Rioleringsinvesteringen en lokale lasten; Brief staatssecretaris bij notitie 'Rioleringsinvesteringen en lokale lasten'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26635, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

29-06-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26635 nr. 1

22-06-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamInhoudsopgave SAMENVATTING EN CONCLUSIESInhoud van de notitieBeleidsvoorstellen1 INLEIDINGOpbouw van deze nota2 ANALYSE RIOLERINGSPROBLEMATIEK2.1 Beschrijving problematiekVervanging en renovatieBuitengebiedRiooloverstorten3 RAPPORTAGE RAMINGEN UIT HET RAPPORT «EVALUATIE
GEMEENTELIJKE RIOLERINGSPLANNEN»3.1 Omvang van de investeringenTabel 3.1 overzicht beleidsvoornemens Grafiek 3.1 Gemiddelde jaarlijkse groei van de inkomsten
uit rioolrechten Onderzoek IFLO3.2 Verschillen in de rioolrechtenGrafiek 3.2 Spreiding rioolrecht in gemeenten met GRP
(100%-gemiddeld rioolrecht) percentage van de gemeenten Grafiek 3.3 Spreiding rioolrecht Grafiek 3.4 Rioolrecht afgezet tegen totale lokale lasten
 4 VERKENNING VAN MOGELIJKHEDEN TOT KOSTENREDUCTIE BIJ
RIOLERINGSINVESTERINGEN4.1 Inleiding4.2 Rioleringsbeleid en investeringskosten4.3 Relatie verantwoordelijkheidsverdeling en kostenVervanging/renovatieSanering riooloverstortenRiolering buitengebied4.4 Nadere uitwerking van kostenbesparende maatregelen Mogelijkheden om te komen tot kostenreductieAd 1 Samenwerken en schaalvergrotingA Gemeente en waterleidingbedrijfB Gemeente en waterkwaliteitsbeheerderC Overdracht van het rioleringsbedrijfD SchaalvergrotingAd 2 Wijze van aanbestedenAd 3 FaseringAd 4 KostentoerekeningBeoordelingRapport Kiwa/Stichting RionedIndirecte aangrijpingspunten voor kostenreductie1. Nieuwbouw2. Waterspoor4.5 Aanvullend onderzoek naar besparingsmogelijkheden4.6 Financiering van het rioleringsbeleid5 RIOLERING IN HET GEMEENTEFONDS5.1 Huidige verdeelsystematiek van het gemeentefonds5.2 Ontwikkelingen rond de verdeling van het gemeentefonds5.3 Aanvullend onderzoek structuurkenmerken RioleringReiniging5.4 Artikel 12 Financiële-verhoudingswetBIJLAGE 1 Provinciaal ontheffingenbeleid riolering buitengebied
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26635Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 86 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 635Rioleringsinvesteringen en lokale lastennr. 1BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËNAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 22 juni 1999Mede namens de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, en
de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, bied ik u hierbij de notitie
«Rioleringsinvesteringen en lokale lasten» aan.Tijdens het Algemeen Overleg van de Vaste Kamercommissies voor Financiën
en voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 2 december 1998
is onder meer gesproken over het te verwachten niveau van investeringen in
het riool en de mogelijke gevolgen voor de lokale lasten. Door het aanvaarden
van de motie van mevr. Noorman-den Uyl gaf de Tweede Kamer te kennen het gewenst
te vinden dat de regering nader onderzoek zou doen naar deze problematiek
en naar mogelijkheden deze problematiek te verkleinen. Bijgevoegde notitie
«Rioleringsinvesteringen en lokale lasten» is onder meer een reactie
op deze motie. Voor een verkorte weergave van de inhoud van deze notitie verwijs
ik u naar de samenvatting en conclusies op de pagina's 3 t/m 6 van de notitie.De Staatssecretaris van Financiën,W. A. F. G. Vermeend Inhoudsopgave Samenvatting en conclusies3    1Inleiding5   2Analyse rioleringsproblematiek7 2.1Beschrijving
problematiek8    3Rapportage ramingen uit het rapport
«Evaluatie Gemeentelijke Rioleringsplannen»9 3.1Omvang
van de investeringen9 3.2Verschillen in de rioolrechten12   4Verkenning van mogelijkheden tot kostenreductie bij rioleringsinvesteringen154.1Inleiding16 4.2Rioleringsbeleid en investeringskosten164.3Relatie verantwoordelijkheidsverdeling en kosten16 4.4Nadere
uitwerking van kostenbesparende maatregelen18 4.5Aanvullend
onderzoek naar besparingsmogelijkheden22 4.6Financiering
van het rioleringsbeleid22    5Riolering in het gemeentefonds235.1Huidige verdeelsystematiek van het gemeentefonds24 5.2Ontwikkelingen
rond de verdeling van het gemeentefonds24 5.3Aanvullend
onderzoek structuurkenmerken25 5.4Artikel 12 Financiële-verhoudingswet26   Bijlage 1 Provinciaal ontheffingenbeleid riolering buitengebied28SAMENVATTING EN CONCLUSIESTijdens het Algemeen Overleg van de Vaste Kamercommissies voor Financiën
en voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 2 december 19981 is onder meer gesproken over het te verwachten niveau
van investeringen in het riool en de mogelijke gevolgen voor de lokale lasten.
Door het aanvaarden van een motie van mevr. Noorman-den Uyl2 gaf de Tweede Kamer te kennen het gewenst te vinden dat de regering
nader onderzoek zou doen naar deze problematiek en naar mogelijkheden om de
problematiek te verkleinen. De notitie «Rioleringsinvesteringen en lokale
lasten» is een reactie op deze motie. Tevens kan deze notitie worden
gezien als een antwoord op het advies van de Raad voor de financiële
verhoudingen (Rfv) «Milieu en lokale lasten» en op een tweetal
brieven van de VNG aan de meest betrokken bewindslieden, in afschrift naar
de Tweede Kamer (problematiek van artikel 12- gemeenten3 en een reactie op het Rfv-advies «Milieu en lokale lasten»4). Inhoud van de notitieDe hiervoor genoemde motie van mevr. Noorman-den Uyl, het advies van de
Rfv en de brieven van de VNG zijn gebaseerd op de veronderstelling dat het
niveau van investeringen in het riool in de periode 1996–2005 naar verwachting
f 16,5 miljard zullen bedragen. Dit bedrag is afkomstig uit het rapport
«Evaluatie Gemeentelijke Rioleringsplannen»5 uit 1997 (gebaseerd op gegevens uit 1996).De Inspectie Financiën Lokale en Provinciale Overheden (IFLO) van
het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft aan het
begin van dit jaar een nieuw onderzoek gedaan naar het te verwachten investeringsniveau
voor het riool en de gevolgen voor de lokale lasten. Opvallend is dat uit
de onderzoeksresultaten kan worden afgeleid dat het niveau van investeringen
in de periode 1996–2005 fors lager zal zijn dan hetgeen in 1997 nog
werd verwacht. Het niveau van de op basis van het IFLO-materiaal geraamde investeringsniveau
(ca. f 8,5 miljard in de periode 1999–2005), gecorrigeerd voor
prijsontwikkelingen en voor verschillen in ramingsperioden, wijkt nauwelijks
af van het bedrag op basis waarvan in 1992 besluitvorming heeft plaatsgevonden
over het rioleringsbeleid in de periode 1996–2005 (f 10 miljard).Daarbij moet worden aangetekend dat ook de uitkomsten uit het IFLO-onderzoek
een indicatief karakter hebben, aangezien een aantal gemeenten nog onvoldoende
zicht op de rioleringsproblematiek hebben. Zo ontbreekt in een aantal gemeentelijke
rioleringsplannen een goede financiële vertaling voor wat betreft de
investeringen ten behoeve van ongezuiverde lozingen bij bestaande bebouwing
in het buitengebied. Het grote verschil in ramingsuitkomsten leidt tot de conclusie dat, met
betrekking tot het riool, het blijkbaar moeilijk is om voor een periode van
10 jaar nauwkeurige voorspellingen te doen over het te verwachten investeringsvolume;
zeker als, zoals in dit geval, een aantal gemeenten de problematiek nog niet
of slechts beperkt in beeld hebben gebracht. Het is dan ook niet voor niets
geweest dat SGBO en Grontmij expliciet hebben gewezen op het indicatieve karakter
van de ramingen op basis van hun onderzoek. Bij verschillende betrokkenen
lijkt het door deze onderzoeksinstellingen aangegeven ramingsniveau van f 16,5
miljard echter, ten onrechte, als een «hard» gegeven te worden
beschouwd.Uit de bewerking van de IFLO-cijfers en van het materiaal uit de Evaluatie
Gemeentelijke Rioleringsplannen blijkt ook dat het gemiddelde rioolrecht in
2000 naar verwachting lager zal zijn dan op basis van het SGBO/Grontmij materiaal
werd verwacht. De verschillen in niveau van de rioolrechten tussen de gemeenten
wijken in de bewerking van de IFLO-cijfers niet veel af van de bevindingen
op basis van de bewerkingen van de SGBO/Grontmij-cijfers; deze verschillen
blijken aanzienlijk te kunnen zijn. In een aantal specifieke gevallen kunnen
de geraamde rioolrechten fors uitstijgen boven het gemiddelde niveau.In deze notitie wordt onder meer nagegaan welke overheden invloed kunnen
uitoefenen op het niveau van de rioleringsinvesteringen en welke mogelijkheden
er zijn om besparingen te realiseren. Als belangrijkste besparingsmogelijkheden
worden genoemd samenwerking tussen de verschillende betrokken instanties en
schaalvergroting. De verschillende partijen hebben eigen verantwoordelijkheden.
Tussen deze verantwoordelijkheden kan enige spanning bestaan. Een goede samenwerking
kan ertoe bijdragen dat de meest efficiënte oplossing wordt gekozen.
Dat geldt voor keuzen die gemaakt worden bij de aanleg van riolering, voor
criteria die gehanteerd worden bij het verlenen van de ontheffing tot aanleg
van riolering, maar ook voor de wijze van afvalwaterzuivering.Bij schaalvergroting kan worden gedacht aan gezamenlijk rioleringsbeheer
of door samenwerking tussen gemeente, waterkwaliteitsbeheerder en/of waterleidingbedrijf. BeleidsvoorstellenDe analyse in deze notitie leidt tot een aantal vervolgstappen. Hierna
worden deze vervolgstappen in de vorm van beleidsvoorstellen weergegeven.1. De uitkomst van de analyse in deze notitie geeft aan dat er op dit
moment geen aanleiding is om te veronderstellen dat het uiteindelijke investeringsniveau
(macro) in het riool aanmerkelijk hoger zal zijn dan het in het begin van
de 90-er jaren geraamde bedrag. Het kabinet is van mening dat de rioleringsinvesteringen
die voortkomen uit de regeringsnota «Naar een in het milieubeheer functioneel
inzamel- en transportsysteem»1 op lokaal
niveau moeten worden bekostigd volgens het uitgangspunt «de vervuiler
betaalt». Er is thans geen aanleiding om dit uitgangspunt geheel of
gedeeltelijk te verlaten. Een rijksbijdrage wordt dan ook niet overwogen.2. Op dit moment loopt een traject dat moet leiden tot een herziening
van het gemeentefonds per 2001. Het betreft hier in grote lijnen dat deel
van het gemeentefonds dat bij de herziening van 1997 niet is gewijzigd. Daarnaast
vindt een aanpassing plaats van het onderdeel riolering ten gevolge van onder
meer een nieuwe meting van het aspect slechte bodem. Alvorens kan worden beoordeeld
of het opportuun is om één of meerdere van de elementen, die
de Rfv noemt om te komen tot beleidswijzigingen inzake artikel 12 gemeenten,
over te nemen, is het nodig om de resultaten af te wachten van de herziening
van de verdeelsystematiek van het gemeentefonds. Deze effecten zullen rond
de zomer bekend worden. Het streven is er op gericht om op basis hiervan in
september nadere besluiten te nemen over een mogelijke beleidswijziging inzake
artikel 12.3. Naar aanleiding van een voorstudie naar het ijkpunt riolering zijn
wij voornemens om, als er meer duidelijkheid bestaat over een aantal aspecten
die van invloed zijn op de kostenontwikkeling, een diepte-onderzoek naar het
genoemd ijkpunt te laten uitvoeren. Indien uit het reguliere periodiek
onderhoud mocht blijken dat uitstel van de aanpassing voor individuele gemeenten
tot onaanvaardbare uitkomsten leidt, zal nader worden overwogen of versnelde
aanpassing noodzakelijk is.4. De onlangs afgeronde Leidraadmodule «Ontheffingscriteria en rioleringszorgplicht»,
opgesteld door het ministerie van VROM in overleg met alle betrokkenen (waaronder
de gemeenten en de provincies), moet leiden tot een verbetering van de huidige
ontheffingspraktijk voor rioleringsaansluitingen in het buitengebied, onder
meer door meer uniformering van het ontheffingenbeleid en zonodig door een
provinciale financiële medebetrokkenheid bij dure aansluitingen in niet-kwetsbare
gebieden. De minister van VROM is hierover in overleg met het IPO. Mochten
de verwachte verbeteringen niet optreden, dan zal het kabinet de dan ontstane
situatie opnieuw bezien.5. In deze notitie wordt een aantal suggesties gedaan, op basis van bestaande
inzichten, om de wettelijke milieudoelstellingen zo doelmatig mogelijk te
realiseren. Het kabinet heeft het voornemen om in aanvulling hierop onafhankelijk
onderzoek te laten verrichten naar mogelijkheden om het rioleringsbeleid zo
doelmatig mogelijk uit te voeren. Resultaten van lopende studies die momenteel
door het Rijk worden uitgevoerd, en aanbevelingen die door de samenwerkende
partijen in bijvoorbeeld de Commissie Integraal Waterbeheer en via de Stichting
RIONED worden uitgewerkt, zullen daarin worden betrokken. Daarbij zullen besparingsmogelijkheden
zoveel mogelijk worden gekwantificeerd. Het kabinet streeft ernaar de eerste
resultaten van dit onderzoek voor het einde van het jaar gereed te hebben. 1 INLEIDINGDe uit milieuoverwegingen noodzakelijk geachte investeringen in het riool
zullen in de komende jaren een stijging van de lokale lasten tot gevolg hebben.
De eerste signalen zijn afkomstig vanuit enkele artikel 12-gemeenten. Dit
onderwerp is tijdens het Algemeen Overleg van de Vaste Kamercommissies voor
Financiën en voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 2 december
19981 aan de orde geweest. Door de Tweede Kamer
is aandacht gevraagd voor de dreigende tariefstijgingen van de rioolrechten.
Daarbij werd onder meer verwezen naar de uitkomsten van de Evaluatie Gemeentelijke
Rioleringsplannen uit 1997.2 In deze evaluatie,
uitgevoerd door SGBO en Grontmij, werden de kosten van rioleringsinvesteringen
in de periode 1996–2005 geraamd op f 16,5 miljard (indicatief).Het kamerdebat heeft geresulteerd in een motie van het Tweede Kamerlid
Noorman-den Uyl3 waarin de Tweede Kamer vraagt
om een nader onderzoek naar de rioleringsproblematiek: «.....– overwegend dat voor de vernieuwing, verbetering en aanleg van
rioleringen in het buitengebied en afvalwaterinstallaties de komende jaren
enorme investeringen noodzakelijk zijn;– van mening, dat deze investeringen bij ongewijzigd beleid zullen
leiden tot uitzonderlijk hoge lokale lastenstijging;– erkennend, dat per gemeente weliswaar een verschillend beleid
inzake reserveringen en vervanging van afvalwaterinstallaties is gevoerd,
maar dat het volume van zo'n 16 miljard aan investeringen, zoals indicatief
wordt genoemd, dat onderscheid te boven gaat;– met de regering van mening dat de gemiddelde lastenstijging van
de lokale lasten beperkt moet blijven;– voorts van mening, dat ook de regering een eigen verantwoordelijkheid
heeft in financiële zin voor de benodigde investeringen zoals ook in
de Monitor Lokale lasten is aangegeven;– overwegend, dat door het deels van rijkswege financieren van deze
investeringen de voorziene lokale lastenstijging beperkt kan blijven;verzoekt de regering te onderzoeken op welke wijze de financiering –
waaronder begrepen versobering en fasering – van deze grootschalige
investeringen voor riolering en afvalwaterinstallaties kan plaatsvinden, zodat
de lokale lastenstijging als gevolg daarvan beperkt blijft en de Kamer daarover
op korte termijn te informeren,.....»De staatssecretaris van Financiën en de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties hebben toegezegd dat samen met het ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer een onderzoek zal
worden verricht naar de ontwikkeling van de rioleringskosten en de gevolgen
daarvan voor de lokale lasten. Gelet op de samenhang met het waterkwaliteitsbeheer
is ook het ministerie van Verkeer en Waterstaat bij dit onderzoek betrokken.De Raad voor de financiële verhoudingen (Rfv) heeft over de rioleringsproblematiek
een advies uitgebracht («Milieu en lokale lasten», advies van
28 december 1998). Deze notitie, die een reactie is op de hiervoor genoemde
motie van mevr. Noorman-Den Uyl is eveneens een reactie op het advies van
de Rfv en op een tweetal brieven van de VNG aan de meest betrokken bewindslieden,
in afschrift naar de Tweede Kamer (problematiek van artikel 12 gemeenten1 en een reactie op het Rfv-advies «Milieu en lokale
lasten»2).Bedacht moet worden dat het rioleringsvraagstuk een dynamisch proces is
en dat dit vraagstuk op verschillende manieren kan worden belicht. De financiële
invalshoek is een belangrijke invalshoek, maar niet de enige. De milieuhygiënische
invalshoek speelt eveneens een belangrijke rol in de discussie. Daarbij kan
bijvoorbeeld worden gewezen op de door de Tweede Kamer aangenomen motie Van
Middelkoop om snel uitvoering te geven aan het actieprogramma waterkwaliteit
en diergezondheid3. Het kabinet gaat er vooralsnog
vanuit dat de investeringen ten behoeve van sanering van risicovolle riooloverstorten
plaatsvinden binnen de bestaande reserveringen voor de vernieuwing en verbetering
van de riolering. Mogelijk zullen gemeenten wel de prioriteit binnen de bestaande
plannen iets moeten verleggen. Opbouw van deze notaOp basis van de motie Noorman-den Uyl kan een aantal vragen worden geformuleerd.
Deze vragen zullen in deze notitie worden behandeld:1. Wat zijn de oorzaken van de verwachte stijging van de rioleringskosten?2. Wat is de verwachte ontwikkeling van de investeringskosten voor het
riool?3. Wat zijn de gevolgen van de investeringen in het riool voor de lokale
lastendruk?4. Welke mogelijkheden zijn er om een kostenreductie te realiseren?5. Welke mogelijkheden zijn er om te komen tot aanvaardbare verschillen
in rioolrechten tussen gemeenten?Allereerst wordt in hoofdstuk 2 kort stilgestaan bij de rioleringsproblematiek;
daarbij komt ook de eerste vraag naar de oorzaken van de stijging
van de rioleringskosten aan de orde. Elementen hieruit zullen overigens in
de gehele notitie hun weg vinden.De tweede vraag naar de ontwikkeling van de investeringskosten, komt vervolgens
aan de orde in hoofdstuk 3.In hoofdstuk 3 zal eveneens worden ingegaan op de ontwikkeling van de
rioleringskosten en de gevolgen voor de lokale lasten, zowel voor het landelijk
totaal als voor de verschillen tussen de gemeenten (vraag 3). In hoofdstuk 4 wordt aandacht besteed aan vraag 4: mogelijkheden om besparingen
op de rioleringskosten te realiseren.Vraag 5 zal aan de orde komen in hoofdstuk 5. In dit hoofdstuk zal worden
ingegaan op structuurkenmerken van gemeenten die verschillen in rioleringskosten
kunnen verklaren. Tevens zal daarbij worden ingegaan op de vraag welke bijdrage
het gemeentefonds kan bieden aan het voorkomen van grote lokale lastendrukverschillen,
voorzover deze het gevolg zijn van de rioleringsproblematiek.Aan het begin van deze notitie is een samenvatting opgenomen en is aangegeven
welke maatregelen en vervolgstappen worden genomen ter beperking van de rioleringsproblematiek. 2 ANALYSE RIOLERINGSPROBLEMATIEKIn dit hoofdstuk wordt een algemene beschrijving gegeven van het rioleringsbeleid,
de noodzakelijke investeringen in het riool en de problematiek die daaruit
voortkomt. Op de problematiek wordt in de volgende hoofdstukken teruggekomen.Aanleg en onderhoud van het riool is een gemeentelijke verantwoordelijkheid.
De zorg voor een goed rioleringsstelsel is een onderdeel van het milieubeleid.
In 1986 wordt in de «Notitie riolering»1
achterstallig onderhoud en beheer aan de riolering gesignaleerd. Als beleidsvoornemen
wordt onderzoek aangekondigd naar een wettelijke planverplichting en naar
het financieringsstelsel. In het «Beleidsstandpunt inzake toekomstig
rioleringsbeheer» van 19902 wordt een wettelijke
regeling aangekondigd voor de zorgplicht van gemeenten met betrekking tot
de riolering en de planverplichting. Beide elementen zijn opgenomen in de
Wet milieubeheer.In 1992 verscheen de regeringsnotitie «Naar een in het milieubeheer
functioneel inzamel- en transportsysteem».3
In deze notitie wordt het voornemen verwoord om in overleg met alle betrokkenen
(gemeenten, provincies, waterkwaliteitsbeheerders) een Leidraad Riolering
uit te brengen. Er wordt ook een globale raming gegeven van de kosten van
verbetering en onderhoud van het riool voor een periode van 10 à 15
jaar. Als indicatieve kostenraming is f 10 miljard opgenomen. Een beter
beeld kan pas ontstaan als alle gemeenten een rioleringsplan hebben. Gewezen
wordt op het waterkwaliteitsbeleid en de eisen voor rioleringen die daaruit
voortvloeien en waarmee in de toekomst rekening moet worden gehouden. In de
notitie geeft de regering eveneens aan hoe de verwachte stijging van de rioleringskosten
moet worden bekostigd. «De gemeenten beschikken over het rioolrecht
als duidelijk eigen financieel instrument om de uitgaven voor de rioleringsaanleg
en het rioleringsbeheer te bekostigen. Het rijk is van mening dat het stapsgewijs
verhogen van het rioolrecht, onderbouwd vanuit een integraal meerjarenplan
(gemeentelijk rioleringsplan), waarin rekening is gehouden met de doelen uit
het provinciaal waterhuishoudingsplan een reële mogelijkheid is om de
benodigde financiële inspanning voor deze belangrijke milieuvoorziening
te bekostigen».42.1 Beschrijving problematiekSinds 1 januari 1994 zijn de gemeenten wettelijk verplicht (Wet milieubeheer)
tot het opstellen van een gemeentelijk rioleringsplan (GRP). In 1997 zijn
de bestaande GRP'en in opdracht van het Ministerie van VROM door SGBO en Grontmij
geëvalueerd (Evaluatie Gemeentelijke Rioleringsplannen1). De GRP'en hebben de rioleringsproblematiek meer inzichtelijk en
toegankelijk gemaakt. Zowel in het Nationaal Milieubeleidsplan 3 (NMP 3) als
in de Vierde Nota Waterhuishouding (NW 4) wordt verwezen naar het evaluatierapport
gemeentelijke rioleringsplannen. Op basis van door de gemeenten vastgestelde
plannen wordt een indicatie gegeven van de investeringen in het riool in de
periode 1996–2005 van f 16,5 miljard. Dit hogere bedrag (verg.
raming van f 10 miljard regeringsnotitie 1992) is het gevolg van betere
inzichten in de kosten op basis van de GRP'en. De investeringen in het rioleringsstelsel
kunnen in drie aandachtsgebieden worden onderverdeeld:– vervanging en renovatie (f 7,5 miljard)– ongezuiverde lozingen bij bestaande bebouwing in het buitengebied
(f 3,3 miljard)– tegengaan van riooloverstorten (f 5,7 miljard)De ramingen zijn opnieuw indicatief, aangezien nog slechts een beperkt
aantal gemeenten over een GRP beschikt. Aan de hand van een onlangs afgerond
onderzoek naar investeringsvoornemens in de GRP'en, uitgevoerd door de IFLO
zal in deze notitie een actualisatie worden gepresenteerd van de inzichten
in het SGBO/Grontmij-rapport Evaluatie gemeentelijke rioleringsplannen uit
1997. Deze inzichten leiden tot een ander, actueler inzicht in de te verwachten
rioleringskosten.Hierna zal worden ingegaan op de hiervoor genoemde soorten investeringen
in het riool. Vervanging en renovatieHet rioolstelsel in Nederland moet van tijd tot tijd worden vervangen
of gerenoveerd. Uit het SGBO/Grontmij-rapport blijkt dat in de periode 1996–2005
ongeveer 8,5% van het huidige rioolbestand wordt vervangen of gerenoveerd.
Naast vervanging en regulier onderhoud van riolering is er sprake van achterstallig
onderhoud. Achterstallig onderhoud kan het gevolg zijn van taakverwaarlozing
door gemeenten. Daarnaast kan achterstallig onderhoud ontstaan doordat gemeenten
de riolering in een relatief slechte bodem moeten leggen. Hierdoor wordt de
afschrijvingstermijn korter. Als gemeenten tevens in een zwakke financiële
positie verkeren kan dit leiden tot te weinig aandacht voor onderhoud van
het rioolstelsel.De totale kosten van vervanging en onderhoud voor de periode 1996–2005
worden door SGBO/Grontmij geraamd op circa f 7,5 miljard. BuitengebiedRiolering in het buitengebied is een gevolg van in 1992 geaccordeerd rijksbeleid
om het buitengebied te beschermen. Gemeenten zijn verplicht tot het rioleren
in het buitengebied, tenzij de provincie een ontheffing verleent. De provincie
is verantwoordelijk voor het aanwijzen van zogenaamde kwetsbare gebieden (er
is een relatie tussen de kwetsbaarheid van een gebied en het ontheffingenbeleid
van de provincies). Een gebied is kwetsbaar als er sprake is van een kwetsbaar
ecosysteem of als het grond betreft die nog gebruikt gaat worden (bijvoorbeeld
voor landbouwdoeleinden). De verplichting tot het rioleren in het buitengebied heeft per gemeente verschillende gevolgen. Deze gevolgen zijn namelijk
afhankelijk van de (relatieve) omvang van het buitengebied en het aantal niet-aangesloten
panden, de afstand tussen de niet-aangesloten panden, de soort ondergrond,
het ontheffingenbeleid van de provincie en de bodemgesteldheid.Van belang hierbij is dat gemeenten die in de periode 1970–1989
nieuwe aansluitingen op het riool realiseerden, hiervoor een vergoeding uit
het gemeentefonds konden krijgen. Deze vergoeding was gebaseerd op een algemeen
aanvaard bedrag voor een rioolaansluiting (de zogenaamde verfijning rioleringen:
geïndexeerd naar het huidige prijspeil bedroeg deze vergoeding ca. f 15 000,–).
Niet alle gemeenten hebben hiervan geprofiteerd: een aantal gemeenten had
(nagenoeg) alle aansluitingen al vóór 1970 gerealiseerd, andere
gemeenten hebben nagelaten van de regeling te profiteren, waardoor zij later
voor extra kosten kwamen (of komen) te staan. Deze kosten moeten zij zelf
opvangen (uit de rioolrechten of de algemene middelen), aangezien er geen
extra inkomsten uit het gemeentefonds meer tegenover staan. RiooloverstortenReeds eind jaren tachtig is in de derde nota Waterhuishouding het beleid
geformuleerd om de emissies uit rioolstelsels verregaand te verminderen; enerzijds
door investeringen in regionale waterzuiveringsinstallaties (rwzi's), anderzijds
door de aanpak van de vuiluitworp ten gevolge van riooloverstortingen uit
gemengde rioolstelsels. De Commissie Intergraal Waterbeheer (CIW)1 heeft ten behoeve van de aanpak van overstorten in 1992
aanbevelingen voor waterkwaliteitsbeheerders opgesteld. Hierin werd de aard
van de te treffen maatregelen benoemd. De aanbevelingen van de Tweede Kamer-werkgroep
Meijer «aanpak riooloverstorten» en de motie Van Middelkoop2 inzake het actieprogramma Waterkwaliteit en diergezondheid
gaan uit van een versnelde aanpak van de risicovolle overstorten. Het kabinet
gaat ervan uit dat deze investeringen door een herprioritering kunen worden
gerealiseerd en dat er derhalve geen additionele middelen nodig zijn. 3 RAPPORTAGE RAMINGEN UIT HET RAPPORT «EVALUATIE
GEMEENTELIJKE RIOLERINGSPLANNEN»Investeringen in het riool hebben invloed op de lokale lasten. Gemeenten
kunnen de kosten van het riool verhalen op hun burgers en bedrijven. In de
meeste gevallen verhogen zij hiervoor de rioolrechten, maar zij kunnen er
ook voor kiezen de kosten uit de algemene middelen te dekken.Het kabinet streeft naar een beheerste ontwikkeling van de lokale lasten
en tracht daarbij voorwaarden te scheppen die ertoe bijdragen dat de verschillen
in omvang van de lokale lasten tussen gemeenten beperkt zijn. In dit hoofdstuk
wordt ingegaan op de verwachte ontwikkeling van het niveau van de investeringen
in het riool en de te verwachten gevolgen voor de lokale lasten. 3.1 Omvang van de investeringenIn 1997 hebben SGBO en Grontmij, in opdracht van het Ministerie van VROM,
een evaluatieonderzoek gedaan naar de wettelijke planverplichting voor gemeenten
tot het opstellen van een Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP).3 Alle 625 gemeenten in Nederland zijn in maart 1996 benaderd door middel
van een schriftelijke vragenlijst. De enquête voor gemeenten met GRP
is door 352 gemeenten ingevuld geretourneerd; de enquête voor gemeenten
zonder GRP is door 134 gemeenten ingevuld geretourneerd. Het
onderzoek van SGBO/Grontmij leidt tot een indicatieve raming van de rioleringskosten
(«referentiekader») van f 16,5 miljard voor de periode 1996–2005.De uit de enquête beschikbaar gekomen gegevens zijn door SGBO en
Grontmij, voorzover mogelijk en verantwoord, gegeneraliseerd naar de situatie
voor heel Nederland. Op basis van deze cijfers ontstaat het volgende overzicht
van de beleidsvoornemens zoals in 1996 in de GRP'en is opgenomen. Tabel 3.1 overzicht beleidsvoornemens   Verwachte
inspanning 1996–2005Indicatieve kosten tot 2005 Vervanging/renovatie75 000
km riolering in Nederland aanwezig8,5% van het rioleringsstelsel vervanging/renovatief 7,5
miljard Vuiluitworp uit riooloverstorten1% van de gemeenten heeft
de basisinspanning gerealiseerdBasisinspanning gerealiseerd in: 
1998: 25% van de gemeenten 2000: 50% van de gemeenten 2005: 75%
van de gemeentenf 5,7 miljard Buitengebied: panden
zonder rioleringcirca 200 000 panden in Nederland2005: 55%
(116 000) van de panden in het buitengebied is aangeslotenf 3,3
miljard (gemiddelde kosten per aansluiting: f 29 000,-)1Totaal  f 16,5 miljardbron: informatie uit «Evaluatie Gemeentelijke Rioleringsplannen»,
SGBO/Grontmij, 19971 Ter vergelijking: de geïndexeerde vergoeding voor een
nieuwe aansluiting op grond van de inmiddels geëxpireerde verfijningsregeling
rioleringen bedroeg f 15 000,-.Voor de verwachte investeringen in de periode 1996–2005 van f 16,5
miljard geldt dat dit een indicatief bedrag is. Allereerst is van belang dat
nog lang niet alle gemeenten in 1996 een goed inzicht in de te maken kosten
hadden. Alleen om die reden al is het bedrag van f 16,5 miljard met veel
onzekerheden omgeven. Daarnaast zijn ontwikkelingen gaande naar nieuwe en
goedkopere technologieën. Deze kunnen ertoe leiden dat het bedrag lager
dan f 16,5 miljard uitvalt. Het is voorts evident dat de onzekerheidsmarges
groter zijn naar mate het tijdstip waarover uitspraken worden gedaan verder
weg ligt.De kosten worden grotendeels gefinancierd uit een verhoging van de rioolrechten.
Op basis van de beschikbare gegevens uit de evaluatie van de GRP'en hebben
SGBO en Grontmij voor de periode 1996–2005 het gemiddelde rioolrecht
berekend. Voor gemeenten met GRP stijgt, volgens SGBO/Grontmij (gebaseerd
op gemeentelijke opgaven), het rioolrecht de komende 10 jaar naar verwachting
gemiddeld van f 180,– in 1996 tot f 315,– in 2005 (op
basis van constante prijzen). De verwachte nominale lastenstijging, gecombineerd
met de verwachte stijging van de kostendekkingsgraad van de rioolrechten,
bedraagt in gemeenten met een GRP in de periode 1996–2005 gemiddeld
ca. 6,4% per jaar. Ter vergelijking: de opbrengsten uit de rioolrechten, waarin
overigens ook een volumecomponent (toename van het aantal woningen) is opgenomen,
namen in de periode 1985–1995 toe met gemiddeld ca. 12% (zie grafiek
3.1) Grafiek 3.1 Gemiddelde jaarlijkse groei van de inkomsten
uit rioolrechten bron: cijfers t/m 1995: bron CBS, begrotingscijfers; cijfers 2000 en 2005:
bron RiZa, ramingen) Onderzoek IFLOOm een beter zicht te kunnen krijgen op de rioleringsproblematiek in een
aantal artikel 12-gemeenten, in vergelijking tot andere gemeenten, heeft de
IFLO aan het begin van dit jaar een onderzoek gedaan naar de te verwachten
rioleringsinvesteringen en rioolrechten tot 2005. De IFLO heeft aan de provincies
gevraagd naar de investeringsplannen van de gemeenten in het riool, de omvang
van de rioolrechten en de te verwachten rioolrechten op middellange termijn.
De provincies hebben vervolgens op basis van gemeentelijke opgaven en GRP'en
de gevraagde informatie ter beschikking gesteld aan de IFLO. De respons is
gelijkmatig gespreid over het land en naar gemeentegrootte. Van ca. 69% van
de gemeenten (in deze gemeenten bevinden zich 66% van de woonruimten) is informatie
verzameld. Aangenomen wordt dat de uitkomsten daarmee representatief zijn
voor alle gemeenten. 276 van deze gemeenten beschikken over een GRP. Aangezien
de gegevens uit het IFLO-onderzoek (gegevens uit 1999) van recentere datum
zijn dan die van SGBO/Grontmij (gegevens uit 1996), mag worden verondersteld
dat het betrouwbaarheidsgehalte van de gegevens van het IFLO voor de periode
1999–2005 groter is dan van de SGBO/Grontmij-gegevens. Daarbij komt
dat de IFLO-cijfers tot 1999 zijn gebaseerd op realisatie en de cijfers van
SGBO/Grontmij ramingen zijn.De stelling lijkt gerechtvaardigd dat het inzicht in de te verwachten
noodzakelijke investeringen nu beter is dan in 1996. Daarbij moet wel worden
aangetekend dat verwacht mag worden dat ook in de komende jaren nog weer bijstellingen
op de ramingen zullen plaatsvinden. Allereerst blijkt uit gegevens van de
brochure «Riool in cijfers 1998/99» van de Stichting Rioned dat
slechts ca. 53% van de gemeenten een vastgesteld GRP heeft, 25% een formeel
concept-GRP, 13% een informeel concept-GRP, 8% net gestart is en 1% nog moet
starten (situatie ultimo 1997). Een GRP is noodzakelijk voor een goed inzicht
in de te verwachten rioleringskosten. Verder zijn de bestaande GRP'en nog
niet allemaal volledig omdat de investeringen ten behoeve van ongezuiverde
lozingen bij bestaande bebouwing in het buitengebied nog niet in alle plannen
zijn opgenomen.Uit het IFLO-onderzoek blijkt dat de gemeenten met GRP (276 gemeenten)
verwachten in de periode 1999–2005 nog ca. f 4,3 miljard in het
riool te moeten investeren (gegeneraliseerd voor heel Nederland zou dit ca.
f 8,5 miljard zijn). SGBO en Grontmij doen uitspraken over de periode 1996–2005; het IFLO over de periode 1999–2005. Indien
zou worden verondersteld dat de investeringen gelijkmatig over de investeringsperiode
worden verricht, dan zou kunnen worden afgeleid dat op basis van de ramingen
van SGBO/Grontmij de investeringen in de periode 1999–2005 in de orde
van grootte van f 11,5 miljard (prijsniveau 1996) zouden bedragen voor
alle 538 gemeenten. De op deze wijze afgeleide ramingen op basis van het cijfermateriaal
uit 1996 zijn aanmerkelijk hoger dan de recente ramingen (ca. f 8,5 miljard)
op basis van het IFLO-onderzoek (gecorrigeerd voor verschillen in prijsniveaus
is dit zelfs meer dan 40%). Het is aannemelijk dat het grote verschil tussen
beide uitkomsten vooral wordt verklaard door meer actuele inzichten in de
investeringskosten. Bedacht moet overigens worden dat ook de ramingen basis
van het IFLO-onderzoek nog met onzekerheden zijn omgeven, aangezien nog niet
alle gemeenten over een vastgesteld of volledig GRP beschikken.Indien wordt gecorrigeerd voor de prijsontwikkeling, kan worden geconcludeerd
dat het op basis van actuele inzichten aannemelijk is dat de verwachte investeringen
in het riool niet veel afwijken van het niveau op basis waarvan in 1992 besluitvorming
heeft plaatsgevonden over het rioleringsbeleid.Het grote verschil in ramingsuitkomsten leidt tot de conclusie dat, met
betrekking tot het riool, het blijkbaar moeilijk is om voor een periode van
10 jaar voldoende nauwkeurige voorspellingen te doen over het te verwachten
investeringsvolume; zeker als, zoals in dit geval, veel gemeenten de problematiek
nog niet of niet volledig in beeld hebben gebracht. Het is dan ook niet voor
niets geweest dat SGBO en Grontmij expliciet hebben gewezen op het indicatieve
karakter van de ramingen op basis van hun onderzoek. Bij vele partijen lijkt
het door deze onderzoeksinstellingen genoemde ramingsniveau van f 16,5
miljard echter, ten onrechte, als een «hard» gegeven te worden
beschouwd.Aan de hand van de door SGBO en Grontmij verzamelde gegevens kan worden
berekend dat, volgens de opgaven van de responderende gemeenten, de gemiddelde
rioolrechten in 2000 in gemeenten met een GRP ca. f 280,– bedragen.
Uit het onderzoek van de IFLO, eveneens op basis van gemeentelijke opgaven,
komt naar voren dat de gemiddelde rioolrechten in 2000 in gemeenten met een
GRP ca. f 239,– bedragen1. De gemiddelde
rioolrechten in 2000 vallen naar verwachting dus ca. 17% lager uit dan uit
de door SGBO/Grontmij verzamelde gegevens kon worden afgeleid. Ook dit wijst
erop dat het verwachte niveau aan investeringen en de gevolgen daarvan voor
de lokale lasten aanmerkelijk geringer zijn dan in 1997 (op basis van gegevens
1996) werd verwacht. 3.2 Verschillen in de rioolrechtenDoor middel van een frequentieverdeling kan een inzicht worden geboden
in de spreiding van de tarieven van de rioolrechten over de gemeenten. De
hiernavolgende frequentieverdeling rondom het gemiddelde levert 6 klassen
op waarbij voor de gemeenten in klasse 6 geldt dat hun rioolrecht meer dan
150% hoger is dan het gemiddelde rioolrecht. Hoewel door de bewerking van
de SGBO/Grontmij-cijfers een aantal gegevens van individuele gemeenten verloren
gaan, is het mogelijk een redelijk inzicht in de spreiding van de rioolrechten
te verkrijgen. De gemeenten zonder GRP zijn weggelaten in de beschouwing omdat
hierover te weinig gegevens bekend zijn. In grafiek 3.2 is de spreiding van
het rioolrecht weergegeven. Grafiek 3.2 Spreiding rioolrecht in gemeenten met GRP
(100%-gemiddeld rioolrecht) percentage van de gemeenten bron: achterliggende SGBO/Grontmij-cijfers uit 1996 die zijn gebruikt
in de nota «Evaluatie Gemeentelijke Rioleringsplannen».Met grafiek 3.2 moet de nodige voorzichtigheid worden betracht, aangezien
de keuze voor de klasse-indeling het geschetste beeld enigszins kan vertekenen.
Grafiek 3.2 is in de eerste plaats bedoeld om te kunnen beoordelen of er indicaties
zijn dat aanvullend beleid gewenst is om de verschillen in rioolrechten te
verkleinen (zie hiervoor ook hoofdstuk 5).Eén van de aandachtspunten in de rioleringsdiscussie is de omvang
van de verschillen tussen de rioolrechten. Het is daarbij vooral van belang
te kijken naar de uitersten: de goedkoopste categorie en de duurste categorie.
Hoewel in iedere categorie sprake kan zijn van een lage kostendekkingsgraad,
is niet onwaarschijnlijk dat dit element met name in de goedkoopste categorie
een rol speelt. Als daarvan sprake is, is weliswaar het niveau van de rioolrechten
relatief laag, maar zal naar verwachting het niveau van andere lokale heffingen
(vooral de OZB) hoger zijn. Voor wat betreft de duurste categorie is het van
belang dat het aantal gemeenten in deze hoogste categorie (>150%) lijkt af
te nemen. De uitkomsten voor het jaar 2005 geven echter de grootste onzekerheid,
aangezien de termijn waarover uitspraken worden gedaan erg lang is (10 jaar).Indien nu recente inzichten volgens het IFLO-onderzoek («realisatie»-cijfers
op basis van primitieve begrotingen) worden afgezet tegen de verwachting op
basis van de door SGBO en Grontmij verzamelde gegevens (beide uitkomsten zijn
gebaseerd op gemeentelijke opgaven), dan lijkt het beeld bevestigd te worden
dat het aantal gemeenten in klasse 6 relatief afneemt; iets meer nog dan op
basis van het SGBO/Grontmij-materiaal kon worden verondersteld (zie grafiek
3.3)1. Grafiek 3.3 Spreiding rioolrecht Op basis van gegevens die zijn verzameld voor de Monitor Lokale lasten
1999 kan inzicht worden geboden in de spreiding van de rioolrechten in relatie
tot de spreiding van de totale gemeentelijke lasten. Uit de onderstaande grafiek
3.4 blijkt dat de spreiding van de totale gemeentelijke lasten (riool, reiniging
en OZB) aanmerkelijk geringer is dan de spreiding van alleen de rioolrechten.
Zo blijkt uit de grafiek dat in 17% van de gemeenten het rioolrecht lager
is dan 70% van het landelijk gemiddelde rioolrecht en in 20% van de gemeenten
het rioolrecht hoger is dan 130% van het landelijk gemiddelde rioolrecht.
Indien nu wordt gekeken naar de totale gemeentelijke heffingen, dan bedragen
deze percentages 5% respectievelijk 6%. Een oordeel over de spreiding van
de rioolrechten is derhalve alleen maar goed te geven, wanneer ook rekening
wordt gehouden met de spreiding van de totale woonlasten. Grafiek 3.4 Rioolrecht afgezet tegen totale lokale lasten
 4 VERKENNING VAN MOGELIJKHEDEN TOT KOSTENREDUCTIE BIJ
RIOLERINGSINVESTERINGENIn de eerder genoemde motie Noorman-den Uyl wordt gevraagd om te bezien
welke mogelijkheden er zijn om de kosten van de rioleringsinvesteringen te
beperken. Deze vraag heeft als achtergrond de veronderstelling dat het niveau
van de investeringen ca. f 16,5 miljard bedraagt. Hoewel uit een recent
onderzoek van de IFLO (zie hoofdstuk 3) blijkt dat recente inzichten erop
lijken te wijzen dat het niveau van de te verwachten investeringen aanmerkelijk
lager is, blijft het zinvol om te bezien op welke wijze de milieudoelstellingen
tegen een zo gering mogelijke financiële inspanning kunnen worden gehaald.In hoofdstuk 4 wordt allereerst de reikwijdte van de efficiency-verkenning
aangegeven. Vervolgens wordt aangegeven welke overheid welke kosten kan beïnvloeden
(verantwoordelijkheidsverdeling). Vervolgens wordt ingegaan op kostenbesparende
mogelijkheden. Daarbij zal ook worden stilgestaan bij een recent door het
Kiwa uitgebracht onderzoek naar mogelijkheden tot kostenreductie.1 In de discussies over de rioleringsproblematiek wordt
regelmatig naar dit onderzoek verwezen.Ook meer indirecte mogelijkheden voor kostenbeheersing komen aan de orde.
Deze mogelijkheden zullen over het algemeen pas op wat langere termijn tot
besparingen kunnen leiden.Tenslotte zal een voorstel worden gedaan voor aanvullend onderzoek.Hoofdstuk 4 geeft ook een reactie op een viertal aanbevelingen uit het
eerder genoemde Rfv-advies «Milieu en lokale lasten» (de overige
aanbevelingen komen in hoofdstuk 5 aan de orde)– Bezie of alle geplande investeringen opwegen tegen het te behalen
milieurendement;– Bezie in hoeverre de gewenste samenwerking tussen gemeenten, provincies
en waterschappen kan bevorderen dat op basis van de afgesproken milieudoelstellingen
de investeringen in het geheel van rioleringen en waterzuiveringen
zo laag mogelijk gehouden kunnen worden; – Breng bij nieuw milieubeleid de gevolgen voor de lokale lasten
in beeld;– Indien ook de meest efficiënte uitvoering van het milieubeleid
leidt tot te hoge lokale lasten, is een rijksbijdrage de aangewezen weg. Bij
het beschikbaar stellen van extra middelen is een storting in het gemeentefonds
te verkiezen boven een nieuwe specifieke uitkering. 4.1 InleidingHet gaat in deze verkenning om rioleringsinvesteringen waarvan de kosten
worden of kunnen worden gedekt uit een verhoging van de rioolrechten. Voor
het beoordelen van de mogelijkheden voor kostenreductie zal dus onderscheid
gemaakt moeten worden tussen rioleringsinvesteringen waarvan de kosten wel
en waarvan de kosten niet kunnen worden toegerekend aan de rioolrechten.Dit betekent dat het in deze verkenning gaat om investeringen voor het
verbeteren, vervangen of aanleggen van riolering ten behoeve van bestaande
bebouwing. Met verbeteren worden maatregelen bedoeld, die moeten leiden tot
een vermindering van de milieubelasting ten gevolge van de riolering.De investeringen in riolering bij nieuwbouw maken geen onderdeel uit van
deze notitie, omdat ze meelopen in de grondexploitatie en worden verdisconteerd
in de gronduitgifteprijs. Als een nieuwbouwwijk is voltooid wordt de exploitatie
afgesloten en gaat de riolering om niet over naar het reguliere onderhoud
en beheer van de gemeente.Ook bij nieuwbouwprojecten (bijvoorbeeld op VINEX-locaties) zijn er mogelijkheden
voor kostenreductie. Kostenreducties zullen in dat geval echter slechts kunnen
leiden tot lagere gronduitgifteprijzen en niet tot lagere rioolrechten. Echter,
bepaalde keuzes die worden gemaakt bij de rioleringsaanleg bij nieuwbouw kunnen
op de lange termijn wel invloed hebben op de rioolrechten. Te denken valt
aan de materiaalkeuze, de keuze van de funderingstechniek en de mate van integratie
van de waterketen/watersysteem (waaronder het riool) in het stedenbouwkundig
ontwerp. 4.2 Rioleringsbeleid en investeringskostenHet rioleringsbeleid van het rijk is in 1992 in overleg met de Tweede
Kamer vastgesteld op basis van een aan de Tweede Kamer toegezonden afrondende
rioleringsnotitie. Mede gelet op de directe samenhang van het rioleringsbeleid
met het waterkwaliteitsbeleid, zoals is vastgelegd in de Nota's Waterhuishoudingen
en de Nationaal MilieubeleidsPlannen, vindt deze verkenning van de mogelijkheden
tot kostenreductie plaats binnen de vastgestelde beleidskaders.Bij investeringsramingen voor het riool moet worden bedacht dat in dit
soort ramingen op basis van (strategische) plannen grote marges zitten en
dat er bij nadere uitwerking en het beschouwen van alternatieven vermoedelijk
aanzienlijke besparingen mogelijk zijn. 4.3 Relatie verantwoordelijkheidsverdeling en kostenWettelijke normen bepalen de minimumeisen waaraan het rioolstelsel moet
voldoen. Met inachtneming van die eisen zijn er verschillende actoren die
medeverantwoordelijk zijn voor het uiteindelijke kostenniveau. Vervanging/renovatieVervanging en renovatie zijn gemeentelijke verantwoordelijkheden. De kosten
voor dit onderdeel van de rioleringstaak worden niet van buitenaf door derden
beïnvloed. Wel kunnen op deze kosten externe factoren van invloed zijn.
Daarbij valt te denken aan de bodemgesteldheid, de kwaliteit van het buismateriaal,
de verkeersbelasting en dergelijke. De omvang van de financiële gevolgen
van vervanging en onderhoud en daardoor het niveau en de stijging van de rioolrechten,
zijn door gemeenten veelal beïnvloedbaar.De aandacht (of het ontbreken daarvan) van gemeenten in het verleden voor
riolering heeft invloed op de hoogte van de rioolrechten in latere jaren.
In gemeenten waar de riolering gedurende lange tijd is verwaarloosd, bijvoorbeeld
vanwege een lage politieke prioriteit, heeft in het algemeen ook geen reservering
voor toekomstige vervanging plaatsgevonden. Als gevolg van het achterwege
blijven van tijdige reserveringen voor toekomstige vervanging is er gedurende
een langere periode een te laag rioolrecht geheven. Het inhaaleffect zorgt
er voor dat in deze gemeenten het rioolrecht tot aanzienlijke hoogte kan oplopen,
terwijl bij tijdige reservering of tijdig onderhoud het rioolrecht op een
veel lager niveau gehandhaafd kan blijven. Sanering riooloverstortenOm te kunnen voldoen aan de vergunningsvoorwaarden die waterkwaliteitsbeheerders
stellen aan riooloverstortingen1, is in een aantal
gevallen aanpassing van het rioolstelsel nodig. De voorwaarden betekenen in
het algemeen dat voldaan moet worden aan een bepaald minimum, de zo geheten
basisinspanning (een stelsel met een bepaalde berging en een bepaalde pompovercapaciteit).
Gezien de belevingswaarde van oppervlaktewater in de bebouwde omgeving en
de erkenning van een medeverantwoordelijkheid van gemeenten voor de kwaliteit
van het oppervlaktewater, hebben gemeenten in het algemeen geen moeite met
het (op termijn) moeten voldoen aan de basisinspanning. Een en ander is ook
vergelijkbaar met bedrijven die voor hun lozing van afvalwater een vergunning
nodig hebben en aan de gestelde voorwaarden moeten voldoen. Wel kan er discussie
zijn tussen gemeente en waterkwaliteitsbeheerder over de meest kosteneffectieve
maatregel. Soms is het goedkoper maatregelen bij de rioolwaterzuiveringsinrichting
te treffen in plaats van aan het stelsel. De keuze waar de maatregelen uiteindelijk
worden gerealiseerd is dan onderwerp van soms langdurig overleg met als belangrijkste
discussiepunt de kostenverdeling. Een goede samenwerking is van belang voor
het kostenniveau.In het kader van het actieprogramma Waterkwaliteit en diergezondheid is
in CIW-verband een werkgroep gestart die de aanbevelingen uit 1992 met betrekking
tot de sanering van overstorten gaat herdefiniëren. Eén van de
doelstellingen daarbij is om in de aanbevelingen ruimte te maken voor maatregelen
die zo kosteneffectief mogelijk zijn, terwijl daarmee wel de beoogde effecten
(vergelijkbaar met een kwaliteitsniveau behorend bij de basisinspanning) worden
gerealiseerd. Riolering buitengebiedDe gemeentelijke rioleringszorgplicht is vastgelegd in de Wet milieubeheer.
Gezien de soms grote afstanden tussen bebouwing in het buitengebied is er
de mogelijkheid van ontheffing. De bevoegdheid voor het verlenen van ontheffing
is bij de provincies gelegd. Het door sommige provincies vastgestelde ontheffingenbeleid
in niet-kwetsbare gebieden (maar ook in kwetsbare gebieden) kent een hoog
financieel omslagpunt. Het vaststellen van dit omslagpunt behoort
in het kader van delegatie van beleid tot de bevoegdheid van de provincie.De vraag kan worden gesteld of provincies hun ontheffingenbeleid geheel
los kunnen zien van de verantwoordelijkheid voor de financiële inspanning
die de uitvoering van dat beleid voor gemeenten betekent. Een aantal provincies
hanteert als uitgangspunt dat boven een bepaald investeringsniveau de provincie
een financiële bijdrage levert in de aansluitkosten (zie bijlage 1).
Het vermoeden bestaat dat het ontbreken van een relatie tussen bepalen (provinciaal
ontheffingenbeleid) en betalen (gemeentelijke rioolrechten) niet in alle gevallen
tot de meest doelmatige afweging leidt. Gelet hierop heeft de minister van
VROM, in antwoord op een brief van de VNG van 11 december 1998, de gedachte
naar voren gebracht dat de provincies een financiële medeverantwoordelijkheid
gaan dragen voor dure aansluitingen in niet-kwetsbare gebieden. In die gevallen
waarin provincies voor milieuhygiënisch niet-kwetsbare gebieden belangrijk
hogere omslagbedragen hanteren dan het bedrag van f 15 000,–
per aansluiting (het geïndexeerde bedrag van de verfijning rioleringen
in het gemeentefonds), zou er een financiële betrokkenheid van de provincie
kunnen komen. Deze betrokkenheid zou vooral gericht moeten zijn op het genereren
van dekkingsmiddelen ten behoeve van gemeenten voor het deel van de kosten
dat dit bedrag te boven gaat.Recent is door het ministerie van VROM de Leidraadmodule «Ontheffingencriteria
rioleringszorgplicht» afgerond; deze is in overleg met alle betrokkenen
(waaronder provincies en gemeenten) opgesteld. In deze module is ook de gedachte
van de financiële betrokkenheid van de provincies verwoord. Voorts zal
de module moeten leiden tot meer uniformiteit in het provinciale ontheffingenbeleid.
Het kabinet gaat er vooralsnog vanuit dat de module leidt tot een verbetering
van de bestaande praktijk van aansluitingen en ontheffingen in het buitengebied.
Mocht deze verbetering onverhoopt niet tot stand komen, dan zal het kabinet
de dan ontstane situatie opnieuw bezien.In paragraaf 2.1 is uiteengezet dat een aantal gemeenten, hoewel
zij daartoe de mogelijkheid hadden, geen gebruik heeft gemaakt van de verfijningsregeling
rioleringen. Deze regeling, die van kracht was van 1970 tot 1989, bood gemeenten
de mogelijkheid om een bijdrage te krijgen voor nieuwe aansluitingen in het
buitengebied op het riool. Geïndexeerd naar het huidige prijspeil bedroeg
deze bijdrage ca. f 15 000,–. 4.4 Nadere uitwerking van kostenbesparende maatregelen Mogelijkheden om te komen tot kostenreductieHet hiernavolgende is een reactie op de aanbevelingen van de Rfv die aansporen
tot een zo doelmatig mogelijke uitvoering van het rioleringsbeleid.Onder handhaving van de bestaande milieunormen kunnen, naast hetgeen in
paragraaf 4.3 aan de orde is gekomen, de volgende mogelijkheden voor
kostenreductie worden genoemd:1. samenwerken en schaalvergroting;2. vorm van aanbesteden;3. fasering;4. kostentoerekening. Ad 1 Samenwerken en schaalvergrotingRiolering maakt deel uit van de waterketen, die start met de winning,
bereiding en distributie van drinkwater. Na gebruik van het drinkwater in
huishoudens en bedrijven volgt inzameling en transport via de riolering en als laatste schakel in de keten de zuivering in een rioolwaterzuiveringsinrichting,
waarna effluentlozing op oppervlaktewater plaatsvindt. In de waterketen spelen
de volgende partijen een rol: waterleidingbedrijven, het gemeentelijk «rioleringsbedrijf»
en water-/zuiveringschappen. Nauwe samenwerking tussen die partijen biedt
kansen en kan leiden tot kostenbesparingen. Daarbij zijn meerdere elementen
te noemen. A Gemeente en waterleidingbedrijfBij samenwerking tussen gemeente en waterleidingbedrijf kan in de eerste
plaats worden gedacht aan een gezamenlijke vervangingsplanning. Het gaat er
daarbij om de vervanging van waterleiding en riolering zo veel mogelijk gezamenlijk
te plannen. De kostenbesparing in de vorm van een kostenverdeling zit dan
vooral in het slechts één keer opengraven en herstellen van
de openbare weg. Overigens komt het ook voor dat nutsbedrijven een vergoeding
vragen als een nog niet afgeschreven leiding versneld vervangen moet worden,
omdat na herinrichting van de weg er gedurende langere tijd niet meer in de
weg mag worden gegraven.Het in dezelfde sleuf leggen van waterleiding en riolering is in het algemeen
geen optie omdat de riolering op afschot (van hoog naar laag) wordt gelegd
en de waterleiding net onder de vorstgrens in de bodem wordt gelegd. Daarnaast
ligt waterleiding vaak in het trottoir en riolering in de as van de weg.Een ander aspect is het gezamenlijk beheer van bestanden. Zowel waterleiding
als riolering is en wordt op kaart vastgelegd. Samenwerking bij het vastleggen
van leidinginformatie op kaart biedt efficiencyvoordelen. Daarnaast zijn er
in beperkte mate mogelijkheden voor kostenbesparing bij inspectie en onderhoud. B Gemeente en waterkwaliteitsbeheerderBij samenwerking tussen gemeenten en waterkwaliteitsbeheerder komt met
name optimalisatie van het afvalwatersysteem in beeld. Het gaat hierbij om
een goede afstemming tussen het rioolstelsel en de rioolwaterzuiveringsinrichting
(rwzi). Er is een samenhang tussen enerzijds de benodigde bergingscapaciteit
in het rioolstelsel en de pompcapaciteit en anderzijds de capaciteit van de
rwzi. Het is van belang dat waterbeheerders voorafgaand aan de realisatie
van een nieuwe of te vernieuwen rwzi een optimalisatiestudie van het afvalwatersysteem
(laten) verrichten. Een integrale aanpak van riolering en afvalwaterzuivering
staat daarbij centraal. Een dergelijke aanpak kan leiden tot het beperken
van de noodzakelijke vergroting van de berging in het stelsel en daarvoor
in de plaats het vergroten van de capaciteit van de rwzi. C Overdracht van het rioleringsbedrijfIn het kader van samenwerking tussen waterleidingbedrijf en/of waterkwaliteitsbeheerder
kan ook worden gedacht aan overdracht van het beheer van de gemeentelijke
riolering aan een van beide andere organisaties in de waterketen. In de praktijk
is, voor zover bekend, inmiddels één gemeente hiertoe overgegaan.
De gemeente Gaasterlân Sleat heeft een overeenkomst gesloten met het
waterleidingbedrijf Friesland waarbij het beheer van de riolering is overgedragen.
De verwachting van betrokken partijen is dat het waterleidingbedrijf door
de grootte van het bedrijf tegen lagere kosten het rioleringsbedrijf zal kunnen
exploiteren. Deze verwachting is mede gestoeld op de veronderstelling dat
op termijn meerdere gemeenten tot overdracht zullen overgaan. De (toenemende)
schaalvergroting zal dan leiden tot efficiencyvoordelen. D SchaalvergrotingVoor veel gemeenten geldt dat het verzorgingsgebied voor de riolering
beperkt is (gemiddeld 11 000 aansluitingen) in vergelijking met het verzorgingsgebied
van het waterleidingbedrijf (gemiddeld 250 000 aansluitingen) en het
waterschap (gemiddeld 95 000 aansluitingen). De schaalvergroting die
in de beide andere sectoren in het verleden heeft plaatsgevonden heeft geleid
tot aanzienlijke kostenbesparingen.1 Verwacht
mag worden dat schaalvergroting ook voor het rioleringsbedrijf tot besparingen
zal leiden.Schaalvergroting kan zowel vorm krijgen door samenwerking tussen gemeenten
als door samenwerking tussen de gemeente, de waterkwaliteitsbeheerder en/of
het waterleidingbedrijf. Onderwerpen die zich lenen voor samenwerken zijn:
het opstellen van een GRP, automatisering en storingsdienst, reiniging en
inspectie, overstorten/metingen en materiaalinkoop. Ad 2 Wijze van aanbestedenOpenbaar aanbesteden leidt tot kostenbesparing. In een (overigens afnemend)
aantal situaties besteden gemeenten onderhands aan. Er kunnen verschillende
redenen zijn waarom het onderhands aanbesteden de voorkeur krijgt en gemeenten
met één of meer vaste «huisaannemers» werken. Uit
ervaringen in het verleden is gebleken dat onderhands aanbesteden duurder
is dan openbaar of met voorselectie aanbesteden. Ad 3 FaseringDoor spreiding van investeringen in de tijd, kunnen kosten worden getemporiseerd.
Dat is overigens alleen mogelijk voor zover gemeenten de noodzakelijke investeringen
binnen de wettelijke termijnen realiseren. Ad 4 KostentoerekeningRioleringswerken worden vaak uitgevoerd in combinatie met wegonderhoud
of herinrichting van de weg. De investeringskosten betreffen dan een totaal
project. In het verleden is gebleken dat gemeenten soms alle kosten toerekenen
aan de kostenpost rioleringsbeheer/rioleringsfonds en niet ook een deel toerekenen
aan de kostenpost wegbeheer/wegenfonds. Het maken van onderscheid leidt slechts
tot een verschuiving van kosten en niet tot een verlaging. Echter, voor een
juist beeld van de kosten van rioleringsinvesteringen is een heldere kostentoerekening
wel van belang.Ook in situaties waarin wel riolering wordt vervangen maar geen sprake
is van op dat moment reeds gepland wegonderhoud, kan toch de vraag worden
gesteld of niet een deel van het herstratingswerk aan het wegbeheer moet worden
toegerekend. BeoordelingDe verwachting is dat de besparingseffecten van de wijze van aanbesteden
(openbaar) en een juiste kostentoerekening naar de post rioleringen niet meer
dan enkele procenten zal bedragen. Het meeste perspectief bieden samenwerking
en schaalvergroting. Afhankelijk van de mate van samenwerking en de onderdelen
waarop samengewerkt gaat worden, lijken er reële besparingsmogelijkheden
te zijn. Rapport Kiwa/Stichting RionedMedio 1998 is het rapport «Optimalisatie van de waterketen: winst
door samenwerking» van Kiwa en Stichting Rioned verschenen.
De in dit rapport opgenomen besparingsmogelijkheden worden met een zekere
regelmaat aangehaald als mogelijkheden om het door SGBO en Grontmij genoemde
indicatieve investeringsbedrag van f 16,5 miljard te reduceren. Gelet
hierop is het goed in deze notitie enkele kanttekeningen bij het Kiwa-rapport
te plaatsen.Het rapport is een synergieverkenning van de gehele waterketen en presenteert
substantiële kansen om te komen tot optimalisatie binnen de waterketen.
Volgens het rapport wijst een voorlopige raming uit dat optimalisatie in de
gehele waterketen leidt tot een kostenbesparing van minimaal 10%. In absolute
zin is dit een besparing van minimaal f 5 miljard tot 2005. Gesteld wordt
dat afhankelijk van regionale omstandigheden en de benutting van innovatieve
ontwikkelingen de kostenreductie kan oplopen tot 30% ofwel f 15 miljard
tot 2005. Let wel, het gaat hier om een besparing binnen de gehele waterketen.
De omvang van de investeringen in de gehele waterketeninfrastructuur bedraagt
bijna 50 miljard; het gaat dus om meer dan alleen rioleringsinvesteringen.Deze beparingscijfers komen in discussies over de rioleringsproblematiek
regelmatig terug. Het besparingsbedrag van f 5 miljard wordt nogal eens
«vertaald» als besparingsmogelijkheid voor het door SGBO/Grontmij
geraamde bedrag voor rioleringsinvesteringen van f 16,5 miljard. De nodige
nuanceringen zijn echter op zijn plaats:– De onderzoekers betrekken alle investeringen voor drinkwater,
riolering en zuivering alsmede de kosten van beheer in hun beschouwing; dus
ook alle investeringen die ten behoeve van nieuwbouwlocaties (bijvoorbeeld
VINEX-locaties) moeten worden uitgevoerd. Alleen al voor riolering en waterleiding
gaat het dan om een bedrag van f 24 miljard. – Bij de beschouwing is uitgegaan van een slimme combinatie van
aanleg, exploitatie en onderhoud van beide systemen. De hierdoor verwachte
besparing wordt op tenminste 10% geraamd. Een percentage dat in feite ook
reeds in de onnauwkeurigheidsmarge van de ramingen zit.– Verder wordt uitgegaan van versneld afkoppelen van verharde oppervlakken
waardoor minder berging in het rioolstelsel nodig is en volstaan kan worden
met een kleinere capaciteit van de rioolwaterzuivering. In de praktijk zal
echter eerst nog moeten blijken of en hoe snel afkoppelen breed toepasbaar
is bij met name bestaande bebouwing. De door het Kiwa voor dit onderdeel geraamde
kostenbesparing van f 2 miljard lijkt vooralsnog optimistisch.Deze kanttekeningen laten overigens onverlet dat uitvoering van veel van
de voorstellen zullen kunnen leiden tot besparingen waarbij vooral nauwe samenwerking
tussen gemeenten en waterbeheerders en waterleidingbedrijven door schaalvergroting
en optimale afstemming winst kan opleveren. Indirecte aangrijpingspunten voor kostenreductieNaast de hiervoor genoemde mogelijkheden voor kostenreductie zijn er opties
denkbaar die op een meer indirecte wijze de kosten van het riool kunnen beperken.
De mogelijke besparingen van deze opties treden overigens pas na enige tijd
op. 1. NieuwbouwBij nieuwbouw kan onder het motto «de kost gaat voor de baat»
gekozen worden voor meer duurzame materialen en/of funderingstechnieken, bijvoorbeeld
door te kiezen voor keramische buizen die tot een iets hogere investering
leiden (f 100,– tot f 200,– per woning), maar wel een
langere levensduur hebben dan pvc en beton. De vervangingsinvestering
kan als gevolg van de materiaalkeuze of funderingstechniek een aantal jaren
worden uitgesteld. In een langjarig perspectief leidt een dergelijke keuze
tot lagere rioolrechten. Ook de mate van integratie van de waterketen/watersysteem
(waaronder riolering) in het stedebouwkundig ontwerp beïnvloedt het kostenniveau. 2. WaterspoorBinnen het thema samenwerking past ook het waterspoor, te onderscheiden
in het breed waterspoor en het smal waterspoor. Onder breed waterspoor wordt
een watertariefsysteem verstaan waarbij voor huishoudens de kosten voor drinkwater,
de rioleringsheffing en de heffing voor de afvalwaterzuivering worden gebaseerd
op het drinkwaterverbruik en op één rekening worden gepresenteerd.
Het smal waterspoor beperkt zich tot het meenemen van de rioleringsheffing
in de prijs van drinkwater of door de hoogte van het te betalen rioolrecht
afhankelijk te maken van het drinkwaterverbruik. Deze laatste toepassing van
smal waterspoor vindt nu reeds in toenemende mate plaats.1 Voor breed waterspoor is wijziging van de Wvo nodig. Waterspoor wordt
met name geïnitieerd vanuit doelstellingen zoals waterbesparing, het
presenteren van nota's volgens het principe «de vervuiler betaalt»,
milieu in de prijzen en burger inzicht geven in de totale waterprijs en dus
de waterketen. Waterspoor kan echter door het bundelen van de rekeningen in
de waterketen en de schaalvergroting ook leiden tot kostenbesparingen en daarmee
tot een lager rioolrecht. Thans worden de mogelijkheden onderzocht voor experimenten
met het breed waterspoor. 4.5 Aanvullend onderzoek naar besparingsmogelijkhedenOm een beter en meer concreet inzicht te krijgen in mogelijkheden tot
kostenreductie, is het gewenst hiernaar nader onderzoek te laten verrichten.
Eerder is de verwachting uitgesproken dat er reële besparingsmogelijkheden
zijn.Van belang is dat de wettelijke milieunormen tegen zo gering mogelijke
kosten worden gerealiseerd. In deze notitie wordt een aantal suggesties gedaan,
op basis van bestaande inzichten, om de wettelijke milieudoelstellingen zo
doelmatig mogelijk te realiseren. Het kabinet heeft het voornemen om in aanvulling
hierop onafhankelijk onderzoek te laten verrichten naar mogelijkheden om het
rioleringsbeleid zo doelmatig mogelijk uit te voeren. Resultaten van lopende
studies die momenteel door het Rijk worden uitgevoerd, en aanbevelingen die
door de samenwerkende partijen in bijvoorbeeld de Commissie Integraal Waterbeheer
en via de Stichting RIONED worden uitgewerkt, zullen daarin worden betrokken.
Daarbij zullen besparingsmogelijkheden zoveel mogelijk worden gekwantificeerd.
Het kabinet streeft ernaar de eerste resultaten van dit onderzoek voor het
einde van het jaar gereed te hebben. 4.6 Financiering van het rioleringsbeleidDe Rfv adviseert om bij nieuw (rijks)milieubeleid de gevolgen voor de
lokale lasten in beeld te brengen. Voorts adviseert de Rfv dat mocht een efficiënte
uitvoering van het milieubeleid niet mogelijk zijn met aanvaardbare lokale
lasten, om dan een rijksbijdrage te overwegen. In dat geval zouden de netto
kosten voor de gemeenten kunnen worden verlaagd.De eerste aanbeveling is volledig in overeenstemming met het voornemen
dat voor het eerst in de Nota Lokale lasten2
is opgenomen en dat is bevestigd in de Monitor Lokale lasten.3 Het kabinet vindt het van belang dat bij nieuw en geïntensiveerd
rijksbeleid de gevolgen voor de lokale lasten in beeld worden gebracht. Dat
geldt overigens niet alleen voor het milieubeleid. Het is van belang dat bij
nieuwe beleidsvoornemens goed wordt gekeken naar de financiële consequenties.
Daarom is in de regels budgetdiscipline1 de volgende
passage opgenomen: «Een maatregel die door een minister wordt voorgesteld
en die zou leiden tot een verhoging van de lokale lasten, dient specifiek
gecompenseerd te worden. De compensatie dient zo te worden vormgegeven dat
de lokale lastenverzwaring niet optreedt. In de regel betekent dit dat de
compensatie ten goede komt aan de lokale overheden». Op deze wijze vindt
er een afweging plaats tussen de beoogde effecten van het beleid en de benodigde
financiële inspanningen. Voor de goede orde moet overigens worden opgemerkt
dat bij de rioleringsproblematiek geen sprake is van nieuw of geïntensiveerd
beleid, maar voortzetting van het beleid dat reeds in het begin van de jaren
90 is vastgesteld.Meer in het algemeen geldt dat het gemiddelde niveau van de lokale lasten,
waaronder de rioolrechten onderdeel uitmaakt van de microlasten en van het
consumentenprijsindexcijfer en wordt aldus betrokken bij het landelijk inkomensbeleid.
Dat betekent dat als de lokale lasten onverhoopt harder stijgen dan voorzien –
bijvoorbeeld omdat de rioleringskosten toch hoger blijken te zijn dan thans
wordt voorzien – het kabinet bij de vaststelling van het inkomensbeleid
deze stijging meeweegt en in dat kader kan besluiten tot compensatie door
middel van lastenverlichting. 5 RIOLERING IN HET GEMEENTEFONDSEerder in deze notitie is aangegeven dat niet alleen de omvang van de
kosten een aandachtspunt is, maar ook de spreiding van deze kosten over de
gemeenten. Een gemiddeld genomen aanvaardbaar kostenniveau hoeft niet zonder
meer te betekenen dat er in het geheel geen problemen zijn. Sommige gemeenten
kunnen voor hoge kosten staan, terwijl andere gemeenten een bescheiden kostenniveau
kennen.Het gemeentefonds kan een belangrijke bijdrage leveren aan het egali-
seren van kosten tussen de gemeenten. De verdeling van de middelen in het
gemeentefonds gebeurt op basis van kostenoriëntatie en draagkracht. Verdeling
op basis van kostenoriëntatie betekent dat structuurkenmerken van gemeenten
bepalend zijn voor de verdeling, voorzover deze van invloed zijn op verschillen
in kosten die de gemeenten moeten maken. Verdeling naar draagkracht betekent
dat de OZB-capaciteit van de gemeenten mede bepalend is voor de inkomsten
die individuele gemeenten krijgen uit het gemeentefonds.In dit hoofdstuk wordt bezien of het opportuun is om de verdeling van
het gemeentefonds aan te passen met het oog op het egaliseren van de kosten
van riolering.Het verdeelsysteem van het gemeentefonds is een globaal verdeelsysteem.
Dat wil zeggen dat het gemeentefonds niet in staat is om volledig rekening
te houden met de specifieke kenmerken van alle individuele gemeenten. Gemeenten
die als gevolg hiervan omvangrijke financiële problemen ondervinden,
kunnen, onder voorwaarden, een beroep doen op een aanvullende bijdrage uit
het gemeentefonds op basis van artikel 12 van de Financiële-verhoudingswet.
In dit hoofdstuk wordt ook ingegaan op artikel 12 in relatie tot de kosten
van riolering. In dit hoofdstuk wordt daarnaast aandacht besteed aan de volgende drie
aanbevelingen uit het Rfv-advies «Milieu en lokale lasten»:1. Bezie, vanuit het oogpunt van een gelijkmatige lokale lastenverdeling,
of het nodig is de maatstaven van het cluster riolering aan te passen. Ook
het cluster reiniging zal aan een nader onderzoek moeten worden onderworpen,
aangezien de reinigingsheffingen nog steeds een grote spreiding vertonen:
zie paragraaf 5.3;2. Schrap de huidige beleidslijn dat gemeenten met een artikel 12-status
het deel van de algemene uitkering dat is gerelateerd aan riolering, niet
mogen meenemen bij de tariefberekening voor het volledig kostendekkend maken
van het rioolrecht: zie paragraaf 5.4;3. Bezie de procesgang rond artikel 12 in relatie tot de lokale lasten
ten einde zeer hoge lokale lasten te vermijden: zie paragraaf 5.4. 5.1 Huidige verdeelsystematiek van het gemeentefondsIn het verdeelstelsel van het gemeentefonds nemen de kosten van riolering
een bijzondere positie in. Net als bij de reinigingsheffingen hebben de gemeenten
een heffingsmogelijkheid die is gericht op het dekken van, in dit geval, de
kosten van het rioolstelsel: de rioolrechten. De rioolrechten zijn maximaal
kostendekkend. Als een gemeente minder dan volledig kostendekkende tarieven
hanteert, dan komen de resterende kosten ten laste van de algemene middelen
(veelal de OZB). De wijze van bekostiging van de rioleringstaken is een gemeentelijke
verantwoordelijkheid. De specifieke inkomstenbron voor rioleringskosten leidt
ertoe dat deze kosten niet worden betrokken bij de verdeling van het gemeentefonds.
Bij deze algemeen geldende uitspraak gelden evenwel twee nuanceringen.Allereerst is van belang op te merken dat in de periode 1970–1989
gemeenten via de verfijning rioleringen in het gemeentefonds in aanmerking
konden komen voor een bedrag per nieuwe aansluiting op het riool, oplopend
tot ca. f 11 000,– (geïndexeerd naar het huidige prijspeil
ongeveer f 15 000,–). De aangegane verplichtingen ijlen 25
jaar na, zodat de laatste uitkering in 2014 wordt gedaan. De middelen komen
ten laste van de algemene uitkering uit het gemeentefonds. De geleidelijke
vrijval blijft binnen het gemeentefonds en komt ten goede aan de collectiviteit
van de gemeenten. Op dit moment wordt nog ca. f 400 miljoen uitgekeerd
via de verfijning rioleringen.De tweede nuancering is dat het hebben van een slechte bodemstructuur
kostenverschillen veroorzaakt tussen gemeenten. Deze kostenverschillen worden
ten dele gehonoreerd in het verdeelstelsel van het gemeentefonds. In bepaalde
gevallen leidt een slechte bodem ertoe dat de afschrijvingstermijn van rioolleidingen
wordt gereduceerd van de gebruikelijke 40–60 jaar tot 10–20 jaar.
Dit leidt tot additionele kosten. Gemeenten met een slechte bodemgesteldheid,
volgens de daartoe geldende bepalingen van het CBS, krijgen daarom via het
gemeentefonds extra middelen voor riolering toegewezen (volgens het zogenaamde
ijkpunt riolering1). De gemiddelde vergoeding
voor de extra kosten van riolering als gevolg van slechte bodemgesteldheid
bedraagt 50. De benodigde middelen voor uitkeringen voor slechte bodem (ca.
f 75 miljoen) worden opgevangen door van iedere gemeente een bedrag per
woonruimte in te houden. 5.2 Ontwikkelingen rond de verdeling van het gemeentefondsPer 2001 zullen de gemeentefondsclusters (dat wil zeggen gegroepeerde
terreinen van gemeentelijk beleid) die bij de herziening van het gemeentefonds
van 1997 niet zijn gewijzigd, alsnog worden aangepast. Hoewel het cluster
riolering reeds bij de eerste herziening is meegenomen, zal deze tweede herzieningstranche
ook zijn impact hebben op dit cluster. Dat komt onder meer doordat
inmiddels een nieuwe meting voor slechte bodem is verricht. 5.3 Aanvullend onderzoek structuurkenmerken RioleringHoewel er nog veel onduidelijkheden zijn over de vraag naar de uiteindelijke
omvang van de noodzakelijke investeringen in het riool (zie hoofdstuk 3),
kan op basis van het thans beschikbare materiaal wel de conclusie worden getrokken
dat verwacht mag worden dat bij ongewijzigd beleid er, meer dan op dit moment,
grote verschillen kunnen gaan optreden in de rioolrechten tussen de gemeenten.
Daarbij past overigens de kanttekening dat voor een goede beoordeling van
de verschillen niet de rioolrechten geïsoleerd mogen worden beoordeeld,
maar dat moet worden gekeken naar het totaal van de lasten uit hoofde van
de OZB, de reinigingsheffingen en de rioolrechten (steeds meer gemeenten hanteren
immers de woonlastenbenadering; zie ook paragraaf 3.2). Desalniettemin
geeft de analyse van het beschikbare materiaal aanleiding om het uitgavencluster
rioleringen, dat in 1992 is geijkt, nog eens nader te bezien. Destijds is,
bij het opstellen van de ijkformule, aangegeven dat het in de formule opgenomen
gemiddelde totale kostenniveau beduidend hoger ligt dan de feitelijke bruto-uitgaven
aan het riool. Het aangetroffen uitgavenniveau van gemeenten was dus nog niet
aangekomen op het uiteindelijke structurele niveau. Er is een inschatting
gemaakt van het toekomstige structurele niveau van de gemeentelijke uitgaven
voor rioleringen.Aan onderzoeksbureau CEBEON is de vraag voorgelegd of de destijds opgestelde
ijkpuntformule nog altijd voldoet. Naar aanleiding van deze vraag heeft Cebeon
een voorstudie verricht. CEBEON concludeert dat het op zich voor de hand ligt
het ijkpunt riolering te actualiseren – waarbij naast het element slechte
bodem ook rekening gehouden zou moeten worden met andere factoren zoals meerkernigheid
en het onderscheid in de mate van slechte bodem binnen en buiten de bebouwde
kom – maar dat de uitgavenpatronen nog altijd niet zijn uitgekristalliseerd.
CEBEON geeft aan dat er op korte termijn naar verwachting meer duidelijkheid
komt rond een aantal aspecten vanuit een breder perspectief. Het betreft hierbij
onder meer nadere inzichten in de ontwikkeling van (de kosten) van het realiseren
van nieuwe aansluitingen voor bestaande panden. In dit verband wijst CEBEON
ook op de relevantie van het door de provincies gehanteerde ontheffingenbeleid.
CEBEON geeft aan dat het voor de hand ligt het moment van actualiseren af
te stemmen op het moment waarop meer duidelijkheid over genoemde aspecten
ontstaat. CEBEON zal zijn rapportage eerdaags definitief afronden.Wij zijn voornemens om, als de duidelijkheid waar CEBEON op doelt, ontstaat,
een diepte-onderzoek naar het ijkpunt riolering te laten uitvoeren. Indien
uit het reguliere periodiek onderhoud mocht blijken dat uitstel van de aanpassing
voor individuele gemeenten tot onaanvaardbare uitkomsten leidt, zal nader
worden overwogen of versnelde aanpassing noodzakelijk is. ReinigingOp het punt van de reiniging heeft de Rfv geadviseerd het betreffende
cluster aan een nader onderzoek te onderwerpen. De Rfv baseert dit advies
op het feit dat het niveau van de reinigingsheffingen nog steeds een grote
spreiding vertoont.In reactie hierop wordt opgemerkt dat een grote spreiding van de reinigingsheffingen
geen direct signaal behoeft te zijn van verschillen in gemeentelijke
kosten voor reiniging. Niet alle gemeenten verdisconteren de kosten voor reiniging
immers voor 100% in de reinigingsheffing. Zoals de Rfv terecht opmerkt, dienen,
voor een juiste vergelijking tussen gemeenten, de tarieven te worden herleid
tot volledige kostendekking. Bovendien is het cluster reiniging een apart
cluster, dat los staat van het cluster riolering. De relatie tussen reiniging
en riolering is slechts gelegen in de heffingensfeer: ze maken beide deel
uit van de lokale (milieu)lasten. Voorshands is er geen aanleiding om dit
cluster aan een nader onderzoek te onderwerpen. In het reguliere periodieke
onderhoud van het verdeelstelsel van het gemeentefonds wordt vanzelfsprekend
ook dit cluster meegenomen. 5.4 Artikel 12 Financiële-verhoudingswetAan gemeenten die een beroep willen doen op artikel 12 van de Financiële-verhoudingswet
voor aanvullende steun, wordt als eis gesteld dat ze voldoen aan een minimumpakket
van lokale lasten. Voor de OZB geldt in 1999 een tarief van f 20,–
per f 5000,– waarde; voor riolering en reiniging geldt als voorwaarde
kostendekkende tarieven voor de rioolrechten respectievelijk de reinigingsheffingen,
ongeacht de hoogte daarvan. Voor wat betreft de riolering kan dat betekenen
dat de tarieven stijgen tot ver boven het landelijk gemiddelde om te kunnen
voldoen aan de gestelde eisen. In zijn advies «Milieu en lokale lasten»
geeft de Rfv aan dat deze ontwikkeling strijdig is met het uitgangspunt van
een gelijke voorzieningencapaciteit bij een gelijk lastenniveau.De Rfv noemt verder in zijn advies een aantal opties om de problematiek
van deze gemeenten te verlichten:1. De huidige regel dat gemeenten de rioolbijdragen uit de algemene uitkering
uit het gemeentefonds niet mogen meenemen bij de tariefbepaling voor het volledig
kostendekkend maken van het rioolrecht, wordt geschrapt (waardoor wordt teruggekeerd
naar de situatie van voor de herziening van het verdeelstelsel van het gemeentefonds
in 1997).2. Voor artikel 12-gemeenten (en alleen voor die gemeenten) wordt een
maximum voor de riool- en reinigingsrechten vastgesteld;3. De Inspectie Financiën Lokale en Provinciale Overheden (IFLO)
kan op grond van zwaarwegende argumenten voorstellen een extra uitkering uit
het gemeentefonds te doen om de lokale lasten te beteugelen;4. IFLO doet een vooronderzoek en beziet daarin of de desbetreffende gemeente
in aanmerking komt voor een extra uitkering als gevolg van hoge riool- of
reinigingsrechten.De Rfv heeft een voorkeur voor optie 1, eventueel aan te vullen met elementen
van opties 2 en 3.Als opmerking vooraf kan worden opgemerkt dat de Rfv terecht aangeeft
dat een uitgangspunt bij de financiële verhouding tussen rijk en gemeenten
een gelijk voorzieningenniveau bij een gelijk lastenniveau is. Er zijn evenwel
meerdere uitgangspunten waarop het kabinet zijn beleid bepaalt.1 Een daarvan is «de vervuiler betaalt». Deze concurreert
met de eerder genoemde. Het is van belang dat waar sprake is van concurrerende
uitgangspunten er een zo goed mogelijke balans wordt gevonden.Op dit moment loopt een traject dat moet leiden tot een herziening van
het gemeentefonds per 2001. Het betreft hier in grote lijnen dat deel van
het gemeentefonds dat bij de herziening van 1997 niet is gewijzigd. Daarnaast
vindt een aanpassing plaats van het onderdeel riolering ten gevolge van onder
meer een nieuwe meting van het aspect slechte bodem. Alvorens kan worden beoordeeld
of het opportuun is om één of meerdere van de elementen die
de Rfv noemt over te nemen, is het nodig om de resultaten af te wachten van
de herziening van de verdeelsystematiek van het gemeentefonds. Deze effecten
zullen rond de zomer bekend worden. Het streven is er op gericht
om op basis hiervan in september nadere besluiten te nemen over een eventuele
beleidswijziging ten aanzien van artikel 12. BIJLAGE 1 Provinciaal ontheffingenbeleid riolering buitengebied niet-kwetsbare
gebieden*kwetsbaar*zeer-kwetsbaar* provinciaal
beleid boven omslagpuntprovinciale subsidie GroningenF 17 000F
25 000F 35 000milieurendement berekeningnee FrieslandF
14 000F 25 000F 35 000milieurendement berekeningboven
F 14 000 DrentheF 25 000altijd rioleren, tenzij
vanuit milieurendement onverantwoord milieurendement berekeningincidenteel
boven F 25 000 OverijsselF 14 814F 21 163F
27 512altijd ontheffingnee Gelderlandomslagpunt
bij laagste maatschappelijke kosten altijd riolerenaltijd
ontheffing; indien kwetsbaar: IBAja Flevolanddiscussie   neeUtrechtF 19 000 (zand)F 19 000 (zand)F 36 000
(zand)maatwerkoverlegja, beperkt  24 000 (veen)24 000
(veen)48 000 (veen)   Noord-HollandF 19 000 (zand)F
19 000 (zand)F 36 000 (zand)maatwerkoverlegnee 24 000 (veen)24 000 (veen)48 000 (veen)  Zuid-HollandF 19 000 (zand)F 19 000 (zand)F
36 000 (zand)maatwerkoverlegja  24 000 (veen)24 000
(veen)48 000 (veen)   ZeelandF 20 700F 35 300F
35 300 nee Noord-BrabantF 14 000F 30 000F
30 000milieurendementja LimburgF 15 000F
25 000F 25 000IBAin overweging* In deze kolommen wordt aangegeven bij welke kosten van een rioolaansluiting
het omslagpunt ligt waaronder geen ontheffing wordt verleend van de aansluitplicht. XNoot1Kamerstukken II, 1998/99, 26 200, nr. 11.XNoot2Kamerstukken II, 1998/99, 26 213, nr. 8.XNoot3Brief van 23 maart 1999, kenmerk FEZ/1999001842.XNoot4Brief van 31 maart 1999, kenmerk RVM/1999002033.XNoot5Kamerstukken II, 1996/97, 19 826, nr. 20.XNoot1Kamerstukken II, 1991/92, 19 826, nr. 18.XNoot1Kamerstukken II, 1998/99, 26 200, nr. 11.XNoot2Kamerstukken II, 1996/97, 19 826, nr. 20.XNoot3Kamerstukken II, 1998/99, 26 213, nr. 8.XNoot1Brief van 23 maart 1999, kenmerk FEZ/1999001842.XNoot2Brief van 31 maart 1999, kenmerk RVM/1999002033.XNoot3Kamerstukken II, 1997/98, 25 890, nr. 5.XNoot1Kamerstukken II, 1986/87, 19 826, nr.1.XNoot2Kamerstukken II, 1989/90, 19 826, nr. 11.XNoot3Kamerstukken II, 1991/92, 19 826, nr. 18.XNoot4Kamerstukken II, 1991/92, 19 826, nr. 18, blz. 15.XNoot1Kamerstukken II, 1996/97, 19 826, nr. 20.XNoot1Voorheen de Commissie Uitvoering Wet Verontreiniging Oppervlaktewateren
(CUWVO).XNoot2Kamerstukken II, 1997/98, 25 890, nrs. 1, 2 en 5.XNoot3Kamerstukken II, 1996/97, 19 826, nr. 20.XNoot1Om de in de beide rapportages genoemde bedragen te kunnen vergelijken,
zijn de bedragen gecorrigeerd voor verschillen in prijsniveau en – door
rekening te houden met een voor de periode 1997–1999 gemiddeld groeipercentage
van de opbrengsten rioolrecht van 7,7% – geëxtrapoleerd naar het
jaar 2000.XNoot1De IFLO-gegevens over 1999 zijn in grafiek 4.3 trendmatig opgehoogd naar
2000.XNoot1Kiwa N.V. en de Stichting Rioned: Optimalisatie van de waterketen: winst
door samenwerking, Nieuwegein, juni 1998.XNoot1CIW/CUWVO-aanbevelingen 1992: overstortingen uit rioolstelsels en regenwaterlozingen.XNoot1Bron: Kiwa N.V. en Stichting Rioned: Optimalisatie van de waterketen:
winst door samenwerking, Nieuwegein, juni 1998.XNoot1Zie ook de Monitor Lokale lasten 1998, Kamerstukken II, 1998/99, 26 213,
nrs. 1–2.XNoot2Kamerstukken II, 1996/97, 25 011, nr. 2.XNoot3Kamerstukken II, 1997/98, 25 011, nr. 16.XNoot1Miljoenennota 1999, Kamerstukken II, 1998/99, 26 200, nr. 1, blz.
294–295.XNoot1Een ijkpunt geeft aan welke noodzakelijke kosten individuele gemeenten
voor specifieke taken moeten maken. Na vaststelling van ijkpunten vindt vertaling
in verdeelmaatstaven plaats. Verdeelmaatstaven zijn globaler van aard en sluiten
zoveel mogelijk aan bij structuurkenmerken van de gemeenten.XNoot1Zie ook de Miljoenennota 1999 (kamerstukken II, 1998/99, 26 200,
nr. 1, blz. 261 e.v.) 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26635-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl