Monitoring verwerving Joint Strike Fighter; Lijst van Vragen en Antwoorden
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-23 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31300, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

06-02-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

31300 nr. 3

01-02-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaam1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31300Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 45 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 300Monitoring verwerving Joint Strike Fighternr. 3LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 1 februari 2008De commissie voor de Rijksuitgaven1, de vaste
commissie Defensie2, de vaste commissie voor Economische
Zaken3 en de vaste commissie voor Financiën4 hebben over het rapport «Monitoring verwerving
Joint Strike Fighter; stand van zaken september 2007» van de Algemene
Rekenkamer (Kamerstuk 31 300, nr. 1) de navolgende vragen ter beantwoording
aan de Algemene Rekenkamer voorgelegd.Deze vragen, alsmede de daarop bij brief van 1 februari 2008 gegeven
antwoorden, zijn hieronder afgedrukt.De voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven,AptrootDe voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,Van BaalenDe voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,Kraneveldt-van der VeenDe voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,BlokDe griffier van de commissie voor de Rijksuitgaven,Groen1Is het mogelijk om, op basis van de wijze waarop de
Algemene Rekenkamer de verwerving van de JSF monitort, bij de herijking van
de business case in 2008 een adequate vergelijking te maken voor wat betreft
prijs, kwaliteit en levertijd met alle andere relevante toestellen?Nee, dit is niet mogelijk, omdat wij ons met onze monitoring richten op
de verwerving van de JSF en niet op de andere relevante toestellen. Zie ook
het antwoord op vraag 4.Zoals wij in ons rapport op bladzijde 12 aangeven, is voor de deelname
aan de SDD-fase in 2002 een rekenmodel gemaakt. Dit rekenmodel heet de «business
case». In de business case worden de inkomsten en uitgaven binnen de
SDD-fase vergeleken met de kosten bij het «kopen van de plank».
Uit dit rekenmodel is gebleken dat deelname aan de SDD-fase meer zou kosten
dan «van de plank» kopen. Het Nederlandse bedrijfsleven is vervolgens
met de Staat overeengekomen om dit verschil te dichten. Dit gebeurt door een
percentage van de productieomzet af te dragen aan de Staat; dit wordt het
afdrachtspercentage genoemd.De business case heeft dus alleen betrekking op de prijs van het JSF-toestel
en niet op de kwaliteit en levertijd. Een vergelijking tussen de JSF en andere
relevante toestellen op de kwaliteit en levertijd is daarom niet mogelijk.
Wat prijs betreft is een vergelijking tussen de JSF en de andere relevante
toestellen wel mogelijk. In ons volgende monitoringsrapport over de verwerving
van de JSF zullen wij wederom aandacht besteden aan de business case.2Is er, gelet op de vele onzekerheden die voortvloeien
uit de rol van Nederland als mede-ontwikkelende partij bij de JSF, überhaupt
een vergelijking te maken tussen de JSF en een willekeurig ander vliegtuig
dat «van de plank» wordt gekocht?Deze vergelijking hebben wij niet gemaakt in ons onderzoek. Het is wel
mogelijk, mits andere factoren, zoals onzekerheden en de capabilities van
het toestel ook bij de vergelijking betrokken worden.3Draagt de Algemene Rekenkamer met de keuze van een
foto van een vliegende JSF op de voorpagina van haar rapport niet bij aan
een vertekening van de werkelijkheid, omdat er al bijna een jaar geen enkel
JSF-prototype meer daadwerkelijk gevlogen heeft?Nee.4Waarom heeft de Algemene Rekenkamer er in het kader
van het «grote project» «Vervanging F-16» voor gekozen
om slechts de stand van zaken rond de verwerving van de JSF te monitoren en
om alle andere alternatieve opties, die het Coalitieakkoord nog open houdt,
buiten beschouwing te laten? Komt de Algemene Rekenkamer in een later stadium
nog terug op die alternatieve opties? Geldt dit ook voor de vervulling van
de criteria die in het Coalitieakkoord geformuleerd zijn voor het besluit
over de uiteindelijke keuze voor de opvolging van de F-16? Zo ja, hoe en wanneer?De huidige betrokkenheid van Nederland bij het JSF-programma binnen het
kader van het project «vervanging F-16» heeft directe financiële
implicaties voor de Staat. Dit onderscheidt het JSF-programma van andere alternatieven.
Daarom heeft het JSF-programma onze permanente aandacht. De informatie
die wij aan de Tweede Kamer verstrekken dient als aanvulling te worden gezien
op de informatie die de Tweede Kamer al ontvangt van de betrokken ministeries.Door in een vroeg stadium het verwervingsproces te onderzoeken, kunnen
wij tijdig op mogelijke risico’s binnen het proces wijzen. Onze JSF-rapporten
beogen op geen enkele wijze een advies te zijn over de mogelijke aankoop van
de JSF of een alternatief toestel of over deelname aan het JSF-programma.
Zij beogen uitsluitend bij te dragen aan de informatiepositie van de besluitvormers.Wij houden wel de mogelijkheid open om in een later stadium aandacht te
besteden aan de alternatieve opties. De inhoudelijke toetsing van de alternatieven
aan de criteria uit het coalitieakkoord behoort volgens ons primair tot de
taken van de auditdiensten van het Ministerie Defensie en van het Ministerie
van Economische Zaken.5Kan de Algemene Rekenkamer de indruk onderschrijven
dat zij met dit rapport zich met name concentreert op de ontwikkelingsfase
van de JSF en nog niet vooruit wil lopen op de te maken overwegingen bij een
eventueel besluit tot aanschaf van deze toestellen? Op welk moment is van
de Algemene Rekenkamer een nadere monitoring te verwachten die ook ondersteuning
kan bieden bij de afwegingen die gemaakt moeten worden bij een nadere keuze
tussen de JSF en alle andere opties, en bij een uiteindelijk aankoopbesluit
voor de opvolging van de F-16?Nee, de indruk is niet correct dat wij ons voornamelijk concentreren op
de ontwikkelingsfase van de JSF. Wij willen echter niet vooruit lopen op de
te maken overwegingen bij een eventueel besluit tot aanschaf van deze toestellen,
omdat dit besluitvormingsmoment voorzien is in 2010. Over de vorm en inhoud
van toekomstige monitoringsrapportages hebben wij nog geen besluit genomen.
Wij zullen de Tweede Kamer hierover tijdig inlichten.6Welke gevolgtrekkingen over de zin van een nationaal
(defensie)industriebeleid kan de Algemene Rekenkamer trekken uit het feit
dat de belangrijkste industriële participant (Stork) voor de Nederlandse
deelname aan de ontwikkelings- en productiefase van de JSF, door internationale
handel in aandelen, nu grotendeels in buitenlandse handen is geraakt? Kan
in het geval van Stork nu nog wel gesproken worden als «behorende tot
de Nederlandse luchtvaartindustrie»? Welke garanties zijn er in de afgesloten
contracten en Memorandums of Understanding (MoU’s) in het kader van
de Nederlandse participatie in deze ontwikkelings- en productiefases van de
JSF opgenomen om de toegezegde participatie en opbrengsten ook daadwerkelijk
ten goede te doen komen aan onderzoek en werkgelegenheid in Nederland? Welke
garanties zijn er dat technische kennis van strategisch belang niet in verkeerde
handen komt als gevolg van het in buitenlandse handen geraken van een meerderheid
van de aandelen van een onderneming als Stork? Acht de Algemene Rekenkamer
al die garanties ook afdoende?Wij hebben geen onderzoek gedaan naar de zin van een nationaal (defensie)industriebeleid
en de daarmee samenhangende onderwerpen.Stork heeft net als andere partijen de medefinancieringsovereenkomst getekend.
Verplichtingen uit deze overeenkomst van Stork richting de Nederlandse Staat
zullen bij overname overgaan op de nieuwe eigenaar.Wij hebben ook niet onderzocht in hoeverre het overgaan van een onderneming
als Stork in buitenlandse handen kan leiden tot het eventueel in verkeerde
handen komen van technische kennis van strategisch belang.De contracten en MoU’s garanderen niet dat de toegezegde participatie
en opbrengsten ook daadwerkelijk ten goede komen aan onderzoek en werkgelegenheid
in Nederland. In de MoU’s wordt geen verband gelegd tussen de toegezegde
participatie en opbrengsten enerzijds, en onderzoek en werkgelegenheid anderzijds.
De afgesloten intentieverklaringen tussen de Nederlandse Staat en de hoofdaannemers
zijn juridisch gezien niet bindend. Het JSF-programma karakteriseert zich
door het principe van best value: de Nederlandse
industrie zal moeten blijven concurreren voor orders om zo op tijd de beste
kwaliteit voor de beste prijs tegen aanvaardbare risico’s te leveren.
Garanties over opbrengsten zijn daarom niet te geven.7Is de Algemene Rekenkamer van plan om, ten einde tot
een verantwoorde besluitvorming te komen met betrekking tot de vervanging
van de F-16, de scope van de «monitoring verwerving Joint Strike Fighter»
te verbreden tot een «Monitoring vervanging F-16», waarin de JSF
vergeleken wordt met alternatieven als Rafale, Eurofighter, Advanced F-16,
Saab Gripen en mogelijke andere alternatieven?In aanvulling op ons antwoord bij vraag 4 merken wij op dat het aan het
Ministerie van Defensie is om een vergelijking tussen de mogelijke alternatieven
te maken. Op basis daarvan kan de Tweede Kamer tot een verantwoorde besluitvorming
komen.8Is de Algemene Rekenkamer voornemens om in de volgende
monitoring de mogelijkheden om gevechtsvliegtuigen die in aanmerking komen
voor vervanging van de F-16 op basis van Performance Based Logistics (PBL),
waarbij de inrichting en uitvoering van het onderhoud en de logistieke keten
in zekere mate prestatiegericht worden uitbesteed, in kaart te brengen en
met elkaar te vergelijken?Nee. Dit lijkt ons een vraag die aan het Ministerie van Defensie gesteld
dient te worden.9Gememoreerd wordt weer dat de JSF in 2002 door het
kabinet als het beste toestel voor de beste prijs werd aangemerkt. Wat is
de actuele situatie daaromtrent?Het kabinet heeft in correspondentie met de Tweede Kamer niet aangegeven
dat zijn visie hierop is gewijzigd.10Betekent het hanteren van een horizontalelijnprijs
dat er aanvankelijk een fictieve prijs betaald moet worden die later, aan
het eind van de «lijn», verrekend wordt?Indien een horizontalelijnprijs-methodiek wordt gebruikt zal Nederland
over een van tevoren vastgestelde productiereeks een gemiddelde prijs gaan
betalen. Als deze gemiddelde prijs hoger ligt dan de prijs die Nederland aanvankelijk
heeft betaald, zal Nederland de landen die meer hebben betaald dan de gemiddelde
prijs moeten compenseren. Als de gemiddelde prijs lager ligt dan de prijs
die Nederland aanvankelijk heeft betaald, wordt Nederland door andere landen
gecompenseerd. De administratieve afhandeling van de compensatie vindt in
de loop der jaren plaats, afhankelijk van de gemaakte afspraken en de uiteindelijke
invulling van de systematiek.De horizontalelijnprijs is niet nieuw voor defensieprojecten waarbij Nederland
betrokken is. Deze systematiek werd ook gebruikt bij het F-16-programma. Hierover
hebben wij gerapporteerd in het rapport Een vlucht door
de tijd; Rekenkamers en de F-16 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002,
28 235, nrs. 1–2).11Is het juist dat, indien de horizontalelijnprijs-methodiek
niet wordt geaccepteerd, de uiteindelijke te betalen stuksprijs door Nederland
gunstig kan worden beïnvloed door toestellen (niet zijnde testtoestellen)
later te bestellen? Zo nee, waarom niet? Zo ja, met hoeveel jaar acht u uitstel
van verwerving in die situatie mogelijk en welke invloed heeft dat op de verwervingsprijs?Indien er geen horizontalelijnprijs-methodiek wordt geïntroduceerd,
bestaat de kans dat landen hun bestelling later plaatsen. Daardoor is niet
vast te stellen of de kale stuksprijs voor Nederland gunstig beïnvloed
kan worden. Immers, de eerste toestellen die worden geproduceerd zijn dan
relatief gezien het duurste. Bij een horizontalelijnprijs maakt het in principe
niet uit of de eerste toestellen worden gekocht of latere toestellen uit een
vooraf afgesproken productiereeks; de uiteindelijke prijs is een gemiddelde.
Een horizontalelijnprijs-methodiek helpt juist voorkomen dat landen het moment
van bestelling uitstellen.12Acht de Algemene Rekenkamer de kans groot dat er ook
daadwerkelijk van een horizontalelijnprijs sprake zal zijn?Dat kunnen wij niet voorspellen.13Wat zijn thans de vooruitzichten aangaande het effect
van de goedkope dollar op de prijs voor Nederland van de JSF? In hoeverre
wordt daardoor de prijs van de JSF voor Nederland gedrukt? Kan tevens worden
aangegeven welke kostenverhogende factoren in de afgelopen tijd de prijs van
de JSF juist hebben doen stijgen voor Nederland? Kan tevens worden aangegeven
wat het totaaleffect van deze neerwaartse en opwaartse trends voor de prijs
van de JSF voor Nederland zijn (tot nu toe)?De goedkope dollar kan een positief effect hebben op de kale stuksprijs1 van de JSF voor Nederland. Een wijziging van de dollarkoers
in het afgelopen jaar is pas terug te zien in de kale stuksprijs van december
2007. Deze is op dit moment echter nog niet vastgesteld door het Joint Strike
Fighter Program Office (JPO). Een eventuele toekomstige fluctuatie van de
dollarkoers zou kunnen worden afgedekt door dollartermijncontracten aan te
gaan. Dit gebeurt binnen het project «vervanging F-16» bijvoorbeeld
bij de kosten verbonden aan het SDD MoU.De kale stuksprijs van december 2006 is ten opzichte van december 2005
onder andere gedaald door een verlaging van de arbeidskosten.Daar staat tegenover dat de kale stuksprijs van december 2006 ten opzichte
van die van december 2005 is gestegen door:• de toename van de materiaalkosten;• gewichtswijzigingen en wijzigingen van overige toesteleigenschappen;• de wijzigingen in het bestelprofiel van de Amerikaanse krijgsmacht,
dat wil zeggen een verlenging van de voorgenomen verwervingsperiode (zie ook
ons monitoringsrapport op bladzijde 33);• het gebruik van actuele kostengegevens in de LRIP-12 bieding;• wijzigingen in de kostenberekeningsmethodologie.Het saldo van deze positieve en negatieve invloeden is de wijziging van
de kale stuksprijs van de CTOL-variant tussen december 2005 en de stand van
december 2006. Deze wijziging bedraagt $ 0,9 miljoen (prijspeil 2002).14Heeft de Algemene Rekenkamer nagegaan waar de belangrijkste
oorzaken liggen van de toekomstige fluctuatie van de verkoopprijzen? In hoeverre
wordt voor Nederland die verkoopprijs niet, althans voor een deel, stabiel
gemaakt doordat de ontwikkelingscomponent is afgekocht en dus «vast
ligt»? Kan de Algemene Rekenkamer een schatting geven hoe de kosten
van langer doorvliegen met de F16 zich gaan verhouden ten opzichte van de
lagere kosten van op later datum JSF’s van de plank kopen?Zie ook het antwoord op vraag 13.De verkoopprijs voor Nederland wordt niet stabiel gemaakt doordat de ontwikkelingscomponent
is afgekocht. Hierdoor hoeft Nederland geen royalty’s te betalen die «van
de plank»-kopers wel dienen te betalen.Wat de schatting van de kosten betreft: dat is een vraag die aan het Ministerie
van Defensie gesteld dient te worden. Wij kunnen geen schatting maken van
de verhouding tussen de kosten van langer doorvliegen met de F-16 en de kosten
voor het op een later moment JSF’s van de plank kopen. Wel merken we
op dat met een veelvoud aan vragen rekening moet worden gehouden, zoals:• Hoe lang wordt er doorgevlogen met de F-16?• Op welk moment zijn JSF’s van de plank beschikbaar?• Op welk moment worden er eventueel JSF’s van de plank gekocht?• Wanneer stapt Nederland uit het JSF-programma? (dit impliceert
de vraagstelling met de term «van de plank kopen») En wat kost
dat?• Wanneer zullen andere landen de JSF aanschaffen?• Welke capabilities heeft Defensie nodig en welke toestellen kunnen
daarin voorzien?15Kan inzicht worden gegeven in de ontwikkeling van de
kostenstijging van de JSF stuksprijs in dollars vanaf 2002 tot heden
met daarbij per jaar de verklaring van de verschillende prijsstijgingen? Hoe
is per jaar bezien de prijsstijging opgebouwd? Hoe wordt de door Nederland
te betalen prijs per toestel hiervan afgeleid indien er sprake is van de methodiek
van de horizontalelijnprijs? Hoe wordt de door Nederland te betalen prijs
per toestel hiervan afgeleid indien er geen sprake is van de methodiek van
de horizontalelijnprijs?Zie ook het antwoord op vraag 10 en 13.Voor de stand van de kale stuksprijs voor de overige jaren hebben wij
geen overzicht van verklaringen voor de verschillende prijsstijgingen.De kale stuksprijs in figuur 2 in deel II van ons monitoringsrapport is
een gemiddelde over de gehele verwachte productie. De prijs die Nederland
voor een toestel betaalt, wordt afgeleid van de actuele prijzen die op dat
moment gelden, ongeacht of er sprake is van een methodiek van de horizontalelijnprijs
of niet.16Welke kostenontwikkelingen, uitgesplitst per kostensoort,
van de JSFstuksprijs worden voor de komende jaren (tot aan het moment van eventuele
bestelling van niet-testtoestellen) voorzien?Dit is ons niet bekend.17Vindt de Algemene Rekenkamer dat er sprake kan zijn
van een afgewogen business case als de kosten die voortvloeien uit de Production
and Sustainment (P&S MoU) niet worden meegeteld?Het doel van de business case is het gat tussen het «van de plank
kopen» en deelname aan de ontwikkelingsfase (SDD-fase) van de JSF te
dichten door een bijdrage van de Nederlandse industrie. Dit houdt in dat de
kosten die voortvloeien uit andere MoU’s (zoals het PSFD MoU en het
P&S MoU) en overige complementaire kosten, niet door de business case
gedekt worden.18Vindt de Algemene Rekenkamer dat er sprake kan zijn
van een afgewogen business case als de complementaire kosten, bijvoorbeeld
uitstel vervanging F-16, niet worden meegeteld?Zie antwoord op vraag 17.19Vindt de Algemene Rekenkamer dat er sprake kan zijn
van een afgewogen business case zolang de complementaire kosten van het inpassen
van de vervanger van de F-16 in de Defensie IV-structuur nog niet bekend zijn?Zie antwoord op vraag 17.20Zal de Algemene Rekenkamer onderscheid blijven maken
tussen de echte aanschafkosten van de JSF en de extra kosten die zouden zijn
gemoeid met het eventueel langer in dienst houden van de JSF wanneer wordt
besloten tot uitstel van de aanschaf van de JSF?Ja (ervan uitgaande dat de vraagsteller doelt op het eventueel langer
in dienst houden van de F-16). Zodra wij constateren dat er complementaire
kosten zijn die toegerekend dienen te worden aan het JSF-programma dan zullen
wij deze meenemen in het kostenoverzicht.In ons monitoringsrapport bevelen wij het Ministerie van Defensie aan
om de Tweede Kamer nu en in de toekomst een volledig
inzicht te verschaffen in alle kosten van het
JSF-programma voor Nederland en daarbij één prijspeil en één
valutasoort te hanteren zodat kosten onderling vergelijkbaar zijn. Ook de
kosten die buiten de projectdefinitie «vervanging F-16» vallen,
maar wel gerelateerd zijn aan de verwerving van de JSF, zouden eenvormig weergegeven
dienen te worden.21Wat zijn de kansen op een Nederlands besluit tot uitstel
van levering van de JSF?Dat kunnen wij niet voorspellen.22Heeft de Algemene Rekenkamer een voorkeur voor een
te hanteren prijspeil en valutasoort, of is éénduidigheid het
enige criterium?Eenduidigheid ten behoeve van onderlinge vergelijkbaarheid is ons belangrijkste
criterium. Wij hebben geen specifieke voorkeur voor een prijspeil en een valutasoort.23In hoeverre worden de méérkosten van
langer doorvliegen met bestaande F16’s meegerekend in de business case
? Zo ja, hoe? Zo neen, waarom niet? Welke verwachting bestaat er voor de totaalkosten
zoals die uiteindelijk zullen bestaan voor de Staat der Nederlanden? Dus niet
alleen het resultaat van «puur» de business case, maar ook het
kosteneffect voor de staat buiten de eigenlijke business case.Zie ook ons antwoord op vraag 1.De meerkosten voor het langer doorvliegen met bestaande F-16’s worden
niet meegerekend in de business case. De vraag naar de achterliggende reden(en)
dient u te stellen aan de betrokken ministers.De business case dekt slechts een beperkt deel van de kosten af die gemaakt
zullen worden bij mogelijke verwerving van de JSF. Zoals aangegeven in ons
monitoringsrapport en in het kostenoverzicht in bijlage I van het rapport
is het op dit moment niet mogelijk om een eenduidig beeld te geven van de
totaalkosten van het JSF-programma voor Nederland. Ditzelfde geldt voor de
uiteindelijke totaalkosten.24Is het gebruikelijk bij de weergave van de kosten van
de aanschaf van Defensiematerieel ook de exploitatiekosten over 30 jaar daarbij
te betrekken?Ja, dit is u meegedeeld door de staatssecretaris van Defensie in zijn
brief bij de brochure Hoofdlijnen van het Defensie Materieel
Proces (Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 27 830,
nr. 46), zie hiervoor ook onderstaande box. Een periode van 30 jaar wordt
hier echter niet expliciet vermeld.Investeringsbeslissingen worden mede gebaseerd op de
geraamde levensduurkosten, waartoe niet alleen de investeringskosten behoren
maar ook de kosten voor exploitatie en afstoting.25Kan de business case, door de vele fluctuaties in de
wisselkoers en alle andere door u aangegeven onzekerheden, überhaupt
een betrouwbaar beeld geven van een valide afdrachtpercentage voor een toekomstige
situatie?Nee. Er vindt één herijking plaats van de business case
in juli 2008. Zoals in de Medefincieringsovereenkomst staat aangegeven geldt
dit percentage tot en met 31 december 2052. Dit betekent dat de inkomsten
uit de business case onderhevig zijn aan onzekerheden in de tussenliggende
periode.26Gelet op de herziene weging van de Algemene Rekenkamer
van de orderportefeuille: in hoeverre oordeelt de Algemene Rekenkamer het
verloop van de orderintake als liggende in lijn met daarvoor gestelde
verwachtingspatronen bij het eerder aangaan van de business case?Zie ook het antwoord op vraag 6.De orderintake is in lijn met de verwachtingen voor SDD- en LRIP-orders
gedurende de SDD-fase zoals die door de regering zijn uitgesproken. Een groot
deel van de uitgesproken orderverwachtingen van de hoofdaannemers dient op
dit moment nog omgezet te worden in contracten.27Kan de Algemene Rekenkamer een inschatting geven van
de mogelijke omvang van het financiële risico respectievelijk het planningtechnische
risico dat mogelijk samenhangt met het door de Algemene Rekenkamer geconstateerde
risicogebied op de terreinen van logistiek en ICT, waarvan gesteld wordt dat
er geen plan van aanpak is?De omvang van het financiële risico kunnen wij niet inschatten. Als
het niet lukt om de systemen tijdig te koppelen, gaat het in ieder geval om
het bedrag dat tot dan toe is uitgegeven aan de systemen en eventuele bijkomende
kosten voor aanpassingen.Het feit dat het moment van invoering van beide systemen steeds dichterbij
komt en dat de momenten van implementatie van de systemen steeds dichter bij
elkaar komen te liggen vormt een risico voor de planning. Problemen bij de
koppeling van de systemen kunnen daardoor pas op een later moment worden gesignaleerd
en zullen binnen een kortere termijn dienen te worden opgelost. Zowel ALIS
als het toekomstige ERP zijn kritieke systemen voor het goed functioneren
van de JSF.28Vindt de Algemene Rekenkamer de verklaring van het
ministerie van Economische Zaken dat ook LRIP-orders (LOW Rate Initial Production)
tijdens de SDD-fase (System Development and demonstration) onderdeel uitmaken
van de geprognosticeerde € 800 miljoen opbrengst overtuigend? Wil
de Algemene Rekenkamer bij de beantwoording van deze vraag ook alle relevante
correspondentie tussen het kabinet en de Staten-Generaal betrekken, zoals
de antwoorden op kamervragen (van Timmermans en Blom, 15 september 2003,
2020317130) waarin gesteld wordt dat in de indicering van de potentiële
Nederlandse omzet in de SDD-fase van € 800 miljoen «abusievelijk
ook (onderdelen van) de LRIP zijn genoemd».De staatssecretarissen van Defensie en van Economische Zaken hebben te
kennen gegeven dat zij in eerste instantie (in ieder geval ten tijde van de
ondertekening van de SDD-MoU) in de veronderstelling verkeerden dat de geschatte
$ 800 miljoen uitsluitend SDD-orders betroffen. Dit blijkt ook uit hierboven
genoemde beantwoording van de kamervragen. Begin november 2003 bleek dat Lockheed
Martin bedoelde: een deel SDD-orders en een deel LRIP-orders, gedurende de
looptijd van de SDD fase.1Deze «vergissing» is gemeld aan de Tweede Kamer. Naar onze
mening komt dit het meest duidelijk naar voren in Kamerstuk 26 488 nr. 21
van 25 juni 2004 op bladzijden 5 en 6.29Kan volledig worden aangegeven waar en wanneer precies
(vanaf de besluitvoming over deelname aan de ontwikkelingsfase tot heden)
de Kamer geinformeerd is over het onderscheid tussen de ontwikkelingsfase (nu SDD) en de productiefase (LRIP en verder) voor wat betreft de
verwachte opbrengsten voor de Nederlandse deelnemende bedrijven?Hieronder staat een overzicht van de bij ons bekende informatie over dit
onderwerp richting de Tweede Kamer:• Juli 2003: Jaarrapportage «vervanging
F-16» over 2002. Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004,
26 488, nr. 17.• Resp. oktober 2003 en december 2003: Aanhangsel
van de handelingen, antwoorden op kamervragen van leden Timmermans en Blom. Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, nr. 113 en nr. 469.• Mei 2004: Jaarrapportage «vervanging F-16»
over 2003. Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 26 488,
nr. 19 herdruk).• Juni 2004: Brief van de staatssecretaris van
Defensie en de staatssecretaris van Economische Zaken. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2003–2004, 26 488, nr. 21.• Januari 2005: Brief van de staatssecretarissen
van Defensie en van Economische Zaken en van de minister van Financiën
inzake de brief van Lockheed Martin en een analyse van de parameters van de
business case. Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 26 488,
nr. 26.• Februari 2005: Lijst van vragen en antwoorden
over de brief van 14 januari 2005 inzake de business case van het project «vervanging
F-16». Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 26 488,
nr. 27.• Juli 2005: Jaarrapportage «Vervanging
F-16» over 2004. Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005,
26 488, nr. 32).• Mei 2006: Jaarrapportage «Vervanging F-16»
over 2005. Tweede Kamer, vergaderjaarjaar 2005–2006, 26 488,
nr. 42.• Juli 2006: Lijst van vragen en antwoorden over
de brief van 12 mei 2006 met rapportage 2005 over het project vervanging
F-16. Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 26 488, nr. 43).• Oktober 2006: Rapport Monitoring verwerving
Joint Strike Fighter; stand van zaken september 2006. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2006–2007, 26 488, nr. 51).• Oktober 2006: De antwoorden op de kamervragen
naar aanleiding van ons rapport van oktober 2006. Tweede Kamer, vergaderjaar
2006–2007, 26 488, nr. 56.• Oktober 2006: Lijst van vragen en antwoorden
over het rapport Monitoring verwerving Joint Strike Fighter; stand van zaken
september 2006. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 26 488,
nr. 57.• April 2007: Jaarrapportage «vervanging
F-16» over 2006. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
26 488, nr. 58.• Oktober 2007: Rapport Monitoring verwerving
Joint Strike Fighter; stand van zaken september 2007. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2007–2008, 31 300, nr. 2.30Wat is de precieze de grondslag voor de (terug)betalingen
van de industrie aan het Rijk en is deze precies zoals in 2002 afgesproken
met de deelnemende bedrijven? Wordt die grondslag alleen bepaald door omzet
tijdens de productie (LRIP en verder) of geheel of gedeeltelijk ook door opdrachten
en omzet tijdens de ontwikkelingsfase (nu SDD)?De grondslag voor de business case is de Medefinancieringsovereenkomst.
Deze is nog onveranderd ten opzichte van 2002. Het afdrachtspercentage geldt
over de omzet tijdens de productie en niet over de ontwikkelingsomzet. Een
deel van deze productie vindt ook plaats tijdens de ontwikkelingsfase. Het
gaat hierbij om de zogenaamde LRIP-omzet. Dit komt omdat de ontwikkelings-
en productiefase elkaar gedeeltelijk overlappen. Een juiste administratie
van de aard van de orders is daarom ook volgens ons van groot belang. Dit
hebben wij in ons monitoringsrapport uit 2006 aangegeven.131Kan al worden aangegeven hoe omvangrijk de orderportefeuille
voor het Nederlandse bedrijfsleven (SDD-orders en LRIP-orders) per eind 2007
bedraagt?Nee, dat kunnen wij niet aangeven.De auditdiensten van de Ministeries van Defensie en van Economische Zaken
kijken hier nog naar.32Wat zijn thans de vooruitzichten m.b.t. «een
doelmatige aansluiting van Enterprise Resource Planning (ERP) en Autonomic
Logistics Information System (ALIS)»? Wat is de huidige stand van zaken?Ons monitoringsrapport 2007 geeft de stand van zaken in september 2007
weer. Wij blijven dit aspect kritisch volgen in onze monitoring. Vierde kwartaal
2008 zullen wij weer een monitoringsrapport uitbrengen waarin wij de stand
van zaken rond de relevante IT-systemen meenemen.33Waarom worden de relevante afspraken uit het vigerende
Coalitieakkoord niet meegenomen in het korte overzicht over de stand van zaken
politieke besluitvorming onder paragraaf 1.1. (Deel II) ?De afspraken uit het coalitieakkoord komen wel naar voren in de overige
tekst van het rapport. Dat deze afspraken uit het coalitieakkoord afkomstig
zijn staat echter niet expliciet vermeld in ons rapport.34Welke landen hebben tot op heden een positieve beslissing
genomen over deelname aan de operationele test & evaluatiefase (OT&E-fase)?Tot op heden hebben het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten besloten
deel te nemen aan de OT&E-fase.35Op de bladzijden 25 en 26 wordt gesproken over een
prijsstijging van $ 37,2 miljoen in oktober 2001 naar circa $ 47,6
miljoen in december 2006. Wat heeft deze kostenstijging voor gevolgen voor
de vergelijking (in prijs en kwaliteit) met de andere typen militaire jachtvliegtuigen
die bij de besluitvorming over de vervanging van de F-16 worden betrokken?Dat hebben wij niet onderzocht.36Waarom wordt uitgegaan van het jaar 2006 in het overzicht
van het aantal geplande te verwerven toestellen? Welke opgave van welke landen
is sindsdien gedaan om deze planning te wijzigen? Welke consequenties hebben
deze gewijzigde planningsaantallen?Er wordt uitgegaan van 2006 omdat de partnerlanden in dat jaar voor het
eerst hebben aangegeven hoeveel toestellen zij verwachten te bestellen, in
een annex van het PSFD-MoU. Tot op heden hebben deze landen de geplande aantallen
uit 2006 niet gewijzigd. De spreiding van de te bestellen aantallen over de
jaren is wel gewijzigd. Deze wijziging in de spreiding heeft tot gevolg dat
de toestellen die Nederland verwacht te bestellen eerder in het productieproces
vallen, zie blz. 33 van ons monitoringsrapport.Tevens is de verlenging van de verwervingsperiode van JSF-toestellen door
de Amerikaanse krijgsmacht van invloed geweest op de kale stuksprijs, zoals
aangegeven in het antwoord op vraag 13.37Welke indicatie is te geven van de gevolgen van (a)
de verdere daling van de dollar sinds augustus 2007 en (b) een mogelijk nog
verder wegzakkende dollarkoers de komende jaren voor elk van de afzonderlijke
onderdelen van het project zoals bijvoorbeeld de waarde van de compensatie-orders
en een uiteindelijke koopafweging? In hoeverre zijn nu reeds de dollarrisico’s
afgedekt?Bij het JSF-programma is geen sprake van compensatieorders. De deelnemende
bedrijven concurreren op best value. De gevolgen
voor de positie van het Nederlandse bedrijfsleven als gevolg van de lage dollarkoers
hebben wij niet onderzocht. De dollarrisico’s voor het SDD-MoU zijn
afgedekt door termijncontracten. Wij kunnen niet voorspellen welke uitwerking
de huidige lage dollarkoers heeft op de koopafweging van de Nederlandse regering.
Zie ook het antwoord op vraag 13.38Wat zijn de gevolgen van het feit dat de business case
2002 uitging van een wisselkoers van $ 1 voor € 1,15 ten opzichte
van de huidige situatie waarin $ 1 nog maar € 0,69 waard is?Dit heeft negatieve gevolgen voor de business case, omdat het tekort in
de business case hierdoor toeneemt. Overigens vormt de dagkoers niet de basis
voor de business case. De geldende koers van de dollar is de aan de euro gerelateerde
dollarkoers die op 1 juli 2008 bij de Nederlandsche Bank voor een termijncontract
met een looptijd van vijf jaar kan worden verkregen.39Kan de Algemene Rekenkamer de uitspraak onderschrijven
van de (voormalige) staatssecretaris van Defensie afgelopen najaar, dat een
end-life-update van de huidige Nederlandse F-16’s bij voorbaat onhaalbaar
is omdat ze tegen de tijd van de geplande vervanging totaal «op»
zijn en de extreem hoge kosten van zo’n up-date nooit rendabel te maken
zouden zijn? Kan de Algemene Rekenkamer dan ook de daaruit volgende conclusies
onderschrijven dat: – de Nederlandse F-16’s na vervanging nog
slechts geschikt zouden zijn voor de sloop; – bij een onverhoopt aanzienlijke
vertraging bij het beschikbaar komen van een opvolger van de F-16 Nederland
tijdelijk over onvoldoende geschikte jachtvliegtuigen zal beschikken, dan
wel naar (extreem) dure alternatieven zal moeten uitkijken? Welk oordeel heeft
de Algemene Rekenkamer over deze uitspraak van de staatssecretaris in relatie
tot de destijds bij aankoop gegarandeerde levensduur (in vlieguren) van de
F-16, de daadwerkelijk op dit moment gevlogen uren en het verwachte aantal
vlieguren van de Nederandse F-16-vloot op het moment van de geplande vervanging?Hiernaar hebben wij geen onderzoek gedaan.40Op welke concrete en sluitende informatieverstrekking
van de regering aan de Tweede Kamer van welke datum baseert de ARK zich in
de volgende stellingen: – «Het ministerie (van EZ) heeft overigens
geen exacte verwachtingsdoelstellingen voor SDD-orders uitgesproken richting
de Tweede Kamer»; – «De verwachtingen voor het aantal JSF-orders
voor de Nederlandse luchtvaartindustrie, in 2002 opgesteld en in februari
2007 door het ministerie van EZ niet meer aangepast, bedraagt voor de gehele looptijd van de SDD-fase $ 800 mln (bij Lockheed Martin), voor
een deel SDD-orders en een deel LRIP-orders (niet uitgesplitst)?»Zie antwoord op vraag 29, met uitzondering van de rapporten van de Algemene
Rekenkamer (Monitoring verwerving Joint Strike Fighter;
stand van zaken september 2006 en Monitoring verwerving
Joint Strike Fighter; stand van zaken september 2007).41Hoort een kritische analyse van de voortgang van het
testprogramma tot de opdracht van de Algemene rekenkamer? Zo neen, waarom
niet? Zo ja, hoe ernstig schat u de gevolgen in van de tijdens de testvlucht
in mei dit jaar geconstateerde ontwikkelfout in het elektrisch systeem van
de JSF?Zoals aangegeven in ons antwoord op vraag 4 monitoren wij het verwervingsproces.
In die zin volgen wij de voortgang van het testprogramma als zijnde een mogelijk
risico binnen dit proces.42Is de constatering juist dat de JSF op zich in 2012
veilig kan vliegen en als «hardware» technisch goed kan functioneren,
maar dat de software om alle systemen en wapens te gebruiken dan nog zeker
niet af is? Klopt onze informatie dat volledig gebruik voor alle taken afhankelijk
is van de te ontwikkelen software en dat dat pas voorzien is na 2015, als
er tenminste geen problemen bij het testen van de software naar voren komen?Dit maakte geen deel uit van ons onderzoek. We kunnen daarom niet aangeven
of de genoemde constatering juist is.43In hoeverre is er nog sprake van samenwerking met de
rekenkamers van alle andere participerende landen in het JSF-project? Daarover
heeft de Algemene Rekenkamer toch eerder hoopvolle verwachtingen uitgesproken?Er is sprake van een levendige samenwerking tussen rekenkamers. In september
2007 heeft in Oslo de derde internationale JSF-conferentie tussen de rekenkamers
van partnerlanden plaatsgevonden. Naast de Algemene Rekenkamer waren vertegenwoordigers
van de rekenkamers van Noorwegen (voorzitter), Verenigde Staten, Verenigd
Koninkrijk, Denemarken en Canada aanwezig. Voor het eerst was ook de Italiaanse
Rekenkamer vertegenwoordigd. De vertegenwoordigers van de Australische en
de Turkse Rekenkamer konden deze conferentie niet bijwonen, maar worden wel
op de hoogte gehouden.Wij hebben tijdens de conferentie informatie uitgewisseld met de andere
rekenkamers over de stand van zaken rond de besluitvorming over de eventuele
aanschaf van de JSF in de deelnemende landen. Wij hebben het kostenoverzicht
zoals opgenomen in bijlage I van het monitoringsrapport 2007 gepresenteerd
en toegelicht. Hieruit kwam naar voren dat de Algemene Rekenkamer een van
de voorlopers is op het gebied van JSF-monitoring.Ten slotte heeft de Amerikaanse Rekenkamer (Government Accountability
Office, GAO) een presentatie gegeven over haar auditsystematiek rond de JSF.
Er zijn waardevolle stappen gezet om te komen tot een verdere samenwerking
met andere rekenkamers in de toekomst. Ook zijn mogelijkheden voor gezamenlijke
auditactiviteiten besproken.Noorwegen, Denemarken en Canada verwachten in 2010 of eerder een beslissing
te nemen over de definitieve keuze voor de JSF of voor een ander toestel.In september 2008 zullen wij opnieuw deelnemen aan de internationale JSF-conferentie
van rekenkamers.44De Algemene Rekenkamer geeft aan dat bij een horizontalelijnprijs-methodiek
de uiteindelijke stuksprijs van de JSF niet bekend zal zijn op het moment
dat wordt besloten om de JSF aan te schaffen? Ligt deze stelling niet voor
de hand aangezien latere bestellingen de prijs nog zouden kunnen drukken?
Hoe groot zijn de marges in dat verband? Hoe kan dan toch een volledig beeld
worden gegeven van de definitieve stuksprijs bij mogelijke verwerving en de
eventuele uiteindelijke contracten?Deze stelling ligt voor de hand, maar wij achten het van belang dat de
Tweede Kamer hiervan op de hoogte is. Daarom hebben wij ervoor gekozen om
dit expliciet in het monitoringsrapport te vermelden.De exacte marges zijn afhankelijk van de invulling van de variabelen die
samenhangen met een horizontalelijnprijs-methodiek door de deelnemende landen,
zoals de omvang van de productiereeks en de wijze van administratieve afhandeling.
Een volledig beeld van de definitieve stuksprijs kunnen wij daarom niet geven.In zijn reactie op ons rapport (bladzijde 15) geeft de minister van Defensie
aan dat bij mogelijke verwerving en eventuele uiteindelijke contractering
van de JSF een volledig beeld zal bestaan van de definitieve stuksprijs.XNoot1Samenstelling:Leden: Van der Vlies (SGP), Vendrik (GL), Kant (SP), Blok (VVD), Ten Hoopen
(CDA), Weekers (VVD), Van Haersma Buma (CDA), De Nerée tot Babberich
(CDA), Aptroot (VVD), Voorzitter, Dezentjé Hamming (VVD), Omtzigt (CDA),
Koşer Kaya (D66), Luijben (SP), Van der Veen (PvdA), Kalma (PvdA),
Van Gerven (SP), Blanksma-van den Heuvel (CDA), Cramer (CU), Van Dijck (PVV),
Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD), Heijnen (PvdA), Tang (PvdA), Vos (PvdA),
ondervoorzitter en Vacature (algemeen).Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Van Gent (GL), Roemer (SP), Van der
Burg (VVD), Jonker (CDA), Snijder-Hazelhoff (VVD), De Vries (CDA), Van Hijum
(CDA), Van Beek (VVD), Boekestijn (VVD), De Pater-van der Meer (CDA), Van
der Ham (D66), Gerkens (SP), Vermeij (PvdA), Kuiken (PvdA), Vacature (algemeen),
Vacature (CDA), Anker (CU), De Roon (PVV), Irrgang (SP), Thieme (PvdD), Heerts
(PvdA), Besselink (PvdA), Depla (PvdA) en Mastwijk (CDA).XNoot2Samenstelling:Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP), Poppe (SP), Van Baalen (VVD),
voorzitter, Ferrier (CDA), Kortenhorst (CDA), Van Velzen (SP), Haverkamp (CDA),
Blom (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA), Kraneveldt-van
der Veen (PvdA), Griffith (VVD), Irrgang (SP), Knops (CDA), Willemse-van der
Ploeg (CDA), Jacobi (PvdA), Boekestijn (VVD), Brinkman (PVV), Voordewind (CU),
Pechtold (D66), Van Gennip (CDA), Ten Broeke (VVD), Peters (GL) en Thieme
(PvdD).Plv. leden: Lempens (SP), Van der Vlies (SGP), Polderman (SP), Van Beek
(VVD), Ormel (CDA), Jonker (CDA), De Wit (SP), De Vries (CDA), Roefs (PvdA),
Wolbert (PvdA), Smeets (PvdA), Arib (PvdA), Blok (VVD), Roemer (SP), Vacature
(CDA), De Nerée tot Babberich (CDA), Samsom (PvdA), Van der Burg (VVD),
Wilders (PVV), Wiegman-van Meppelen Scheppink (CU), Van der Ham (D66), Omtzigt
(CDA), Teeven (VVD), Vendrik (GL) en Ouwehand (PvdD).XNoot3Samenstelling:Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik (CDA), Vendrik (GL), Ten
Hoopen (CDA), Kortenhorst (CDA), Hessels (CDA), ondervoorzitter, Van der Ham
(D66), Van Velzen (SP), Aptroot (VVD), Smeets (PvdA), Samsom (PvdA), Dezentjé
Hamming (VVD), Kraneveldt-van der Veen (PvdA), voorzitter, Irrgang (SP), Jansen
(SP), Biskop (CDA), Ortega-Martijn (CU), Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van
der Burg (VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD), Besselink (PvdA), Gesthuizen
(SP), Ouwehand (PvdD) en Vos (PvdA).Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Van Dijk (CDA), Duyvendak (GL), Van
Vroonhoven-Kok (CDA), Vacature (algemeen), De Rouwe (CDA), Koşer Kaya
(D66), Ulenbelt (SP), Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma (PvdA), Weekers
(VVD), Van Dam (PvdA), Karabulut (SP), Luijben (SP), De Nerée tot Babberich
(CDA), Cramer (CU), Atsma (CDA), De Krom (VVD), Madlener (PVV), Nicolaï
(VVD), Blom (PvdA), Gerkens (SP), Thieme (PvdD) en Heerts (PvdA).XNoot4Samenstelling:Leden: Van der Vlies (SGP), Vendrik (GL), Blok (VVD), voorzitter, Ten
Hoopen (CDA), ondervoorzitter, Weekers (VVD), Gerkens (SP), Van Haersma Buma
(CDA), De Nerée tot Babberich (CDA), Dezentjé Hamming (VVD),
Omtzigt (CDA), Koşer Kaya (D66), Irrgang (SP), Luijben (SP), Kalma
(PvdA), Blanksma-van den Heuvel (CDA), Cramer (CU), Van der Burg (VVD), Van
Dijck (PVV), Spekman (PvdA), Heerts (PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD),
Tang (PvdA), Vos (PvdA) en Vacature (algemeen).Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Halsema (GL), Remkes (VVD), Jonker (CDA),
Aptroot (VVD), Van Gerven (SP), De Vries (CDA), Van Hijum (CDA), De Krom (VVD),
De Pater-van der Meer (CDA), Pechtold (D66), Kant (SP), Ulenbelt (SP), Van
der Veen (PvdA), Vacature (CDA), Anker (CU), Nicolaï (VVD), De Roon (PVV),
Van Dam (PvdA), Smeets (PvdA), Karabulut (SP), Thieme (PvdD), Heijnen (PvdA),
Roefs (PvdA) en Mastwijk (CDA).XNoot1Deze prijs betreft onder meer materialen, manuren en afschrijving activa,
de zogenoemde «recurring costs».XNoot2Eerste bestelmoment binnen de LRIP-fase.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, Aanhangsel van de handelingen,
antwoorden op kamervragen van leden Timmermans en Blom, nr. 469.XNoot1Monitoring verwerving Joint Strike Fighter; stand van zaken september
2006. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 26 488, nr. 51. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31300-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl