de nodige bepalingen op te nemen, verwacht ik overigens de mogelijke
uitvoeringsproblemen tot een minimum te beperken. Overigens streef ik er naar
de nieuwe of herziene uitvoeringsregelingen voor 1 januari 2010 te publiceren.
De bedrijfsopvolgingsregeling (na amendement nr. 79) zal naar verwachting
in beperkte mate leiden tot een extra uitvoeringslast voor de praktijk. Deze
te voorziene extra uitvoeringslast wordt – zoals deze leden terecht
veronderstellen – veroorzaakt doordat voor het bepalen van de omvang
van de vrijstelling mede wordt aangesloten bij de waarde van de achterliggende
objectieve onderneming en niet alleen bij de waarde van het ondernemingsvermogen
dat de verkrijger verkrijgt. Steeds zal moeten worden bepaald welk deel van
de objectieve onderneming in de verkrijging van de verkrijger tot uitdrukking
komt. Vervolgens wordt aan de verkrijger een evenredig deel van de (100%)
vrijstelling van € 1 000 000 toegekend. De vrijstelling
wordt bepaald door de breuk die wordt gevormd door de waarde van de verkrijging
gedeeld door de waarde van de objectieve onderneming te vermenigvuldigen met € 1 000 000.
Indien de verkrijging 1/10 deel van de totale objectieve onderneming vertegenwoordigt,
heeft de verkrijger dus recht op € 100 000 100%-vrijstelling;
krijgt hij 27% van de waarde van de objectieve onderneming, dan is
het 100% vrijgestelde deel € 270 000, enzovoort. Dat
de vrijstelling deels afhankelijk is van de omvang van de objectieve onderneming,
betekent dat moet worden vastgesteld wat voor de bepaling van de omvang van
de vrijstelling tot de objectieve onderneming wordt gerekend. In geval van
een eenmanszaak behoort al het tot het ondernemingsvermogen gerekende ondernemingsvermogen
tot de objectieve onderneming. Bij een personenvennootschap zoals een VOF,
zal het ondernemingsvermogen van de firma in ieder geval deel uitmaken van
de objectieve onderneming. In geval van een BV, behoort het ondernemingsvermogen
van de BV tot de objectieve onderneming. Verder maken zowel buitenvennootschappelijk
gehouden vermogen als ter beschikking gestelde onroerende zaken in de zin
van artikel 35c, eerste lid, onderdeel d van de Successiewet 1956 voor de
toepassing van de 100% vrijstelling deel uit van de objectieve onderneming,
zodat dit vermogen ook kwalificeert voor de 100% vrijstelling.
 Ik geef hierna in een aantal voorbeelden een nadere toelichting op de
werking van de vrijstelling zoals deze thans is vormgegeven. Ik ben voornemens langs deze lijnen de Uitvoeringsregeling Successiewet 1956 op
dit punt vorm te geven. Overigens wil ik, om eventueel ontstane onduidelijkheden
weg te nemen, opmerken dat in de toelichting op amendement nr. 79 (Kamerstukken
II 2009/10, 31 930, nr. 79) ten onrechte wordt gesteld: zij verkrijgen ieder de 100 percent vrijstelling voor een bedrag van € 750 000
en de 83 percent voor hun resterende verkrijging. Het hier genoemde
bedrag had uiteraard moeten € 500 000 zijn (immers: € 1
mln / € 2 mln * € 1 mln = € 500 000).
 Bij de nu volgende voorbeelden is geen rekening gehouden met de mogelijke
toepassing van een doorschuifregeling in de inkomstenbelasting. Voor alle
duidelijkheid merk ik op dat wanneer een doorschuifregeling wordt toegepast
alleen aftrek van latente inkomstenbelasting in aanmerking komt op het ondernemingsvermogen
dat belast is na toepassing van de voorwaardelijke vrijstelling. Indien bijvoorbeeld
na toepassing van de vrijstellingen 12% van het verkregen ondernemingsvermogen
belast is, dan mag 12% van de latentie in aanmerking worden genomen.
 Voorbeeld 1 (waarde going concern hoger dan liquidatiewaarde
en minder dan € 1 mln)
 X drijft een onderneming in de vorm van een eenmanszaak. De waarde going
concern van de onderneming bedraagt € 800 000, en de liquidatiewaarde € 500 000.
De onderneming vormt het enige vermogen van X. X overlijdt en zijn erfgenamen
Y en Z erven de onderneming en zetten de onderneming gezamenlijk voort. De
verkrijging van Y en Z is geheel voorwaardelijk vrijgesteld, omdat de objectieve
onderneming, waarvan zij ieder 50% verkrijgen, niet meer waard is dan € 1 000 000.
De verkrijging van Y en Z is dus 100% vrijgesteld.
 Voorbeeld 2 (waarde going concern hoger dan liquidatiewaarde
en meer dan € 1 mln)
 Z drijft een onderneming in de vorm van een eenmanszaak. De waarde going
concern van de onderneming bedraagt € 2 800 000, en de
liquidatiewaarde € 1 200 000. De onderneming vormt het
enige vermogen van Z. Z overlijdt en zijn erfgenamen V en W erven de onderneming
en zetten de onderneming gezamenlijk voort. De verkrijging van V en W (beiden
verkrijgen € 1 400 000) is voor € 500 000
geheel vrijgesteld en voor de resterende € 900 000 voor 83%,
dus € 747 000, vrijgesteld. Beiden moeten derhalve over € 153 000
erfbelasting betalen. Dit betekent dat 10,9% van hun verkrijging uiteindelijk
een belaste verkrijging vormt en zij dus beiden een vrijstelling hebben van
hun verkrijging van 89,1%. Voor de verschuldigde erfbelasting bestaat
de mogelijkheid van een tienjarig rentedragend uitstel van betaling.
 Voorbeeld 3 (liquidatiewaarde hoger dan waarde going concern
en minder dan € 1 mln)
 A drijft een onderneming in de vorm van een eenmanszaak. De liquidatiewaarde
van de onderneming bedraagt € 800 000, en de waarde going concern € 500 000.
De onderneming vormt A’s enige vermogen. A overlijdt en zijn erfgenaam
B erft de onderneming en zet deze voort. B’s gehele verkrijging is voorwaardelijk
vrijgesteld, nu de verkregen objectieve onderneming minder waard is dan € 1 000 000.
 Voorbeeld 4 (liquidatiewaarde hoger dan waarde going concern
en meer dan € 1 mln)
 C drijft een onderneming met een liquidatiewaarde van € 5 000 000
en een waarde going concern van € 3 000 000. Indien deze
onderneming vererft naar zijn enig kind D, en deze de onderneming voortzet,
bedraagt de belaste verkrijging van D € 340 000. De berekening
is als volgt: 
 
 
 
 
 
 
 
 Verkrijging
 
 5 000 000 
 
 
 Af: 
 
 
 
 
 Verschil liquidatie waarde -/- lagere waarde going concern
 2 000 000
 
 
 
 1/1 in de 100% vrijstelling van 1 000 000
 1 000 000
 
 
 
 83% van de resterende verkrijging van 2 000 000
 
 1 660 000
 
 
 
 
 Totale voorwaardelijke vrijstelling:
 
 
 4 660 000
 
 
 
 Belaste verkrijging:
 
 340 000
 
 
 
 
 
 Dit betekent dat van de lagere waarde going concern 11,3% (340 000
/ 3 000 000 * 100%) belast is en de vrijstelling bij D 88,7%
van die waarde bedraagt.
 
 Omdat de 100% vrijstelling wordt bepaald naar het evenredige deel
dat de verkrijger verkrijgt in de totale objectieve achterliggende onderneming,
is het voor de berekening van de 100% vrijstelling irrelevant hoeveel
ondernemers tot het ondernemingsvermogen gerechtigd zijn. Evenmin is van belang
of een schenking ineens of in delen plaatsvindt. Om dit te verduidelijken
volgt een tweetal voorbeelden.
 Voorbeeld 5 (meerdere «ondernemers»)
 X bezit 50% van de aandelen in BV X. Y bezit de andere 50%.
De BV drijft een objectieve onderneming met een waarde going concern van € 100 000 000.
De liquidatiewaarde is lager. X overlijdt. Zijn enig erfgenaam Z komt in aanmerking
voor een 100% vrijstelling van € 50 000 000 / € 100 000 000
* € 1 000 000 = € 500 000, vermeerderd
met 83% van € 49 500 000, of € 41 085 000.
Zijn totale voorwaardelijke vrijstelling bedraagt dus € 41 585 000
(83,17% van de totale verkrijging). Z is erfbelasting verschuldigd
over € 8 415 000. Hiervoor kan hij om rentedragend uitstel
van betaling verzoeken.
 Voorbeeld 6 (meerdere schenkingen)
 Het gehele vermogen van BV D bestaat uit ondernemingsvermogen. De liquidatiewaarde
van de objectieve onderneming in de BV bedraagt € 1 000 000
en de waarde going concern bedraagt € 5 000 000. R en
T zijn beiden voor 50% aandeelhouder van BV D. In jaar 1 schenkt R
een kwart van zijn aandelen BV D aan S en in jaar 2 schenkt R de resterende
driekwart van zijn aandelen aan S.
 De schenking aan S in jaar 1 bedraagt € 625 000. S verkrijgt één
achtste (een kwart in de helft) van de waarde van de objectieve onderneming
van BV D (€ 625 000 / € 5 000 000). Dit
betekent dat S recht heeft op een 100% vrijstelling van 1/8 van € 1 000 000
of € 125 000. Het resterende deel van de verkrijging (hier € 500 000)
is voor 83%, of € 415 000, vrijgesteld. Van de verkrijging
van € 625 000 is derhalve € 540 000 voorwaardelijk
vrijgesteld en voor de schenkbelasting over de resterende € 85 000
wordt op verzoek een conserverende aanslag opgelegd waarvoor een tienjarig
rentedragend uitstel geldt.
 De schenking aan S in jaar 2 bedraagt € 1 875 000.
Hiervan valt 3/8 (driekwart in de helft) van € 1 000 000
in de 100% vrijstelling (€ 1 875 000 / € 5 000 000
* € 1 000 000 = € 375 000) en het resterende
gedeelte is voor 83% vrijgesteld (83% * 1 500 000
= € 1 245 000). In totaal bedraagt de voorwaardelijke
vrijstelling in jaar 2 dus € 375 000 + € 1 245 000
= € 1 620 000. Voor de schenkbelasting over het belaste
deel van de verkrijging (€ 255 000), kan om rentedragend uitstel
worden verzocht. In totaal bedraagt de vrijstelling over twee jaar in procenten
86,4% {(€ 540 000 + € 1 620 000)
/ € 2 500 000}. 
 
 Zowel buitenvennootschappelijk gehouden vermogen als ter beschikking gestelde
onroerende zaken in de zin van artikel 35c, eerste lid, onderdeel d, van de
Successiewet 1956 maken voor de toepassing van de 100% vrijstelling
deel uit van de objectieve onderneming, zodat dit vermogen wordt meegenomen
bij de waardebepaling van de achterliggende objectieve onderneming en dus
ook kwalificeert voor de 100% vrijstelling. Door rekening te houden
met het ter beschikking gestelde vermogen maakt het niet uit of het pand eigendom
is van de BV of van de erflater. Voor buitenvennootschappelijk gehouden ondernemingsvermogen
geldt hetzelfde principe. Dit betekent dat indien een vennoot voor de helft
gerechtigd is tot een vennootschap onder firma welke haar onderneming drijft
in het door die vennoot als buitenvennootschappelijk bedrijfsvermogen aan
de firma ter beschikking gesteld pakhuis, tot de objectieve onderneming niet
alleen het totale firmavermogen wordt gerekend, maar ook het door de schenker
of erflater als buitenvennootschappelijk ondernemingsvermogen gehouden pakhuis.
Indien het pakhuis een waarde heeft van € 500 000 en het vermogen
van de vennootschap onder firma bedraagt € 700 000, dan is
de waarde van de objectieve onderneming dus € 700 000 + € 500 000
of € 1 200 000. Wederom enkele voorbeelden.
 Voorbeeld 7 (ter beschikking gesteld vermogen)
 X bezit alle aandelen in BV X. BV X drijft een onderneming met een waarde
going concern van € 200 000 en een liquidatiewaarde van € 150 000.
X stelt een pand ter beschikking aan de BV met een waarde van € 600 000.
Het pand wordt volledig door de BV gebruikt in het kader van haar onderneming.
X overlijdt en zijn kind Y, die tevens enig erfgenaam is, erft alle aandelen
en het pand en zet de onderneming (in de BV) voort. De gevolgen voor de erfbelasting
zijn dan als volgt. De verkrijging van Y bedraagt € 800 000
en is volledig vrijgesteld, omdat de verkrijging volledig in het 100%
vrijgestelde deel van maximaal € 1 000 000 valt. Het ter
beschikking gestelde pand wordt geacht deel uit te maken van de objectieve
onderneming.
 Voorbeeld 8 (VOF met buitenvennootschappelijk ondernemingsvermogen)
 E drijft samen met H een objectieve onderneming in de vorm van een personenvennootschap
(VOF). Ieder van de vennoten is voor de helft gerechtigd tot de VOF. E stelt
aan de VOF een pand ter beschikking dat hij buitenvennootschappelijk houdt.
Dit pand heeft een waarde van € 500 000 en maakt deel uit van
de subjectieve onderneming van E in de zin van artikel 3.2 van de Wet inkomstenbelasting
2001. De waarde going concern van de onderneming in de VOF is hoger dan de
liquidatiewaarde en bedraagt € 2 500 000. In totaal wordt
de objectieve onderneming echter gedreven met een vermogen met een waarde
van € 3 000 000, vanwege het buitenvennootschappelijk
gehouden bedrijfspand. E overlijdt en zijn nalatenschap bestaat uitsluitend
uit het aandeel in de VOF en het buitenvennootschappelijk gehouden pand. Er
is geen verblijvingsbeding. F is enig erfgenaam en zet samen met H de onderneming
voort. F doet een beroep op de bedrijfsopvolgingsregeling. De totale objectieve
onderneming heeft een waarde van € 3 000 000. Erflaters
aandeel in de waarde van die objectieve onderneming, bedraagt de helft van € 2 500 000
(vennootschapsaandeel) plus € 500 000 (buitenvennootschappelijk
pand) is € 1 750 000. De verkrijging van F bedraagt derhalve € 1 750 000.
Dit betekent dat € 1 750 000 gedeeld door € 3 000 000
maal € 1 000 000 = € 583 334 volledig voorwaardelijk
wordt vrijgesteld. De rest van de verkrijging ad € 1 166 666
(€ 1 750 000 – € 583 334) is voor
83% vrijgesteld, zijnde € 968 333. De totale vrijstelling
beloopt dan € 583 334 + € 968 333 of € 1 551 667,
zodat € 198 333 belast is. Per saldo is 88,7% van de
verkrijging voorwaardelijk vrijgesteld en is de belaste verkrijging 11,3%
van de verkrijging. Voor de erfbelasting over dat bedrag kan om een rentedragend
tienjarig uitstel worden verzocht. 
 Het buitenvennootschappelijk gehouden ondernemingsvermogen is ook van
belang voor de waardebepaling van de achterliggende onderneming als een andere
vennoot dan degene die het buitenvennootschappelijke ondernemingsvermogen
houdt, overlijdt of een schenking verricht. Indien H zou overlijden, dan wordt
de verkrijging van zijn verkrijger, stel G, ad € 1 250 000
als volgt belast. De 100% vrijstelling bedraagt € 1 250 000
/ € 3 000 000 * € 1 000 000 = € 416 667.
De resterende € 833 333 wordt voor 83% voorwaardelijk
vrijgesteld (€ 691 667). In totaal bedraagt de vrijstelling € 1 108 328
en is er € 141 672 belast met erfbelasting. Voor de verschuldigde
erfbelasting bestaat de mogelijkheid van tienjarig rentedragend uitstel van
betaling. Indien E en H op hetzelfde moment overlijden, vindt de 100%
vrijstelling dus plaats over € 583 334 + € 416 667
of € 1 000 000, zijnde het grensbedrag per objectieve
onderneming. Met deze opzet wordt bereikt dat het niet uitmaakt of de firmanten
het ondernemingsvermogen in de VOF hebben ingebracht, of dat zij het buitenvennootschappelijk
hebben gehouden.
 Voor de bepaling van de omvang van de waarde van het totale ondernemingsvermogen
moet ook rekening worden gehouden met de waarde van het buitenvennootschappelijk
gehouden ondernemingsvermogen indien door F in jaar 1 krachtens schenking
90% van E’s aandeel in de VOF wordt verkregen, zijnde € 1 125 000,
en in jaar 2 de resterende 10% samen met het buitenvennootschappelijk
gehouden bedrijfspand. In jaar 1 bedraagt de 100% vrijstelling dan € 1 125 000
/ € 3 000 000 * € 1 000 000 = € 375 000
en in jaar 2 € 625 000 / € 3 000 000 = € 208 334.
In totaal bedraagt het 100% vrijgestelde deel € 375 000
+ € 208 333, of € 583 334. Deze uitkomst is
daarmee precies gelijk aan de uitkomst bij een verkrijging van het firma-aandeel
en het pand in één keer: ook daar bedroeg het voor E 100%
vrijgestelde deel € 583 334.
 Voorbeeld 9 (ter beschikking gesteld pand en meerdere
verkrijgers)
 Y bezit alle aandelen in BV Y. BV Y drijft een onderneming met een waarde
going concern van € 1 000 000 en een liquidatiewaarde
van € 750 000. Y stelt een pand ter beschikking aan de BV met
een waarde van € 600 000. Het pand wordt volledig door de BV
gebruikt in het kader van haar onderneming. Y overlijdt en zijn erfgenamen
A en B verkrijgen beiden 50% van de aandelen. Het pand is aan A gelegateerd.
De verkrijging van A bevat dus € 1 100 000 aan ondernemingsvermogen
en de verkrijging van B € 500 000 aan ondernemingsvermogen.
De 100%-vrijstelling over € 1 000 000 wordt over
A en B verdeeld naar evenredigheid van hun deel in de verkrijging van de totale
waarde van de onderneming van de erflater. De vrijstelling van A bedraagt
dan € 1 100 000 / € 1 600 000 * € 1 000 000,
of € 687 500, plus 83% van € 412 500,
of € 342 375. Totaal bedraagt de voorwaardelijke vrijstelling € 1 029 875
(93,6% van de verkrijging van A) en de belaste verkrijging € 70 125.
De vrijstelling van B bedraagt € 500 000 / € 1 600 000
* € 1 000 000, of € 312 500, vermeerderd
met 83% van € 187 500, of € 155 625,
samen € 468 125 (93,6% van de verkrijging van B). Ondanks
het feit dat B geen aandeel in het pand verkrijgt, moet bij de bepaling van
de omvang van de verkrijging waarvoor de 100 percent vrijstelling geldt, wel
rekening worden gehouden met het ter beschikking gestelde pand. Hiermee wordt
in totaal over de verkrijgingen van A en B tezamen bezien € 1 000 000
voor 100% vrijgesteld (€ 687 500 + € 312 500).
Voor de erfbelasting over de belaste bedragen kunnen A en B om tienjarig rentedragend
uitstel van betaling verzoeken. Zou geen rekening worden gehouden met de waarde
van het pand, dan zou meer dan het grensbedrag van € 1 000 000
voor 100% worden vrijgesteld. Bij A zou dan nog steeds € 687 500
volledig zijn vrijgesteld, maar bij B € 500 000 in plaats van € 312 500.
In totaal zou de 100% vrijstelling dan worden verleend over een bedrag
van € 1 187 500 in plaats van over het maximale bedrag
van € 1 000 000. 
 
 De uitvoeringsregeling zal hieromtrent, net als voor ter beschikking gestelde
onroerende zaken waarvoor mutatis mutandis hetzelfde geldt, nadere regels
geven.
 
 Vervolgens stellen de leden van de CDA-fractie de vraag of het niet gunstiger
wordt om een concern zonder tussenkomst van een holding te leiden, nu in de
toelichting van het amendement wordt gesteld dat een aanmerkelijk belang een
objectieve onderneming vormt. In de toelichting bij het amendement is aangegeven
dat de waarde van de objectieve onderneming die door de vennootschap wordt
gedreven het uitgangspunt is bij de bepaling van de grootte van de vrijstelling.
Het is niet zo dat ieder aanmerkelijk belang een afzonderlijke onderneming
vormt. Het amendement voorziet in de mogelijkheid dat bij ministeriële
regeling regels zullen worden gesteld om te bepalen wat in situaties van een
aanmerkelijk belang een «objectieve onderneming» is. In de regeling
zal worden opgenomen dat de onderneming bij een aanmerkelijk belang moet worden
bepaald vanuit het totale concern waartoe de vennootschap behoort waarin de
aandelen of winstbewijzen worden verkregen. Door aan te sluiten bij een concerngedachte
wordt bereikt dat in de situatie waarin een aandeelhouder 100% van
de aandelen in een holding bezit met daaronder 20 werkmaatschappijen, waarin
per werkmaatschappij een onderneming wordt gedreven met een waarde van € 1 000 000,
bij overlijden of bij schenking van het gehele pakket niet € 20
mln volledig is vrijgesteld, maar € 16 770 000 (€ 1 000 000
+ 83% van € 19 000 000). Hiermee wordt uitvoering
gegeven aan de bedoeling van de indieners van het amendement om een extra
vrijstelling van 10% te verlenen (ten opzichte van de voorgestelde
90% vrijstelling) aan MKB-ondernemingen tegenover een verlaging van
de 7% van de voorgestelde 90% vrijstelling voor de grotere ondernemingen.
De leden van deze fractie vragen of het niet gunstiger wordt om het concern
zonder tussenkomst van een holding te leiden, ten einde veelvoudig in aanmerking
te komen voor de 100% vrijstelling over € 1 000 000.
Enerzijds heeft het leiden van het concern zonder tussenkomst van een holding
allerlei nadelige nevengevolgen, zoals de onderlinge verliesverrekening omdat
bijvoorbeeld geen fiscale eenheid kan worden gevormd. Deze nevengevolgen relativeren
het voordeel voor de bedrijfsopvolgingsregeling. Anderzijds kan een gedifferentieerde
vrijstelling inderdaad fiscaal geïnitieerd gedrag oproepen. Een te ontwerpen
uitvoeringsregeling zal de geest van het amendement, hetwelk immers is bedoeld
ten gunste van het midden- en kleinbedrijf, inbedden in de bredere structuur
van uitgangspunten bij de herziening van de bedrijfsopvolgingsregeling.
 Verder zullen regels gesteld moeten worden voor een zogenoemde bedrijfsopvolging
onderlangs. Indien 5% van de aandelen in een holding worden geschonken,
wordt voor de waardebepaling van de verkrijging rekening gehouden met de waarde
van de onderliggende vennootschappen. Indien echter een werkmaatschappij door
de holding om niet wordt overgedragen aan bijvoorbeeld de zoon van de overdrager,
hoeft voor de waardebepaling van de verkrijging van de zoon alleen die werkmaatschappij
te worden gewaardeerd. Voor de omvang van de 100% vrijstelling zal
echter weer wel rekening moeten worden gehouden met de waarde van het totale
concern waarin de schenker aandeelhouder is. Anders ontstaat er een onderscheid
tussen een verkrijging ineens (bijvoorbeeld als gevolg van een overlijden)
en bij een verkrijging in delen, waarbij gebruik wordt gemaakt van een «schenking»
onderlangs. Dit betekent evenwel dat er een waardering van vermogen moet plaatsvinden
dat niet wordt geschonken, hetgeen als gemeld tot een kleine extra last in
de uitvoering leidt.
 
 Resumerend merk ik ten aanzien van de vragen van de CDA-fractie naar aanleiding
van het amendement nr. 79 het volgende op. Aangezien voor de omvang
van de vrijstelling wordt aangesloten bij de omvang van de achterliggende
objectieve onderneming, kan worden gesproken van een zekere extra last in
de uitvoering in vergelijking tot de situatie waarin er een vrijstelling zou
zijn die alleen wordt gerelateerd aan de omvang van de verkrijging. Voor buitenvennootschappelijk
gehouden ondernemingsvermogen en ter beschikking gestelde onroerende zaken
zal in de uitvoeringsregeling worden bepaald dat daarmee voor de bepaling
van de waarde van de objectieve onderneming rekening moet worden gehouden.
Dit geldt ook als dit vermogen niet door de verkrijger wordt verkregen teneinde
te bereiken dat een gefaseerde bedrijfsopvolging en een bedrijfsopvolging
ineens, gelijk worden behandeld. Op de vraag van de genoemde leden naar de
bepaling van de objectieve onderneming in het geval van een aanmerkelijk belang
antwoord ik dat de 100% vrijstelling moet worden bepaald aan de hand
van 1) de waarde van de objectieve onderneming in de BV en dat dit 2) vanuit
een concernbenadering moet gebeuren. In de uitvoeringsregeling zullen daartoe
mogelijk nadere regels worden gesteld in de situatie waarin sprake is van
een (indirect) aanmerkelijk belang. De concernbenadering kan ertoe leiden
dat vermogen dat niet tot de verkrijging behoort toch moet worden gewaardeerd.
Dit is echter noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de schenking van aandelen
in de holding op dezelfde wijze wordt behandeld als de schenking van een werkmaatschappij
onderlangs. Het beleidsbesluit inzake de bedrijfsopvolgingsregeling waarin
is goedgekeurd dat verhangingen «onderlangs» en bovenlangs ook
kwalificeren voor de bedrijfsopvolgingsregeling zal in overeenkomstige zin
worden aangepast. Op de vraag van de CDA-fractieleden of de uitvoeringsregeling
kan bijdragen aan een verlichting van de uitvoeringslast, kan ik de leden
van de CDA-fractie antwoorden dat de regeling duidelijkheid geeft over de
vraag wat tot het objectieve ondernemingsvermogen moet worden gerekend en
duidelijkheid geeft over wat tot de objectieve onderneming behoort in het
geval van een aanmerkelijk belang.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen waarom in de situatie waarin een houdstermaatschappij
van vader een werkmaatschappij overdraagt aan de zoon tegen een vordering
geen overgangsregeling in het leven is geroepen die bepaalt dat deze vordering
als een materiële onderneming wordt gezien, terwijl die overgangsregeling
in het kader van doorschuiving in de inkomstenbelasting in geval van overlijden
wel is gecreëerd (zie wetsvoorstel 32 129, Overige fiscale maatregelen).
 
 Deze leden leggen de volgende casus met uitwerking voor:
 Vader is 100% aandeelhouder in Holding 1. Holding 1 is 100%
aandeelhouder in Werk BV. Holding 1 verkoopt op 30 december 2009 alle
aandelen in Werk BV voor de waarde in het economische verkeer aan Holding
2 (waarvan de zoon 100% aandeelhouder is). De koopsom wordt schuldig
erkend en omgezet in een zakelijke geldlening. In Holding 1 zitten verder
geen activa/passiva. De zoon is al meer dan 3 jaar in dienstbetrekking bij
Werk BV. Op 2 januari 2010 schenkt vader de aandelen in Holding 1 aan
zijn zoon.
 Fiscale gevolgen:
 1. Aanmerkelijkbelangheffing: de (koop)vordering kwalificeert als ondernemingsvermogen
op basis van artikel 4.17a, achtste lid, (nieuw), van de Wet inkomstenbelasting
2001, maar bij schenking geldt de geruisloze doorschuiving ex artikel 4.17c
(nieuw) van de Wet inkomstenbelasting 2001 niet, omdat in dit artikel expliciet
artikel 4.17a, achtste lid (nieuw), van de Wet inkomstenbelasting 2001 niet
van overeenkomstige toepassing is verklaard. Conclusie: 25% heffing.
 2. Schenkbelasting: de vordering kwalificeert niet als ondernemingsvermogen,
conclusie: schenkbelasting (geen BOR). 
 
 Variant: vader overlijdt op 2 januari 2010.
 
 Fiscale gevolgen:
 
 1. Aanmerkelijkbelangheffing: de (koop)vordering kwalificeert als ondernemingsvermogen
op basis van artikel 4.17a, achtste lid 8 (nieuw), Wet inkomstenbelasting
2001. Conclusie: geruisloze doorschuiving, geen aanmerkelijkbelangheffing.
 2. Erfbelasting: de vordering kwalificeert niet als ondernemingsvermogen,
conclusie: erfbelasting (geen BOR).
 
 De vraag van de leden van de CDA-fractie is of deze uitkomst klopt en
zo ja of de staatssecretaris deze uitkomst logisch vindt.
 De voorgelegde casus en de daaruit volgende fiscale uitkomst die de CDA-leden
voorleggen, zijn juist. Er bestaat voor deze situatie alleen overgangsrecht
voor de toepassing van de doorschuifregeling bij overlijden in de winstsfeer
(artikel 4.17a, achtste lid (nieuw) Wet inkomstenbelasting 2001). De achterliggende
gedachte daarvan is dat alleen voor dat geval en enkel bij de heffing van
inkomstenbelasting sprake is van een doorkruising van een bestaande rechtspositie
en in de andere gevallen niet. Ter toelichting dient het volgende. De bedrijfsopvolgingsregeling
voor de schenk- en erfbelasting, hoewel destijds in de Invorderingswet 1990
opgenomen, bestaat reeds sinds 1 januari 1997. De aansluiting voor vennootschappen
bij het ondernemingsbegrip voor de inkomstenbelasting met ingang van 1 januari
2010 is inderdaad nieuw, zoals de leden van de CDA-fractie aangeven, maar
zowel onder de per 1 januari 1997 ingevoerde regeling in de Invorderingswet
1990 als onder de huidige regeling in de Successiewet 1956 vormde respectievelijk
vormt de vordering in de vennootschap geen onderneming in de zin van de bedrijfsopvolgingsregeling.
Dit betekent dat voor de toepassing van de faciliteiten voor de schenk- en
erfbelasting al sinds 1 januari 1997 de verkrijging van de aandelen in
een vennootschap waarin alleen een vordering wordt gehouden geen kwalificerend
ondernemingsvermogen vormt. Hierdoor is alleen om die reden al geen sprake
van een doorkruising van een bestaande rechtspositie en bestaat er voor de
schenk- en erfbelasting geen reden om overgangsrecht op te nemen. Ten aanzien
van de doorschuifregeling in het a.b.-regime bestaat er voor deze situatie
alleen overgangsrecht in geval van overlijden en niet voor een overdracht
bij leven. Met betrekking tot de doorschuifregeling tijdens leven is van een
doorkruising van een bestaande rechtspositie geen sprake, omdat de uitstel
van betalingsregeling die thans voor deze situatie bestaat reeds eist dat
de vennootschap een onderneming drijft. Deze uitstel van betalingsregeling
voor de door de schenking ontstane a.b.-heffing bestaat sinds 1 januari
1997. In artikel 25, negende lid, Invorderingswet 1990 is bepaald dat als
de bezittingen van de vennootschap voor minder dan 30 percent uit beleggingen
bestaan, tien jaar uitstel van betaling kan worden verkregen. Deze eis houdt
de facto in dat in de BV een onderneming moet worden gedreven. Dit is bij
het enkel houden van een vordering niet het geval, zodat ook onder de huidige
regeling de uitstel van betalingsregeling bij de schenking van aanmerkelijkbelangaandelen
niet van toepassing is. De voorgestelde doorschuifregeling bij leven met ingang
van 1 januari 2010 brengt dus geen beperking aan ten aanzien van de toepassing
van een faciliteit voor de schenking van aanmerkelijkbelangaandelen. Er vindt
alleen een verruiming plaats, doordat de wijze van faciliteren wijzigt van
een uitstel van betalingsregeling in een doorschuifregeling. Net als voor
de schenk- en erfbelasting is in dit geval geen sprake van een doorkruising
van een bestaande rechtspositie. Dit is anders ten aanzien van de doorschuifregeling
in de inkomstenbelasting in overlijdensgevallen. Het alleen toepassen van
de doorschuifregeling bij overlijden op de claim op de aandelen die ziet op
het reële ondernemingsvermogen in de vennootschap is nieuw en een beperking
van de huidige situatie, waarbij ook de claim die ziet op het beleggingsvermogen,
kan worden doorgeschoven. Na de aanpassing van de doorschuifregeling
voor vererven van tot een aanmerkelijk belang behorende aandelen of winstbewijzen
is zonder nadere regelgeving in deze situatie inkomstenbelasting verschuldigd
over de in de waarde van de aandelen of winstbewijzen tot uitdrukking komende
vordering. De verschuldigde inkomstenbelastingheffing doorkruist dan de bestaande
rechtspositie en zou een onbelemmerde voortzetting van economische bedrijvigheid
in de weg kunnen staan. Voor op 31 december 2009 bestaande situaties
is daarom voor de inkomstenbelasting een overgangsmaatregel voorgesteld (Kamerstukken
II 2009/10, 32 129, nr. 3, en Kamerstukken II 2009/10, 32 129, nr.
8). Bij wetsfictie wordt de vordering op het kind dat de aandelen of winstbewijzen
erft of op de vennootschap waarin hij, direct of indirect een aanmerkelijk
belang heeft, aangemerkt als ondernemingsvermogen naar verhouding van het
ondernemingsvermogen van de werkmaatschappij. Extra voorwaarde daarbij is
dat ten tijde van de overdracht de verkochte deelneming een onderneming drijft.
De indruk die bij de leden van de CDA-fractie bestaat dat er een ongelijkheid
schuilt in de aangekondigde wetgeving met betrekking tot de kwalificatie van
koopvorderingen, die zich bij overlijden manifesteert, is dus enerzijds juist.
Anderzijds echter niet, omdat geen sprake is van gelijke gevallen. Het verschil
bestaat – zoals uit het voorgaande blijkt – verder niet voor de
schenk- en erfbelasting. Voor beide heffingen is geen sprake van kwalificerend
ondernemingsvermogen. Het verschil dat optreedt doet zich alleen voor bij
de inkomstenbelasting en wordt zoals aangegeven gerechtvaardigd door het feit
dat bij overlijden wel en bij leven geen sprake is van een doorkruising van
een bestaande rechtspositie.
 
 De leden van de CDA-fractie hebben hun verbazing uitgesproken over de
bij amendement nr. 84 aangebrachte regeling van mantelzorgers in het partnerbegrip.
Zij vragen in hoeverre het kabinet mogelijkheden ziet om deze regeling zodanig
aan te passen dat zij niet meer op gespannen voet staat met hetgeen burgers
als redelijk en billijk zullen ervaren. Aan de hoge vrijstelling voor samenwoners
ligt de verzorgingsgedachte voortvloeiende uit een tot het tijdstip van overlijden
gevoerde gezamenlijke huishouding ten grondslag. Het door het kabinet ontraden,
maar desondanks aangenomen amendement ziet volgens de indieners uitdrukkelijk
op de situatie dat een inwonend kind mantelzorg verleent en daarvoor het mantelzorgcompliment
ontvangt. Voor deze uitbreiding is ook budgettaire dekking aangedragen. Een
eventuele nog uitbreiding van de kring van personen die in aanmerking komen
voor de grote partnervrijstelling naar alle personen die op enigerlei wijze
een vorm van mantelzorg verlenen, ligt nog verder weg van de doelstelling
van de partnervrijstelling, is niet budgettair gedekt en derhalve niet opportuun.
 
 Vervolgens vragen de leden van de fractie van het CDA hoe de overgangsregeling
van artikel XII, eerste lid, onderdeel 2, en amendement nr. 46 (Kamerstukken
II 2009/10, 31 930, nr. 46) over samenwonenden zonder samenlevingscontract
met een wederzijdse zorgverplichting zich tot elkaar verhouden. Om als partners
te kunnen worden aangemerkt geldt voor ongehuwden onder meer als eis dat zij
een wederzijdse zorgverplichting hebben die is aangegaan bij een ten overstaan
van een notaris verleden akte. Op grond van het overgangsrecht in artikel
XII, eerste lid, onderdeel 2, geldt deze eis echter pas met ingang van 1 januari
2012. Dat geeft samenwonenden twee jaar de tijd om een dergelijke notariële
akte te laten passeren. Het amendement op stuk nummer 46 houdt in dat de eis
van een wederzijdse zorgverplichting niet geldt voor personen die tot het
tijdstip van het overlijden of de schenking gedurende een onafgebroken periode
van ten minste vijf kalenderjaren een gezamenlijk huishouding hebben gevoerd.
In combinatie met de overgangsregeling betekent dit dat amendement nr. 46
pas betekenis heeft vanaf 1 januari 2012. Van 1 januari 2010 tot en met 31 december 2011 geldt de eis van een samenlevingscontract
met zorgverplichting immers nog niet.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen in hoeverre de datum van 1 januari
1993 bij de toezegging in verband met de toepassing van artikel 9 Successiewet
1956 voor reeds opengevallen nalatenschappen, te vervangen is door een latere
datum, bijvoorbeeld die van 1 januari 2010. Artikel 9 ziet op gevallen
waarin de rente op onderbedelingsvorderingen meer bedraagt dan 6% samengestelde
rente. Deze fictiebepaling speelt in op de scheefheid die kan ontstaan doordat
bij het overlijden van de eerststervende partner enerzijds de vordering op
de langstlevende ouder op de nominale waarde wordt gesteld en anderzijds bij
het overlijden van die langstlevende ouder wel de gehele rentelast in aftrek
komt op de nalatenschap. Het uitgangspunt van artikel 9 om die scheefheid
weg te nemen acht ik juist. Ik heb bij brief van 2 november jl. aan de
Tweede Kamer (Kamerstukken II 2009/10, 31 390, nr. 81) aangegeven dat
er gevallen zijn waarin een enkelvoudige rente is bepaald vanuit vermeende
gevolgen voor de inkomstenbelasting. Dit speelt bij specifieke renteclausules
waarin is gesteld dat de enkelvoudige rente zodanig wordt vastgesteld dat
deze overeenkomt met 6% samengestelde rente, rekening houdend met de
statistische levensverwachting van de langstlevende. De gedachtegang, die
schuil gaat achter de onjuiste gevolgtrekking dat rentedragendheid per definitie
leidt tot jaarlijkse heffing van inkomstenbelasting bij de kinderen over de
rente, is reeds in 1992 door de Belastingdienst ontkracht. Ik meen daarom
dat het logisch is om voor het goedkeurende beleid dat ik in mijn brief heb
aangekondigd aan te haken bij de datum van 1 januari 1993. De gedachte
is dat voor deze oude gevallen men eigenlijk een samengestelde rente heeft
willen afspreken. Indien partijen bij het overlijden van de langstlevende
in een onderlinge civielrechtelijke verhoudingen ook van een samengestelde
rente van 6% uitgaan, wordt deze wil ook tot uitvoer gebracht. Ik heb
aangegeven voor deze specifieke gevallen voor de erfbelasting bij deze wil
aan te sluiten. Een pleidooi om deze datum op de datum van inwerkingtreding
van onderhavig wetsvoorstel te stellen, gaat mij dan ook te ver.
 
 Inzake het vergoeden van rente op onderbedelingsvorderingen en een vordering
die is ontstaan als gevolg van een legaat tegen inbreng van de waarde in verband
met de toepassing van artikel 10 Successiewet 1956, de leden van de CDA-fractie
vragen daarnaar, merk ik het volgende op. Graag wil ik ten aanzien van de
vordering duidelijk stellen dat zowel bij de verdeling van een nalatenschap
in volle eigendom als bij de afgifte van een legaat van volle eigendom, waarbij
een schuldverhouding ontstaat, later artikel 10 geen toepassing vindt. Beide
situaties zijn namelijk uitgezonderd van de toepassing van dat artikel. Het
maakt dus niet uit, zoals deze leden reeds vermoedden, of er sprake is van
een verdeling of een legaat.
 Ten aanzien van de rente op deze vorderingen geldt dat indien de schuldenaar
tijdens zijn leven niet jaarlijks 6% rente betaalt, de eventuele toepassing
van artikel 10 bij zijn overlijden op deze rentevordering afhangt van het
feit of deze rente het gevolg is van een rechtshandeling waarbij de schuldenaar/erflater
betrokken was. Dat laatste is niet het geval als de rente is bepaald in het
testament van de insteller van het legaat (eerststervende partner). Dit is
in beginsel wel het geval als de kinderen en/of de langstlevende partner de
rente hebben vastgesteld. In het systeem van de wet wordt een dergelijke rentevaststelling
echter voor de erfbelasting gevolgd, als dit een rentevaststelling betreft
als bedoeld in artikel 1, derde lid, van de Successiewet 1956. In een dergelijk
geval wordt de rentevaststelling als het ware aan de erflater (in casu de
eerststervende partner) toegerekend (zie ook Kamerstukken II 2008/09, 31 930,
nr. 9, blz. 34). Bij het overlijden van de langstlevende zal op de voet van
die gedachte toepassing van artikel 10 op de rente achterwege
blijven. Hiermee wordt bewerkstelligd dat in genoemde gevallen geen sprake
is van artikel 10, noch ten aanzien van de onderbedelings- of inbrengvordering,
noch ten aanzien van de daarop bijgeschreven rente. Mocht de rente boven de
6% samengesteld uitgaan, dan kan artikel 9 Successiewet 1956 uiteraard
wel van toepassing zijn bij het overlijden van de langstlevende. Verder wordt
nog opgemerkt dat als de rentevaststelling geen rentevaststelling is in de
zin van artikel 1, derde lid, van de wet, en de rente niet jaarlijks wordt
betaald, artikel 10 bij het overlijden van de langstlevende wel in beeld komt,
omdat sprake is van rechtshandeling waarbij de erflater/schuldenaar partij
was en deze rechtshandeling niet kan worden toegerekend aan de eerststervende
partner.
 
 Omtrent de gevolgen van het vergeten van een rentebetaling over een schuldigerkenning
uit vrijgevigheid, waar deze leden specifiek naar vragen, geldt het volgende.
Binnen het stelsel van artikel 10 Successiewet 1956 geldt het adagium: een
beetje genot is ook genot. In dat kader is ook de jurisprudentie te plaatsen
over de vraag bij welke rente-omvang er wel of niet sprake is van genot. De
vraag over de aanwezigheid van genot en de gevolgen daarvan, laat zich ook
stellen indien rentebetalingen over bepaalde jaren achterwege zijn gebleven.
Ik hecht eraan voorop te stellen dat dit wetsvoorstel de sinds jaar en dag
nodig gebleken kern van artikel 10 in stand laat. De wijzigingen in artikel
10 verhelderen de strekking van deze bepaling. Zo is het precieze toepassingsbereik
nader afgebakend door bijvoorbeeld de toevoeging van de gesplitste aankoop
van bloot eigendom en vruchtgebruik, de uitzonderingen voor de verdeling en
legaten tegen inbreng in volle eigendom en de toepassing van het artikel in
het geval van een superturbotestament of een zogenoemd ik-opa-testament en
de varianten daarop. Ook het stellen van een normrente, en het daadwerkelijk
jaarlijks betalen van die rente horen in dit rijtje thuis. Binnen de bestaande
leer inzake artikel 10 geldt sinds jaar en dag dat indien de bepaalde en betaalde
rente achterblijft bij de zakelijke rente, artikel 10 voor het geheel van
de hoofdsom van toepassing is. Indien bijvoorbeeld jaarlijks 4% rente
is betaald en niet 6%, dan zorgt artikel 10 ervoor dat de gehele vordering
bij het overlijden van de schuldenaar in de heffing wordt betrokken en niet
slechts eenderde deel daarvan. De erflater heeft nu eenmaal tot aan zijn overlijden
het genot behouden van deze vordering. Artikel 10 belast niet het vervallen
genot bij de erflater, maar de verkrijging van het achterliggende vermogensbestanddeel
waarop het genot rustte. In die lijn is het thans voorgestelde derde lid van
artikel 10 over de jaarlijks daadwerkelijk betaalde rente geschreven. Helderheid
is geschapen door binnen artikel 10 de grenzen scherper aan te brengen, zowel
met betrekking tot situaties waarin artikel 10 achterwege moet blijven of
juist van toepassing moet zijn. Overigens heeft de schuldenaar de mogelijkheid
de vergeten rentebetalingen in te halen (zie ook Kamerstukken II 2008/09,
31 930, nr. 9, blz. 40). Daarmee blijft artikel 10 alsdan buiten toepassing.
Voor een tijdsevenredige benadering is binnen het «genot is genot»
kader van artikel 10 evenwel geen ruimte en evenmin aanleiding.
 
 Eén van de uitbreidingen van artikel 10 betreft de zogenoemde gesplitste
aankoop. Daaronder valt ook, de leden van de CDA-fractie duiden daarop, de
aankoop door de ouders van het vruchtgebruik van bijvoorbeeld een woning die
in eigendom is van hun kind. In dat geval is bij het overlijden van de ouders
artikel 10 van toepassing op de woning. Op grond van artikel 7 van de wet
mag het kind op deze fictieve verkrijging in mindering brengen hetgeen hij
heeft opgeofferd voor zijn verkrijging. Indien ouders en kind tegelijkertijd
bloot eigendom en vruchtgebruik verkrijgen, de letterlijke gesplitste aankoop,
dan is dat derhalve de koopsom voor de blote eigendom. Indien het kind eerst
de volle eigendom van de woning verwerft en jaren later het vruchtgebruik
daarvan aan de ouders verkoopt, komt de vraag op hoe artikel 7 moet worden
toegepast. De opoffering kan in dat geval in ieder geval niet de gehele toenmalig
betaalde koopsom betreffen, omdat daarvan later het vruchtgebruik is verkocht.
Voor vruchtgebruik staat de wet overigens ook nu geen aftrek toe. Het gaat
derhalve om de opoffering die is toe te rekenen aan de blote eigendom ten
tijde van de aankoop van het vruchtgebruik door de ouders. Voor het waarderingstijdstip
van de blote eigendom wordt aangesloten bij het moment waarop het vruchtgebruik
aan de ouders is verkocht. Dat moment is immers verbonden aan de rechtshandeling
waardoor artikel 10 toepassing vindt. Ik zal dit nog vastleggen in een beleidsbesluit.
Ter toelichting volgt het volgende voorbeeld.
 Voorbeeld 10
 A koopt in jaar 1 een huis in volle eigendom voor 125. In jaar 7 verkoopt
hij het vruchtgebruik van het huis aan zijn ouder B. De waarde van het huis
bedraagt dan 175. De waarde van het vruchtgebruik, gerelateerd aan de leeftijd
van B, bedraagt op dat moment 75. Het opgeofferde bedrag voor de bloot eigendom
bedraagt dan 100. In jaar 14 overlijdt B. De waarde van het huis bedraagt
op dat moment 250. Artikel 10 ziet dan op deze 250. De vermindering van artikel
7 bedraagt vervolgens 100 + (7 * 6% * 100) of 142. Er is derhalve
belasting verschuldigd over een verkrijging van 108 (250 -/- 142).
 
 De leden van deze fractie vragen verder naar de rentevergoeding van artikel
7, derde lid, van de Successiewet 1956. Zij menen dat een vergelijking met
de heffingsrente, die immers ook enkelvoudig wordt berekend, geen afdoende
verklaring is om ook hier een enkelvoudige rentevergoeding in aanmerking te
nemen.
 In mijn eerder aangehaalde brief van 2 november jl. geef ik aan dat
bijvoorbeeld ook de rente over het uitstel van betaling van tien jaar voor
de conserverende aanslag in het kader van de bedrijfsopvolgingsregeling van
de Successiewet 1956, enkelvoudig wordt berekend. Inzake de vermindering vanwege
eerder geheven schenk- en overdrachtsbelasting betreft het berekenen van enkelvoudige
rentevergoeding door de fiscus derhalve het spiegelbeeld van de enkelvoudig
berekende renteverplichtingen aan de fiscus. Ik meen dan ook dat de voorgestelde
bepaling evenwichtig is. In mijn brief verwijs ik bovendien naar de parallel
met de rentevergoeding op overbedelingsschulden in geval van de wettelijke
verdeling (artikel 4:13 Burgerlijk Wetboek). In die gevallen wordt de zogenoemde
inflatiecorrectie op de in beginsel renteloze vordering van de kinderen ook
enkelvoudig berekend. Voor de keuze voor een enkelvoudige rentevergoeding
is derhalve aansluiting te vinden bij zowel regelgeving die ziet op het verkeer
tussen fiscus en burger als, in het kader van het erfrecht, tussen burgers
onderling. Ik zie geen reden daarvan af te wijken. De enkelvoudige wijze van
renteberekening komt bovendien zowel de eenvoud als de toegankelijkheid van
de wetgeving ten goede.
 
 Dan vragen de CDA-fractieleden waarom geen rente wordt vergoed indien
bij een herroeping van een schenking schenkbelasting wordt teruggegeven. In
de voorgestelde wijziging van artikel 53, dat onder meer ziet op herroepelijke
schenkingen, was aanvankelijk voorzien in een rentevergoeding over het bedrag
van de vermindering van de belasting vanaf de dag van betaling van de oorspronkelijk
verschuldigde belasting tot het moment waarop de wijziging in de persoon van
de verkrijger of in het verkregene plaatsvindt. Op zich past deze rentevergoeding
in het systeem van de Successiewet 1956. Een dergelijke vergoeding wordt bijvoorbeeld
ook verleend op grond van artikel 7 voor gebeurtenissen als bedoeld in de
artikelen 8, 10, 11 en 13, tweede lid. Anders dan in die artikelen is bij
artikel 53 echter sprake van een vermindering van een eerder opgelegde aanslag. Bij een dergelijke vermindering van een aanslag wordt invorderingsrente
vergoed. In combinatie met de aanvankelijk voorgestelde rentevergoeding van
artikel 53 zou dus sprake zijn van een dubbele rentevergoeding. Dat is uiteraard
niet wenselijk. Aangezien het niet voor de hand ligt om voor deze gevallen
een uitzondering op te nemen in de Invorderingswet 1990, is bij nota van wijziging
de rentevergoeding in artikel 53 vervallen.
 
 De leden van de CDA-fractie constateren dat de fiscale gevolgen van schenkingen
onder opschortende voorwaarde die vóór 1 januari 2010 zijn
aangegaan, anders kunnen zijn dan waar de schenker destijds vanuit is gegaan
en vragen hoe hieraan tegemoet wordt gekomen. De maatregel ziet uitsluitend
op belastbare momenten die zich in de toekomst wellicht – het gaat immers
om een schenking onder voorwaarde – gaan voordoen. Voor voorwaardelijke
schenkingen waarvan de voorwaarde nog niet is vervuld, komt er weliswaar een
verandering in het moment waarop de schenking geacht wordt tot stand te komen,
maar die verandering leidt op zich niet tot een hogere heffing. In internationale
situaties kan de maatregel er ook toe leiden dat Nederland geen schenkbelasting
heft in gevallen waarin dat onder de huidige regelgeving wel zou gebeuren.
Er is dan ook geen reden voor een tegemoetkoming.
 
 Door de leden van de CDA-fractie wordt gevraagd naar een mogelijke samenloop
van het eerste en het zesde lid van artikel 10 en vragen zich af of deze dubbele
heffing niet moet worden teuggenomen. Ik merk op dat binnen het stelsel van
de fictiebepalingen zich situaties kunnen voordoen die onder meer dan één
omschrijving vallen. Het kan derhalve voorkomen dat, naar de letter genomen,
iets tweemaal tot een fictieve verkrijging leidt. Dit is uiteraard niet de
bedoeling. Klassiek is in dit verband de samenloop tussen artikel 10 en artikel
12. Samenloop kan zich dan voordoen als degene die zijn huis schenkt aan zijn
kind onder voorbehoud van vruchtgebruik, binnen 180 dagen daarna overlijdt.
Reeds in de Resolutie van 2 december 1899 werd daarover opgemerkt: «dat
dezelfde schenking door beide artikelen zou worden getroffen, schijnt onaannemelijk».
Hoewel dit besluit al geruime tijd is ingetrokken, sluit de gedachte die daarin
was opgenomen nog immer aan bij de doelstelling van de fictiebepalingen en
zoals de Belastingdienst deze zal toepassen. Ik kan de zorg van de leden van
de CDA-fractie op dit punt dus wegnemen: het toepassen van de ficties kan
niet leiden tot dubbele heffing.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen een toezegging dat de verhoogde vrijstelling
van € 50 000 ten behoeve van de aankoop van een eigen woning
ook kan worden aangewend voor de vervroegde aflossing van een schuld ten behoeve
van de aankoop van een eigen woning. De leden van de SGP-fractie en van de
ChristenUnie-fractie stellen een vergelijkbare vraag. Uit de toelichting op
het amendement komt naar voren dat het de indieners voor ogen stond dat de
schenking zou worden gebruikt voor de aanschaf van een woning en niet voor
de aflossing van een eigenwoningschuld. Dat blijkt onder meer uit de opmerking
in de toelichting dat – met het oog op de controleerbaarheid door de
Belastingdienst – bij «de woning geldt dat bij de levering van
het onroerend goed in de akte van levering moet worden opgenomen dat het geschonken
bedrag moet worden gebruikt voor het betalen van (een gedeelte van) de koopsom».
Dat is niet mogelijk bij de aflossing van een schuld nadat al een eigen woning
is aangeschaft. Ik ga ervan uit dat ook bij een schenking ten behoeve van
een kostbare opleiding het de indieners voor ogen stond een vrijstelling te
creëren om een studie mogelijk te maken en niet voor het aflossen van
een studieschuld voor een opleiding die al gevolgd is. Ik heb dan ook geen
voornemen om de toepassing van de vrijstelling uit te breiden tot schenkingen
voor het aflossen van schulden. 
 
 Vervolgens vragen de leden van de fractie van het CDA of de stelling dat
ouders die een bijzonder kostbare studie voor hun kinderen betalen een schenking
verrichten in zijn algemeenheid juist is. Voorop staat dat ouders, op grond
van het Burgerlijk Wetboek, verplicht zijn te voorzien in de kosten van levensonderhoud
en studie van hun kinderen jonger dan 21 jaar. Ook bij kinderen ouder dan
21 jaar kunnen ouders een sterke verplichting voelen hun studerende kinderen
te ondersteunen en kan de betaling van de studiekosten in veel gevallen worden
aangemerkt als de voldoening aan een natuurlijke verbintenis. In gevallen
dat een dergelijke bijdrage juridisch verplicht is of kan worden aangemerkt
als het voldoen aan een natuurlijke verbintenis, is er uiteraard geen sprake
van een schenking. Dat zal doorgaans het geval zijn. De vraag hoever deze
verplichtingen van de ouders gaan, is een civielrechtelijke vraag die afhangt
van de omstandigheden van het geval waarbij zowel de specifieke behoeften
van het kind als de financiële positie van de ouders een rol spelen.
Gaat de bijdrage van de ouders die verplichting te boven, dan is sprake van
een schenking, maar deze grens is niet in een vast bedrag uit te drukken.
 
 Ook vragen de leden van de fractie van het CDA naar het onderscheid tussen
ANBI’s en SBBI’s en in het bijzonder waarom bijvoorbeeld een harmonievereniging
die een belangrijke rol inneemt in het culturele en sociale leven van een
gemeenschap doordat zij diverse belangrijke gebeurtenissen in die gemeenschap
muzikaal opluistert, zoals het binnenhalen van Sinterklaas, niet aangemerkt
kan worden als een ANBI. Is dat alleen omdat de leden persoonlijk plezier
ontlenen aan het maken van muziek binnen deze vereniging?
 Allereerst wil ik opmerken dan ANBI’s in het wetsvoorstel vrijgesteld
blijven van de schenk- en erfbelasting en dat ook SBBI’s voortaan worden
vrijgesteld van schenk- en erfbelasting. Dit betekent een uitbreiding van
het aantal instellingen dat geen belasting hoeft te betalen over ontvangen
schenkingen en erfenissen.
 Met deze door de CDA-fractieleden gestelde vraag wordt de kern blootgelegd
van het onderscheid tussen een instelling van algemeen nut en een instelling
van sociaal belang. Sinds het arrest van de Hoge Raad van 13 juli 1994
(HR 13 juli 1994, nr. 29 936, BNB 1994/280), is het mogelijk dat
een harmonievereniging als ANBI wordt aangemerkt. Op grond van die jurisprudentie
kan een muziekvereniging die tot een kleinere gemeenschap behoort en met haar
harmonie naar buiten pleegt te treden en bij plaatselijke evenementen voor
het publiek muziek ten gehore pleegt te brengen aangemerkt worden als een
ANBI. Bij dit soort muziekverenigingen kan er thans sprake zijn van in ten
minste gelijke mate (fifty/fifty) dienen van het algemeen nut en van een particulier
belang. Voor dit arrest, ook wel bekend als het Brassband-arrest, werd altijd
uitgegaan van het 90%-criterium, zoals dat ook was verwoord in de Successiewet
1956 voordat de tekst van de desbetreffende bepaling werd geharmoniseerd met
die in de inkomstenbelasting. Tot dat arrest kwalificeerden dergelijke muziekverenigingen
dus niet als ANBI.
 De doelstelling van een ANBI mag niet gericht zijn op wat in wezen het
eigen belang is van leden of bestuurders, en haar feitelijke werkzaamheden
moeten in overeenstemming zijn met die doelstelling. Een ANBI moet derhalve
een doel hebben dat buiten het terrein ligt van het behartigen van de belangen
van haar leden of bestuurders. Een ANBI richt haar activiteiten naar buiten
toe, ten behoeve van derden of van doelen die (ver) buiten de directe eigen
levenssfeer liggen. De activiteiten van een ANBI moeten ook primair en rechtstreeks het algemeen belang dienen. Niet voldoende
is dat van de ANBI-activiteiten indirect een gunstige
werking uitgaat op de maatschappij als geheel, zoals bij de SBBI. In dit kader
is het irrelevant of de bestuurders of medewerkers zelf mogelijk plezier ontlenen
aan het nastreven van de doelen van de ANBI. Het doel van de ANBI is daar
immers niet op gericht. In zoverre is het juist dat algemeen
nut, altruïsme en persoonlijke behoeftenbevrediging elkaar niet behoeven
uit te sluiten.
 Bij een SBBI ligt het anders dan bij een ANBI. Een SBBI richt zich op
wat haar doelstellingen betreft juist wel voornamelijk op haar eigen belang
en op dat van haar leden. Het bevorderen (van het bereiken) van die doelstellingen
is een particulier belang, waarbij het al dan niet behalen van een direct
economisch voordeel, dat mevrouw Van Vijfeijken als kenmerkend element ziet,
naar mijn mening niet van doorslaggevende betekenis is. Het nastreven van
dat particuliere belang in het verband van een SBBI heeft echter wel een positieve
uitstraling naar de maatschappij. De activiteiten van een SBBI dragen, juist
omdat zij in SBBI-verband plaatsvinden, bij aan een sterkere en gezondere
samenleving. Die uitstraling geeft aan het nastreven van het particuliere
belang een toegevoegde waarde, waardoor men kan spreken van een sociaal belang.
 Het is de vraag of met de voorgestelde invoering van het criterium dat
een instelling uitsluitend of nagenoeg uitsluitend (ten minste 90%)
het algemeen nut moet beogen de hiervoor omschreven muziekvereniging nog kan
kwalificeren als een ANBI. Haar activiteiten moeten dan (nagenoeg) uitsluitend
zijn gericht op het algemeen nut, wat niet snel het geval zal zijn. Daarmee
komt deze vereniging in dezelfde fiscale positie als bijvoorbeeld een sport-
of gezelligheidsvereniging, die ook onder de huidige wetgeving niet als ANBI
kwalificeert.
 Overigens is het niet zo dat instellingen die muziek beoefenen in geen
enkel geval de ANBI-status kunnen verkrijgen. In die gevallen waarin de doelstellingen
van een instelling niet primair gericht zijn op de particuliere belangen van
de leden, maar de doelstellingen (en de feitelijke activiteiten) zodanig zijn
dat er sprake is van een culturele instelling, kan de instelling nog steeds
kwalificeren als ANBI.
 
 De leden van de fractie van het CDA merken op dat sommige instellingen
de invoering van de SBBI-regeling als achteruitgang ervaren. Het betreft instellingen
die onder de huidige wetgeving als ANBI kwalificeren, maar op grond van de
voorgestelde wetgeving hun ANBI-status zullen verliezen en als een SBBI zullen
kwalificeren.
 De SBBI-vrijstelling is niet ingevoerd als een vangnet voor de instellingen
die hun ANBI-status zullen verliezen. De aanpassing van de ANBI-regeling staat
los van de invoering van het SBBI-regime en beoogt het onbedoeld gebruik van
de ANBI-regeling uit te sluiten. De aanscherping van het ANBI criterium van
50 procent naar 90 procent is meermaals aan de orde geweest. Ook de CDA-fractie
in de Eerste Kamer heeft hier naar gevraagd (Handelingen I 2008/09, blz. 14–686).
De invoering van de SBBI-vrijstelling is mede geïnitieerd door de motie
van de leden van de Tweede Kamer Omtzigt en Cramer (Kamerstukken II 2008/09,
31 704, nr. 57) waarin de regering werd verzocht met een voorstel te
komen voor een Specifiek Nut Beogende Instelling en staat dus los van de aanpassing
van de ANBI-regeling. Veruit de meeste instellingen die in aanmerking zullen
komen voor de SBBI-vrijstelling hebben op dit moment ook geen ANBI-status.
Voor die instellingen is de invoering van de SBBI-vrijstelling dan ook een
nieuwe faciliteit en, naar ik aanneem, van groot belang.
 
 Terugkomend op de achteruitgang die instellingen zouden ervaren die na
de aanpassing van de ANBI-regeling niet meer als ANBI kwalificeren, maar wel
gebruik kunnen maken van de SBBI-vrijstelling, merk ik op dat die achteruitgang
in de praktijk slechts de aftrek in de inkomstenbelasting door schenkers van
de gewone giften zal betreffen. Hierbij ga ik ervan uit dat de meeste SBBI’s
de vorm van een vereniging met ten minste 25 leden hebben en als gevolg daarvan
gebruik kunnen (blijven) maken van de belastingaftrek voor periodieke giften.
Aftrek van gewone giften is alleen mogelijk bij schenkingen aan instellingen
die (nagenoeg) uitsluitend het algemeen nut beogen. Het dienen van het algemeen
nut heeft een grotere maatschappelijke waarde dan het behartigen
van particuliere belangen die slechts secundair het sociaal belang raken.
Het is dus gerechtvaardigd de schenkers aan ANBI’s ook de extra mogelijkheid
te bieden de gedane gift (eventueel) af te trekken in de inkomstenbelasting.
 In dit verband wil ik ook vermelden dat uit diverse onderzoeken gebleken is dat 90% van alle huishoudens wel
eens geeft aan goede doelen, terwijl minder dan 5% van de huishoudens
gebruik maakt van de giftenaftrek (gewone en periodieke giften tezamen). Hieruit
zou men kunnen afleiden dat veruit de meeste mensen schenken, zonder rekening
te houden met de fiscale aftrekbaarheid van de giften. Men zou kunnen zeggen,
dat het geefgedrag niet significant wordt bepaald door de fiscale regels,
maar vooral door de betrokkenheid van de mensen bij bepaalde organisaties
of hun doelstellingen. Dit speelt met name vooral bij de instellingen die
als SBBI kwalificeren. Ik vertrouw erop dat ik hiermee de vrees van de leden
van de fractie van het CDA dat vele instellingen door de invoering van de
SBBI-vrijstelling in financiële gevarenzone komen weg heb kunnen nemen.
Voor veruit de meeste instellingen die in aanmerking komen voor de SBBI-vrijstelling
zal de financiële situatie juist verbeteren, omdat deze zelf over de
verkrijgingen geen schenk- of erfbelasting meer verschuldigd zullen zijn.
 
 De leden van de fractie van het CDA uiten hun zorgen over arbitraire afbakeningsproblemen,
waarbij als voorbeeld wordt genoemd individuele scoutingclubs die geen ANBI
zijn in tegenstelling tot de landelijk overkoepelende (scouting)instelling
die wel als ANBI aangemerkt kan worden.
 Het verschil in de behandeling van een lokale scoutinggroep en een landelijk
overkoepelend orgaan, een verschil dat overigens al vele jaren bestaat, is
geenszins arbitrair. De doelstellingen en de feitelijke activiteiten van een
lokale scoutinggroep verschillen aanzienlijk van die van een landelijk opererende
koepelorganisatie. Bij een lokale scoutinggroep is het doel om in verenigingsverband
met elkaar op te trekken, daar worden de leden gestimuleerd om in groepsverband
deel te nemen aan allerlei activiteiten, zoals sporten, enz., en worden begeleid
en bijgestuurd. De doeleinden en activiteiten zijn kortom primair gericht
op de belangen van de leden van de lokale groep. Dat is de kern van de sociaal
belang behartigende activiteiten. Bij een overkoepelend orgaan is er geen
sprake van een direct contact tussen de organisatie en degenen wiens belangen
behartigd worden: er wordt niet – direct – gesport of gewerkt
met leden. De overkoepelende organisatie verricht ondersteunende en coördinerende
activiteiten ten behoeve van meerdere plaatselijke scoutinggroepen. De activiteiten
van een overkoepelende organisatie zijn niet gericht op eigen belang, maar
op het belang van anderen.
 De leden van de fractie van het CDA vragen of het in dit soort situaties
niet voor de hand ligt dat eenmalige giften die in het nieuwe stelsel niet
(meer) aftrekbaar zijn als ze aan een SBBI worden gedaan, voortaan worden
overgemaakt aan de landelijke koepel, waarna deze de giften weer doorsluist
naar individuele SBBI’s.
 Om te beginnen wordt opgemerkt dat giften aan lokale scoutinggroepen ook
onder de huidige wet niet aftrekbaar zijn, omdat deze scoutinggroepen niet
als ANBI kwalificeren. De in te voeren SBBI-vrijstelling betekent een verbetering
van de situatie voor de lokale scoutinggroepen, omdat voor deze scoutinggroepen
de vrijstelling van schenk- en erfbelasting zal gaan gelden, zoals die reeds
geldt voor amateursportinstellingen en niet-commerciële dorpshuizen.
Wat de door de leden van de CDA-fractie geschetste constructie betreft merk
ik op dat deze constructie niet tot giftenaftrek zal leiden. Twee belangrijke
kenmerken van een schenking zijn hierbij van belang. Van een schenking is
sprake als de schenkende partij door de schenking verarmt en de ontvangende
partij verrijkt. Bij een schenking waarbij de overkoepelende organisatie een
bedrag ontvangt met een opdracht dit door te sluizen naar een andere organisatie is er geen sprake van een verrijking van de overkoepelende organisatie.
De overkoepelende organisatie mag dit bedrag immers niet houden of naar eigen
inzicht aanwenden. De werkelijk bevoordeelde is de door de schenker aangewezen
individuele SBBI. Die SBBI is dus de daadwerkelijke ontvanger van de schenking.
Voor schenkingen aan SBBI’s geldt echter geen giftenaftrek. Dat die
schenking via een ANBI-doorgeefluik (loketgedachte) geschiedt doet daaraan
niet af.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen of een stichting die zich ten doel
stelt een bepaald landgoed te ondersteunen en verder geen andere activiteiten
onderneemt, aangemerkt kan blijven als ANBI.
 Allereerst wil ik opmerken dat het altijd van de doelstelling en de concrete
feiten en omstandigheden afhangt hoe een instelling wordt gekwalificeerd.
De beoordeling daarvan is aan de Belastingdienst.
 In algemene zin kan ik hierover zeggen dat een stichting die een landgoed
ondersteunt en verder geen andere activiteiten onderneemt, aangemerkt zou
kunnen worden als een ANBI, als de stichting hiermee uitsluitend of nagenoeg
uitsluitend (ten minste 90%) het algemeen nut dient. Dit zou het geval
kunnen zijn als het landgoed publieke belangen (ten minste 90%) dient
doordat het bijvoorbeeld toegankelijk is voor publiek. Indien het landgoed
echter (middellijk dan wel onmiddellijk) particulier bezit is, kan geen sprake
zijn van het dienen van het algemeen nut door het landgoed te ondersteunen.
Immers, in dat geval wordt uiteindelijk het particuliere belang van de eigenaar
van het landgoed gediend. De stichting zal dan niet kwalificeren als een ANBI.
 
 De leden van de CDA-fractie wensen te vernemen hoe te verklaren is dat
een periodieke gift aan een SBBI – ingeval dit een vereniging met 25
of meer leden is – wel aftrekbaar is in de inkomstenbelasting, maar
een eenmalige gift niet. Als dit een anti-misbruikmaatregel is, waarom worden
dan niet specifieke maatregelen ingevoerd die zien op het oneigenlijke gebruik?
 Laat ik vooropstellen dat het onderscheid tussen periodieke giften en «andere
giften» (zie artikel 6.32 van de Wet inkomstenbelasting 2001) van oudsher
wordt gemaakt in de inkomstenbelasting, en dat dit wetsvoorstel daar niets
in wijzigt. Het fiscaal faciliteren van periodieke giften aan verenigingen
met 25 of meer leden, welke verenigingen niet aan de vennootschapsbelasting
zijn onderworpen of daarvan zijn vrijgesteld, zijn de uitzondering op de hoofdregel
dat alleen giften aan een ANBI aftrekbaar zijn. De passage in een eerdere
brief waar de leden van de CDA-fractie naar verwijzen, gaat in op het vereiste
dat een vereniging 25 of meer leden moet hebben, wil een periodieke gift aan
die vereniging aftrekbaar zijn. Daarbij is opgemerkt dat de voorwaarde van
een aanzienlijk ledental een waarborg biedt tegen oneigenlijk gebruik (contributie
vermommen als schenking). Al met al heb ik geen aanleiding gezien om de voorwaarden
voor giftenaftrek in de inkomstenbelasting aan te passen in het onderhavige
wetsvoorstel.
 
 Vervolgens vragen deze leden hoe ANBI’s om moeten gaan met langetermijn-projecten
die zijn gestart op grond van gebudgetteerde opbrengsten uit periodieke giften.
Bij het aangaan van deze periodieke giften zijn de gevers ervan uit gegaan
dat de instelling waaraan werd geschonken de ANBI-status had en dat daarmee
de schenking aftrekbaar zou zijn. Een factor die hierbij meespeelt is dat
het pas sinds november 2008 is toegestaan om in de notariële akte waarin
de periodieke gift wordt vastgelegd een bepaling op te nemen dat de gift mag
worden stopgezet bij het verlies van de ANBI-status, aldus deze leden. Ik
neem aan dat de leden doelen op de situatie waarin een instelling onder de
huidige norm wel als ANBI kwalificeert, maar onder de nieuwe norm dat niet
langer doet. Laat ik vooropstellen dat ik verwacht dat de meeste «echte»
ANBI’s hun status zullen behouden en dat daarmee de giftenaftrek
aan die ANBI’s niet in gevaar komt. Een groot deel van de instellingen
die hun ANBI-status verliezen, zal als SBBI kwalificeren. Indien het hierbij
gaat om verenigingen met 25 leden of meer, blijft – zoals hiervoor reeds
aangegeven – de faciliteit voor periodieke giftenaftrek aan die instelling
openstaan. Het geschetste probleem beperkt zich derhalve hooguit tot een zeer
kleine groep instellingen. Bij deze groep zal het veelal gaan om onbedoeld
gebruik van de fiscale faciliteiten van de ANBI-status, en is het effect dat
giftenaftrek aan die instelling niet langer mogelijk is een bedoeld effect,
wat voor mij zwaarwegender is dan de bescherming van rechtszekerheid van personen
die fiscaal gefaciliteerd bijdragen aan instellingen die voor een aanzienlijk
deel particulier vermogen opbouwen. Verder heb ik in een eerder stadium toegezegd
om aan de Minister van Justitie te vragen een brief naar de Tweede Kamer te
zenden, waarin in algemene zin uiteen wordt gezet of het mogelijk is om een
overeenkomst, waarin een periodieke gift is overeengekomen voor een bepaalde
periode, te (laten) ontbinden in verband met gewijzigde omstandigheden. Overigens
zij hierbij opgemerkt dat uit recent onderzoek is gebleken dat mensen zich
amper fiscaal laten sturen bij het doen van giften in het algemeen.
 
 Op verzoek van de leden van de fractie van het CDA kan ik bevestigen dat
reguliere kerkelijke instellingen die op dit moment de ANBI-status hebben
doorgaans uitsluitend of nagenoeg uitsluitend het algemeen nut beogen. Voor
levensbeschouwelijke instellingen is er sprake van een grotere diversiteit,
waardoor ik deze vraag voor die instellingen niet in zijn algemeenheid kan
beantwoorden.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen of een Stichting Studiefonds ten behoeve
van behoeftige nazaten van een familie aangemerkt zal worden als een afgezonderd
particulier vermogen (hierna: APV). Hoewel op deze vraag geen eenduidig antwoord
te geven is, zal een Stichting Studiefonds ten behoeve van de nazaten van
een familie doorgaans als APV kwalificeren. Er wordt immers een meer dan bijkomstig
particulier belang beoogd, namelijk het vormen van een financiële buffer
voor de bekostiging van de studie van individuele leden van een familie.
 
 De leden stellen daarbij de vraag of de vrijstelling van € 5000
toereikend is en of in dat soort gevallen de regeling ook uitvoerbaar is.
Concrete, juridische afdwingbare rechten van nazaten ten opzichte van het
APV worden aan hen toegerekend en souperen in zoverre de in artikel 10a.7,
eerste lid, van de Wet inkomstenbelasting 2001, bedoelde € 5000
niet op. Dergelijke rechten worden namelijk niet geraakt door artikel 2.14a
Wet inkomstenbelasting 2001 dan wel het overgangsrecht van artikel 10a.7 van
de Wet inkomstenbelasting 2001; een dergelijk recht wordt vanuit het APV als
schuld beschouwd. De ruimte van € 5000 per erfgenaam betreft alleen
het zogenaamde discretionaire deel van het APV. Stel dat een Stichting Studiefonds
X is ingesteld door de overgrootvader en er zijn honderd erfgenamen (bijvoorbeeld
achterkleinkinderen) in leven. Dan mag het discretionaire deel van het APV
maximaal € 500 000 bedragen, willen de erfgenamen ten aanzien
van het APV buiten de toerekeningsregels blijven. Naar mijn oordeel moet dit
voor de praktijk een passende handreiking zijn die uit doelmatigheidsoverwegingen
voor «kleine APV’s» is opgenomen. Een grotere tegemoetkoming
is niet te rechtvaardigen tegenover personen zonder APV die nazaten willen
ondersteunen. De leden van de CDA-fractie vragen in dit kader voorts hoe alle
erfgenamen kunnen worden opgespoord. Daarvoor kunnen de systemen van de Belastingdienst,
maar bijvoorbeeld ook externe bronnen zoals de Gemeentelijke Basisadministratie
uitkomst bieden. Verder is het mij bekend dat vele families beschikken over
beschreven stambomen waardoor de groep van erfgenamen moet kunnen worden opgespoord. 
 
 De leden van de CDA-fractie vragen of ik de opvatting deel dat geen sprake
is van een APV, maar van een zogenoemd «overig doelvermogen» ingeval
een stichting met een onafhankelijk bestuur opereert als aandeelhouder van
een vennootschap en deze stichting de daaruit vrijkomende middelen reserveert
en investeert voor respectievelijk in de onderneming en participeert in andere
ondernemingen ter bevordering van de bedrijvigheid en de daaraan verbonden
werkgelegenheid. Daarbij is gegeven dat de (erven van de) vroegere aandeelhouders –
thans, in het verleden en in de toekomst – noch statutair noch feitelijk
gerechtigd zijn tot het vermogen van de Stichting. Het antwoord op de vraag
van de CDA-fractie of er sprake is van een overig doelvermogen hangt af van
de specifieke feiten en omstandigheden van ieder APV. Mogelijk zal inderdaad
geen sprake zijn van een APV indien, feitelijk en juridisch, «hermetische»
schotten zijn aangebracht tussen het APV en de oorspronkelijke aandeelhouders
en hun erfopvolgers. Dat wil zeggen dat het statutair noch feitelijk mogelijk
is dat er (financiële) belangen zijn tussen deze partijen. De aandeelhouders
en hun erfopvolgers hebben definitief afstand gedaan van hun belang bij de
vennootschap en kunnen onder geen enkele voorwaarde (hun oorspronkelijke)
belang bij de vennootschap en het APV verwerven. Onder dergelijke omstandigheden
is het mogelijk dat mede door deze «schotten» en door het aanstellen
van een onafhankelijk bestuur de bedoelde stichting niet meer dan bijkomstig
een particulier belang dient, maar juist een maatschappelijk belang zoals
het behoud van werkgelegenheid of van bedrijvigheid in een bepaalde bedrijfstak.
Uit het feitelijk handelen van de genoemde stichting moeten deze activiteiten
onomstotelijk naar voren komen.
 
 Met betrekking tot APV’s vragen de leden van de CDA-fractie tot
slot een reactie op het door PricewaterhouseCoopers (hierna: PWC) gedane voorstel
van introductie van een familiestichting als Nederlands alternatief voor de
Angelsaksische trust. PWC heeft het voorstel neergelegd in «Proeve van
een familiestichting» van 5 november 2009. Gekeken is naar belastingheffing
bij inbreng, na inbreng en bij uitkeringen. PWC stelt een volgend systeem
voor:
 1. vrijstelling bij inbreng van het vermogen in de familiestichting;
 2. de familiestichting wordt fictief belastingplichtig voor de inkomstenbelasting.
Dat wil zeggen beleggingen zijn belast conform de huidige systematiek van
box 3 (1,2% van het vermogen) en inkomsten uit aandelen die behoren
tot een aanmerkelijk belang zijn belast tegen 25%;
 3. uitkeringen uit een familiestichting zijn belast tegen het bestaande
familietarief voor ouder-kind (maximaal 27% en er is voorgesteld om
dat tarief te verlagen naar 20%);
 4. jaarlijks moet een vermogensheffing worden betaald, waarop de belasting
op uitkeringen in mindering kan worden gebracht;
 5. er moeten maatregelen worden genomen om emigratie van de stichting
te voorkomen, bijvoorbeeld via een vestigingsplaatsfictie.
 In reactie op de proeve van PWC merk ik vooraf op dat hun initiatief zeer
wordt gewaardeerd. Belangrijke onderdelen van hun voorstel zitten in het nieuwe
APV-regime, bijvoorbeeld de onbelaste inbreng en het toepassen van de tarieven
die gelden tussen de inbrenger en de ontvanger van de uitkeringen. Tevens
belemmert het wetsvoorstel niet de wens van families om versplintering van
het vermogen tegen te gaan. De proeve en het wetsvoorstel lopen in feite vooral
uit elkaar in de fase van aanhouden van vermogen in een doelvermogen. De proeve
laat goed zien welke moeilijkheden opduiken en welke lastige keuzes moeten
worden gemaakt als wordt gekozen voor een systeem van heffen bij een familiestichting
zelf. Het voorstel van PWC stuit onder andere op verschillende bezwaren:
 – aanzienlijk complexere wetgeving: er is een aparte winstbox nodig,
bestaande vrijstellingen (bijv. in box 3) voor natuurlijke personen moeten
worden omgevormd zodat ze ook voor de familiestichting gelden, hetgeen evenzeer
nodig is voor bepaalde faciliteiten (bijvoorbeeld de giftenaftrek en de bedrijfsopvolgingsregeling);
ook stuit het belasten van een familiestichting in de inkomstenbelasting op
allerlei andere problemen
 – er blijven mogelijkheden van zwevend vermogen en belastingarbitrage
bestaan (bijvoorbeeld het ontgaan van de terbeschikkingstellingsregeling en
gebruikelijk loon)
 – er wordt geen of onvoldoende rekening gehouden met meerdere inbrengers
en met inbrengers en erfgenamen die in het buitenland wonen; het gaat erg
ver om ook dan de familiestichting volledig in Nederland te belasten
 – bepaalde vermogensbestanddelen mogen niet worden ingebracht in
de familiestichting: deze voorwaarde lijkt onnodig belemmerend en wordt niet
gesteld in het wetsvoorstel
 – er wordt geen rekening gehouden met de mogelijkheden die DGA’s
worden geboden in het wetsvoorstel Overige fiscale maatregelen 2010 (bijvoorbeeld
de onbelaste doorschuiving van een a.b.-pakket)
 – waarborgen voor invordering ontbreken: het direct verplaatsen
van de vestigingsplaats van een familiestichting naar een niet-verdragsland
of een niet-coöperatieve land stelt de ontvanger voor een onmogelijke
opgave om te kunnen innen.
 Gelet op het vorenstaande ben ik van oordeel dat het wetsvoorstel een
aanzienlijk beter systeem is. Het wetsvoorstel plaatst een APV juist niet
op een «fiscaal eiland» met een geheel eigen fiscaal regime, maar
integreert het APV in het bestaande wettelijke stelsel. Fiscale transparantie
plaatst de inbrenger in dezelfde positie als vóór de inbreng:
alle vrijstellingen en faciliteiten blijven onverkort van toepassing. Daarmee
is het wetsvoorstel veel begrijpelijker, vereist het geen complexe aanvullende
wetgeving in verschillende wetten en behandelt het materieel gelijke gevallen
op gelijke wijze. In de proeve en ook in andere commentaren wordt als het
grootste struikelblok de toerekening aan erfgenamen gezien zodra de inbrenger
is overleden. Zoals ik al meerdere malen heb uiteengezet ben ik me van deze
keuze bewust, maar redt de praktijk zich in nagenoeg alle gevallen. Mij is
tot op heden niet gebleken van hardheden in de bestaande praktijk. Doen zich
die wel voor dan kan tegenbewijs worden geleverd. In deze discussie mag niet
uit het oog worden verloren dat de inbrenger de mogelijkheid heeft om met
de beheerder van een trust of stichting overeen te komen dat zij voorzien
in eventuele hardheden.
 Voorts wil ik in de praktijk geen belemmeringen opwerpen waar het gaat
om de vrije keuze voor een specifiek doelvermogen in een bepaalde jurisdictie.
Indien een familie gebruik wil maken van de Antilliaanse stichting particulier
fonds of een Angelsaksische trust, juist omdat hiervoor geen uitkeringsverbod
geldt, dan wil ik die keuze niet verbieden. Het vrije verkeer van personen,
goederen, diensten, kapitaal en vestiging zou onnodig worden beperkt in het
alternatief van PWC. In de voorgestelde regeling is sprake van een rechtsvormneutrale
behandeling van APV’s.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen de lijfrentevrijstelling ook te laten
gelden voor lijfrentecontracten die weliswaar vóór 1992 zijn
afgesloten, maar die toch materieel voldoen aan de voorwaarden van de Brede
Herwaardering.
 Bij beleidsbesluit is al geregeld dat de lijfrentevrijstelling ook geldt
ook voor lijfrentecontracten die vóór 1992 zijn afgesloten,
maar die toch materieel voldoen aan de voorwaarden van de Brede Herwaardering.
De lijfrentevrijstelling geldt als aan alle cumulatieve voorwaarden van artikel
32, vijfde lid, van de Successiewet 1956 is voldaan. Oude en nieuwe polissen
worden zo in vergelijkbare gevallen gelijk behandeld. Doorgaans zal een lijfrentecontract
dat is afgesloten vóór 1992 niet voldoen aan de regels die gelden
onder de Brede Herwaardering maar dat kan anders liggen indien het
contract is aangepast of in het zicht van de Brede Herwaardering al is ingericht
naar de vanaf 1992 geldende regels.
 
 De leden van deze fractie vragen om een reactie op de brief van de KNB
van 23 november 2009 en een aansluitend emailbericht van 24 november
2009. Daarop antwoord ik als volgt. De nieuwe redactie van artikel 1, derde
en vierde lid, van de Successiewet 1956, zoals opgenomen in de nota van wijziging
(Kamerstukken II 2008/09, 31 930, nr. 10), beoogt duidelijkheid te verschaffen
over de gevolgen van rentevaststellingen na overlijden. Het gaat dan om rente
op bijvoorbeeld onderbedelingsvorderingen die vanwege de wettelijke verdeling
of uiterste wilsbeschikking krachtens erfrecht ontstaan. Voor die gevallen
geeft artikel 1, derde lid, Successiewet 1956 aan dat de tijdige rentevaststelling
die op grond van artikel 4:13 van het Burgerlijk Wetboek of op basis van een
delegatiebevoegdheid in een testament tot stand komt, wordt gevolgd voor de
erfbelasting. Om die reden is er dan geen belastbaar feit voor de schenkbelasting.
Hierbij wordt de eis gesteld dat de rentevaststelling binnen de aangiftetermijn
voor de erfbelasting tot stand komt. Of de onderbedelingsvordering waarop
de rentevaststelling ziet, is ontstaan krachtens erfrecht op grond van een
uiterste wilsbeschikking van de erflater, zal naar de feiten en omstandigheden
moeten worden beoordeeld. Met name als een testament erg veel keuzemogelijkheden
aan de nabestaanden biedt, is het de vraag of nog wel sprake is van een uiterste
wilsbeschikking en of de vordering die voortvloeit uit een gemaakte keuze
nog wel een vordering is die krachtens erfrecht is ontstaan. Omdat dit vraagstuk
primair civielrechtelijk van aard is, past het mij niet om daarover uitspraken
te doen. Dat laat onverlet dat de vraag zich wel in verband met toepassing
van de Successiewet 1956 kan voordoen. De inspecteur zal die vraag beantwoorden
naar de alsdan geldende stand van de rechtsontwikkeling. Indien het testament,
en dus ook die waarin een zogenoemde quasi-wettelijke verdeling is opgenomen,
de civielrechtelijke toets kan doorstaan, zijn de vorderingen ontstaan krachtens
erfrecht. Hierop is dan uiteraard artikel 1, derde lid, van de Successiewet
1956 van toepassing.
 Een andere vraag van de KNB betreft de toepassing van artikel 10 van de
Successiewet 1956 na verwerping. Indien een erflater in zijn testament de
wettelijke verdeling bevestigt en aanvullend opneemt dat ingeval de langstlevende
partner de nalatenschap verwerpt hij het vruchtgebruik van de nalatenschap
krijgt gelegateerd, kunnen zich twee rechtsfeiten voordoen. Indien de partner
verwerpt, geeft hij zijn erfdeel prijs waardoor hij als legataris aanspraak
heeft op het vruchtgebruik van de nalatenschap. Het vruchtgebruik is bij hem
opgekomen in verband met de rechtshandeling van het verwerpen. Voor wat betreft
zijn erfdeel heeft de langstlevende partner dan ten koste van zijn vermogen
het genot van een vruchtgebruik gehad. Of anders gezegd, de langstlevende
heeft voor de omvang van zijn erfdeel eigendomsrechten omgezet in genotsrechten
en dat is precies waarop artikel 10 ziet. Indien het erfdeel van de langstlevende
1/3 bedraagt ziet artikel 10 op dit 1/3 deel van de nalatenschap, als de langstlevende
een erfdeel had van 1/100, slechts op dat 1/100 deel van de nalatenschap.
Toepassing van artikel 10 in deze gevallen op het erfdeel, en dus naar de
omvang van de eigendomsrechten, van de langstlevende sluit ook aan bij de
benadering die ten grondslag ligt aan voorbeeld 4 bij de toelichting op amendement
nr. 68. Artikel 10 brengt op dit punt overigens geen wijziging ten opzichte
van de huidige situatie.
 
 Indien sprake is van een bovenmatige rentecomponent als bedoeld in artikel
9 van de Successiewet 1956 en dit rentegedeelte niet kan worden afgelost omdat
de nalatenschap te klein is, vraagt de KNB hoe de toepassing van artikel 9
dan verloopt. Een en ander laat zich het eenvoudigst beantwoorden aan de hand
van een voorbeeld. 
 Voorbeeld 11
 De nalatenschap van de langstlevende partner bestaat uit activa met een
waarde van € 20 mln, een overbedelingsschuld aan het kind van € 14
mln met een renteschuld van € 9 mln. De nalatenschap is derhalve
civielrechtelijk negatief € 3 mln. Stel dat bij een samengestelde
interest van 6% (de normrente) de renteschuld aan het kind € 5
mln zou bedragen. De rente is dan tot een bedrag van € 4 mln bovenmatig.
De nalatenschap van de langstlevende zou derhalve, indien de vordering de
normrente had gedragen, € 1 mln, hebben bedragen. Artikel 9 beoogt
als het ware deze eindsituatie te bereiken.
 Uitwerking € 4 mln bovenmatig
 Nalatenschap civielrechtelijk –/– € 3 mln
 Bij fictie artikel 9 +/+ € 4 mln
 Het (gesaldeerde) geheel van de civiele en fictieve verkrijging van het
kind bedraagt nu € 1 mln en leidt tot heffing van erfbelasting over € 1
mln.
 Uitwerking € 4 mln bovenmatig, andere erfgenaam
 Indien de langstlevende zijn nieuwe partner tot enig erfgenaam heeft benoemd,
zijn de verkrijgingen als volgt vast te stellen.
 Nalatenschap civielrechtelijk (partner) –/– € 3
mln
 Fictie artikel 9 (kind) +/+ € 4 mln
 De verkrijging van de nieuwe partner is negatief zodat bij deze geen heffing
van erfbelasting plaatsvindt. De fictieve verkrijging van het kind bedraagt
4 mln en leidt tot heffing van erfbelasting over € 4 mln. Dit bedrag
ontvangt het kind ook, zodat artikel 9 niet leidt tot het heffen van belasting
over niet-ontvangen bedragen.
 
 Indien de nieuwe partner de nalatenschap beneficiair aanvaardt, zullen
de schulden slechts voor 20/23 deel kunnen worden voldaan. Dit zou er toe
leiden dat de fictieve verkrijging op 20/23 van € 4 mln of € 3,4
mln zou bedragen. Indien evenwel de vordering de normrente uit de Successiewet
1956 zou hebben gedragen, was 1) er geen sprake van een fictieve verkrijging,
en 2) de civiele verkrijging € 1 mln. Naar mijn oordeel dient artikel
9 er toe per saldo te bewerkstelligen dat belast wordt hetgeen de civiele
verkrijging uitgaande van de normrente op de onderbedelingsvordering zou zijn
geweest. Daarom blijft de toepassing van artikel 9 in dit geval beperkt tot € 1
mln. Ik zal dit nog vastleggen in een beleidsbesluit.
 VVD
 Algemeen
 De leden van de fractie van de VVD merken in hun algemeen deel op dat
het een technisch ingewikkeld wetsvoorstel betreft dat een ruime voorbereidings-
en behandelingstijd rechtvaardigt. Ik begrijp de opmerkingen van de leden
van de VVD-fractie en waardeer hun inbreng daarom des te meer. De fracties
van de VVD en GroenLinks vragen waarom de behandeling zo spoedig en snel moet
geschieden. Een spoedige en snelle behandeling van het wetsvoorstel acht ik
noodzakelijk vanwege de alom gewenste tariefsverlaging en de bestrijding van
constructies. Omdat een deel van de dekking wordt gevonden in maatregelen
binnen de inkomstenbelastingsfeer, is inwerkingtreding per 1 januari
noodzakelijk.
 
 Het doet mij deugd dat de leden van de fractie van de VVD het een vooruitgang
achten dat het woord «recht» is vervangen door «belasting».
Bij de in dit wetsvoorstel onderhavige modernisering van de Successiewet 1956
is één van de technische wijzigingen geweest om de term «successierecht» te vervangen door «erfbelasting» en de
term«schenkingsrecht» te vervangen door «schenkbelasting»,
mede omdat deze korte en duidelijke termen goed in het gehoor liggen.
 
 De leden van de fractie van de VVD vragen om een compleet overzicht van
erfgenamen, overige verkrijgers van een (deel van een) nalatenschap en begiftigden
c.s., die onder dit wetsvoorstel slechter af zijn dan onder de vigerende wet.
Tevens vragen zij om daarbij aan te geven op welk punt of punten en in welke
mate genoemde personen slechter af zijn en wat het budgettaire belang van
reparatie van de verslechtering is.
 Voor een indicatie van de effecten van de voorgestelde tarieven en vrijstellingen
ten opzichte van de huidige tarieven en vrijstellingen verwijs ik de leden
van de VVD-fractie naar de grafieken opgenomen in bijlage 1 bij deze memorie
van antwoord. Dit betreft dezelfde grafieken als die in bijlage 1 van de nota
naar aanleiding van het verslag (Kamerstukken II 2008/09, 31 930, nr.
9, blz. 115–120), maar dan aangepast aan de tariefstructuur zoals deze
is komen te luiden in het gewijzigd voorstel van wet. Daar waar de tarieflijn
van de voorgestelde tariefstructuur in een aantal van deze grafieken boven
de tarieflijn van de huidige tariefstructuur uitkomt, worden verkrijgingen/schenkingen
in de voorgestelde tariefstructuur zwaarder belast dan in de huidige tariefstructuur.
Daarnaast kunnen nog twee specifieke groepen worden benoemd die nadeel ondervinden
van de nieuwe tarieven en vrijstellingen, die niet afzonderlijk zijn gepresenteerd
in bijlage 1. Dit betreft de zogenoemde meerrelaties en de tweerelaties in
de rechte lijn die niet als mantelzorger kwalificeren in de zin van het nieuw
voorgestelde zevende lid van artikel 1a Successiewet 1956. Het door deze twee
groepen ondervonden nadeel hangt samen met het verlies van de hogere vrijstellingsbedragen
voor partners in de erfbelasting. Budgettair gaat het bij de situaties waarin
de nieuwe tarieven en vrijstellingen nadeliger uitpakken dan de huidige tarieven
en vrijstellingen geïsoleerd bezien in totaal naar schatting om een bedrag
van ongeveer € 80 mln. Dat neemt niet weg dat het budgettaire voordeel
van de nieuwe tariefstructuur ten opzichte van de huidige tariefstructuur
per saldo ruim € 280 mln bedraagt. De vraag van de leden van de
VVD-fractie naar het budgettaire belang van reparatie van situaties waarin
de voorgestelde tariefstructuur slechter uitpakt dan de huidige tariefstructuur
valt niet eenduidig te beantwoorden, aangezien dit afhankelijk is van de vormgeving
van een dergelijke reparatie. Zo zou dit onder meer kunnen geschieden door
middel van een budgettair neutrale herschikking van tarieven en vrijstellingen.
 
 De leden van de fractie van de VVD vragen om een overzicht van de in de
literatuur, door deskundigen en door belangenorganisaties gedane suggesties
en voorstellen voor het treffen van een overgangsregeling voor bestaande situaties
en personen. Tevens wensen zij hierbij te vernemen waarom ik de gesuggereerde
overgangsregelingen al dan niet getroffen heb, en het eventuele budgettaire
beslag ervan. Laat ik vooropstellen dat ik geen uitputtend overzicht kan geven
van alle gedane suggesties op dit punt. Ik zal de suggesties die mij hebben
bereikt – voor zover nog van belang in het huidige wetsvoorstel –
hierna bespreken.
 De heren Boer en Lubbers en mevrouw Schuver-Bravenboer hebben in het artikel «Het
overgangsrecht bij de invoering van de schenk- en erfbelasting beoordeeld»
(WFR 6815/745, 5 juni 2009) het voorgestelde en gewenste overgangsrecht
van dit wetsvoorstel besproken. Ten aanzien van de begunstigende maatregelen
van het wetsvoorstel (waar zij de tariefsverlaging, het afschaffen van het
recht van overgang en de nieuwe BOR onder scharen) kunnen zij zich goed vinden
in het voorgestelde overgangsrecht op grond waarvan deze begunstigende maatregelen
per 1 januari 2010 onmiddellijke werking hebben.
 Ter zake van de aanscherping van het partnerbegrip wordt het overgangsrecht onevenwichtig geacht. Evenwel is het wetsvoorstel dienaangaande
op twee punten gewijzigd. In de eerste plaats is een overgangstermijn van
twee jaar opgenomen voor de voorwaarde dat ongehuwd samenwonenden een wederzijdse
zorgverplichting moeten zijn aangegaan bij een ten overstaan van een notaris
verleden akte, waardoor die voorwaarde vanaf 1 januari 2012 toepassing
vindt en bij een voor die datum verleden akte geacht wordt te zijn voldaan
aan de zesmaandstermijn van artikel 1a, vijfde lid, onderdeel a, van de Successiewet
1956. Deze overgangstermijn heeft aan betekenis ingeboet omdat de eis van
een notarieel samenlevingscontract niet geldt voor de groep personen die tot
het moment van overlijden of de schenking reeds vijf kalenderjaren samenwoonden.
Hierdoor is de noodzaak tot het gewenste overgangrecht weggenomen.
 Op het punt van het verscherpte ANBI-regime stellen de auteurs dat overgangsrecht
gewenst is voor de periodieke schenkingen die reeds voor het indienen van
het wetsvoorstel zijn overeengekomen met instellingen die de ANBI-status als
gevolg van dit wetsvoorstel zullen verliezen.
 Dienaangaande heb ik reeds herhaaldelijk opgemerkt dat het vermoedelijk
om een zeer kleine groep instellingen zal gaan die hun status verliezen en
die evenmin een vereniging zijn van 25 of meer leden (waardoor periodieke
giftenaftrek aan die instelling alsnog mogelijk zou zijn). In die gevallen
zal veelal sprake zijn van onbedoeld gebruik. Omdat het een beoogd effect
was van de aanscherping van het ANBI-regime om giftenaftrek aan een dergelijke
instelling niet langer te faciliteren acht ik overgangsrecht op dit punt overbodig.
 Voor wat betreft APV’s bepleiten de schrijvers van het genoemde
artikel eerbiedigende werking voor situaties waarin geen sprake is van «evident
misbruik». Ik deel hun visie in zoverre en het overgangsrecht voorziet
ook in reële bestaande gevallen. Kleine APV’s blijven zodoende
buiten beeld, bestaande afspraken worden gerespecteerd en schenkingsrecht
wordt teruggegeven als wordt toegerekend aan de oorspronkelijke inbrenger.
Immigranten die begunstigde zijn van of inbrenger zijn in een APV zullen veelal
niet te maken krijgen met belastingheffing ter zake van het vermogen in het
APV. De fiscale faciliteiten voor (jonge) expats – zoals het keuzerecht
voor in het buitenland geworven belastingplichtigen van artikel 2.6 van de
Wet inkomstenbelasting 2001 – bewerkstelligen namelijk dat ze als fictief
buitenlands belastingplichtige slechts belast worden ter zake van Nederlandse
(arbeids)inkomsten. Het vermogen in het APV (meestal buitenlandse a.b.-pakketten
en box 3 vermogen) blijft veelal onbelast of wordt bij de ouders in het buitenland
belast.
 Tegenover deze reële gevallen constateer ik dat buitenlandse rechtsfiguren
regelmatig worden gebruikt om belastingheffing te ontgaan. Het in dergelijke
rechtsfiguren op gekunstelde wijze inbrengen en jarenlang (veelal onbelast)
aanhouden van a.b.-pakketten, ondernemingsvermogen en vermogen dat ter beschikking
wordt gesteld aan verbonden personen, leidt tot een heffingsvacuüm, dat
ik wens op te heffen. Juist de aard van deze specifieke vermogensbestanddelen
duidt op een sterke «verknochtheid» met de inbrenger en daarvoor
is eerbiedigend overgangsrecht niet opportuun, te meer omdat dit de budgettaire
dekking van het wetsvoorstel in gevaar brengt. Ten aanzien van het niet verlenen
van een step-up (het voorgestelde artikel 10a.7, vierde en vijfde lid, van
de Wet inkomstenbelasting 2001) heb ik reeds eerder opgemerkt dat het «stallen»
van vermogensbestanddelen, in het bijzonder voor a.b.-pakketten, in APV’s
wordt aangemerkt als een belastingbesparende constructie omdat de voormalige
aandeelhouder in wezen zijn belang houdt bij de betreffende aandelen. Het
beleid van de Belastingdienst is al sinds 1993 gericht op transparantie (zie
het beleidsbesluit van 15 december 2005, nr. CPP2005/2528M en zijn voorlopers),
dus zal van een gerechtvaardigde verwachting dat deze waardeaangroei buiten
de heffing zou blijven, in mijn ogen geen sprake zijn. Ten slotte wordt gewezen
op de eerbiediging van bestaande vaststellingsovereenkomsten. Nu in deze vaststellingsovereenkomsten doorgaans eenzelfde systematiek is overeengekomen als na 1 januari
2010 het geval zal zijn – een fiscaal transparante behandeling van het
APV– zullen de bestaande vaststellingsovereenkomsten na 1 januari
2010 worden geëerbiedigd, waarmee aan de wens van de auteurs tegemoet
wordt gekomen.
 Dan het overgangsrecht ten aanzien van de fictiebepalingen in de Successiewet
1956. Hetgeen de auteurs van genoemd artikel opmerken ten aanzien van het
verrekenbeding is niet meer relevant na aanpassing van de wettekst: hier wordt
geen inhoudelijke wijziging beoogd en is overgangsrecht dus overbodig. Ten
aanzien van de direct opeisbare renteloze lening, de uitgestelde levering
en de levensverzekering in de familiesfeer is sprake van wetswijzigingen ter
bestrijding van constructies. Op deze punten is mijn standpunt altijd duidelijk
geweest, en is kort na de arresten van de Hoge Raad – waarin de constructies
werden toegestaan – aangekondigd dat dit gerepareerd zou gaan worden.
Om deze redenen ben ik van mening dat overgangsrecht achterwege kan blijven.
 Niet benoemd in genoemd artikel, maar wel in de literatuur en in een eerder
stadium van de parlementaire behandeling van dit wetsvoorstel, is het gewenste
overgangsrecht voor het intrekken van de Resolutie van 30 november 1964.
Hiertoe zie ik geen noodzaak, om eerder door mij genoemde redenen. Het eerbiedigen
van situaties, ontstaan voor dit wetsvoorstel, zou zowel strijdig zijn met
doel en strekking van het wetsvoorstel (het beperken van estateplanningsmogelijkheden
ter besparing van erfbelasting), als met doel en strekking van artikel 10
(het in de heffing betrekken van een waardestijging die plaatsvindt na de
overdracht van – in dit geval – een onroerende zaak). In het algemeen
geldt mijns inziens ten aanzien van artikel 10, zoals dit luidt in de meest
recente versie van het wetsvoorstel, dat geen overgangsrecht benodigd zal
zijn. Een ander punt dat in de literatuur wordt genoemd, is overgangsrecht
voor de uitgestelde levering, nu hiervoor het moment dat de heffing geacht
wordt tot stand te komen verschuift. Deze verschuiving leidt echter feitelijk
niet tot een hogere of een dubbele heffing, waardoor overgangsrecht achterwege
kan blijven.
 De NOB heeft in een eerder stadium gevraagd in heroverweging te nemen
om overgangsrecht op te nemen voor bestaande situaties met preferente aandelen,
die in de BOR niet in alle gevallen als ondernemingsvermogen kwalificeren.
Dienaangaande heb ik opgemerkt dat het niet in het karakter van de schenk-
en erfbelasting past om overgangsrecht op te nemen voor toekomstige verkrijgingen,
nu geen bestaande rechtspositie door het wetsvoorstel wordt doorkruist. Preferente
aandelen die zijn ontstaan in het kader van een gefaseerde bedrijfsoverdracht
blijven onder de BOR vallen. Voor verwachters van preferente aandelen die
op andere wijze zijn ontstaan, is zowel vanuit de ratio van de BOR als vanuit
het karakter van de schenken erfbelasting geen reden om in overgangsrecht
te voorzien.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen vervolgens om een overzicht van de
nadere regelgeving, volgend uit het wetsvoorstel. Ook wordt gevraagd welke
problemen deze nadere regelgeving op moet lossen en wat de regelgeving inhoudt.
Ik zal per onderwerp kort aangeven welke lagere wet- en regelgeving wordt
aangepast of opgesteld:
 – Partnerbegrip: voor het partnerbegrip wordt in een uitvoeringsregeling
voorwaarden gesteld waaronder partners waarvan de samenwoning tegen hun wil
is beëindigd, ondanks het feit dat zij geen gezamenlijke huishouding
meer voeren, toch als partner aangemerkt blijven worden. Gedacht kan daarbij
worden aan opname in een instelling op grond van een indicatie door het Centraal
Indicatiecentrum Zorg (CIZ).
 – APV: voor de APV’s wordt in de uitvoeringsregelingen (zowel
voor de Wet inkomstenbelasting 2001 als voor de Successiewet 1956) uitgewerkt
welke entiteiten wel en niet als APV worden aangemerkt. Tevens worden
enkele begrippen nader ingevuld en wordt de toerekening tussen inbrengers
en erfgenamen geduid.
 – BOR: de bestaande uitvoeringsregelingen met betrekking tot de
bedrijfsopvolgingsregeling in de uitvoeringsregeling Successiewet 1956 worden
aangepast aan de gewijzigde wetgeving op dit terrein. Bestaande bepalingen
worden gehandhaafd (met uitzondering van die welke hun belang verliezen, zoals
de bepaling met betrekking tot de beleidseis), op andere vlakken worden aanvullende
bepalingen opgesteld (zoals met betrekking tot het afbakenen van het begrip «objectieve
onderneming», ter beschikking gestelde onroerende zaken, in welke gevallen
sprake is van een omzetting van aandelen in preferente aandelen in het kader
van een bedrijfsopvolging, et cetera).
 – Ten aanzien van de eenmalig verhoogde vrijstelling van schenkbelasting
van € 50 000, op voorwaarde dat het bedrag is geschonken ter
zake van de verwerving van een eigen woning of is bestemd voor de studie of
opleiding van het kind, wordt de mogelijkheid geboden in een uitvoeringsregeling
nadere voorwaarden te stellen voor deze faciliteit. Op dit moment wordt, in
samenspraak met de KNB, bezien hoe deze voorwaarden ingevuld dienen te worden.
 – Met betrekking tot de in de Invorderingswet 1990 geboden mogelijkheid
tot uitstel van betaling worden bij ministeriële regeling nadere voorwaarden
gesteld. Deze voorwaarden moeten de groep belastingplichtigen afbakenen op
wie de faciliteit is gericht (te weten de personen die zonder de uitstel via
een betalingsregeling, de verschuldigde belasting niet kunnen voldoen uit
eigen middelen of uit de erfrechtelijke verkrijging – de blote eigendom
van een woning en een onderbedelingsvordering niet daaronder begrepen). Deze
bepaling behoeft niet op zeer korte termijn maar pas voor 1 januari 2011
te worden opgesteld, omdat de bepaling in de Invorderingswet 1990 eerst op
dat moment in werking treedt.
 – ANBI: voor de ANBI’s wordt in de Uitvoeringsregeling inkomstenbelasting
2001 slechts een technische wijziging verwerkt.
 – De Uitvoeringsregeling Successiewet 1956 wordt naast alle bovenstaande
wijzigingen, in haar geheel herzien. Hierbij worden – behoudens het
hiervoor genoemde – geen inhoudelijke wijzigingen beoogd.
 – In meerdere lagere regelingen moeten de termen schenkings- en
successierecht worden vervangen door respectievelijk schenk- en erfbelasting.
Dit gebeurt in de verzamelregeling waarin diverse uitvoeringsregelingen worden
aangepast in verband met het Belastingplan 2010 e.a.
 Zoals reeds in eerdere stukken opgemerkt, is mijn streven om bepalingen
voor 1 januari 2010 gepubliceerd te hebben.
 Grondslagen voor de belastingplicht
 Met betrekking tot de bij amendement opgenomen aanvulling van het partnerbegrip
met verwantschap in de rechte lijn die een mantelzorgcompliment hebben ontvangen,
stellen de leden van de VVD-fractie enkele vragen ter verduidelijking. Met
betrekking tot de vraag wat de gevolgen zijn als een kind is aangemerkt als
mantelzorger van beide ouders en een van de ouders overlijdt, merk ik op dat
ingeval de ouders gehuwd zijn, de overlevende ouder als partner wordt aangemerkt.
Indien de ouders niet gehuwd zijn, wordt het partnerschap in eerste instantie
beoordeeld aan de hand van de criteria genoemd in het vierde lid van artikel
1a van de Successiewet 1956. In ieder geval kan er ingevolge onderdeel e van
dat lid slechts sprake zijn van één partner. Voorts speelt de
rangorde van de bepalingen waarin een uitzondering op die criteria wordt gemaakt
een rol. Als de tweede ouder overlijdt en het kind dat een compliment heeft
ontvangen nog steeds mantelzorger is, kunnen langstlevende ouder en mantelzorgend
kind kwalificeren als partner. De gevolgen voor de ervende ouders
als het kind als eerste overlijdt moeten ook van geval tot geval beoordeeld
worden. Als de ouders gehuwd zijn, zijn zij elkaars partner en is er geen
ruimte voor partnerschap met het kind. Als de beide ouders geen notarieel
samenlevingscontract hebben, en korter dan vijf jaar op hetzelfde adres wonen,
en zij dus niet elkaars partner zijn, stuit het aanmerken van één
van beide ouders als partner – wanneer het kind op aanvraag van beide
ouders een mantelzorgcompliment heeft gekregen – eveneens af op het
uitgangspunt binnen het partnerbegrip in de Successiewet 1956 dat het partnerschap
slechts kan bestaan tussen twee personen. Ingeval er nog maar één
ouder is, kan deze wel kwalificeren als partner van het kind.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen naar de reden waarom de vermindering
waarin artikel 7, eerste lid, Successiewet 1956 voorziet, niet verder gaat
dan nihil. Het eerste lid van artikel 7 geeft een vermindering van opgeofferde
bedragen en bedongen prestaties wanneer er op grond van de fictiebepalingen
opgenomen in de artikelen 8, 10,11 en 13, tweede lid, van de Successiewet
1956 belasting verschuldigd is. Deze fictiebepalingen zijn te karakteriseren
als anti-ontgaansbepalingen. Uit hun aard kan het resultaat van deze artikelen,
na toepassing van artikel 7, slechts zijn dat de belastinggrondslag die op
grond van artikel 1 van de wet in aanmerking zou worden genomen, hoger uitvalt
en niet lager. Daarom kan er geen negatieve fictieve verkrijging bestaan die
in mindering komt op de verkrijging krachtens het civiele erfrecht.
 
 De leden van deze fractie vragen om een reactie op brief en email van
de KNB van 23 onderscheidenlijk 24 november jl. Op een soortgelijke vraag
van de leden van de CDA-fractie heb ik hiervoor geantwoord, zodat ik daarnaar
verwijs.
 
 Vervolgens stelt de VVD-fractie een aantal vragen over APV’s. De
leden van de fractie van de VVD beginnen met de vraag naar een verduidelijking
van de definitie van een APV. In het wetsvoorstel is gekozen voor een zodanige
definitie dat in alle gevallen zwevend vermogen onmogelijk wordt gemaakt voor
personen die er bij betrokken zijn. Dat geldt voor bestaande en nieuwe gevallen
en voor bestaande en nieuwe rechtsfiguren. Daarom worden allereerst rechtsfiguren
die eigendomstitels (zoals aandelen en winstbewijzen) hebben uitgegeven, zogenoemde
kapitaalvennootschappen, niet geraakt omdat de bezitters van de eigendomstitels
zelf in zoverre worden belast. Ook blijven personen die veelal via een personenvennootschap
een economische deelgerechtigdheid (zoals een firma- of maatschapsaandeel)
bezitten, buiten de APV-wetgeving omdat zij hun gerechtigdheid aangeven. Een
APV resteert in feite voor de overige gevallen waarin betrokkenen verkeren.
Deze betrokkenen hebben vermogen afgezonderd in een rechtsfiguur (geen ANBI
en geen SBBI). Deze rechtsfiguren blijken in de praktijk flexibel en hybride
te zijn. Dat wil zeggen dat ze zo worden gemodelleerd dat ze niet de kenmerken
hebben van kapitaal- of personenvennootschappen, maar dat de inbrenger wel
op de een of andere wijze belang houdt via een samenstel van afspraken en
overeenkomsten, side-letters, letters of wishes of andere wijzen van materiële
zeggenschap of beschikkingsmacht. Over de hele wereld worden zo onduidelijke
rechtsfiguren aangeboden en voortdurend worden nieuwe rechtsfiguren ontwikkeld.
Met deze «dynamische» ontwikkelingen wordt in de nieuwe APV-wetgeving
rekening gehouden. En daarom verdient een dynamische definitie de voorkeur
boven een statische omschrijving. Uit de praktijk en de literatuur is mij
niet gebleken dat er misverstanden bestaan over de definitie van een APV.
In de aangekondigde ministeriële regeling zal zonodig nadere invulling
worden gegeven aan het begrip. Het staat in ieder geval niet ter discussie
dat de volgende rechtsfiguren kwalificeren als APV: (Anglo-Amerikaanse) trust,
Antilliaanse stichting particulier fonds, Stiftung (bijvoorbeeld
naar het recht van Zwitserland, Liechtenstein of Oostenrijk), Anstalt (bijvoorbeeld
naar het recht van Zwitserland of Liechtenstein), Treuhand (bijvoorbeeld naar
Duits recht), stichting (bijvoorbeeld naar Nederlands of Antilliaans recht),
vereniging (bijvoorbeeld naar Nederlands recht) en foundation (bijvoorbeeld
naar Panamees recht). Deze opsomming is niet uitputtend en kan zo nodig worden
uitgebreid.
 De vraag of kwantitatieve criteria zijn te geven voor een APV beantwoord
ik, met inachtneming van het vorenstaande, ontkennend. De vermelde rechtsfiguren
kennen geen eigendomstitels of economische deelgerechtigdheden, hetgeen een
kwantitatief criterium in de weg staat. Maar door toe te rekenen aan de inbrenger
of inbrengers wordt in feite wel een kwantitatieve invulling gegeven. De vraag
of kwalitatieve criteria zijn te geven beantwoord ik bevestigd. Het gaat om
een instelling die meer dan bijkomstig een particulier belang dient en zich
dus niet begeeft op het terrein van het algemene nut of het sociale belang.
 De leden van de VVD-fractie geven tevens aan te worstelen met de vraag
hoe iemand die niets verkrijgt en geen aanspraken heeft op het APV kan doen
blijken, dat op hem de belastingplicht niet van toepassing moet zijn. Gevraagd
wordt hoe die «negatieve» bewijsvoering moet worden gezien. Laat
ik beginnen op te merken dat uit de praktijk naar voren komt dat in nagenoeg
alle gevallen betrokkenen bij een APV feitelijk, al dan niet tezamen met anderen
(bijvoorbeeld inbrenger, begunstigden, beheerders en toezichthouders), meer
hebben dan een enkele blote verwachting jegens een APV. Dat is ook de uitdrukkelijke
wil van de inbrenger. Had de inbrenger anders gewild dan had hij zijn vermogen
kunnen schenken aan bijvoorbeeld een goed doel. Tekenend is dat de afgelopen
maanden al enkele tientallen betrokkenen zich bij hun inspecteur hebben gemeld
met een bestaand APV en in overleg hun APV hebben ontbonden of fiscaal transparant
laten behandelen. Toch zal ik niet ontkennen dat er heel bijzondere situaties
zijn waarin een erfgenaam geen begunstigde is van een APV. Hij is dan wel
als erfgenaam in de rechten en verplichtingen van de erflater/inbrenger getreden
maar ten aanzien van het APV is hij om welke reden dan ook uitgesloten. Juist
voor deze gevallen bestaat een tegenbewijsregeling. Dit tegenbewijs is vanzelfsprekend
niet zodanig ontworpen dat het gevraagde bewijs onmogelijk kan worden geleverd.
Ik verwijs bijvoorbeeld naar de mogelijkheden bij het leveren van tegenbewijs
in de regeling voor privégebruik van een auto van de zaak. Het leveren
van dit tegenbewijs is ook mogelijk gebleken. Van de erfgenaam wordt mijns
inziens op verantwoorde wijze gevraagd een aantal stukken te overleggen. Voorts
is eerder tijdens de parlementaire behandeling aangegeven dat van de inspecteur
wordt verwacht dat hij in de geest van de regeling zoals hier beschreven handelt.
Zo weet de inspecteur dat uiteindelijk de rechter hem de grenzen zal duiden
van hetgeen wel en niet kan worden gevraagd. Van een negatieve bewijsvoering
zou ik dan ook niet willen spreken: de betreffende erfgenaam is de meest gerede
partij om aan te tonen dat zich bij hem een uitzonderlijke situatie voordoet.
Het is uiteraard niet de bedoeling dat meer dan 100% van alle vermogen
in de heffing wordt betrokken. Beoogd is een toerekening waarbij alle bezittingen
en schulden en alle opbrengsten en uitgaven in aanmerking worden genomen bij
de meest gerede personen zonder dat een deel van dit vermogen blijft zweven.
Het gaat er kortom om dat de erfgenaam alle stukken overlegt waaruit blijkt
dat de betreffende erfgenaam geen begunstigde is van het APV en dit in de
toekomst ook nooit kan worden.
 Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie een reactie op de vele vragen
die de heer Auerbach van PricewaterhouseCoopers in het artikel «Afgezonderd
Particulier Vermogen, naar een duaal stelsel» in WPNR van 6 juni
2009 opwerpt. Hoewel veel vragen van de auteur reeds zijn behandeld gedurende
de parlementaire behandeling en bepaalde voorbeelden zich zelden voor zullen
doen, zal ik hier nog op een aantal vraagpunten ingaan. In de
eerste plaats is – om misverstanden te voorkomen – in de definitie
van een APV uitdrukkelijk opgenomen dat een instelling die een sociaal belang
behartigt zoals genoemd in artikel 32, eerste lid, onderdeel 8, van de Successiewet
1956, (SBBI), niet wordt aangemerkt als een APV. Artikel 2.14a, tweede lid,
van de Wet inkomstenbelasting 2001 is hiertoe, mede naar aanleiding van het
signaal van de auteur, aangepast.
 De auteur meent dat de waardeaangroei van niet door een inbrenger maar
door een APV zelf afgezonderde vermogensbestanddelen in een heffingsvacuüm
plaatsvindt. Ik deel deze visie niet omdat de aankoop van een vermogensbestanddeel
door een APV doorgaans op instigatie van de inbrenger zal plaatshebben. Een
dergelijk vermogensbestanddeel zal dan worden toegerekend aan degene op wiens
instigatie het is gekocht. In artikel 2.14a, derde lid, van de Wet inkomstenbelasting
2001 wordt namelijk met zoveel woorden de antimisbruik-terminologie «rechtens
dan wel in feite, direct of indirect» gebruikt. Om eventuele misverstanden
te voorkomen merk ik op dat het uitdrukkelijk de bedoeling is dat ook de door
het APV zelf verworven vermogensbestanddelen, zoals aandelen e.d. in een vennootschap,
aan de inbrenger(s), of na zijn overlijden aan diens erfgena(a)m(en), worden
toegerekend. Dit past volledig in de strekking van een wettelijke regeling
die uitgaat van het principe van fiscale transparantie zodat de bezittingen
en schulden alsmede opbrengsten en uitgaven van een APV worden toegerekend
aan daartoe aangewezen personen.
 Verder vraagt de auteur te bevestigen dat diegenen die onwaardig zijn
om te erven (artikel 4:3 van het Burgerlijk Wetboek), degenen die uit een
uiterste wilsbeschikking geen voordeel kunnen genieten (artikel 4:57–61
van het Burgerlijk Wetboek) en de erfgenaam die verwerpt (artikel 4:190 van
het Burgerlijk Wetboek), van de toerekening zijn uitgezonderd. Bij deze kan
ik bevestigen dat de eerste twee groepen personen niet als erfgenaam in de
zin van artikel 2.14a, eerste lid, tweede volzin, van de Wet inkomstenbelasting
2001 worden beschouwd. Dit geldt echter niet voor de derde groep, de erfgenaam
die verwerpt, zeker nu deze persoon het in eigen hand heeft om afhankelijk
van de aard en inhoud van de nalatenschap, maar ook met het oog op de aanwezigheid
van een APV, een ongewenste, fiscaal geïndiceerde weg te bewandelen.
Ik wil dit verduidelijken met een voorbeeld.
 Voorbeeld 12
 De heer A heeft een Liechtensteinse Anstalt ingesteld en daarin een vermogen
van € 10 mln afgezonderd. Gedurende zijn leven wordt dit vermogen
aan hem toegerekend. De heer A is gescheiden en heeft een meerderjarige zoon
(Z) en dochter (D). Het vermogen buiten de Anstalt bedraagt € 100 000.
Zowel Z als D zijn daarnaast begunstigden van de Anstalt. Na het overlijden
van A zouden Z en D kunnen besluiten om de nalatenschap te verwerpen om zich
zodoende actief te manoeuvreren buiten de kring van erfgenamen aan wie het
vermogen van de Anstalt wordt toegerekend.
 
 Gelet op het voorbeeld wil ik niet ongeclausuleerd toestaan dat een erfgenaam
die verwerpt geen erfgenaam is in de zin van artikel 2.14a van de Wet inkomstenbelasting
2001. Dit zou onbedoeld een heffingslek creëren. Dit komt de robuustheid
van de wettelijke bepaling niet ten goede.
 Ten slotte vraagt de auteur zich af hoe dient te worden omgegaan met toerekening
indien sprake is van een versmelting van verschillende vermogensbestanddelen
in een APV. De auteur vindt de voorgestane benadering op zichzelf juist maar
constateert aan de hand van een voorbeeld een onevenwichtigheid bij uitkeringen
aan erfgenamen ingeval van liquidatie van een APV. De wijze van toerekening
indien sprake is van versmelting wordt nader uitgewerkt in de ministeriële
regeling. In het door de auteur geschetste voorbeeld mag worden aangenomen
dat zich geen schenkingen tussen erfgenamen voordoen ingeval iedere erfgenaam zijn evenredig en tevens goed geadministreerde deel als liquidatie-uitkering
krijgt uitgekeerd uit het APV. Tot slot sluit ik me graag aan bij een opmerking
van de auteur in zijn tussenconclusie:«de praktijk zal zich er vermoedelijk
wel mee redden».
 
 De leden van de VVD-fractie vragen of de conclusie juist is dat, nadat
het wetsvoorstel tot wet is verheven, ook binnen de 10-jaarstermijn schenkingen
onder opschortende voorwaarde kunnen worden gedaan, zonder dat schenkbelasting
in Nederland moet worden voldaan, mits de voorwaarde ingaat buiten deze termijn
en de schenker op dat moment niet in Nederland woont? Deze vraag kan ik bevestigend
beantwoorden.
 Tarief, berekening van de belasting, vrijstellingen
 De leden van de VVD-fractie vragen een reactie op het artikel «Kamer
creëert belastinglek in Successiewet» van Felix Peppelenbosch in
de Staatscourant van 11 november 2009. In het artikel beschrijft de heer
Peppelenbosch de eenmalig verhoogde vrijstelling voor de schenkbelasting tot € 50 000
indien ouders een schenking doen aan een kind voor de aankoop van een woning
of voor een kostbare studie. Hij gaat daarbij kennelijk uit van de tekst zoals
die was opgenomen in stuk nummer 59, waarin stond dat een schenking ten behoeve
van een studie moet worden aangewend voor het instellen van een studiefonds.
Het instellen van een studiefonds komt niet meer terug in de definitieve tekst
van het aangenomen amendement (nummer 82). De auteur merkt terecht op dat
aan het gebruik van de verhoogde vrijstelling voordelen en nadelen zitten.
Het voor de hand liggende voordeel is natuurlijk dat over een extra bedrag
van € 26 000 geen schenkbelasting verschuldigd is. Het nadeel
is dat indien de schenking wordt gebruikt voor de aanschaf van een eigen woning,
over het bedrag van de schenking geen renteaftrek kan worden verkregen. Verder
speelt natuurlijk nog de afweging dat een schenking kan leiden tot minder
erfbelasting bij het overlijden van de gever. Ik onderschrijf de conclusie
van de auteur dat per individuele casus moet worden bekeken wat fiscaal het
beste uitpakt. De auteur gaat verder nog in op de problemen rond de controleerbaarheid
van de maatregel en stelt dat de Tweede Kamer een belastinglek heeft gecreëerd.
Ik voorzie op dit moment geen problemen in de controle.
 
 De leden van de fractie van de VVD hebben gevraagd naar de gevolgen voor
de toepassing van de SBBI-vrijstelling bij instellingen die voor een deel
van hun activiteiten belastingplichtig zijn. Voor SBBI’s wordt immers
als voorwaarde gesteld dat een SBBI niet aan een winstbelasting is onderworpen
of daarvan is vrijgesteld. Het antwoord op deze vraag luidt daarom dan ook
dat een instelling die voor een deel van haar activiteiten aan een winstbelasting
is onderworpen niet in aanmerking komt voor de SBBI-vrijstelling.
 
 De leden van de fractie van de VVD vragen de grenzen van het algemeen
nut en van het sociaal belang nog eens helder te duiden. Voor het antwoord
op deze vraag moge ik verwijzen naar het antwoord op de vragen van gelijke
strekking van de leden van de fractie van het CDA. De leden van de fractie
van de VVD vragen ook in te gaan op de overgang van een ANBI, die niet langer
aan de voorwaarden voldoet, naar het regime van de SBBI, met name over de
gevolgen van het verlies van de ANBI-status voor de donateurs.
 De giftenaftrek voor de donateurs als gevolg van het verlies van de ANBI-status
zal vervallen. Wat betreft de periodieke giftenaftrek geldt dat die aftrek
van toepassing blijft, indien de periodieke gift toekomt aan een vereniging
met meer dan 25 leden. Dit zal in verreweg de meeste gevallen zo zijn. 
 
 De leden van de fractie van de VVD stellen voorts de vraag of een steunstichting
als een ANBI of SBBI aangemerkt kan worden.
 Ja, dat kan, als met de activiteiten van de steunstichting het algemeen
nut of een ANBI gediend wordt. Een steunstichting van een individuele SBBI
kan geen ANBI zijn, omdat die steunstichting dan net zo min als de SBBI zelf
primair een algemeen nut beoogt. Een steunstichting van een individuele SBBI
kan wel een SBBI zijn, indien zij hetzelfde sociale belang behartigt als de
SBBI zelf. Te denken valt bijvoorbeeld aan een stichting die gelden inzamelt
voor een verbouwing van het clubhuis van een vereniging.
 
 Het antwoord op de vraag van de leden van de fractie van de VVD naar de
ratio van de langer bestaande regeling voor de aftrek van periodieke giften
aan verenigingen met meer dan 25 leden kan gevonden worden in de wetsgeschiedenis
van die bepaling. Daaruit blijkt dat de wens van de Tweede Kamer om de aftrekbaarheid
van periodieke uitkeringen aan sportverenigingen e.d. -die immers zoals uit
vaste jurisprudentie blijkt geen ANBI zijn – in stand te houden de aanleiding
voor die regeling was. Het uitgangspunt daarbij was dat de overheid ook op
het terrein van de sport een taak heeft, die varieert van directe subsidieverlening
tot het tegen gematigde tarieven ter beschikking stellen van benodigde accommodaties.
Aan een uitbreiding met uitsluitend sportverenigingen zouden echter praktische
bezwaren zijn verbonden. Met name het begrip «sportvereniging»
zou aanleiding kunnen geven tot geschillen. Daarbij komt nog, dat hetgeen
hiervoor is opgemerkt over sportverenigingen ook geldt voor andersoortige
verenigingen zoals toneel- en muziekverenigingen, buurtverenigingen, jongeren-
en bejaardensociëteiten, gezelligheidsverenigingen, hobbyclubs e.d. De
aftrek van de periodieke giften geldt dus voor periodieke giften aan alle
verenigingen. Het vereiste van 25 leden brengt de strekking van de bepaling
tot uitdrukking, te weten het bevorderen van giften aan instellingen die niet
alleen puur individuele belangen behartigen. De voorwaarde schept tevens een
zekere waarborg tegen oneigenlijk gebruik en voorkomt dat de giften gemakkelijk
weer op een of andere manier aan de schenker ten goede zouden kunnen komen.
De kans daarop is kleiner naarmate de vereniging een groter aantal leden kent
en een grotere mate van zelfstandigheid bezit.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen vervolgens om een overzicht van de
toezeggingen omtrent de toepassing van de SBBI-regeling en de ANBI-regeling.
Deze leden hebben uit de stukken geabstraheerd dat ik deze regelingen «soepel»
toe ga passen, wat hier dan ook onder verstaan moet worden. Wellicht doelen
de leden op mijn woorden dat het onderscheid in de fiscale faciliteiten voor
ANBI’s en SBBI’s mede gerechtvaardigd is omdat het ANBI-regime
een strak regime is, met een strakke controle, een en ander in tegenstelling
tot het SBBI-regime, waar de norm minder streng is en in verband daarmee minder
fiscale faciliteiten worden verleend. Ten aanzien van het SBBI-regime is tijdens
de plenaire behandeling van onderhavig wetsvoorstel aan de Tweede Kamer toegezegd
dat ik in overleg met de sector zal bezien hoe zoveel mogelijk transparantie
kan worden bereikt voor SBBI’s en of een praktisch uitvoerbaar systeem
kan worden gerealiseerd om meer zekerheid te krijgen over de status van een
instelling, maar op andere wijze dan bij register. Tijdens de plenaire behandeling
van het Belastingplan 2010 is een motie aangenomen (Kamerstukken II 2009/10,
nummer 32 128, nr. 42, Motie Omtzigt c.s.), waarin de regering wordt
verzocht in overleg te treden met relevante koepelorganisaties van SBBI’s
en in samenspraak met voorstellen te komen ten aanzien van de vraag hoe SBBI’s
zich kenbaar kunnen maken, hoe vrijwilligers van SBBI’s fiscaal (kunnen)
worden gefaciliteerd en hoe kan worden geregeld dat SBBI’s niet onnodig
getroffen worden door allerlei heffingen. Over dit overleg zal
de Tweede Kamer te zijner tijd worden geïnformeerd.
 Bedrijfsopvolging
 De leden van de VVD-fractie vragen met betrekking tot de herziene bedrijfsopvolgingsregeling
naar een reactie op het artikel, «De nieuwe bedrijfsopvolgingsregeling:
Alle knelpunten opgelost?» van de hand van de heer De Wijkerslooth-Lhoëst.
Uit de conclusie van de auteur bij dit artikel blijkt dat zij uiteindelijk
nog twee grote en nog twee kleinere knelpunten ziet, die volgens haar opgelost
zouden moeten worden. Op deze vier punten ga ik hierna in.
 Ten eerste geeft de auteur aan dat geen afdoende motivering is gegeven
voor het behoud en de verhoging van de vrijstelling. Zij vraagt zich af of
het niet beter zou zijn een uitstel van betalingsregeling op te nemen. In
het verleden bestond er een uitstel van betalingsregeling voor de schenk-
en erfbelasting. In 1997 is deze vervangen door een kwijtscheldingsregeling,
die materieel te vergelijken is met een vrijstelling, omdat de uitstel van
betalingsregeling niet voldoende bleek te zijn. Het vrijstellingspercentage
is in de loop der jaren verhoogd, omdat bleek dat er nog steeds knelpunten
waren. Ik heb aangesloten bij de bestaande systematiek van een vrijstelling
en gemeend de laatste knelpunten met een verhoging van het percentage weg
te moeten nemen. Ten tweede is de auteur van mening dat de bedrijfsopvolgingsregeling
een ongelijkheid met zich meebrengt tussen kinderen in het geval zij niet
allen de onderneming erven. De auteur meent dat de vordering van de niet opvolgende
kinderen op het opvolgende kind moet worden aangemerkt als ondernemingsvermogen,
hetgeen in wezen neerkomt op het verlenen van een boedelfaciliteit. Tijdens
de parlementaire behandeling is diverse malen ingegaan op de vraag of de bedrijfsopvolgingsregeling
gewijzigd zou moeten worden van een verkrijgersfaciliteit in een boedelfaciliteit.
Ik heb daarop aangegeven dat daartoe naar mijn mening geen aanleiding bestaat,
omdat 1) een boedelfaciliteit zich niet verhoudt met een verkrijgersbelasting
zoals de schenk- en erfbelasting nu eenmaal is, 2) alleen de door de opvolger
ter zake van de verkrijging van het ondernemingsvermogen verschuldigde erfbelasting
op de onderneming drukt, 3) het feit dat de vrijstelling mogelijk niet volledig
benut kan worden, geen reden is om een boedelfaciliteit in te voeren, 4) het
niet aan de wetgever is om een oplossing te bieden voor een onderscheid dat
ontstaat tussen kinderen; de faciliteit wordt nu eenmaal alleen aan ondernemers
gegeven, en 5) een boedelfaciliteit een vrijstelling verleent aan verkrijgers
die geen opvolgers zijn, waardoor de mogelijke strijd met het gelijkheidsbeginsel
tussen andere verkrijgers van niet-ondernemingsvermogen meer naar voren komt.
Gezien de door de leden van de ChristenUnie-fractie tijdens de plenaire behandeling
in de Tweede Kamer ingediende motie om een onderzoek te doen naar de mogelijkheid
om bedrijfsopvolgingsregeling te wijzigen in een boedelfaciliteit, heb ik
die leden niet kunnen overtuigen. Ik heb mij dan ook bereid verklaard om het
onderzoek waarom werd verzocht te verrichten. Het zou kunnen dat daaruit nieuwe
inzichten voortvloeien. Een onderzoek naar de gevolgen van een boedelfaciliteit
vraagt echter de nodige tijd. Wat uit een eerste vluchtige verkenning wel
naar voren komt, is dat bij invoering van een boedelfaciliteit het vrijstellingspercentage
naar beneden toe zal moeten worden bijgesteld. Dat een boedelfaciliteit ertoe
leidt dat voor grotere bedragen een beroep op de faciliteit zal worden gedaan,
is evident. Om hoeveel geld het precies zal gaan, moet nog nader worden onderzocht.
Wel kan nu al worden aangegeven dat in 75 percent van de gevallen het aantal
opvolgers afwijkt van het aantal erfgenamen. Hoewel in een aantal gevallen
de nalatenschap ook ander vermogen zal bevatten, betekent dit dat in maximaal
75 percent van de gevallen mogelijk sprake is van een overbedeling van de
opvolger. Voor zover de faciliteit door de invoering van een
boedelfaciliteit benut gaat worden door nietopvolgers, zal het vrijstellingspercentage
naar evenredigheid moeten worden verminderd om de wijziging van de bedrijfsopvolgingsfaciliteit
van een verkrijgersfaciliteit in een boedelfaciliteit budgettair neutraal
te houden. Dit betekent tevens dat in situaties waarin het aantal opvolgers
wel overeenstemt met het aantal erfgenamen, deze opvolgers erop achteruit
gaan ten opzichte van het thans voorliggende wetsvoorstel.
 Ten derde meent de auteur dat de marge van 5% voor beleggingsvermogen
moet worden geschrapt. Deze regeling dient er echter toe om in gevallen waarin
de inspecteur in één oogopslag ziet dat er slechts weinig beleggingsvermogen
in de BV aanwezig zal zijn, hij de discussie met de verkrijger over de omvang
van dit beleggingsvermogen achterwege kan laten. Om uitvoeringstechnische
redenen moet deze marge naar mijn mening dan ook blijven bestaan.
 Ten vierde meent de auteur dat de faciliteit ook moet gelden indien een
aanmerkelijkbelanghouder directe belangen houdt in de werkmaatschappij en
in de BV waarin de onroerende zaak zich bevindt waarbinnen de onderneming
wordt uitgeoefend. Hoewel de auteur moet worden nagegeven dat een volledige
gelijke behandeling van economisch min of meer gelijke gevallen ertoe zou
moeten leiden dat deze kwestie ook wordt geregeld, ben ik van mening dat dit
niet nodig is. Deze situatie zal zich in de praktijk weinig voordoen. In de
regel zullen de vennootschappen onder elkaar hangen, of als zusters onder
een holding. Deze situatie wordt ook onder de huidige regeling, die reeds
sinds 1997 bestaat, niet gefaciliteerd en de praktijk zal zich daaraan hebben
aangepast. Ten slotte kan ik mededelen dat indien deze situatie zich wel voordoet,
de aanmerkelijkbelanghouder op fiscaal geruisloze wijze een structuur kan
bewerkstelligen die wel kwalificeert voor de bedrijfsopvolgingsregeling. Zo
kan hij een holding oprichten en een gefaciliteerde aandelenruil verrichten.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen verder naar de definitie van het begrip
objectieve onderneming in artikel 35b van de wet. Voor de beantwoording van
deze vraag verwijs ik naar hetgeen ik over het begrip objectieve onderneming
heb opgemerkt bij de vragen van de CDA-fractie met betrekking tot deze kwestie.
 Invordering
 De leden van de VVD-fractie vragen om inzicht in de afwegingen die zijn
gemaakt tussen het belang van de natuurlijk persoon of rechtspersoon en het
belang van de overheid. Voorts vragen de leden van de VVD-fractie wat de rol
van de goede trouw is.
 
 Het kabinet plaatst de vraag van de leden van de VVD-fractie in het kader
van het nieuwe bijzonder verhaalsrecht dat in het onderhavige wetsvoorstel
wordt voorgesteld. Het kabinet gaat ervan uit dat de leden van de VVD-fractie
de belangenafweging voor ogen hebben tussen de belastingschuldige, het APV
en de derde enerzijds, en de belangen van de overheid anderzijds. Het verhaalsrecht
is nodig in situaties waarin de ontvanger niet bij de belastingschuldige kan
invorderen.
 Bij de voorgestelde uitwerking van het bijzonder verhaalsrecht hebben
nadere nuanceringen plaatsgevonden ten voordele van het APV en de derde.
 Allereerst zal het gebruik van het bijzonder verhaalsrecht worden beperkt
tot gevallen waarin verhaal bij de belastingschuldige vruchteloos is. Alleen
indien blijkt dat de belastingschuldige geen of onvoldoende mogelijkheid biedt
om de belastingaanslagen bij hem in te vorderen en de reguliere invorderingsmiddelen
mitsdien geen of ontoereikend resultaat opleveren, zal de ontvanger toekomen
aan toepassing van het bijzonder verhaalsrecht. Toepassing van het verhaalsrecht
betekent dat de ontvanger zich in eerste instantie zal wenden
tot het APV. Tussen de inbrenger en het APV bestaat een rechtstreekse band:
het APV is de entiteit waar de inbrenger, zijnde de belastingschuldige, vermogen
heeft ingebracht. Indien het APV evenwel is gevestigd in een niet-coöperatief
belastingparadijs of in een land waarmee geen invorderingsverdrag is gesloten,
is het goed mogelijk dan wel aannemelijk dat het APV geen mogelijkheden biedt
om de belastingaanslagen van de inbrenger in te vorderen. Pas in situaties
waarin duidelijk is dat verhaal ten laste van het APV niet mogelijk is, kan
de ontvanger in laatste instantie verhaal zoeken bij de derde waarin het APV
direct of indirect een belang heeft. Tussen de derde en de inbrenger bestaat
een indirecte band, namelijk via het APV.
 Een tweede nuancering betreft de omvang van het belang dat het APV in
de derde heeft. Alleen bij een derde waarin het APV een belang van vijf percent
of meer heeft, kan verhaal worden gezocht. Daarnaast is de mogelijkheid tot
verhaal ook nog eens beperkt: verhaal kan alleen worden gezocht tot ten hoogste
de waarde van het belang van het APV in die derde.
 
 Voor wat betreft de goede trouw van de derde het volgende. Het kabinet
gaat ervan uit dat de leden hiermee bedoelen dat, indien het niet voldoen
van de belasting niet aan de derde is te wijten, toepassing van het verhaalsrecht
ten aanzien van de derde niet mogelijk is. Toepassing van dit criterium zou
ertoe leiden dat het verhaalsrecht ten aanzien van de derde in geen enkel
geval mogelijk is. Immers, als de inbrenger de belasting niet voldoet, is
dat aan hem te wijten en niet aan de derde. De goede trouw van de derde bij
toepassing van het bijzonder verhaalsrecht speelt daarom geen rol.
 Tot slot
 De leden van deze fractie vragen om een reactie op brief en email van
de KNB van 23 onderscheidenlijk 24 november jl. Op een soortgelijke vraag
van de leden van de CDA-fractie heb ik hiervoor geantwoord, ik moge hiernaar
verwijzen.
 Het artikel van de heer Kwakernaak, deze leden verwijzen daar naar, bevat
commentaar op het punt dat ik ben teruggekomen op mijn aanvankelijke voornemen
de zogenoemde vruchtgebruiktabellen van de Successiewet 1956 te harmoniseren
met die uit de Wet inkomstenbelasting 2001. Ik ben teruggekomen op dit voornemen
omdat het rekenen met de tabellen uit de inkomstenbelasting tot een lagere
waarde van het vruchtgebruik leidt en daarmee tot een hogere waardering van
de bloot eigendom. Dat zou nadelig uitpakken voor met name ervende kinderen,
terwijl de vruchtgebruiker in dat geval de langstlevende ouder is die profiteert
van de partnervrijstelling van € 600 000.
 PvdA
 De regering is verheugd dat de leden van de PvdA met bijzondere belangstelling
kennis hebben genomen van het voorliggende wetsvoorstel en dat de reacties
in hun kring op de verschillende voorstellen overwegend positief waren geweest.
De leden van de PvdA-fractie zien het goed dat een niet onbelangrijk deel
van het voorliggende wetsvoorstel niet zozeer op de schenk- en erfbelasting
als zodanig ziet als wel op het in de inkomsten(alsook in de schenk- en erf)belasting
betrekken van zogeheten trust- en andere APV-constructies. Constructies met
allerlei verschillende onduidelijke rechtsfiguren hebben een grote vlucht
genomen en een bestrijding daarvan vereist een integrale aanpak in verschillende
wetten. Daarom zijn naast maatregelen in de Successiewet 1956 ook nieuwe bepalingen
nodig in de Wet inkomstenbelasting 2001, de Wet op de vennootschapsbelasting
1969, de Wet op de dividendbelasting 1965 en in de Invorderingswet 1990. Deze integrale aanpak moet voor een belangrijk deel zorgen voor de
vereiste budgettaire dekking.
 
 Op de vraag hoeveel Nederlandse belastingplichtigen bij benadering vermogen
hebben afgezonderd («zwevend» gemaakt) in dergelijke constructies
kan worden bericht dat het hier om enkele duizenden personen gaat. De meeste
personen zijn betrokken bij trusts en Antilliaanse stichtingen particulier
fonds. Het gemiddelde vermogen dat op deze wijze aan het oog van de fiscus
is onttrokken bedraagt € 2,7 mln. De meeste trusts en stichtingen
hebben een vermogen van enkele miljoenen euro’s. Er zijn ook gevallen
aangetroffen waarin de inbreng zich beperkt heeft tot enkele tonnen. Maar
daar staat tegenover dat de Belastingdienst tevens is gestuit op enkele zeer
grote trusts waarin een vermogen van één of meerdere miljarden
euro’s was ondergebracht. De indruk van de leden van de PvdA-fractie
is derhalve in zijn algemeenheid juist dat mede met het oog op de kosten en
risico’s van dergelijke constructies er van uitgegaan mag worden dat
het hier grote vermogens betreft, maar er zijn ook qua omvang uitschieters
naar boven en naar beneden. De door de leden van de PvdA-fractie gevraagde
benadering van de door deze wijze van afzondering van particulier vermogen
gederfde belastingopbrengsten becijfer ik in de inkomstenbelasting jaarlijks
op € 150 mln en in de schenk- en erfbelasting op € 60
mln. De opbrengst in termen van een bredere effectieve belastinggrondslag
en een hogere belastingopbrengst raam ik op voormelde bedragen. Ik kan de
leden van de PvdA-fractie voorts antwoorden dat ik verwacht dat alle of nagenoeg
alle zwevend vermogens als gevolg van de voorgestelde maatregelen vanaf 1 januari
2010 in beeld komen. Dit geschiedt doordat de inbrenger, of na diens overlijden
zijn erfgenamen, verplicht zijn het vermogen van het APV in aanmerking te
nemen in hun belastingaangifte. In alle aangiftebiljetten inkomstenbelasting
en schenk- en erfbelasting zal apart gevraagd worden naar APV’s. Onduidelijkheid
over wie wat in zijn aangifte moet opnemen ten aanzien van bijvoorbeeld trusts
of bepaalde stichtingen behoort vanaf dan tot het verleden. De belastingplichtige
inbrenger of diens belastingplichtige erfgenaam moet verplicht duidelijk,
stellig en zonder voorbehoud de aangifte indienen en de gevraagde bescheiden
of andere gegevensdragers en de inhoud daarvan overleggen. Rekent een inbrenger
of diens erfgenaam het vermogen van het APV niet aan zichzelf toe, dan doet
hij een onjuiste aangifte. Deze persoon heeft geen pleitbaar standpunt door
een andere mening te zijn toegedaan. Ik ga er van uit dat nagenoeg alle belastingplichtigen
zich niet wensen schuldig te maken aan een dergelijk strafbaar feit, te meer
omdat de sancties (boetes of strafrechtelijke vervolging) zeer verstrekkende
gevolgen voor hen kunnen hebben. Tijdige en vrijwillige «inkeer»
is thans nog mogelijk en daar wordt inmiddels ook gebruik van gemaakt.
 Zowel de leden van de fracties van de PvdA als van de SGP en de ChristenUnie
vragen hoe de door de regering nu in het «dekkingsplaatje» opgevoerde
extra opbrengsten moeten worden geïnterpreteerd. Mijn antwoord is dat
sprake is van een realistische en stevige raming. De gegevens van de Belastingdienst
als ook de schattingen vanuit het buitenland door private en publieke organisaties
steunen mij in mijn ramingen.
 De leden van de fractie van de PvdA vragen om meer informatie over de
wijze waarop APV’s in de komende jaren worden aangepakt. Mijns inziens
biedt het voorgestelde raamwerk van nieuwe wettelijke bepalingen de Belastingdienst
de noodzakelijke handvatten om definitief een einde te maken aan onbelast
zwevend vermogen. Sinds de trustarresten van 18 november 1998 vraagt
de praktijk om heldere wettelijke maatregelen voor een goede inbedding van
onduidelijke (buitenlandse) rechtsfiguren zoals de irrevocable discretionairy
trust in het Nederlandse rechtssysteem. Aan deze roep vanuit de praktijk meen
ik thans op redelijke en evenwichtige wijze gehoor te hebben gegeven. Niet
langer verkeren betrokkenen bij trusts en stichtingen in een
voordeliger fiscale positie dan personen zonder dergelijke ingewikkelde rechtsfiguren.
Aan de andere kant blijft het gebruik van hybride rechtsfiguren mogelijk voor
reële niet-fiscale doeleinden, bijvoorbeeld het bundelen of afschermen
van familiekapitaal. Bovendien biedt de fiscale behandeling als een transparante
entiteit ook toegang tot belangrijke fiscale faciliteiten in bijvoorbeeld
box 2 (de geruisloze doorschuiving bij schenking van een aanmerkelijkbelangpakket,
zoals voorgesteld in het Wetsvoorstel Overige fiscale maatregelen 2010), in
box 3 (heffingvrij vermogen, vrijgestelde vermogensbestanddelen) als ook in
de Successiewet 1956 (de bedrijfsopvolgingsregeling). De Belastingdienst heeft
haar werkwijze ten aanzien van de fiscale behandeling van APV’s inmiddels
zo centraal en lokaal ingericht dat ik verwacht dat in de aankomende jaren
op effectieve en efficiënte wijze APV’s worden aangepakt.
 
 Inzake de vragen van de leden van de PvdA-fractie over de bedrijfsopvolgingsregeling
wil ik het volgende naar voren brengen. Toen in 2002 de bedrijfsopvolgingsregeling
vanuit de Invorderingswet 1990 in de Successiewet 1956 werd geplaatst, is
tevens een einde gekomen aan het feit dat zogenoemde niet-belichaamde goodwill
buiten de maatstaf van heffing bleef. Op grond van een toezegging viel tot
dan toe goodwill bij ondernemingen in de inkomstenbelastingsfeer buiten de
grondslag voor de schenk- en erfbelasting. Dit leidde tot een ongelijke behandeling
met ondernemingen gedreven in de vorm van een BV. Naar aanleiding van een
arrest van de Hoge Raad 14 juli 2000, BNB 2000/306 is per 1 januari
2002 de wet gewijzigd en maakt goodwill deel uit van de waardering van ondernemingen.
Diverse malen is er bij mij, ook door koepelorganisaties, op aangedrongen
om voor de schenk- en erfbelasting de goodwill buiten de waardering van het
ondernemingsvermogen te laten. Als argument daarvoor geldt dat goodwill de
contante waarde van nog te behalen overwinsten is. Goodwill leidt dus tot
belastingheffing over waarden die op kasbasis nog gerealiseerd moeten worden.
Ik heb als reactie daarop steeds te kennen gegeven dat een uitzondering op
de waardebepaling mij niet gepast voor kwam. Ik ben voorstander van een meer
algemene benadering.
 
 Stel dat de onderneming van een marktkoopman een waarde in het economische
verkeer heeft van € 500 000 (dit is een gemiddeld ondernemingsvermogen,
waar deze leden naar vragen). Het vermogen van de onderneming betreft een
vrachtauto en voorraad. De onderneming vormt het enige vermogen van de koopman.
De marktkoopman overlijdt onverwacht. Zijn enig erfgenaam is een kind, dat
de onderneming voortzet. Het kind is, zonder toepassing van de bedrijfsopvolgingsregeling, € 84 400
aan erfbelasting verschuldigd. Het financieren van dit bedrag vormt een bedreiging
voor het voortbestaan van de onderneming. Het te verstrekken onderpand geeft
een bank immers weinig zekerheid hetgeen zich vertaalt in de onmogelijkheid
een lening af te sluiten, danwel een rentelast die in zichzelf weer de continuïteit
van de onderneming in gevaar kan brengen. Bij de huidige vrijstelling van
75% daalt het te betalen bedrag aan erfbelasting tot € 13 200.
Hoewel voor deze belasting een rentedragend uitstel voor 10 jaar mogelijk
is, blijft er een duidelijk beslag op het vermogen en de winst uit de onderneming
liggen. Bij de voorgestelde regeling zal het kind geen erfbelasting verschuldigd
zijn. Uit het voorbeeld blijkt dat het, anders dan deze leden lijken te veronderstellen,
juist ook bij een gemiddeld ondernemingsvermogen zo is, dat de belastingheffing
tot problemen kan leiden. Dit geldt zeker in het geval de verkrijging plaatsvindt
vanwege een onverwacht overlijden.
 
 Het doet mij genoegen dat de leden van de fractie van de PvdA wat betreft
de nieuwe tarief- en vrijstellingenstructuur in de schenk- en erfbelasting
instemmen met de gedachte van vereenvoudiging. Wel merken zij op ten aanzien van de erfbelasting op kleine vermogens nog graag de geruststelling
te ontvangen dat de verhoging van de laagste tarieven (5 en 8% naar
10%) in de uitwerking wordt gemitigeerd door de verhoging van de vrijstelling
zodat per saldo in voorkomende gevallen niet meer erfbelasting wordt geheven.
In aanvulling daarop geven zij aan te menen dat de regering van opvatting
is dat de wijzigingen in de erfbelasting over de gehele linie tot een lagere
aanslag zullen leiden, maar dat zij dit graag nog eens bevestigd zien.
 Zoals blijkt uit figuur 2 in bijlage 1 wordt de verhoging van de laagste
tarieven van 5 en 8% naar 10% in de erfbelasting vrijwel geheel
gemitigeerd door de hogere vrijstelling van € 19 000. Voor
kleine vermogens, de leden van de fractie van de PvdA vragen daar specifiek
naar, is dat zonder meer het geval. Alleen in het verkrijgingstraject tussen € 309 000
en € 382 000 ligt de tarieflijn van de voorgestelde tariefstructuur
in geringe mate boven die van de huidige tariefstructuur. Dit is een gevolg
van een overigens door mijn ontraden amendement om de eerste schijf van aanvankelijk € 125 000
in te korten tot € 118 000 (Kamerstukken II 2009/10, 31 930,
nr. 83, Gewijzigd amendement Tang c.s.). Overigens is het nadeel ten opzichte
van de huidige tariefstructuur gering, namelijk maximaal € 560 bij
een verkrijging van € 364 000. Zoals blijkt uit figuur 8 in
bijlage 1 wordt bij de schenkbelasting het hogere aanvangstarief van 10%
niet gecompenseerd door de hogere vrijstelling. Dit komt omdat de jaarlijkse
vrijstelling in de schenkbelasting maar in geringe mate wordt verhoogd (van € 4556
tot € 5000).
 Wat betreft de vraag van de leden van de PvdA-fractie of de regering kan
bevestigen dat de wijzigingen in de erfbelasting over de gehele linie tot
een lagere aanslag zullen leiden merk ik het volgende op. De uitspraak, onder
meer op blz. 4 van mijn brief van 24 oktober 2008 aan de Voorzitter van
de Tweede Kamer der Staten-Generaal en op blz. 4 van de memorie van toelichting
(Kamerstukken II 2008/09, 27 789, nr. 17 respectievelijk Kamerstukken
II 2008/09, 31 930, nr. 3), dat de nieuwe tarieflijn voor kinderen in
de erfbelasting integraal onder de huidige tarieflijn komt te leggen ging
uit van een eerste schijf van € 125 000. Zoals hiervoor vermeld
heeft de inkorting van de eerste schijf tot € 118 000 tot gevolg
dat in het verkrijgingstraject tussen € 309 000 en € 382 000
de tarieflijn van de voorgestelde tariefstructuur in geringe mate boven die
van de huidige tariefstructuur is komen te liggen.
 
 De leden van de PvdA-fractie tonen zich voorts geïnteresseerd in
cijfers betreffende de omvang van het gemiddelde vermogen dat in de erfbelasting
wordt betrokken en de omvang van de gemiddelde verkrijging. Meer principieel
vragen zij welke consequenties de «democratisering van het vermogensbezit»
(steeds meer mensen hebben een, gemiddeld steeds kleiner wordend vermogen)
voor de grondslag en structuur van de schenk- en erfbelasting in de toekomst
zou kunnen hebben.
 Om een uitspraak te kunnen doen over de mate waarin de door de leden van
de PvdA-fractie vermelde ontwikkeling zich voordoet en de mogelijke invloed
daarvan op de ontwikkeling van de toekomstige grondslag van de schenk- en
erfbelasting is nader onderzoek nodig. Vooralsnog ziet het kabinet in een
dergelijke endogene ontwikkeling van het vermogensbezit geen reden voor aanpassing
van de structuur van de schenk- en erfbelasting.
 
 De leden van de PvdA-fractie stellen vast dat de opbrengsten van de vernieuwde
tariefstructuur in de erfbelasting in zeer overwegende mate neerslaan bij
de niet- en ververwanten. Zij constateren echter ook dat de tariefsverlaging
verreweg het grootst is bij overige verkrijgers die de grootste vermogens
verkrijgen. Op hun vraag of de regering inzicht kan verschaffen in de verdeling
van de geraamde € 231 mln mindere afdracht van erfbelasting over
de verkrijgingen naar grootte en naar aantal kan het volgende
worden geantwoord. Jaarlijks zijn ongeveer 34 500 niet- en ververwanten
erfbelasting verschuldigd. De besparing voor deze groep als gevolg van de
voorgestelde tariefstructuur zoals deze is komen te luiden in het gewijzigd
voorstel van wet bedraagt ongeveer € 216 mln erfbelasting en € 13
mln schenkbelasting. Tabel 1 hieronder bevat een verdeling van de besparing
in de erfbelasting van € 216 mln naar grootte van de verkrijging.
 Tabel 1: Uitsplitsing voordeel erfbelasting niet- en ververwanten
naar grootte verkrijging in € mln (2010) 
 
 
 
 
 
 
 
 Klasse verkrijging
 Aantal
 Bedrag 
 
 
 
 
 0 – 25 000
 23 725
 – 17 
 
 
 25 000 – 100 000
 7 705
 – 50 
 
 
 100 000 – 500 000
 2 790
 – 92 
 
 
 500 000 – hoger
 280
 – 57 
 
 
 
 Totaal
 
 
 34 500
 
 
 – 216
 
 
 
 
 
 Het antwoord op de vraag van de leden van de PvdA-fractie waarom bij hen
de indruk is kunnen ontstaan dat de opbrengsten van de aanpak van trust- en
andere constructies in overwegende mate zijn aangewend om de schenk- en erfbelasting
op hogere vermogens te verminderen (inzonderheid bij overige verkrijgers),
terwijl de vooruitgang bij kleinere verkrijgingen naar hun oordeel slechts
mondjesmaat lijkt te zijn luidt als volgt. Substantiële verlaging van
de tarieven van de huidige tariefgroep 3, die van 41% oplopen tot 68%,
is een belangrijke doelstelling van het wetsvoorstel. Hiermee hangt samen
dat het grootste deel van de met de herziening van de tarieven en vrijstellingen
gerealiseerde belastingverlichting terecht komt bij de niet- en ververwanten
van de huidige tariefgroep 3. Dat in absolute bedragen gemeten het grootste
deel van de belastingverlichting terecht komt bij verkrijgers met grotere
verkrijgingen is zozeer het gevolg van het feit dat de nadruk in het wetsvoorstel
ligt op verlaging van de toptarieven, maar hangt vooral ook samen met de omstandigheid
dat over grotere verkrijgingen nu eenmaal meer belasting is verschuldigd dan
over kleine verkrijgingen. In relatieve zin hebben daarentegen ook kleine
verkrijgingen door kinderen in de erfbelasting juist profijt van de nieuwe
tariefstructuur. Zo heeft de voorgestelde voetvrijstelling van € 19 000
bijvoorbeeld tot gevolg dat een kwart van de ongeveer 90 000 kinderen
die thans erfbelasting verschuldigd zijn in het nieuwe stelsel volledig buiten
de heffing blijft. Voor deze groep kinderen, die in de huidige tariefstructuur
gemiddeld enkele honderden euro’s erfbelasting verschuldigd zouden zijn,
is derhalve sprake van een verlichting van de belastingdruk van de erfbelasting
met 100%, ook al vormt de daarmee gemoeide belastingderving van ongeveer € 6
mln maar een bescheiden deel van de ongeveer € 81 mln belastingderving
die in totaal gemoeid is met de verlichting van de tariefstructuur van de
erfbelasting voor kinderen.
 
 De leden van de PvdA-fractie wijden enkele gedachten aan het partnerbegrip
en de wijzigingen die in de Tweede Kamer op de aanvankelijk voorgestelde definitie
zijn aangebracht. Met name verwijzen zij naar de langdurige niet-geformaliseerde
relaties en relaties van bloedverwanten waarin het (mantel)zorgaspect overheerst.
Het lijkt deze leden in overeenstemming met de maatschappelijke opvattingen
en het rechtvaardigheidsgevoel dat deze relaties onder de hoge vrijstelling
die voortvloeit uit het partnerschap zijn gebracht. Zij vragen een reactie
van het kabinet hierop. Het moge duidelijk zijn dat de wijzigingen op de aanvankelijk
voorgestelde definitie inbreuk maken op het voornemen om binnen de relevante
fiscale regelgeving te komen tot een zoveel mogelijk uniform partnerbegrip
aan de hand van objectief vast te stellen criteria. Van begin
af aan was evenwel duidelijk dat een volledige uniformering niet zou kunnen
lukken, gelet op de verschillende karakters van de diverse wetgeving. In de
Algemene wet inzake rijksbelastingen wordt een basispartnerbegrip opgenomen
en in de relevante materiewetten de noodzakelijke afwijkingen. De aangenomen
amendementen op het partnerbegrip in de Successiewet 1956 staan hieraan niet
in de weg. Wel moge duidelijk zijn dat moet worden vastgesteld dat het uitgangspunt
van het nieuwe uniforme partnerbegrip, te weten een objectief toetsbaar begrip,
door de amendementen steeds meer onder druk komt te staan.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen naar de visie van de regering op de
toekomst van de schenkbelasting mede in relatie tot de vraag betreffende de
wenselijkheid van vermogensoverdracht bij leven tussen generaties. Het nu
voorliggende wetsvoorstel heeft onder meer tot doel de Successiewet 1956 te
vereenvoudigen en de tarieven te verlagen, met name voor niet- of ververwanten.
Aan het wetsvoorstel ligt geen visie van de regering ten grondslag betreffende
de wenselijkheid van vermogensoverdracht tussen ouders en kinderen tijdens
leven. De regering heeft hierover geen standpunt ingenomen en staat er daarom
neutraal tegenover. De leden van de PvdA-fractie refereren aan het amendement
waarbij de eenmalig verhoogde vrijstelling van schenkbelasting voor schenkingen
van ouders aan kinderen van € 25 000 naar € 50 000
is verhoogd, ingeval de schenking wordt aangewend voor de aankoop van een
huis of voor het aangaan van een dure opleiding. Zij vermoeden dat de Tweede
Kamer er in zijn amendering blijk van geeft te tenderen naar een positieve
visie op de schenking bij leven.
 Anders dan de genoemde leden lees ik in het amendement en de toelichting
slechts dat met het amendement beoogd wordt het voor ouders gemakkelijker
te maken hun kinderen te ondersteunen bij de aankoop van een woning of bij
een kostbare opleiding. Ik wil nog opmerken dat het wetsvoorstel wel maatregelen
bevat om de overdracht van een onderneming bij leven te vergemakkelijken.
De achtergrond hiervan is dat een dergelijke overdracht wenselijk kan zijn
voor een goede bedrijfsopvolging en om de continuïteit van de onderneming
zeker te stellen en niet het stimuleren van een vermogensoverdracht bij leven
tussen generaties. Voor de volledigheid wijs ik er overigens op dat niet sprake
is van een verhoging van de eenmalig verhoogde vrijstelling van € 25 000
naar € 50 000, maar van € 24 000 naar € 50 000.
 
 De leden van de fractie van de PvdA hebben gevraagd wat er gebeurt met
organisaties die aan het huidige 50%-criterium (voor ten minste 50%
het algemeen nut beogen) voldoen, maar niet aan het voorgestelde 90%-criterium.
Deze instellingen zullen, zoals beoogd, hun ANBI-status verliezen.
 Op de vraag van deze leden of voor deze instellingen de nieuwe SBBI-vrijstelling
tot de mogelijkheden behoort, is het antwoord dat het inderdaad mogelijk is
dat een huidige ANBI na 1 januari 2010 als SBBI kwalificeert. Activiteiten
van een instelling die niet aan het 90%-criterium voldoet, kunnen soms
aangemerkt worden als sociaal belang behartigende activiteiten. Als voorbeeld
kan genoemd worden een vereniging die op dit moment de ANBI-status heeft,
maar straks niet voldoet aan het 90%-criterium. Het is echter geen
regel dat een ANBI die niet aan het 90%-criterium voldoet als een SBBI
aangemerkt wordt. Niet alle activiteiten die het particulier belang beogen
kunnen worden aangemerkt als sociaal belang behartigende activiteiten. Voor
de verschillen tussen het sociaal belang en algemeen nut kan verwezen worden
naar het antwoord op de inbreng van de leden van de fractie van het CDA.
 De leden van de PvdA-fractie wensen vervolgens te vernemen wat er gebeurt
met organisaties die wel veel activiteiten ten algemene nutte kennen,
maar (net) geen 90%. Deze vraag komt mij erg theoretisch voor, maar
het antwoord op de vraag zou zijn dat deze organisaties hun ANBI-status zullen
verliezen. De marge van 10% tussen 100% en 90% biedt
immers al enige ruimte, om discussies te voorkomen over futiliteiten of handelingen
die onopzettelijk zijn begaan. Zodra er echter sprake is van een aanzienlijkere
afwijking, kan niet meer worden gesproken van het (nagenoeg) uitsluitend het
algemeen nut dienen.
 
 Deze leden verzoeken bij benadering aan te geven welke typen instellingen
voortaan onder de nieuwe ANBI-regeling zullen vallen, welke onder het SBBI-regime
en welke instellingen onder geen van beide regimes. In antwoord hierop kunnen
de volgende voorbeelden worden gegeven:
 Voorbeelden van ANBI’s:
 • kerkelijke instellingen
 • levensbeschouwelijke instellingen
 • charitatieve instellingen
 • culturele instellingen
 • wetenschappelijke instellingen
 • politieke partijen
 • regionale of landelijke overkoepelende instellingen zoals bij scoutingclubs
 • andere instellingen, met als overeenkomstige doelstelling: het
algemeen nut beogend, zonder particulier belang als oogmerk te hebben.
 Voorbeelden van SBBI’s:
 • zang- en (volks)dansverenigingen
 • muziek- en harmonieverenigingen
 • sportclubs
 • buurtverenigingen
 • niet-commerciële buurt- en dorpshuizen
 • hobbyclubs
 • personeelverenigingen
 • ouderenverenigingen
 • lokale scoutingclubs
 • amateur toneelverenigingen en theatergroepen
 • andere maatschappelijke organisaties van waarde voor de samenleving,
met als overeenkomstige doelstelling: het behartigen van het particuliere
belang van de instelling en leden, met activiteiten die in het sociaal belang
zijn.
 
 APV’s en instellingen ten behoeve van individuele belangen of individueel
gerichte opdrachten, zoals familiestichtingen, kunnen niet als ANBI of SBBI
kwalificeren.
 
 De leden van de fractie van de PvdA vragen ook om een nadere verklaring
van het verschil in behandeling van ANBI’s en SBBI’s.
 Het verschil in de behandeling op het vlak van fiscale faciliteiten van
ANBI’s en SBBI’s is gerechtvaardigd door het verschil tussen het
algemeen nut en het sociaal belang. Op dat verschil is ingegaan in het kader
van de beantwoording van de inbreng van de leden van de fractie van het CDA,
waarnaar ik moge verwijzen.
 SP
 De leden van de fractie van de SP stellen een groot aantal vragen over
de budgettaire en verdelingseffecten van het wetsvoorstel. Bij de beantwoording
daarvan houd ik dezelfde paragraafindeling aan als gehanteerd in het voorlopig
verslag. Voorafgaand aan de beantwoording hecht ik eraan te benadrukken dat
ik heb getracht de vele vragen, subvragen en stellingen zo goed
mogelijk te duiden en de beantwoorden. Wellicht ten overvloede merk ik op
dat indien in de veelheid een enkele vraag is gemist, dat niet betekent dat
ik het met die vraag dan wel met die stellingname eens ben.
 Begrotingsconsequenties van het wetsvoorstel als geheel
 De leden van de SP-fractie vragen de regering om in een staatje de begrotingsconsequenties
van het gewijzigd voorstel van wet (Kamerstukken I 2009/10, 31 930, A)
en zijn onderdelen aan te geven, waarbij voor iedere post wordt onderscheiden
naar de huidige omvang (onder vermelding van het peiljaar dat de regering
hanteert) en de mutaties. Wat betreft de huidige stand en de wijziging van
de belastinginkomsten als gevolg van de herziening van de tariefstructuur
vragen zij daarbij te onderscheiden naar:
 • successie- c.q. erfbelasting partner;
 o wijziging tarief;
 o wijziging vrijstelling;
 • successie- c.q. erfbelasting kinderen;
 o wijziging tarief;
 o wijziging vrijstelling;
 • successie- c.q. erfbelasting kleinkinderen;
 • overige successie- c.q. erfbelasting;
 • schenkbelasting kindverkrijgingen;
 • schenkbelasting kleinkindverkrijgingen;
 • schenkbelasting overige verkrijgingen.
 
 Om tegemoet te komen aan het verzoek van de leden van de SP-fractie is
hieronder een update opgenomen van de tabel 1 uit de memorie van toelichting
(Kamerstukken II 2008/09, 31 930, nr. 3, blz. 22) waarin de budgettaire
effecten van de in het gewijzigd voorstel van wet opgenomen wijzigingen ten
opzichte van het oorspronkelijk ingediende voorstel zijn verwerkt.
 Tabel 2: Budgettaire effecten pakket maatregelen in € mln* 
 
 
 
 
 
 
 
 Bestedingsmaatregelen
 
 
 
 
 Aanpassing tariefstructuur schenk- en erfbelasting
 – 280 
 
 
 Afschaffing recht van overgang
 – 6 
 
 
 Verruiming bedrijfsopvolgingsregeling
 – 35 
 
 
 
 Totaal besteding
 
 
 – 321
 
 
 
 
 Financieringsmaatregelen
 
 
 
 
 Aanpak diverse constructies in de schenk- en erfbelasting
 25 
 
 
 Belasten afgezonderd particulier vermogen in de schenk- en erfbelasting
 60
 
 
 Belasten afgezonderd particulier vermogen in de inkomstenbelasting
 150 
 
 
 Invoeren heffingsrente voor successieschulden en -vorderingen**
 13 
 
 
 Invoeren materiële ondernemingseis in doorschuiffaciliteit
voor vererven van ab-aandelen***
 5 
 
 
 Maatregel ANBI’s effect schenk- en erfbelasting
 21 
 
 
 Maatregel ANBI’s effect inkomstenbelasting
 33 
 
 
 Verhoging wijnaccijns
 7 
 
 
 Verhoging accijns op rooktabak
 5 
 
 
 Beperking hypotheekrenteaftrek i.v.m. verhoogde vrijstelling eenmalige
schenking
 2 
 
 
 
 Totaal financiering
 
 
 321
 
 
 
 
 Totaal pakket
 
 
 0
 
 
 
 
 
 * Een minteken (–) betekent lastenverlichting.
 ** Deze in het Belastingplan 2010 opgenomen maatregel levert in totaal € 27
mln op. Daarvan wordt € 14 mln aangewend voor de eveneens in het
Belastingplan 2010 opgenomen maatregel om successieschulden envorderingen
in aanmerking te nemen in box 3 en € 13 mln voor de financiering
van het onderhavige wetsvoorstel.
 *** De opbrengst van deze in het OFM 2010 opgenomen maatregel wordt
geraamd op € 40 mln. Hiervan wordt € 5 mln aangewend voor
de financiering van het onderhavige wetsvoorstel (onderdeel aanpassing bedrijfsopvolgingsregeling). 
 
 Wat betreft hun vraag naar het door de regering gehanteerde peiljaar kan
aan de leden van de SP-fractie worden geantwoord dat dit het jaar 2010 betreft.
Zo zijn de effecten van de aanpassing van de tariefstructuur van de schenk-
en erfbelasting bepaald door het verschil in belastingopbrengst te bepalen
tussen de voorgestelde tariefstructuur en de huidige tariefstructuur bij ongewijzigd
beleid in 2010. Zo ook stelt bijvoorbeeld de in de tabel vermelde derving
van € 6 mln als gevolg van afschaffing van het recht van overgang
voor de geraamde opbrengst op transactiebasis van het recht van overgang in
2010 bij ongewijzigd beleid. In beginsel zijn de in de tabel opgenomen bedragen
eveneens op te vatten als structurele bedragen op transactiebasis, uitgedrukt
in prijzen 2010. Een uitzondering hierop vormt de in het gewijzigd voorstel
van wet opgenomen maatregel van verhoging van de eenmalige vrijstelling in
de schenkbelasting van € 24 000 tot € 50 000,
ingeval het geschonken bedrag wordt aangewend voor een meer dan gemiddeld
dure opleiding of de aankoop van een eigen woning, aangezien de budgettaire
effecten van deze maatregel grotendeels intertemporeel zijn bepaald. Zoals
uiteengezet in de nota naar aanleiding van het verslag (Kamerstukken II 2008/09,
31 930, nr. 9, blz. 6), bestaat de met deze maatregel gemoeide budgettaire
derving uit twee elementen namelijk een directe derving schenkbelasting van € 2
mln structureel, alsmede een op termijn te verwachten derving erfbelasting
van naar schatting € 50 mln structureel, waarbij het structurele
niveau na circa 40 jaar zal worden bereikt. De in de tijd oplopende derving
in de erfbelasting wordt in het wetsvoorstel gefinancierd met de maatregel
om de aftrek van hypotheekrente uit te sluiten voor zover deze betrekking
heeft op het deel van de aankoopprijs van een eigen woning dat gefinancierd
is door middel van het met gebruikmaking van de verhoogde eenmalige vrijstelling
geschonken bedrag, welke maatregel een in de tijd oplopende opbrengst kent
van naar schatting ongeveer datzelfde bedrag. Teneinde het budgettaire beeld
niet met dergelijke intertemporele effecten te belasten is in tabel 2 hierboven
uitsluitend uitgegaan van de directe derving schenkbelasting van € 2
mln, zowel aan de bestedingskant (als onderdeel van de aanpassing van de tariefstructuur
schenk- en erfbelasting), als aan de financieringskant (de beperking van hypotheekrenteaftrek
voor zover deze betrekking heeft op het met gebruikmaking van de verhoogde
eenmalige vrijstelling geschonken bedrag).
 
 Tabel 3 bevat een schatting van de door de leden van de SP-fractie gevraagde
uitsplitsing van de effecten van verschillende onderdelen van de aanpassing
van de tariefstructuur, zoals deze is komen te luiden in het gewijzigd voorstel
van wet. Voor de goede orde merk ik hierbij op dat bij het uitsplitsen van
de effecten erfbelasting voor partners en kinderen naar wijziging tarief en
wijziging vrijstelling, overeenkomstig de door de leden van de SP-fractie
gespecificeerde volgorde, eerst het effect van de tariefwijziging en vervolgens
het aanvullende effect van de wijziging van de vrijstelling is berekend.
 Tabel 3: Verdeling effecten tariefstructuur schenk- en
erfbelasting (2010) 
 
 
 
 
 
 
 
 Erfbelasting partners
 
 – 12
 
 
 
  wv effect tarief
 
 
 – 9
 
 
 
 
 
  wv effect vrijstelling
 
 
 – 3
 
 
 
 
 Erfbelasting kinderen
 
 – 81
 
 
 
  wv effect tarief
 
 
 60
 
 
 
 
 
  wv effect vrijstelling
 
 
 – 141
 
 
 
 
 Erfbelasting kleinkinderen
 
 – 3 
 
 
 Erfbelasting overige verkrijgingen
 
 – 228 
 
 
 
 Totaal erfbelasting
 
 
 
 – 324
 
 
 
 Schenkbelasting kinderen
 
 55
 
 
 Schenkbelasting kleinkinderen
 
 3 
 
 
 Schenkbelasting overige verkrijgingen
 
 – 14 
 
 
 
 Totaal schenkbelasting
 
 
 
 44
 
 
 
 
 Totaal schenk- en erfbelasting
 
 
 
 – 280
 
 
 
 
 
 Tenslotte vragen de leden van de SP-fractie in dit onderdeel of wat betreft
de financieringsmaatregelen kan worden aangegeven welke maatregelen niet in
het onderhavige, maar in een ander wetsvoorstel worden geregeld. Zoals al
is aangegeven in de voetnoten onder tabel 2, betreft dit in totaal twee maatregelen.
De eerste betreft het invoeren van een materiële ondernemingseis in de
doorschuiffaciliteit voor het vererven van ab-aandelen, welke maatregel is
opgenomen in het Wetsvoorstel Overige Fiscale Maatregelen 2010. De tweede
maatregel betreft het invoeren heffingsrente voor successieschulden en -vorderingen,
welke maatregel deel uitmaakt van het Belastingplan 2010.
 Schenk- en erfbelasting: algemeen
 De leden van de SP-fractie vragen of de regering voor de verschillende
tarieven van de voorgestelde tariefstructuur de redenering te geven die haar
noopte juist deze tarieven voor te stellen, zowel betreffende de verkrijging
(de specifieke grens van € 118 000 of de aanvankelijke van € 125 000)
als betreffende de specifieke tarieven. Tevens vragen zij of de regering ook
een redenering kan geven voor de diverse vrijstellingen, inclusief de keuze
voor een (specifieke) voetvrijstelling. Ter beantwoording van deze vragen
van de leden van de SP-fractie zet ik hieronder op hoofdlijnen de totstandkoming
van de tariefstructuur en de daarbij gemaakte afwegingen uiteen. Verlaging
van de tarieven en vereenvoudiging van de tariefstructuur zijn belangrijke
doelstellingen van het wetsvoorstel. Hiermee wordt tegemoet gekomen aan de
maatschappelijke en politieke kritiek dat de belastingheffing van erfenissen
te hoog en te ingewikkeld is. De kritiek op de hoogte van de tarieven betreft
met name de hoge tarieven in de huidige tariefgroep 3 (niet- en ververwanten),
die van 41% oplopen tot 68%. Om deze reden is als uitgangspunt
gekozen de tariefverlaging met name op deze groep verkrijgers te richten.
Wel is daarbij als randvoorwaarde genomen dat kinderen – zowel in aantallen
als bedragen de belangrijkste groep verkrijgers – in de nieuwe tariefstructuur
voor de erfbelasting niet zwaarder belast worden dan in de huidige tariefstructuur.
Ter uitvoering van de doelstelling van vereenvoudiging is initieel gekozen
voor een tariefstructuur met twee tariefgroepen met elk twee tariefschijven.
Naaste familieleden, de partner en de kinderen, werden daarbij ingedeeld in
tariefgroep 1 en de overige verkrijgers, inclusief de kleinkinderen, in tariefgroep
2. Als percentages voor de 4 tariefschijven is initieel gekozen voor 10%-20%
in tariefgroep 1 en het tweevoud hiervan, 20%-40%, in tariefgroep
2. Zoals ook al wordt aangegeven in het rapport van de Werkgroep Moltmaker
(blz. 43) is elk voorstel voor de hoogte van de tarieven uiteindelijk arbitrair.
Behoudens de al vermelde doelstellingen van tariefverlaging en vereenvoudiging,
valt dan ook niet aan te geven waarom specifiek voor deze percentages is gekozen.
Teneinde de randvoorwaarde dat kinderen in de nieuwe tariefstructuur voor
de erfbelasting niet zwaarder worden belast dan in de huidige tariefstructuur
gestand te doen, is er voor gekozen de lengte van de eerste schijf te bepalen
op € 125 000 en in combinatie daarmee, ter compensatie van
het hogere aanvangstarief van 10%, de vrijstelling voor kinderen te
bepalen op € 19 000. De verhoging van de vrijstelling voor
kinderen moet daarbij vooral ook in het licht van de doelstelling van vereenvoudiging
worden bezien, omdat als gevolg van deze verhoging ruim een kwart van de ongeveer
90 000 kinderen die thans erfbelasting verschuldigd zijn geheel buiten
de heffing van erfbelasting gebracht wordt. Het gaat bij deze groep kinderen
om kleine verkrijgingen waarbij slechts enkele tientallen tot enkele honderden
euro’s belasting verschuldigd is. Gegeven de randvoorwaarde van budgettaire
neutraliteit en de geraamde opbrengst van de grondslagverbredende maatregelen,
met name het in de belastingheffing betrekken van trusts en andere APV’s,
bleek de initieel gekozen tariefstructuur niet haalbaar. Om deze reden is
er uiteindelijk voor gekozen het aanvangspercentage van tariefgroep 3 van
aanvankelijk 20% nader te bepalen op 30%. Daarmee
ontstond de tariefstructuur die is opgenomen in mijn brief van 24 oktober
2008 (Kamerstukken II 2008/09, 27 789, nr. 17). Uit de reacties op deze
brief bleek de indeling van kleinkinderen in tariefgroep 2 maatschappelijk
op bezwaren te stuiten. Om deze reden zijn kleinkinderen in het uiteindelijk
bij de Tweede Kamer ingediende wetsvoorstel ingedeeld in tariefgroep 1 met
een tariefopslag van 80%. Hiermee is gekozen voor een benadering die
vergelijkbaar is met de huidige tariefgroepindeling van kleinkinderen. Tevens
is ervoor gekozen om, evenals dat thans het geval is, voor hen hetzelfde vrijstellingsbedrag
in de erfbelasting te bepalen als voor kinderen.
 Wat de vrijstellingen betreft is er uit oogpunt van vereenvoudiging voor
gekozen de thans nog bestaande drempelvrijstellingen te vervangen door voetvrijstellingen.
Hierbij gaat het met name om de huidige drempelvrijstelling van € 10 323
in de erfbelasting voor kinderen en kleinkinderen en de huidige drempelvrijstelling
van € 2 724 voor overige verkrijgers in de schenkbelasting.
In de nieuw voorgestelde tariefstructuur zijn deze vervangen door voetvrijstellingen
van respectievelijk € 19 000 en € 2000.
 Met de verhoging van de vrijstelling voor partners in de erfbelasting
wordt tegemoet gekomen aan de in brede kringen levende wens om de druk van
de erfbelasting voor partners te verminderen. Van verschillende kanten wordt
wel een volledige vrijstelling voor partners in de erfbelasting bepleit, met
als achterliggende gedachte dat zij naar maatschappelijke maatstaven geen
vermogensvooruitgang ervaren als gevolg van het overlijden van hun partner.
Mede gelet op de budgettaire consequenties daarvan is gekozen voor een relatief
beperkte verhoging van de vrijstelling tot € 600 000.
 In het gewijzigd voorstel van wet is de lengte van de eerste schijf nader
bepaald op € 118 000, als gevolg van amendement nr. 83 (Kamerstukken
II 2009/10, 31 930, nr. 83). Tevens is voor ouders de vrijstelling in
de erfbelasting nader bepaald op € 45 000 (in het oorspronkelijk
ingediende voorstel € 2000) en voor invalide kinderen op € 57 000 –
waar dit in het oorspronkelijk ingediende voorstel € 19 000
was (respectievelijk Kamerstukken II 2009/10, 31 930, nr. 58 en Kamerstukken
II 2009/10, 31 930, nr. 57).
 Effect van het wijzigingsvoorstel erfbelasting op de vermogensverdeling
 De leden van de SP-fractie stellen verschillende vragen bij het antwoord
dat de regering gaf op vragen van de leden van de PvdA-fractie uit de Tweede
Kamer of de regering kan aangeven op welke manier erfenissen de scheve vermogensverdeling
in Nederland bestendigen of zelfs vergroten. Zij kwalificeren daarbij het
antwoord van de regering dat deze vragen niet beantwoord kunnen worden omdat
met de data en systemen van de Belastingdienst dit verband niet rechtstreeks
gelegd kan worden als formalistisch en wijzen erop dat niet alleen de Belastingdienst,
maar ook het CBS over relevante gegevens beschikt. In aansluiting daarop vragen
de leden van de SP-fractie of de regering aan de hand van cijfers de stelling
kan weerleggen dat het onderhavige wetsvoorstel de scheefheid van de vermogensverdeling
bestendigt en vergroot. Los van de omstandigheid dat de bij de Belastingdienst
beschikbare databestanden maar in beperkte mate zicht bieden op de vermogensposities
van belastingplichtigen, is het thans, zoals ook al aangegeven in antwoorden
op vragen van de leden van de PvdA-fractie in de Tweede Kamer, niet goed mogelijk
om gegevens over erfrechtelijke verkrijgingen te koppelen aan inkomens- of
vermogensgegevens. Ook het CBS, waarnaar de leden van de SP-fractie in hun
vragen verwijzen, is thans niet in staat deze koppeling te leggen. Uit dien
hoofde beschikt de regering thans niet over empirische data om uitspraken
over het verband tussen de omvang van erfrechtelijke verkrijgingen en de inkomens-
of vermogensposities van de verkrijgers te ontkennen dan wel te bevestigen.
Uiteraard is het, bij ontbreken van empirische gegevens, mogelijk om over
de bedoelde verbanden veronderstellingen te maken, waarbij bijvoorbeeld
verondersteld zou kunnen worden dat grotere erfrechtelijke verkrijgingen meer
dan gemiddeld terecht komen bij verkrijgers met bovengemiddelde inkomens-
en vermogensposities. Naar mijn oordeel is dit echter niet zinvol en ook niet
wenselijk, nu het CBS heeft aangegeven thans in onderzoek te hebben op welke
wijze voor de statistiek verkrijgers van erfrechtelijke verkrijgingen gekoppeld
kunnen worden aan inkomens- en vermogensgegevens van die verkrijgers, nu een
directe koppeling van bestanden niet mogelijk is. Gedacht wordt daarbij aan
een«synthetische» koppeling, waarbij gegevens die op groepsniveau
zijn vastgesteld aan de steekproefpersonen zullen worden toegevoegd. Op termijn,
maar vermoedelijk nog niet dit jaar, zal de door de leden van de SP-fractie
gewenste empirische data dus beschikbaar komen bij het CBS. Het zou dan ook
bepaaldelijk onwenselijk zijn als het ministerie van Financiën vooruitlopend
hierop met louter op veronderstellingen gebaseerde «quasi-empirische»
data naar buiten zou komen. Hierbij hecht ik eraan te benadrukken dat niet
het ministerie van Financiën, maar het CBS bij uitstek de aangewezen
instantie is voor het produceren van deze en andere statistieken.
 Partnerverkrijgingen uit erfenis
 De leden van SP-fractie rekenen voor dat wil een partner van een standaardhuishouden
(met twee partners en twee kinderen) daadwerkelijk, ten opzichte van het huidige
stelsel, profijt ondervinden van de verhoogde voetvrijstelling van € 600 000
en het tarief van 20–27%, het moet gaan om een vermogen op huishoudensniveau
van minstens € 3,2 mln. Zij vragen of de regering bij het CBS kan
navragen om welk promille van de vermogensverdeling het dan gaat, zowel bij
de algemene vermogensverdeling huishoudens als de vermogensverdeling huishoudens
met een lid van >65 jaar en wat in beide gevallen het aantal huishoudens
in en boven dit promille is en wat het gemiddeld vermogen van deze vermogensklasse
is. Overeenkomstig het verzoek van de leden van de SP-fractie heb ik hun vragen
doorgeleid naar het CBS. Het CBS heeft echter aangegeven niet aan dit verzoek
te kunnen voldoen. Enerzijds heeft dit te maken met het feit dat de voorlopige
gegevens van 1-1-2006 minder geschikt zijn voor het maken van deze selecties,
aangezien grote afwijkingen te verwachten zijn met de definitieve gegevens.
Anderzijds is echter een groter bezwaar dat het verstrekken van uitsplitsingen
op dit vermogensniveau in strijd komt met de door het CBS gehanteerde geheimhoudingsregels,
zodat uit dat oogpunt zeker geen gemiddelde waarden voor de gevraagde uitsplitsing
kunnen worden gegeven.
 Voor het antwoord op de vraag van de leden van de SP-fractie naar de motivering
voor het verlichten van de belastingdruk van partners verwijs ik naar hetgeen
ik hierover hierboven in het onderdeel «Schenk- en
erfbelasting: algemeen» reeds aan deze leden heb geantwoord.
Wat betreft de vraag van deze leden naar de invloed van deze belastingverlichting
op de scheefheid van de huidige vermogensverdeling merk ik het volgende op.
Zoals elders in deze memorie al is opgemerkt is een van de doelstellingen
van de herziening van de tariefstructuur van de schenk- en erfbelasting verlaging
van de (top)tarieven. Inherent aan deze doelstelling is dat geïsoleerd
bezien (grote) verkrijgingen in de voorgestelde tariefstructuur minder zwaar
worden belast dan in de huidige tariefstructuur. Daar staat tegenover dat
als gevolg van het in de belastingheffing betrekken van trustvermogens en
andere APV’s macro bezien grote vermogens juist zwaarder belast zullen
worden dan thans, zodat per saldo een meer gelijkmatige vermogensverdeling
verwacht zou kunnen worden. Om een goed beeld te krijgen van de effecten van
de erfbelasting op de vermogensverdeling is echter empirische data over het
verband tussen de omvang van erfrechtelijke verkrijgingen en de vermogensposities
van de verkrijgers noodzakelijk. Zoals opgemerkt is de mogelijkheid om dit
verband te kunnen leggen thans in onderzoek bij het CBS. 
 Kindverkrijgingen uit erfenis
 De leden van de SP-fractie vragen de regering om wat betreft kindverkrijgingen
uit erfenis de derving belastinginkomsten van het voorstel ten opzichte van
de huidige wet te splitsen in de klassen: € 0 – € 25 000, € 25 000 – € 100 000, € 100 000 – € 500 000
en > € 500 000. De door deze leden gevraagde uitsplitsing
is hieronder opgenomen in tabel 4.
 Tabel 4: Uitsplitsing voordeel erfbelasting kinderen naar
grootte verkrijging in € mln (2010) 
 
 
 
 
 
 
 
 Klasse verkrijging
 Aantal
 Bedrag 
 
 
 
 
 0 – 25 000
 29 455
 – 9 
 
 
 25 000 – 100 000
 44 695
 – 22 
 
 
 100 000 – 500 000
 12 820
 – 21 
 
 
 500 000 – hoger
 1 030
 – 29
 
 
 
 Totaal
 
 
 88 000
 
 
 – 81
 
 
 
 
 
 De leden van de fractie van de SP merken voorts op dat in de grafieken
op blz. 115 van de nota naar aanleiding van het verslag, de verkrijgingsomvang
voor partners doorloopt tot € 5 mln, terwijl die voor kinderen slechts
doorloopt tot € 1 mln. Zij vragen of de regering kan bevestigen
dat in de effectieve belastingdruk voor kindverkrijgingen uit erfenis de reductie
voor verkrijgingen van ± € 2,5 mln ongeveer 20% is,
en dat deze reductie bij verkrijgingen boven ± € 20 mln oploopt
tot boven de 25%. Het antwoord op deze vragen van de leden van de SP-fractie
is dat dit inderdaad het geval is. Uitgaande van cijfers 2009 bedraagt de
effectieve belastingdruk bij een verkrijging van € 2,5 mln in het
huidige stelsel 24,5% tegenover 19,4% in nieuwe stelsel en bij
een verkrijging van € 20 mln 26,7% respectievelijk 19,9%.
Dit betekent een drukverlaging van 20,8% respectievelijk 25,3%.
Deze uitkomsten sporen met de door de leden van de SP-fractie gemaakte berekeningen.
 
 Tevens vragen de leden van de SP-fractie de regering om de twee genoemde
grafieken (figuur 1 en 2) uit te breiden tot een verkrijgingsomvang van € 10
mln, en wel ieder in twee varianten: (a) de horizontale as continue van € 0 – € 10 000 000
en (b) de horizontale as continue van € 0 – € 1 000 000,
dan een breuk en vervolgens intervallen van € 1 mln oplopend tot € 10
mln. Wat betreft de onder (a) gevraagde grafieken verwijs ik de leden van
de SP-fractie naar de figuren 1 en 2 hieronder. 
 Figuur 1: Partners – Erfbelasting (verkrijgingstraject
tot € 10 miljoen) 
 
 Figuur 2: Kinderen – Erfbelasting (verkrijgingstraject
tot € 10 miljoen)
 
 De door de leden van de SP-fractie onder (b) gespecificeerde uitvoering
van deze grafieken biedt naar mijn oordeel geen aanvullend inzicht en is om
deze reden achterwege gelaten. Voor een gedetailleerder verloop van de tarieflijnen
van figuur 2 in het verkrijgingstraject tot € 1 mln, verwijs ik
de leden van de SP-fractie naar de figuur 2 van bijlage 1. 
 
 De leden van de fractie van de SP geven aan te constateren dat wat betreft
de effectieve belastingdruk in het voorstel voor kindverkrijgingen uit erfenis
de sterkste drukprogressie aan de onderkant lijkt te liggen, namelijk tussen
ongeveer € 20 000 en de € 55 000. Voorts constateren
zij een aanzienlijk minder sterke progressie rond € 155 000
en daarna een sterke afloop van de progressie. De leden van de SP-fractie
vragen de regering om in een grafiek de drukprogressie aan te geven, met op
de horizontale as de verkrijgingsbedragen van € 0 – €1 000 000.
Daarnaast vragen zij of de regering daarbij kan aangeven waarom zij juist
gekozen heeft voor deze progressiestructuur, dat wil zeggen met een sterke
progressie aan de onderkant en niet aan de bovenkant.
 
 De door de leden van de SP-fractie gevraagde grafiek is opgenomen in figuur
3 hieronder.
 Figuur 3: Kinderen – Erfbelasting (verkrijgingstraject
tot € 1 miljoen)
 
 Wat betreft de vraag van de leden van de SP-fractie naar de beweegredenen
van het kabinet om te kiezen voor de progressiestructuur van de tarieflijn
van figuur 3 moet worden opgemerkt dat deze inherent is aan de gekozen tariefstructuur
met een vrijstelling van € 19 000, een eerste schijf van € 118 000
met een tarief van 10% en een tweede schijf van 20%. Een dergelijke
tariefstructuur leidt tot een samenstel van twee Benthamse progressies, waarvan
het kenmerk is dat deze in het begin relatief steil oplopen en vervolgens
asymptotisch afvlakken naar het niveau van het tarief van de desbetreffende
tariefschijf. De eerste Benthamse progressie in figuur 3 begint bij een verkrijging
van € 19 000, en zou indien er maar een tariefschijf van 10%
zou zijn geleidelijk het niveau van 10% naderen. Aangezien bij een
verkrijging van (€ 19 000 + € 118 000 =) € 137 000
het tarief van 20% aanvangt, ontstaat op dat punt een trendbreuk en
begint een tweede Benthamse progressie te lopen die geleidelijk het niveau
van 20% nadert. Dat de progressie afzwakt naarmate de verkrijging hoger
is, heeft derhalve louter te maken met het asymptotische verloop van een Benthamse
progressielijn. Nu de keuze voor de progressiestructuur dus de facto rechtstreeks
is terug te voeren op de keuze voor de tariefstructuur, verwijs ik de leden
van de SP-fractie voor de motivering daarvan naar mijn antwoorden op hun eerdere
vragen inzake nadere motivering van de tarieven en vrijstellingen
in het onderdeel «Schenk- en erfbelasting: algemeen».
 
 Met behulp van berekeningen aan de hand van de nalatenschapsstatistiek
van het CBS (2005), de burgerlijke staat van de erflaters (met daarbij de
veronderstelling dat gehuwde of gescheiden erflaters gemiddeld twee kinderen
hebben) en de wijziging van de effectieve belastingdruk uit het wetsvoorstel,
maken de leden van de fractie van de SP de volgende ruwe schatting: 
 
 
 
 
 
 
 
 kindverkrijgingen uit nalatenschap*
 aandeel klasse uit kolom 1 in totaal aantal
kindverkrijgingen**
 aandeel in het belastingvoordeel
uit hoofde van het wetsvoorstel 
 
 
 
 
 > € 1,5 mln. 
 0,2 %
 27 % 
 
 
 > € 250 000
 2 %
 31 % 
 
 
 > € 100 000
 9½ %
 75 %
 
 
 
 
 * De cijfers in deze kolom betreffen de verkrijgingen (niet de nalatenschap).
 ** Dat wil zeggen het geschatte totaal aantal kindverkrijgingen uit de
gehele nalatenschapsverdeling, daarbij gerekend de kindverkrijgingingen die
zo gering zijn dat ze onder de belastingvrije voet vallen of waarvoor (daarom)
geen aangifte wordt gedaan.
 
 Tevens leiden zij uit cijfers van het CBS over de vermogensverdeling 2006
het volgende af:
 
 • de vermogens van > € 1 mln beslaan de top 1,4%
van de vermogensverdeling;
 • de vermogens van > € 250 000 beslaan de top 16%
van de vermogensverdeling;
 • de vermogens van > € 100 000 beslaan de top 35%
van de vermogensverdeling;
 
 De leden van de SP-fractie vragen vervolgens of de regering de orde van
grootte van deze cijfers kan bevestigen. Zo nee, vragen zij of de regering
over cijfers beschikt die de orde van grootte van bovenstaande cijfers weerleggen.
Meer in het algemeen vragen zij of de regering de stelling van de SP-fractie
beaamt dat de belastingverlaging successierecht, c.q. erfbelasting, voor kinderen
de scheefheid van de huidige vermogensverdeling bestendigt c.q. versterkt –
tenminste voor zover dit het vermogen betreft van de top 1,4% ten opzichte
van de rest, respectievelijk van de top 16% ten opzichte van de rest,
respectievelijk van de top 35% ten opzichte van de rest.
 
 Een rechtstreekse benadering vanuit de omvang van de verkrijgingen door
kinderen levert het volgende beeld op: 
 
 
 
 
 
 
 
 kindverkrijgingen uit nalatenschap
 aandeel klasse uit kolom 1 in totaal aantal
kindverkrijgingen
 aandeel in het belastingvoordeel
uit hoofde van het wetsvoorstel 
 
 
 
 
 > € 1,5 mln. 
 0,1%
 24,7% 
 
 
 > € 250 000
 3,3%
 33,8% 
 
 
 > € 100 000
 13,3%
 61,5%
 
 
 
 
 
 In kolom 2 is het aantal kindverkrijgingen in de desbetreffende klasse
uitgedrukt als percentage van het totaal aantal kindverkrijgingen waarvoor
aangifte is gedaan. Grof bezien liggen de gevonden percentages in dezelfde
orde van grootte als de door de leden van de SP-fractie berekende percentages.
 De door de leden van de SP-fractie berekende cijfers over de verdeling
van vermogens in 2006 zijn in overeenstemming met de door het CBS op Statline
gepubliceerde gegevens. 
 Wat betreft de vragen van de leden van de fractie van de SP over de invloed
van de wijziging van de tariefstructuur van de erfbelasting op de vermogensverdeling,
verwijs ik naar mijn antwoorden op vergelijkbare vragen van deze leden elders
in deze memorie.
 
 Het antwoord op de vraag van de leden van de SP-fractie of het kabinet
de door deze leden vermelde methodologische opvatting van Karl Popper deelt,
luidt dat als hoofdregel voorop gesteld dient te worden dat aan het enkele
feit dat het kabinet een al dan niet empirisch onderbouwde stelling onweersproken
laat niet de conclusie mag worden verbonden dat het kabinet het met die stelling
eens is.
 Kleinkindverkrijgingen uit erfenis
 De leden van de SP-fractie merken op dat het bij de belastingderving aan
erfbelasting bij kleinkinderen gaat om «slechts» € 3
mln. Zij spreken de verwachting uit dat veel van de rijkeren gebruik gaan
maken van de belastingvrije voet voor kleinkinderen van € 19 000
en vragen of dit ook de verwachting is van de regering. Tevens gaan zij er
vanuit dat dit effect heeft op de belastingopbrengst bij erfrechtelijke verkrijging
door kinderen. Zij vragen of dit kruiseffect is meegenomen in de genoemde € 3
mln. Het antwoord op deze vragen van de leden van de SP-fractie luidt als
volgt. De budgettaire effecten van de tariefstructuurmaatregelen zijn geraamd
met behulp van een statische doorrekening van bestanden met aanslaggegevens
successierecht van een aantal jaren. Gedragseffecten en tweede-orde-effecten,
zoals de door de leden van de fractie van de SP bedoelde kruiseffecten, worden
daarbij niet meegenomen. Op dezelfde manier wordt er in de raming bijvoorbeeld
ook geen rekening mee gehouden dat vermogen dat naar een jongere generatie
is overgeheveld mogelijk productiever wordt aangewend, met als gevolg daarvan
een positieve invloed op de economie en de belastingopbrengsten.
 De leden van de SP-fractie merken eveneens op dat in de tabellen over
de aantallen verkrijgende kleinkinderen in de nota naar aanleiding van het
nader verslag uit de Tweede Kamer (blz. 33) bij tariefgroep 1A (kleinkinderen)
een geschatte afname van 3610 tot 2220 (-39%) wordt vermeld. Zij vragen
of de regering deze afname kan toelichten. Hierbij merken deze leden nader
op dat enerzijds verkrijgingen tot € 19 000 buiten de heffing
zullen vallen, maar dat er anderzijds mogelijk ook enig tegengesteld effect
te verwachten is voor rijke erflaters die in bepaalde gevallen tweemaal het
effectieve tarief van kind op kind hoger calculeren dan éénmaal
het effectieve tarief van grootouder op kleinkind. De afname van het aantal
kleinkinderen dat in het nieuwe stelsel erfbelasting verschuldigd zal zijn
hangt samen met verhoging van de vrijstelling tot € 19 000
en vloeit voort uit de hierboven vermelde statische doorrekening. Met gedragseffecten,
zoals het door de leden van de SP-fractie vermelde effect dat erflaters in
de nieuwe tariefstructuur mogelijk aanleiding zien om in plaats van vererving
naar een kind te kiezen voor vererving naar een kleinkind, wordt zoals vermeld
geen rekening gehouden.
 Schenkingen aan kinderen
 De leden van de fractie van de SP merken op dat schenkingen in de inkomstenbelasting
worden geregistreerd bij de schenker en bij de ontvanger. Hiervan uitgaande
vragen deze leden de regering om aangaande schenkingen aan kinderen uit (een
steekproef uit) zijn inkomstenbelasting-statistiek met betrekking tot de schenker
een globale schatting te geven van de verdeling van deze schenkingen (aantal
en gemiddelde omvang) over de 5%-groepen van de inkomensverdeling (met
aantal per groep, c.q. het totale aantal, en de som van de schenkingen per
groep). Tevens vragen zij de regering om – uit dezelfde bron –
een schatting te geven van de 5% vermogensgroep van de schenkers, of
de regering kan bevestigen dat deze schenkingen vooral voorkomen bij de top van de inkomensverdeling en zo ja om welke 5%-groepen het daarbij
vooral gaat en tenslotte of de regering ook kan bevestigen dat deze schenkingen
vooral voorkomen bij de top van de vermogensverdeling en zo ja, om welke 5%-groepen
het daarbij gaat. Anders dan de leden van de fractie van de SP kennelijk van
mening zijn, worden schenkingen aan kinderen niet in de inkomstenbelasting
geregistreerd, niet bij de schenker en eveneens niet bij de ontvanger. Uit
dien hoofde kan de regering de op deze onjuiste aanname gebaseerde vragen
van de leden van de SP-fractie niet beantwoorden.
 
 Het antwoord op vragen de leden van de SP-fractie of de regering kan bevestigen
dat door de schenkvrijstelling (jaarlijks en eenmalig) de erfbelasting de
facto wordt ontweken en waarom de regering voorstander is van deze en dergelijke
vrijstellingen luidt als volgt. De regering is zich ervan bewust dat er een
verband bestaat tussen vrijstellingen in de schenkbelasting en de toekomstige
grondslag voor de erfbelasting, in die zin dat vermogen dat bij leven (belast
of onbelast) wordt overgeheveld van ouders naar kinderen ten koste gaat van
de toekomstige nalatenschap van de ouders. Om die reden is de regering terughoudend
met het verruimen van vrijstellingen in de schenkbelasting. Dat neemt niet
weg dat, al was het alleen maar om doelmatigheidsredenen, het gerechtvaardigd
is om schenkingen tot op zekere hoogte vrij te stellen van schenkbelasting.
Het zou immers ondoenlijk – en nagenoeg oncontroleerbaar – zijn
om schenkingen vanaf de eerste euro in de heffing van schenkbelasting te betrekken.
Doelmatigheidsredenen liggen dan ook voornamelijk ten grondslag aan de vrijstelling
van schenkbelasting van € 2000 voor overige verkrijgers. Wat betreft
schenkingen van ouders aan kinderen is de regering van oordeel dat deze als
maatschappelijk aanvaard kunnen worden aangemerkt. Uit dien hoofde zijn voor
kinderen hogere vrijstellingen in de schenkbelasting gerechtvaardigd. Bij
het bepalen van de jaarlijkse vrijstelling voor kinderen op € 5000
en eenmalige vrijstelling op € 24 000 is het oogmerk van de
regering geweest de bestaande vrijstellingsbedragen te handhaven, zij het
dat deze bedragen naar boven zijn afgerond op een veelvoud van duizend euro.
Wat betreft de in het gewijzigd voorstel van wet opgenomen mogelijkheid van
verhoging van de eenmalige vrijstelling tot € 50 000, indien
het geschonken bedrag wordt aangewend voor een dure opleiding of de aankoop
van een eigen woning, is van belang te vermelden dat de derving van erfbelasting
als gevolg van uitholling van de toekomstige nalatenschappen is opgevangen
met de maatregel dat indien het op deze wijze vrijgesteld geschonken bedrag
wordt aangewend voor de aankoop van een eigen woning, ter zake van dat bedrag
de aftrek van hypotheekrente wordt uitgesloten.
 ChristenUnie/SGP
 Ik ben verheugd dat de fracties van de ChristenUnie en de SGP het een
goede zaak vinden dat de Successiewet 1956 wordt aangepast. Ik wil de fracties
danken voor de uitgesproken waardering voor het onderhavige wetgevingsproces.
 
 De leden van de fracties van de ChristenUnie en van de SGP hebben goed
begrepen dat er voor ANBI’s een integriteitstoets wordt ingevoerd. Op
verzoek van deze leden licht ik de integriteitstoets hierna nader toe.
 De integriteitstoets geeft de inspecteur een mogelijkheid om een ANBI-beschikking
te weigeren of in te trekken, indien een ANBI, een bestuurder of feitelijk
leidinggevende van een ANBI, dan wel een voor de ANBI gezichtsbepalend persoon
in de afgelopen vier kalenderjaren door een Nederlandse rechter onherroepelijk
is veroordeeld wegens aanzetten tot haat, aanzetten tot geweld of gebruik
van geweld. De inspecteur die gegronde redenen heeft aan de integriteit van
een ANBI te twijfelen, kan de ANBI verzoeken binnen een redelijke
termijn aan te tonen dat zij voldoet aan de in de wet opgenomen integriteitseisen.
Het verzoek van de inspecteur geeft dan aan op welk persoon de twijfel rust.
Een voor de hand liggend middel om de integriteit aan te tonen is een verklaring
omtrent het gedrag. Als de ANBI niet aan het verzoek van de inspecteur kan
voldoen, dan wordt de ANBI in de gelegenheid gesteld maatregelen te treffen
om aan de integriteitstoets te voldoen. Pas als ook van deze mogelijkheid
geen gebruik wordt gemaakt, wordt de ANBI-beschikking geweigerd of ingetrokken.
 
 De leden van de Christenunie en de SGP hebben gevraagd hoe specifiek de
nieuwe aanwijzingsprocedure voor de ANBI wordt uitgevoerd. De procedure ter
vaststelling of de onder de oude regeling als ANBI aangemerkte instellingen
aan de nieuwe voorwaarden voor ANBI’s voldoen is als volgt ingericht.
 Alle op dit moment geregistreerde ANBI’s hebben, nadat het wetsvoorstel
in de Tweede Kamer is aangenomen, een brief ontvangen waarin de nieuwe voorwaarden
waaraan een ANBI dient te voldoen zijn toegelicht. Deze brief is in week 47
verzonden met vermelding van het voorbehoud dat het wetsvoorstel nog in uw
Kamer behandeld wordt. De instellingen zijn tevens verzocht aan de hand van
de toelichting eenvoudigweg, met een ja of nee, te verklaren of de instelling
aan de nieuwe voorwaarden voldoet. Als de instelling verklaart dat aan de
voorwaarden voldaan wordt, dan wordt de ANBI-status gecontinueerd. De ANBI-status
van de andere instellingen komt van rechtswege te vervallen.
 De eerdergenoemde verklaringen dienen vóór 6 januari
2010 aan de Belastingdienst/Oost Brabant te worden teruggezonden. Is er op
die datum nog geen verklaring door de Belastingdienst ontvangen, dan zal aan
de betreffende instellingen op 11 januari een herinnering worden toegezonden
met een termijn van twee weken om te reageren. Op 1 februari zal een
actuele lijst met ANBI’s worden gepubliceerd, welke voldoen aan de nieuwe
criteria. De instellingen welke verklaard hebben niet aan de nieuwe voorwaarden
voor aanmerking als ANBI te voldoen, zullen worden geïnformeerd dat hun
ANBI-status per 1 februari 2010 is komen te vervallen. Ook instellingen
die geen verklaring hebben ingezonden zullen worden geïnformeerd dat
hun ANBI-status per 1 februari 2010 is komen te vervallen. Gestreefd
wordt om ook situaties die om nader overleg vragen gedurende de maanden januari
en februari af te ronden. Lopende dit overleg zal de ANBI-status uiteraard
niet komen te vervallen. Vanwege de zeer korte termijnen voor afwikkeling
van de procedure wordt bij besluit goedgekeurd dat de termijn voor terugzending
van de verklaringen eindigt op 6 januari 2010 (in het wetsvoorstel is
dit nog 7 december 2009) en dat de ANBI-status van de instellingen welke
niet hebben verklaard aan de nieuwe voorwaarden te voldoen per 1 februari
2010 (in het wetsvoorstel is dit nog 1 januari 2010) komt te vervallen.
Instellingen die in 2010 voor het eerst vragen om aangemerkt te worden als
ANBI kunnen dit al per 1 januari 2010, de datum van de voorgestelde inwerkingtreding
van het onderhavige wetsvoorstel, doen.
 De leden van de fracties van de ChristenUnie en de SGP hebben de vraag
gesteld wat er gebeurt als 10% van de activiteiten van een instelling
pertinent niet het algemeen nut dienen. Hoewel deze vraag mij vooral een theoretische
lijkt, zou die instelling als een ANBI kunnen kwalificeren. Het uitgangspunt
is uiteraard dat een ANBI volledig het algemeen nut dient. De marge van 10%,
die ontstaat door de zinsnede «uitsluitend of nagenoeg uitsluitend»,
is opgenomen om te voorkomen dat ANBI’s die incidenteel en op kleine
schaal enig particulier belang dienen hun ANBI-status zouden verliezen. Een
consequentie van de 10%-marge is wel, dat ook het permanent dienen
van particuliere belangen in de omvang van (maximaal) 10% niet in de
weg staat aan de toepassing van de ANBI-regeling. 
 
 De leden van de fracties van de ChristenUnie en van de SGP hebben ook
gevraagd wat andere belanghebbenden of betrokkenen kunnen doen, als een ANBI
in het kader van particuliere activiteiten of via een andere rechtspersoon
verkeerde praktijken uitvoert.
 De nieuw ingevoerde integriteitstoets is niet beperkt tot activiteiten
in het particulier belang. Als belanghebbenden of betrokkenen constateren
dat een ANBI in het kader van welke activiteiten dan ook niet voldoet aan
de integriteitstoets, dan kunnen ze dat melden aan de inspecteur die vervolgens
de ANBI-beschikking kan intrekken. Overigens zullen belanghebbenden die constateren
dat een ANBI praktijken uitvoert waarin zij zich niet kunnen vinden, uiteraard
niet langer bereid zijn om aan die ANBI te schenken. Als een ANBI via een
andere rechtspersoon verkeerde praktijken uitvoert, dan kan de ANBI-status
in gevaar komen, als de ANBI de andere (rechts)persoon aanzet tot haat of
gebruik van geweld en daarvoor ook wordt veroordeeld. Ook van deze feiten
kunnen belanghebbenden melding maken bij de inspecteur. In alle andere gevallen
kan slechts het Openbaar Ministerie bij de rechter ontbinding van de rechtspersoon
eisen. Na de ontbinding zou ook uiteraard automatisch de ANBI-status vervallen.
 
 Wat betreft de vraag van de leden van de fracties van de ChristenUnie
en de SGP naar de achtergronden van de invoering van de toepassing van het
90%-criterium bij kerkelijke en levensbeschouwelijke instellingen wordt
het volgende opgemerkt.
 De voornaamste reden van de invoering van de toets aan het 90%-criterium
voor kerkelijke en levensbeschouwelijke instellingen zijn de bezwaren geweest
die de kerkelijke instellingen hebben geuit tegen de oorspronkelijk voorgestelde
regeling voor kerkelijke en levensbeschouwelijke instellingen. Daarnaast doet
de invoering van de toets aan het 90%-criterium voor kerkelijke en
levensbeschouwelijke instellingen meer recht aan het gelijkheidsbeginsel.
Het uitgangspunt is nu dat alle soorten instellingen aan dezelfde voorwaarden
worden getoetst om als ANBI aangemerkt te kunnen worden.
 
 Voor het antwoord op het verzoek van de leden van de fracties van de ChristenUnie
en de SGP een nadere omschrijving van de SBBI’s te geven moge ik verwijzen
naar de beantwoording van de inbreng van de leden van de fractie van het CDA
waarin vragen van gelijke strekking werden gesteld. Aanvullend kunnen hier
enkele voorbeelden van SBBI’s genoemd worden, zoals niet commerciële
dorpshuizen, amateursportinstellingen, lokale scoutinggroepen, personeelsverenigingen
en hobbyclubs.
 Desgevraagd kan ik de leden van de fracties van de ChristenUnie en de
SGP meedelen dat er geen integriteitstoets voor SBBI’s wordt ingevoerd
en dat ik daar vooralsnog ook geen aanleiding toe zie. SBBI’s worden
niet als zodanig aangewezen. Controle komt enkel aan de orde bij verkrijgingen
door SBBI’s welke boven de vrijstelling van € 2000 komen.
Deze leden vragen vervolgens of de uitvoeringslasten van de controle op de
SBBI’s zodanig zijn ingeschat dat controle op voldoende niveau kan worden
uitgevoerd. Het antwoord op deze vraag is bevestigend: de controle op verkrijgingen
van SBBI’s maakt deel uit van het reguliere toezicht op vrijstellingen
in de sfeer van schenk- en erfbelasting. Op dit punt worden geen problemen
verwacht.
 
 Het doet mij deugd dat de fracties van de ChristenUnie en de SGP allereerst
opmerken dat het goed is dat er voor APV’s een wettelijke regeling wordt
getroffen. Bij de beantwoording van een vergelijkbare vraag van de leden van
de PvdA-fractie heb ik reeds aangegeven dat de verwachte opbrengst naar mijn
inzicht een «stevige» dekking vormt voor de tariefsverlaging in
de Successiewet 1956. Mocht de verwachte dekking niet worden gerealiseerd
of mocht de opbrengst groter zijn dan geraamd, dan vormt dat aanleiding voor
de regering om te komen tot een nieuwe politieke afweging die
met de Kamer zal worden besproken. Voorshands zie ik geen aanwijzingen de
ramingen neerwaarts of opwaarts bij te stellen. De leden van de fracties van
SGP en ChristenUnie vragen of er al bewegingen zichtbaar zijn bij betrokkenen
om de gevolgen van deze wet voor hun vermogen te voorkomen, zoals emigratie.
Ik heb tot op heden geen signalen ontvangen dat personen ons land willen verlaten
vanwege het nieuwe regime inzake APV’s. De adviespraktijk heeft dienaangaande
niets gemeld, noch bij de Belastingdienst noch elders. Wel kan ik enkele tientallen
gevallen van inkeer melden. Het gaat om trusts, stiftungen en foundations
in het buitenland die de Belastingdienst niet kende en die in overleg met
de gemachtigden fiscaal transparant worden gemaakt dan wel worden ontbonden.
 
 De leden van de fracties van de ChristenUnie en de SGP stellen enkele
vragen met betrekking tot het partnerbegrip. Allereerst vragen zij hoe wordt
omgegaan met situaties waarin personen wel apart wonen, maar om principiële
niet willen scheiden. Het gaat hier dus om gehuwde personen. Gehuwde personen
die niet gescheiden zijn, zijn voor de toepassing van de Successiewet 1956
elkaars partner, ook al wonen zij niet bij elkaar. Met situaties van polygamie
is in het nieuwe partnerbegrip geen rekening gehouden. In de nieuwe definitie
van het partnerbegrip in de Successiewet 1956 wordt immers ervan uitgegaan
dat slechts twee personen elkaars partner kunnen zijn. Het is ondenkbaar dat
in gevallen van polygamie daarvan wordt afgeweken.
 Vervolgens wordt gevraagd naar de gevolgen van het aannemen van het amendement
nr. 46, het voeren van een gezamenlijke huishouding gedurende minimaal vijf
jaar. Wordt onder het voeren van een gezamenlijke huishouding ook begrepen
de situatie waarin een kostganger al jaren op hetzelfde adres woont? Dat is
in beginsel niet het geval. Van een gezamenlijke huishouding is alleen sprake
als men samen voor de (kosten van de) huishouding zorgt of voor elkaar. Ingeval
van kostgangers en van kamerverhuur is er geen gezamenlijke huishouding, maar
een relatie die op commerciële basis is geschoeid en waarbij er geen
(notariële) samenlevingscontract is, maar een huurcontract met een vaste
prijs.
 
 Inzake de uitzondering voor verdelingen als opgenomen in het vijfde lid
van artikel 10 Successiewet 1956, de leden van de fracties van de SGP en de
ChristenUnie vragen hiernaar, merk ik op dat de voorbeelden bij het amendement
nr. 68 uitgaan van de veel voorkomende situatie van de verdeling van een nalatenschap
waarbij de overbedeelde partij in geld een bedrag schuldig blijft aan de onderbedeelde(n).
De tekst van de wet spreekt evenwel niet van «verdeling van een nalatenschap»,
doch slechts van verdeling. De veronderstelling van deze leden dat de uitzondering
van het vijfde lid ook op verdelingen van andere gemeenschappen ziet, kan
ik derhalve bevestigen.
 
 Inzake de vragen van de leden van de fracties van SGP en ChristenUnie
inzake het vijfde, zesde, zevende en negende lid van artikel 10 Successiewet
1956 hecht ik er aan de achtergrond van dit artikel nog eens uiteen te zetten.
Artikel 10 is in de wet opgenomen vanuit de gedachte een dam op te werpen
tegen het verkleinen van het met erfbelasting te belasten vermogen in die
gevallen waarin de erflater zich bij leven geen voelbare offers behoeft te
getroosten (zie de memorie van toelichting bij de indiening van de wet van
1956). Vanuit de gedachte van het tegengaan van uitholling van de toekomstige
nalatenschap, beschrijft artikel 10 dat er van een fictieve verkrijging sprake
is voor al hetgeen dat ten koste van het vermogen van erflater werd verkregen,
in verband met een rechtshandeling of een samenstel van rechtshandelingen
waarbij erflater partij was en in verband waarmee hij tot zijn overlijden
het genot van een vruchtgebruik heeft gehad. De gedachte van het tegengaan
van uitholling heeft zich daarmee geconcretiseerd in een norm
waarvan uitholling of het motief daartoe geen deel uitmaakt. Aangezien eigendomsrechten
zijn omgezet in niet vererfbare genotsrechten, wordt de verkleining van het
vererfbare vermogen aangenomen. Artikel 10 eist dan ook dat er iets ten koste
van het vermogen van de erflater moet zijn gegaan in verband waarmee hij tot
aan zijn overlijden een vruchtgebruik heeft gehad.
 In geval van een legaat van vruchtgebruik dat door een eerststervende
partner ten gunste van de langstlevende gemaakt, is artikel 10 bij het overlijden
van die langstlevende partner niet van toepassing. Er is in dat geval immers
niets ten koste van het vermogen van de langstlevende gegaan, omdat de blote
eigendom van het vermogen waarvan deze het vruchtgebruik had door (doorgaans)
de kinderen direct uit de nalatenschap van de eerststervende is verkregen.
 In geval sprake is van een legaat van goederen in volle eigendom, waarbij
de langstlevende partner de inbrengsom schuldig blijft, gaat er wel iets ten
koste van diens vermogen. De langstlevende erkent een bedrag schuldig, waarvoor
hij zich tijdens zijn leven geen voelbaar offer heeft getroost. Daarom is
in dit geval wel voldaan aan de omschrijving van het eerste lid van artikel
10. Het zesde lid van dat artikel zondert deze figuur in de situatie van volle
eigendom echter uit van de toepassing van de fictiebepaling. Dat zou naar
mijn mening ook moeten gelden voor de rente die op deze vordering wordt bijgeschreven,
voor zover die rente op basis van een rentevaststelling als bedoeld in artikel
1, derde lid van de wet, is vastgesteld. Zoals ik hiervoor bij een aanverwante
vraag van de CDA-fractie heb aangegeven, zal ik hieraan bij beleidsbesluit
tegemoet komen.
 Inzake onderdeel a van het zevende lid, waarin de zogenoemde blooteigendomswilsrechten
zijn uitgesloten van de toepassing van artikel 10, speelt rente uit de aard
van die rechten, geen rol. Onderdeel b van dat lid ziet op vorderingen in
verband met het inroepen van de legitieme op grond van het Burgerlijk Wetboek.
Ik geef hierbij aan dat artikel 10 evenmin zal zien op de rente op deze vorderingen
die voortvloeit uit artikel 4:84 van het Burgerlijk Wetboek.
 Het negende lid van artikel 10 ten slotte ziet met name op een variant
op ik-opa-testamenten met een lastbevoordeling. In de nota naar aanleiding
van het verslag heb ik aangegeven welke vorm een grootouder kan kiezen om
het kleinkind iets na te laten waarvan zijn kind (ouder van het kleinkind)
bij diens leven het genot heeft, zonder dat dit leidt tot toekomstige toepassing
van artikel 10 in zijn huidige vorm. Dat is de vorm waarbij het kind het vruchtgebruik
en het kleinkind de blote eigendom verkrijgt. De vorm van een ik-opa-testament
met een lastbevoordeling, waarbij het uithollen van het vermogen van het kind
voorzienbaar en beoogd is, is een schoolvoorbeeld van een situatie die onderworpen
dient te zijn aan het regime van artikel 10. Het negende lid is bedoeld om
zeker te stellen dat naast de ik-opa met lastbepaling ook de varianten op
dit thema onder het bereik van artikel 10 vallen. Een versoepeling van deze
bepaling komt mij dan ook bepaald ongewenst voor. Het negende lid verklaart
het eerste lid mede van toepassing in de in dat lid omschreven situaties.
Indien zich één van deze situaties voordoet, zoals bij een zogenoemde
Denekamp-clausule bij een wettelijke verdeling of een ouderlijke boedelverdeling
het geval is, is artikel 10, negende lid, van toepassing en behoeft niet eerst
nog aan de voorwaarden van het eerste lid (zoals de rechtshandeling) voldaan
te worden. Ik kan de zorg van de leden van deze fracties dan ook wegnemen
dat artikel 10 in geval van een zogenoemde Denekamp-clausule niet van toepassing
zou zijn.
 
 Inzake de vragen van de leden van deze fracties met betrekking tot artikel
9 Successiewet 1956 verwijs ik allereerst naar hetgeen hiervoor inzake een
soortgelijke vraag van de leden van de CDA-fractie is geantwoord. Verder wil
ik nog uitdrukkelijk aangeven dat de gewenste zekerheid met betrekking tot
het feit dat rentedragendheid niet leidt tot heffing van inkomstenbelasting
over beleggingsvermogen, de fracties vragen naar deze zekerheid, al aanwezig
is. Dit is reeds zo sinds de daartoe strekkende mededeling van de Belastingdienst
uit 1992 (V-N1992/1161). De Hoge Raad bevestigde dit in zijn arrest van 2 juni
1993 (BNB 1993/248). Met ingang van de Wet inkomstenbelasting 2001 speelt
dit vraagpunt in verband met box 3 in zijn geheel niet meer. Bij defiscalisering
van de vorderingen en de schulden in de zin van artikel 5.4 Wet inkomstenbelasting
2001, is er sowieso geen sprake van fiscale gevolgen door een samengestelde
of enkelvoudige berekende rente. Indien geen sprake is van defiscalisering
van de vorderingen en de schulden, dan heeft het rentedragend worden van de
rente geen enkel effect op enig heffingsmoment binnen box 3, omdat in box
3 de heffing afhankelijk is van het vermogen dat op de peildata aanwezig is.
De enkelvoudige of samengesteld berekende rente zorgt alleen voor een andere
waardering van de vorderingen in box 3.
 
 De leden van de SGP en de ChristenUnie-fractie vragen of de eenmalig verhoogde
schenkingsvrijstelling van € 50 000 ook gebruikt kan worden
voor het aflossen van studieschulden. Voor het antwoord op deze vraag verwijs
ik naar het antwoord op een soortgelijke vraag van de CDA-fractie hiervoor.
 
 De leden van de SGP en de ChristenUnie-fractie vragen of de eenmalig verhoogde
vrijstelling van € 50 000 kan worden gesplitst in een bedrag
van € 26 000 dat wordt gebruikt voor de aanschaf van een woning
en een bedrag van € 24 000 dat wordt gebruikt voor andere doeleinden,
bijvoorbeeld inboedel. Ik heb geen bezwaar tegen een dergelijke splitsing,
mits het bedrag dat voor andere doeleinden dan een woning of studie is bestemd
niet meer bedraagt dan € 24 000. Verder gaat het hier om een
eenmalige verhoging van de vrijstelling, zodat, afgezien van de gevallen die
onder het overgangsrecht vallen, de twee bedragen niet in twee verschillende
jaren kunnen worden geschonken.
 
 De fracties van de SGP en de ChristenUnie vragen bevestiging dat maatregelen
met betrekking tot defiscalisering in de inkomstenbelasting van erfrechtelijke
vorderingen en schulden tussen ouders en kinderen met ingang van 1 januari
2011 kunnen worden gerealiseerd. Ik heb aan de Tweede Kamer toegezegd dat
ik eind dit jaar of begin volgend jaar een brief zal sturen over de defiscalisering.
De inhoud van de brief en eventuele reacties daarop van de Tweede Kamer kunnen
dan worden meegenomen in het Belastingplan 2011.
 
 De leden van de fracties van de ChristenUnie en de SGP vragen of inzicht
kan worden gegeven in de werkelijke en de geprognosticeerde opbrengst van
de Successiewet 1956 over de periode 2000–2020. De belastingontvangsten,
waaronder de opbrengst successierechten, worden jaarlijks gerapporteerd in
de Miljoenennota. Tabel 5 hieronder bevat de gerealiseerde kasopbrengsten
successierechten voor de jaren 2000–2008, op basis van de Miljoenennota’s
2001–2009.
 Tabel 5: Opbrengst successierechten 2000–2008 op
kasbasis x € mln 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2000
 2001
 2002
 2003
 2004
 2005
 2006
 2007
 2008
 
 
 
 
 1 483
 1 307
 1 695
 1 460
 1 511
 1 709
 1 810
 1 877
 1 795
 
 
 
 
 De ramingen van de belastingontvangsten voor nog niet afgesloten belastingjaren
blijven beperkt tot het lopende en het komende begrotingsjaar. In de Miljoenennota
2010 worden de kasopbrengsten voor 2009 en 2010 geraamd op € 1703
mln respectievelijk € 1713 mln. In de Najaarsnota 2009
is de kasraming successierechten voor 2009 met € 0,1 miljard naar
boven bijgesteld. Voor verder in de toekomst gelegen jaren plegen door het
ministerie van Financiën geen voorspellingen van de belastingopbrengst
in absolute bedragen te worden gedaan. Met het CPB wordt aangenomen dat de
belastingontvangsten op de lange termijn min of meer gelijk lopen met de ontwikkeling
van het BBP. Rekening houdend met demografische veranderingen schat het CPB,
in CPB Memorandum 2006, nr. 167, dat de ontvangsten aan successierechten zullen
toenemen van 0,3% BBP thans tot 0,5% BBP in 2040. Zoals vermeld
in de nota naar aanleiding van het verslag mag worden verwacht dat de opbrengst
van de schenk- en erfbelasting als gevolg van de maatregelen in dit wetsvoorstel
in de toekomst ongeveer 10% lager zal komen te liggen dan thans, waar
overigens een overeenkomstige toename van de ontvangsten inkomstenbelasting
tegenover staat (Kamerstukken II 2008/09, 31 930, nr. 9, blz. 73). In
termen van aandeel BBP valt een dergelijke mutatie, gegeven ook de onzekerheden
omtrent de toekomst, weg in de afronding.
 OSF, D66 en GroenLinks
 Het doet mij plezier dat de fracties van de OSF en D66 hun waardering
uitspreken over het wetsvoorstel en dat zij de verlichting van de belastingdruk
en de vereenvoudiging als een aanzienlijke verbetering zien. Zij hebben nog
wel enkele vragen over enkele onderdelen van de nieuwe wetgeving. De leden
van de fractie van GroenLinks sluiten zich aan bij de vragen van de leden
van de fracties van de OSF en D66.
 
 De eerste twee vragen betreffen het partnerbegrip, en met name de wijze
waarop een ouder en kind als partner aangemerkt kunnen worden. De leden van
de fracties van OSF, D66 en GroenLinks trekken terecht de conclusie dat de
verkrijging van het mantelzorgcompliment een voorwaarde is om als partner
aangemerkt te kunnen worden. Hun tweede vraag op dit onderdeel is of er twee
mantelzorgers tot partner verklaard kunnen worden. Dat is niet het geval.
Binnen de opzet van de definitiebepaling van het partnerbegrip voor de Successiewet
1956 is het slechts mogelijk één partner te hebben. Indien personen
gehuwd zijn, is de echtgenoot de partner. Bij samenwoners die niet gehuwd
of geregistreerd zijn, gelden als eisen: meerderjarigheid, een gezamenlijke
huishouding met een notarieel contract of gedurende langer dan vijf jaren,
en geen verwantschap in de rechte lijn. Een uitzondering op deze laatste voorwaarde
is de situatie waarin een bloedverwant in de rechte lijn een mantelzorgcompliment
heeft gekregen. Een mantelzorgbehoevende kan per jaar slechts voor één
persoon een compliment aanvragen. Ook om die reden is het niet mogelijk dat
twee mantelzorgers beide tot partner verklaard kunnen worden.
 
 Vervolgens vragen deze leden of het niet aanmerken van gehuwden die van
tafel en bed gescheiden zijn als partner, niet in strijd is met het uitgangspunt
dat het bestaan van een zorgplicht reden is om de aan het partnerschap gekoppelde
hoge vrijstelling toe te kennen. Dat is mijns inziens niet het geval. Binnen
de Successiewet 1956 worden personen die van tafel en bed gescheiden zijn
op dezelfde wijze behandeld als personen die van echt gescheiden zijn. Civielrechtelijk
verkeren zij ook, op het enkele punt van de ontbinding van het huwelijk na,
in een vergelijkbare situatie. In beide situaties is de huwelijksgoederengemeenschap
ontbonden en verdeeld, is er geen aansprakelijkheid meer voor de schulden
door de ander aangegaan en is het wettelijk erfrecht bij versterf niet van
toepassing. Bij beide categorieën van scheiding is er eventueel wel sprake
van een – tijdelijke – alimentatieplicht. Bij beleidsbesluit is
goedgekeurd dat in gevallen waarin erflater aan zijn ex-echtgenoot bij testament
iets heeft nagelaten, op die verkrijging het echtgenotentarief wordt
toegepast in plaats van het niet-verwantentarief. Ik heb mij bij de behandeling
in de Tweede Kamer van dit wetsvoorstel bereid verklaard dezelfde tegemoetkoming
te geven aan personen die van tafel en bed zijn gescheiden.
 
 Inderdaad is mijn streven erop gericht het partnerbegrip in de relevante
wetgeving zoveel mogelijk te uniformeren, deze leden vragen daarnaar. Van
stond af aan was evenwel duidelijk dat een volledige uniformering niet zou
kunnen lukken, gelet op de verschillende karakters van de diverse wetgeving.
Daarom is besloten tot het opnemen van een basispartnerbegrip in de Algemene
wet inzake rijksbelastingen, met de noodzakelijke afwijkingen in de relevante
materiewetten. De aangenomen amendementen op het partnerbegrip in de Successiewet
1956 staan hieraan niet in de weg. Wel moge duidelijk zijn dat moet worden
vastgesteld dat het uitgangspunt van het nieuwe uniforme partnerbegrip, te
weten een objectief toetsbaar begrip, door de amendementen steeds meer onder
druk komt te staan.
 
 Per 1 januari 2010 wordt de vrijstelling van erfbelasting voor zieke
en gehandicapte kinderen in de Successiewet 1956 verhoogd tot € 57 000.
De leden van de fracties van de OSF, D66 en GroenLinks vragen of «deze
categorie erfgenamen» op ondubbelzinnige wijze aan te wijzen is aan
de hand van objectieve criteria. Ik wijs erop dat een specifieke vrijstelling
voor deze categorie erfgenamen niet nieuw is in de Successiewet 1956: reeds
sinds 1981 is een dergelijke vrijstelling in de Successiewet 1956 opgenomen.
In 2009 is deze vrijstelling voor kinderen tot 23 jaar respectievelijk kinderen
ouder dan 23 jaar groot € 13 658 respectievelijk € 10 323.
De definitie voor deze «categorie» luidt: kinderen
die grotendeels op kosten van de overledene werden onderhouden en (...) ten
gevolge van ziekte of gebreken vermoedelijk in de eerstkomende drie jaren
buiten staat zullen zijn om met arbeid die voor hun kracht berekend is, de
helft te verdienen van hetgeen lichamelijk en geestelijk gezonde personen
van gelijke leeftijd in staat zijn aan inkomen uit arbeid te verwerven.
De in deze definitie genoemde criteria zijn goed hanteerbaar en controleerbaar
in de uitvoering door de Belastingdienst en er zijn dan ook geen problemen
bekend bij de toepassing van deze vrijstelling.
 
 De leden van de fracties van D66, OSF en GroenLinks vragen hoe de controleproblemen
rond de eenmalige vrijstelling van schenkbelasting van € 50 000,
ingeval de schenking gebruikt wordt voor aankoop van een eigen woning of voor
betaling van studiekosten, in de praktijk zullen uitpakken. Op dit moment
wordt nog onderzocht welke voorwaarden aan deze schenkingen moeten worden
gesteld om ze toch zo goed mogelijk te kunnen controleren. Deze voorwaarden
zullen worden opgenomen in een ministeriële regeling. Voor wat betreft
de schenkingen voor de aanschaf van een woning wordt hierover overleg gevoerd
met de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie.
 
 Voorts vragen de leden van de fracties van D66, OSF en GroenLinks of de
thans voorgestelde volledige vrijstelling in artikel 35b voor de verkrijging
van ondernemingsvermogen tot een waarde van € 1 mln en een vrijstelling
van 83% voor de verkrijging die boven € 1 000 000
uitgaat, niet nog meer dan het oorspronkelijke voorstel leidt tot scheve verhoudingen
met de gebruikelijke vrijstellingen en of het verschil nog verdedigd kan worden
met het motief van een feitelijk kleinere draagkracht en het motief om ondernemerschap
te willen stimuleren. Ook vragen zij of het gelijkheidsbeginsel zich niet
tegen een dergelijk groot verschil in behandeling van een verkrijger van ondernemersvermogen
enerzijds en ander vermogen anderzijds verzet. Ik kan de leden meedelen dat
de 100% vrijstelling per objectieve onderneming wordt verleend en niet
per verkrijger. Hierdoor zullen het met name de kleinere ondernemingen
zijn die van de 100% vrijstelling kunnen profiteren. De regeling is
ook bedoeld voor de midden en kleinbedrijven. Juist de grotere bedrijven zullen
meer successierecht gaan dragen door een verlaging van het vrijstellingspercentage
van 90% naar 83%. Voor het overige verwijs ik naar hetgeen ik
bij soortgelijke vragen bij de PvdA-fractie heb geantwoord.
 
 De leden van de fracties van OSF, D66 en GroenLinks vragen of de transparantie
bij APV’s niet gebruikt kan worden om altijd de Nederlandse belastingen
te heffen en daartegenover de in het buitenland verschuldigde belasting te
compenseren. Op zich is dit een interessante optie die ook tijdens het concipiëren
van het wetsvoorstel is overwogen. Maar uiteindelijk is hiervoor niet gekozen
om met name dubbele belastingheffing te voorkomen en vanuit het perspectief
dat vestiging in (verdrags)landen met een reële heffing op het niveau
van het APV niet wordt belemmerd. Artikel 4.14 van de Wet inkomstenbelasting
2001 en de artikelen 10a en 13 van de Wet op de vennootschapsbelasting 1969
kennen een vergelijkbare systematiek waar ook rekening wordt gehouden met
reële of compenserende heffingen in het buitenland. Indien mij echter
signalen bereiken dat de ramingen niet kunnen worden gehaald of misbruik of
onbedoeld gebruik wordt gemaakt van de APV’s in landen met een vermeende
reële heffing, zal ik de optie van de leden van de fracties van OSF en
D66 serieus in heroverweging nemen. Gedacht kan bijvoorbeeld worden aan de
situatie dat bepaalde landen op papier een reële of compenserende heffing
gaan invoeren die evenwel blijkt gekunsteld of moeilijk controleerbaar te
zijn.
 
 De leden van de fracties van de OSF, D66 en GroenLinks vragen waarom een
gift aan een SBBI niet in aanmerking komt voor de giftenaftrek, maar een periodieke
gift aan een vereniging met meer dan 25 leden wel aftrekbaar is in de inkomstenbelasting.
 Voorafgaand aan het antwoord hecht ik er aan op te merken dat de regeling
voor periodieke giften aan verenigingen met meer dan 25 leden al jarenlang
bestaat en in beginsel losstaat van het voorstel voor de SBBI-vrijstelling.
De verenigingen met meer dan 25 leden die een sociaal belang behartigen zullen
straks naast het gebruik van de periodieke giftenregeling in de inkomstenbelasting
ook in aanmerking komen voor de SBBI-vrijstelling voor de schenk- en erfbelasting.
De toepassing van de SBBI-vrijstelling heeft echter niet tot gevolg dat in
alle gevallen de aftrek van periodieke giften van toepassing is. Die aftrek
zal slechts van toepassing zijn bij SBBI’s in de vorm van een vereniging
met meer dan 25 leden. De groep SBBI’s en de groep van de verenigingen
met meer dan 25 leden overlappen elkaar naar verwachting in belangrijke mate,
waardoor cumulatie van de twee regelingen plaats kan vinden. Maar voor de
toepassing van de fiscale regelgeving blijven het twee verschillende doelgroepen.
 
 Ook vragen de leden van de fracties van de OSF, D66 en GroenLinks of door
de belastinginspecties verschillend beoordeeld gaat worden wat betreft het
wel of niet zijn van een SBBI. De beoordeling is in handen van de Inspecteur
Successie met een kleine technische organisatie op slechts drie locaties.
Door deze kleinschaligheid is de beleidsafstemming en gelijke behandeling
gewaarborgd.
 
 De leden van de fracties van OSF en D66 hebben bemerkt dat door ANBI’s
wordt gevreesd voor extra administratieve lasten en langdurige onduidelijkheid.
 Het doet mij genoegen dat ik die vrees weg kan nemen. Alle ANBI’s
hebben inmiddels een brief van de Belastingdienst ontvangen waarin de nieuwe
ANBI-regeling wordt toegelicht. In de bijlage bij de brief hebben de ANBI’s
ook een eenvoudig antwoordformulier – één A4 formaat – ontvangen waarop ze met ja of nee kunnen aangeven of ze aan de nieuwe
voorwaarden voldoen. Naar verwachting kunnen vrijwel alle ANBI’s deze
vraag zonder uitvoerig administratief onderzoek kunnen beantwoorden. Als ANBI’s
op het antwoordformulier aangeven dat ze aan de nieuwe voorwaarden voldoen
en het formulier voor 6 januari 2010 terugsturen, dan blijft op deze
ANBI’s de ANBI-regeling van toepassing. Als een ANBI op het formulier
aangeeft dat ze aan de voorwaarden niet voldoet of het antwoordformulier niet
terugstuurt, dan zal haar ANBI-status per 1 februari 2010 komen te vervallen.
De administratieve lasten zijn dus zeer beperkt en van langdurige onduidelijkheid
kan in mijn ogen geen sprake zijn.
 
 De fractieleden van OSF, D66 en GroenLinks merken op klachten te vernemen
over het gebrek aan rechtszekerheid voor ANBI’s door steeds veranderende
regelgeving en vragen of er plannen zijn verdere wijzigingen aan te brengen
in de fiscale positie van ANBI’s.
 Er zijn op dit moment geen plannen om de ANBI-regeling opnieuw aan te
passen. Ik heb echter toegezegd dat de nieuwe ANBI-regeling in het jaar 2010
met de sector wordt geëvalueerd. Ik kan niet uitsluiten dat die evaluatie
tot aanpassingen van de ANBI-regeling zal leiden.
 
 De leden van de fracties van OSF, D66 en GroenLinks vragen om uit te leggen
waarom onderbedelingsvorderingen die ontstaan bij toepassing van het wettelijk
erfrecht en die geen onmiddellijke opbrengsten voor de verkrijger opleveren,
wel meteen worden belast met erfbelasting. Hierop wil ik allereerst antwoorden
dat erfbelasting wordt geheven over de waarde in het economische verkeer van
de verkrijging. Dat geldt ook voor de heffing over de verkrijging van een
onderbedelingsvordering. Hoewel een dergelijke vordering geen onmiddellijke
opbrengsten genereert, heeft hij wel een waarde die wordt bepaald met inachtneming
van de niet-opeisbaarheid van de vordering. Verder is bij toepassing van het
wettelijk erfrecht de langstlevende echtgenoot, die de beschikking over het
vermogen heeft, op grond van het Burgerlijk Wetboek verplicht de door de kinderen
verschuldigde erfbelasting te voldoen. Ik heb overigens wel overwogen om dergelijke
vorderingen en de daarmee corresponderende schulden te defiscaliseren, maar
daar heb ik vooralsnog van af gezien. Zoals ik al eerder in een brief aan
de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2008/09, 27 789, nr. 17) heb medegedeeld,
is uit een analyse gebleken dat een volledige doorvoering van defiscalisering
van vorderingen en rente, bij een wettelijke verdeling en daarmee vergelijkbare
testamentvormen, vooral lijkt te leiden tot een verschuiving van de belastingdruk
juist naar de groep die ik meer zou willen ontzien. Dit betreft vooral die
nalatenschappen waarbij op geen enkele wijze sprake is van het ontgaan van
erfbelasting. Na invoering zouden de opbrengsten van de defiscalisering pas
over een aantal jaren naar voren komen en aanvankelijk, zelfs zonder een adequaat
overgangsrecht, de opbrengst van de belastingen op schenken en erven negatief
beïnvloeden. De voorwaarde van budgettaire neutraliteit brengt dan mee
dat er dan geen sprake had kunnen zijn van een substantiële verlaging
van de tarieven.
 
 Ten slotte verwijzen de leden van de fracties van OSF, D66 en GroenLinks
naar een voorstel voor een Verordening van het Europees Parlement en de Raad
over de bevoegdheid, het toepasselijk recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging
van beslissingen en authentieke akten op het gebied van erfopvolging en betreffende
de instelling van een Europese erfrechtverklaring. Daarin wordt de gewone
verblijfplaats van een overledene aangewezen als criterium voor de bepaling
van het toepasselijke erfrecht en de voor die toepassing bevoegde autoriteit.
Deze leden vragen of een dergelijke Europese regeling invloed zal hebben op
de toepasselijkheid van de in het Nederlandse erfrecht geldende 10 jaarsfictie
bij emigratie, op de toepasselijkheid van de nieuwe regels voor
het APV of van andere onderdelen van ons erfrecht.
 Bij de beantwoording van de vraag ga ik ervan uit dat met erfrecht in
de vraag beide keren erfbelasting bedoeld wordt. In dit verband wijs ik erop
dat er onderscheid dient te worden gemaakt tussen erfrecht en erfbelasting.
Erfrecht is het geheel van rechtsregels en wetsbepalingen, dat de civielrechtelijke
overgang van de nalatenschap op de erfgenaam regelt (de vererving) en is opgenomen
in het Burgerlijk Wetboek (Boek 4). Vererving kan plaatsvinden op basis van
een testament, maar ook zonder testament. Wanneer er geen testament is gemaakt,
bepaalt de wet (het Burgerlijk Wetboek) wie de erfgenamen zijn. Erfbelasting is een belasting die grond van de Successiewet
1956 wordt geheven over de waarde van al wat krachtens erfrecht wordt verkregen
door het overlijden van iemand die ten tijde van het overlijden in Nederland
woonde (de erflater).
 
 Het voorstel van de Europese Commissie (EC) voor een Verordening, waarnaar
de fractieleden verwijzen, neemt de staat waar de erflater zijn laatste gewoonlijke
verblijfplaats had, als criterium voor de vaststelling welk erfrecht van toepassing
is op een nalatenschap en welke autoriteit bevoegd is voor die toepassing,
zoals zij terecht opmerken. Bovendien bevat het voorstel de mogelijkheid dat
de erflater zelf vooraf kiest voor het erfrecht van de staat waarvan hij de
nationaliteit bezit. Het voorstel ziet echter alleen op het erfrecht, en niet
op de erfbelasting. De erfbelastingwetgevingen van de EU-lidstaten worden
dan ook niet geraakt door het voorstel, zoals de toelichting bij het voorstel
van de EC ook expliciet vermeldt. De erfbelastingwetgeving blijft de uitsluitende
bevoegdheid van de lidstaten. Zou als gevolg van het voorstel het erfrecht
van een andere EU-lidstaat dan Nederland van toepassing worden op een nalatenschap,
dan wordt daardoor niet automatisch de erfbelastingwetgeving van die andere
EU-lidstaat van toepassing. Het voorstel van de EC heeft zodoende geen gevolgen
voor het wetsvoorstel modernisering Successiewet 1956. Overigens bestaat er
nu reeds in het Nederlandse recht een regeling voor het toepasselijke erfrecht.
Derhalve kan het nu al voorkomen dat de staat waarvan het erfrecht van toepassing
is, niet Nederland is, terwijl wel de Nederlandse erfbelasting van toepassing
is. De Nederlandse regeling voor het toepasselijke erfrecht is opgenomen in
de Wet conflictenrecht erfopvolging (Stb. 1996, 457) en volgt het Haags Erfrechtverdrag
1989 (Trb. 1994, 49).
 
 De staatssecretaris van Financiën,
 J. C. de Jager 
 
 
 BIJLAGE 1 Vergelijking effectieve belastingdruk
huidige en voorgestelde tariefstructuur volgens gewijzigd voorstel van wet
 Figuur 1: Partners – Erfbelasting
 
 Figuur 2: Kinderen – Erfbelasting
 
 Figuur 3: Kleinkinderen – Erfbelasting
 
 Figuur 4: Broers en zussen – Erfbelasting
 
 Figuur 5: Ouders – Erfbelasting
 
 Figuur 6: Derden, neven en nichten – Erfbelasting
 
 Figuur 7: Partners – Schenkbelasting
 
 Figuur 8: Kinderen – Schenkbelasting (jaarlijkse
vrijstelling) 
 
 Figuur 9: Kinderen – Schenkbelasting (eenmalige
vrijstelling)
 
 Figuur 9a: Kinderen – Schenkbelasting (verhoogde
eenmalige vrijstelling) 
 
 Figuur 10: Kleinkinderen – Schenkbelasting
 
 Figuur 11: Broers en zussen/Ouders – Schenkbelasting
 
 Figuur 12: Derden, neven en nichten – Schenkbelasting
 
 
 
 
 
 Prof. Dr. Th. N.M. Schuyt, Drs. B.M. Gouwenberg, Dr. R.H.F.P. Bekkers:
Geven in Nederland 2009, 2009 Reed Business BV, blz. 180; Kamerstuk 2009–2010,
32 123 IXB, nr. 9, Tweede Kamer, blz. 2.